# GIB/HIESaren negazionismoa

GIB/HIESaren negazionismoa giza immunoeskasiaren birusak (GIB) hartutako immunoeskasiaren sindromea (HIES) eragiten ez duen ustea da, ebidentzia mediko eta zientifiko eztabaidaezinaren kontrakoa. Baldin eta ukatzaileek HIESa benetako gaixotasuntzat hartzen badute, sexu-jokabidearen, drogen, desnutrizioaren, higiene txarraren, hemofiliaren edo GIBaren infekzioa tratatzeko erabiltzen diren sendagaien (antierretrobiralak) konbinazioren bati egozten diote.
Adostasun zientifikoa da GIBa hiesaren kausa dela frogatzen duen ebidentzia erabakigarria dela, eta GIB/HIESaren ukatzaileen baieztapenak konspirazio teoria faltsuetan oinarritutako sasizientzia, arrazonamendu akastuna, ebidentzia osatugabearen falazia eta datu zientifiko gehienak zaharkituak direla.Komunitate zientifikoak argudio horiek arbuiatuta, GIB/HIESaren ukatzaileen materiala, gaur egun, hain sofistikatua ez den zientzialari bati zuzenduta dago, eta Internet bidez zabaltzen da batez ere.
Onarpen zientifikorik ez duen arren, GIB/hiesa ukatzeak eragin politiko nabarmena izan du, batez ere Hegoafrikan, Thabo Mbekiren lehendakaritzapean. Zientzialariek eta medikuek giza kostuan GIB/HIESaren negazionismoaren alarma agertu dute, eta horren ondorioz, GIB positiboek ez dute eraginkortasun frogatuko tratamendurik erabiltzen. Osasun publikoko ikertzaileek hiesak eragindako 330.000 heriotzari 330.000 egotzi dizkiete, baita GIBak eragindako beste 17.000 infekzio eta 35.000 haur infekzio ere, Hegoafrikako gobernuak GIB/hiesaren negazionismoaren besarkada ohiari. Tratamendu antiretrobiralen erabilera eteteak ere kezka global handia sortzen du, birusaren indar antiretrobiralen espresioa potentzialki areagotzen baitu.

## Teoria negazionisten argudiaketa
### GIB birusaren existentziaren kritika

Ikertzaile batzuen arabera, oraindik ez dago GIBaren froga zientifikorik. 1996an, Continuum aldizkariak, ukatzaileek argitaratua, 1000 ₤ sari bat eman zion GIBa 1983an Pasteur Institutuan eztabaidatutako erretrobirusen isolamendu arauei jarraituz isolatu izanaren froga zientifikoren bat erakutsi zionari. Peter Duesbergek, 1996an, birusaren identifikazioa frogatu zela esan zuen, baina metodo ezberdin batekin. Pertheko taldeak Duesbergen erreklamazioa ezeztatu du eta oraindik ez dute saria eman. 2002ko apirilean, Alex Russelek sariaren zenbatekoa 10.000£ra igo zuen.
Perthen taldeak dioenez, Luc Montagnier eta Robert Galloren hasierako lanetan ez denez birusaren mikroskopio elektronikoaren argazkirik agertzen 1,16 g/mL bandan (dentsitate-gradientean zentrifugazio-teknika ezaguna aplikatu ondoren partikula erretrobiralak uzten zirela ezagutzen zen banda), ez zen frogatu birusa existitzen zenik. Montagnier eta Djamel Tahi Pasteur Institutuan egindako elkarrizketa batean oinarrituta, Pertheko Taldeko kideek birologoak GIBa isolatu ez izana onartu zuela esan dute, baina elkarrizketa horretan Montagnierrek HIESaren agente etiologikoa zen GIBaren aurkikuntza alderantzizko transkriptasa detektatzearen eta eramaile batengandik lortutako laginen gainean in vitro laborantzak egitearen gainean egin zela adierazi zuen. Elkarrizketa horren arabera, Montagnierrek esan du ez dela beharrezkoa birusa purifikatzea birus bat detektatzeko; nahikoa da transmititu ahal izatea. Bestalde, 1983tik, GIBari buruzko mikroskopio-irudiak daude eskuragarri.
Handik gutxira, Eleni Papadopulos Pertheko taldekoa, Christine Johnson Los Angeleseko kazetari independenteak elkarrizketatu zuen. Papadopulosen arabera, GIB birusa oraindik ez dago frogatuta, argazkien partikulak isolatuta edo araztu gabe daudelako eta erretrobirusen ezaugarri morfologiko guztiak ez dituztelako. Gainera, kontrolak ("kutsatu gabeko" labore paraleloak) ez ziren behar bezala egin (ez baitziren estimulatu, eta ustez infektatutako laboreak bai). Eleni Papadopulos autorearen arabera, GIB-hiesa ikerketan ez dira jarraitu erretrobirus berri bat dagoela frogatzeko beharrezkoak eta nahikoak diren arauak, Pasteur Institutuak 1973an adostutakoak.
Stefan Lanka haratago doa GIBaren existentzia frogatuta ez dagoela baieztatzean. Haren arabera, alderantzizko transkriptasa izaki bizidun guztietan dagoen entzima bat da, eta, hori denez erretrobirologiaren funtsezko oinarria, ezin da ezarri erretrobirusak existitzen direnik.

