OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Kolonbiako futbol selekzio nazionala

Kolonbiako futbol selekzio nazionala (Los cafeteros) Hego Amerikako selekzio ezaguna da.

## Palmaresa
### Munduko Futbol Txapelketa

* bosgarrena 2014an.

### FIFA Konfederazio Kopa

* laugarrena 2003an

### CONCACAF Urrezko Kopa

* Txapeldun (0)
* Txapeldun orde (1): 2000.

### Amerika Kopa

* Txapeldun (1): 2001.
* Txapeldun orde (1): 1975.

### Txapelketa Panamerikarra

* hirugarrena 1995ean.

## Ibilbidea

| Urtea | Munduko Txapelketa |
| 1930- 1958 | ez zen sailkatu |
| 1962 | 14.a |
| 1966- 1986 | ez zen sailkatu |
| 1990 | 14.a |
| 1994 | 19.a |
| 1998 | 21.a |
| 2002- 2010 | ez zen sailkatu |
| 2014 | 5.a |
| 2018 | 9.a |
| Urtea | Amerika Kopa |
| 1975 | Finalista |
| 1979 | 5.a |
| 1983 | 5.a |
| 1987 | 3.a |
| 1989 | 6.a |
| 1991 | 4.a |
| 1993 | 3.a |
| 1995 | 3.a |
| 1997 | 8.a |
| 1999 | 5.a |
| 2001 | Txapelduna |
| 2004 | 4.a |
| 2007 | 9.a |
| 2011 | 6.a |
| 2015 | 6.a |
| 2016 | 3.a |
| 2019 | 5.a |
| 2021 | 3.a |
| Urtea | FIFA Konfederazio Kopa |
| 2003 | 4.a |

## Uniformea
### Historikoa

* 1938-1945 ||
* 1946-1956 ||
* 1957-1970 ||
* 1971-1984 ||
* 1985-1992 ||
* 1993-tik ||

### Azken urteak

* (sailk) - Ez zen sailkatu
* 2006 (sailk) ||
* 2010 (sailk) ||
* 2012 ||
* 2014 ||
* 2016 ||
* 2018 ||
* 2020 ||

## Jokalari aipagarrienak

2021eko ekainaren 20an eguneratua.

### Parte hartzeak

| | Jokalaria | Parte hartzeak | Urteak |
| 1 | Carlos Valderrama | 111 | 1985-1998 |
| 2 | David Ospina | 111 | 2007– |
| 3 | Mario Yepes | 102 | 1999–2014 |
| 4 | Leonel Álvarez | 101 | 1985–1997 |
| 5 | Juan Cuadrado | 99 | 2010 - |
| 6 | Radamel Falcao | 91 | 2007- |
| 7 | Carlos Sánchez | 85 | 2007– |
| 8 | Freddy Rincón | 84 | 1990–2001 |
| 9 | James Rodríguez | 80 | 2011 - |
| 10 | Luis Carlos Perea | 78 | 1987–1994 |

### Goleatzaileak

| | Jokalaria | Golak |
| 1 | Radamel Falcao | 35 |
| 2 | Arnoldo Iguarán | 25 |
| 3 | James Rodríguez | 23 |
| 4 | Faustino Asprilla | 20 |
| 5 | Freddy Rincón | 17 |
| 6 | Carlos Bacca | 16 |
| 7 | Víctor Aristizábal | 15 |
| | Teófilo Gutiérrez | 15 |
| 8 | Adolfo Valencia | 14 |
| 10 | Antony de Ávila | 13 |
| | Iván Valenciano | 13 |

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Kolonbiako futbol federazioa
* Datuak: Q212564
* Multimedia: Colombia national association football team / Q212564
# Kolonbiako Kapitolio Nazionala

Kolonbiako Kapitolio Nazionala, Kolonbiako Bogotá hiriburuan dagoen eraikin bat da, Kolonbiako Errepublikaren aginte organu gorena eta Kolonbiako Errepublikaren Kongresuaren egoitza. Hiri horretako Bolívar plazan dago.
* Datuak: Q2937493
* Multimedia: Capitolio Nacional de Colombia / Q2937493
# Kolonbiako Justizia Jauregia

Kolonbiako Justizia Jauregia, gaztelaniaz: Palacio de Justicia de Colombia, Kolonbiako justizia jauregi bat da, Bolívar plazan dago. Kolonbiako Justizia Boterearen egoitza nagusia eta ikurra da.
* Datuak: Q3361008
* Multimedia: Palacio de Justicia de Colombia / Q3361008
# Kolonbiako eskualde naturalak

