# Urrütiako anderia

Urrütiako anderia zenbait izenez ezagutzen den XV. mendeko eresia da, Zuberoan ahoz aho transmititu zena eta zenbait lekukotasunek bildua, aldaera desberdinekin. Kantuaren ikerlari nagusiak, Txomin Peillen euskaltzainak, forma hori (Urrütiako anderia) hobetsi zuen Euskaltzaindiaren Euskera aldizkarirako egindako azterketa sakonean, nahiz eta beste izen batzuekin ere ezagutzera eman den (Hauzeko Anderia edo Ahetzeko Anderea, adibidez).

## Gaia

Altzürüküko Urrütia jauregia da eresiaren kokalekua, eta bertan bizi izan ziren bi pertsonaiaz ari zaigu. Menauton Urrütiakoa 1422. urtean ezkonarazi zuen bere aitak, 20 urte zituela, Domenja izeneko emakumezko batekin, Ahetzekoa berau.
Senar abusatzaile baten berri ematen digu kantuak. Urrütiako jaunak bizkarreratzen dio bere emazte Domenjari beste norbaitekin ibiltzen dela. Errugabea (ogen gabe) dela esan arren emazteak, gizonak ileetatik hartu eta narrasta darabil (Urrütiak bilhoti therresta dü ebili).
Bertsoen bigarren partean fantasiara igarotzen garaː Santa Klara santu katolikoari egotzitako mirari baten ipuinarekin nahasten da Domenjaren bizitza. Goizez, irten da anderea opil batzuk prestatu ondoren, opilok zareta edo saskian daramatzala, "Jente eskeliari emaiteko zokhorri"; baina bidean geldiarazi du senar zelatari jeloskorrak, "begiak oldartürik". Jaunak zaretan zer daraman ikusteko sartu du eskua barrura, eta miraria gertatzen da, opilak harilko edo artile-matazak bihurtzen dira (Ophilak, ordü hartan, jin ziren haillikotan). Jaunak, orduan, uste du ehulearengana doala emaztea (Ehüliaren etxera zoaza bilberaztera?) artilea lantzeko enkarguarekin, eta lasai geratzen da. Nonbait Urrütia ez bakarrik jeloskor eta abusatzailea da, baita ere ezin zekenagoa, etxeko opilik eskaleei ematea onartezina egiten baitzaio.

## Hitzak

Txomin Peillenen iritziz, eresiko zuberera behar lukeena baino modernoagoa da (XVII. eta XVIII. mendekoa; ahoz aho transmititzearekin batera egokitu izan zen seinale), baina olerkigintzak salatzen du zaharragoa dela. Hona kantuaren bertsio "kanonikoa", Peillenek jaso bezalaː
Ahetzeko anderia  Urrütian khorpitzez;  Hor dizü bere büria  kanpoan da bihotzez.
 -Nur dü bere maitia?  nahi nüke egia  Jinkoak nahi badü  hiltzia ükhenen dü.
 Gure jaun Urrütia  khexian bethi zira;  Erradazüt zertako,  ni e'nüzü kanpoko.
 -Hürrünt zite niganik  eztit zure beharrik;  bazoaza kanpora  eni adar biltzera.
 -Jauna, holako gaizak  Ahetzeko anderiak  eztitizü ikhasi;  hen doazü ihesi.
 Elhe horiek ahotik  jalkhitzen zirelarik,  Urrütiak bilhoti  therresta dü ebili.
 -Jinkoa zer bizia!  Oi! jaun Urrütia,  ni Ahetzeko etxian  nündüzün bai bakian.
 Hunat jin behar nizün  ene zorthia züzün,  bihotz min ükheiteko  zure khexarazteko.
 Ogen gabe zü, bethi  mintzo zitzaizt; gogorki;  othoi, zure begiak  ütz ditzala khexiak.
 Goizian goiz jeikirik  Ogi opilak eginik  Ahetzeko anderia  lehia dün handia.
 Zareta bat bürian  kanporat jalkhitzian  Mus d'Urrütiak zian  baratü bai bidian.
 Nun zabiltza haiñ goizik,  Jauregia hüstürik?  galthatzen dero Urrütik  begiak oldartürik.
 Jauna, ikhusiren düzü  nahi baldin badüzü,  nurat orai nabilan  zareta hau bürian.
 Jente eskeliari  emaiteko zokhorri  Andere Urrütiak  hartü zütian bidiak
 Ophila zaria beitzen  betherik jente prauben,  Urrütiak zarian  eskia ezari zian.
 Ophilak, ordü hartan,  jin ziren haillikotan  Urrütiak berhala  uste trunpatü zela.
 Ehüliaren etxera  zoaza bilberaztera?  -Jauna, ikhusten düzü...  orai zük badakizü.
 -Pharka izadazüt arren,  bekhaitz e'nüzü izanen  emazte huna zirela  orai badit nik proba.

## Erreferentziak

* 1 2 Peillen, Txomin. (1986). «XV. mendeko Altzürükü Urrutiako leinuaren eresiak» Euskera (Euskaltzaindia) (Noiz kontsultatua: 2010-02-15).
* ↑ «BERTSO / OLERKIen orrialdea» urkiza.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2018-02-20).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61069776