# Las Sinsombrero

Las Sinsombrero (Sonbrerugabekoak), 1898 eta 1914 urteen artean jaiotako 27 belaunaldiko emakume pentsalari eta artista espainiarren talde baten izena da. Izena Maruja Mallo, Margarita Manso, Salvador Dalí eta Federico García Lorcak Puerta del Solen kapela kentzean sortu zuten iskanbilatik dator."Denetarik esan ziguten eta harriak bota zizkiguten", dio Mallok berak TVEk erbestetik itzuli ostean egindako grabazio batzuetan Puerta del Soleko ekintza hartaz.
Madril izan zen horietako gehienak bizi, ikasi eta beren jarduera artistikoa garatu zuten hiria. Modernitate kontzeptu berrietara eta Europatik zetozen abangoardiako korronteetara irekiak, tradizio herrikoiaren berreskuratzaileak ere izan ziren. Bere garaiarekin eta errealitate sozialarekin erabat konprometituta, bere jarrera apurtzailea eta irekia izan zen, Espainia asaldatu baten panorama kultural eta artistikoa eraldatuz.
Haien ekarpenak gutxi aztertu dira oraindik, eta, gehien-gehienak, antologietatik eta arte eta literaturako eskuliburuetatik at geratu dira gaur egun arte, nahiz eta jarduera etengabea eta nabarmena garatu zuten idazketa, pintura, eskultura, ilustrazioa edo filosofia bezalako eremu anitzetan.

## Izenaren jatorria

Egun batean, 20ko hamarkadako Madrilen, Federico García Lorca, Salvador Dalí, Margarita Manso eta Maruja Mallo Puerta del Soletik paseatu ziren kapela kenduz. Jarrera urratzaile horrek araua hautsi nahi zuen, eta, metaforikoki, burua estaltzen duen piezarik ezean, ideiak eta kezkak askatu. Borgesek berak praktika horren berri eman zuen bere artikuluan: "Intelektualak kapela erabiltzeko ohituraren aurkakoak dira". Anekdotaren protagonista izan zen emakume horietako batek, Maruja Mallok, honela azaltzen du: "Egun batean, Federicori, Daliri, Margarita Mansori eta niri kapela kentzea bururatu zitzaigun, ideiak bateratzen ari ginela zirudielako, eta,Puerta del Sol, denetatik deitu gintuzten".
Las Sinsombrero izenaren jatorria, 27ko belaunaldiko emakumeak izendatzeko, Tània Balló Colellek, Serrana Torresek eta Manuel Jiménez Núñezek sortutako izen bereko transmedia proiektutik dator (Malagako Zinemaldian estreinatu zen 2015eko apirilaren 24an, eta, ondoren, La 2 de TVEn eman zen, Imprescinbles programaren barruan, 2015eko urriaren 9an). Proiektu horrek, azkenean, Malloren kontakizuna oinarri emakume talde hau izendatuko zuen. Las Sinsombrero dokumentalak artxiboko material ugari biltzen zuen, eta emakume horien ikertzaile eta senideak elkarrizketatzen zituen. Dokumentalak, gainera, hainbat hamarkadatan eremu jakintsu edo akademiko batean erreskatatzen saiatu zirenen bultzada jasotzen zuen, batez ere unibertsitate-zirkuluen barruan, hura zabaltzeko eta publiko zabalera zabaltzeko. Dokumentalaren arrakastak talde honekiko interesa zabaldu zuen eta gaur egun ezagunak diren etiketa finkatu zuen.
Primo de Riveraren diktadura betean, oraindik itxita dagoen eta munduari bizkarra ematen dion Espainia batean, keinu horrek, kapela kentzeak, errebelde bihurtu zituen, bereziki emakumeak. Emakume horientzat, kapela alde batera uzteak garaiko kortsea uztea esan nahi zuen, eta, beraz, emazteen eta amen paperarekin ez konformatzea.

