# Chicagoko ekonomia eskola

Chicagoko Ekonomia Eskola merkatu librearen aldeko pentsamendu ekonomikoko korronte bat da (nahiz eta gobernuak zehaztutako moneta-erregimen zorrotz baten barruan egon). Ekonomia sailetan eta Chicagoko Unibertsitateko Booth negozio-eskolan sortu zen XX. mendearen erdialdean. George Stigler (Ekonomia Zientzietako Suediako Bankuaren Saria, 1982an, Alfred Nobelen omenez) eta Milton Friedman (Ekonomia Zientzietako Suediako Bankuaren Saria, 1976an Alfred Nobelen omenez) izan zituen buru historikoki. Merkatu-ekonomiaren barruan, eskola horren pentsamendu ekonomikoa kontraesanean dago sintesi klasiko-keynesiarraren teoriekin.

## Teoriak, aplikazioak eta ondorioak

Chicagoko teoria makroekonomikoak baztertu egin zuen monetarismoaren aldeko keynesianismoa 1970eko hamarkadaren erdialdera arte; orduan, makroekonomia klasiko berri bihurtu zen, neurri handi batean igurikimen arrazionalen teorian oinarritua. Chicagoko ekonomialariek beren gain hartze hori ekonomiaren beste arlo batzuetan aplikatu zuten, hala nola finantzetan, eta horrek eragin zuen merkatuen eraginkortasunari buruzko hipotesia. Izena 1950eko hamarkadan sortu zen, Chicagoko Unibertsitateko Ekonomia Departamentuan klasea ematen zuten ekonomistez hitz egiteko, normalean Negozio Eskolarekin (Chicago of Booth School of Business University ospetsua) eta Zuzenbidearekin lotuta. Urte horietan, eztabaida biziak izaten ziren, eta horiei esker, prezioen teorian oinarritutako ekonomia-problematikan oinarritutako taldea sortu zen. Urte horietan bertan ikusi zen Keynesiako Eskola Ekonomikoa ezagunagoa zela, eta, horren ondorioz, Chicagoko ekonomistak ez ziren aintzat hartu. 1976an, Friedmanek Ekonomia Zientzietako Suediako Bankuaren Saria irabazi zuen Alfred Nobelen omenez, Monetaren Teoriari egindako ekarpenengatik, eta, ordutik aurrera, Chicagoko Eskola nazioartean ospea izaten hasi zen. Ekonomia Saileko ekonomialari guztiek ez dituzte Chicagoko Eskolaren ideiak partekatzen; izan ere, erakundeko irakasleen erdiak baino gutxiago dira Eskolaren parte. Chicagoko Eskolaren teoriak Munduko Bankuaren eta Nazioarteko Moneta Funtsaren politika askoren atzean daude; erakunde horiek Washingtongo Ituna deritzonaren alde egiten dute. Nazioarteko erakundeez gain, herrialde asko ere hasi ziren aintzat hartzen kokapen ekonomiko hori 1980tik aurrera, eta 1990eko hamarkada izan zen mundu osoan bere teoriek izan zuten goraldi handiena.

