OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Txanburu

Txanburu, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Iruñerritik gorabeherarik gabeko bizkar luze baten antzera ikusten da Txanburu. Begi guztiak hurbileko Elomendik erakarrita, batek batek pentsa lezake mendi honek ez duela arreta handirik ematen. Hala ere, mendizale dezente ikusten da ezpelen arteko bideetan barrena. Nafarroako hiriburuaren hurbilak zerikusirik izanen du seguruenik arrakasta horrekin.

## Kanpo estekak

Txanburu, http://www.euskal-herria.org/.
# Txamorro (herria)

    Artikulu hau herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txamorro».
Txamorro (txamorroz: chamoru; gaztelaniaz eta ingelesez: chamorro) Marianetako etnia indigena da, administratiboki Guam eta Ipar Marianak banaturik dagoena. Batez ere, austronesiar jatorria dute baina baita europarra (espainiarra) eta ekialdeko asiarra ere. Diaspora zabala dute Estatu Batuetan.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 90. arauaː Munduko herriak eta etniak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1060991
* Multimedia: Chamorro people / Q1060991
# Txan magoa

Santi Antero, askoz ere ezagunagoa bere ezizenez Txan magoa, aurretik Xanti magoa eta Txan Handia (Donostia, Gipuzkoa, 1963ko urriaren 6a) donostiar mago edo aztia da. Bere ezaugarrietako bat magia joko bat burutzean Artxila murtxila hitz magikoak erabiltzeko ohitura duela da.

## Kanpo estekak

* Txan magoari elkarrizketa. El Correo Vasco egunkaria.
* Txan magoaren ikuskizuna Gasteizen ikusgai
* Txan magoa Martuteneko jaietan ikusgai
* Elkarrizketa Argian
* Datuak: Q12268320
# Txanagra

Txanagra, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Aretako mendien ipar-mendebaldeko azken gainetakoa dugu Txanagra. Berez, bizkar luze eta oihantsua da mendi hau, ingurukoen antzera. Baditu, ordea, berezitasun eta zer ikusi batzuk, txango interesgarria osatzeko. Nahiko ezezaguna badira ere, mendiaren ipar-mendebaldeko hegian dauden Zamariaingo harriek behatoki txundigarria eskaintzen dute Artzibarko paisaien gainean. Bestalde, Txanagrako gailurretik oso gertu, Xabierko Frantziskori eskainitako aldaretxo bat aurkituko dugu, Berrendi azpian, Beraguzelaiko lepoan dagoen santutegitxoaren bikia.

## Kanpo estekak

Txanagra, http://www.euskal-herria.org/.
# Txan fantasma

Txan fantasma Mariasun Landak idatzitako liburu bat da. Landak 1982an Lizardi Saria irabazi zuen "Txan fantasmaren etengabeko istorioa" ipuinarekin eta Egan aldizkarian argitaratu zen. 1984an, egilearen ibilbide literarioaren hastapenean, Elkar argitaletxeak argitaratu zuen Txan fantasma liburua. 2011koa dugu azken argitalpena.
Obra Euskal Haur eta Gazte Literatura modernoaren aitzindaritzat hartzen da, tematikan eta narrazio teknikan berrikuntza ekarri zuelako. Baina, batez ere, errealismo kritikoaren korrontea euskal literaturara ekarri zuen lehen idazlan nabarmenetariko bat izan zelako. Izan ere, eta euskal errealismo kritikoari dagokionez, Mariasun Landa dugu Euskal Haur eta Gazte Literaturako idazlerik garrantzitsuena.

## Argumentua

Txan fantasma dugu ipuin honen kontalari, eta farola baten gainetik Karmentxuren istorioa kontatzen digu, bukaerako egoeratik hasita. Karmentxu umezurtz geratu eta izebaren etxera doa bizitzera. Baina bien arteko harremana ez da ona, bakardadea eta ulertezintasuna nagusitzen baitira. Egoera honi irtenbide bat eman nahian, neskatila animismoan eta irudimenean babesten da. Honen fruitua Txan fantasma da, Karmentxuren konplizea bihurtzen dena.

