OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Atenasko Italiar Arkeologia Eskola

Atenasko Italiar Arkeologia Eskola (italieraz: Scuola Archeologica Italiana di Atene (SAIA); grezieraz: Ἰταλικὴ Ἀρχαιολογικὴ Σχολὴ Ἀθηνῶν) Atenasen, Grezian egoitza duen atzerriko 19 institutu arkeologikoetako bat da, Kretan, Limnos eta Erroman sukurtsalak dituena.
Lehenago Greziako Italiar ikerketen ondoren («espedizio» edo «misio» arkeologiko gisa), Eskola 1909an sortu zen. Eskolak liburutegi handi bat du Atenasen. Azterketa arkeologikoak egin ditu Aigialeian (Arkadia) eta Thourian (Mesenia), eta Lemnosen indusketak Polioknen, Hephaistian eta Chloen, baita Kretan ere, Festoko minoiko jauregian eta inguruko Agia Triada herri minoikoan, eta baita arkaikoan ere, Gortinako hiri erromatarrean barrena.

## Erreferentziak

* ↑ Korka, pp. 108-115.

## Bibliografia

* E. Korka et al. (arg. ): Atzerriko Eskola Arkeologikoak Grezian, 160 Urte, Atenas, Kultura Ministerio Helenikoa, 2006.

## Kanpo estekak

* SAIAren webgunea
* Datuak: Q1576779
# Atenasko metroa

Atenasko metroa (Metro Athinas grezieraz), Atenas eta inguruko herriak batzen dituen garraiobidea da. 1954. urtean inauguratu zen eta gaur egun hiru lineak osatzen dute. Sarearen luzera 52 kilometroko luzera da eta guztira 56 geltoki ditu. Gaur egun geltoki berrien eraikuntza martxan da, 2008. urtean zehar inauguratu zirenak.

### Linea 1

Linea berdea jatorrian Atenas erdigunea Pireoarekin batzen zuen aldirietako linea izan zen. Gaur egun metro sareko lehen linea da, 26 geltoki eta 25,657 kilometro luzerarekin.
Linea honek Kifissia eta Pireoa batzen ditu.

### Linea 2

Metroaren bigarren lineak Anthoupoli eta Elliniko batzen ditu. Lineak 17,5 kilometro ditu eta 1991eko azaroan zabaldu zen, hirugarren linearekin batera.

### Linea 3

Metroaren hirugarren lineak Nikaia eta Atenasko nazioarteko aireportua batzen ditu. Kanpoalderago dagoen aldirietako tartea kontuan izan gabe, linea urdinak 16,4 kilometro ditu.

## Argazkiak

* Syntagma geltokirako sarrera.
* Doukisis Plakentias geltokia.
* Akropoliko geltokia.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Atenasko metroaren webgune ofiziala.
* Datuak: Q336488
* Multimedia: Athens Metro / Q336488
# Atenasko Eskola

Atenasko Eskola Rafael margolariaren artelan famatuenetako bat da. Bozeto bat egin zen 1509 eta 1510 bitartean, eta 1510-1512 bitartean margotu zen, gaur egun Rafaelen gelak izenarekin ezagutzen dena, Vatikanoan, freskoekin dekoratzeko mandatuaren parte gisa. Stanza della Segnatura izenekoa izan dekoratu zen lehena, eta Atenasko Eskola amaitu zen bigarren margolana, Disputa del Sacramentoren ondoren.

