OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Artemia parthenogenetica

Artemia parthenogenetica Anostraca ordeneko krustazeo brakiopodoa da, halofiloa izanik ur gesal kontinentaletan bizi dena. Euskal Herrian, Añanako Gatz Haranean (Araba) bizi da.

## Deskribapena

Artemia guztiak bezala, hau ere antzinako artropodo tipikoa da, gorputz segmentatua eta hosto itxurako gorputza adarrak dituena. Guztira 19 segmentu izan ohi ditu eta hauetako hamaikatan luzakin parea daude. Ondorengo bi segmentuetan arrautzak garraiatzen ditu eta azkenengo segmentuek isatsa osatzen dute. 3 mm eta 1 cm arteko luzera du eta sabela gorantz begira duela egiten du igeri. Kitinazko exoeskeleto finak estaltzen du gorputza eta emearen kasuan obulazio bakoitzean azala mudatzen du.
Buruan begi konposatu bi ditu pedunkulu flexiblea dutenak. Hauetaz gain begi naupliar bat ere badu buruaren aurrekaldean, nauplia larbaren fasean ikusmen organu bakarra dena eta helduaroan ere funtzionatzen jarraitzen duena.
Dotazio genetikoari dagokionez animalia tetraploidea da.

## Ugalketa

Artemia espezie hau partenogenesi bidez ugaltzen da, hau da, ernaldu gabeko obulu batetik. Izan ere espezie honetako ale ia guztiak emeak dira. Tarteka arren bat agertzen da sexu ugalketa burutu eta espezieak eboluzionatu ahal izateko.

## Banaketa

Europa hegoaldean bizi da, Iberiar penintsulatik Turkiaraino. Ur gaziak eta gesalak ditu gustoko eta tenperatura altuetan ongi moldatzen da, beti ere ingurunea egonkorra bada. Hainbat tokitan Artemia franciscana espezie amerikarra agertu da, akuikulturako arrainen elikagai izateko ekarria. Lehia horretan Estatu Espainiarreko hainbat gatzaga kolonizatu ditu eta Artemia parthenogenetica iraungipen arriskuan egon daitekeela uste dute zientzilariek.
Bestalde azken hamar urtetan Australia mendebaldean ere aurkitu da Artemia parthenogenetica. Badirudi hegazti migratzaileek eraman dutela lehortzen ari ziren eta beraz gazitasun maila handia zuten aintziretatik.

## Erreferentziak

* 1 2 «artemia» chatovitoriano.atspace.com (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).
* ↑ R. J. Criel & H. T. Macrae. (2002). Artemia morphology and structure. Kluwer Academic Publishers, 1–33 or. ISBN 978-1-4020-0746-0..
* ↑ (Gaztelaniaz) Mantra. (2015-03-11). «Estudio de la fauna y la flora halofilas del valle salado de añana (rioja alavesa), con vistas a su conservación, evaluación de recursos y posible explotación» Observatorio Español de Acuicultura (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Artemia parthenogenetica» NaturaLista (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).
* ↑ (Ingelesez) McMaster, Kellie; Savage, Alan; Finston, Terrie; Johnson, Michael S.; Knott, Brenton. (2007-02-01). «The recent spread of Artemia parthenogenetica in Western Australia» Hydrobiologia 576 (1): 39–48. doi:10.1007/s10750-006-0291-0. ISSN 1573-5117. (Noiz kontsultatua: 2021-07-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4553244
* Multimedia: Artemia parthenogenetica / Q4553244
# Artemis (kraterra)

Artemis kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ11 lau-angelukoan dago. 2,28 kilometroko diametroa du. Izena Artemisaren omenez darama.

