# Emakumeak politikan

Emakumeak botere politikoko postuetan sortzeak, genero-dinamikaren aldaketa ez ezik, gobernantzari eta lidergoari buruz ezarritako paradigmak ere desafiatzen ditu. Oztopo historikoak hautsi dituztenetatik hasi eta politika publikoetan aldaketa esanguratsuak bultzatu dituztenetaraino, emakume politikariek gaitasun paregabea erakutsi dute gizarteratzea sustatzeko, ekitatearen alde egiteko eta konponbide berritzaileak sustatzeko erronka sozial, ekonomiko eta politiko premiazkoenetarako. Azterketa honetan, bilakaera historikoa, gainditutako erronkak eta emakumeek eremu politikoan lortutako lorpenak aztertuko ditugu. Gainera, aztertuko dugu nola bere presentziak mundu osoko sistema politiko eta sozialak birdefinitzen jarraitzen duen, datozen belaunaldientzako etorkizun berdinzaleago eta ordezkagarriago baterako bidea irekiz.

## Gertakari historikoak
### Emakumeen sufragismoa

Mugimendu erreformista sozial, ekonomiko eta politikoa da. Emakumeek hauteskundeetan parte hartzeko eta kargu publikoetarako hautatuak izateko duten eskubideari egiten dio erreferentziaEskubide hori sufragismoa izeneko borroka historiko bati esker lortu zen, eskubide politiko eta konstituzional gisa aitortzea bilatzen duena. Sufragio unibertsalaren eta demokraziaren funtsezko osagaia da.
Estatu batuetan eta Inglaterran eman zitzaien izena, bertan sufragistak hasi ziren indarra hartzen. 1848an izan zen Sufragismoaren sorrera-unea, Estatu Batuetan Seneca Falls-en Sentimendu adierazpenarekin mugimendu hau hazi zen 1948an. Une horren ondoren, munduko herrialde gehienek onartzen dute emakumeek bozkatzeko eta bozkatuak izateko eskubidea dutela, baina herrialde batzuek oraindik ez dute onartzen
Sufragistak, elkarte desberdinetako kideak dira helburu berarekin. Taktika ezberdinak erabiltzen zituzten. Adibidez: sufragista britainiarrek defentsa borrokalariagoa zituzten.
1904an Carrie Chapman, Catt, Millie Fawcetteta beste feminista batzuek Emakumeen Nazionarteko Aliantza sortu zuten Berlinen. Beste herrialde batzuetan, emakumeen sufragioa estatuko instituzioen bidez lortu zen. Politikan emakumeek zuzenean bultzatutako legeen bidez, esaterako, Espainian Clara Campoamor, Argentinan Alicia Moreau de Justo eta Eva Duarte de Perón eta Mexikon Elvia Carrillo Puerto.
Besteak beste sufragista nagusienak , Emily Davison, Emmeline Pankhurst eta Carmen Karr izan ziren
Mugimendo feministaren helburu nagusiek bilakaera izan zuten mugimendu sufragistari esker; mugimendu horren sorrera, batez ere, boto-berdintasuna eta legearen aurreko berdintasuna lortzea zen. Hala ere, mugimendu sufragistak bere helburuak gehitu zituen, honako hauek barne: emakumea lanean hastea I Mundu Gerran, boto eskubidea, hezkuntza hobetzea, lanbide-trebakuntza eta lan aukera berriak azaltzea, familian sexuak parekatzea emakumearen mendekotasuna gizonarengan saihesteko eta sexu moral bikoitza.

### Emakumeen sufragioa giza eskubidee unibertsal moduan

Nazioarteko legeriak emakumeen botoa aitortu zuen Nazio Batuetako Giza Eskubideen Batzordearen bidez. 1948an, Nazio Batuek Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsala onartu zuten. (Artikulo 21ean) )

### Emakumeen boterearen lorpena-kronologikoki

* 1776an, New Jerseyn, emakumezkoen lehen sufragioa baimendu zen ("pertsonak" hitza erabili zen "gizonak" erabili beharrean), baina 1807an ezeztatu zen.
* 1838an, Pitcairn uharteetan (Britainia Handiko lurraldea) emakumezkoen sufragioa onartu zen (gizonezkoen ezaugarri berberekin).
* 1853an, Velez probintzian, Santander - Kolonbia, "Emakumeei eman zien botoa
* XIX. mendearen bigarren erdian, zenbait herrialde eta estatuk sufragio femenino “mugatua” onartu zuten, 1861ean Hego Australiatik hasita.
* 1869an, AEBn "sufragio berdina" ezarri zen (genero-desberdintasunik gabe), baina ez sufragio unibertsala (azal iluneko gizon eta emakueek ezin zuten bozkatzeko eskubiderik).
* 1893an Zelanda Berrian emakumezkoen lehen sufragioa onartu zen murrizketarik gabe, Kate Sheppardek zuzendutako mugimenduari esker. Hala ere, emakumeei bozkatzea ez zitzaien uzten, ezta hauteskundeetara aurkeztea
* 1919tik soilik lortu zuten Zeelanda Berriko emakumeek kargu politiko baterako hautatuak izateko eskubidea.
* 1902an Sufragio unibertsala eskaini zuen lehen estatu australiarra (baita emakumeei parlamenturako hauteskundeetara aurkezten uztea ere) eta Tasmanian 1903an.
* 1907a, Europan, emakumeek lehen aldiz botoa emateko eskubidea Finlandian jorratu zuten (garai horretan Errusiar Inperioko eskualde bat), eta parlamentuan ere eserlekuak hartu zituzten (munduko lehen kasua).
* 1917an, Errusiako Iraultzaren ondoren, Emakumeen Berdintasuneko Liga eta beste sufragista batzuk bozkatzeko eskubiearen alde borrokatu zuten. Presio handiaren ondoren, uztailaren 20an, Urte horretako gobernuak emakumeei boto eskubidea eman zien.
* 1924an, Matilde Hidalgo doktoreak Ekuadorreko 1924ko hauteskunde legegileetan bozkatzea eskatuko du. Estatu Kontseiluak eskaera onartu zuen, honela, Latinoamerikako lehen emakumea izan zen bere eskubidea bermatzen.'
* 1931n, 1931ko Konstituzioan, emakumeen boto-eskubidea onartu zen Espainian. Geroago 1966ko erreferendumean "hogeita bat urtetik gorako espainiar herritar guztiak, sexu bereizketarik gabe" hautesleak zirela adierazi zen