## Margolana

Oinarria 7,70 metrokoa du, eta altuera 5 metrokoa. Filosofia irudikatzen du, filosofo klasikoen arteko saio bat kontatzen den eszena baten bidez. Lan honetan, Rafaelek espazioa azaleko legeetara egokitzen du. Irudiak ezkerretik eskuinera ordenatzen ditu. Perspektiba alboetako horma irtenek puskatzen dute. Atenasko Eskolak garai klasikoko filosofo, zientzialari eta matematikari ospetsuenak erakusten ditu. Filosofoak arkitektura klasiko ganga-formako batean daude. Nitxo batzuetan Apolo eta Atena jainko-jainkosen irudi erraldoiak daude. Platon eta Aristoteles konposizioaren erdian, ihes-lerroaren inguruan, daude. Platonek Timeo lanari eusten dio, eta Aristotelesek, berriz, Nikomakorentzako etika lanari. Biak Egia bilatzeaz ari dira, eta egiten ari diren keinuak bakoitzak filosofian dituen interesei dagozkie: Platonek zerua seinalatzen du, eta Aristotelesek lurra.
Ezkerrean, harri-bloke handi bat dago, eta horren esanahia Pedroren lehen epistolari lotua egon daiteke; Kristo sinbolizatzen du. Blokearen gaineko gizona Heraklito da, Michelangelo Buonarrotiren hazpegiekin.
Rafaelen autorretratua margolanaren eskuinaldean dago, gaztaina-koloreko ilea duen eta ikusleari begira dagoen gaztea; haren ondoan, Perugino. Margolanaren ezkerraldean, Hipatia Alexandriakoa dago, zuriz jantzita eta ikusleari begira.

## Erreprodukzioak

Freskoaren erreprodukzio bat Old Cabell Hall auditorioan, Virginiako Unibertsitatean, ikus daiteke. George W. Breckek egin zuen, 1900ean. Beste erreprodukzio bat, Neidek egina, Kaliningradeko Königsberg katedralean dago.

## Kanpo estekak

* Atenasko Eskola Web Gallery of Arten
* Atenasko Eskola. Mapa interaktiboa
* Atenasko Eskolari buruzko artikulua

## Erreferentziak

* Datuak: Q186953
* Multimedia: The School of Athens / Q186953
# Atenasko agora

Atenaseko agora, Atenaseko antzinako hiriko aktibitate komertzial, sozial eta politikoaren gunea zen. Beste batzuen artean, atenastarrak euren legeak eztabaidatu eta hiriaren etorkizun politikoa erabakitzeko biltzen ziren tokia zen, hau, konbentzitzeko artea hobekien erabiltzen zekitenen eskuetan uzten zelarik. Sokratesen filosofia, edo, zehazkiago, Platondar elkarrizketek (eta zortzi mende baino gehiagoz irekita egon zen Platonen akademia), gure pentsamoldeari, oinarri ezabaezin batzuk eman zizkien, hiriaren etorkizuna hizlari finetan uzten zuen agorako demokraziaren aurka zegoen jakinduriaren lagun talde batean abiatutako oinarriak.
Bertan aurkitzen ziren Hefesto, Zeus eta Apolo olinpiar jainkoei eskainitako tenpluak. Epaiketak ospatzen ziren eta Sokrates, bere salatzaileen arabera, gazteak usteldu eta jainko berriak sartzeagatik hiltzera zigortu zuten gorteak ere bazeuden.
Atenasko agora, erromatar eta bizantziar okupazioen garaian, bizigune bihurtu zen. Hau, ezbairik gabe ikusi ahal izan zen eztabaidatzeko arteari dagozkion ezarritako forma berrietan.

## Agora klasikoko eraikin eta egiturak

* Peristilodun patio-eraikina
* Txanpon etxea
* Eneakrunos
* Hegoaldeko estoa
* Heliea
* Estrategeion
* Kolonos Agoraios
* Tholos
* Agora harria
* Heroi eponimoen monumentua
* Metroon (Buleterion zaharra)
* Buleuterion (Buleterion berria)
* Hefestion (Hefestoren tenplua)
* Apolo Patroosen tenplua
* Zeusen estoa
* Hamabi jainkoen aldarea
* Stoa Basileios (Errege estoa)
* Afrodita Uraniaren tenplua
* Hermesen estoa
* Stoa Poikile (Estoa margotua)

## Irudiak

* Atenasen erromatar garaian eraikitako agoraren hondakinak (agora klasikoaren ekialdea)
* Agoraren erromatar garaiko mendebaldeko atearen hondakinak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q395367
* Multimedia: Ancient Agora of Athens / Q395367
# Atenasko izurria