Kolonbiako eskualde naturalak erliebe, klima, landaredi eta lurzoru mota antzekoak dituzten lurraldeak dira. Eskualde naturalen arteko desberdintasunak azaltzeko, erliebea (menditsua edo laua), itsasorainoko distantzia, ekuatorerainoko distantzia, batez besteko prezipitazioa eta lurzoruaren ezaugarriak dira faktore garrantzitsuenak.
Kolonbian sei eskualde natural bereiz daitezke:
* Andeetako eskualdea
* Karibeko eskualdea
* Orinocoko eskualdea
* Amazonasko eskualdea
* Pazifikoko eskualdea
* Uharteetako eskualdea

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) memo.com.co: Regiones naturales
* Datuak: Q3321721
* Multimedia: Regions of Colombia / Q3321721
# Kolonbiako gaztelania

Kolonbiako gaztelania (gaztelaniaz: español colombiano) Kolonbiako Errepublikan erabiltzen den hizkuntza da. Zifra absolutuetan gaztelaniazko hiztun gehien duen munduko bigarren herrialdea da, Mexikoren atzetik. Egungo 50 milioi biztanleetatik %99,2a gaztelaniaz egiten du. Terminoak, hizkuntzalaritzakoa baino, garrantzi geografiko handiagoa du, Kolonbiako eskualde ezberdinetan hitz egiten diren dialektoak nahiko ezberdinak baitira. Kostaldeko eremuetako aldaerek Karibeko gaztelaniaren ohiko berrikuntza fonologikoak erakusteko joera dute, eta goi-lurreko aldaerak, berriz, historikoki kontserbadoreagoak izan dira. Gaztelania hizkuntza eta dialekto propioen talde etnikoen lurraldeetan koofiziala da, eta horietan hezkuntza elebiduna da. Herrialdean, gutxi gorabehera, gaztelaniaren 10 dialekto hitz egiten dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Demografía de la lengua española. , 28 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1115875
* Multimedia: Colombian Spanish / Q1115875
# Kataluniako Arte Museo Nazionala

Kataluniako Arte Museo Nazionala (katalanez: Museu Nacional d'Art de Catalunya, MNAC bere jatorrizko siglez ere ezaguna da) Kataluniako Bartzelona hirian dago. Batik bat bertako Arte Erromaniko bildumarengatik nabari da, munduko osatu eta hoberenetakoen artean baitago.
MNAC Kataluniako Generalitatea, Bartzelonako Udaletxea, Bartzelonako Aldundia eta Espainiako Kultura Ministerioak eratutako erakundea da. Administrazio publikoez gain, museoaren patronatua beren laguntza eskaintzen duten erakunde pribatu eta pertsona partikularrez osatuta dago.
Egoitza nagusia Montjuïceko Jauregi Nazionalean (Palau Nacional de Montjuïc) datza, Montjuïceko muinoan. Jauregi hori 1929an Bartzelonan ospatu zen Nazioarteko Erakustaldirako eraiki zuten. Gainera beste hiru erakunde ere museoaren zati badira: Vilanova i la Geltrúko Víctor Balaguer Liburutegi Museoa; Oloteko Garrotxa Eskualdeko Museoa; eta Sitgeseko Cau Ferrat Museoa.

## Margolan nabarien iruditegia

* Soliguerola Aldarea margolanaren xehetasuna
* Kristo eta apostuluak, XII. mendeko anonimoa
* Tahulleko San Klementeren Pantocratorra
* San Kandido, Aine Bru
* Juan de la Abadía, Mikel Donea edo San Migel
* Lorenzo Monaco, Ama Birjina haurra eta aingeruekin (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
* San Pedro eta San Paulo, El Greco
* Velázquez, San Paulo
* Zurbarán, Ama Birjin Gustiz Garbia
* Irasagarren Ardandegia, Juan de Zurbarán margolariari esleitua
* Rubens, Santa Elixabete Familia Santuarekin (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
* Paisaia, Jacob van Ruysdael, (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
* Canaletto, Veneziako buzentauroa (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
* Saint-Nongo Abatea espainiar eran jantzia, Fragonard
* Giandomenico Tiepolo, Minueta
* Vicente López, Labradorreko Markesaren Erretratua
* Marià Fortuny, Odaliska
* Marià Fortuny, Bikariotza
* Marià Fortuny, Tetuango Guda

