OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Varna

Varna Bulgariako ekialdeko hiria eta portua, izen bereko badiaren ertzean, Itsaso Beltzaren ondoan. 306.300 biztanle. Unibertsitatea. Aireportua. Burdinbide-gune garrantzitsua. Bulgariako portu nagusia da. Janari-industria, ehungintza, ontziolak. Turismoa. Bainuetxeak. Ospe handiko ardoak. 1878. urtean, Berlingo Hitzarmenaren bidez, Bulgariako hiri bihurtu zen. 1949-1956 urteetan "Stalin" deitu zitzaion hiriari.

## Klima

Datu klimatikoak (Varna (1952-2011)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 21.2 | 22.5 | 29.5 | 29.0 | 34.0 | 38.0 | 41.0 | 40.5 | 37.2 | 33.0 | 27.0 | 21.2 | 41.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 6.2 | 7.4 | 10.3 | 14.8 | 20.4 | 25.1 | 27.8 | 27.9 | 23.9 | 18.6 | 12.8 | 8.1 | 17.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 1.9 | 2.8 | 5.7 | 10.3 | 15.4 | 19.9 | 22.4 | 22.3 | 18.3 | 13.5 | 8.4 | 4.1 | 12.2 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -1.7 | -1.1 | 1.7 | 6.1 | 10.8 | 15.0 | 17.2 | 17.1 | 13.5 | 9.1 | 4.6 | 0.5 | 7.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -19.0 | -17.2 | -13.5 | -5.0 | 0.0 | 7.0 | 7.0 | 7.0 | 1.1 | -7.7 | -10.0 | -17.0 | -19.0 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 31.8 | 29.9 | 43.7 | 57.0 | 43.9 | 57.6 | 50.7 | 41.4 | 44.1 | 42.6 | 55.6 | 42.0 | 540.3 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13.5 | 11.3 | 11.9 | 9.3 | 6.9 | 6.2 | 4.7 | 3.3 | 6.5 | 9.6 | 8.9 | 11.5 | 103.6 |
| Eguzki orduak | 89.9 | 102.2 | 142.6 | 180.0 | 248.0 | 270.0 | 300.7 | 299.2 | 219.0 | 167.4 | 105.0 | 79.1 | 2203.0 |
| Hezetasuna (%) | 77.9 | 75.0 | 73.3 | 73.7 | 74.8 | 72.5 | 69.7 | 69.4 | 73.1 | 77.6 | 78.1 | 79.0 | 74.5 |
| Iturria: Climatebase.ru ||||||||||||||

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. 157. araua: Europako hiriak. .
* ↑ Climatebase. Climatological Normals for Varna, Bulgaria (1952-2011). .

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Bulgarieraz)
* Datuak: Q6506
* Multimedia: Varna / Q6506
# Varnhem abadia

Varnhem abadia (suedieraz: Varnhems kloster), Skara udalerrian dagoen monasterio zistertar historikoa da.

## Historia

X mendearen inguruan egur eta harrizko eliza bat izan zen bertan, hori erakutsi baitute hilobi zaharrenen erradiokarbono datazioek, baina 1040 hamarkadaren bukaeran monasterio berriaren lehenengo harria ezarri eta Suediako (Eskania ezik) harri hutsezko eliza zaharrena altxatu zuten erromaniko estiloan. Horretarako Sigrid izeneko emakume alargu aberats batek lurraldea oparitu zien monje zistertarrei. Erreginak donazio hori atzera itzuli nahi izan zuen baina ez zuen lortu eta monjeek abadia eraikitzea lortu zuten.
Erik Etxeak babestu zuen abadia eta bertan lurperatzeko pribilejioa jaso zuen. Etxe horretako hiru errege daude bertan hobiratuak: Kanuto I.a, Erik X.a eta Erik XI.a.
1234 urtean suak erre zuen abadia baina Birger Jarl eta beste gizon aberats batzuek berreraiki egin zuten itxura ikusgarriagoa emanez, estilo gotikoan. 1260an inaugurazio ekitaldia egin zuten, Suedian ordurarte ezaguturiko ospakizun handiena izan zen.
1527an Erlijio Erreformarekin batera monasterioa konfiskatu egin zuen erregeak eta 1566an daniarrek erre egin zuten Iparraldeko Zazpi Urteko Gerran.
XVII mendean Kristina Erreginak Magnus Gabriel De la Gardie estatugizonari eman zion abadia eta honek berriztu egin zuen eta familiako mausoleoa ezarri zuen bertan, abadiaren zati ugari ordea bertan behera gelditu ziren. XX mendean hainbat berrizte lan egin izan zaizkio eta gaur egun monasterioa ikusgai dago, hondarrez inguratuta bada ere.