## Gaiak

Tematika psikologikoa ukitzen du idazleak, gaur egungo arazo eta errealitatean oinarrituz. Maitasun eza, bakardadea, asmaturiko laguna, helduen mundu ulertezina, harremanak, irudimena, animismoa eta laguntasuna dira liburuan agertzen diren gai nagusienak.

## Estiloa

Ez da ohiko ipuina, haurrei zuzenduta egonagatik ere, ez da oso samurra, eta ez du mezu jakinik eman nahi. Idazkera garbia eta ulerterraza da; hizkuntza soila eta zuzena. Istorioan zehar umeen unibertsoko elementuak ageri dira, besteak beste, jostailuak, irudimena eta alaitasuna. Hala ere, giro tristea nabari da ipuinean zehar, eta bukaera irekia izateak lehen irakurleentzako obra ez dela erakusten digu.

## Itzulpenak

Hizkuntza desberdinetan aurki dezakegu obra hau, besteak beste, katalanez, gaztelaniaz, grezieraz, galegoz, ingelesez eta esperantoz.

## Edizio digitalak

2016an Galtzagorri elkarteak sortu zuen liburuaren app-a, liburuaren osagarri digitala, Android eta IOS sistemetarako

## Erreferentziak

* 1 2 3 Etxaniz, Xabier. (1997). Euskal Haur eta Gazte Literaturaren Historia. Iruña: Pamiela, 280-282 or..
* ↑ «Liburu-iruzkinak: Mariasun Landaren Txan fantasma» idazten.com.
* ↑ «Klis-klasikoak, Txan fantasma» berria.eus.
* ↑ «Galtzagorri albiste: App berria: txan fantasma appa» Behinola aldizkaria ISSN 1575-8168. 34.zkia (2016ko abendua) 39 orr..

## Kanpo estekak

* Mariasun Landaren webgunea
* Txan Fantasma, Txontxongilo ikuskizuna
* Datuak: Q25476248
# Tregare

Tregare, galesez: Tre'r-gaer, Galesko antzinako parrokia bat da, Monmouthshire konderrian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7837830
* Multimedia: Tregare / Q7837830
# Tregadgwith

Tregadgwith, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, St Buryan parrokian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7837821
* Multimedia: Tregadgwith / Q7837821
# Tregardock and Treligga

Tregardock and Treligga, kornubieraz: Tregaradek, Ingalaterrako Kornualles konderriko iparraldeko kostaldeko hondartza eta herrixka bat da, St Teath parrokian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16897453
* Multimedia: Treligga Cliff, Cornwall / Q16897453
# Tregada

Tregada, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Lawhitton parrokian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7837822
* Multimedia: Tregada / Q7837822
# Tregamere

Tregamere, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, St Columb Major parrokian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7837826
# Treforest

Treforest, galesez: Trefforest, Galesko udalerri bat da, Rhondda Cynon Taf konderrian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q478218
* Multimedia: Treforest / Q478218
# Trefriw

Trefriw, Galesko iparraldeko udalerri eta komunitate bat da, Conwy lurraldean. Crafnant ibaiak zeharkatzen du.
2011ko erroldaren arabera 783 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2684439
* Multimedia: Trefriw / Q2684439
# Tregandín

Tregandín Nojako hondartza da, Kantabrian dagoena. 3.700 metroko luzera du. Bertan nudismoa egiten dute.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6152065
* Multimedia: Playa de Trengandín / Q6152065
# Trefrize

Trefrize, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Coad's Green herriaren ekialdean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7837817
* Multimedia: Trefrize / Q7837817
# Tregajorran

Tregajorran, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Carn Brea parrokian eta Redruth udalerritik 4 kilometro hego-mendebaldera.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7837824
* Multimedia: Tregajorran / Q7837824
# Tipografia gaeliko