## Helbidea

Palau Nacional Montjuïceko Parkea 08038 Bartzelona

## Kanpo estekak

* MNACaren Webgunea
* MNACko Adiskideen Elkargoa
* Datuak: Q861252
* Multimedia: Museu Nacional d'Art de Catalunya / Q861252
# Kataluniako Erdiko Beheragunea

Kataluniako Erdiko Beheragunea, edo soilik Erdiko Beheragunea Ebroren haranaren Kataluniako zatiak jasotzen duen izena da. Hiruki forma du, eta, iparraldetik, AurrePirinioekin, ekialdean Zeharkako Mendilerroarekin eta hego-ekialdetik, Itsasertz Aurreko Mendilerroarekin muga egiten du.

## Ikus, gainera

* Kataluniako geografia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1921929
# Kataluniako Erreferendumerako Hitzarmen Nazionala

Kataluniako Erreferendumerako Hitzarmen Nazionala (katalanez: Pacte Nacional pel Referèndum) Kataluniaren independentziari buruzko erreferenduma egiteko helburuaren bat egiten dutenak batzen dituen ekimena da. 2016an eratu zenetik hainbat instituzio, erakunde sozial eta politiko, hautetsi eta pertsonalitaterekin bildu izan dira. 2016ko abenduaren 23an egin zuten bilera eratzailea Kataluniako Parlamentuan, eta 2013an eratu zen Erabakitzeko Eskubidearen aldeko Hitzarmen Nazionala ordezkatu zuen.
Bere zuzendaritzan Joan Ignasi Elena, Maite Arqué, Jaume Bosch, Francesc de Dalmases, Carme-Laura Gil, Itziar González, Francesc Pané eta Carme Porta daude. 2017ko urtarrilaren 23n batzorde hoentako kideek manifestua aurkeztu zuten euren helburu, ibilbide orria eta lanerako zituzten programak azalduz, Centre Excursionista de Catalunyan egindako prentsaurreko batean.

## Ikus, gainera

* Kataluniaren independentziari buruzko erreferenduma

## Kanpo estekak

* Datuak: Q28377010
# Kataluniako Arkeologia Museoa

Kataluniako Arkeologia Museoa (katalanez Museu d'Arqueologia de Catalunya) Kataluniako Bartzelona hiriburuko museo bat da, halere museo honek egoitza bat baino gehiago ere baditu. Bartzelonako egoitza nagusia Santa Madrona pasealekuan dago, Montjuïc parkean.

## Bilduma

Museoak 35.560 liburu eta 1.554 argitalpenez osatutako literatur ondarea du. Museoak gai hauek ukitzen ditu:
* Historiaurrea eta Antzinaroa
* Erdi Aroa
* Etnologia

## Kanpo estekak

* Kataluniako Museo Arkeologiaren museoa (Katalanez) (Gaztelaniaz) (Ingelesez)
* Datuak: Q3366823
* Multimedia: Museu d'Arqueologia de Catalunya / Q3366823
# Kataluniako Antzoki Nazionala

Teatre Nacional de Catalunya, laburbildura TNC (euskaraz Kataluniako Antzoki Nazionala), Kataluniako Bartzelona hiriburuan kokatzen den antzokia da. Kataluniako Generalitateko Kultura Sailak sortu zuen.
1991an Ricardo Bofill arkitektoaren diseinua jarraituz eraikitzen hasi zen. Berez, bere jarduerak 1996an "d’Àngels a Amèrica" antzezlana estreinatu zenean hasi ziren, halere ofizialki 1997ko irailaren 11an inauguratua izan zen, egun hartan Josep Maria Flotats zuzendari eta aktoreak zuzendutako "L’auca del senyor Esteve" antzezlana taularatu zelarik. Ordudanik bere hiru aretoetan (Sala Gran, Sala Petita eta Sala Tallers) programazio erregular bat antzeztu izan da, mota guztietako ikuskizunak taularatu izan direlarik, nagusiki katalanez.