### GIBerako antigorputzen proben kritika

Erabilera arrunteko GIB antigorputzen bi proba mota daude: Elisa eta Western Blot (WB). Elisan kolore aldaketa bat gertatzen da, GIB birusaren antigenoen eta paziente baten serumaren antigorputzen nahasketa batek erreakzionatzen duenean. Printzipio hau berdina da edozein belaunalditako Elisa probetan, modernoenak barne. Western Blot proba aurreko Elisa proba baieztatzeko erabiltzen da. Bien arteko ezberdintasun nagusia Western blot delakoan proteinak zerrenda baten zehar bananduak izatea da, antigorputz eta proteina indibidualen arteko erreakzioak zenbait banda bezala ikustea ahalbidetzen duena.
Zerrenda hauetako bakoitzari, "P" txiki (proteina) batekin deitzen zaio, ondoren, proteinaren pisu molekularra adierazten duen zenbaki batekin (moleetan), adibidez, p24. Herrialde gehienetan, GIB infekzio baten diagnostikoa hasierako Elisa proba bat egitean datza, eta positiboa ematen badu, errepikatu egiten da. Positibo ematen badu behin eta berriz, Western blot bat egiten da, eta positibo ematen badu, GIB infekzioa berresten da. GIB antigorputzen probako proteinak gag, pol eta ENV izeneko hiru genek kodetuta daude.
Perthen taldeak baieztatzen du Western blot baieztapen-proban emaitza positibo baten irizpidea aldatu egin dela kontuan hartzen den laborategi, erakunde edo herrialdearen arabera, eta oraindik ez dagoela nazioartean adostutako irizpiderik proba horretan positibo bat zer den erabakitzeko. Era berean, GIBaren probek GIBaren infekzioa detektatzen ez dutela dio, funtsezko bi arrazoirengatik: batetik, antigorputz-antigeno erreakzio batetik ezin da ondorioztatu antigorputza antigeno horrek sortu duenik; bestetik, ez dago frogatuta antigenoak (proteinak) GIBarenak direnik, ez baitago frogatuta birusaren existentzia.
Perthen Taldeak testen zehaztasuna (sentikortasuna eta espezifikotasuna) zehaztea ezinezkoa dela argudiatzen du, ez baitira alderatu (homologatuta) "urrezko estandarra" deiturikoarekin, GIB birusa isolatzean datzana. Birologian, isolamendua infekzio biral bat zehazteko tekniketako bat baino ez da. Birus batzuen hauskortasunak, GIBa barne, zaildu egiten du urrezko estandar hori kasu guztietan betetzea, eta isolamenduaren eraginkortasuna mugatzen du diagnostiko-metodo gisa.
Perthen Taldeak onartzen du GIBaren testei positibo emateak gaixotasunak garatzeko aukera handiagoa ematen duela, baita hiesari dagozkionak ere, hori saihesteko neurriak hartzen ez badira. Robert Maver (FSA, MAAA), aseguruetako aktuarioak (esteka ingelesez), positibo faltsutzat hartzeko arriskua testaren positibo erreala izateko aukera baino 5 aldiz handiagoa dela adierazi zuen testu bat argitaratu zuen.

### Birus-kargaren proben kritika

Karga biraleko probak polimerasaren kate-erreakzio mota berezi baten bidez egiten dira: BBB kuantitatiboa (ingelesez PCR, Polymerase Chain Reaction). Perthen taldearentzat "birus karga" terminoa erabiltzeak neurtzen den RNA erretrobirus batena dela baieztatzea esan nahi du, baina GIBa existitzen dela edo ezagutzen dela ukatzen dutenez, proteina biralak ezin direla ezagutu ondorioztatzen dute. Peter Duesbergek honakoa esan du PCRri buruz:
"PCR teknika DNA sekuentzia espezifiko guztietako kantitate txikienak ere anplifikatzen dituen teknologia bat da. Baina, GIBean espezializatutako zientzialari batzuek diotena ez bezala, hau ez da benetako birusaren isolamendua eta ez du Kochen bigarren postulatua betetzen. DNA genoma lokartuaren detekzioa baino ez da, edo genoma biralen zatikiak, duela urte batzuk gertatutako infekzioek atzean utzitakoak. " Peter Duesberg
Hala ere, egiaztatu da PCR bidez neurtutako karga biralak aukera ematen duela CD4+ linfozitoen zenbaketaren gainbehera-tasa oso modu fidagarrian aurreikusteko, bai eta HIESari lotutako koadro klinikoa garatzeko probabilitatea eta hurrengo 6 urteetan hiltzeko probabilitatea ere.

### Antirretrobiralei kritika

Perthen taldeak argudiatu duenez, GIB birusa dagoela frogatuta ez dagoenez, ez litzateke beharrezkoa izan behar paziente bat antirretrobiralekin tratatzea, antioxidatzaileekin baizik. Hala ere, ez dute baztertzen antirretrobiralek onura klinikoak izatea, antirretrobiralak ez bezala jokatuz. Perthen taldeak dioenez, azidotimidinak (AZT) ezin du ondorio antirretrobiralik izan, ezta amatik semerako transmisioa prebenitzen ere, eta toxikoa da zelula guztietan, HIES kasu batzuk eragin ditzakeelarik.
Peter Duesbergen esanetan, AZT bidezko tratamenduak immunoeskasia eragin dezake.Duesbergek, John Lauritsen kazetariarekin batera, liburu bat idatzi zuen 1990ean, non AZTaren toxikotasuna eta immunoezabaketa eragiteko gaitasuna argudiatzen ziren.
Baieztapen hauek jarduera handiko terapia antirretrobirala jasotzen duten pazienteengan terapia ez dutenengan baino morbilitate eta hilkortasun txikiagoa ikusi izanaren kontrakoak dira. Eskura dauden erretrobirusen aurkako sendagaien toxikotasuna ez zaie ezkutatzen pazienteei, eta aukera dezakete hartu ala ez. Erretrobirusen aurkako koktel bat erabiltzeak izan ditzakeen ondorio txarrak direla eta, beti ematen da mediku espezialista baten begiradapean.
Hala ere, kritika honek ez du zentzurik, gaur egun zaharkituta baitago; GIB bidezko infekzioaren aurkako gaur egungo tratamenduak oso seguruak eta eraginkorrak dira, eta tratamenduarekiko atxikidura errazten du, erosotasunagatik (horiek egunero hartzeko pastilla bakarreko formatuan sinplifikatzen direlako eta kontrako efekturik ez dagoelako).Antirretrobiralen toxikotasunari buruz sarean eskuragarri dauden informazio gehienak eskuragarri egon ziren lehenengoei buruzkoak dira (batez ere AZT, didanosina eta estavudina), Ameriketako eta Europako egungo gida terapeutikoetan gomendatzeari utzi zaionak. Egungo farmako horiek, gainera, balio erantsia dute, GIBa beste pertsona batzuei transmititzea saihesten baitute, birus-kargaren maila maila detektaezinetaraino murriztea lortzen baitute, Partner I eta Partner II azterketen bidez frogatu denez.

