# Zangozerria

    Ez nahasi Zangozaldearekin, Zangozerrian barruko eskualde naturala.
Zangozerria Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Iparekialderago dagoen eskualdea da, Pirinio ibarrak biltzen dituena. Erliebe handiko mendialdea da, antolaketa alpetarragoa duena, eta biztanleak, aldi berean, ibarrak osatzen dituzten herri txikietan antolatzen dira, hau da, Euskal Herriko eskualde honetako berezko antolamendu-irudian.
16 udalerrik osatzen dute, eta 2022 urtean 9345 biztanle eta 664,20 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 14,04 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. San Isidro del Pinar dagoen itsas mailaren gaineko 345 metrotik Belbun mendiaren 1423 metrora arteko altuera du.
Eskualdeburua Zangoza udalerria da, eskualdeko populatuena.

## Izena

Zangozerria beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
* gaztelaniaz: Comarca de Sangüesa
Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Comarca de Sangüesa / Zangozerria.

### Etimologia

Eskualdeak Zangoza eskualdeburuaren izena hartzen du. Ez da Zangozaldearekin nahastu behar; izan ere, badirudi sinonimoak direla, baina Zangozaldeak Zangozatik hurbilen dagoen eskualdeari baino ez dio erreferentzia egiten, ez baitzen tradizioz inongo haranetakoa: Zangoza, Xabier, Galipentzu eta Kaseda eta, batzuetan, Ledea eta Esa.

## Geografia
### Mugakideak

Zangozerria eskualdeak Pirinioak eskualdea du muga iparraldean. Hegoaldean eta mendebaldean Erdialdea eskualdea dago. Azkenik, Pirinioaurrea eskualdearekin muga egiten du iparmendebaldean.

### Inguru naturala

Eskualdea Mendialdea Beherea eremuan dago. Mendiak eta mendilerroak haran lau eta hadi samarrek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:
* Izkoko mendiak
* Lergako mendilerroa
* Uxueko mendilerroa
* Ugarteko mendilerroa
* Peñako mendilerroa
* Leireko mendilerroa
* Ugarrako mendilerroa
* Idokorriko mendilerroa
* Illongo mendilerroa
Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:
* Irati
* Zaraitzu
* Onsella
* Aragoi