### Lehenengo emakume politikariak

* 1916. Jeannette Rankin kongresuan eserleku baterako aukeratu zuten lehen emakumea.
* 1933. Frances Perkins, Franklin Delano Roosevelt presidente izan zen garaian, gobernu-kabineteko kide izan zen ( lehen emakumea). Funtsezko zeregina izan zuen "New Deal" en legediaren idazketan
* 1940- 1973. Margaret Chase Smithek, Ordezkarien Ganberan eta Senatuan parte hartu zuen lehen emakumeak, "Kontzientzia Adierazpena" ri buruzko hitzaldi ospetsua eman zuen.
* 1965. Diane Nash eskubide zibilen aldeko mugimenduaren ikasleen sektorearen sortzaileetako bat, eta herrialdearen hegoaldean boto-eskubidearen alde borrokatu zen. Bizitza arriskatu zuen emakume eta gizon afroestatubatuarrei botoa emateko izena emateko, eta 1965eko Boto Eskubidearen Legea onartzen lagundu zuen.
* 1972. Shirley Chisholm izan zen gehiengoa zuen alderdi batek presidente izateko hautagai izan zuen lehen emakume afroestatubatuarra.
* 1984. Geraldine Ferraro izan zen zerrenda nagusi batean presidenteordetzarako hautagai aurkeztu zen lehen emakumea.
* 2001-2009. Condoleezza Rice George W. Bush presidente izan zen garaian AEBetako segurtasun nazionaleko aholkulari gisa jardun zuen lehen emakume afroestatubatuarra izan zen (2001), baita Estatu Batuetako Estatu idazkari lanetan ere (2005-09)
* 2009. Sarah Palin izan zen 2008an alderdi errepublikanoaren presidenteordetzarako lehen emakumezko hautagaia. Oriunda Alaskakoa
* 2016. Nikki Haley aukeratu zuten Hego Karolinako lehen emakume gobernadore, 38 urte besterik ez zituela. Indiatik etorritako lehen estatubatuarra izan zen kabinete mailan kargu bat betetzen, Trump presidenteak Estatu Batuen enbaxadore izendatu baitzuen Nazio Batuen aurrean
* 2020-2021. Kamala Harris, Joe Biden presidentegai demokratak aukeratutako Kaliforniako senatari estatubatuarra, AEBetako presidenteorde aukeratu zuten 2020ko hauteskundeetan eta urtarrilaren 20an karguaren zina egin zuen
Latinoamerikako herrialdeen independentziaren ondoren, parte-hartze politikoak eta emakumeen botoak arreta handia piztu zuten ere:
Ekuador izan zen 1929an emakumeen sufragioa sartu zuen lehen herrialdea, eta Latinoamerika osoan prozesu bat hasi zuen, 1967an Paraguain amaitu zena.
Emakumeen botoa sartzeak haien parte-hartze politikoa areagotu zuen, eta emakume batzuek garrantzi handiko kargu politikoak lortu zituzten, nahiz eta gehienek gobernu-aldi oso laburretan edo behin-behinekoetan.
* Michelle Bachelet: demokratikoki presidente hautatu duten lehen emakumea, Txile 2006an;
* Christina Fernández: 2007 Argentinan hautatua izan zen.
Nabarmentzekoa da ez zirela izan Latinoamerikan garrantzi handiko posizio politikoa izan zuten lehen emakumeak.
* Lydia Gueiler (Bolivia, 1978-1979), Ertha Pascal-Trouillot (1990-1991, Haiti)
* Rosalia Arteaga Serrano (1997, Ekuador, egun gutxi batzuetarako bakarrik)
* Isabel Martínez de Perón (1974-1976, Argentina), Violeta Barrios de Chamorro (1990-1997, Nikaragua) edo Mireya Moscoso Rodríguez (1999-2004, Panama) ere aukeratu zituzten, baina beren karrera politikoak senarrekin lotuz
Espainian, berriz, XX. mende osoan, emakumearen errebindikazio-mugimendua gero eta indar handiagoa hartzen hasi zen.
Hauek dira Espainian berdintasunaren eta emakumeen eskubideen aldeko borrokan parte hartzen duten 4 emakumeak.
* Clara Campoamor: abokatua, eta ekintzaile feminista diskriminazioarekin amaitu zen. 1931ko Konstituzio errepublikarrak emakume guztien boto-eskubidea onartzea lortu zuen.
Horretara iristeko, Alderdi Erradikala aurkeztu zen, garai hartako zentro aurrerakoia, eta, garai hartan, Diputatuen Ganberako zati handi bati egin zion aurre, batez ere beste bi emakumeri: Victoria Kent, Alderdi Repubikar Erradikal Sozialistako kidea, eta Margarita Nelken, PSOEkoa.