## Erreferentziak

* (Ingelesez) (WGPSN), IAU Working Group for Planetary System Nomenclature. (2013ko otsailaren 13a). Gazetteer of Planetary Nomenclature. 1:1 Million-Scale Maps of the Moon. Nazioarteko Astronomia Elkartea / USGS.
* (Ingelesez) Andersson, L. E.; Whitaker, E. A.,. (1982). NASA Catalogue of Lunar Nomenclature. NASA RP-1097.
* (Ingelesez) Blue, Jennifer. (25 de julio de 2007). Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS.
* (Ingelesez) Bussey, B.; Spudis, P.. (2004). The Clementine Atlas of the Moon. Cambridge University Press ISBN 0-521-81528-2.
* (Ingelesez) Cocks, Elijah E.; Cocks, Josiah C.. (1995). Who's Who on the Moon: A Biographical Dictionary of Lunar Nomenclature. Tudor Publishers ISBN 0-936389-27-3..
* (Ingelesez) McDowell, Jonathan. (15 de julio de 2007). Lunar Nomenclature. Jonathan's Space Report.
* (Ingelesez) Menzel, D. H.; Minnaert, M.; Levin, B.; Dollfus, A.; Bell, B.. (1971). Report on Lunar Nomenclature by The Working Group of Commission 17 of the IAU. , 136 or..
* (Ingelesez) Moore, Patrick. (2001). On the Moon. Sterling Publishing Co ISBN 0-304-35469-4.
* (Ingelesez) Price, Fred W.. (1988). The Moon Observer's Handbook. Cambridge University Press ISBN 0521335000..
* (Ingelesez) Rükl, Antonín. (1990). Atlas of the Moon. Kalmbach Books ISBN 0-913135-17-8.
* (Ingelesez) Webb, Rev. T. W.. (1962). Celestial Objects for Common Telescopes, 6ª edición revisada. Dover ISBN 0-486-20917-2.
* (Ingelesez) Whitaker, Ewen A.. (2003). Mapping and Naming the Moon. Cambridge University Press 978-0-521-54414-6.
* (Ingelesez) Wlasuk, Peter T.. (2000). Observing the Moon. Springer ISBN 1-85233-193-3.
* (Ingelesez) Lunar Impact Crater Database. Lunar and Planetary Institute (USRA).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q621019
* Multimedia: Artemis (crater) / Q621019
# Artemare

Artemare Ain departamenduko udalerria da, Frantziako Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean.

## Ikus, gainera

* Ain departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q193994
* Multimedia: Artemare / Q193994
# Artemis (argipena)

Artemis da Artemisa jainkosa greziarraren izenaren aldaera, eta artikulu hauetara eraman gaitzake Wikipedia honetan:
* Artemis kraterra, Ilargian.
* 105 Artemis, asteroidea.
Ikus, gainera:
* Artemisa (argipena)
* Artemisia (argipena)
# Artemis 3

Artemis 3, ofizialki Artemis III, NASAren Artemis programaren hirugarren misioa da, Ilargi zoruan gizakiak eramateko helburua du.
2025eko abenduan jaurtitzea aurreikusia dago eta Artemis programaren gizaki eskifaidun bigarren misioa izateaz gain, 1972ko abenduko Apollo 17tik Ilargian lurrartutako lehen eskifaidun misioa ere litzateke.
* Datuak: Q21028127
* Multimedia: Artemis 3 / Q21028127
# Ardheisker