## Tratamendu alternatiboak

The Perth Group-en arabera (Perthen Taldea), hiesaren jatorria maila zelularreko oxidazioan dago, "Oxidazio desorekan" (murrizketa baino oxidazio handiagoa), eta, beraz, tratamendu alternatiboaren helburua gaixoaren oxidazioa geldiaraztea izango litzateke, faktore oxidatzaileak saihestuz edo agente "erreduktoreak" edo "antioxidatzaileak" erabiltzea eskatuz, batez ere SH taldekoak (sulatpoder glcisteel).Beste negazionista batzuek, Roberto Giraldo kolonbiarrak kasu, hiesa nutrizio desoreka baten ondorioa dela uste dute eta dieta bidez sendatu nahi dute.
Luc Montagnierrek onartzen du oxidazio zelularra faktore garrantzitsua dela GIBaren garapenean. Baina faktore hori minbizi-zelulen garapenean ere agertzen da, eta, beraz, ezin zaio fenomeno horri hiesaren kausalitatea egotzi. Montagnierren ikuspuntutik, estres oxidatzaileari aurre egitea hiesari aurre egiteko behar den elementuetako bat baino ez da, baina birusa existitzen denez, immunitate sistema estimulatu behar da bere aurka egin dezan, eta ez soilik indartu.

## Mugimendu negazionistaren kronologia

* 1984: Eleni Papadopulos-Eleopulos fisikari nuklearrak hiesari buruzko bere teoria oxidatzailea batzorde zientifiko batera eraman zuen, inolako birusik gabe, Gallo estatubatuarrak hiesaren birusa iragarri baino lehen. Hori gertatu ondoren, Papadopulos enpresari bere hipotesia berridazteko eskatu zioten, gertaera hori kontuan hartuta. Nature aldizkariak atzera bota zuen bere dokumentu berrikusia, eta ez zuen lortu 1988ra arte argitaratzerik, Medical Hypotheses-en. (behan ikusi)
* 1984: Casper Schmidtek "The group-fantasy Origins of aids" artikulua argitaratu zuen Journal of Psychohistory-n. Schmidtek, hiesa, "Histeria epidemikoaren" adibide bat dela esan zuen, non pertsona taldeek, oharkabean, gatazka sozialak antzezten dituzten, eta hiesa iraganeko histeria epidemikoko kasu dokumentatuekin alderatzen du, oker uste izan zena, legenarra bezala, izaera infekziosokoak zirenak. Immunodepresioak erru konplexu batetik eratorritako sustrai psikogenikoak izango lituzke, estatubatuar biztanleriaren zenbait sektoretan kontzentratua ohituren askapenarekiko erreakzio kontserbatzaile baten olatu baten ondorioz, expiatorio bezala aukeratutako gutxiengo batzuen aurka zuzendua. Horrek esan nahi du taldeak pentsatzen duenean nahikoa duela, mezu berria hedabideen bidez argitaratzea nahikoa izango dela, t linfozitoak berreskuratzeko epe egoki baten ondoren, epidemia amaitutzat jo ahal izateko eta intzidentzia maila endemiko soiletara itzultzeko. C. Schmidt hiesak jota hil zen 1994an, baina 1984ko bere artikulua oraindik aipatzen da gaitzaren jatorri fisikoa zalantzan jartzeko.
* 1987: Peter Duesbergek hipotesi ofiziala zalantzan jarri zuen lehen aldiz Cancer Research aldizkarian argitaratutako "Retroviruses as carcinogens and pathogens: Expectations and reality" artikuluan.
* 1988: Perthen taldeak bere lehen artikulu berrikusia argitaratu zuen hipotesi ofizialaren alderdi batzuk zalantzan jarriz. Bere ustez, "Ez dago arrazoi sinesgarririk GIBaren kausa biralaren hipotesia nahiago izateko agente oxidatzaileen jardueran oinarritutako hipotesi baten gainetik".
* 1990: Robert Root-Bernstein doktoreak bere lehen artikulua hipotesi ofizialaren aurkako objekzioekin berrikusita argitaratu zuen, "Do we know the cause (s) of aids?" Izenburupean. Geroago, Root-Bernsteinek bere posizioa aldatu zuen, antibiralen eraginkortasun terapeutikoaren ebidentziaren aurrean, kofaktoreen ikerketa ikertu eta sustatzen duen arren, sindromea garatzeko funtsezkoak direla uste baitu.
* 1990: Luc Montagnier GIBaren aurkitzaileak, ofizialisten arabera, San Frantziskoko HIESaren nazioarteko konferentzian adierazi zuen GIBa ez zela, berez, hiesarentzat nahikoa arrazoi, gaixotasunaren garapenerako "kofaktoreen" beharra aldarrikatuz. Montagnierrek hainbat argudio negazionista aipatu zituen: GIBaren latentzia, inoiz (ezta hiesaz hiltzen ari diren pazienteengan ere) 500 t zelulatik bat baino gehiago kutsatuta ez egotea, eta GIBa zelula horiek hiltzeko gai ez izatea T. Robert Gallok Montagnierri eraso egin zion publikoki, jarrera negazionista indartzea leporatuz: "This surprising view which has been been do chiefhas and conferces, "In short, he has lent some support to Duesberg..." (297. or.).
* 1991: Group for the Scientific Reappraisal of the HIV-Aids Hypothesis (hiesaren errebaluazio zientifikorako taldea) ezarri zen, hainbat aldizkaritara bidaliz. Lau urte geroago, taldearen proposamena Science aldizkarian argitaratu zen (Baumann et al., 1995).
* 1993: Perthen taldeak artikulu bat argitaratu zuen Bio/Technology aldizkarian, GIBaren testek GIB birusaren infekziorik ez zutela frogatzen azaltzeko.
* 1996; Continuum aldizkari negazionistak 1.000 liberako saria eman zion GIB birusaren isolamendua frogatu zuenari. Urte horretako maiatzean, Robert Gallok saria eskatu zuen esanez GIBa metodo zientifiko zorrotzenaren bidez isolatu zela, "Birusaren klon molekularretan" oinarrituta. Perth taldeak eta Stefan Lankak erantzun zioten, birusa isolatu izana ukatuz. Gallok kontrarreplika bat egin zuen eta Perth eta Stefan Lankaren taldeak berriro erantzun zuten.
* 1998: Pertheko Taldea Genevako Hiesaren 12. Mundu Biltzarrera gonbidatu zuten. Bere posizio zientifikoaren aurkezpena egin zuen.
* 2000:Thabo Mbeki adostasun zientifiko eta ukatzaileen arteko eztabaida baten aldeko lehen estatuburua bihurtu zen. Orduan Durbanen deklarazioa gertatzen da.
* 2003: The British Medical Journal webguneko foro batean eztabaida hasi zen. BRIAN T. Foleyk, Christopher J. noblek eta Nicholas Bennettek parte hartzen dute adostasun zientifikoaren ordezkari gisa, eta David Rasnickek eta Pertheko Taldeak alde negazionistan. Debatea 2005eko apirilarte iraun zuen.
* 2006: Txad Parenzeeren apelazio-epaiketa gertatu zen Australian, hainbat emakumeri GIB birusa transmititzea leporatuta. Defentsako perituak Pertheko Taldea (Eleni Papadobulos-Eleopulos eta Valendar F. Turner) izan ziren. Azkenean, epaileak atzera bota zituen defentsaren argudioak, Perthen taldea gaitzetsiz.
* 2009 Pertheko Taldea Rethinking AIDS erakunde disidentetik banandu zen desberdintasun etiko bateraezinengatik. Disidentziaren zisma gauzatzen da.