## Emakumeen parte hartzea politikan (Munduan zehar)

Munduan zehar emakume buruzagien kopurua hazi egin da, baina talde txiki bat ordezkatzen dute oraindik. Botererako bide hauetako ezberdintasunen parte bat da lehen ministroak alderdi politikoetako kideek aukeratzen dituztela, eta presidenteak, berriz, publikoak.

### Presidenteak eta lehen ministroak

Momentu honetan, emakume askok betetzen dituzte erabakiak hartzeko postu politikoak mundu osoan, baina genero-parekotasuna ez da betetzen, UIPen eta NBE Emakumeen Maparen 2023ko edizioaren arabera.
Mapa horretan, emakumeen sailkapen berrienak eta eskualde-banaketa aurkezten dira. Datuek adierazten dute lidergo politikoko postuak betetzen dituzten emakumeen kopurua, bai gobernuena, bai parlamentuena, igo egin dela maila globalean, nahiz eta eskualde batzuk oraindik oso atzeratuta egon.
Emakumeak luzaroan borrokatu dira herrialde garatuagoetan lehendakari edo lehen ministro izateko. Israelek 1969an aukeratu zuen lehen emakumezko ministro, baina ez du berriro egin. Estatu Batuek, aldiz, ez dute emakumezko presidenterik izan.

### Legebiltzarreko liderrak

Legebiltzarretan emakumeen presentzia handituz joan da azken hamarkadetan, nahiz eta ordezkaritza oraindik ez den berdintasunezkoa herrialde askotan. Emakumeek politikan gehiago parte hartzea genero-berdintasuna eta erabakiak hartzeko aniztasuna lortzeko ahaleginen isla da.
Herrialde askok emakumeen parte-hartzea sustatzeko neurriak ezarri dituzte legebiltzarrean; genero-kuotak, parekotasun-legeak, kontzientziazio-kanpainak eta ahalduntze-programak. Ahalegin horiek askotariko emaitzak izan dituzte munduko hainbat eskualdetan.
Zenbait herrialdek aurrerapauso esanguratsuak lortu dituzte emakumeen ordezkaritzan Legebiltzarrean. Suedia, Finlandia eta Norvegia bezalako eskandinaviar herrialdeek emakumeen ordezkaritza handia dute beren gorputz legegileetan. Rwanda da beste adibide nabarmen bat, munduko emakumeen ordezkaritza-tasarik handienetako batekin.

### Diplomazia

Zerbitzu diplomatikoetan, enbaxadore mailako emakumeen presentzia hazi egin da azken urteotan, baina 9 herrialdetan baino ez dute betetzen enbaxadore karguen % 20 baino gehiago.

### Ordezkaritza lokala

2003ko inkesta bat, United Cities and Local government (UCLG) enpresak zuzendua, tokiko gobernuei laguntzen dien sare globala, tokiko kontseiluetan emakumeen batez besteko proportzioa % 15 zela ikusi zen. Lider postuetan, emakumeen proportzioa baxuagoa zen: adibidez, Latinoamerikako maiordomoen % 5 emakumeak dira.
Tokiko gobernuak erabaki garrantzitsuak hartzen ditu emakumeen eta gizonen bizitzan eragina izan dezaten etxebizitzari, segurtasunari eta garraioari eta ekonomiari dagokienez. Genero-oreka duten tokiko kontseiluak urrats garrantzitsua izan daitezke nazio-eremuan ere oreka lortzen laguntzeko.

### Erregimen motak

Demokraziek, batez beste, emakumeen partaidetza bikoitza dute kabinetean, autokritikekin alderatuta. Gobernu-sistema autoritarioetan, agintariek pizgarri ahulak dituzte emakumeak kabineteko postuetara izendatzeko. Aitzitik, agintari autoritarioek pizgarri handiagoak dituzte kabinetean pertsona leialak izendatzeko, bizirauteko aukerak areagotzeko eta estatu-kolpea eta iraultzak izateko arriskua gutxitzeko. Demokrazietan, liderrak berriz hauteskundeak irabazten lagunduko dieten kabinete-postuak izendatzeko pizgarriak dira.