### Klima

Eskualde honek klima nahiko egonkorra du; izan ere, eremu garaietan izan ezik, non klima hotzagoa den (baina kontraste txikiagoarekin, beste eremu batzuekin alderatuta), udalerri gehienak erdi-ilunean daude, eta, beraz, ez dago alde handirik eskualdearen iparraldearen eta hegoaldearen artean, edo ekialdearen eta mendebaldearen artean. Altitudea da faktore erabakigarri bakarra; izan ere, altitudea zenbat eta handiagoa izan, orduan eta tenperatura baxuagoak izaten dira, nahiz eta aldea, oro har, ez den oso nabarmena eskualde mailan.
Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Lerga (mendebaldea, goialdeak), Esa (ekialdea), Oibar (iparraldea) eta Kaseda (hegoaldea, behealedak).
Datu klimatikoak (Lerga, 1974-2020) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 17.0 | 21.5 | 25.5 | 27.0 | 34.5 | 38.0 | 40.0 | 40.0 | 37.5 | 31.0 | 23.0 | 19.0 | 40.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.2 | 10.0 | 13.4 | 15.2 | 19.8 | 24.7 | 28.2 | 28.1 | 23.9 | 18.1 | 11.9 | 8.8 | 17.5 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.7 | 6.0 | 8.8 | 10.6 | 14.6 | 18.8 | 21.7 | 21.7 | 18.2 | 13.6 | 8.4 | 5.5 | 12.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.3 | 1.9 | 4.2 | 5.9 | 9.4 | 12.9 | 15.1 | 15.3 | 12.5 | 9.1 | 4.9 | 2.2 | 7.9 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -10.0 | -10.0 | -10.0 | -1.5 | 0.0 | 4.0 | 8.0 | 5.0 | 4.0 | -1.0 | -6.5 | -8.5 | -10.0 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 61.8 | 52.7 | 57.2 | 86.6 | 62.2 | 49.6 | 28.9 | 29.0 | 66.4 | 78.2 | 82.7 | 74.0 | 729.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 48.6 | 34.5 | 68.7 | 59.0 | 37.0 | 54.2 | 42.5 | 86.3 | 118.5 | 64.7 | 78.7 | 54.7 | 118.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 10.9 | 10.0 | 9.3 | 13.0 | 11.9 | 7.6 | 5.8 | 6.1 | 8.0 | 12.3 | 12.7 | 12.3 | 119.8 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 2.3 | 2.7 | 1.5 | 0.9 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 0.1 | 3.2 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||
Datu klimatikoak (Esa, 1981-2020) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 24.0 | 28.2 | 30.2 | 35.0 | 40.7 | 43.0 | 42.0 | 40.0 | 32.0 | 25.6 | 19.0 | 43.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.0 | 11.1 | 14.7 | 17.1 | 21.2 | 25.9 | 29.7 | 29.5 | 25.7 | 19.7 | 13.1 | 9.4 | 18.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.0 | 6.3 | 9.3 | 11.6 | 15.3 | 19.3 | 22.2 | 22.3 | 19.2 | 14.3 | 8.8 | 5.6 | 13.3 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 0.9 | 1.6 | 3.8 | 6.3 | 9.5 | 12.6 | 14.8 | 15.0 | 12.7 | 9.0 | 4.5 | 1.9 | 7.7 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -13.0 | -13.0 | -10.0 | -4.2 | -1.0 | 2.4 | 5.8 | 5.0 | -1.0 | -3.4 | -8.0 | -13.0 | -13.0 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 75.9 | 62.5 | 65.5 | 74.4 | 70.6 | 53.9 | 32.2 | 36.1 | 54.6 | 78.5 | 79.8 | 81.3 | 765.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 70.0 | 55.0 | 63.0 | 56.0 | 55.0 | 67.0 | 73.0 | 80.0 | 85.0 | 140.0 | 65.0 | 90.0 | 140.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 9.9 | 8.8 | 9.6 | 10.2 | 9.3 | 6.8 | 4.2 | 4.6 | 6.2 | 8.4 | 10.2 | 9.9 | 98.1 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.3 | 0.9 | 0.5 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.3 | 0.7 | 3.8 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||
Datu klimatikoak (Oibar, 1974-2020) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.0 | 23.0 | 28.0 | 29.0 | 36.0 | 39.0 | 41.0 | 41.0 | 40.0 | 31.0 | 25.0 | 19.0 | 41.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.8 | 11.1 | 14.7 | 16.2 | 20.9 | 26.1 | 29.7 | 29.5 | 25.2 | 19.4 | 12.9 | 9.4 | 18.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.2 | 6.7 | 9.7 | 11.2 | 15.3 | 19.6 | 22.5 | 22.5 | 19.0 | 14.4 | 9.1 | 6.0 | 13.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.6 | 2.3 | 4.6 | 6.2 | 9.7 | 13.1 | 15.3 | 15.6 | 12.8 | 9.5 | 5.3 | 2.5 | 8.2 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -11.0 | -8.0 | -10.0 | -2.0 | 1.0 | 5.0 | 7.0 | 6.0 | 4.0 | -1.0 | -7.0 | -10.0 | -11.0 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 50.1 | 48.6 | 47.1 | 73.6 | 57.9 | 47.4 | 28.9 | 30.7 | 57.2 | 77.2 | 57.3 | 68.12 | 654.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 44.0 | 43.4 | 47.5 | 54.0 | 56.0 | 88.5 | 31.0 | 68.0 | 75.5 | 66.5 | 43.1 | 58.0 | 88.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 8.4 | 7.7 | 6.5 | 10.1 | 8.6 | 5.6 | 4.1 | 3.7 | 5.4 | 8.6 | 9.6 | 9.6 | 87.7 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 0.8 | 0.9 | 0.7 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 0.8 | 3.5 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||
Datu klimatikoak (Kaseda, 1974-2020) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 17.5 | 21.7 | 27.0 | 29.5 | 35.0 | 39.0 | 44.0 | 42.0 | 40.0 | 32.0 | 28.0 | 18.0 | 44.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.0 | 11.4 | 14.9 | 16.8 | 21.4 | 26.9 | 30.4 | 29.9 | 25.4 | 19.6 | 13.2 | 9.6 | 19.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.3 | 6.7 | 9.6 | 11.5 | 15.6 | 20.2 | 23.0 | 22.8 | 19.0 | 14.4 | 9.0 | 5.9 | 13.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.5 | 2.1 | 4.3 | 6.3 | 9.9 | 13.5 | 15.7 | 15.6 | 12.6 | 9.1 | 4.9 | 2.2 | 8.1 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -12.0 | -11.0 | -8.5 | -2.0 | 1.5 | 4.5 | 8.5 | 5.0 | 3.5 | -1.0 | -8.8 | -10.0 | -12.0 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 39.4 | 34.8 | 34.6 | 64.8 | 53.6 | 40.2 | 30.3 | 32.4 | 57.3 | 69.5 | 59.3 | 52.4 | 568.6 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 29.0 | 24.0 | 40.7 | 51.5 | 48.0 | 43.2 | 50.0 | 66.0 | 143.7 | 63.0 | 48.0 | 46.0 | 143.7 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 8.3 | 7.7 | 6.8 | 9.8 | 9.6 | 5.7 | 4.7 | 4.2 | 6.0 | 9.1 | 6.6 | 9.2 | 91.1 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 0.7 | 0.8 | 0.5 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 0.0 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||