## Hedabideetan zabaltzea

Neville Hodgkinson kazetariak artikulu batzuk argitaratu zituen bertsio ofiziala kritikatuz The Sunday Times egunkarian.
1997ko udan, desagertutako Diario 16 egunkari espainiarrak hipotesi ofizialarekin kritikoak ziren artikulu sorta luze bat argitaratu zuen.
2009an, Brent Leung filmografo kanadarrak House of numbers izeneko dokumental bat zuzendu zuen, eta bertan, GIB/hiesaren aurkitzaileak, Luc Montagnier eta Robert Gallo, eta Nobel saridunak elkarrizketatu zituen. Elkarrizketa horien bidez, GIB/hiesaren inguruko iritzi aldakorraren kontraesan zientifikoei eta politikoei buruzko ibilbidea egiten du.

## Hiesaren negazionista nabarmenak

* Kary Mullis, Kimikako Nobel Saria, 1993, PCR teknikaren garatzailea.
* Peter Duesberg, Biologia Molekular eta Zelularreko katedraduna, curriculum luzea du eta gaur egun jardunean dago.
* Eleni Papadopulos-Eleopulos, fisika nuklear greziarra, Royal Perth Ospitalean (Australia).
* Stefan Lanka, birologo alemaniarra
* Roberto Giraldo, gaixotasun infekziosoetan aditua.
* Christine Maggiore, GIB/hiesaren ekintzaile ukatzailea, What if everything you thought you knew about aids was wrong? Liburuaren egilea eta AliveAndWell.org webgunearen sortzailea. 2008ko abenduaren 27an hil zen. Maggioreren heriotza-ziurtagiriaren arabera, herpesaren birusaren infekzio barreiatua eta aldebiko pneumonia izan ziren heriotza-kausak, ahozko kandidiasia zutela zergadun gisa, eta hiru gaixotasunak bat zetozela GIB infekzio batekin. Heriotza-ziurtagiriak adierazten du, halaber, ez zela autopsia edo biopsia ofizialik egin, familiak ez zuelako eskatu.
Mohammed Ali Al-Bayati PhD albaitariak autopsia bat egin zuen familiak eskatuta, eta bere heriotza "giltzurruneko eta bihotzeko faila akutu eta biriketako edema bati"egotzi zion, "GIB infekzio batekin zerikusirik ez zuena". Gazteena, Eliza Jane Scovill, hiesarekin lotutako pneumoniak jota hil zen.
* Serge Lang, estatubatuar matematikari ospetsua. 1998an Springer-Verlag argitaletxeak testu bat argitaratu zion, Challenges, non hipotesi alternatiboei buruzko kasua azaltzen duen, baita Galloren portaerari buruzko beste kapitulu bat ere.
* Harvey Bialy, biologo molekularra, Library of Biotechnology for the Americas Birtualaren zuzendaria.
Rethinking AIDS erakundea 1991n sortu zen.

