# Muatzeko desgrazia

Muatzeko desgrazia Gipuzkoan garrote bidez heriotzara kondenatu zuten azken pertsonaren nondik-norakoak kontatzen dituzten bertsoak dira. Azpeitiko plazan akabatu zuten Joxe Frantzisko Tejeria, bere emaztearen eta alabaren aurrean. Juan Mari Zubizarreta, Azkoitiko Etxeberritxo baserrian jaiotako bertsolaria ere bertan zen. Aiako Muatz baserrian gertatu zen dena, eta herrian zauri sakona utzi zuen, gaur ere irauten duena.

## Gertaerak

1898ko udan gertatu zen, jendea garia jotzen zebilen garaian, Iturriotz baserritik gertu. Ilunabarrean eskopeta baten tiro hotsak entzun ziren. Eztanda zetorren ingurura begiratzen jarri eta gizon bat ikusi omen zuten basoan ezkutatzen, baina, iluntzen hasia zenez, ez zuten ezer argirik ikusi izan. Hurbildu ziren hara, bada, eta ez zen txikia izan hartu zuten sorpresa lurrean Muatzeko nagusiarekin topo egin zutenean, odol putzu batean itota. Baina gizonak ez zuen azken hatsa eman oraindik, eta “Semeak galdu nau” esan zuen.
Semea, Joxe Frantzisko Tejeria, Donostiara alde egina zen, bere krimena zuritzeko aitzakia izate aldera, ziotenez. Sebastopol ostatuan hartu zuen aterpe. Honakoa galdetu zion ostalariari:
| « | —Inor nire galdez baldin badator, esango al diozu nik hemen bi egun pasa ditudala? Eta etxekoandreak honela erantzun omen zion: —Inori hortik kalterik ez badatorkio, bai. | » |
Guardia zibilak heldu ziren nola edo hala ostatu hartara, eta Joxe Frantzisko atxilotu zuten. Hasieran, dena ukatu zuen epaileen aurrean, baina, azkenean, guztia aitortu omen zuen. Muatzeko semea Azpeitiko espetxean giltzapetu zuten, eta tarteka etxekoek eramaten zioten jatekoa. Emazteak, behin, erretako artaburu bat eraman zion, burdina dosi handiarekin. Kartzelazainak zarata bat entzun zuen erronda egiten ari zen bitartean... Tejeriaren zelda zabaldu eta han ari zen , lima batekin barroteak moztu nahian. Familiakoak zain zeuzkan bidegurutze batean, kartzelatik Loiola aldera joanda berrehun metrora.
Pasadizo horren ondoren Donostiara eraman zuten. Bertan eman zioten epaiaren berri: heriotza zigorra ezarriko ziotela urtebeteren buruan.
1900. urteko urtarrilaren 14an Tejeria kotxe batean sartu eta Donostiatik Azpeitira eraman zuten. Espetxealdian jarrera ona izan zuenez, hatz lodiak besterik ez omen zizkioten lotu. 15eko goizean jakinarazi zioten sententzia hurrengo egunean ezarriko ziotela, goizeko 8etan, baita publiko aurrean ezarri ere. Hil aurreko eguna kaperan igaro zuen, Loiolako aita Aizpuruaren konpainian. Tejeriak eskatu zuen apaiz horren presentzia, eta harekin konfesatu eta prestatu zen heriotzarako.

## Heriotzaren ikuskizuna

Exekuzioaren albistea lau haizetara zabaldu zen azkar batean. Urtarrilaren 16ko goizean jendez mukuru zeuden inguruak, nahiz eta euri zaparrada itzela izan. Garaiko egunkariek diote sei mila lagun inguru hurbildu zirela Azpeitira, eta bezperatik ostatu guztiak beteta zeudela, eta taberna batzuk gau guztian izan zituztela zabalik. Urkamendia Perdillegin jarri zuten, egun institutua dagoen tontortxoan, eta inguruko zelaiak eta soroak leporaino bete ziren.
Zehaztutako orduan igo zuten Tejeria urkamendira. Via Crucis izeneko kofradiako bi kidek heltzen zioten alde banatatik, eta atzetik hiru apaiz: Beloki (Azpeitiko koadjutorea), eta Loiolako aita Olasagasti eta aita Aizpurua. Urkamendiko eskailerak igotzen zorabiatu egin zen Tejeria. Une horretan Aizpurua apaiza publikoari zuzendu zitzaion.
Hilabete batzuk lehenago, krimen horren harira zabaldu zela Tejeriak aita hiltzearen motiboa bere emaztea bortxatu izana zela. Aizpuruak hori gezurtatu egin zuen jendaurrean, eta Tejeriak baieztatu ziola guztia diru kontuengatik izan zela. Hiltzera zihoan lagunarentzat barkazioa eta orazio bat eskatu zituen. Baina hori bai, Tejeriaren emazteak ez zuen epaiketan deklaratzeko eskubiderik izan; denak mintzatu ziren berari buruz, baina inork ez zion ezer galdetu.
Borreroak garrotea emateko erabiltzen den burdinazko uztaia jarri zion Muatzekoari. Inon zehazten ez den arren, ziurrenik Anatole Mayoral burgostarra izango zen, Espainiako estatu osoan hiru besterik ez baitzeuden, eta bera zen gertuenekoa. Belokik hasiera emanda, jendeak kredoa errezatu zuen, eta borreroak bere lana amaitua zuen otoitza bukatu aitzin. Gipuzkoan metodo horren bidez eraildako azken pertsona izan zen.
Gorpua kartzela aurrean zintzilikatu zuten, handik pasa behar zutenen beldurgarri.