## Banaketa
### Banaketa tradizionala

Historikoki, eskualdearen iparraldea eta mendebaldea, Nafarroako erdialdea eta iparraldea bezala, ibarraka banatu da. Banaketa hori ez zen soilik geografikoa, eskumen politiko, administratibo, judizial eta militarrak ere bazituzten eta. Hauek dira ibar horiek:
* Erromantzatua
* Oibar
Eskualdearen ekialdeak eta hegoaldeak, nagusiki Zangozaldea, Petilla Aragoi barrendegiaz gain, garai batean hiribilduak osatu zituzten, eta, beren garrantziagatik, udalerri independente gisa eratu ziren. Hauek dira: Irunberri, Ledea, Esa, Xabier, Zangoza, Kaseda, Galipentzu, Peña eta Petilla.
Erromantzatua ibarra eta Ledeako Korreduako herriak (Ledea eta Esa) Urraul ibar handienean integratuta zeuden, Urraulgoiti eta Urraulbeitiekin batera. Nabaskozeren kasuan, almiranterri bat da, almiranterrien almiranterria, gaur egun Pirinioak eskualdean dagoen Nabaskoze udalerria ere hartzen duena.

### Udalerriak

Zangozerria eskualdea 16 udalerritan banatuta dago, honako hauek:
| Udalerria | Biztanleria (2023) | Azalera (km²) | Dentsitatea (bizt/km²) | Udalburua |
| Erromantzatua | 188 | 91,69 | 2,05 | Domeñu |
| Esa | 294 | 22,95 | 12,81 | Esa |
| Eslaba | 103 | 19,26 | 5,35 | Eslaba |
| Ezporogi | 53 | 46,55 | 1,14 | Ezporogi |
| Galipentzu | 96 | 56,29 | 1,71 | Galipentzu |
| Gazteluberri | 15 | 26,34 | 0,57 | Gazteluberri |
| Irunberri | 1326 | 57,4 | 23,1 | Irunberri |
| Kaseda | 969 | 85,61 | 11,32 | Kaseda |
| Leatxe | 37 | 14,63 | 2,53 | Leatxe |
| Ledea | 323 | 19,28 | 16,75 | Ledea |
| Lerga | 49 | 21,75 | 2,25 | Lerga |
| Oibar | 769 | 43,79 | 17,56 | Oibar |
| Petilla Aragoi | 28 | 27,55 | 1,02 | Petilla |
| Xabier | 122 | 46,7 | 2,61 | Xabier |
| Zangoza | 4814 | 69,8 | 68,97 | Zangoza |
| Zare | 130 | 12,67 | 10,26 | Zare |
| Biztanleria udalerrika | Bilakaera azken 10 urteetan |
| > 10000  5000-10000  2500-5000  1000-2500  500-1000  250-500  250-100  < 100 | > %10  %5−10  %1−5  %0−1  %-5−0  %-10−-5  %-15−-10  < %-15 |