Tipografia gaelikoa edo gaelerazko tipografia (irlanderaz Cló Gaelach) XVI. eta XX. mendearen artean irlanderaz erabili izan zen idazkera mota edo tipografia bat da. Gutxi gorabehera usadioz 1571. urtetik 1960. urterarte erabilia izan zen.
Gaur egun apaindura helburuekin besterik ez da erabiltzen: adibidez, irlandar egunkari jakin batzuk beren azal nagusiko izenburua kaligrafia honetan argitaratu ohi dute, Irlandako taberna edo pub ugarien kanpoaldeko izenak hizki mota honetan margotu ohi dira, zoriontzeko txartelak edota iragarki kartelak ere hizki hauekin idazten dira... gutxi gorabehera Euskal Herrian euskal tipografiarekin gertatu ohi den antzera.

## Iruditegia

* Cork edo Corcaigh izena gaeliko tipografiaz.
* Gaeliko tipografiaren adibidea.
* Gaeliko tipografiaz idatzitako plaka Dublingo udaletxean, Dublingo gaztelutik hurbil.
* Michael Collinsen hilarria.

## Ikus gainera

* Euskal tipografia

## Kanpo estekak

* Gaeliko tipografiaren historia eta sailkapena (Ingelesez)
* Irlandar hizki motak lau mendeetan zehar inprimatuak (Ingelesez)
* Irlandar alfabetoa (Ingelesez)
* Datuak: Q1432616
# Tippecanoe konderria (Indiana)

Tippecanoe konderria (ingelesez: Tippecanoe County) Indianako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lafayette da. 2010eko zentsuaren arabera 172.780 biztanle zituen, Tippecanoe kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Tippecanoe konderriak 1.303,39 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,9 ura dira. Beste 1.294,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 132,56 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 172.780 pertsonetatik 151.802 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 12.947 dira. 6.731 beltzak edo afroamerikarrak. 349 amerikar natiboak ziren eta 41 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 10.679 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 237 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2.941 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q507365
* Multimedia: Tippecanoe County, Indiana / Q507365
# Tipo (argipena)

Tipo hitzak adiera zenbait ditu:
* tipografian, letra-tipoa;
* biologian, tipoa, espezie bart izendatu eta deskribatzeko erabiltzen den banakoa,
** holotipoa,
** isotipoa;
* psikologian, tipoa, ezaugarri jakin eta zehatzen multzo bat, pertsona askorengan azaltzen dena eta horiek sailkatzeko erabil daitekeena.
# Tipografo

Tipografoa Inprimatzeko testuak konposatu edota zuzentzen zituen langilea zen.
Tipografo ofizioa inprentaren hastapenetan hasi zen. Tipografoek, sermoi-transkribatzaile gisa, jaiegunetan lan egin zezaketen, inprimatzaileentzat erreserbatuta ez zegoen zerbait. Tipografoak pertsona kultutzat hartu izan ziren beti, formazio gramatikal eta tekniko ona eskatzen baitzuten. Zenbait politikari eta sindikalista entzutetsu, hala nola Pablo Iglesias espainiarra, inprimategietako kutxa tailerretan trebatu ziren.
Lanbide hau denboran zehar eboluzionatu zen, teknika tipografikoak egin zuen moduan. Lehenengo tipografoak egunkarietarako eta liburuetarako testu lerroak osatzera dedikatzen ziren funtsean. Ondoren, inprimatzeko artean espezializatu ziren, konposizio konplexuko lanak (hau da, lan komertzialak eta fantasiazko lanak) burutzean zetzana. Azkenik, bere funtzio nagusia doitzailearena edo orrikatzailearena izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4108101
* Multimedia: Typesetters / Q4108101
# Tipometro

