# Misterio dionisiakoak

Misterio dionisioakoak edo erritu dionisiarrak Antzinako Grezian eta Erroman egiten zituzten erritual-multzo bat izan ziren. Batzuetan substantzia psikoaktiboak eta trantzera bultzatzen duten beste teknika batzuk (dantza edo musika, adibidez) erabiltzen zituzten inhibizio eta murrizketa sozialak ezabatzeko, eta, horrela, pertsona askatuz ustezko egoera natural batera itzul zedin. Gizarte grekoak baztertuak ziren gizon eta emakumeei ere nolabaiteko askatasuna ematen zieten, haien artean esklaboak, gaizkileak eta hiritarrak ez zirenak zeudelarik. Azken fasean, Dioniso jainkoaren izaera era berean egin zuenean, Misterioak helburuz aldatu ziren, norabide ktoniko eta inframundutar batetik transzendental eta mistiko batera igaroz. Erlijio misteriko zenez gero, hau da, iniziatuentzat bakarrik, egun ez ditugu kultu dionisiakoaren alderdi asko ezagutzen, eta galdu egin dira greko-erromatar politeismoaren gainbeherarekin. Erritual horien ezagutza modernoa deskribapen, irudi eta azterketa transkulturalen ondorio da.

## Jatorria

Uste denez, Grezia kontinentaleko eta Erromatar Inperioko misterio dionisiakoak jatorri ezezaguneko gurtza iniziatiko primitiboago batetik garatu ziren (ziurrenik traziarra edo frigiarra), izan ere, Greziako Aro Klasikoaren hasierarako Mediterraneo osoan zehar hedatu baitziren. Ardoaren, sakramentu edo enteogeno denez gero, hedapenarekin lotu izan dira, eta badirudi hasieratik lotura estua izan dutela horrekin (hala ere, litekeena da ezti-ura jatorrizko sakramentua izatea). Erritu sinple bat bezala hasiz, greziar kulturaren barruan azkar eboluzionatu zuen herri erlijio misteriko bihurtu arte, antzeko kultu barietate bat (eta bere jainkoak) bere lurralde guztietan zehar ohiko greziar sintesi batean xurgatu zuena; modu berantiar bat misterio orfikoak izan ziren. Hala ere, badirudi garapen-espektro horren etapa guztiak paraleloan gertatu zirela ekialdeko Mediterraneoan zehar, greziar historiaren amaieraraino eta derrigorrezko kristautzeraino.

## Dionisoren kultu goiztiarra

Jatorrian, Dionisoren estasi-kultua berandu iritsi zela Greziara, Traziatik edo Asia Txikitik zetorrena uste zuten, bi leku horietan zuen ospeagatik eta Dioniso Panteoi Olinpikoan sartu ez zutelako. Hala ere, Lineal B idazkerazko mizenastar oholtxoetan jainkotasunaren izena aurkitu zenean, teoria hori bertan behera utzi zuten eta kultu indigenatzat hartzen hasi zuten, greziar zibilizazioa baino aurrekoa. Gaur egun, Dioniso olinpiko goiztiarrik ez egotea gizarte-bazterkeriaren eta kultuaren marjinalitatearen ereduen arabera azaltzen dute, haren kronologian oinarrituta baino gehiago. Puntu honetan ukaezina da kultua Mizenastar Kretan (antzinako Zagreo baten interpretatio bezala) edo Afrikan – baita Trazian edo Asian ere, proto-Sabazio gisa – sortu zen, ebidentziarik eza zela eta. Aditu batzuek uste dute gurtza adoptatua izan zela, eta ez zela leku horietako batean ere sortutakoa, eta litekeena dela kultu eklektikoa izan izana bere historia goiztiarrenean, nahiz eta ia ziur mizenastar kulturaren ezaugarri ezagun asko lortu zituen.