Atenasko izurria (antzinako grezieraz: Λοιμός τῶν Ἀθηνῶν, Loimos tôn Athênôn) izurrite suntsitzaile bat izan zen, k.a. 430ean- Peloponesoko Gerraren bigarren urtean- batez ere Atenasko hiri-estatuari kaltetu ziona. Uste denez, Atenasera iritsi behar izan zuen Pireoren bidez, hiriko portua eta janari eta hornidura iturri bakarra baitzen. Esparta hiria eta Mediterraneo ekialdeko zati handi bat ere kaltetu zituen izurriteak, baina neurri txikiagoan. Izurritea bitan itzuli zen, k.a. 429an eta k.a. 426 eta k.a. 425 arteko neguan.
Esparta eta bere aliatuak, Korinto izan ezik, ia soilik lehorrean oinarritutako potentziak ziren, gupidagabeak ziren infanteriako armada handiak biltzeko gai zirenak. Periklesen agindupean, atenastarrak Atenasko harresien babesean erretiratu ziren, Esparta kontrolpean edukitzeko esperantzan, bere itsas armada nagusiak, espartar tropen garraioa suntsitu eta hornidura lerroak mozten zituen bitartean. Zoritxarrez, estrategia honen ondorioz, nekazari asko jada gainezka zegoen Atenas hirira ere ekarri zituen. Aldi berean, harresietatik kanpo bizi zen jendea hirigunera joan zen, Atenas gaixotasunaren kutsatze masiborako toki ezin hobea bihurtuz.
Tuzidides historialari garaikideak, Peloponesoko Gerraren Historia bere lanean, Etiopian hasi, Egipto eta Libia zeharkatu eta ondoren greziar mundura iritsi zen izurritearen etorrera deskribatu zuen. Izurritea, gainezka zegoen hiri batean agertu zen, eta Atenasek, ziuraski, bere harresien atzean babesten ziren pertsonen heren bat galdu zuen. Hil-suak ikustean, espartar armadak, gaixotasunaren beldurrez, erretiratzea erabaki zuen. Izurriak Atenasko infanteriaren zati handi bat hil zuen, marinel adituenetako batzuk. Perikles ere, "Atenasko lehen herritarra", ondorengo agerraldietako batean hil zen, k.a. 429an hain zuzen ere. Perikles hil ondoren, buruzagi ahul eta ezgai batzuek Atenas zuzendu zuten. Tuzididesen esanetan, k.a. 415era arte. Atenasko biztanleak ezin izan ziren zoritxarreko bilakatuko zen Siziliarako espedizioa prestatzeko adina berreskuratu.
Historialari modernoak ez dira ados jartzen izurritea gerran Atenasen porroterako erabakigarria izan zen ala ez erabakitzeko orduan. Edonola ere, gerra horren galerak mazedoniarren eta, azkenik, erromatarren arrakastarako bidea leundu ahal izan zuela uste dute. Teoria moderno batek sukar tifoideari botatzen dio izurritearen errua.

## Erreferentziak

* ↑ Littman, Robert J.. (2009ko urria). «The plague of Athens: epidemiology and paleopathology» The Mount Sinai Journal of Medicine, New York 76 (5): 456–467. doi:10.1002/msj.20137. ISSN 1931-7581. PMID 19787658..
* ↑ Martínez, Javier. (2017). Political consequences of the Plague of Athens. 22, 135–146 or. doi:10.5817/GLB2017-1-12. ISSN 1803-7402..
* ↑ Papagrigorakis MJ, Yapijakis C, Synodinos PN, Baziotopoulou-Valavani E. (2006). «DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens» Int J Infect Dis 10 (3): 206–14. PMID 16412683}..
# Atenastarren Konstituzioa