## Gaur egungo erronkak eta oztopoak

Zientzialari politikoek bi kategoriatan banatzen dituzte gobernadore-postuetako emakumeen aurkezpen ezaren kausak: hornidura eta eskaria. Hornidurak emakumeen anbizio orokorra aipatzen du, kargua hartzeko eta baliabideak eskuratzeko, hezkuntza eta denbora bezala, eta eskaerak, berriz, elitezko laguntza, boto-emaile biana eta sexismo instituzionala.
Emakumeek oztopo askori egiten diete aurre gobernuan ordezkaritza lortzeko. Gobernuko emakume batek izan ditzakeen erronkarik handienak gobernuko kargua betetzen ari den bitartean gertatzen dira, kargu horri eusten dionean ez bezala. Ikasketek erakusten dute erronka nagusietako bat kanpaina bat finantzatzea dela. Ikasketek ere erakusten dute, kargu politikorako hautagai diren emakumeek antzeko diru kopurua jasotzen dutela gizonezkoen kontrakoen aldean, nahiz eta lan gogorragoa egin behar duten horretarako. Emakumeen aurkako indarkeriak, politikan, emakumeak ihes egitea ere galarazten du.
3.640 udal kargudun hautetsien lagin batean egindako inkesta baten arabera, emakumeek aurkakoei aurre egiten diete, hala nola, kanpaina bat finantzatzea, alderdiko buruzagiek ez dituztelako gizonak bezain gogor erreklutatzen. Bi faktorek laguntzen dute bide horretan. Lehenengoa, alderdiko buruzagiek antzeko hautagaiak erreklutatzen dituzte. Alderdiko lider gehienak gizonak direnez, gizonak hautagai nagusi gisa ikusten dituzte emakume gehienek baino antzekotasun gehiago dituztelako. Kontzeptu bera aplikatzen da bigarren faktorea eztabaidatzen denean.
Errekrutatzeak sareen bidez funtzionatzen du, hala nola, behe mailako bulegoen edo afiliatutako negozioen bidez. Sare hauetan emakumeak aurkezten ez direnez, estatistiken arabera, gizonek baino aukera gutxiago dute erreklutatzeko. Erronka hauen ondorioz, emakumeek denbora eta ahalegin kontzientea eman behar dute... finantza-laguntza sistema bat eraikitzen, gizonek ez bezala.

### Gizartea

Genero-desberdintasunak familien barruan, lan-banaketa desegokiak etxeetan eta genero-rolei buruzko kultur-jarrerek emakumeak are gehiago menperatzen dituzte eta haien ordezkaritza bizitza publikoan mugatzeko balio dute. Era berean, ustelkeria politiko-maila altua izan ohi den sobietar osteko demokrazian emakumeen azpiordezkaritza politikoa genero-arau patriarkalen eta hautesleen lehentasunen ondorioa izatea espero da. Oso patriarkalak diren gizarteek askotan botere egitura lokalak dituzte, emakumeek borroka zailtzen dutenak. Horrela, askotan ez dute beren interesak ordezkatzen, ezta gutxiesten ere.

### Boto-emailea

Emakume hautagaiek erronka handi bat gainditu behar dute jarrera politikoak lortzeko. Ikerketa baten arabera, errazagoa zen gizonak goi karguetan hautatzea. Ikerketak dioenez, gizonen % 58k eta emakumeen % 73k esan zuten errazagoa zela gizonak goi karguetan hautatzea. Estatu Batuetan, inkesta baten arabera, estatubatuarren % 15ek uste du gizonek emakumeek baino hautagai politiko hobeak egiten dituztela. Beste inkesta baten arabera, emakume amerikarren % 13 oso ados edo ados daude gizonek emakumeek baino hautagai politiko hobeak izateko joera dutela. Estatu Batuetan boto-emaile askok uste dute gizonek eta emakumeek uste duten estereotipoak islatzen dituzten ezaugarriak dituztela. Askok uste dute emakume hautagaiak emozionalegiak, emankorragoak, konprometituak, gutxietsiak eta otzanagoak direla. Ideia horiek negatiboki eragiten diete emakumeei, askotan uste izaten baita emakume askok ez luketela hautagai diren estereotipoengatik hautagai izan behar.

### Erronka sistematikoak

Argudio asko egon dira esanez boto sistema desabantaila dela emakumeak agintean sartzeko aukerarentzat. Behin aukeratuta ere, emakumeek kabinete zerbitzariak edo antzeko postuak izateko joera dute. Hauek batzuetan "industria bigunak" bezala deskribatzen dira eta osasuna, hezkuntza eta ongizatea barne hartzen dituzte. Askoz ere gutxiagotan izaten dute emakumeek botere betearazlea boteretsuagoetan edo maskulinotasun-nozio tradizionalekin lotuta daudenetan (finantzazioa eta militarrak, esaterako).

### Bizitza pertsonala eta erabakiak

Kargu publikorako hautagai diren emakumeek beren bizitza pribatuari buruzko azterketa osagarri eta alferrikakoak irabazten dituzte. Esate baterako, emakume politikoki aktiboen moda-aukerak komunikabideek aukeratzen dituzte. "Analisi" horietan emakumeek oso gutxitan lortzen dute komunikabideei oniritzia, gehienetan larruazal gehiegi edo gutxiegi erakusten dutela esaten baitute, edo agian femeninoegia edo maskulinoegia ematen dutela.

