# Gerrarteko garaia

   Urteak: 1919 • 1920 • 1921 • 1922 • 1923 • 1924 • 1925 • 1926 • 1927 • 1928 • 1929 • 1930 • 1931 • 1932 • 1933 • 1934 • 1935 • 1936 • 1937 • 1938 • 1939 • 1940
XX. mendeko historian, gerrarteko garaia (edo interbelluma) 1918ko azaroaren 11tik 1939ko irailaren 1era arte iraun zuen garaiaren izena da (20 urte, 9 hilabete eta 21 egun), hau da, Lehen Mundu Gerra amaitu zenetik Bigarren Mundu Gerra hasi arte. Nahiko laburra izan zen, baina aldaketa sozial, politiko, militar eta ekonomiko asko gertatu ziren mundu osoan. Petrolioan oinarritutako energia-ekoizpenak eta hari lotutako mekanizazioak hogeigarren hamarkada oparoa ekarri zuten, klase ertainerako gizarte- eta ekonomia-mugikortasuneko garaia. Automobilak, argiztapen elektrikoa eta irratia, besteak beste, lehen munduko populazioen artean komunak bilakatu ziren. Garai hartako indulgentzien ondoren, Depresio Handia etorri zen, aurrekaririk gabeko atzeraldi ekonomiko bat, munduko ekonomia handienetako askori kalte larria egin ziena.
Politikoki, Lehen Mundu Gerraren amaieran, Errusian Urriko Iraultzarekin eta Errusiako Gerra Zibilarekin hasi zen komunismoaren igoerarekin batera, eta faxismoaren igoerarekin amaitu zen, batez ere Alemanian eta Italian. Txina mende erdiko ezegonkortasun-egoeran zegoen, eta Txinako Gerra Zibilean, Kuomintang eta Txinako Alderdi Komunistaren artean. Britainia Handiko, Frantziako eta beste herrialde batzuetako inperioek desafioei egin behar izan zieten aurre inperialismoa gero eta negatiboagoa zen heinean eta mugimendu independentistak sortzen ziren kolonia askotan; Europan, maila baxuko borroka luzeen ondoren, Irlandako zati handiena independizatu egin zen.
Errusiako, otomandar, austrohungariar eta alemaniar inperioak eraitsi ziren, eta otomandar lurraldeak eta kolonia alemanak Aliatuen artean birbanatu ziren, batez ere Britainia Handiaren eta Frantziaren artean. Errusiar Inperioaren mendebaldeko zatiak, Estonia, Finlandia, Letonia, Lituania eta Polonia nazio independente bihurtu ziren beren zuzenbideagatik, eta Besarabiak (gaur egungo Moldavia eta Ukrainako zatiak) Errumaniarekin elkartzea erabaki zuen.
Errusian, boltxebikeek Bielorrusia eta Ukrainako, Erdialdeko Asiako eta Kaukasoko kontrola berreskuratzea lortu zuten, Sobietar Batasuna eratuz. Ekialde Hurbilean, Egipton eta Iraken independentzia lortu zuten. Depresio Handian, Latinoamerikako herrialdeek atzerriko enpresa asko nazionalizatu zituzten (gehienak Estatu Batuetakoak ziren), beren ekonomiak indartzeko asmoz. Sobietar, japoniar, italiar eta alemaniarren lurralde-anbizioek beren domeinuak hedatzera eraman zuten.
Ikuspegi militarretik, teknologia-aurrerapen azkar baten lekuko izan zen garaia, eta, Lehen Mundu Gerran ikasitakoarekin batera, berrikuntza estrategiko eta taktiko berriak katalizatuko zituen. Aldi horretan Lehen Mundu Gerrako teknologia aitzindariak garatzen jarraitu bazuen ere, aurrerapen horien erabilera eraginkorrenari buruzko eztabaidak sortu ziren. Lehorrean, indar korazatuak, mekanizatuak eta motorizatuak nola erabili izan zuten izan zuten aztergai eztabaidek, batez ere infanteria erregularreko, zalditeriako eta artilleriako adar tradizionalei dagokienez. Aireari dagokionez, indar horiek fronteko lerrotik gertuko aire-laguntzara bideratzearen aurrean, aire-indarrak bonbardaketa estrategikoari esleitzea izan zen auzi nagusia. Ontzigintzari dagokionez, kontu nagusia zen korazatuek itsasoak menderatzen jarraituko ote zuten ala ia zaharkituta geratuko ote ziren ontzi-abiazioaren bidez. Gerra arteko aldiko eztabaida militarrak, azkenean, Bigarren Mundu Gerrako gertaerekin konponduko ziren. Gerra modernoaren printzipio, doktrina eta estrategia askoren oinarri izan ziren gertaera horiek. Oro har, Lehen Mundu Gerraren eta gerra arteko aldiaren berrikuntzek gerra «tradizionaletik» urruntzea ekarriko lukete, lerroetan eta fronteetan oinarritua, eta borroka-modu askoz mugigarriago, mekanizatuago eta asimetrikoago baterantz aldatzea.