## Hilobiak

Varnhem abadian lurperaturikoen artean honako hauek nabarmentzen dira:
* Erregeak:
** Inge Zaharra
** Kanuto I.a Suediakoa
** Erik X.a Suediakoa
** Erik XI.a Suediakoa
* Besterik:
** Björn Näf
** Birger Jarl
** Magnus Gabriel De la Gardie

## Iruditegia

* Abadiaren ikuspegia.
* Aurrealdea.
* Barnealdea.
* Monasterioko klaustro zaharra.
* Monasterioaren hondarrak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q860739
* Multimedia: Varnhem Monastery / Q860739
# Varnia

Varnia neuropteroko Ithonidae familiaren intsektu genero txikia da. Bakarrik Australian aurkitu da. Bi espezie sailkatu dira.

## Erreferentziak

* ↑ http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:afd.taxon:4a446ebf-8f66-44bd-99fc-59a7f7515b8b#tab_classification

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10713117
* Espezieak: Varnia
# Varna (Illinois)

Varna Illinoiseko herri bat da. Marshall konderrian kokatua dago. 2010ean 384 biztanle zituen, 0,77 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Marshall konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2332434
# Varnell (Georgia)

Varnell Georgiako estatuko hiri bat da. Warren County konderrian kokatua dago. 2010ean 1.744 biztanle zituen, 8,70 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Warren County konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2590667
# Varnado (Louisiana)

Varnado Louisianaeko herri bat da. Washington parrokian kokatua dago. 2010ean 1.461 biztanle zituen, 2,20 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Washington parrokia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2464320
* Multimedia: Varnado, Louisiana / Q2464320
# Varna probintzia

Varna probintzia (bulgarieraz: Област Варна, Oblast Varna) ekialdeko Bulgariako oblasta da. Iparraldean Dobritx probintziarekin du muga, ekialdean Itsaso Beltzarekin, hegoaldean Burgas probintziarekin, eta mendebaldean Xumen probintziarekin. 3.818 kilometro koadroko eremua du, eta 2011n 475.074 biztanle zituen. Hiriburua Varna da.

## Banaketa administratiboa

Varna probintzian hamabi udalerri daude:
* Aksakovo
* Avren
* Beloslav
* Biala
* Dalgopol
* Devnia
* Dolni Txiflik
* Provadiya
* Suvorovo
* Valtxidol
* Varna
* Vetrino

## Erreferentziak

* ↑ 2011 Population Census - main results. nsi.bg (Noiz kontsultatua: 2017-8-14).