## Kanpo estekak

* Kataluniako Antzoki Nazionalaren webgune ofiziala (Katalanez) (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q1320197
* Multimedia: Teatre Nacional de Catalunya / Q1320197
# Kataluniako Egun Nazionala

    Diada hitzak artikulu honetara birzuzentzen du. Hitz horren beste esanahietarako ikusi: Diada (argipena)
Kataluniako Egun Nazionala (katalanez Diada Nacional de Catalunya edo laburtuta Diada) urtero ospatzen da irailaren 11n, 1714an Espainiako Oinordetzaren Gerra bitartean gertatutako Bartzelonako erorketa gogoratuz.
1980an festa nazional izendatu zuen Kataluniako Parlamentuak.
Goizean elkarte zein alderdi politikoek Bartzelonan zein Kataluniako beste leku batzuetan Rafael Casanova eta Josep Moraguesen omenezko monumentuetan lore eskaintzak egiten dizkiete. Erakunde eta talde independentistek Fossar de les Moreresen, non Bartzelonako setioko defendatzaileak lurperatuak dauden, ere eskaintzak egiten dituzte. Arratsaldean, berriz, manifestazioak burutzen dira. Ohikoa da egun honetan Kataluniako banderak eta Esteladak balkoietan eskegitzea zein Els Segadors abestea.
2004tik aurrera ekitaldi nagusia Kataluniako Generalitateak Ciutadella parkean antolatzen duen duen instituizio ekitaldia da. Ekitaldian gonbidaturiko artistek parte hartzen dute.
2012an egun honetan bertan "Catalunya, nou estat d'Europa" manifestazio historikoa burutu zen, Kataluniaren independentzia eskatu zelarik.

## Ikus gainera

* Bartzelonako setioa (1713-1714)
* Rafael Casanova

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Kataluniako Egun Nazionalari buruzko webgunea
* Diada historikoa. 2012ko Diadari buruzko orrialdea. Berria.info
* Datuak: Q156397
* Multimedia: National Day of Catalonia / Q156397
# Khwarezm

Khwarezm edo Korasmia Amu Dariaren deltan eta Aral itsasoaren inguruan dagoen eskualdea da, Iran Handiko iparraldean (egungo Uzbekistan) dagoena. Ustyurt ordokietatik Kaspiar Itsasoaren ipar-mendebaldeko kostaldetara hedatzen zen. Hegoaldean Khorasan, iparraldean kazakhstandar estepa, hego-ekialdean Sogdiana eta ipar-ekialdean Transoxiana zituen. Hiriburuak Kunja-Urgench eta Khiva izan zituen eta azkenaren inguruan izen bereko khanerria sortu zuten XVII. mendean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2004/XII/16). 142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak. Bilbo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q182647
* Multimedia: Khwarezm / Q182647
# Khuzestan

Khuzestan (persieraz: خوزستان‎, Khūzestān) Irango 31 probintzietako bat da, herrialdearen hego-mendebaldean dagoena, Persiar golkoaren iparraldeko bazterrean. Mugakide ditu Irak, ekialdean, eta Irango Lorestan, Isfahan, Txahar Mahal eta Bakhtiari, Kohkiluyeh eta Buyer Ahmad, Buxehr eta Ilam probintziak. 64.055 kilometro koadroko eremua du, eta 2011n 4.531.720 biztanle zituen. Hiriburua Ahvaz da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
* ↑ Khuzestan. amar.org.ir (Noiz kontsultatua: 2017-2-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q241119
* Multimedia: Khuzestan Province / Q241119
# Khvalynsk

Khvalynsk (errusieraz: Хвалы́нск, xvɐˈlɨnsk ahoskauta) Errusiako hiria da, Saratov oblastean dagoena. Volga ibaiaren ertzeko portu garrantzitsua da, Saratov hiriburutik 175 kilometrotara dagoena. 2009an 13.414 biztanle zituen.

## Historia

Khvalynsk 1556an sortu zen Errusiako abangoardiako gotorleku gisa Sosnovy uhartean, Volgan. 1606an, erabat lekualdatu zuten, Sosnovy Ostrov (errusieraz: Сосновый Остров, euskaraz: «pinuen uhartea») izena hartuz. 1780an, hiri estatusa eman zitzaion, Saratoveko Gobernazioko ujezd bateko hiriburu bilakatuta, eta gaur egungo izenarekin birbataiatuta.
Bere izena, Kaspiar itsasoaren antzinako izena — Khvalin itsasoa — bezala Khwarezm (edo Korasmia) eskualdeko biztanleen izenetik dator. Bertan topatu zuten aztarnategiaren omenez, Khvalinskeko kultura arkeologikoa herriaren izenarekin bataiatu zuten.
XVIII. eta XIX. mendeetan, Khvalynsk nekazal merkatua bezala ezagutzen zen. Hirian sinestun zaharrak bizi ziren. Ikertzaile batzuek uste dute Khvalynskek Nikolai Gogol "Inspektorea" bere obrarako inspiratu zuela.