### Ardoaren rola

Dionisoren jatorrizko erritua (Grezian sartu zen bezala) ardoaren gurtzarekin lotuta dago (antzinako Ertamerikako kultu enteogenikoetatik ez oso desberdina), eta mahatsondoaren laborantzarekin, haren bizi-zikloaren ulermenarekin (jainko biziduna gorpuzten zuela uste zen) eta ardoaren hartzidurarekin lotuta zegoen, banandutako gorputzetik abiatuta (azpimunduko jainkoaren esentziarekin lotzen zena). Hala eta guztiz ere, askoz garrantzitsuagoa da ardoaren efektu hordigarri eta desinhibitzaileak jainkotze baten ondorio zirela uste izatea (eta, ondoren, jainkotze horren kausa bezala). Ardoa ere lurrera isurtzen zen eta mahatsondoa hazten ari zen, zikloa osatuz. Kultuak ez zuen berez mahatsondoarekin bakarrik zerikusirik, baita ardoaren gainerako osagaiekin ere. Ardoak beste osagai batzuk ere baditu (belarrak, loreak eta erretxinak), kalitateari, zaporeari eta propietate sendagarriei gehitzen dizkietenak.
Zenbait adituk iradoki dutenez, antzinako ardoaren alkohol-eduki txikia dela eta, litekeena da haren ondorioak sakramentu-formari dagokion osagai psikoaktibo gehigarri baten ondorio izatea. Aukera hori kraterretan ardoarekin nahastutako belarrak erakusten dituen ikonografiak babesten du, batez ere, estasi-portaeraren aurretik. Mitxoleta, zeinetatik opioa lortzen baita, balizko hautagaia da, batzuetan jainkoak arte-irudikapenetan lore-koroa gisa eramaten duen. Gainera, eztia eta argizaria ardoari gehitzen zitzaizkion askotan, edari zaharrago bat sartuz (ezti-ura). Károly Kerényik ardoaren ezagutza tradizional horrek Neolitoko ezti-uraren ezagutza tradizionala ordezkatu zuela (eta, neurri batean, xurgatu ere bai) argudiatu zuen, greziarrek Dionisorekin elkartutako erlekumeak barne hartzen zituena. Ezti-ura eta garagardoa (bere zereal basearekin) Dionisoren domeinuan sartu ziren, ziurrenik Sabazio jainko traziarrarekin identifikatuz.
Uste denez, mahastizaintzan garrantzitsuak izan diren beste landare batzuk ere ardoaren ezagutza tradizionalean sartu ziren, hala nola huntza (horditasuna indargabetzen zuela uste zuten, eta, beraz, mahatsondoaren kontrakoa zen, udan beharrean neguan loratzen zena), pikua (toxinen purgatzaile bat) eta pinua (ardoaren kontserbatzaile bat). Zezena (zeinaren adarretatik edaten baitzen ardoa) eta akerra (zeinaren haragitik lortzen baitziren zahagiak eta haren bazkak mahatsondoak inausten zituena) ere gurtzaren parte ziren, Dionisoren agerpen gisa. Elkarte horietako batzuk emankortasunaren jainkoekin lotuta egon ziren (Dioniso bezala) eta jainkoaren rol berriaren parte bihurtu ziren. Mahastizaintzaren eta ardogintzaren ezagutza tradizionala eta haren sinbolismoa ulertzea funtsezkoa da ardogintzatik sortutako kultua ulertzeko, ardoa egitearen esanahiaz bestelako esanahi bat hartuz bizitza, heriotza eta berpizkundea barne hartu arte eta giza psikologiari buruzko intuizioak eskainiz.
Dionisoren gurtza Greziara ardoaren inportazioarekin iritsi zela onartuta, litekeena da k.a. 6.000. urtearen inguruan sortu izana lehen aldiz, bi lekutako batean: Mesopotamia eta Pertsia arteko mugetako Zagros mendietan (Asia Txikitik zetorren ardogintza-kultura aberatsarekin), edo Libiako mendien hegaletan eta Afrika iparraldeko beste eskualde batzuetan basa-mahatsondoetan. Afrikako iparraldeak ardoa ematen zion Antzinako Egiptori k.a. 2.500 urte ingurutik, eta animaliak edukitzea zekarten estasi-errituen eremua zen, bereziki ahuntz-gizonak eta Marokoko Aissaoua kultu sufiko pantera-gizonak (nahiz eta litekeena den gurtza hori dionisiakoaren eragina izan izana). Nolanahi ere, katearen hurrengo maila mizenastar Kreta izan zen, egiptoar, traziar eta feniziarrengandik ardoa inportatuz eta euren kolonietara esportatuz (Grezia kasu). Misterioak k.a. 3.000 eta 1.000 urteen artean sortu ziren mizenastar Kretan, «Dioniso» izena Kreta edo Grezia ez den beste inon existitzen ez den bitartean.