Ardheisker, Eskoziako gaeleraz: Àird Heillsgeir, Eskoziako North Uist uhartean dagoen kokaleku bat da, Kanpoko Hebridetan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4788034
* Multimedia: Ardheisker / Q4788034
ieaHebridak :
ieaBarruko HebridakieaColl
Acha
Arinagour
ieaColonsay
Scalasaig
ieaEigg
Cleadale
Galmisdale
ieaIslay
Ardtalla
Ballygrant
Bowmore
Bridgend
Lagavulin
Nerabus
Port Askaig
Port Charlotte
Port Ellen
Portnahaven
ieaMull
Ardtun
Bunessan
Calgary
Craignure
Croggan
Dervaig
Fionnphort
Kintra
Knockan
Lochbuei
Pennyghael
Salen
Tiroran
Tobermory
Uisken
Ulva Ferry
ieaJura
Ardmenish
Craighouse
Feolin
ieaSeil
Balvicar
Clachan-Seil
Ellenabeich
ieaSkye
Achachork
Aird of Sleat
Ardvasar
Armadale
Ashaig
Bernisdale
Bornesketaig
Borreraig
Borrodale
Borve
Bracadale
Broadford
Brogaig
Bualintur
Camastianavaig
Camuscross
Carbost (Loch Harport)
Carbost (Portree)
Claigan
Colbost
Drumfearn
Drynoch
Dunan
Dunvegan
Duntulm
Edinbane
Elgol
Ellishadder
Eynort
Eyre
Fasach
Feorlig
Ferindonald
Fiskavaig
Flashader
Flodigarry
Galltrigill
Garafad
Geary
Gedintailor
Gillen
Glendale
Halistra
Harlosh
Heaste
Isleornsay
Kensaleyre
Kilbride
Kilmaluag
Kilmarie
Kilmore
Kilmuir
Kilvaxter
Kingsburgh
Kyleakin
Kylerhea
Lealt
Lower Breakish
Luib
Milovaig
Mugeary
Ollach
Ose
Peinachorran
Peinlich
Portnalong
Portree
Ramasaig
Roag
Sconser
Skeabost
Sligachan
Staffin
Stein
Struan
Suladale
Talisker
Tarskavaig
Teangue
Torrin
Totaig
Tote
Treaslane
Trumpan
Uig
Uigshader
Ullinish
Upper Breakish
ieaTiree
Mannal
Scarinish :
ieaKanpoko HebridakieaBarra
Allasdale
Ardmore
Ardveenish
Bogach
Borve
Brevig
Castlebay
Caolas
Northbay
ieaBenbecula
Bail' Iochdrach
Balivanich
Nunton
Uachdar
ieaHarris
Amhuinnsuidhe
Ardhasaig
Borsham
Borve
Bun Abhainn Eadarra
Hushinish
Leverburgh
Luskentyre
Rèinigeadal
Rodel
Tarbert
ieaHegoaldeko Uist
Askernish
Auratote
Balgarva
Bornish
Daliburgh
Howmore
Iochdar
Kilaulay
Lochboisdale
Stoneybridge
ieaIparraldeko Uist
Ardheisker
Baile Glas
Carinish
Lochmaddy
Newtonferry
Sollas
Tigharry
ieaLewis
Achmore
Adabroc
Aignish
Aird Uig
Aird
Airidh a' Bhruaich
Ardroil
Arnol
Back
Baile an Truiseil
Balallan
Barvas
Bayble
Borrowston
Borve
Bragar
Branahuie
Breaclete
Breivig
Brenish
Broker
Brue
Cabharstadh
Calbost
Callanish
Carloway
Cliff
Coll
Cromore
Cross
Crossbost
Eorodale
Eoropie
Fivepenny
Flesherin
Garenin
Garrabost
Garynahine
Gravir
Gress
Habost
Holm
Kneep
Knock
Knockaird
Laxdale
Leurbost
Lionel
Marybank
Mealista
Melbost
New Tolsta
Newmarket
Newvalley
North Dell
North Tolsta
Parkend
Plasterfield
Port of Ness
Portnaguran
Portvoller
Sandwick
Shawbost
Shulishader
Skigersta
South Dell
Steinish
Stornoway
Swainbost
Timsgarry
Tolsta Chaolais
Tong
Uig :
# Ardhasaig