## Ekonomia

Khvalynsken elikagaien eta zurgintzaren industrian diharduten enpresak daude, baita Saratov Elektrofeeder makina hidraulikoen fabrikaren filial bat ere.
Hurbilen dagoen tren-geltokia Kutlatka da, hiritik 25 km mendebaldera, Syzran-Saratov burdinbidean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q197560
* Multimedia: Khvalynsk / Q197560
# Khvorovita

Khvorovita mineral bat da eta hyalotekita taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Khvorovita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Pb,Ba,K)4Ca2[Si8B2(Si,B)2O28]F}}$. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 - 5,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Khvorovite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Khwarezmgo Sobietar Herri Errepublika

Khwarezmgo Sobietar Herri Errepublika (uzbekeraz: Xorazm Xalq Sho'ro Jumhuriyati; errusieraz: Хорезмская Народная Советская Республика, Khorezmskaya Narodnaya Sovetskaya Respublika) Sobietar Batasuna osatzen zuten behin-behineko errepubliketako bat izan zen. 1920an Khivako khanerria ordezkatu zuen Urriko Iraultza eta gero. 1923an Khwarezmgo Sobietar Errepublika Sozialista (errusieraz: Хорезмская Социалистическая Советская Республика, Khorezmskaya Sotsialisticheskaya Sovetskaya Respublika) bihurtu zen. Bi urte geroago desegin eta Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialista eta Turkmenistango Sobietar Errepublika Sozialistaren artean zatitu zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61291
* Multimedia: Khorezm People's Soviet Republic / Q61291
# Khutawira

Sekhemra Khutauy Sebekhotep edo Khutauyra, Egiptoko XIII. dinastiako lehen faraoia izan zen, K.a. 1759tik K.a. 1757 arte gobernatuz, Frankeren arabera.
Bi urte inguruz gobernatu zuen, eta, hiriburua, El Lishten zegoen. Ryholtek, Sekhemra Khutauy Sebekhotep, Amenemhat IV.aren semea zela uste du.
Dinastia honetako lehen faraoia, Turineko Errege Kanoneko VI,5 erregistroan idatzia dago, ...ra Khutauy bezala, bi urte, hiru hilabete eta hogeitalau eguneko erregealdiarekin. Sekhemra Khutauy Amenemhat Sebekhotep Ugafekin (Sebekhotep II.a) nahastua izan zen, baina, zenbait aurkikuntza arkeologikok, akats bat izan zela adierazi dute, tronu izenen antzekotasunaren ondorioz.
Bere Horusen izena Sekhem Necheru izan zen "Jainkoen domeinua". Bere Nebtyren izena Khabau izan zen "boterea agertzen da". Bere Urrezko Horusen izena Merytauy izan zen, "Bi lurrak maite dituena", eta, bere tronu izena Sekhemra Khutauy "Ra boteretsua, Bi lurren babeslea".

## Bere garaiko testigutzak

Bere izena daramaten zenbait objektu eta idazkun aurkitu dira:
* Monturen tenpluan, Medamuden (Bisson de la Roque, Clère, Eder)
* Karnaken aurkitutako hilarri batean.
* hilarri bat, Behe Nubian
* Khartumeko museoan dagoen estatua bat
* ziuraski Khutauyra irudikatzen duen estatua bat, Kairoko Egiptoar Museoan.
* ateburu bat Deir el-Baharin (Naiville)
* bere titulua daraman eskarabeo bat
* Kahungo papiro UC32166 (Petrie Museoa)
* alea UC13202 (Petrie Museoa)
Nilometro idazkun batzuk, Semna eta Kumman, bere erregealdiko laugarren urteaz informatzen dute (Heintze, Reinecke)
* Datuak: Q349175
* Multimedia: Wegaf Khutawyre / Q349175
# Kuatrilioi

Kuatrilioia 1.000.000.000.000.000.000.000.000ko balioa duen zenbakia da, hots, 10$^{24}$.