## Adostasun zientifikoa

1984ko apirilaren 23an, Margaret Heckler AEBko osasun idazkariak Robert Gallorekin prentsaurreko bat deitu zuen, non prentsari hiesaren kausari buruz gehienbat onartutako teoria izango zena aurkeztu zitzaion.
"Hiesaren kausa probablea aurkitu da, gizakiarengan minbizia sortzen duen birus ezagun baten aldaera, HTLV-III izenekoa." Margaret Heckler
Komunitate zientifikoaren barruan adostasun zabala dago GIB/hiesa harremanari buruz, eta oraindik gaixotasunaren hainbat alderdi ezagutzen ez diren arren, GIBaren eta hiesaren arteko kausa-erlazioa ezartzen duen informazioa sendoa dela uste da.
Teoria negazionistak komunitate zientifikoko zenbait kidek sasizientzialaritzat jotzen dituzte, VIH-Hiesa harremanaren aldeko eta bere hipotesien aurkako ebidentzia enpiriko ugariren existentzia ezagutzen ez dutelako. Gainera, uste dute hipotesiek ez dituztela oinarrizko baldintza zientifikoak betetzen: ez dute Occamen labanaren estrategia heuristikoa betetzen, ez dute ebidentzia enpirikorik ematen teoria kontsolidatuetan anomaliak daudela frogatzeko, ebidentzia modu selektiboan aukeratzen dute hipotesiak baliozkotzeko, eta birologiari buruzko ezagutza lerratuetan oinarritzen dira.
Komunitate zientifikoaren ustez, GIBaren existentzia edo gaixotasunarekin duen harremana ukatzen dutenen posizioak neurri prebentibo eta terapeutiko egokiak hartzearen arrastoa ematen du. Hipotesi negazionisten hedapenak eragindako kaltearen adibide bat Hegoafrikak, teoria hauen babesaren ondoren, jasan zuen krisi humanitarioa izan zen. Hipotesi negazionistei erantzunez, 2000ko uztailean 5000 zientzialarik baino gehiagok adierazpen bat sinatu zuten, "Durbango Adierazpena" bezala ezagutzen dena, gaixotasunari buruzko datu frogatuenak hizkuntza ulergarrian zabaltzea helburu zuena. Mexikoren kasuan, ZENHIESak – Herrialdean GIB/HIESaren epidemia zaintzeaz eta kontrolatzeaz arduratzen den osasun publikoko erakundeak – 2007an jakinarazi zuen jakin zuela GIBa zuten 20 pazientek tratamendua eten zutela propaganda negazionistaren ondorioz. Mexikoko Osasun Idazkaritzak desinformazio horren ardura duten taldeen aurka salaketa jarriko zuela adierazi zuen, baina geroago atzera egin zuen. Gainera, urte horretan bertan, Zenhiesak eta Osasun Idazkaritzak komunikatu batzuk igorri zituzten, non negazionismoaren aurkako jarrera ofiziala finkatu zuten, adostasun zientifikoaren eta Durbango Adierazpenaren arabera.
Adostasun zientifikoaren arabera, teoria negazionisten aldekoek (hiesa hiesaren aurkako tratamenduari egotzi ohi diote) ez dute azalpen zientifikoki sinesgarririk ematen seropositibo askok tratamendua hasi aurretik hiesa zergatik garatzen duten azaltzeko.
1987an, Peter Duesbergek hiesari buruzko bere lehen artikulua argitaratu zuen, baieztapen negazionistak agerian utziz. Handik gutxira, Science aldizkariak argitaratu zuen Duesbergen hipotesiek "komunikabideen arreta handia" eman ziotela, "Bereziki gay prentsarena, ia heroi gisa hartzen baitute". Hala ere, gay komunitateak Duesbergi emandako babesa desagertu egin zen homofobikotzat jo ziren hainbat adierazpen egin ondoren. 1988an egindako elkarrizketa batean, Duesbergek esan zuen hiesaren epidemia "duela hogei urte kriminala zen bizimodu batek" eragin zuela.
Hurrengo urteetan, mugimendu negazionistak jarraitzaileak irabazi zituen, ikertzaileak ez zirelako gai izan hiesari aurre egiteko tratamendu eraginkorra edo txertoa emateko. Neville Hodgkinson eta Celia Farber kazetariek ideia negazionistak sustatu zituzten britainiar eta estatubatuar hedabideetan. Hainbat dokumental egin ziren ikuspuntu negazionistak babestuz. 1992an eta 1993an, The Sunday Times egunkariak, non Hodgkinsonek editore zientifiko gisa lan egiten zuen, artikulu batzuk argitaratu zituen Afrikako hiesaren epidemia mito bat zela argudiatuz. Artikulu horiek Duesbergen adierazpenak azpimarratzen zituzten eta birusen aurkako terapia ez zela eraginkorra, GIBaren testak ez zirela oso fidagarriak eta hiesa ez zela heterosexualentzako mehatxua. Artikulu sorta hau oso kritikatua izan zen, iruzurtiak eta arriskutsuak izan zitezkeenak. Modu ezohikoan, Nature aldizkariak argitaletxe bat argitaratu zuen 1993an, HIESari buruzko egunkariaren estaldura "benetan okerra eta ziurrenik hondamendia" zela esanez.
Bere tesiak literatura zientifikoan argitaratzea zaila zenez, Duesbergek, Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko kide bezala, Proceedings of the National Acanemy of Sciences (PNAS) aldizkarian argitaratzeko eskubidea erabili zuen, binakako berrikuspen prozesuari men egin gabe. Hala ere, Duesbergen artikuluak alarmak piztu zituen aldizkarian eta editoreak bidali zuen berrikuspen prozesu "ez loteslea" egiteko. Ikuskatzaile guztiek akats larriak aurkitu zituzten artikuluan. Duesbergek aukeratu zuen ikuskatzaileak "argudio engainagarriak", "Zentzurik gabeko adierazpenak", "Desitxuratzeak" eta "zorigaiztoko politika" aipatu zituen. Azkenik, PNASeko editoreak artikulua argitaratzea onartu zuen, baina Duesbergi honako hau idatzi zion: "Zuk baieztapen hauek oinarririk gabe, lauso eta aurreiritzidunak inprimatzea nahi baduzu, hala izan dadila. Baina ez dut ikusten horrek nola konbentzitu lezakeen prestakuntza zientifikoa duen irakurleren bat ".