## Errituak

Errituak urtaroko heriotz eta berpizkunde gai batean oinarritzen ziren, nekazal kultuen artean ohikoa zena, Eleusistar Misterioak kasu. Greziar eta egiptoar lekuko garaikideen arabera, osiriar misteriorak dionisiarren paraleloak ziren. Izpiritutzeak zibilizazioaren arauak eta murrizketak askatzea zekarren. Gizarte zibilizatutik kanpo zegoena ospatzen zuten, eta gero ñabardura mistikoak hartuko zituen jatorrizko naturara itzultzen zen. Era berean, sozializatutako nortasunetik eta egotik ihes egitea eskatzen zuen, estasi-egoera deifikatu batera edo jatorrizko taldera (batzuetan biak). Zentzu horretan, Dioniso barneko jainko-piztia zen, edo psikologia modernoaren adimen inkontzientea. Jarduera hori ongarri, suspergarri, katartiko, askatzaile eta eraldatzaile gisa interpretatu izan da, eta, beraz, gizartearen bazterretan zeuden pertsonak erakartzen zituen: emakumeak, esklaboak, gaizkileak eta «atzerritarrak» (ez hiritarrak, Greziako demokrazian). Pertsona guztiak berdinak ziren beren rolak alderantzikatzen zituen kultu batean, erromatar Saturnaliatan gertatu zenaren antzekoa.
Kultuan funtsezkoa zen trantzerako indukzioak, kimiognosia ez ezik, «izpirituaren babes-erregua» ere bazekarren, danbor eta txirulekin egindako dantza komunalarekin eta eltzagorarekin. Trantzeak termino antropologiko familiarretan deskribatzen dituzte, mugimendu bereizgarriekin (adibidez, vudu afroamerikarrean eta haren antzeko praktiketetan gaur egun aurkitzen diren trantzera bultzatzen duten kultu guztietan aurkitzen den atzeranzko zartada buruarekin). Vudu-erritoetan gertatzen den bezala, erritmo batzuk trantzearekin lotzen ziren. Grezierazko prosan gordetako erritmoak ere aurkitzen dira, erritu dionisiakoei buruzkoak (Euripidesen «Bakanteak» lanean bezala). Aipu klasikoen bilduma honek greziar mendietako landa-eremuetako errituak deskribatzen ditu, jaiegunetan prozesioak egiten baitzitzaizkien:
| « | Zuziei jarraituz, ilunpetan murgiltzen eta kulunkatzen ziren bitartean, mendian gora zihoazen, burua atzera botata eta begiak irristakor, danborren erritmora dantzan, odola astintzen zietela [edo 'Dionisoren igarobidea bezala ezagutzen zenarekin mozkorturik balantzaka']. Ekstasis (estasi) edo enthusiasmos (suhartasuna) egoera horretan, abandonatu egiten ziren, neurrigabe dantzatuz eta "Euoi!" [jainkoaren izena] oihukatuz, eta une hartan, katramila bizian, jainkoarekin berarekin identifikatzen ziren. Beren izpirituz betetzen ziren eta botere jainkotiarrak eskuratzen zituzten. | » |
Praktika hau greziar kulturan menadeen, tiadeen eta bakoien bakanalek frogatzen dute; greziar agintari askok kultua gizarte zibilizatuarentzako mehatxutzat jotzen zuten eta hura kontrolatu nahi zuten (noiz eta erabat ezabatu gabe). Azken honek porrot egin zuen, lehenengoak Atenasen estatu-erlijio gisa domestikatutako dionisianismo baten sorreran arrakasta izan zuen bitartean. Hau ia ez zen dionisianismo modu bat izan, leku ezberdinetan forma ezberdinak hartu zituen kultua (sarritan jainko indigenak eta euren errituak xurgatuz, Dioniso propiooarekin gertatu zen bezala). Greziar bacoiek zioten, ardoak bezala, Dionisok ere zapore desberdina zuela eskualde ezberdinetan; bere zoru mitiko eta kulturala islatuz, Dioniso izen eta itxura ezberdinen pean agertzen zen eskualde ezberdinetan.