## Zerrenda

XX. mendearen hasierako abangoardia artistikoan pisu handia izan zuten emakumeen artean Maruja Mallo (Vivero 1902 - Madril 1995), margolaria; Rosario de Velasco (Madril 1904 - Bartzelona 1991), margolaria; Marga Gil Roësset (Madril 1908 - Las Rozas 1932), eskultorea, ilustratzailea eta poeta; María Zambrano (Velez-Malaga 1904 - Madril 1991), filosofoa; Poeta; Concha Méndez (Madril 1898 - Mexiko 1986), idazlea; Margarita Manso (Valladolid 1908 - Madril 1960), margolaria; Delhy Tejero (Toro, Zamora 1904 - Madril 1968), margolari eta ilustratzailea, Ángeles Santos (Portbou 1911 - Madril 2013), margolari eta artista grafikoa, Josefina Bolinaga (1880-1965), idazlea, eta Concha de Albornoz daude besteak beste.

## Testuinguru historikoa

Las Sinsombreroren testuinguru historikoa ulertzea Primo de Riveraren diktadura, Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila barne hartzen dituzten urteak ulertzea da.
Azken koloniak (Kuba, Filipinak eta Puerto Rico) galdu ondoren, herrialdea krisi nazional sakon batean murgildu zen, eta horrek aldaketa ekonomiko, politiko eta intelektualak ekarri zituen. Krisi honetan emakumeak Espainiako Erresuma birlortuko zuten espainiar belaunaldi berria ekartzea zuten helburu, emakumeak etxeko andre eta ama izatera (eremu pribatura) bultzatuz. Espainia berri horri laster gehitu zitzaion "emakumeen arazoari" buruzko eztabaida. Determinismo biologikoa sexuen desberdintasuna justifikatzeko eta genero femeninoaren ahultasuna adierazteko erabiltzen zuen korronte antifeminista batean murgilduta, gizarteak eta bere estamentu tradizionalistenak Europako emakume berri baten agerpena geldiarazi nahi zuen, Lehen Mundu Gerran autonomia ezagutu zuena, frontean zihoazen gizonen lekua hartzera behartua.
Testuinguru horretan agertzen dira mugimendu feminista eta sufragistak, beren gaitasun intelektualaz jabetzen direnek bultzatuta, eta berriz ere men egiteko zeregina ez onartzea erabakitzen dutenek bultzatuta. Bizitza publikoan parte hartzeak, hezkuntzan sartzeak emakume kosmopolitak sortzen dituzte, independenteak, sortzaileak. Espainian, prozesua 1931n Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean finkatu zen. Emakumeak bere itxura fisikoan eta janzkeran duen modernotasuna islatzeaz gain, bokazio profesionala, prestakuntza kulturala, kontzientzia politikoa eta aurrerapen teknologikoak eta sozialak txalotzen ditu. La Sin Sombrero, 14ko Belaunaldiko emakumeek (Clara Campoamor, Victoria Kent edo Carmen de Burgos, besteak beste) lan eta politika munduan sartu izanaren zordunak, gizartearen aurrean aurkezten dira eta mundu artistikoa ere konkistatzen dute.
Gerra Zibilak eten egingo du bide hori, eta haren amaierak atzerakada izugarria ekarriko du aurreko hamarkadetan lortutako aurrerapenekin alderatuta. Exiliatuak, Amerika eta Eurupan aurkitu zuten espazio berria. Espainian geratu zirenek kartzela eta, kasu askotan, heriotza zigorrak izan zituzten, isiltasun intelektuala lortzeko helburuarekin.

## Taldearen ezaugarriak

27ko artista espainiarrek beren rol intelektuala aldarrikatu zuten, ez bakarrik beren figura propioari buruz, baita haien inguruko bizitza kulturalari buruz ere. Horrela, erraza da askoren arrastoa jarraitzea garaiko argitalpenei begiratuz, talde honek liburuei buruzko aipamenak egin, arkitekturari buruzko iritzia ematen baitzuten besteak beste, agenda sozial lanpetu baten parte baitziren.
Gogoeta egin zuten, gainera, feminitatearen berezko ikonografiaz. Xehetasun hori izendatzerakoan ere egiazta daiteke. "Egilea", "Idazlea", "Margolaria" bezalako formulak nagusitzen hasten dira...
Trazu garrantzitsuena, zalantzarik gabe, bere obretan bere errealitatearekin bat datorren profil femeninoa sartzea da. Emakumea pertsonaia piktoriko eta literario indartsu bihurtzen da, emantzipatua, bere patuaren aurka borrokatzen dena. Look modernoa duten emakume taldeak irudikatzen dira, erretzen edo jarrera intelektualean. Pertsona ospetsuak indartsuak eta independenteak dira, eta orain arte gizonei bakarrik zegokien espazioa osatzen dute.