Tipometroa erregela mota bat da, prentsa idatziaren eta arte grafikoen maketazioan erabili ohi zena. Alde barean normalean zentimetro edo milimetroak markatzen zituen, baina beste luzera batzuetan, puntu edo zizeroen araberako neurri desberdinak adierazten ziren, ohiko neurri tipografikoak, alegia.
Tipometroa erabilita, maketatzaileak edo baita kazetariak ere, kalkulatu zezakeen paperean ematen zitzaion espazioan, tipo jakin batean (10 puntukoa, adibidez), zenbat hitz edo karaktere idatzi beharko zituen, gutxi gora-behera.
Euskal Herriko Unibertsitateko kazetaritza ikasketetan tipometroak erabili ohi ziren 1980ko eta 1990eko hamarkadetan.
20. mendearen amaierako auto-edizio tresnekin eta informatizazioarekin, tipometroen premia desagertu egin da: maketazio edo edizio programa desberdinek espazio jakin batean zenbat karaktere behar diren zuzenean kontatzen dute; edo WYSIWYG interfazeei esker, testua itsatsirik, grafikoki ikusten du maketatzaile edo idazleak, espazioa soberan duen ala falta zaion.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1363806
* Multimedia: Typometer / Q1363806
# Tippah konderria (Mississippi)

Tippah konderria (ingelesez: Tippah County) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ripley da. 2010eko zentsuaren arabera 22.232 biztanle zituen, Tippah kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Tippah konderriak 1.191,28 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,54 ura dira. Beste 1.185,73 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,66 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 22.232 pertsonetatik 18.389 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 985 dira. 3.509 beltzak edo afroamerikarrak. 34 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 34 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 14 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 251 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q484648
* Multimedia: Tippah County, Mississippi / Q484648
# Tipologia

Zientzian, tipologia ikergai den elementu-multzo batean (pertsonak, animaliak, herrialdeak) tipo edo sail bereziak ezartzeko prozedura da, elementuak tipo horietan sailkatzeko helburua duena, elementu batetik bestera dauden ezberdintasunen kausak hobeto bereizi eta aztertu asmoz. Adiera zabalean, prozedura horren ondorioz sortzen den sail edo tipo multzoari ere tipologia deritzo.
Tipologiak behin behineko egoerak eta aldaerak aztertzeko erabiltzen dira. Sailkapenetan, berriz, izadiaren taldeak aztertzen dira, taldearen barruan nahi adina ezaugarri biltzen dituztela ere. Horregatik sailkapenak aldaeren ikerketetarako aurreko pausoa dira, ez baitituzte behin-behineko egoerak kontuan hartzen. Tipologiak horrenbestez, ez dira sailkapenak bezain iraunkorrak eta egiten dituzten deskribapenak arazoei irtenbidea ematen dieten neurrian dira onargarri. Gizarte-zientzietan erabili dira tipologiak, antropologian eta arkeologian batez ere; gizakien tresnak, marrazkiak, eraikuntzak, hilobiak, gizarte antolamenduak eta ideologiak era horretara aztertu dituzte antropologoek eta arkeologoek.

## Hizkuntzalaritza

Hizkuntzalaritzaren testuingurua munduko hizkuntzak sailkatzeko erabili ohi den sistema bati buruz hitz egiterakoan erabiltzen den terminoa da tipologia. Munduko hizkuntzak, barneko gramatika-egiturari erreparatuz gero, askotan badituzte hainbat elementu berdinetik, eta badituzte aukera bakar batzuk onartzen dituzten elementuak. Horrela nominatibo-akusatibo hizkuntzak, absolutibo-ergatibo hizkuntzak bereizi ohi direnean, sailkapen tipologikoa egiten da, eta sailkapen hau ohiko familien sailkapen filogenetikotik independentea da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27214933
# Tipp-Ex

Tipp-Ex zuzentzeko likido baten merkataritza-marka bat da. Enpresa alemaniar baten izena ere izan zen (Tipp-Ex GmbH & Co. KG), Tipp-Ex produktu-lerroa sortu zuena. Marka honetako produktuak oso ospetsuak izan ziren, oraindik ere garrantzitsuena da. Izen hau ingelesa bihurtu zen denborarekin, gazteleraz ere onartuta dago.
Tipp-Ex markatik eratorria, euskaraz tipex hitza erabili izan da.