Atenastarren Konstituzioa, Aristotelesek zuzendutako lan talde baten lana da. Greziar filosofoak, bere garaiko lege kultura modu entziklopedikoan isladatzeko idazteko egitasmoa zuen 158 konstituzioetako sailetik lehena da.
Atenastarren konstituzioan', Aristotelesek hiri-estatu handiaren lege errealitatea eta historian zehar hau ezartzen joan zen testuingurua zein beraren une nagusiak berrikuntza politiko-administratibo ezberdinei dagokienez isladatzen ditu. Lanak, gainera, Atenaseko antolaketa politiko eta sozio-kulturalari buruzko greziar pentsamendua adierazten du.
Lan honetan erabiltzen den metodoa, deskribapenekoa da, Aristotelesek bere lan zientifikoetan erabilitakoaren antzerakoa, enpirikoa behatutakoarekin konbinatuz eta ekarpen kritiko eta balioztatzeko ekarpen garrantzitsuekin.
Oinarrian, bi dira testuko arreta erakartzen duten kontuak: Atenasen historia politikotik ibilbide bat eta Atenastar estatuaren sistema eta antolaketaren deskribapen bat.
Testua duen papiroa Egipton aurkitu zuen 1891 aldean Sir Frederick G. Kenyonek.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q382282
* Multimedia: Constitution of Athens (Aristotle) / Q382282
# Atenasko Dukerria

Atenasko Dukerria (grezieraz: Δουκᾶτον Ἀθηνῶν, Doukaton Athinon; katalanez: Ducat d'Atenes) Konstantinoplako Inperio Latindarraren estatu-basailua izan zen, Laugarren Gurutzadan Konstantinopla erori ondoren Atikan eta Beozian sortua. Frankoek gurutzatuen estatu bat sortu zuten, Oto de la Roche burgundiarra lehenengo dukea izanda. Bi mendez mantendu zen gurutzatuen eskuetan 1458an Otomandar Inperioak eskualdea konkistatu zuen arte.
Kataluniako Konpainia Handia 1308an bertaratu eta 1311n Zefisoko ibaiko gudua eta gero dukerria konkistatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Setton, Kenneth M.. (1975). Hazard, Harry W. ed. A History of the Crusades, Volume III: The fourteenth and fifteenth centuries. Madison, Wisconsin: University of Wisconsin Press, 167–224 or. ISBN 0-299-06670-3..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q334714
* Multimedia: Duchy of Athens / Q334714
# Atenasko Olinpiar Estadioa

Spyros Louis Olinpiar Estadioa, grezieraz Ολυμπιακο Σταδιο της Αθηνας Σπυρος Λουης edo Olympiako Stadio Athinas Spyros Louis, Greziako Atenas hiriburuko erabilera anitzeko kirol eta futbol estadio bat da. Panathinaikos F.C. eta AEK Atenas F.C. taldeen jokalekua da.
2004ko uztailaren 4ean inauguratu zen, 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoen testuinguruan, eta 75.263 ikusleentzako edukiera du.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala 0 (Ingelesez)
* Datuak: Q189663
* Multimedia: Athens Olympic Stadium / Q189663
# Bey (Ain)

Bey (Ain) Ain departamenduko udalerria da, Frantziako Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean.

## Ikus, gainera

* Ain departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q838488
* Multimedia: Bey (Ain) / Q838488
# Beyer Peacock

Beyer, Peacock and Company lokomotorren britainiar fabrikatzailea zen, eta bere fabrika Openshaw-en zegoen, Manchesterren. Charles Beyer-ek, Richard Peacock-ek eta Henry Robertson-ek sortua, konpainiak mende bat baino gehiagoz jardun zuen (1854tik 1966ra), bere lokomotorrak eta horiek mantentzeko beharrezkoak diren makina-erremintak mundu osoko herrialdeetara esportatzen.

## kanpo estekak

* Datuak: Q853110
* Multimedia: Beyer, Peacock and Company / Q853110
# Bexley

Bexley (ingelesez: London Borough of Bexley) Londresko udalerrietako (borough) bat da, ekialdean kokaturik dagoena. 2015eko erroldaren arabera 242.100 zituen 60,56 kilometro koadroko azaleran.