## Bilguneak

Alderdi askotan bat etorri ez arren, emakume horien arteko harremana oso estua izan zen, aurreko belaunaldietara ere zabalduz. Denek parte hartzen zuten borroka bakarrak bateratzen zituen, neurri handi batean arbuiatzen zituen gizarte baten aurka.
Zentzu horretan, elkarguneak berebiziko garrantzia zuten eszenatoki komunak izan ziren defentsa eta batasun hori gauzatzeko. Horietako batzuk, fisikoak ez direnak, beren belaunaldiko kideekin ere partekatuak ziren. Hauekin harreman handiak izan zituzten, nahiz eta beraiek ere gehienetan aipatzea ahazten duten. Kultur trukerako guneak dira, Revista de Occidente edo La Gaceta Literaria, esaterako.
Baina emakume horiek biltzen eta ideiak partekatzen zituzten leku fisiko esklusiboak ere egon ziren. Urte haietako Madrilen, Residencia las Señoritas egoitza finkatu zen, Ikasleen Egoitzako emakume taldea, Lyceum Club Femenino eta Emakumezkoen Unibertsitate Elkartea. Hainbat belaunalditako emakumeen eraldaketaren hazia eta eskubide berdintasunaren bidea erakunde horietan sortu zen, eta horietatik emakume talde apartak aterako ziren.

## Beste aipamen batzuk

Pepa Merlok 2010ean Peces en la tierra (José Manuel Lara Fundazioa) argitaratu zuen, belaunaldi honetako izen ezagunenen antologia poetikoa, baita XIX. mendearen amaieratik Gerra Zibilaren hasiera arte aurkitu eta bildu zituen beste batzuk ere. Bertan azaltzen dira artista hauen lanak: Gloria de la Prada, Margarita Nelken, Lucía Sánchez Saornil, Clementina Arderiu, Dolores Catarineu, Casilda de Antón del Olmet, María Luisa Muñoz de Vargas, Cristina Arteaga, Pilar de Valderrama, Concha Espina, Susana March, Elisabeth Mulder, María Teresa Roca de Togores, Rosa Chacel, María Cegarra, Josefina Romo Arregui, Josefina Bolinaga, Esther López Valencia, Marina Romero eta azkenik Margarita Ferreras, azken honek liburuaren izenburua inspiratu zuen.
El Ministerio del Tiempo telesail espainiarrak historiak ahaztutako emakume hauen memoria berreskuratzeko 18. kapituluan omenaldia egin zieten Las Sinsombrero taldekideei.