## Adibideak

· Yottametro bat metroaren kuatrilioa da.
· Kuatrilioi bat kilometro (mila kuatrilioi metro) 105.772.480.719 argi urte baino gehiago dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25579173
# Kuba-ko gerra

Kuba-ko gerra Antonio Zavalak atondutako bertso-antologia ezaguna da. 1983an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen, euskaldunek Kubako Gerra horretan izan zuten presentzia azaltzeko, hitzaurre interesgarriarekin batera.

## Edukia

Dena dela, edukia ez da bakarrik Kubako gerraren ingurukoa: ia aldi berean Filipinetako Independentzia Gerra ere eman zen eta gatazka hori ere bertso hauetan agertzen da, bertan euskaldunak ibili baitziren ere bai. Bertso batzuk, garai hartako kanta-paperetatik hartuak dira; beste batzuk, orduko egunkari eta aldizkarietatik, besteak beste, La Voz de Guipúzcoa Euskal Erria, El Cántabro, Euskalzale... Bertso bakoitzarekin batera Zavalak azalpen ugari eman zuen: non aurkitu zuen, nork idatzi zuen, testuinguru historikoa eta abarreko informazioa bilduz. Orokorrean, testigantza aberatsak bildu zituen liburu honetan.

## Kanpo estekak

* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.
* Datuak: Q57670432
# Kuba 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan

Kuba 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan guztira 16 kiroletan lehiatzen diren 70 atletek ordezkatzen dute. Bere delegaziorik txikiena da 1964ko Udako Olinpiar Jokoetatik, baita ere Tokion ospatu zirenak. Ondoren egin ziren olinpiar joko guztietan gutxienez 100 atleta bidali zituzten. Kubako Batzorde Olinpikoa da taldearen arduraduna.
Banderadunak irekiera ekitaldian Mijaín López borrokalaria eta Yaimé Pérez atleta izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «NOC Entries - Team Cuba | Tokyo 2020 Olympics» .. (Noiz kontsultatua: 2021-08-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42913903
* Multimedia: Cuba at the 2020 Summer Olympics / Q42913903
# Kuaternario

| Aroa | Periodoa | Periodoa | Garaia | Adina | Hasiera (Ma) |
| Zenozoikoa | Kuaternarioa | Kuaternarioa | Holozenoa | Holozenoa | 0,0117 |
| Zenozoikoa | Kuaternarioa | Kuaternarioa | Pleistozenoa | Tarantiarra | 0,126 |
| Zenozoikoa | Kuaternarioa | Kuaternarioa | Pleistozenoa | Ioniarra | 0,781 |
| Zenozoikoa | Kuaternarioa | Kuaternarioa | Pleistozenoa | Calabriarra | 1,806 |
| Zenozoikoa | Kuaternarioa | Kuaternarioa | Pleistozenoa | Gelasiarra | 2,588 |
| Zenozoikoa | Neogenoa | Neogenoa | | | 23,03 |
| Zenozoikoa | Paleogenoa | Paleogenoa | | | 66 |
Kuaternarioa, Laugarren Aroa edo Neozoikoa aldi geologiko handietan azkena da. Hirugarren Periodoa eta glaziazioen hasiera artean, beheko muga gisa, eta oraina, goiko muga gisa, garatzen da. Hau da, duela 2,58 milioi urtetik, egundaino.
Aldi honetan agertu zen gizakia Lurrean. Aldi berean, espezie handiak desagertu ziren, animalia zein landareak, eta hegaztiak eta ugaztunak izan ziren mundua berenganatu zuten ornodunak. Labur esanda, ugaztunen nagusitasun handia egon zen, gizakiaren hedakuntza handia eta oraingoaren oso antzeko flora eta faunaren presentzia, eta, horregatik, ugaztun handien migrazioak eta gizakiaren sorrera proposatu dira irizpide gisa. Honegatik batzuetan, Antropozoiko ere deitzen zaio.
Laugarren Aroa bi zatitan banatzen da: Pleistozenoa eta Holozenoa. Gaur egun, aro geologikoaren izena ukatu egiten zaio. Nahiago da Sistematzat hartzea, Hirugarren Periodoarekin batera, Zenozoikoaren barnean. Pleistozenoan, aroko lehen zatia eta baita luzeenean ere, glaziazioak gertatu ziren, hau delarik bere ezaugarririk nagusiena. Holozenoan, bigarren zatian, duela 10.000 urte hasi zen garai geologikoan, izotz urketak, itsasoaren maila 30 metro igo zuen, uraren azpian lurrazal zati handiak geratuz.
Periodo luze honetako fenomeno klimatikorik garrantzitsuena, glaziazioak izango dira. Lau gertatu direla ziurtzat jotzen da, euren glaziazioarte garaiekin, eta honako izen hauek ematen zaie Europan, guztiak, Danubio ibaiaren ibaiadarrenak: Günzen glaziazioa, Mindelen glaziazioa, Rissen glaziazioa eta Würmen glaziazioa.
Kostaldeko eta kontinenteko metaketek, itsas-ondoekin batera gertatu ziren fenomenoak ezagutzea ahalbidetzen dute, aintzira, morrena, loessa eta eraketa ibai glaziarren eraketak adibidez, edo, baita azken alpetar erliebeen eraketa ere.
Florari dagokionez, geratu diren fosilak, egungoen oso antzekoak dira. Faunan, ordea, aldaketak nabarmenagoak izan dira, leize-hartza, irlandar oreina eta proboszideoak desagertu baitira, azken hauek, ez erabat oraindik. Baina, garai honetan, animalia bizitzarekiko egon den ekarpenik garrantzitsuena, Homo generoaren garapena da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2000]
* ↑ Gradstein, F.M.; Ogg, J.G. & Smith, A.G., ed. A Geologic Time Scale 2004. Cambridge: Cambridge University Press ISBN 0-521-78142-6..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26185
* Multimedia: Quaternary / Q26185
# Kuatriziklo