### Alderdi politikoak

Kanadan frogek diote emakumezko politikariek alderdi politikoetako gizonezkoen estigmari aurre egiten diotela eta emakumeek lidergo-rolak lortzeko edo mantentzeko duten gaitasuna gutxiesten dutela. Nigerian ez dago emakume askorik lider postuetan. 109 senatarietatik 7 bakarrik eta 360 kideetatik 22 emakumeak dira. Hainbat azalpen daude emakumeen parte-hartzea hain baxua delako. Esate baterako, emakumeak ez dira kargurako hautagai izaten politikaren gastu garestiagatik.

### Baliabide hutsuneak

Txileko kanpainarako finantzaketari buruzko ikerketa batean ikertzaileek emakumeen aurkako gender birus esanguratsu bat aurkitu zuten. Txilen, alderdiak gobernutik zuzenean ematen dira hautagaiak esleitzeko, eta hautagaiak kanpainan gastatu dezaketen diru kopuru batera mugatzen dira. Txileko gobernuak hainbat politika ezarri zituen genero-ordezkaritza areagotzeko. % 40ko kuota jarri zuten eserleku politikoetan eta alderdi politikoak berreskuratu zituzten hautagai politiko emakumeak aukeratu zituztenean haiek suspertzeko. Agian kasu honetan ere, ikerlariek egiaztatu zuten hautagai nagusietan ez zirela emakumeak bilduko.

### Emakumeen arteko elkarrizketak eta erronkak

Beste faktore instituzionalen bidez anplifikatuta daude emakume desafiatuak. Arrazak, zehazki, gero eta paper handiagoa jokatzen du emakumeek aurre egiten dieten erronketan, hautagai izatea erabakitzen duenean, hautagai izatea aktiboki, eta kargua aktiboki mantentzea.
Ikerketa baten arabera, elkarrekikotasunak paper garrantzitsua du emakumeen gutizian eta kargu politikorako hautagai izateko erabakian. Konturatu ziren emakumeak politika-karguetan ez aurkezteko arrazoi ezberdinak azaldu zitzaizkienean, arraza ezberdinetako emakumeek oso beste era batera erantzuten zutela.

## Aurrerapenak eta lorpenak
### Emakumeen boto eskubidea

Historiako lehen boto-eskubidea, ustekabean, New Jerseyn baimendu zen 1776an, baina ez zen emakumeei botoa emateko aukera ematen zien legea, "pertsonei" baizik, eta, beraz, 1807an lege hori indargabetu zuten. Beraz XIX. mendeak emakumeak alde batera uzten jarraitu zuen esparru politikoan, genero-berdintasunerako bidean lehen pausoa emateko funtsezko inflexio-puntu bat gertatu zen arte. Nazioarteko legeriak emakumeen botoa aitortu zuen Nazio Batuetako Giza Eskubideen Batzordearen bidez. 1948an, Nazio Batuek Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala onartu zuten.
Mugimendu sufragista garaikidearen hasierako unea 1848an kokatu zen, Estatu Batuetan, Seneca Falls-en Sentimenduen Adierazpenarekin. Bere manifestuan, emakumeen "boto-eskubide sakratua" defendatzen zen eta AEBetako mugimendu sufragistaren oinarriak ezartzen ziren. Gertaera horren aurretik, 1838an, Pitcairn uharteak emakumeen sufragioa onartu zuen lehen lurraldea izan zen. Baina bertako biztanleek handik 12 urtera ateratzea erabaki zuten. Horregatik, 1869ra arte itxaron behar izan zen Wyoming estatuak (AEB) emakumeen botoa ofizialki onartzeko.
Zeelanda Berria izan zen 21 urtetik gorakoei emakumeen botoa baimendu zien lehen herrialdea, Zeelanda Berria izan zen, 1893ko irailaren 19an. Mugarik gabeko lehen sufragio femenino hau Kate Sheppard buru zuen mugimenduari esker lortu zen, baina ez zen erabatekoa izan 1919ra arte, Zeelanda Berriko emakumeek ere hauteskundeetara aurkezteko aukera izan zuten arte. Herrialdeko ganberara iritsi zen lehen legebiltzarkidea Elizabeth McCombs izan zen 1933an. 1902an Australiak jarraitu zion. Sufragio unibertsala eskaini zuen lehen estatu australiarra, baita emakumeei parlamenturako hauteskundeetara aurkezteko aukera eman ziena ere, Hego Australia izan zen 1902an eta Tasmania 1903an.
Europan, emakumeek lehen aldiz erabili ahal izan zuten botoa emateko eskubidea Finlandian, 1907an, eta parlamentuan eserlekuak ere hartu zituzten. Handik urte gutxira, Norvegiak eta Suediak jarraitu zioten. Espainian 1931ko urriaren 1era arte itxaron behar izan zuten; Clara Campoamo diputatua bezalako sufragisten borrokari esker lortutako legeriaren aldaketa. Espainiako emakumeen boto-eskubidea 1931ko Konstituzioan aitortu zen lehen aldiz, Bigarren Errepublikako funtsezko araua.