## Historia

814 urteko agiri batean aipatzen da lehenengo aldiz Bexley izena, baina XIX menderarte ia populatu gabe egon zen. Orduan hiri urak arazteko Crossness ponpaketa lantegia ezarri zen eta herri industriala bihurtu zen. Gaur egungo udalerria 1965 urtean sortu zen Bexley eta Erith udalerriak eta Crayford eta Chislehurst and Sidcup barrutiak elkartzean.

## Auzoak

Barrutia honako auzoek osatzen dute:
| Albany Park Barnehurst Barnes Cray Belvedere Bexley Bexleyheath Blackfen Blendon Bostall Bridgen Coldblow | Crayford Crook Log East Wickham Erith Falconwood Foots Cray Lamorbey Lessness Heath Longlands May Place North Cray | North End Northumberland Heath Old Bexley Sidcup Slade Green Thamesmead Upper Belvedere Upton Welling West Heath |

## Ondasun nabarmenak

* Hall Place.
* Red House.
* Crossness ponpaketa lantegia.
* Danson House.
* Lesnes abadiaren aztarnak.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Barrutiko historiari buruzko webgunea.
* Datuak: Q207208
* Multimedia: London Borough of Bexley / Q207208
# Bexley (Londresko auzoa)

Bexley, batzutzan Old Bexley edo Bexley Village deitua, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen auzo bat da, Bexley barrutian.
* Datuak: Q146416
* Multimedia: Bexley, London / Q146416
# Bexleyheath

Bexleyheath, Erresuma Batuko Londres hiriburuaren mendebaldean dagoen auzo bat da, Bexley barrutian.
2011n 15.600 biztanle zituen.

## Erreferentziak

* Zerrenda:Londresko auzoak
* Datuak: Q146732
* Multimedia: Bexleyheath / Q146732
# Bey

Bey edo bei (turkieraz bey, antzinako turkieraz beg) turkiar jatorriko titulua da. Otomandar Inperio zaharraren lurraldean hainbat gobernari-motak hartzen zuten, eta Tunisiako monarken titulua ere izan zen. Turkiar jatorriko beste titulu batzuk bezala, izenaren ondoren adierazten zen, hala nola Hasan bey Aghayev izenean.

## Historia

Jatorrian, Turkiako tribuek erabiltzen zuten titulu bat, buruzagiak izendatzeko. Orkhon inguruko inskripzio zaharretan agertzen da, non nobleak izendatzen dituen, Khan nagusiari loturako pertsonaiak, honen anairen edo koinatuaren bidez. Ilkhanerriko turkiarren artean emakume titulua ere bazen begum forman, eta titulu Indiara eramana izan zen.
Otomandar monarkek bey izendapena erabili zuten 1394 arte, non Bayezid I.ak titulu garaiagoa hartu zuen beretzat, sultanarena. Bey titulua probintzietako gobernadoreak izendatzen hasi zen orduan, eta batzuetan Istanbulekiko ia independenteak izatera iritsi ziren, adibidez, Bursa eta Edirnekoak 1453 baino lehen. Beyek, sarritan, beren banderak izaten zituzten.
1705ean, Tunisiako subiranoa izendatzeko bey edo dey terminoa erabiltzen hasi zen.
Leku batzuetan, hala nola Albanian, herrietako alkateei beg esaten zitzaien.
Bey titulua ohorezkoa ere bazen. Otomandar garaian, ingelesen sir hitzaren antzeko tratamendu gisa erabiltzen zen batzuetan. Turkiako Errepublika aldarrikatu ondoren, demokratizatu egiten da erabilera, eta 'jauna' esanahia har dezakeelarik testuinguru formal batean, edozein gizoni aplika dakioke.

## Erreferentziak

* ↑ Hiztegi Entziklopedikoa, Lur. «bey» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
* ↑ «Bey de Túnez | KripKit» kripkit.com (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q181217
* Multimedia: Beys / Q181217
# Beyerita

Beyerita mineral bat da.