## Bibliografia

* Zavala, Iris M. (1998). Breve historia feminista de la Literatura Española (en lengua Castellana): V. La literatura escrita por mujer (Del siglo XIX a la actualidad). Bartzelona: Anthropos.
* Wollendorf, Lisa (2005). Literatura y feminismo en España (s. XV-XXI). Bartzelona: Icaria.
* Romero López, Dolores (2009). «Canon e historiografía: Las mujeres poetas del 27 (enlace roto disponible en Internet Archive; véase el historial y la última versión).», Obra en marcha: Ensayos en honor de Richard A. Cardwell. UK: Critical, Cultural and Communications Press. pp. 170-180.
* Rodrigo, Antonina (1979). Mujeres de España. Las silenciadas. Bartzelona: Plaza & Janés.
* Rodrigo, Antonina (2002). Mujeres para la historia. La España silenciada del siglo XX. Madril: Carena.
* Nieva de la Paz, Pilar (2006). «Voz autobiográfica e identidad profesional: las escritoras españolas de la Generación del 27». Hispania 89-1: 20-26.
* Montero Bartolomé, Mercedes (2009). La conquista del espacio público. Las mujeres españolas en la universidad (1910-1936). Madrid: Minerva Ediciones.
* Merlo, Pepa, ed. (2010). Peces en la Tierra. Antología de mujeres poetas en torno a la Generación del 27. Sevilla/Málaga: Fundación José Manuel Lara / Centro Generación del 27.
* Miró, Emilio (mayo de 1993). «Poetisas del 27». Ínsula (557): 3-5.
* Miró, Emilio (1999). Antología de poetisas del 27. Madril: Castalia.
* Marina, José Antonio; Rodríguez de Castro, María Teresa (2009). La conspiración de las lectoras. Bartzelona: Anagrama.
* Lezcano, Ricardo (1979). El divorcio en la Segunda República. Madrid: Akal.
* Castillo Martín, Marcia (2001). «Contracorriente: Memorias de escritoras de los años veinte». Espéculo (Revista de estudios literarios) (Madrid) (17).
* AA.VV. (2006). Con voz propia. La mujer en la literatura española de los siglos XIX y XX. Valladolid: Instituto Castellano y Leonés de la Lengua/Junta de Castilla y León.
* Anderson, Andrew A. (2005). El veintisiete en tela de juicio. Madril: Gredos.
* Bernal Romero, Manuel (2011). La invención de la Generación del 27. Córdoba: Berenice.
* Jorge Luis, Borges (8 de septiembre de 1933). «Los intelectuales son contrarios a la costumbre de usar sombrero». Diario Crítica, Buenos Aires
* Capdevila-Argüelles, Nuria (2009). Autoras inciertas. Voces olvidadas de nuestro feminismo. Madril: horas y Horas.
* Castillo Martín, Marcia (2001). Las convidadas de papel. Mujer, memoria y literatura en la España de los años veinte. Ayuntamiento de Alcalá de Henares, Centro Asesor de la Mujer.
* Gómez Blesa, Mercedes, ed. (2007). Las intelectuales republicanas. La conquista de la ciudadanía. Madril: Biblioteca Nueva.
* Mangini, Shirley (2001). Las modernas de Madrid. Las grandes intelectuales españolas de la vanguardia. Bartzelona: Península.
* Gómez Blesa, Mercedes (2009). Modernas y vanguardistas. Mujer y democracia en la II Républica. Madril: Laberinto.
* Gómez de la Serna, Ramon (enero-marzo de 1932). «Aventura y desgracia de un sinsombrerista. Revista de Occidente (XXXV)». pp. 282-307 Gómez de la Serna, Ramón (1999). Obras Completas. Madril: Galaxia Gutenberg. pp. XI, p. 777.
* Alonso Valero, Encarna (2005). «Feminismo y vanguardia. La producción literaria femenina en la España de los años 20 y 30». Pandora: Féminité(s), Revue de l’Université Paris VIII (5): 163-169.
* Baur, Sergio Alberto (2001). «Norah Borges, musa de las vanguardias». Cuadernos Hispanoamericanos (Madril) (610): 87-96.
* Bonet, Juan Manuel (1992). «Hora y media con Norah Borges». Renacimiento (Sevilla) (8): 5-6.
* Kirkpatrick, Susan (2003). Mujer, modernismo y vanguardia en España (1898-1931). Madril: Cátedra.
* Aguilera Sastre, Juan (2007). «1931: Las mujeres españolas ante la República». Cuadernos Republicanos (Madril: CIERE).

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Mendoza, Sofía Pérez. «Sin nombre y sin sombrero: las artistas borradas de la Generación del 27» eldiario.es (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Imprescindibles - Las sin sombrero - RTVE.es. 2015-10-09 (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) Pozo, Javier Santamarta del. Siempre estuvieron ellas. EDAF ISBN 978-84-414-3918-4. (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) El Ministerio del Tiempo | Temporada 2 - Capítulo 18 - RTVE.es. 2020-03-20 (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q28474914
* Multimedia: Las Sinsombrero / Q28474914