Ardhasaig, Eskoziako gaeleraz: Àird Àsaig, Eskoziako Harris uhartean dagoen kokaleku bat da, Kanpoko Hebridetan. Harris uharte osoa eta Stornoway udalerria elkarlotzen dituen A859 errepidean dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4788032
* Multimedia: Ardhasaig / Q4788032
ieaHebridak :
ieaBarruko HebridakieaColl
Acha
Arinagour
ieaColonsay
Scalasaig
ieaEigg
Cleadale
Galmisdale
ieaIslay
Ardtalla
Ballygrant
Bowmore
Bridgend
Lagavulin
Nerabus
Port Askaig
Port Charlotte
Port Ellen
Portnahaven
ieaMull
Ardtun
Bunessan
Calgary
Craignure
Croggan
Dervaig
Fionnphort
Kintra
Knockan
Lochbuei
Pennyghael
Salen
Tiroran
Tobermory
Uisken
Ulva Ferry
ieaJura
Ardmenish
Craighouse
Feolin
ieaSeil
Balvicar
Clachan-Seil
Ellenabeich
ieaSkye
Achachork
Aird of Sleat
Ardvasar
Armadale
Ashaig
Bernisdale
Bornesketaig
Borreraig
Borrodale
Borve
Bracadale
Broadford
Brogaig
Bualintur
Camastianavaig
Camuscross
Carbost (Loch Harport)
Carbost (Portree)
Claigan
Colbost
Drumfearn
Drynoch
Dunan
Dunvegan
Duntulm
Edinbane
Elgol
Ellishadder
Eynort
Eyre
Fasach
Feorlig
Ferindonald
Fiskavaig
Flashader
Flodigarry
Galltrigill
Garafad
Geary
Gedintailor
Gillen
Glendale
Halistra
Harlosh
Heaste
Isleornsay
Kensaleyre
Kilbride
Kilmaluag
Kilmarie
Kilmore
Kilmuir
Kilvaxter
Kingsburgh
Kyleakin
Kylerhea
Lealt
Lower Breakish
Luib
Milovaig
Mugeary
Ollach
Ose
Peinachorran
Peinlich
Portnalong
Portree
Ramasaig
Roag
Sconser
Skeabost
Sligachan
Staffin
Stein
Struan
Suladale
Talisker
Tarskavaig
Teangue
Torrin
Totaig
Tote
Treaslane
Trumpan
Uig
Uigshader
Ullinish
Upper Breakish
ieaTiree
Mannal
Scarinish :
ieaKanpoko HebridakieaBarra
Allasdale
Ardmore
Ardveenish
Bogach
Borve
Brevig
Castlebay
Caolas
Northbay
ieaBenbecula
Bail' Iochdrach
Balivanich
Nunton
Uachdar
ieaHarris
Amhuinnsuidhe
Ardhasaig
Borsham
Borve
Bun Abhainn Eadarra
Hushinish
Leverburgh
Luskentyre
Rèinigeadal
Rodel
Tarbert
ieaHegoaldeko Uist
Askernish
Auratote
Balgarva
Bornish
Daliburgh
Howmore
Iochdar
Kilaulay
Lochboisdale
Stoneybridge
ieaIparraldeko Uist
Ardheisker
Baile Glas
Carinish
Lochmaddy
Newtonferry
Sollas
Tigharry
ieaLewis
Achmore
Adabroc
Aignish
Aird Uig
Aird
Airidh a' Bhruaich
Ardroil
Arnol
Back
Baile an Truiseil
Balallan
Barvas
Bayble
Borrowston
Borve
Bragar
Branahuie
Breaclete
Breivig
Brenish
Broker
Brue
Cabharstadh
Calbost
Callanish
Carloway
Cliff
Coll
Cromore
Cross
Crossbost
Eorodale
Eoropie
Fivepenny
Flesherin
Garenin
Garrabost
Garynahine
Gravir
Gress
Habost
Holm
Kneep
Knock
Knockaird
Laxdale
Leurbost
Lionel
Marybank
Mealista
Melbost
New Tolsta
Newmarket
Newvalley
North Dell
North Tolsta
Parkend
Plasterfield
Port of Ness
Portnaguran
Portvoller
Sandwick
Shawbost
Shulishader
Skigersta
South Dell
Steinish
Stornoway
Swainbost
Timsgarry
Tolsta Chaolais
Tong
Uig :
# Ardheslaig