## Ezaugarriak

Karbonatoa eta nitratoa da. Sistema ortorronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Beyerit: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3639255
* Multimedia: Beyerite / Q3639255
# Bexley (Ohio)

Bexley Ohioko hiri bat da. Franklin konderrian kokatua dago. 2010ean 13.057 biztanle zituen, 6,30 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Franklin konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1857734
* Multimedia: Bexley, Ohio / Q1857734
# Bisa (Aude)

Bisa (okzitanieraz Bisa, frantsesez eta ofizialki: Bize-Minervois) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Ikus, gainera

* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1018288
* Multimedia: Bize-Minervois / Q1018288
# Bisaccia

Bisaccia Italiako udalerri bat da. Avellinoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. 3.534 biztanle ditu, 102,16 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Bisacciak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Andretta Aquilonia Guardia Lombardi Lacedonia Scampitella Calitri Vallata

## Kanpo estekak

* Datuak: Q55007
* Multimedia: Bisaccia / Q55007
# Bisacquino

Bisacquino Italiako udalerri bat da. Palermoko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. 4.128 biztanle ditu, 64,97 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Bisacquinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Caltabellotta Campofiorito Chiusa Sclafani Contessa Entellina Giuliana Monreale Roccamena Sambuca di Sicilia Corleone

## Kanpo estekak

* Datuak: Q496914
* Multimedia: Bisacquino / Q496914
# Bisaurin

Bisaurin (2.670 m) mendia Mendebaldeko Pirinioetako mendi nabarmena da. Aragues eta Hecho Haranaren arteko isurialdeen mugalerroan kokatzen da. Gailur honetara igotzeak zailtasun tekniko gutxi dakartzanez, mendizaleen artean oso mendi desiatua bilakatu da.

## Kanpo estekak

* Bisaurin luberri.net webgunean
* Datuak: Q2904601
* Multimedia: Bisaurin / Q2904601
# Bis dat qui cito dat

Bis dat qui cito dat latindar esamoldea da eta euskaraz, hitzez hitz, "Bi aldiz ematen du azkar ematen duenak" esan nahi du.

## Jatorria

Publilio Sirioren Sententiae aforismo liburuan du jatorria: Inopi beneficium bis dat, qui dat celeriter eta Beneficium egenti bis dat, qui dat celeriter. Publio Siroren aforismoak behartsuek egin ditzaketen mesedeez ari dira. Azkar egiten bada bi aldiz egiten da mesede: bata, egiten denean, eta bestea, presaz behar duenaren zain ez dagoenean.

## Baliokideak

Euskarazko "Laster emaile, bitan emaile" esamoldearen parekoa da. Oihenartek jasoa zuen bere Euskal atsotitzak eta neurtitzak liburuan 60. bezala.

## Erreferentziak

* ↑ «Publilius Syrus» www.thelatinlibrary.com (Noiz kontsultatua: 2020-06-23).
* ↑ «Gotzon Garate - Atsotitzak - Online Kontsulta zerbitzua» www.ametza.com (3813. bezala) (Noiz kontsultatua: 2020-06-23).
* ↑ Oihénart, Arnauld, 1592-1667.. (2003). Euskal atsotitzak eta neurtitzak = Proverbes et poesies basques = Proverbios y poesías vascas. Real Academia de la Lengua Vasca / Euskaltzaindia ISBN 84-95438-14-3. PMC 62034787. (Noiz kontsultatua: 2020-06-23).
# Bisarma

Bisarma lantza mota bat da; bere burdinak igitai edo sega-erdi forma du alde batetik, eta hortik ganibet zorrotz bat proiektatzen da adarraren paraleloan. Hitza, frantsesezko Guisarme hitzetik dator.

## Jatorria

Esaten denez, bisarma, sega militar primitiboen eboluzioa da, hauek, aldi berean, nekazaritzako izen bereko tresnetatik zetozenak, eta, gainera, bere garapena Frantzia edo Ingalaterran eman zela -nazio hauetako espezialista bakoitzak bere buruari ematen dio, guisarme hitzarekin, frantsesen kasuan, edo Bill Hook hitzarekin ingelesenean- XI. mende inguruan.