### Herriak

2020an gutxienez biztanle 1 zuten 28 biztanlegune daude eskualdean
| Herria | Kategoria | Udalerria | Ibarra / Aldea |
| Ageza | kontzeju | Ezporogi | Oibar |
| Arbontze | kontzeju | Erromantzatua | Erromantzatua |
| Berroia | etxalde | Erromantzatua | Erromantzatua |
| Biotzari | kontzeju | Erromantzatua | Erromantzatua |
| Domeñu | kontzeju | Erromantzatua | Erromantzatua |
| Esa | udalerri | Esa | Zangozaldea |
| Eslaba | udalerri | Eslaba | Oibar |
| Gabarderal | kontzeju | Zangoza | Zangozaldea |
| Galipentzu | udalerri | Galipentzu | Zangozaldea |
| Galipentzu Berria | leku | Galipentzu | Zangozaldea |
| Gazteluberri | udalerri | Gazteluberri | Nabaskoze |
| Irunberri | udalerri | Irunberri | Urraulbeiti |
| Kaseda | udalerri | Kaseda | Zangozaldea |
| Leatxe | udalerri | Leatxe | Oibar |
| Ledea | udalerri | Ledea | Zangozaldea |
| Lerga | udalerri | Lerga | Oibar |
| Moriones | leku | Ezporogi | Oibar |
| Murillo Berroia | leku | Erromantzatua | Erromantzatua |
| Napari | leku | Erromantzatua | Erromantzatua |
| Oibar | udalerri | Oibar | Oibar |
| Petilla | udalerri | Petilla Aragoi | - |
| Rocaforte | kontzeju | Zangoza | Zangozaldea |
| San Isidro del Pinar | leku | Kaseda | Zangozaldea |
| Torre de Peña | leku | Xabier | Zangozaldea |
| Usun | leku | Erromantzatua | Erromantzatua |
| Xabier | udalerri | Xabier | Zangozaldea |
| Zangoza | udalerri | Zangoza | Zangozaldea |
| Zare | udalerri | Zare | Oibar |

### Herri hustuak

Zangozerria eskualdeak, gainera, 31 herri hustu ditu, honako hauek:
* Adantsa
* Aldea
* Añoze
* Artamendia
* Arteta
* Baldetorre
* Boieral
* Casales Lerda
* Epaitz
* Ezporogi
* Gardalain
* Getadar
* Isu
* Julio
* Kortes
* Laiazeta
* Lerda
* Loia
* Miranda
* Nekoza
* Orradre
* Pastoritza
* Sabaitza
* San Martin
* Santa Olaia
* Santa Zilia
* Ugarra
* Ugarron
* Ull
* Usunbeltz
* Vadoluengo

### Partzuergoak

Gaur egun, Zangozerria eskualdean 4 partzuergo daude hainbat udalerritan banatuta:
* Azterein (8. partzuergoa)
* Carascones (11. partzuergoa)
* Oihanbeltz (15. partzuergoa)
* Andiaga (92. partzuergoa)

## Historia

Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera. Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde horren kasuan, Zangozerria-Pirinioaurrea eskualdearen barruan zegoen azpieskualde bat zen. Proposamen hori berrikustean, inguruko alkate batzuen protestak eraginda, Zangozerria-Pirinioaurrea eskualde handia bi eskualdetan banatu zen: Zangozerria eta Pirinioaurrea.
Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.

## Demografia

2022 urteko erroldaren arabera 9345 biztanle zituen Zangozerria eskualdeak.

### Eskualdeko biztanleria, udalerrien arabera
## Ekonomia

Eskualde hau oso nekazaria da. Iparraldeko eremu gehienak garia eta garagarra landatzera bideratuta daude; Zangozaldean eta Oibar ibarrean, berriz, erabilera gehiago daude. Hemen mahasti batzuk agertzen dira, garrantzi handikoak Nafarroako Jatorrizko Deiturako Eslaba edo Lerga bezalako udalerrietan. Ekilore sail nabarmenak ere badaude.
Horretaz gain, Kaseda, Zangoza eta Irunberri eskualdeko industriaguneak dira, eta enpresa ugari hartzen dituzte; horien artean, Viscofan Kasedan nabarmentzen da, talde multinazional baten egoitzan.