### Kargu politiko internazional garrantzitsuak lortu dituzten emakumeak

XX. menderarte emkumeak ez dute kargu politiko garrantzitsurik izan. Mende honetan hasi ziren emakumeak nazioartean lidergo-rolak betetzen, eta emakumeen presentzia nabarmendu dute erabaki orokorrak hartzerakoan. Historian zehar kargu poltiko hauek okupatu dituzten emakumen nabarmenetakoak hauek dira:

#### Golda Meir (19898-1978)

Golda Mabovitch izenarekin jaiota, Jerusalemen jaiotako Israelgo Lehen Ministroa izan zen. Israelgo lehen emakumea da, eta munduko hirugarrena hain kargu handia betetzen. Bere estilo politiko eta lidergo intransigenteak "Burdinazko Dama" ezizena eman zion. Gobernuburu bihurtu aurretik, Israelgo Estatuaren enbaxadore izan zen Sobietar Batasunaren aurrean, Lan ministro, Barne ministro eta Kanpo Harremanetarako ministro. 1966an, Mapai Alderdiko idazkari nagusi hautatu zuten eta oposizioko lider bihurtu zen, Israelen alderdi politiko garrantzitsu bat zuzendu zuen lehen emakumea bihurtuz. Bere agintaldian, koalizio kabinetea barne borrokaz, desadostasunez eta gatazkaz josita egon zen. Goldak azkenean 1974an dimititu zuen, buruzagitza Isaac Rabin bere ondorengoari utziz.

#### Sirimavo Bandaranike (1916-2000)

Rapnapuran jaiotako Sri Lankako politikaria izan zen. Zingalesko funtzionario ospetsu baten alaba, emakumeen ikastetxe katolikoan hezi zuten. 1940an Solomon Westdrideway Dias Bandaranaike-rekin ezkondu zen, Ceilango Tokiko Administrazioko ministroa zena. Urte horretan Cingalesa Emakumeen Elkartean hasi zen lanean. Giltzapetutako bizitza hau sakonki aldatu zen 1956ko apirilean, bere senarra Lehen Ministro bihurtu zenean. Sirimavo bere senarrak 1951n sortutako Sri Lankako Askatasunaren Alderdiko presidente bihurtu zen. Alderdi politiko horren buru zela, 1960ko hauteskunde orokorretan aurkeztu zen. Hauteskunde horietan garaipena lortu zuen, eta garai modernoko lehen emakumea izan zen gobernuburu. 1961ean zingalesa herrialdeko hizkuntza ofizial bihurtu zuen lege bat onartu zuen, tamil gutxiengoak erantzun ziona. Sirimavok larrialdi egoera ezarri zuen eta Tamil Alderdi Federala legez kanpokotzat jo zuen. 1965eko hauteskundeetan garaitua, 1970ekoetan berriro nagusitu zen eta ezkerreko alderdi ezberdinekin koalizio gobernua osatu zuen; baina, 1974an, nekazarien matxinada batek setio egoera ezartzera eta talde ezkertiarrak legez kanpo uztera behartu zuen. Bere ospeak behera egin zuen eta 1977ko hauteskundeetan, bere formakuntza amaitu zen.

#### Indira Gandhi (1917-1984)

Indira Gandhi azaroaren 19an jaio zen Allahabaden. 1938an Kongresuaren Alderdiarekin bat egin zuen eta Indiako mugimendu independentistan parte hartu zuen. 1942an, britainiarrek atxilotu zuten, legea urratzea egotzita, eta hamahiru hilabete eman zituen kartzelan. 1947an Indiak independentzia lortu ondoren, Nehru Lehen Ministro izendatu zuten eta Gandhi gai nazionaletarako aholkulari bihurtu zen eta bidaia askotan lagundu zion. Kongresuko Alderdiaren Batzorde Zentraleko kide bihurtu zen 1955ean, eta alderdiko presidente izan zen 1959an. 1962ko txino-indiar gerran, segurtasun publikoko lanaz arduratu zen. 1964an, Lal Bahadur Shastriren gobernuaren Informazio eta Irrati ministro bihurtu zen.
1966ko urtarrilean Shastri hil ondoren, Lehen Ministro izendatu zuten. Hurrengo urtean, bost urteko agintaldirako aukeratu zuten Kongresuko alderdi nagusietako kideek. 1971n hauteskunde nazionalak irabazi zituen. eta 1975ean, hauteskunde-irregulartasun txikiak leporatu zizkioten 1971ko kanpainan. Ekainaren 26an larrialdi-egoera ezarri zuen. 1977ko martxoan hauteskunde orokorrak egin zituen, non Kongresuaren Alderdia garaitua izan zen. 1980ko urtarrileko hauteskundeetan emaitza onak lortu zituen eta gehiengo berri bat sortu zuen. 1984ko urriaren 31n, sikh segurtasuneko guardiek tiroz hil zuten New Delhin.

#### Ellen Johnson- Sirleaf (1938)

Ellen Johnson-Sirleaf, urriaren 29an Monrovian jaioa, Liberiako 24. presidentea izan zen, 2005eko azaroaren 8ko hauteskunde presidentzialetan irabazi ondoren. Afrika osoko lehen emakume presidentea izan zen, eta 2018ra arte bete zuen kargu hori. William Tolbert presidentearen agindupeko Ogasun ministro izan zen 1972tik 1973ra arte, urte horretan estatu kolpe batek Tolbert boteretik kendu zuen, eta horren ondoren Liberia utzi eta hainbat finantza erakundetan goi-karguak izan zituen.
1997ko presidentetzarako hauteskundeetan bigarren postua lortu zuen. Geroago, 2005eko presidentetzarako hauteskundeetan presidente hautatu zuten. 2006ko urtarrilaren 16an hartu zuen kargua, eta Afrikako lehen emakume presidentea izan zen. 2011ko urriaren 7an, ostirala, Bakearen Nobel Saria jaso zuen, Leymah Gbowee herrikidearekin eta Tawakel Karman yemendarrarekin batera.