Ardheslaig, Eskoziako gaeleraz: Àird Heisleag, Eskoziako baserriz osatutako etxalde bat da, Highland eskualdeko Ross eta Cromarty barrutian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1815220
* Multimedia: Ardheslaig / Q1815220
# Ardgroom

Ardgroom (irlanderaz Dhá Dhroim, "Bi Drumlinak" esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hego-mendebaldean dagoen udalerria da. Beara penintsulan dago, kostaldea eta Slieve Miskish mendien artean, eta Kenmare ibaiareen estuarioari begira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q639261
* Multimedia: Ardgroom / Q639261
# Ardi-belar

Ardi-belar edo arkakuso-plantain (Plantago psyllium) plantaginazeoen familiako urtebeteko edo gehiagoko bizitza duen belar landarea da.
Mendebaldeko Mediterraneon jatorria duen landare hau sendabelar ezaguna da.

## Deskribapena

Zurtoin tentea eta oso adarkatua duen landare belarkara da. Hostoak luzeak eta estuak dira eta hirunaka multzokaturik aurkitzen dira.
Loreak zuriak dira eta buruetan multzokaturik daude. Txikiak dira, lau sepalo eta lau petalo dituztenak.
Haziak txikiak eta marroiak dira.

## Habitata

Landaturiko soroetan agertzen da, ongarri ugari duten lurzoruetan. Errepide bazterretan ere ohikoa da.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Muzilago ugari ditu eta urarekin nahastean lau aldiz handitzen du bolumena, horri esker hesteetan libragarri gisa funtzionatzen du. Mugimendu peristaltikorik ez dagoenean bereziki gomendagarria da.
Erreuma, erredurak eta ultzerak tratatzeko konpresak egiten dira.
Psyllium ugari duenez (zuntz naturala) kolesterola eta LDLa jeisten laguntzen du.

## Erreferentziak

* ↑ «Labayru Hiztegia» Labayru Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
* 1 2 Dr. Berdonces I Serra. Plantago psyllium. in: Gran Enciclopedia de las Plantas Medicinales. Tikal ediciones, 974 or. ISBN 84-305-8496-X..
* ↑ (Gaztelaniaz) BialiouR. (2023-06-12). Psyllium plantago: ¿Qué es y para qué sirve? [+Consejos. ] (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q789360
* Multimedia: Plantago afra / Q789360
* Espezieak: Plantago afra
# Ardi-esne

Ardi-esnea ardien esnea da. Bertatik esneki asko ekoizten dituzte, tartean ardi-gazta (Greziako Feta, Frantziako Roquefort, Espainiako Mantxakoa, Italiako Pecorino Romano eta Ricotta eta Euskal Herriko Idiazabal adibidez). Ardiek bi titiburu baino ez dituzte, eta behiek baino esne-bolumen txikiagoa sortzen dute. Hala ere, ardi-esneak behi-esneak baino askoz koipe, solido eta mineral gehiago dituenez, ezin hobea da gazta egiteko.

## Nutrizioa

Hona hemen esnearen osagaien analisia, 100 gramoka:
    Osagaiak Unitatea Behia Ahuntza Bufaloa Ardia Ur g 87.8 88.9 81.1 83.0 Proteina g 3.2 3.1 4.5 5.4 Koipe g 3.9 3.5 8.0 7.0 Karbohidrato g 4.8 4.4 4.9 5.1 Energia kcal 66 60 110 95 kJ 275 253 463 396 Azukre (Laktosa) g 4.8 4.4 5.1 4.9 Ase g 2.4 2.3 4.2 3.8 Monoasegabe g 1.1 0.8 1.7 1.5 Poliasegabe g 0.1 0.1 0.2 0.3 Kolesterol mg 14 10 8 11 Kaltzio IU 120 100 195 170 Gantz-azidoak