### Parafernalia dionisiakoa

* Kantharosak, edateko helduleku handiak dituen kopa bat, jatorrian rhytona (zezen baten adarra, edateko), geroago kylix bat (kaliza) edo kopa bat ardo
* Thyrsus, makila luzea, goian pinaburua duena, iniziatuek eta jainkoak dituenek eramana.
* Makila bat, noizbait lurrera botata erritu-espazioa markatzeko
* Kratera, nahasteko katilua
* Zigorra, zartailua
* Mizenastar aizkora bikoitza, noizbait sakrifizio-errituetan erabilia, gero kopis grekoak ordeztua (daga okerra)
* Retis, ehiztari-sarea
* Erramu-koroa eta mantua, leopardo- edo garagardo-larruzko tunika morea edo nebixa
* Ehiza-botak
* Pertsonaien maskarak
* Eltzagorra
* Salpinx, tronpeta luzea eta zuzena
* Panen txirula
* Tympanum, marko-danborra
* Liknon, saski sakratua pikuekin

### Dionisori egindako eskaintza tradizionalak

Musketa, zibeta-musketa, olibanoa, estorakea, huntza, mahatsak, pinua, pikuak, ardoa, eztia, sagarrak, indiar kalamua, orkidea-sustraia, kardua, basoko eta etxeko zuhaitz guztiak.

### Dionisorentzat animalia sakratuak

Dionisok animalia sakratu ugari ditu, hala nola lehoinabarra edo zezena. Beste animalia sakratu batzuk lehoiak eta beste felino handi batzuk, ahuntzak, astoak eta sugeak.
Zezena eta ahuntza eta euren "etsaiak", pantera (edo edozein felino handi – greziarrek Indiaren zati bat kolonizatu zutenean, Shivaren tigreak batzuetan pantera edo lehoinabar tradizionala ordezkatu zuen) eta sugea (ziurrenik Sabaziotik eratorria, baina hau ere Afrika iparraldeko kultuetan aurkitua); baita izurdea, lehoia eta erlea ere.

#### Zezenak

Dionisoren eta zezenen arteko lotura epiteto askotan agertzen da. «Bakanteak» lanean, Pentosek, jainkoaren jatorrizko hirian, Tebasen, bere gurtzaren aurka egin zuenak, erotzen hasi zenean, Dionisoren buruan adarrak ikusten zituen.
Hauek dira Dionisoren epitetoak, zezenekin zerikusia dutenak:
* Taurozefalo/Taurokrano/Taurometôpo (antzinako grezieraz: Ταυροφαγος), Dionisoren epitetoa misterio orfikoetan. Ibaien eta ozeanoaren epiteto gisa ere agertzen da, sinbolikoki zezen gisa irudikatzen zirenak, lurren gaineko efektu ongarria adierazteko.
* Tauros, Dionisoren epiteto bezala.

## Dionisoren babes-erreguak (ereserki orfikoenak)

| « | Dioniso orroari eta parrandazaleari deitzen diot, jatorrizkoa, izaera bikoitzekoa, hiru aldiz jaioa, jaun bakikoa, basatia, ukiezina, isila, bi adarrekoa eta bi formatakoa. Huntzez estalia, zezenaren aurpegiarekin, gerrazalea, ulukaria, garbia, Haragi gordina jaten duzu, banketeak dituzu, hostoetan bilduta, mahats-mordoekin apainduta. Eubuleo burutsua, Zeusek sortutako jainko hilezkorra Pertsefonerekin elkartu zenean. Entzun nire ahotsa, dohatsua, eta zuen ninfa ederrekin nire gainera putz egin, agape perfektuko izpiritu batean. | » |
| « | Horditasun fisiko edo izpiritualean, hasiberriak zuhurtziak suntsitutako sentimendu-intentsitate bat berreskuratzen du; mundua atseginez eta edertasunez beterik aurkitzen du, eta bere irudimena bat-batean eguneroko kezken kartzelatik askatzen da. Erritual bakikoak enthusiasmos zeritzona sortzen zuen, etimologikoki jainkoa gurtzailearengan sartzea esan nahi duena, jainkoarekin bat egiten zela uste zuena | » |
| « | Zatoz, Dioniso [Dionysos] bedeinkatua, izen askotakoa, zezen aurpegikoa, Trumoitik sortua, Bako [Bakkhos] izenez ezaguna. Bassariar Jainkoa, botere unibertsalekoa, ezpatek, odolak eta sumin sakratuak plazer egiten diotena: Zeruan, pozez zoratzen, Jainko eroa, zaratatsua, inspiratzaile amorratua, makilaren eramailea: Giza izaeraz bizi diren Jainkoek agurtua, egokia dator, poz handiko adimenarekin. | » |
| —Dioniso Bassareusi XLIV. ereserki orfikoa |||
| « | Bako Liknitano [Liknitos Dionysos], mahatsondoaren eramailea, zuri dei egiten dizut jainkozko errito hauek bedeinkatzeko: Loratua eta alaia, ninfetatik lore distiratsua, eta Venus ederretik [Afrodita], Plazeraren Jainkosa, 'zuen urrats zoroak dira, ninfa eroekin, borrokatzeko, jauzi arin bat egiten duten zuhaiztietan zehar dantzan: Jupiterren [Zeus] goi kontseiluetatik, Proserpinak [Pertsefone] elikatuak, eta jainkozko botere guztien beldurretik jaioak: Zatozte, bedeinkatua, har ezazue zuen erreguaren ahotsa, har ezazue apropos, eta poztu zaiteztazue errito hauetan. | » |
| —Bako Liknitussi XLV. ereserki orfikoa |||
| « | Bako Perikionio [Dionysos Perikionios], entzun nire otoitza, Kadmusen etxea erotu zenuena zure arduraren ondoren, indar paregabez, bere zutabeak inguruan jira-biraka (trumoi sukartsuek lurralde solidoa astindu zutenean, luzetara sortutako uholde garretan), zure helduleku banaezinak eutsita. Zatoz, Bako ahaltsua, errito hauetara makur, eta bedeinka itzazu zure erregutzaileak buru pozez. | » |
| —Bako Perikioniori XLVI. ereserki orfikoa |||