## Durbango adierazpena

2000ko uztailean, 5000 zientzialarik baino gehiagok adierazpen bat sinatu zuten, Durbango Adierazpenaizenekoa, hiesaren ukatzaileei erantzunez, HIESaren kausa GIBa dela dioen adostasun zientifikoa berretsiz. Adierazpenaren helburua izan zen gaiari buruz hobekien kontrastatutako informazioa hizkera ulergarrian zabaltzea. Zenbait Nobel saridunek eta ikerketa-institutu, akademia eta sozietate medikoetako zuzendarik parte hartu zuten adierazpenean, besteak beste, Biologia Molekularreko Europako Erakundea, Pasteur Institutua, Erresuma Batuko Medikuntza Zientzien Akademia, Max Planck Institutua, Indiako Hiesaren Elkartea, Hegoafrikako Birologia Institutu Nazionala, Hego Afrikako GIB Kliniken Elkartea, Estatu Batuetako Medikuntza Institutua eta . Gardentasun handiagoa izateko, industria farmakologikoarekin lotutako zientzialariek ez sinatzeko eskatu zen.
Nature aldizkarian argitaratu zen deklarazioak dioenez, oraindik gaixotasunaren hainbat alderdi ezagutzen ez diren arren, GIBaren eta HIESaren arteko kausazko erlazioa ezartzen duen informazioa sendoa da:
* Hartutako immunoeskasiaren sindromea duten pazienteak, non bizi diren kontuan hartu gabe, GIBarekin infektatuta daude beti.
* Tratamendu bat egiten ez badu, GIBdun populazio gehienak HIESaren sintomak ditu kutsatu eta 5 eta 10 urte bitartean. Infekzioa odolean identifikatzen da antigorputzak, sekuentzia genetikoak edo isolamendu birala hautemanez. Test horiek beste infekzio biral batzuk detektatzeko erabiltzen direnak bezain eraginkorrak dira.
* Kutsatutako odola edo GIBaz kutsatutako odol-produktuak jasotzen dituzten pertsonek hiesa garatzen dute, eta kutsatu gabeko odola edo odol-produktuak jasotzen dituztenek ez dute gaixotasuna garatzen.
* Gaixotasuna garatzen duten haur gehienak GIBarekin kutsatutako ametatik jaiotzen dira. Amak zenbat eta birus karga handiagoa izan, orduan eta aukera gehiago ditu haurra infektatzeko.
* In vitro probetan, GIBak gaixotasunak hiesa duten pazienteengan erasotzen duen odoleko zelula mota bera (CD4 linfozitoak) kutsatzen du.
* GIB in vitro birusaren erreplikazioa eragozten duten drogek ere birus karga murrizten dute gizakiengan eta hiesa agertzea atzeratzen edo eragozten dute. Eskuragarri dagoenean, hiesaren ondoriozko hilkortasuna% 80 baino gehiago murrizten du tratamenduak.
Pertheko taldeak Durbango Adierazpenaren erreplika bat idatzi zuen, Nature aldizkariak atzera bota zuen arren.