## Kanpo estekak

* (Bulgarieraz) (Ingelesez) Probintziaren webgune ofiziala, vn.government.bg
* Datuak: Q183487
* Multimedia: Varna Province / Q183487
# Varnamtown (Ipar Carolina)

Varnamtown Ipar Carolinako herri bat da. Brunswick konderrian kokatua dago. 2010ean 541 biztanle zituen, 2,35 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Brunswick konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1871836
# Verolengo

Verolengo Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. 4.803 biztanle ditu, 29,49 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Verolengok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Chivasso Crescentino Lauriano Monteu da Po Rondissone San Sebastiano da Po Torrazza Piemonte Brusasco Saluggia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10343
* Multimedia: Verolengo / Q10343
# Veroli

Veroli Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. 19.602 biztanle ditu, 119,65 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Verolik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Alatri Balsorano Boville Ernica Collepardo Monte San Giovanni Campano Morino Ripi San Vincenzo Valle Roveto Torrice Frosinone Sora Castelliri

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42466
* Multimedia: Veroli / Q42466
# Vero

Vero, (korsikeraz: Veru) Korsikako hegoaldeko udalerria da, Hego Korsika departamentuan dagoena. 2013ko erroldaren arabera, 518 biztanle ditu.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) «Populations légales 2013 | Insee» www.insee.fr (Noiz kontsultatua: 2016-12-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q767307
* Multimedia: Vero (Corse-du-Sud) / Q767307
# Verolanuova

Verolanuova Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 8.050 biztanle ditu, 25,76 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Verolanuovak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Quinzano d'Oglio Offlaga Pontevico San Paolo Bassano Bresciano Manerbio Verolavecchia Borgo San Giacomo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q112157
* Multimedia: Verolanuova / Q112157
# Vero (ibaia)

Vero ibaia (aragoieraz: río Vero) Aragoiko ibaia da, Ebroren arrokoa, Guarako mendilerroan jaio eta Cincara isurtzen dena. 60,9 kilometro luze da, eta 372 kilometro koadroko arroa drainatzen du. Oso gogokoa dute abentura kirolen zaleek.

## Geografia

Cincaren eskuinaldeko adarra da. Sobrarberen hegoaldean sortzen da, 1000 metro inguruko garaieran, Cereosa eta Viñaza erreken elkargunean. Guarako mendilerroa zeharkatzen du, arroila ikusgarriak eratuz. Somontano gurutzatzen du eta, Barbastrotik igaro ondoren, Cincara isurtzen da, La Boquera izeneko alderdian.

## Zeharkatzen dituen herriak

| Boltaña El Pueyo de Morcat Aínsa-Sobrarbe Sarsa de Surta Puente de Sarsa Paúles de Sarsa Barcabo Santa María de la Nuez Almazorre Bárcabo Lecina Colungo | Alquézar Alquézar Santa María de Dulcis Buera Huerta de Vero Azara Pozán de Vero Pozán de Vero Castillazuelo Castillazuelo Barbastro Barbastro |

## Erreferentziak

* 1 2 Río Vero. Gran Enciclopedia Aragonesa, web.archive.org (Noiz kontsultatua: 2023-6-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1144845
* Multimedia: Vero River / Q1144845
# Vero Boquete

Verónica "Vero" Boquete Giadans (Santiago de Compostela, Galizia, 1987ko apirilaren 9a) galiziar futbolaria da. Gaur egun, Italiako Serie A futbol ligako Associazione Calcio Milan taldean aritzen da erdilari. Espainiako emakumezkoen futbol selekzio nazionalarekin nazioarteko partidak jokatzeko hautatua izateaz gain, selekzioaren kapitaina izan da.
2015eko otsailaz geroztik emakumezkoen futbola garatzeko UEFAren enbaxadorea da. 2017az geroztik CommonGoal futbolari-komunitateko kide da, Juan Mata espainiar futbolaria ere buru duen ekimena, haurren gizarteratze sozialaren alde lan egiten duena komunitateko kideen soldaten % 1a dohaintzan emanez lortutako diru-funtsaren bidez.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1194162
* Multimedia: Verónica Boquete / Q1194162
# Vero Ibaiko Parke Kulturala

Vero Ibaiko Parke Kulturala (gaztelaniaz: Parque cultural del río Vero) Espainiako Huesca probintzian dago, Erdialdeko Pirinioetan, Guarako mendilerroan eta Somontano artean. Iparraldeko aldea Guarako Mendilerroa eta Arroilen Natura Parkean dago eta hegoaldekoa Ebroko haranaren trantsizioan. 245,5 km² ditu eta 18.000 biztanle. Ondare aberatsa du. Parke Kulturalaren izendapena 2001ean eman zitzaion.