## Aztorapena Europan

1918ko azaroaren 11ko Compiègneko Armistizioaren ondoren, Lehen Mundu Gerra amaitu zenean, 1918-1924 urteak aztoratuta egon ziren, Errusiako Gerra Zibilak jarraitu egin baitzuen, eta Ekialdeko Europak arazoak izan zituen Lehen Mundu Gerraren suntsipenetik berreskuratzeko, baita Errusiako Inperioaren, Alemaniako Inperioaren, Austria-Hungariako Inperioaren eta Otomandar Inperioaren erorketa kudeatzeko. Hegoaldeko, erdialdeko eta ekialdeko Europan herrialde berri edo zaharberritu asko izan ziren, batzuk txikiak, hala nola Lituania eta Letonia, eta beste batzuk handiagoak, hala nola Poloniako Bigarren Errepublika eta Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuma. Ameriketako Estatu Batuek munduko finantzak menderatu zituzten. Hala, Alemaniak Britainia Handiari, Frantziari eta Ententeko beste kide ohi batzuei gerra-ordainak zorretan jarraitu ezin izan zuenean, estatubatuarrek Dawes Plana asmatu zuten, eta Wall Streetek inbertsio handiak egin zituen Alemanian, eta horrek bere konponketak itzuli zizkien Washingtoni gerrako zorrak ordaintzeko dolarrak erabili zituzten nazioei. Hamarkadaren erdialdera, oparotasuna orokorra zen, eta hamarkadaren bigarren erdialdeari hogeiko hamarkada zoroak deitzen zaio.