#### Michelle Bachelet (1951)

Michelle Bachelet Jeria, irailaren 29an Santiagon (Txile) jaioa, bere herrialdeko historian paper garrantzitsua bete duen mediku eta politikari txiletarra da. Txileko Aire Armadako jeneral baten alaba, Bacheletek erbestea bizi izan zuen Augusto Pinocheten diktaduran. Txilera itzuli ondoren, pediatra bihurtu zen eta politikan aktiboki sartu zen. Txileko lehen presidente izendatu zuten 2006an, 2010era arte. Gero, berriz hautatu zuten bigarren agintaldirako, 2014an. Nazioartean ere nabarmendu da Bachelet, eta Giza Eskubideetarako Nazio Batuen goi-komisarioaren kargua hartu du 2018tik. Giza eskubideekiko eta genero-berdintasunarekiko konpromisoa izan du bere karrerak.

#### Angela Merkel (1954)

Angela Merkel, Alemaniako kantzilerra, Hanburgon jaio zen uztailak 17an, eta Alemaniako Errepublika Demokratikora joan zen bizitzera. Leipzigeko Unibertsitatean Fisika ikasi zuen, eta Kimika Kuantikoan doktoratu zen bikain cum laudearekin. 1990ean, Alemaniaren bateratzearen ondoren, Bundestageko kide aukeratu zuten Batasun Demokrata Kristauaren (CDU) ordezkari gisa. 1990eko abenduan, Helmut Kohl kantziler alemaniarraren gobernuan, Emakumearen eta Gazteriaren ministro izendatu zuten. Hura ere Carlos V Europako Saria izan zen 2006an. 1994an, Ingurumeneko, Natura Kontserbatzeko eta Segurtasun Nuklearreko Ministerioaren ardura hartu zuen. 2005ean hauteskunde orokorrak irabazi zituen, eta Alemaniako kantziler izendatu zuten. Beste hiru legegintzalditan izan da kargu horretan, 2009an, 2013an eta 2017an hauteskundeak irabazi ondoren.

## Erakundeak eta mugimenduak
### Onu emakumeak

ONU Emakumeen giza eskubideak defendatzeko programak, politikak eta arauak garatzen dituen erakundea da, emakumearen ahalduntzea eta genero-berdintasuna sustatzen dituena. 2010eko uztailaren 2an ezarri zen eta 2011ko urtarrilean hasi zen lanean. Emakumeak politikan duen bazterketari aurre egiteko, hautagai politikoei beren gaitasunak garatzen laguntzeko gaitasuna eskaintzen dute, eta genero-berdintasunarekin lotutako prestakuntza zibikoa eta elektorala ematen dute.
Genero-berdintasunaren defendatzaileei ere babesa ematen diete alderdi politikoei eta gobernuei, emakumeen ahalduntzea sustatzeko betebeharrak bete ditzaten. Era berean, gizon eta emakume gazteak sustapen-jardueretan parte hartzera bultzatzen dituzten ekimenak dituzte, politika publikoak formulatzeko ardura dutenek genero-berdintasunerako neurriei ahalik eta lehentasun handiena eman diezaieten lortzeko.

### Wome's March

Women 's March 2017ko urtarrilaren 21ean Washingtonen deitutako manifestazio batek sortu zuen mugimendu bat da, eta 500mila pertsonak hartu zuten parte. Helburu nagusia da emakumeen eta haien komunitateen botere politikoa baliatzea aldaketa sozial eraldatzailea sortzeko.
Mugimendu horren buru emakumeak dira. Hezkuntza intersekzionala ematen dute hainbat gairi buruz, eta sarrera-puntuak sortzen dituzte oinarrizko ekintzaile eta antolatzaile berriek beren tokiko komunitateetan parte har dezaten, gaikuntzen, dibulgazio-programen eta ekitaldien bidez. Martxa horrek zapalkuntza-sistemak desegingo ditu indarkeriarik gabeko erresistentziaren bidez, eta autodeterminazioak, duintasunak eta errespetuak gidatutako egitura inklusiboak eraikiko ditu.

### Emakumeen nazioarteko demokrazia zentroa

Barbara Ferris presidente eta sortzaileak zuzendutako Emakumeen Demokraziarako Nazioarteko Zentroa 1995ean ezarri zen. Zentro horrek emakumeen lidergo globala indartzen du, trebakuntzaren, hezkuntzaren, sareen sorreraren eta ikerketaren bidez demokraziaren alderdi guztietan, emakumeek politiketan, politikan eta erabakiak hartzeko prozesuetan duten parte-hartzea handitzeko ikuspegi berezi batekin, beren gobernuetan.
IWDCk mundu osoan ezarritako tokiko erakundeekin egiten du lan, programa eta proiektu guztiak inplementatzeko. 1998an, Nazio Batuek Kontsulta Estatus Berezia eman zioten IWDCri, eta horrek bermatzen du IWDCk ofizialki parte hartu ahal izango duela Nazio Batuen Ekonomia eta Gizarte Komitearen bilera berezi, aditu-taldeen bilera eta eskualdeko konferentzia guztietan.