## Komunitate zientifikotik kanpoko inpaktua

Nahiz eta hiesaren ukatzaileek ez duten komunitate zientifikoaren babes esanguratsurik lortu — non GIBak hiesa eragiten duen ebidentzia eztabaidaezintzat jotzen den —, mugimenduak eragin nabarmena izan du esparru politikoan. Garai hartan Hegoafrikako presidentea zen Thabo Mbekik tesi negazionistekin bat egin zuenean gertatu zen inpaktu honen puntu gorena. Hegoafrikako Gobernuak GIBaren aurkako tratamendu eraginkorrak emateari uko egiteak hiesaren ondorioz ehunka mila hildako eragin zituela uste da.
Beste ikerketa independente batzuek Hegoafrikako hiesaren negazionismoaren giza bizitzetako kostuaren balioespen ia berdinetara iritsi dira. Harvard School of Public Healtheko ikertzaileek argitaratutako artikulu baten arabera, 2000 eta 2005 artean, jaioberrien 330.000 heriotza eta 35.000 infekzio baino gehiago gertatu ziren "GIB/hiesa azkar prebenitzeko eta tratatzeko eskuragarri zeuden erretrobirusen aurkako drogen erabilera onartzeari uko egiteagatik". Nicoli Nattrasen ustez, 343 000 heriotza eta 17.000 infekzio gehiago gertatu ziren Mbekiren gobernuaren politiken ondorioz, "Nagikeriagatik genozidioa" izan zela uste duena.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) Read "Confronting AIDS: Update 1988" at NAP.edu. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* 1 2 3 4 (Ingelesez) National Institute of Allergy and Infectious Diseases. 2021-02-14 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Kalichman, Seth C.. (2009-01-16). Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy. Springer Science & Business Media ISBN 978-0-387-79476-1. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Cohen, Jon. (1994-12-01). «Duesberg and Critics Agree: Hemophilia is the Best Test» Science 266: 1645–1646. doi:10.1126/science.7992044. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Kalichman, Seth (2009). Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy. New York: Copernicus Books (Springer Science+Business Media). ISBN 9780387794754
* ↑ Kalichman, Seth C.. (2014-01-01). «The Psychology of AIDS Denialism» European Psychologist 19 (1): 13–22. doi:10.1027/1016-9040/a000175. ISSN 1016-9040. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) «Denying science» Nature Medicine 12 (4): 369–369. 2006-04 doi:10.1038/nm0406-369. ISSN 1546-170X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* 1 2 Smith, Tara C; Novella, Steven P. (2007-8). «HIV Denial in the Internet Era» PLoS Medicine 4 (8) doi:10.1371/journal.pmed.0040256. ISSN 1549-1277. PMID 17713982. PMC 1949841. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Steinberg, Jonny. «AIDS denial: A lethal delusion» New Scientist (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Cohen, J.. (1994-12-09). «The Duesberg phenomenon» Science 266 (5191): 1642–1644. doi:10.1126/science.7992043. ISSN 0036-8075. PMID 7992043. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Watson, James. (2006-01-01). «Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'» Nature Medicine 12 (1): 6–6. doi:10.1038/nm0106-6a. ISSN 1546-170X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) «Discredited doctor's 'cure' for Aids ignites life-and-death struggle in South Africa» the Guardian 2005-05-14 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) «The Durban Declaration» Nature 406 (6791): 15–16. 2000-07 doi:10.1038/35017662. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* 1 2 (Ingelesez) Chigwedere, Pride; Seage, George R; Gruskin, Sofia; Lee, Tun-Hou; Essex, M. (2008-12-01). «Estimating the Lost Benefits of Antiretroviral Drug Use in South Africa» JAIDS Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes 49 (4): 410–415. doi:10.1097/QAI.0b013e31818a6cd5. ISSN 1525-4135. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* 1 2 Nattrass, Nicoli. (2008-04-01). «AIDS and the Scientific Governance of Medicine in Post-Apartheid South Africa» African Affairs 107 (427): 157–176. doi:10.1093/afraf/adm087. ISSN 0001-9909. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Tang, Michele W.; Shafer, Robert W.. (2012). «HIV-1 Antiretroviral Resistance» Drugs 72 (9): e1–e25. doi:10.2165/11633630-000000000-00000. ISSN 0012-6667. PMID 22686620. PMC 3689909. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «HIV & AIDS - VirusMyth AIDS WebSite - Missing Virus Award» www.virusmyth.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «HIV & AIDS - Duesberg Claims Continuum Award» www.virusmyth.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «Montagnier Tahi» www.tig.org.za (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Barre-Sinoussi, F.; Chermann, J. C.; Rey, F.; Nugeyre, M. T.; Chamaret, S.; Gruest, J.; Dauguet, C.; Axler-Blin, C. et al.. (1983-05-01). «Isolation of a T-Lymphotropic Retrovirus from a Patient at Risk for Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)» Science 220: 868–871. doi:10.1126/science.6189183. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «Plural-21. Asociación para el cuidado de la vida en un planeta vivo» web.archive.org 2007-05-09 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Método de aislamiento de retrovirus considerado en 1973
* ↑ «Plural-21. Asociación para el cuidado de la vida en un planeta vivo» web.archive.org 2007-08-20 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) ELISA. 2021-01-28 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «HIV & AIDS - The HIV Western Blot Test - Criteria for a positive test result.» www.virusmyth.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Libia Herrero-Uribe (2004): Procedimientos en virología médica. San José de Costa Rica: Editorial Universidad de Costa Rica, orr 86.
* ↑ Parade aldizkaria, 1993eko martxoaren 28an
* ↑ «Entrevista con Robert Maver. Por qué las cifras del SIDA no tienen sentido.» free-news.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Peter Duesberg: Inventing the aids virus (180 orr)
* ↑ Mellors, John W.; Munoz, Alvaro; Giorgi, Janis V.; Margolick, Joseph B.; Tassoni, Charles J.; Gupta, Phalguni; Kingsley, Lawrence A.; Todd, John A. et al.. (1997-06-15). «Plasma Viral Load and CD4+ Lymphocytes as Prognostic Markers of HIV-1 Infection» Annals of Internal Medicine 126 (12): 946–954. doi:10.7326/0003-4819-126-12-199706150-00003. ISSN 0003-4819. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «Dissidents Challenges the Dogmatists» web.archive.org 2009-02-08 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «Duesberg on AIDS- AZT Articles» duesberg.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ John Lauritsen y Peter Duesberg: Poison by prescription: the AZT story. Estados Unidos: Pagan Press, 1990; ISBN 0-943742-06-4
* ↑ R. Daudel, y Luc Montagnier: El sida( 67-70 orr). México: XXI, 2003
* ↑ Unaids: «Global report. Unaids report on the global aids epidemic» (107-112 orr), 2010.
* ↑ Vgr., en México la Norma Oficial Mexicana NOM-010-SSA2-2010 ―para la prevención y el control de la infección por virus de inmunodeficiencia humana― dispone toda una serie de recomendaciones e indicaciones que se deben plantear a los pacientes por virtud de la infección y el tratamiento, incluyendo los efectos secundarios de la terapia antirretroviral. Cfr. Censida-Secretaría de Salud: Guía de manejo antirretroviral de las personas que viven con el VIH/sida. Ciudad de México: Censida-Secretaría de Salud passim, 2006.