## Erreferentziak

* ↑ «Berria - Estilo liburua» Berria (Noiz kontsultatua: 2017-11-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q653577
* Multimedia: Tipp-Ex / Q653577
# Tipp City (Ohio)

Tipp City Ohioko hiri bat da. Miami konderrian kokatua dago. 2010ean 9.689 biztanle zituen, 19,50 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Miami konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2233815
* Multimedia: Tipp City, Ohio / Q2233815
# Unai Mendikote

Unai Mendikote (Sestao, 1999ko martxoaren 30a - ) bizkaitar saskibaloi jokalaria da. Hegaleko postuan jokatzen du Santurtzi Saskibaloi Kluba taldean.
CB Salleko (Sestao) eta Unamuno SK (Bilbo) taldeetan hazia, 2017an Bilbao Basketek fitxatu zuen.

## Taldeak

* Simply el Olivar (2016-2017)
* Santurtzi SK (2017-2018) (utzita)
* RETAbet Bilbao Basket (2018-2021)

## Erreferentziak

* ↑ «El Tecnyconta Zaragoza traspasa a Unai Mendikote al Bilbao Basket» Heraldo de Aragón 2017/09/14.
* Datuak: Q40329325
# Unai Muñoa

Unai Muñoa Amundarain (Berrobi, Gipuzkoa, 1982ko irailaren 9a) bertsolaria eta bertso-eskola irakaslea da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25477237
# Unai Parot

Henri Unai Parot Navarro (Aljer, 1958ko urtarrilaren 6a) ETAkide ohia da. Bere izena daraman Parot doktrinagatik da ezaguna.

## Biografia

Aljeriako Independentzia Gerra bukatu zenean, gurasoak jaioterrira itzuli eta Baionan bizi ziren. Hamasei urte bete arte ez zuen euskara ikasi. Urte hartan, Ion bere anaia bertoko jatetxe batean zegoela atentatu bat jasan zuen.
1990eko apirilaren 2an Sevillan poliziak atxilotu zuen. Guztira 4.797 urteko espetxe-zigorra izan zituen 26 hilketa eta 166 saialdi 1978 eta 1990 artean egiteagatik. Tartean 1987an Zaragozako kuartel-etxeko atentatua zegoen.
Espainiako Auzitegi Gorenak 197/2006 epaia ebatzi zuen urte hartako otsailaren 20an, Parot doktrina ezartzen zuena. Europak bertan behera utzi zuen doktrina honen ondorioz, espetxe-onurak edo erredentzioak espetxe-zigor bakoitzari aplikatzen zitzaizkion..

## Erreferentziak

* ↑ Nazio Batuen Batzar Nagusia. Report of the Committee Against Torture. , 62 or..
* ↑ «El etarra más sanguinario» El Mundo 2006/02/20.
* ↑ «Zaragoza: cinco ataúdes blancos» El País 2009/08/02.
* ↑ «Bederatzi urtez luzatu du Espainiako Auzitegi Gorenak Unai Paroten espetxealdia» Berria 2006-02-20.
* Datuak: Q3121580
# Txileko saskibaloi selekzio nazionala

Txileko saskibaloi selekzioa 1935an sortu zuten txapelketa ofizialetan Txile ordezkatzeko.

## 2014ko taldea

| # | Posizioa | Altuera | Izena | Taldea |
| 4 | Hegalekoa | 1.90 m | Sebastián Sáez | ABA Ancud |
| 5 | Hegalekoa | 1.95 m | Jorge Schuler | Boston College |
| 6 | Antolatzailea | 1.80 m | Franco Morales | Colo-Colo |
| 7 | Hegalekoa | 1.93 m | Sebastián Suárez | Portland University |
| 8 | Antolatzailea | 1.80 m | Pedro Sandoval | ABA Ancud |
| 9 | Antolatzailea | 1.82 m | Erik Carrasco | Colo-Colo |
| 11 | Hegalekoa | 2.00 m | Renato Vera | Osorno Básquetbol |
| 12 | Pibota | 2.02 m | Gerardo Isla | Osorno Básquetbol |
| 13 | Pibota | 2.06 m | Jorge Valencia | Colo-Colo |
| 14 | Hegal-Pibota | 1.95 m | José del Solar | Osorno Básquetbol |
| 15 | Pibota | 1.98 m | Cristóbal Infante | Leones de Quilpué |

