# Maud Worcester Makemson

Maud Worcester Makemson, jaiotzez Maud Lavon Worcester (Center Harbor, New Hampshire, 1891ko irailaren 16a – Weatherford, Texas, 1977ko abenduaren 25a) arkeoastronomiako espezialista izan zen. Vassar College Behatokia zuzendu zuen 1936-1957 bitartean, eta Caroline Furness ordezkatu zuen. Mendebaldekoa ez zen astronomia-ezagutzaz arduratu zen, eta gai horri buruz monografiak idatzi zituen, Robert M. L. Baker, Jr. ere lagun zuela. Gainera, selenografian (Ilargiaren azalera eta ezaugarri fisikoak aztertzen dituen zientzia) lan egin zuen, eta astronautek Ilargian zuten kokapena zehaztasunez kokatzeko sistema garatu zuen. Bere 86 urteko bizitzan arrakastaz lortu zuen etxekoandre izatetik astronomiako irakasle izatera igarotzea eta, ondoren, NASArentzako aholkulari izatea. Garai batean, Vera Rubinen astronomia-irakaslea izan zen, galaxia baten barruan izarren errotazioa neurtzen aitzindari izan zen astronomo estatubatuarra.

## Biografia

Maud Lavon Worcester izenarekin jaio zen 1981ean, Center Harborren, New Hampshiren, Ira Eugene Malvinaren eta Fannie Davissonen alaba zen. Klasikoak "Boston Girls Latin School" eskolan ikasi zituen, 1908an graduatu zen, eta ondoren Radcliffe Collegen. Latina, grekoa, frantsesa, alemana, gaztelania, italiera, japoniera eta txinera ikasi zituen. Urtebete Radcliffe-n igaro ondoren, Sharon-eko (Connecticut) gela bakarreko landa-eskola batean irakasten aritu zen.
1911n, Pasadenako (Kalifornia) arrantxo batera joan zen familiarekin batera. Han ezagutu zuen Thomas Emmet Makemson baserritarra, eta harekin ezkondu zen 1912an. Gero, Arizonara joan zen bizitzera. Ezkontzako lehen urteetan, bikoteak alaba bat (Lavon, 1913an jaioa) eta bi seme-alaba (Donald, 1915ean jaioa, gero Texasko Unibertsitateko historiako irakaslea eta Harris, 1917an jaioa) izan zituen. Idazle-karrera batean murgildu zen, eta Phoenixeko Arizonako Gazetan kazetari aritu zen, 1918an, senarra Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean sartu zen bitartean. Urte horretan bi lan original argitaratu zituen. 1919an dibortziatu egin ziren.

### Astronomia

Astronomiarekiko interesa eta bere bizitzaren aldaketa 1921ean sortu ziren, Maudek Arizonan aurora-erakustaldi bitxi bat ikusi zuenean, eta, ondorioz, astronomia-ikasketak hasi zituen. Urte hartan Kaliforniara joan zen bizitzera, eta han irakasle aritu zen, Riverseten laugarren gradua irakatsiz. Ondoren, berriro aldatu zuen herria, gurasoen arrantxotik hurbil egoteko. Etapa horretan, Palmdalen laugarren maila irakasten aritu zen. Denbora horretan, Kaliforniako Unibertsitatearekiko korrespondentzia-ikastaroen bidez osatu zuen hezkuntza formala. Astronomiari buruzko korrespondentzia-ikastaroa ere hasi zuen 1922an. 1923an, Kaliforniako Unibertsitatean, udako ikastaro batean, geometria analitikoa, saiakuntzen idazketa eta kazetaritza ikasi zituen. Pasadenako "MT Wilson" behatokirako udako bisita batean, Wilson-ek astronomia ikasteaz konbentzitu zuen. Lehenik bere kontura, eta gero Kaliforniako Unibertsitatean, non batxiler-titulua jaso zuen 1925ean, masterra 1927an eta doktoretza 1930ean. 1930etik 1931ra Kaliforniako Unibertsitatean aritu zen astronomia-irakasle, eta 1931tik 1932ra Rollins Collegen (Winter Park, Florida) egon zen matematika eta astronomia irakasten. Ondoren, "Vassar College" fakultatean hasi zen astronomiako irakasle laguntzaile, eta, gero, astronomia-saileko lehendakari eta behatokiko zuzendari izan zen. Mende laurden bat eman zuen Vassar Collegen, eta Maria Mitchellen ikasle izan ez zen astronomia-fakultateko lehen kidea izan zen. 1957an erretiratu zen, eta ikastetxeko behatokiko zuzendaria izan zen 1936az geroztik, astronomia-saileko burua 1941az geroztik eta irakasle titularra 1944tik.