## Herriak

Vero ibaiaren inguruan dauden herriak daude parke kulturalaren barruan:
* Adahuesca
* Alquézar
* Azara
* Barbastro
* Bárcabo
* Castillazuelo
* Colungo
* Pozán de Vero
* Santa María de Dulcis.

## Ondarea
### Arte ondarea

Parkeko alde ezagunena bertan gordetzen den labar artea eta trikuharriak dira. Vero ibaiaren oso inguru txikian 60 arte-babesleku baino gehiago daude, 1998an Unescok Gizateriaren ondarea izendatu duen Mediterraneo itsasoko labar-artearen barruan.
Gehien aurki daitekeen arte mota Neolito garaiko Arte eskematiko iberiarraren aztarnak dira, %85a. Margo hauek nekazal eta artzain gizarte sedentarioen arte barruan kokatu behar da. Badira ere Mesolito garaiko labar artearen adibideak baina kantitate txikiagoan, %15a. Hauek dira Mediterraneo itsasoko labar-artearen barruan kokatu diren margolanak. Lan hauek herri ehiztarien eta biltzaileen dira propioak. Azkenik, gordetzen diren %1a Goi Paleolitoan bizi ziren ehiztariek egindako lanak dira.
Colungo herrian labar artearen interpretazio zentro bat dago.

### Etnografia ondarea

Inguruan artzaien eta antzinako eraikinak gorde dira: artzain-txabolak, errotak, etxe-zaharrak...

### Izadi ondarea

Inguruaren, dagoen populazio txikiari esker, Pirinioetako fauna eta flora aberatsa ikus daiteke. Parke kulturalaren zati bat Guarako Mendilerroa eta Arroilen Natura Parkean dago, bestetik.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Parke Kulturalaren webgune ofiziala.
* Datuak: Q56085860

## Ikus, gainera

* Mediterraneo itsasoko labar-artea
* Guarako Mendilerroa eta Arroilen Natura Parkea
# Vero Beach (Florida)

Vero Beach Floridako hiri bat da. Indian River konderrian kokatua dago. 2010ean 15.749 biztanle zituen, 33,5 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Indian River konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q969026
* Multimedia: Vero Beach, Florida / Q969026
# Verolavecchia

Verolavecchia Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 3.810 biztanle ditu, 21,06 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Verolavecchiak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Corte de' Cortesi con Cignone Pontevico Robecco d'Oglio Verolanuova Borgo San Giacomo Quinzano d'Oglio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q112164
* Multimedia: Verolavecchia / Q112164
# Tuareg hizkuntzak

Tuareg hizkuntzak (tamashek, tamahaq, tamajak), amazigera edo berbererarekin lotura estua duen hizkuntza familia bat da. Tuareg herriak mintzatzen ditu, Mali, Niger, Algeria, Libia eta Burkina Fasoko eremu zabaleta, eta Txaden ere Kinnin herriko hiztunak ere baditu.
# Tuareg matxinada (1962-1964)

1962-1964ko Tuareg matxinada, batzuetan Lehen tuareg matxinada edo Alfellaga Maliko iparraldean herrialde honek Frantziarekiko independentzia lortu ostean egondako matxinada laburra izan zen. Maliko iparraldeko hainbat talde etniko ezberdinek hartu zuten parte, Aljeriako hegoalde eta Nigerko iparraldeko taldeekin batera. Euren helburua tuareg, bereber eta arabiar estatu independiente bat sortzea zen. Gainera gobernu berriarekin ezinegona zegoen eta horrek ere bultzatu zuen altxamendua.
Erantzun militarra handia eta azkarra izan zen. 1963tik aurrera 1.500 bat kide zituen matxinadak baina Maliko Armadaren erantzunak errefuxiatuen krisia sortu zuen, Kidal eskualdea, Gao eskualdea eta Timbuktu eskualdea okupatu ondoren. Milaka izan ziren Aljeriara joan zirenak (garaian oraindik Frantziaren esku). Okupazio militarrak, heroitzak, torturak eta gartzelaratzeak ezinegon handiagoa sortu zuen iparraldeko biztanleengan. Ondoren ere egon dira beste matxinada batzuk eskualdean, 2012an barne, Azawaden independentzia aldarrikatu zutela.