## Palmares

Munduko Saskibaloi Txapelketa:
    Brontze (2): 1950, 1959
Torneo Sudamericano de Básquetbol:
    Urrea (1): 1937
    Zilarra (4): 1932, 1934, 1947, 1949
    Brontze (1): 1953
Juegos Sudamericanos:
    Zilarra (1): 2014
    Brontze (2): 1982, 2010

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Txileko saskibaloi federazioaren webgune ofiziala
* Datuak: Q2533541
* Multimedia: Chile men's national basketball team / Q2533541
# Txilin

Txilin, panpalina, txintxarri edo kanpaitxo bat ezkila txiki bat da, abisatzeko, apaintzeko, arreta deitzeko edo beste helburu batzuetarako erabiltzen dena.

## Erabilpena

Eskuarekin astintzen den tresna da, helduleku bati lotuta dagoen kanpai txiki batez osatua. Helduleku horri garoa ere esaten zaio euskaraz.
Ez eskuz bakarrik, txilinak sabaitik edo ate batean zintzilikatu daitezke, eta hari batetik tiraka jo, edo pieza bati joz, atea irekitzean ere egin dezake soinua, adibidez, denda batean. Eliza katolikoaren tintinnabulum objektu liturgikoan, makila baten gainaldean egoten da zintzilik txilina, Erromatarren garaiko tintinnabulum paganoetan egoten ziren bezala.
Dekorazio-objektu artistikoak ere izan daitezke, edo apaingarri soil ere, adibidez Gabonetako apaingarri gisa ateetan edo zuhaitzean zintzilik jartzeko.

## Iruditegia

* Txilinari garotik helduta.
* Ate bateko txilina.
* Musikari bat doinu desberdineko txilinekin musika egiten.
* Arcachongo tintinabulo batek daraman txilina.
* Eguberrietako apaingarrien artean, txilin mordoxka.

## Erreferentziak

* ↑ «OEH - Bilaketa - Panpalina» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
* ↑ Fundazioa, Elhuyar. «campanilla» Elhuyar Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
* ↑ «OEH - Bilaketa - Garo» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

## Ikus, gainera

* Txirrin
* Ezkila

## Kanpo estekak

* Datuak: Q871633
* Multimedia: Handbells / Q871633
# Txileko konkista

Txileren konkista 1541ean Pedro de Valdivia Txilera joan zenean hasi eta 1598an Curalabako guduan Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa hil zenean edo, bestela, Zazpi Hirien suntsipenarekin amaitzen den Txileko historiako aldi bat da. Garai horretan, espainiarrek hiriak sortu eta Txileko Erresuma ezarri zuten. Hiri batzuk Arauko Gerraren ondoren sortu zituzten: Santiago (1541), La Serena (1544), Concepcion (1551), La Imperial, Valdivia, Villarrica (1552), Los Confines (1553), Cañete (1557), Osorno (1558), Arauco (1566), Castro (1567), Chillan (1580) eta Santa Cruz de Oñez. Garai hori Loiolaren heriotzarekin eta Araucaniako bere zazpi hirien galerarekin amaitu zen. Araucoko Gerrak jarraitu zuen, baina espainiarrek ezin izan zuten inoiz Araucanian zuten kontrola berreskuratu, Biobío ibaiaren hegoaldean.
# Txileko zuzendari gorena

Zuzendari gorena, XIX. mendearen hasieran eta 1826ra arte Txilen, emantzipazio prozesu nazionala hasi ondoren, estatuburu eta gobernuburu izan zen lehen pertsona bakarreko agintariari emandako izena izan zen.