### Erretiroa eta determinazio selenografikoak

Irakasle erretiratzean, Kaliforniara itzuli zen, eta astronomia eta astrodinamika irakatsi zituen UCLAn, eta 1960an Robert M. Baker-ekin batera "Astrodinamikari buruzko sarrera" liburua idatzi zuen. Baker-ekiko lankidetzak beste karrera batera eraman zuen Maud (irakaslea, kazetaria, astronomoa, behatokiko zuzendaria eta antropologoa): espazio-ikerketa Dinamika Orokorreko Ikerketa Aplikatuko Laborategiekin Fort Worth-en (Texas). NASAren Ilargiaren esplorazio-programaren aholkulari gisa, Maudek astronautentzako arazo kritiko bat konpontzen lagundu zuen. Arazo hori "The Moon" nazioarteko aldizkarian argitaratu zen, 1971n, "Determinazio selenografikoak" izenarekin. Ilargiaren gainazaletik behatutako izarren altitudeetatik abiatuta latitudea eta longitude selenografikoak zehazteko metodo hurbildua izan zen. Aurkikuntza horrek praktika urruna zirudien, baina denborarekin funtsezko faktore bihurtu zen azterketa selenodetiko bakoitzean. Ilargiaren izar-esferak, hauteman ezin den biraketaz, beti erabilgarri dagoen erreferentzia-sistema bat ematen du, eta inoiz ez da iluntzen perturbazio atmosferikoengatik edo eguzki-argi lausoagatik. Baina Apoloko astronautek jakinarazi zuten, Ilargiaren gainazalean zeudenez, ezin zituztela izarrak ikusi, laguntza optiko pixka batekin izan ezik. Maudek arazoari eman zion konponbidea (1964-1965) astronautek Ilargian zuten kokapena zehazteko modu bihurtu zen, irratia edo radarra erabili ezin zutenean. Hiru izarren edo gehiagoren koordenatuak ordenagailu batean sar zitezkeen, eta programa batek koordenatu geozentrikoak edo lurrean zentratuak mapa selenozentriko edo ilargian oinarritutako mapa bihurtuko zituen.
Vassarren, Maudek konpromiso handia izan zuen bere ikasleekin. Dozena bat planeta txikiren orbitak kalkulatu zituzten, horietako bati "Vassar" izena jarri zioten eta beste bati "Maria Mitchell". Ikasleetako batek, "materia ilun" kontzeptuaren formulatzaile gisa oso ezaguna den Vera Rubinek, honelxe gogoratzen du:
   "Oso irakasle zorrotza, , trukean kalitate handiko lana eskatzen zuena. Oso argia izan zitekeen lana bere estandarren mailan ez bazegoen".
Gainera, Vera Rubin-ek onartu du Maudak ahalegin handia egiten zuela ikasleak ezagutzeko. Horretarako, hainbat bilera egin zituen bere sailean urte osoan, eta hitz-jokoak eta zenbaki-jokoak oso garrantzitsuak ziren. Behin batean, zirkura eraman zituen Vera eta gelakide bat.
Maud 1977ko abenduaren 25ean hil zen Weatherforden (Texas). American Astronomical Society, Association for Advancement of Science (AAS) eta American Association of Variable Star Observers (AAVSO) elkarteetako kidea izan zen. Unibertsitateko Irakasleen Elkarteko (AAUP) eta Amerikako Iraultzaren Alabetako (DAR) kidea ere izan zen.