## Politika

Zangozerria eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.

### Hauteskundeak
#### Udal hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:
2019ko Hego Euskal Herriko udal hauteskundeak :
| Udalerria | Alkatetza duen alderdia | Zg. |
| Erromantzatua | Euskal Herria Bildu | 3 |
| Esa | Esatzateko Independenteak | 3 |
| Eslaba | - | - |
| Ezporogi | San Andres | 3 |
| Galipentzu | Galipentzuko bizilagunak | 3 |
| Gazteluberri | Nafar Herriaren Batasuna | 1 |
| Irunberri | Irunberriko Talde Independentea | 6 |
| Kaseda | San Zoilo | 4 |
| Leatxe | Leatxeko Talde Independentea | 3 |
| Ledea | Ledeako Hiribildua | 5 |
| Lerga | Lergako Talde Independentea | 3 |
| Oibar | Oibarko Ezkerren Elkarte Independentea | 7 |
| Petilla Aragoi | Petilla Aragoiko Independenteak | 3 |
| Xabier | San Frantzisko Xabierkoa | 5 |
| Zangoza | San Sebastian | 5 |
| Zare | Zareko Talde Independentea | 5 |

#### Foru hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:
2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak :
| Alderdia | Alderdia | Bozak | Bozak | Bozak |
| Alderdia | Alderdia | guztira | % | +/- |
| | Navarra Suma | 2455 | 39,18 | ? |
| | Nafarroako Alderdi Sozialista | 1191 | 19,01 | ? |
| | Geroa Bai | 1101 | 17,57 | ? |
| | Euskal Herria Bildu | 840 | 13,41 | ? |
| | Ahal Dugu | 348 | 5,55 | ? |
| | Izquierda-Ezkerra | 195 | 3,11 | ? |
| | Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa | 67 | 1,07 | ? |
| | Vox | 42 | 0,67 | ? |
| | Equo | 13 | 0,21 | ? |
| | Libertate Nafarra | 9 | 0,14 | ? |
| | Solidaritate eta Autogestio Internazionalista | 5 | 0,08 | ? |

## Azpiegiturak
### Errepideak

Zangozerria eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, herri handiak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Gainera, Pirinioetako autobiak eskualdearen iparraldea zeharkatzen du, Iruñea eta Jaka artean.
Hauek dira ardatz nagusiak:
| Errepidea | Ibilbidea | Zeharkatzen du |
| A-21 | Iruñea - Jaka | Elo • Ibargoiti |
| NA-127 | Ledea - Zangoza | Ledea • Zangoza |
| NA-132 | Lizarra - Tafalla - Zangoza | Oibar • Zangoza |
| NA-150 | Iruñea - Agoitz - Irunberri | Irunberri |
| NA-178 | Irunberri - Ezkaroze | Irunberri • Erromantzatua |
| NA-534 | Irunberri - Kaseda - Zarrakaztelu | Irunberri • Oibar • Kaseda |