* ↑ «gTt-VIH | Buenos niveles de eficacia de Symtuza® tras 96 semanas de tratamiento» gtt-vih.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «gTt-VIH | ICAAC 2015: Triumeq se muestra no inferiorior a otros tratamientos antirretrovirales en un estudio abierto» gtt-vih.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Informe de Posicionamiento Terapéutico de elvitegravir/cobicistat/ emtricitabina/tenofovir alafenamida (Genvoya®) en infección por VIH 2016ko maiatzaren 31ean
* ↑ Documento de consenso de Gesida/Plan Nacional sobre el Sida respecto al tratamiento antirretroviral en adultos infectados por el virus de la inmunodeficiencia humana (2019) Panel de expertos de GeSIDA y Plan Nacional sobre el Sida
* ↑ «gTt-VIH | CROI 2014: El estudio PARTNER confirma la eficacia del tratamiento como prevención» gtt-vih.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «gTt-VIH | AIDS 2018: El estudio PARTNER 2 confirma que los hombres gais con carga viral indetectable no transmiten el VIH» gtt-vih.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «The Perth Group HIV-AIDS Debate Website» www.theperthgroup.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «The Perth Group HIV-AIDS Debate Website» www.theperthgroup.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Garriga, Josep. (2010-04-06). «"Los jóvenes se han olvidado de que el sida todavía existe"» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - The Group-Fantasy Origins of AIDS» web.archive.org 2005-12-11 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - The psychohistorical origins of AIDS - An interview with Casper Schmidt» www.virusmyth.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Duesberg on AIDS- Retroviruses as Carcinogens and Pathogens» www.duesberg.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2006-05-06 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - Do We Know The Cause(s) of AIDS?» web.archive.org 2006-02-19 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ J. P. Couturier, y R. S. Root-Bernstein (2005). «HIV may produce inhibitory microRNAs (miRNAs) that block production of CD28, CD4 and some interleukins». J Theor Biol 235 (2): 169-84.
* ↑ «HIV & AIDS - On Virus Hunting - Book Review» web.archive.org 2006-05-22 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Group for the Scientific Reappraisal of the HIV/AIDS Hypothesis - AIDS Wiki» web.archive.org 2006-05-13 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «The Perth Group HIV-AIDS Debate Website» www.theperthgroup.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - VirusMyth AIDS WebSite - Missing Virus Award» www.virusmyth.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Presentation 12th World AIDS Conference by Eleni Papadopulos» www.theperthgroup.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ (Ingelesez) Fassin, Didier; Schneider, Helen. (2003-03-01). «The politics of AIDS in South Africa: beyond the controversies» BMJ 326 (7387): 495–497. doi:10.1136/bmj.326.7387.495. ISSN 0959-8138. PMID 12609950. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - AIDS; Can we be positive?» web.archive.org 2006-06-24 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - Babies Give Lie to African AIDS» web.archive.org 2006-08-05 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - African AIDS; True or False» web.archive.org 2006-05-24 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - AIDS; The Plague That Never Was» web.archive.org 2006-08-23 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - Cry, Beloved Country; How Africa Became the Victim of a Non-Existent Epidemic of HIV/AIDS» web.archive.org 2006-05-24 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Noticias sobre el SIDA.» free-news.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ Prólogo de Kary Mullis al libro de Peter Duesberg Inventing the aids virus
* ↑ «HIV & AIDS - Interview with Kary Mullis» web.archive.org 2006-06-14 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - AIDS Dissidents: Interview with Kary Mullis» web.archive.org 2006-08-21 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Case not closed» Kapituloa, Kary Mullis-en autobiografian Dancing naked in the mind field.
* ↑ «Biographical Sketch- Duesberg on AIDS» duesberg.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «The Perth Group HIV-AIDS Debate Website» www.theperthgroup.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «HIV & AIDS - Stefan Lanka» web.archive.org 2006-02-19 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Existe el VIH?.» free-news.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ (Ingelesez) Buy Steroids Online For Sale | Dr. Roberto Giraldo. 2017-03-01 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Respectful Insolence: HIV/AIDS denialist Christine Maggiore is dead» web.archive.org 2008-12-31 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2011-07-13 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Negar la verdad también mata» www.publico.es (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «The Case of HIV and AIDS- Contents- Duesberg on AIDS» www.duesberg.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Duesberg on AIDS- The Gallo Case- Contnents» www.duesberg.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ Bialy-ren Curriculm-a
* ↑ «Harvey Bialy - AIDS Wiki» web.archive.org 2006-05-25 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «Rethinking AIDS > Home ( DNN 4.3.5 )» web.archive.org 2008-05-16 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ M. W. Makgoba (2000). «HIV/AIDS: the peril of pseudoscience». Science 288 (5469): 1171.
* ↑ M. W. Makgoba (2002). «Politics, the media and science in HIV/AIDS: the peril of pseudoscience». Vaccine 20 (15): 1899-1904.
* 1 2 «Durban Declaration on HIV and AIDS» web.archive.org 2007-02-13 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ Patricia Huesca: «Prepara SSA acción legal contra grupos que niegan existencia del sida; por la desinformación, 20 enfermos suspendieron tratamiento», artículo en La Crónica de Hoy, del 13 de febrero de 2007.
* ↑ «Acerca del CENSIDA» web.archive.org 2011-01-16 (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ (Ingelesez) Booth, W.. (1988-03-25). «A rebel without a cause of AIDS» Science 239 (4847): 1485–1488. doi:10.1126/science.3281251. ISSN 0036-8075. PMID 3281251. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ Steven Epstein. (1996). Impure science. University of California Press ISBN 978-0-520-20233-7. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ (Ingelesez) Schmidt, William E.. (1993-12-10). «British Paper and Science Journal Clash on AIDS» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* 1 2 Booth, W.. (1989-02-10). «AIDS paper raises red flag at PNAS» Science (New York, N.Y.) 243 (4892): 733. doi:10.1126/science.2916121. ISSN 0036-8075. PMID 2916121. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ «The Perth Group HIV-AIDS Debate Website» www.theperthgroup.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).
* ↑ (Ingelesez) Dugger, Celia W.. (2008-11-26). «Study Cites Toll of AIDS Policy in South Africa» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2021-03-19).

## Ikus, gainera

* GIB/HIESaren jatorriari buruzko egiaztatu gabeko teoriak
* GIB/HIESari buruzko kontzeptu okerrak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1333233