## Ikus, gainera

* Tuareg matxinadak
* Azawad

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3178794
# Tuareg matxinadak

Tuareg matxinadak izenarekin 1916tik aurrera tuareg herriak sortutako bost altxamenduri egiten zaio erreferentzia. Altxamendu hauek Maliko eta Nigerko iparraldean gertatu dira, batez ere:
* Tuareg matxinada (1916-1917)
* Tuareg matxinada (1962-1964)
* Tuareg matxinada (1990-1995)
* Tuareg matxinada (2007-2009)
* Tuareg matxinada (2012)

## Ikus, gainera

* Azawaden Askapen Nazionalerako Mugimendua
* Ansar Dine
* Mendebaldeko Afrikan Batasun eta Jihadaren aldeko Mugimendua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q730312
# Tuatha Dé Danann

Tuatha Dé Danann ("Danu jainkosaren jendea") Irlandako bosgarren biztanle taldea izan zen Lebor Gabála Érenn-ren (Inbasioen Liburua) arabera. Irlandar Jainko Goidelikoak irudikatzen dituztela uste ohi da; kristau idazleek errege eta heroi historikoetara mugatu zituzten.

## Tuatha Dé Danann-tarren Familia Zuhaitza

Ondorengo taula hau Lebor Gabála Érenn-en agertzen den genealogian oinarritzen da, egilea Seathrún Céitinn izan zen, eta Cath Maige Tuireadh-eko aipuetan. Izendapen berberarekin agertzen diren zenbait Elathas' eta Delbáeths-ak pertsonai ezberdinak edo pertsonaia berberaren genealogiaren inguruko ohitura ezberdinak diren ez dago batere garbi. Zenbait Fomoriatar, Elatha eta Balor esate baterako, Tuatha Dé-tarrekin senidetuta daude.

### Tuatha Dé Danann-tarren beste senideartekoak hauek izan lirateke

* Abartach
* Beag
* Bechuille
* Brea
* Fand

## Ikus, gainera

* Irlandar mitologia
* Zeltiar mitologia
* Gaelera
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Zelta
* Irlandako historia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q654205
* Multimedia: Tuatha Dé Danann / Q654205
# Tuar Mhic Éadaigh

Tuar Mhic Éadaigh irlanderaz eta ofizialki eta Tourmakeady irlanderaz Irlandako Errepublikako mendebaldean dagoen Mayoko konderrian kokatzen den udalerria da. 1.500 biztanle inguruko populazioa du. Lough Mask lakuaren ertzean dago. Izatez Tourmakeady Galwayko konderrian zegoen baina 1898tik aurrera Mayoko konderriaren administranazioaren pean jarri zen. Tourmakeady udalerria Gaeltacht eremuan (irlandera hiztunen eremua) koktzen da.
1921ko maiatzaren 3an Irlandako Independentzia Gerran Mayoko hegoaldeko 30 gizonez eta Mayoko ekialdeko gizon kopuru txiki batez osaturiko IRAren talde mugikorrak Tourmakeady udalerrian britainiarren aurkako segada bat burutu zuen.
The Sting edo Jaws bezalako filmetan parte hartu zuen Robert Shaw aktore ingeles ezagunak bere bizitzako azken 7 urteetan Tourmakeady udalerriko Drimbawn House etxean bizi izan zen, 1978an bertan hil zelarik.
1840. hamarkadaren erdialdera Tourmakeady udalerriak Gosete Handia zeritzonak bertako hainbat herritarrei emigratzera behartuarazi zien. Urtero udalerri honetako emigratzaileen ondorengo asko Tourmakeadyra euren sustraien bila etorri ohi dira. Eskualde honetako datu eta erregistro genealogiko guztiak Ballinrobe udalerritik hurbil dagoen Hegoaldeko Mayoko Familia Bilaketaren Zentruan konputerizatu eta ordenagailuetan bildu dira, honela arbasoen bilaketa errazteko asmoz.