Kuatrizikloa lau gurpileko pedal-ibilgailua da.
Lehen lurrun-auto esperimentalei lurrun-kuatrizikloak deitu zitzaien, eta barne-errekuntzako lehen autoetako batzuei kuatriziklo motordunak. Automobil, auto eta berebil hitzak unibertsalak bihurtu ziren, erabilera hori ordezkatuz. Gaur egun, jolas-helburuekin fabrikatzen dira kuatrizikloak jolas-parkeetarako edo trenbide-lineen mantentze-lanetarako (dresina). Erregaien garestitzearekin batera, enpresa ausartagoak giza propultsioa duen ordezko ibilgailu bat ekoizten saiatzen ari dira.
Pedal-kuatrizikloa paseatzeko hiri-ibilgailu bat da, hiri batean zehar aisialdian ibiltzeko aukera ematen duena.
Eredu desberdinak daude eserleku kopuruaren arabera, ohikoenak bi eta lau eserlekukoak dira, baina eserleku bakarrekoak ere badaude. Ibilgailu mota horrek pedaleko beste ibilgailu batzuk baino egonkortasun handiagoa du, bi ardatz eta lau gurpilen gainean daudelako. Normalean, gidaria eserita egoten da eta oinak pedaletaraino zabaltzen ditu; bizikletetan, berriz, gidaria koadroaren gainean ibiltzen da eta pedalak zapaltzen ditu; Lerratze-trizikloetan (drift trike), berriz, erdi-etzanda egoten da pedaletara iristeko.
* Kuatrizikloa Buenos Airesen, Argentinan (2012)
* Kuadrizikloa Ottawa-n (Ontario) aparkatuta.
* Pedal-ibilgailua Bartzelonako (Katalunia) haurrentzako zirkuitu batean (2010).
* Alokairu komuneko kuatriziklo bat: 2008 Surrey Company dx Surrey eredua, 3 heldu eta 2 haur txikirentzat diseinatua, 7 abiaduraz hornitua.
* Haurra pedalen autoan.
* 1945ko Mochet Velocar eredua.
* Datuak: Q1754713
* Multimedia: Pedal cars / Q1754713
# Kuba-libre

Kuba-libre edo Ron eta Coca Cola, herri hizkeran kubata, ron pattarra eta koladun freskagarria konbinatuz egiten den alkoholdun edari konbinatua da, horri izotza eta limoi zatitxoak gehitzen zaizkio, eta batzuetan baita lima zukua erei. Nagusiki, Bacardi edo Kubako ron ona eta Coca Colaz egiten da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2020]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q471753
* Multimedia: Cuba libre / Q471753
# Knox (New York)

Knox Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Albany konderrian dago, New York estatuan. 2.635 biztanle ditu, 41,94 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Albany konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3708287
* Multimedia: Knox, New York / Q3708287