### Hezkuntza

Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da.
Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko iparraldeko ibarrak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, ez da nahitaezkoa gutxieneko euskara-eskolak ematea, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hala ere, eremu ez-euskalduneko udalerrietan (eskualdeko hainbat ibarrak), praktikan, eremu mistoan gertatzen den gauza bera gertatzen da, euskarazko gutxieneko eskolarik ere ez baitago, baina hizkuntza horretan eskolatu nahi duenarentzat ere erraztasunak ematen dira, nahiz eta eremu mistoan baino txikiagoak izan. Kasu askotan, B edo D ereduetan eskolatzea baimenduta badago ere, esleitutako ikastetxea bizilekutik oso urrun egon daiteke.
Zangozerria eskualdean, hainbat udalerritan daude lehen mailako eskolak, eta horietako hainbatean hogei bat ikasle baino ez daude eskolatuta, baina bigarren mailako hezkuntza bakarrik Zangozan dago ziurtatuta, eta ez bertze herrietan. Zehazki, 2019. urtean Zangozerria eskualdean lehen hezkuntzako 4 eskola eta bigarren hezkuntzako institutu bat daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):
| Jatorria | Jatorria | Lehen hezkuntzako eskolak | Lehen hezkuntzako eskolak | Lehen hezkuntzako eskolak | Bigarren hezkuntzako institutuak | Bigarren hezkuntzako institutuak | Bigarren hezkuntzako institutuak |
| B/D EREDUAK ||||||||
| Dp. | Udalerriak | Izena | Ereduak | Kokapena | Izena | Ereduak | Kokapena |
| 8 | Erromantzatua, Esa, Eslaba, Ezporogi, Galipentzu, Gazteluberri, Irunberri, Kaseda, Leatxe, Ledea, Lerga, Oibar, Petilla, Xabier, Zangoza eta Zare | Luis Gil | D | Zangoza | Leireko mendilerroa | D | Zangoza |
| A/G EREDUAK ||||||||
| Dp. | Udalerriak | Izena | Ereduak | Kokapena | Izena | Ereduak | Kokapena |
| 8 | Esa, Eslaba, Ezporogi, Galipentzu, Leatxe, Ledea, Lerga, Petilla, Xabier eta Zangoza | Luis Gil | A / G | Zangoza | Leireko mendilerroa | A / G | Zangoza |
| 8 | Erromantzatua, Gazteluberri eta Irunberri | San Juan | A / G | Irunberri | Leireko mendilerroa | A / G | Zangoza |
| 8 | Oibar eta Zare | Gabriel Valentin | A / G | Oibar | Leireko mendilerroa | A / G | Zangoza |
| 8 | Kaseda | Javier Saenz de Oiza | A / G | Kaseda | Leireko mendilerroa | A / G | Zangoza |
Gainera, Zangozerrian Nafarroako Gobernuarekin itundutako bi ikastetxe daude, finantzaketa publiko-pribatukoak. Bi ikastola dira: Arangoiti (Irunberrin) eta Zangoza.

### Osasuna

Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.
Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.
Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:
| Barrutia | Eskualdea | Osasunetxea | Udalerriak |
| Iruñea | 29 Zangoza | Zangoza | Erromantzatua, Esa, Eslaba, Ezporogi, Galipentzu, Irunberri, Kaseda, Leatxe, Ledea, Lerga, Oibar, Petilla, Xabier, Zangoza eta Zare |
| Iruñea | 31 Izaba | Izaba | Gazteluberri |

## Garraioa

La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
* Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea
Gainera, La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Zangozerria Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:
* Kaseda - Zangoza - Iruñea
* Iruñea - Zangoza - Kaseda

## Kultura

* Eremu ez-euskalduna

### Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, atzerakada-eremuan sailkatu ziren udalerri guztiak: Erromantzatua, Esa, Eslaba, Ezporogi, Galipentzu, Gazteluberri, Irunberri, Kaseda, Leatxe, Ledea, Lerga, Oibar, Petilla Aragoi, Xabier, Zangoza eta Zare.
Koldo Zuazok, 2010ean, ez-euskal-eremuan sailkatu ziren Erromantzatua, Esa, Eslaba, Ezporogi, Galipentzu, Gazteluberri, Irunberri, Kaseda, Leatxe, Ledea, Lerga, Oibar, Petilla Aragoi, Xabier, Zangoza eta Zare, hau da, eskualdeko udalerri guztiak.
Eskualdeak hainbat errealitate ditu euskararen erabilerari dagokionez. Iparralderago joan ahala, mingaina galdu egin zen. XVII. mendean erdaldun eta euskaldun lurraldeen arteko muga Irunberriko arroilan zegoela uste da. Izan ere, Irunberrin, XVIII. mendean euskara biziki hitz egiten jarraitzen zen, Jose Maria Jimeno Juriok, Aingeru Irigaraik eta Eusebio Rebolé irunberriarrak idatzi zutenaren arabera. Horren lekuko, Reboléren hitzak: "Euskara Irunberriko ama hizkuntza dela frogatzea ez da zaila... XVII. mendeko irunberriarrek euskararen erabilerari buruzko berriak emango dizkigute" (...) "Nahiz eta Irunberriko ama hizkuntza euskara izan, urte haietako lekukotasunen arabera, Irunberriko biztanle gehienak elebidunak ziren erromantzea eta euskal hizkuntza ezagututa, nahiz eta euskal hizkuntza bakarrik ezagutzen zuen jende multzo handi bat zegoen.".