## Ikus gainera

* Connachteko irlandera
* Kategoria:Irlandako udalerriak

## Erreferentziak

* ↑ Robert Shaw aktorea Tourmakeady udalerrian

## Kanpo estekak

* Tourmakeadyko webgune ofiziala
* Datuak: Q2247547
* Multimedia: Toormakeady / Q2247547
# Tuareg matxinada (1916-1917)

Tuareg matxinada edo Kaocen matxinada 1916 eta 1917 artean Nigerko tuaregek Frantziako Inperio Kolonialaren aurka Aïr mendietan eginiko matxinadaren izena da.

## Historia

Ag Mohammed Wau Teguidda Kaocen (1880-1919) Sanusiya izeneko ordena sufi anti-frantziarreko kideak gidatu zuen. Kaocen Ikaskazaneneko konfederazio tuaregeko burua (Amenokal) zen. 1909tik aurrera indar kolonialen aurkako hainbat borrokaldietan parte hartu zuen, gehienak garrantzirik gabekoak. 1914an bere ordenako buruak Frantziaren aurkako jihada deitu zuen Kufra Fezzaneko oasian (gaur egun, Libia) eta hor hartu zuen Kaocenek garrantzia. Agadezeko sultana zen Tagama europarren alde geratu zen eta bere laguntzarekin matxinada itotzea lortu zuten.
Kaocen eta bere anaia Mokhtar Kodogok gidatutako mila bat gizon eta Italiari lapurtutako kainoi batekin Agadez setiatu zuten 1916ko azaroaren 17an eta hainbat etsairen aurka irabaztea lortu zuten. Air inguruko hiri garrantzitsu guztiak eureganatu zituzten, Ingall, Assodé eta Aouderas batne, hiru hilabetez lurraldearen kontrola izanez. 1917ko martxoaren 3an Zinderretik bidalitako zutabe batek Agadez setiotik askatu zuen. Ondoren matxinoei laguntza eman zieten herrien aurka oldartu eta 130 pertsona exekutatu zituzten.
Kaocenek iparralderako bidea egin zuen, baina 1919an Murzuken atxilotu eta urkatu zuten. Bere anaia frantziar indarrek hil zuten 1920an, Tubu eta Fulanien artean gidatzen zuen errebolta bat Damagarameko Sultanerrian garaitua izan zenean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2335525
# Tuatara

Tuatara (Sphenodon) bizirik geratu den Sphenodontia ordenako narrasti-genero bakarra da. Haren ordenako kideak orain 100-200 miloi urte bizi izan ziren. 60-70 cm inguru luze izaten da. Musker sendo baten edo kameleoi baten itxura du; hark baino buru handiagoa eta hanka trinkoagoak ditu. Burugainaren atzeko aldean arantza labur sendoz eratutako gandor moduko bat du; bizkar-isatseko gainak ere arantzaz hornituak ditu. Zeelanda Berriko uharte batzuetan baino ez da bizi.
Tuatararen ahaiderik gertukoenak sugeak eta muskerrak dira, baina orain dela 250 milioi urte bereizi ziren bi taldeak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ (Ingelesez) Gemmell, Neil J.; Rutherford, Kim; Prost, Stefan; Tollis, Marc; Winter, David; Macey, J. Robert; Adelson, David L.; Suh, Alexander et al.. (2020-08). «The tuatara genome reveals ancient features of amniote evolution» Nature 584 (7821): 403–409. doi:10.1038/s41586-020-2561-9. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2020-09-15).
* ↑ «Tuatara, gene-altxorra» Zientzia Kaiera 2020-09-15 (Noiz kontsultatua: 2020-09-15).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q163283
* Multimedia: Sphenodon punctatus / Q163283
* Espezieak: Sphenodon
# Tuba