## Bisarma historian

Bisarma, ustez, hasieran espeka bidez erabilia izan zen, -hala diote nekazaritza tresnen antzeko forma duten adarrezko arma guztietaz-, baina XIV. mendeko ingelesen infanteria gorputzak eta frantziarren arkulariek erabili zutelako ezagun egin zen. Zentzu honetan, dirudienez, frantziar bertsioa (denbora batez, arkulariei guisarmier ere deitu izan zitzaien), zentzuzkoena da, arazo etimologiko eta itzultze arazoak baitaude formanitzeko ahodun adar armen familiarekin, Bill, Bill-hook, guisarme, bisarme, partisane, partisan, glaive, vougue, voulgue, fauchard, alabarda eta beste hainbat bezala. Horregatik, narrazio historikoetako batzuk beste arma mota bati erreferentzia egiten diote edo ez dira behar bezala itzultzen. Azken finean, arma hau, batez ere jada aipaturiko bi nazioetan erabili zena, oinezko tropen defentsa arma bezala balio izan zuen eta/edo arkulariena, eta kako eta ziri batean zetzan, bi metro inguruko adar bati lotuta zegoena, ez besterik.

## Morfologia

Orri "konposatu"zko adar arma honen ezaugarri nagusia, bere erabilgarritasuna da, krokatu eta bota kakoaren kasuan, eta eraso eta zauritzea ziriarenean. Hori izan zen bere lehen erabilera eta bere lehen eboluzioa. Beranduago, arantza txikiagoak gehitzen hasi ziren, bihurtutako ahotik irteten zirenak, kolpeetan heltzea ziurtatzeko -ezkutu eta armajantzietatik desbideratua irtetea- kalte handiagoa egiteko baino. Baina hau, ziri luzearen eta kakoaren jatorrizko forma aldatu gabe egiten joan zen.
Argiago uzteko, gaur egun, ingelesez, arma honi Bill-hook edo Bill-guisarme deritzola esan behar da, eta gainaldeko ziririk ez duenean "guisarme" izena uzten diote. Frantsesez, gehiago ezberdintzen dute euren jatorri morfologikoa, fauchard-faux de guerreetik dator (Gerrako segatatik), eta guisarme izena ematen zaio
Bere luzera "praktikoa"ri dagokionez, ohi, meleko adar arma hauek, gizon batek bere besoak jasota hartzen zuen altuera berbereko neurrikoak zirela esan behar da, lantza alde batetik bestera aldatzerakoan, bere luzerak bere erabileran trabarik egin ez zezan. Lantza hauek, hurrengo mendeetako formazio handiek erabiliko zituzten neurri handiko lantza luzeen aurrekari direla gogoratu behar da.. Horregatik, Behe Erdi Aroko infante baten batez besteko altuera kontutan hartuz gero (170 eta 180 zentimetro bitartean), arma mota hauek, bi metrotik gorako luzera izango zutela irteten da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1554155
* Multimedia: Guisarmes / Q1554155
# Bisa

Bisa Okzitaniako bi udalerriren izena da:
* Bisa, Pirinio Garaietako udalerria da.
* Bisa, Audeko udalerria da.
# Bisai

Bisai 2005ean Astigarragan sortutako euskaraz abesten duen punk-rock euskal musika taldea da.
Hasiera batean Iban, Eneko eta Unaik osatzen zuten taldea eta 2006an Josu sartu zen. 2006ko udan maketa bat grabatu eta Gaztea maketa lehiaketara bidali eta entzulearen saria irabazi zuten.

## Taldekideak

* Iban (ahotsa eta gitarra)
* Josu (gitarra)
* Eneko (baxua)
* Unai (bateria)

## Diskografia

* Jakin gabe zer datorren (2008, Run Down Music)

## Sariak

* Gaztea maketa lehiaketa: 2006 (entzuleen saria)

## Erreferentziak

* ↑ «Maketa Lehiaketa, 27. irabazlearen bila» Euskal Irrati Telebista (Noiz kontsultatua: 2020-11-14).

## Kanpo estekak

* Taldearen MySpacea
* Run Down Music: Bisai
* Datuak: Q12255277