## Kontribuzio nagusiak

1935ean, Hawaiin zegoen bitartean, une horretan zegoen misterio astronomiko bati ekin zion. Lokalean irakurtzen ari zela, 1736an, Hawaiiko Kamehameha I erregea jaio zen gauean, geroago Kokoiki izena jarri zitzaion izar berri eta misteriotsu batek zeruak 'garbitu' zituen. Maudek, idatzi gabeko iturrietatik transkribatutako kontakizun zehatzetatik abiatuta, eta hawaiiarrek gertaeraren bigarren mendeurrena prestatzen zutenean kondaira kontrajarriz, ondorioztatu zuen izarra, berez, Halley kometa zela, 1758ko abenduaren 1ean idatzitako kokalekutik zehatz-mehatz ikus zitekeena. Hawaiiko Elkarte Historikoak Worcesterren "Kokoikiren kondaira eta Kamehameha I.aren urtebetetzea" argitaratu zuen 1935eko urteko txostenean, erregearen jaioteguna oraindik ebatzi gabe dagoen arren.
1941-1942 urteetan, Maudek Guggenheim beka bat erabili zuen maien astronomia aztertzeko. Maien Taula astronomikoak 1943an argitaratu zituen Washington Hriko Carnegie Institutek. 1946ko The Maya Korrelation Problemen argitalpenak erakutsi zuen maien egutegi zaharraren eta egutegi juliar eta gregoriarraren arteko korrelazioa. 1948an, gai berarekin jarraitu zuen Floridako Unibertsitatean eta Kaliforniako Unibertsitatean. 1951ko "Jaguar apaizaren liburua" lanarekin, XVI. mendeko "Libro de Chilam Balam de Tizimin"ren itzulpen polemikoa aurkeztu zuen. Yucatán penintsulako herrialdetik bizirik atera ziren erregistroetako bat da, eta astronomiaren eta maien mitologiaren aurkikuntzei buruzko eztabaida sortu zen.
1954an, artikulu bat argitaratu zuen "Journal of Bible and Religion" lanean, "Astronomy in Primitive Religion" izenekoa, eta antzinako sinesmenean astronomia primitiboaren botereari buruzko espekulazioa zabaldu zuen. Lan horretan, iragan urruneko istorio bat kontatzen du, erlijioak zeruko gorputzen gurtzea barne hartzen zuenean, eta nabarmena da Txinan, Mesopotamian, Erroma zaharrean, Grezian eta Egipton. Maud Frantziako Marcel Baudouin arkeologo aitzindariaren lanean oinarritu zen, Hartz Nagusiko eta Booteetako izarren mapa bat aztertzean, itsas triku fosilizatuzko amuleto batean, Europako iparraldeko harrizko arokoa. Maudek zioen Hartz Nagusiaren irudikapena nabarmena zela amuletoan, bi arrazoirengatik: batetik, izarren posizio erlatiboek oso antzinate handia adierazten dutelako amuletoarentzat; eta, bestetik, grabatzailea saiatu zelako izarren distiraren aldea adierazten, barrunbeen tamaina aldatzen baitzen.
Maudek astronautentzako arazo kritiko bat konpontzen lagundu zuen. Arazo hori The Moon nazioarteko aldizkarian argitaratu zen, 1971n, "Determinazio selenografikoak" izenarekin. Ilargiaren gainazaletik behatutako izarren altitudeetatik abiatuta latitudea eta longitude selenografikoak zehazteko metodo hurbildua izan zen. Irratia edo radarra erabili ezin zutenean astronautek Ilargian zuten posizioa zehazteko modu bihurtu zen. Hiru izarren edo gehiagoren koordenatuak ordenagailu batean sar zitezkeen, eta programa batek koordenatu geozentrikoak edo lurrean zentratuak mapa selenozentriko edo ilargian oinarritutako mapa bihurtuko zituen.

## Argitalpenak

Mendebaldekoa ez den ezagutza astronomikoari buruzko monografiak idatzi zituen:
* "The Morning Star Rises: An Account of Polynesian Astronomy" 1941ean
* "The Astronomical Tables of the Maya" 1943an
* The Maya Korrelation Problem 1946an
* The Book of the Jaguar Priest, 1951n (XVI. mendeko testu baten itzulpena).
Robert M. L. Baker, Jr. fisikariarekin lankidetzan"Introduction to Astrodynamics" (1960) monografia idatzi zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 «Maud Worcester Makemson, astrónoma | Efemérides» Mujeres con ciencia 16 de septiembre de 2019.
* 1 2 3 4 «Makemson, Maud Worcester (1891–1977) | Encyclopedia.com» www.encyclopedia.com.
* 1 2 3 4 5 6 «Maud W. Makemson - Vassar College Encyclopedia - Vassar College» vcencyclopedia.vassar.edu.
* ↑ «31 Dec 1969, Page 86 - Valley News at Newspapers.com» Newspapers.com.
* 1 2 3 4 (Ingelesez) Bell, Trudy E.. (2007). Hockey, Thomas ed. «Makemson, Maud Worcester» The Biographical Encyclopedia of Astronomers (Springer): 729–730. doi:10.1007/978-0-387-30400-7_891. ISBN 978-0-387-30400-7. (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
* ↑ (Ingelesez) Rubin, Vera. (1996-11-22). Bright Galaxies, Dark Matters. Springer Science & Business Media ISBN 978-1-56396-231-8. (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
* ↑ «Maud Worcester Makemson - AbeBooks» www.abebooks.com.
* ↑ «Trove» trove.nla.gov.au (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
* Datuak: Q20829784