Tuba haize instrumentuen arteko ahots-apalena da. Tuba tenorra, tuba baxua eta tuba kontrabaxua dira nagusiak. Gehienetan orkestretan tuba bat besterik ez da izaten.

## Deskribapena

Aho moduko mutur handi batez bukatzen den tutu koniko zabala du. Tubaren tutuak ia zazpi metroko luzera dauka. Lau edo bost balbula izan ohi ditu, baina badaude sei pistoiko tubak ere. Hasiberrientzako hiru balbulako tubak ere ekoizten dira.
Tubak ia lau oktabako hedadura du.

## Historia

Tuba 1835ean jo zuten lehen aldiz orkestra batean. Instrumentu honek XIX. mendean izan zuen aurrerabiderik handiena, eta tubaren aurrekariek (serpentoia eta ofikleidoa) baino hots apal indartsuagoa eman zion orkestrari.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131168
* Multimedia: Tubas (instrument) / Q131168
# Výborná

Výborná Eslovakiako udalerri bat da, Kežmarokeko barrutian kokatuta. 10,54 km²ko azalera du eta 1217 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1289. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1095711
* Multimedia: Výborná (Kežmarok District) / Q1095711
# Východná

Východná Eslovakiako udalerri bat da, Liptovský Mikuláško barrutian kokatuta. 193,70 km²ko azalera du eta 2130 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1269. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1091679
* Multimedia: Východná / Q1091679
# Výrava (Medzilaborceko barrutia)

    Artikulu hau Eslovakiako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Výrava».
Výrava Eslovakiako udalerri bat da, Medzilaborceko barrutian kokatuta. 20,24 km²ko azalera du eta 160 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1557. urtekoa da.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q977614
* Multimedia: Výrava / Q977614
# Vöran

Vöran, italieraz Verano, Italiako udalerri bat da. Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. 985 biztanle ditu, 22,01 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Vöranek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Avelengo Mölten Burgstall Meran Sarntal

## Kanpo estekak

* Datuak: Q374771
* Multimedia: Vöran / Q374771
# Völva

Völva, vala edo wala (antzinako goi alemanez) seiðkona edo wicce bat, eskandinaviar mitologiako eta antzinako germaniarren artean, apaiz andere bat zen.

## Ikuspegi orokorra

Witch ingelesezko hitza, wicceren egungo modua da. Emakumeek, orokorrean, kristautasunaren aurreko gizarte tribal germaniarretan bezala, völvek, seidr edo xamanismoa praktikatzen zuten, ergitzat hartzen zena (hau da, ezin zutela gizonezkoek praktikatu), seidmadr (edo Wicca antzinako ingelesez) izeneko gizonezko praktikatzaileak zeuden arren.
Völvekin lotuak, galdrar izeneko aztikeriak ere bazeuden. Uste zenez, völvek halako botereak zituzten, eta, jainko nagusia zen Odinek berak, bat kontsultatu zuen, jainkoen etorkizuna ezagutzeko, Völuspan mantentzen den istorio bat.
Eskandinaviar literaturan agertzen diren völven adibideak, Heidi iragarlea Völuspan eta Groa sorgina Svipdagsmalen dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1477129
* Multimedia: Seeress (Germanic) / Q1477129
# Vörstetten

Vörstetten Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, [[Emmendingen (barrutia)|Emmendingen]] barrutian. 2014an 2.931 biztanle zituen 7,89 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q527733
* Multimedia: Vörstetten / Q527733