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
* ↑ (Ingelesez) Department of Animal Sciences, University of Illinois at Urbana-Champaign. Comparative Mammary Anatomy: Goats & Sheep. .
* ↑ McCane, Widdowson, Scherz, Kloos

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2736146
* Multimedia: Sheep milk / Q2736146
# Ardi Beltza

Ardi Beltza Hego Euskal Herriko aldizkaria izan zen.
1990eko hamarkadaren amaieran sortu zuten, Egin egunkariaren ikertze sailak utzitako lekua betetzeko asmotan.2001ean, Baltasar Garzón epaileak hala aginduta aldizkaria itxi zuten ETArentzat biktimak markatzea eta terrorismoren apologia egitearen akusaziopean. Hala ere, gero Espainiako Auzitegi Nazionalak karguak baztertu zituen.
Pepe Rei bere zuzendaria, beste bi kazetariekin batera, kalumniagatik zigortua izan zen.
Aldizkari honen idazleek, Kale Gorria aldizkaria sortu zuten aurrekoaren oinordeko gisa.
Kale gorria ere jazarria izan zen, besteak beste Xarlo Etxezarreta zuzendaria atxilotu zuten eta aldizkari hau desagertu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Condenados por calumnias dos periodistas de 'Ardi Beltza'» El País 2007-1-17.
* 1 2 Navarro Estevan, Joaquín. (2003). Homenaje a Euskal Herria. Txalaparta, 107-109 or. ISBN 84-8136-299-9..
* ↑ «El periodista Pepe Rei, condenado a indemnizar a Rodríguez Galindo» El Mundo 2000-10-18.
* ↑ http://www.elmundo.es/elmundo/2001/05/18/espana/990207782.html
* ↑ https://www.abc.es/hemeroteca/historico-25-11-2001/abc/Nacional/la-revista-kale-gorria-dirigida-por-pepe-rei-dedico-reiterados-ataques-a-la-ertzaintza_62107.html
* ↑ Berria. «Xarlo Etxezaharreta atxilotu du Espainiako Poliziak Abadiñon, Garzon epailearen aginduz» Berria (Noiz kontsultatua: 2021-11-06).
* ↑ http://cadenaser.com/ser/2003/09/29/espana/1064793012_850215.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5883837
# Artozkibar

Artozkibar (nafar erromantzez: Val d'Artozquy) Nafarroako Erresumako banaketa administratibo bat izan zen eta gaur egun Euskal Herriko Artzibar udalerrian kokatuta da, Nafarroa Garaia lurraldean. Zangozako merindadean dago, Iruñea hiriburutik 40,3 kilometrora. Altuera 535 eta 1335 metro artekoa da, eta 77,26 km²-ko azalera hartzen du.
Bertako biztanleak artozkibartarrak ziren. Ibarburua Artozki herria izan zen.
Ez da lortu zehatz-mehatz zehaztea banaketa administratibo horren independentzia-maila; izan ere, udalerri independente bat edo Artzibarren barruko eremu berezi bat izan zitekeen, nahiz eta Artzibarren integratu zen XIII. mendearen amaieran.

## Historia

XIII. mendean, zergen ordainketen lehen zerrendekin, egitura berezi bat ikusten da, Artozkibar, zeinaren hedadura besterik ez dakigun, Artzibarko egungo zenbait herri, Orotz-Betelu barne. Artozkibar testu baten arabera osatzen zuten, besteak beste, Artozki, Arizkuren, Uliberri, Saratsu, Txipua, Orai, Azparren, Orotz-Betelu, Olaldea, Usotz, Muniain eta Urdazi herriek. Ez dakigu ibar independentea edo banaketa administratiboa zen, XIX. mendeko bidezidorraren antzekoa, zergak biltzeko balio zuena. Antzeko kasu bat gertatzen da ondoko Urraulgoitin, iparraldeko zatia garai berean Aietxuibar deitzen zena, eta gero ibarrean integratu zena, baina hasierako uneetan independentea ere izan zitekeen.