## Nazioarteko harremanak

Gerrateko garaian diplomaziaren eta nazioarteko harremanen une garrantzitsuak izan ziren gerrari lotutako erresoluzioak, batez ere Alemaniak zituen gerra-ordainak eta mugen inguruko eztabaidak. Ameriketako Estatu Batuak Europako finantza eta desarmatze proiektuetan sartu ziren, eta Nazioen Ligak ikusmina sortu zuen, baina ez zituen helburua lortu. Herrialde berrien eta euren aurreko kolonizatzaileen arteko harremanak ere gatazkatsuak izan ziren. Sobietar Batasunak mundu kapitalistarekin zituen harremanak ez ziren konfiantzan oinarritu. 1929ko krakaren ostean hasi zen Depresio Handiak ere nazioarteko erantzuna behar zuen, baina nazioarteko merkataritza erori zen.
Erregimen demokratikoak banaka erortzen joan ziren, eta autarkia eredu ekonomiko gisa indartu zen. Japonia geroz eta oldarkorragoa zen Txinarekiko, lurralde zati nabarmenak okupatuz. Mantxuriako muga okupatu zuenean, Sobietar-Japoniar muga gatazkak piztu ziren. Faxismoak diplomazia ere handitu zuen, batez ere Benito Mussolinik gidatutako Italia Faxista (1922–1943) eta Adolf Hitlerrek gidatutako Alemania Naziaren ondorioz. Testuinguru horretan izan zen Espainiako Gerra Zibila eta Bigarren Italo-Etiopiar Gerra, Italiak Afrikako Adarra okupatu zuenean. Alemaniak Austrian bilatu zuen espantsionismoa, Anschlussarekin, eta Txekoslovakian alemana hitz egiten zen Sudeteak ere okupatu zituen. Nazioen Ligak desmilitarizatuta zuen Renaniaren birmilitarizazioa ere nabarmena izan zen nazioarteko harremanetan, Bigarren Mundu Gerra jada piztear zela.
Desarmatzea politika publiko oso popularra zen. Hala ere, Nazioen Ligak ez zuen gehiegi egin esfortzu horretan alde. AEBk eta Erresuma Batuak Washingtongo Itsas Konferentzia egin zuten 1921ean, Charles Evans estatu-idazkariak bultzatuta. Bertan erabaki zuten zenbat gerra-itsasontzi izan zitzakeen herrialde nagusi bakoitza. Helburua zen 1920ko hamarkadan ez egotea itsas-armaden hazkuntza etengabea. Erresuma Batua saiatu zen berriro ere Genevako Itsas Konferentzian (1927) eta Londresen 1930ean ospatu zen horretan, non Londresko Itsas Ituna sinatu zen, gurutzaontziak eta itsaspekoak kontrolatzeko helburuarekin. Hala ere, Japoniak, Alemaniak, Italiak eta SESBek ez zuten sinatu, eta Londresko Bigarren Itsas Ituna sortu behar izan zen 1936an, inongo garrantzirik izan ez zuena. Itsasoko lasterketa berriro abiatu zen, Alemaniaren eta Japoniaren aurkako gerra-itsasontzi berriak sortzeko helburuarekin.

## 1920ko Hamarkada Zoriontsua

1920ko Hamarkada Zoriontsua deitzen zaion denboran gizarte- eta kultura-joera eta -berrikuntza berriak eta oso ikusgarriak nabarmendu zituzten. Joera horiek, oparotasun ekonomiko iraunkorrari esker posible izan zirenak, agerikoagoak izan ziren New Yorken, Chicagon, Parisen, Berlinen eta Londresen. Jazz Aroa hasi zen, eta Art Decó gorenera iritsi zen. Emakumeentzat, gonak eta belaunerainoko soinekoak sozialki onargarri bihurtu ziren, Marcel uhinez bildutako ilea bezala. Joera horien aitzindari diren gazteei «flappers» deitzen zaie. Dena ez zen berria izan: politika «normaltasunera itzuli» zen Estatu Batuetan, Frantzian eta Alemanian gerraren grina hiperemozionalen ondoren. Finlandiako, Poloniako, Alemaniako, Austriako, Hungariako eta Espainiako ezkerreko iraultza saiakerak kontserbadoreek garaitu zituzten, baina Errusian arrakasta izan zuten, sobietar komunismoaren eta marxismo-leninismoaren oinarri bihurtu baitzen. Italian, Alderdi Nazional Faxista boterera iritsi zen Benito Mussolinirekin, 1922an Erroman egindako martxa batekin mehatxatu ondoren.
Herrialde independente gehienek gerra arteko aldian aldarrikatu zuten emakumeen sufragioa, Kanada barne 1917an (Quebecek gehiago eutsi zion arren), Britainia Handia 1918an eta Estatu Batuak 1920an. Herrialde garrantzitsu batzuek Bigarren Mundu Gerra amaitu arte iraun zuten emakumeen boto eskubiderik gabe (Frantzia, Suitza eta Portugal, adibidez).
Europan, Derek Aldcroft eta Steven Morewooden arabera, «ia herrialde guztiek izan zuten aurrerapen ekonomikoren bat hogeiko hamarkadan, eta herrialde gehienek lortu zuten gerra aurreko errenta- eta ekoizpen-mailak berreskuratzea edo gainditzea hamarkadaren amaieran». Herbehereei, Norvegiari, Suediari, Suitzari eta Greziari bereziki ona gertatu zitzaien; Ekialdeko Europari, berriz, gaizki, Lehen Mundu Gerragatik eta Errusiako Gerra Zibilagatik. Ekonomia aurreratuetan, oparotasuna klase ertaineko etxeetara iritsi zen, eta langile-klaseko askori irratia, automobilak, telefonoak, argiak eta etxetresna elektrikoak. Aurrekaririk gabeko industria-hazkundea gertatu zen, kontsumitzaileen eskaria eta nahiak bizkortu ziren, eta aldaketa nabarmenak gertatu ziren bizimoduan eta kulturan. Hedabideak ospetsu bihurtu ziren, batez ere kirol-heroienak eta zinema-izarrenak. Hiri handiek kirol-estadio handiak eraiki zituzten zaleentzat, baita zinema handiak ere. Nekazaritzaren mekanizazioak erritmo onean jarraitu zuen, eta produkzioa hedatu egin zen. Ondorioz, prezioak jaitsi egin ziren, eta nekazaritzako langile asko kaleratu egin ziren. Askotan, inguruko industria-hirietara joaten ziren.