#### Hizkuntza-zonakatzea

Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak eskualdeko udalerri guztiak hartzen zituen barne, eremu ez-euskaldunean. 2017an legea zabaldu zenean, Lerga, Oibar eta Zangoza udalerriak sartu ziren.

## Ondarea
### Ondasun nabarmenak

Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, Kultura Ondasunen sartuak:
* Esako Doneztebe eliza zaharra
* Eslabako Santakrizko aztarnategia
* Galipentzuko San Salbatore eliza
* Irunberriko Ahuntzen zubia
* Irunberriko Antillon etxea
* Irunberriko Jasokundeko Andre Mariaren eliza
* Irunberriko Laidako zubia
* Irunberriko monasterioa
* Irunberriko Sielvako zubia
* Kasedako San Zoilo baseliza
* Ledeako erromatar villa
* Leireko monasterioa
* Lergako San Martin eliza
* Lergako Epaitz herri hustua
* Oibarko Andre Maria eliza
* Oibarko San Petri eliza
* Xabierko gaztelua
* Xabierko San Frantzisko Xabierkoaren basilika
* Xabierko Peñako multzo historikoa
* Xabierko Deikundearen eliza
* Zangozako Andre Maria Erregina eliza
* Zangozako Jasokundeko Andre Mariaren eliza
* Zangozako Done Jakue eliza
* Zangozako San Salbatore eliza
* Zangozako Karmengo Andre Mariaren komentua
* Zangozako San Frantzisko Asiskoaren komentua
* Zangozako San Adrian baseliza
* Zangozako Burdinazko zubia
* Zangozako Carajeas atea
* Zangozako Bianako Printzearen jauregia
* Zangozako Gendulaingo Iñigez-Abarka jauregia
* Zangozako Pariseko Iñigez-Abarka jauregia
* Zangozako Granada Ega jauregia
* Zangozako Ongai-Vallesantoro jauregia
* Zangozako Sebastiandarren jauregia
* Zangozako Añozeko gaztelua
* Zangozako Alde Zaharra
* Zangozako udaletxea

### Eremu naturalak

* Arbaiungo arroila
* Irunberriko arroila
* Harriaren eta San Adrianen labarrak
* Leireko mendilerroa
* Ugarrongo arroila

## Irudiak

* Arbaiungo arroila
* Peña
* Galipentzu
* Leatxeko San Martin Tourskoa eliza
* Xabierko gaztelua
* Leireko monasterioa
* Irunberriko arroila
* Eslabako begiratokia
* Esako Erronkariarren zubia
* Zangoza

## Oharrak

* ↑ /s̻anɣ̞ós̻erì.a/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza bigarren eta kamutsa laugarren silaban

## Erreferentziak

* «Nafarroako Eskualdeak» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-11-29).
* 1 2 «Lexnavarra | 4/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-11-29).
* ↑ Lergako estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ Esako estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ Oibarreko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ Kasedako estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ «Nafarroako Gobernua pozik Toki Administrazioaren Erreforma Legea Parlamentuan onartu ondoren» www.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-02).
* ↑ «Nafarroako Gobernuak finantzaketa eredu berri bat adostu du PSN-PSOE, Geroa Bai, EH Bildu Nafarroa, Podemos Ahal Dugu eta Izquierda-Ezkerrarekin. Eredu bidezkoa, solidarioa eta nahikoa udalerri eta kontzejuetarako» nafarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-02).
* ↑ Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es (Gaztelaniaz)
* ↑ Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es
* ↑ «IDENA» idena.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
* ↑ «Ikastetxeak - Dpto - Hezkuntza» www.educacion.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
* ↑ «80/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
* ↑ «1985/22 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
* ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
* ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
* ↑ «BOE.es - BOE-A-1987-1257 18/1986 Foru Legea, abenduaren 15ekoa, Euskarari buruzkoa.» www.boe.es (Noiz kontsultatua: 2022-01-22).

## Ikus, gainera

* Nafarroa Garaiko eskualdeak
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2659036