## Banaketa

* Artozki (ibarburua)
* Arizkuren
* Azparren
* Muniain
* Olaldea
* Orai
* Orotz-Betelu
* Saratsu
* Txipua
* Uliberri
* Urdazi
* Usotz

## Oharrak

* ↑ /àɾtos̻kíβ̞aɾ/ ahoskatua (laguntza) Azentua: kamutsa lehengo eta zorrotza hirugarren silaban

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
* ↑ (Gaztelaniaz) «Artozki» Artzibarko Udala (Noiz kontsultatua: 2021-11-18).

## Ikus, gainera

* Artzibar
* Zangozako merindadea
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak

* Datuak: Q109627544
# Artroeita

Artroeita haluro motako minerala da.

## Ezaugarriak

Artroeita haluro mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Pb[AlF3(OH)2]}}$. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Artroeite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1057271
* Multimedia: Artroeite / Q1057271
# Artritis septiko

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Artritis septikoa, artritis infekziosoa edo artritis bakterianoa bakterio batek edo beste agente infekzioso batek artikulazioan dagoen espazioan sartzen denean gertatzen da, horrek artikulazioaren hantura sortzen du (artritisa). Sintomak normalean mina, artikulazioa gorritzea, hantura eta artikulazioaren tenperatura igotzea dira. Gaitz honek ondorioa larriak sortu ditzake, esaterako, artikulazioaren suntsipen partziala.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q924421
* Multimedia: Septic arthritis / Q924421
# Artozkiko artelanak

Artozkiko artelanak 2003an Itoizko urtegiaren aurkakoek herri horretan antolatutako erakusketa izan zen. Artista ugarik haien lanak eskaini zituzten ur azpian gelditzeko arrisku handia zegoela jakinez. Poliziaren erasoetan lanak desagertu ziren. Poliziak Artozki, Itoizko urtegiaren aurkako azken erresistentzia-gunea desalojatu zuenean, bertako elizan ikusgai zeuden 31 artelan bahitu zituen. Lan horietatik 14 atzera berriz Itoizko Solidarioen eta Itoizko urtegiak mehatxatutako herritarren batzarraren eskuetan daude 2023tik. Gainerakoek desagertuta jarraitzen dute.

## Historia

2003ko urriaren 2an hondeamakinek Artozki eraisten bukatu zuten, eta bi astez herria defendatzen egon ostean, Itoizko urtegiko uren azpian geratu zen herria. Proiektua geratzeko erresistentzia antolatu zuten solidarioek, tartean arte erakusketa bat. Laguntzeko deia “oso arrakastatsua” izan zen eta herriko eliza museo bilakatu zuten.
Bi hamarkada pasa ondoren, 31 lanetatik hamalau berreskuratu zituzten, «modu anonimoaz» helarazi zizkieten. Hala ere, Txiki Zamora Itoitzekiko Solidarioak taldeko solidarioak kontatu zuen zenbait obra Foruzaingoaren Iruñeko komisariara ailegatu zirela: «Atxilotu gintuztenean, ikusi genuen nola sartzen zituzten zenbait artelan polizia etxean. Hortik aurrera, arrastorik ez dugu».
Txiki Zamorak duela hogei urte gertatutakoa azaldu zuen: «Sormenerako gune hori Artozki-Artezki eta herri guztia 2003ko irailaren 30eko goizaldean suntsitu zituzten, Foruzaingoak eta Guardia Zibilak hondeamakinekin batera sartu zirenean». Herria jendez ez ezik artelanez ere hustu zutela salatu zuen solidarioak: «Poliziak elizatik atera zituen artelanak, eta haietako batzuk, gutxienez, urteetan egon dira bulego ofizialetan». Bere garaian, taldearen abokatuak behin baino gehiagotan eskatu zituen artelanen itzulera, baina ezezko borobila jaso zuen beti. Artozkiko afera 183/03 espedientean jasota zegoen.
Agertutako lanak erakusketa ibiltarian egongo dira Euskal Herriko toki desberdinetan.