## Erreferentziak

* ↑ Schrader, Bärbel; Schebera, Jürgen. (1988). The "golden" twenties: art and literature in the Wiemar Republic. Yale University Press ISBN 978-0-300-04144-6. (Noiz kontsultatua: 2024-06-08).
* ↑ (Ingelesez) Todd, Allan. (2001). The Modern World. Oxford University Press ISBN 978-0-19-913425-0. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ Rich, Norman. (2003). Great power diplomacy: since 1914. McGraw-Hill ISBN 978-0-07-052266-4. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ O'Connor, Raymond G.. (1958-12). «The "Yardstick" and Naval Disarmament in the 1920's» The Mississippi Valley Historical Review 45 (3): 441. doi:10.2307/1889320. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ (Ingelesez) McKercher, B.J.C.. (1993-11). «The politics of naval arms limitation in Britain in the 1920s» Diplomacy & Statecraft 4 (3): 35–59. doi:10.1080/09592299308405895. ISSN 0959-2296. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ Duncan, Alastair. (2009). Art deco complete: the definitive guide to the decorative arts of the 1920s and 1930s. (1. publ. argitaraldia) Thames & Hudson ISBN 978-0-500-23855-4. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ (Ingelesez) Price, Sean. (1999-02-22). «WHAT MADE THE TWENTIES ROAR?» Scholastic Update 131 (10): 18–19. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ Maier, Charles S.. (1975). Recasting bourgeois Europe: stabilization in France, Germany and Italy in the decade after world war I. Princeton university press ISBN 978-0-691-05220-5. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ (Ingelesez) Martel, Gordon. (2011-03-21). A Companion to Europe, 1900 - 1945. John Wiley & Sons ISBN 978-1-4443-9167-1. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ (Ingelesez) Macdonald, Hamish. (1999). Mussolini and Italian Fascism. Nelson Thornes ISBN 978-0-7487-3386-6. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ (Ingelesez) Bailey, Garrick; Peoples, James. (2013-01-11). Essentials of Cultural Anthropology. Cengage Learning ISBN 978-1-285-41555-0. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).
* ↑ (Ingelesez) Aldcroft, Derek Howard; Morewood, Steven. (2013). The European Economy Since 1914. Routledge ISBN 978-0-415-43889-6. (Noiz kontsultatua: 2024-06-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q154611
* Multimedia: Interwar period / Q154611