## Bertsoak

Tejeriaren kontakizuna bertsotan jaso zen, baita asko zabaldu ere. Honakoak dira jasotako bertsoak:
| « | 1.Jose Tejeria da au nere grazia Gipuzkuako Aian jaio ta azia. Diruz aita il neban orra desgrazia publikatzera noie ausento guztia. 2.Diabruek animue emon biotzera tiroz atrebitu naz neure aita iltzera. Gero Donostiara zerbait ekartzera egin neban okerra disimulatzera. 3.Gizonak altxa zuten aita bizirikan: ""O! Semiak galdu nau"" berak esanikan. Etzuen gurasuak esan gezurrikan, gorputza il, da anima juan mundutikan. 4.Paperian jarrita alde aurretikan aitari zenbat emon señalaturikan. Eske ori zan beti aldamenetikan gure enredo danak sortuek ortikan. 5.Aitak eskatzen eustan legez eta bidez egiten niona zan agindu t'emon ez. Burue dana beteta pentsamentu txarrez tirua emon nion diruaren ordez. 6.Soldadu armadunak lotu kurioso baita eraman bere Azpeitira preso. Deklarazio txarrak emonda nik oso libratzeko biar zan gezurra preziso. 7.Aurreta egon nintzan uka fuertian salatzailie pranku bazan bitartian. Gero autortu neban egunen batian orrek guztiok ziran neuretzat kaltian. 8.Andriak eta biok emondako itza konprenditzeko bere oso dire gatxak. Orrek guztiok ziran gezurrezko saltsak aitari ezarria da zentzituen mantxak (?). 9.Gaizki egin nebala sarri damutu jat au eskarmentureko beste guztientzat. Munduan ez da izan oraindikan beintzat ume bat txarragorik gurasuarentzat. 10.Donostian artue nintzen albistie etzala posible neuri bizirik istie. Ai neure orduko lastime tristie etzan asko alegrauko nire emaztie. 11.Donostiatik ginan Azpeitira etorri bost guardiarekin kotxien ekarri. Kartzelan sartu eta an nenguen larri sentenzia triste zuen irakurri. 12.Zuzen da garbi egin eben justizia badakit nuela nik ondo merezia. Ilbeltzaren amaseien neure sentenzia goizeko zortziretan kentzeko bizia. 13.Gaiztua izen banaz orra sujetatu sentenzia aurre ziran biotza erdiratu. Aita Espurorekin (55) gogoz konfesatu egindako okerrak danak akusatu. 14.Pausu bat ezin emon neban ezergaitik bi lagun banituen beso banatatik. Urkamendira juen ginen kartzelatik borreruak begira egozan atzetik. 15.Urkamendian nintzan eserita jarri neure entraina zeuen estu ta larri. Bizia emon biar oso lotsagarri au beste guztientzat eskarmentugarri. 16.Parkaziua neban azkenez eskatu, zergaitik egin neban lenago pekatu. Origaitik biar dot nik orain urketu Jangoikuari arren nitzat erregutu. 17.Amabi ordu santuek ie dire aurki il biar dot eta guztiz nago larri. Bizia emon biar geure Jesus onari: adios mundutarrak neure aite ta amari. 18.Neba-arrebakin batian adiskide danak akabatu dirade nire munduko lanak. ..................... ..................... 19.Parkaziua neban azkenez eskatu zergaitik egin neban lenago pekatu. Origaitik biar diot nik orain urketu Jangoikuari arren nitzat erregutu. | » |

## Erreferentziak

* ↑ «Muatzeko desgrazia» ZUZEU 2019-10-24 (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 cc-by-sa lizentziapean: Hach Embarek Irizar, Beñat. (2022-09-21). «Garia eta odola» Bertsolari (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).

## Kanpo estekak

* Podcasta