## Parte hartu zuten egileak

Erakusketan lan anonimo batzuekin batera egile ospetsuen obrak erakutsi ziren. Hona hemen izen batzuk:
* Dora Salazar
* Txiki Agirre Keitxeta margolaria
* Ander Hormazuri Alkiza margolaria
* Iñaki Olazabal Ezeiza eskultorea
* Jose Ramon Anda Goikoetxe eskultorea
* Ana Mugeta Ripodas margolaria
* Jose Luis Zumeta margolaria
* Juan Gorriti eskultorea
* Anton Mendizabal
* Faustino Aranzabal

## Erreferentziak

* ↑ https://www.argia.eus/albistea/artozkin-20-urtez-desagerrarazitako-artelan-batzuk-berreskuratu-dituzte-itoizko-solidarioek
* ↑ https://www.berria.eus/paperekoa/1958/002/001/2023-10-03/artezki-ko-hamalau-lan-erakutsita-falta-direnak-itzultzeko-eskatu-dute.htm

## Kanpo estekak

* Artozkiko artelanen aurkezpena Iruñean.
# Artralgia

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Artralgia (grezierazko αρθρω- arthro-, "artikulazioa", eta αλγος -algos, "mina", hots artikulazioetako mina) lesio, hantura eta erreumatikoak bezalako gaixotasunen (bereziki artritisa eta artrosia) edo botikei izan dakiekeen alergiaren sintoma bat da.
Medical Subject Headingsen arabera, "artralgia" hitza soilik hanturazkoa ez den prozesu baten ondorio bada erabili behar da, eta artritis hitza hanturazkoa denean.

## Diagnostikoa eta kausak

Diagnostikorako medikuak gaixoarekin duen elkarrizketa eta miaketa fisiko bat egiten da. Artralgien kausa ezartzen saiatzerakoan, garrantzia elkarrizketa prozesuko klinikan jarri behar da. Gaixoari balizko kausetan sakontzea ahalbidetuko duten galderak egingo zaizkio.
Artralgien kausak oso ezberdinak dira mailari dagokionez, endekatze eta suntsitze prozesuetatik hasi (osteoartritia kasu) eta artikulazioa inguratzen duten ehunen hantura eragin dezaketen kirol lesioetaraino (burtsitisa kasu). Hauek beste arrazoi batzuengatik ere ager daitezke, infekzio edo txertoen ondorioz esaterako.

## Tratamendua

Tratamendua jatorrizko kausa zehatzaren araberakoa izango da. Kalte handiak daudenerako artikulazioa aldatzeko kirurgia, disfuntzio immunoeskasia eragiten duten botikak immunologikoa egonez gero, antibiotikoak kausa infekziosoa bada eta tratamenduetarako medikazioen tartekatzea alergiaren bat agertuz gero izan daitezke. Tratamendu kiropraktikoak ere onurak izan ditzake sintomak leuntzeko.
Jatorrizko kausa tratatzen denean, mina maneiatzen jakitea oraindik garrantzitsua izan daiteke tratamenduan, eta bere intentsitatea aldatu egingo da artralgiaren kausa zehatzaren arabera. Luzaketa ariketak, salmenta libreko edo medikatutako analgesikoak eta sintoma horiek hobetzeko egokitzat jotzen diren beste tratamendu gehigarri batzuk ere gehi daitezke.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q683498
* Multimedia: Arthralgia / Q683498
# Arnasketa abdominal

Arnasketa abdominala edo sabel-arnasketa diafragma uzkurtuz burutzen den arnasketa da, birikak behera zabal daitezen lekua egiteko, ohiko arnasketan bular-kaxa zabaltzen denean ez bezala.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q811123