## Zuzendari gorenen zerrenda

| Zuzendari gorena | Agintaldiaren hasiera | Agintaldiaren bukaera | Izendapena |
| Antonio José de Irisarri | 1814ko martxoaren 7a | 1814ko martxoaren 14a | Zuzendari goren bitartekaria |
| Francisco de la Lastra | 1814ko martxoaren 14a | 1814ko uztailaren 23a | Zuzendari gorena |
| José Miguel Carrera Verdugo | 1814ko uztailaren 23a | 1814ko urriaren 2a | Gobernuko Batzarreko presidentea |
| 1814 eta 1817 artean, espainiarrek herrialdea birkonkistatu zuten. | 1814 eta 1817 artean, espainiarrek herrialdea birkonkistatu zuten. | 1814 eta 1817 artean, espainiarrek herrialdea birkonkistatu zuten. | 1814 eta 1817 artean, espainiarrek herrialdea birkonkistatu zuten. |
| Francisco Ruiz-Tagle | 1817ko otsailaren 13a | 1817ko otsailaren 16a | Gobernadore politiko bitartekaria |
| Bernardo O'Higgins Riquelme | 1817ko otsailaren 16a | 1818ko martxoaren 21a | Zuzendari gorena |
| Luis de la Cruz eta Manuel Rodríguez | 1818ko martxoaren 21a | 1818ko martxoaren 23a | Zuzendari goren bitartekariak |
| Bernardo O'Higgins Riquelme | 1818ko martxoaren 23a | 1823ko urtarrilaren 28a | Zuzendari gorena |
| Agustín Eyzaguirre Arechavala | 1823ko urtarrilaren 28a | 1823ko apirilaren 4a | Gobernu Batzarreko presidentea |
| Ramón Freire Serrano | 1823ko apirilaren 4a | 1823ko abuztuaren 13a | Zuzendari goren bitartekaria |
| Batzar Goren Ordezkaria | 1823ko abuztuaren 13a | 1823ko irailaren 1a | Zuzendari goren ordezkoak |
| Ramón Freire Serrano | 1823ko irailaren 1a | 1826ko uztailaren 9a | Zuzendari gorena |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7155734
# Txilibitu

    Artikulu hau musika instrumentuari buruzkoa da; arraina gaitzat duena beste hau da: «Txilibitu (arraina)»
Txilibitua nota bakarreko haize instrumentua da. Seinale akustikoak emateko erabiltzen den tresna txikia da, putz eginez txistuaren antzeko soinua egiten duena. Zentsu zabalagoan, hitza txistu-antzeko soinu edota forma duten instrumentuak izendatzeko erabiltzen da.
Mota askotako txilibituak daude: poliziak erabiltzen dituen txikiak, tren-makinek edo itsasontziek erabiltzen dituztenak, eta abar. Musikarako ere erabiltzen dituzte, adibidez, sanba-abesti batzuetan zurezkoak jotzen dituzte.

## Beste izenak

Txilibitu tokiko euskarazko testuetan: huxtu (hustu, uistu); txilibitu (txilibitxo, txibilito, txilubita, xilibitu, zilibitu, txulubita, xulubita, txulubi); txistu (pistu, txuxtu, txuztu, xustu);
batzuetan turruturu. Tokiko gaztelaniaz: silbo, chiflo.

## Ikus, gainera

* Txistua
* Txirula
* Xaramela
* Zinburrun

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Txilibitu. .
* ↑ Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q204917
* Multimedia: Whistles / Q204917
# Txilindron

Txilindron okela atontzeko moduetako bat da, olio, tipula, baratxuri eta piperraz egiten dena. Saltsa hau oso ohikoa da Iberiar penintsularen iparraldean- Euskal Herrian, Errioxan edo Aragoin- arkumea txilindron erara edo oilasko txilindron erara bezalako plateretan.

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Txilindron. .
* ↑ Pérez Gutiérrez, Dionisio. (1929). Cocina de Aragón. in: Guia del buen comer español. Madril.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4515956
* Multimedia: Chilindrón / Q4515956