## Erreferentziak

* ↑ Elhuyar Hiztegia
* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2000]
* ↑ Rostovtzeff, M. Rome (translated from the Russian by J. D. Duff). Londres: Oxford University Press (1960), 93–94. orr.
* 1 2 González Wagner, Carlos. (1984). Psicoactivos, misticismo y religión en el mundo antiguo. Universidad Complutense de Madrid.
* ↑ Károly Kerényi Die Religion der Griechen und Römer, (1963).
* ↑ Aziz, Robert (1990). C.G. Jung's Psychology of Religion and Synchronicity (10 ed.). The State University of New York Press. ISBN 0-7914-0166-9.
* ↑ Hoyle, Peter, Delphi, London : Cassell, 1967. Cf. p. 76.
* 1 2 (Ingelesez) «DIONYSUS : Summary of the Olympian God» www.theoi.com.
* ↑ McHardy, Fiona. (2019-03-27). Euripides' Bacchae. Oxford University Press doi:10.1093/obo/9780195389661-0333. ISBN 978-0-19-538966-1..
* ↑ Himn. Orf. 1.1. 2.
* ↑ Eurip. Ifig. Aul. 275, Orest. 1378; Aelian, VH ii. 33; Horat. Carm. IV. 14, 25.
* 1 2 (Ingelesez) «DIONYSUS TITLES & EPITHETS - Ancient Greek Religion» www.theoi.com.
* ↑ Eurip. Las Bac. 918; Atenas. xi. pag. 476; Plut. Cuest. Graec. 36; Lycoph. Cas. 209.

## Bibiografia

* Merkelbach, Reinhold, Die Hirten des Dionysos. Die Dionysos-Mysterien der römischen Kaiserzeit und der bukolische Roman des Longus (Stuttgart, Teubner, 1988).
* Padilla, Mark William (editorea), "Rites of Passage in Ancient Greece: Literature, Religion, Society", Bucknell University Press, 1999.
* Brigitte Le Guen, Les Associations de Technites dionysiaques à l'époque hellénistique, 2 vol. (Nancy, 2001).
* Sophia Aneziri, Die Vereine der dionysischen Techniten im Kontext der hellenistischen Gesellschaft (Stuttgart, 2003).
* Michael B. Cosmopoulos (ed), Greek Mysteries: the archaeology and ritual of ancient Greek secret cults (London, Routledge, 2003).
* Muraresku, Brian C. The Immortality Key: The Secret History of the Religion with No Name. Macmillan USA. 2020. ISBN 978-1250207142
* Delneri, Francesca, I culti misterici stranieri nei frammenti della commedia attica antica (Bologna, Patron Editore, 2006) (Eikasmos, Studi, 13).
* Giovanni Casadio and Patricia A. Johnston (eds), Mystic Cults in Magna Graecia (Austin, TX, University of Texas Press, 2009).
* Hugh Bowden, Mystery Cults of the Ancient World (Princeton, Princeton UP, 2010).
* Richard Noll, Mysteria: Jung and the Ancient Mysteries (unpublished page proofs, 1994)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q696284