### Equality now

Equality Now gobernuz kanpoko erakundea da, 1992an emakumeen eta nesken giza eskubideak babestu eta sustatzearen alde egiteko sortuta. Eskualdeen arteko elkarlanaren bidez, komunitate-mobilizazioaren bidez eta abokatu-lanaren bidez, erakundeak lan egiten du gobernuek emakumeen eta nesken eskubideak babestu eta sustatzen dituzten legeak onar ditzaten bultzatzeko.
Equality Now lau arlo nagusi hauek dira: sexu-indarkeria amaitzea, sexu-ezkontza eta emakume-genitalen mutilazioa bezalako jokabide kaltegarriak amaitzea, sexu-esplotazioa amaitzea emakumeen eta nesken salerosketa barne, eta diskriminazioa amaitzea Zuzenbidean, besteak beste, Estatu Batuetako Giza Eskubideen Adierazpena.

### European women's lobby

European Women´s Lobby (EWL) Europako emakumeen elkarte ez-gobernarien aterki erakunderik handiena da, emakumeen eta nesken interesen alde lan egiten duena, eta genero berdintasuna bizitzaren arlo guztietan. EWL 1990ean sortu zen eta Europako emakumeen erakunderik handiena da, guztira 2.000 erakunde baino gehiagoren ordezkaria. EWLko kide diren EBko 26 estatuetan, EBko lau herrialdeetan, Islandian eta Erresuma Batuan, baita Europa-Europa osoan ere.
Bruselan, Belgikan, sortutako idazkaritza batekin, EWL Europa mailan luzeena den NGOs bat da, eta Europako instituzioekin eta gizarte zibileko bazkideekin estu lan egiten du. Nazioarteko mailan, EWLk kontsulta-estatusa du Europako Kontseiluan, eta NBEren Batzordeak Emakumeen Estatusean (CSW) egiten dituen jardueretan parte hartzen du aldiro-aldiro.

### League of women voters

League of Women Voters (LWV) ez da alderdikoia, mundu guztia haien demokrazian erabat parte hartzera animatzeko balio duen irabazirik gabea. 50 estatuetan eta 750 estatu baino gehiagotan, defentsa, hezkuntza, auzigintza, eta edozein amerikarren boto askatasuna babesteko konpromisoa hartzen du. 1920an sortua, Lehia Emakume apustuen Kontseilu Nazionalaren eta National American 's Suffrage Association elkartearen meritua izan zen. "Esperimentu politiko ahaltsu" gisa aipatua, emakume frankista berriek bozkatzeko duten eskubidea gauzatzen laguntzea zuen helburu. Gaur egun, Ligak zabaldu du haien ikuspegia demokrazia malguagoaz, non amerikar guztiek ikus dezaketen beren burua ordezkatuta gobernuan.

### Institu demokratiko nazionaleko emakumeen parte hartze politikorako programa

NDI 1983an sortutako erakundea da, gobernuz kanpokoa, alderdikeriarik gabea eta irabazi-asmorik gabekoa, eta mundu osoan elkartuta lan egiten du erakundeak, prozesuak, arauak eta balio demokratikoak indartzeko eta babesteko, guztiontzako bizi-kalitate hobea bermatzeko. NDIren historia edo Ekimen Demokratiko Nazionalaren Legeak ezarri zuen. Erakunde horrek lankidetza estuan lan egiten du alderdi politikoekin, lider politikoekin eta herritarrekin, erakunde demokratikoak indartzeko eta herritarren parte-hartzea sustatzeko.

## Emakume liderrak politikan gaur egun

* Kamala Harris: 2021ean Estatu Batuetako lehen emakume presidenteordea bihurtu zen.
* Jacinda Ardern: Zeelanda Berriko lehen ministroa da 2017tik, eta goraipatu egin dute krisian izan duen lidergoagatik, hala nola Christchurcheko eraso terroristak eta COVID-19aren pandemia.
* Tsai Ing-wen: Taiwango presidentea da 2016tik, eta herrialdean kargu hori betetzen duen lehen emakumea da.
* Sanna Marin: Finlandiako lehen ministro bihurtu zen 2019an, eta Finlandian kargu hori betetzen duen pertsonarik gazteena eta bigarren emakumezkoa da.
* Ursula von der Leyen: Europako Batzordeko presidentea da 2019az geroztik, eta erakunde hori gidatzen duen lehen emakumea da.
* Ngozi Okonjo-lweala: Munduko Merkataritza Erakundeko (MMA) zuzendari nagusi izan zen lehen emakume eta lehen afrikar bihurtu zen 2021ean.
* Nicola Sturgeon: Eskoziako lehen ministroa da 2014tik, eta Eskoziako Alderdi Nazionaleko (SNP) burua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1451563
* Multimedia: Women in politics / Q1451563