## Alfred Nobelen omenez Suediako Bankuaren Saria jaso duten irakasleak

Chicagoko Eskola, Chicagoko Unibertsitatea Booth School of Business-ekin batera (irakasle ugari ditu), ospetsua da, halaber, Alfred Nobelen omenez Suediako Bankuak Ekonomia Zientzietan emandako Sariarekin (irakasleen artean) lortutako saria:
* 1976 - Milton Friedman
* 1979 - Theodore Schultz
* 1982 - George J. Stigler
* 1990 - Merton H. Miller
* 1991 - Ronald Coase
* 1992 - Gary Becker
* 1993 - Robert Fogel
* 1995 - Robert Lucas
* 2000 - James Heckman
* 2007 - Roger B. Myerson
* 2013 - Eugene Fama
* 2013 - Lars Peter Hansen
* 2017 - Richard Thaler
Horrez gain, Alfred Nobelen omenez Suediako Bankuaren Saria jaso duten ikasle, irakasle edo ikertzaile asko Ekonomia Departamentutik igaro dira, hala nola:
* 1970 - Paul Samuelson.- Batxilergoa (1935).
* 1972 - Kenneth Arrow.- Ikertzaile elkartua (1947-1948).
* 1974 - Friedrich Hayek.- Irakaslea (1950-1964).
* 1975 - Tjalling Koopmans.- Ikertzaile elkartua (1944-1946), Irakasle elkartua (1946-1948), Irakaslea (1948-1955).
* 1978 - Herbert Simon.- Batxilergoa (1936), Ph.D. (1943), Ikertzaile laguntzailea (1936-1938).
* 1980 - Lawrence Klein.- Ikertzailea (1942-1943).
* 1983 - Gerard Debreu.- Ikertzaile elkartua (1950-1955).
* 1986 - James M. Buchanan.- Ph.D. (1948).
* 1989 - Trygve Haavelmo.- Ikertzaile elkartua (1946-1947), Irakasle bisitaria (1957-1958).
* 1990 - Harry Markowitz.- Batxilergoa (1947), Maisutza (1950), Ph.D. (1955).
* 1997 - Myron Scholes.- Maestría (1964), Ph.D. (1970).
* 1999 - Robert Mundell.- Irakaslea (1966-1971).
* 2000 - Daniel McFadden.- Irakasle bisitaria (1966-1967).
* 2004 - Edward C. Prescott.- Irakasle bisitaria (1978-1979), Irakaslea (1998-1999).

## Ikasle nabarmenak
### Kide goiztiarrak
#### Frank Knight

Frank Knight (1885-1972) Chicagoko Unibertsitateko departamentuko kide goiztiarra izan zen. 1929an, Iowako Unibertsitatetik etorri zen departamentura. Bere lanik eraginkorrena “Arriskua, Ziurgabetasuna eta Irabazia izan zen” (1921), eta hortik eratorri zen Knightian ziurgabetasun terminoa. Knight-en ikuspegia ikonoklasta zen, eta Chicagoko ondorengo eskola-pentsalarien oso bestelakoa. Uste zuen merkatu librea eraginkorra ez zen bitartean, gobernu-programak ez zirela hain eraginkorrak. Beste pentsamendu-eskola ekonomiko batzuetatik atera zen, adibidez, ekonomia instituzionaletik, bere ikuspegi ñabartua osatzeko.

#### JJacob Viner

Jacob Viner (1892–1970) Chicagoko Ekonomia Departamentuko fakultatean egon zen 30 urtez (1916–1946). Chicagoko ekonomialarien belaunaldi bat inspiratu zuen, Milton Friedman barne.

#### Henry Calvert Simons

Henry Simonsek (1899-1946) graduondoko lana egin zuen Chicagoko Unibertsitatean, baina ez zuen azken tesia aurkeztu titulua lortzeko. Hain zuzen, Frank Knight-en eragina izan zuen hasieran, 1925-1927tik Iowako Unibertsitatean irakasle laguntzaile zen bitartean, eta 1927ko udan Simonsek Chicagoko Unibertsitateko Ekonomia Departamentuan sartzea erabaki zuen (Knightek egin zuenaren aurretik). Chicagoko Ekonomia Saileko kide izan zen epe luzean, eta nabarmenagoa izan zen eredu antimonopolio eta monetaristengatik.

#### Aaron Director

Aaron Director (1901–2004) irakasle izan zen Chicagoko Zuzenbide Eskolan 1946tik. Zuzenbidea eta Ekonomia arloaren sortzailetzat jotzen da, eta The Journal of Law & Economics sortu zuen 1958an. Zuzendariak hurrengo jurista-belaunaldietako batzuetan izan zuen eragina, besteak beste, Richard Posner, Antonin Scalia eta William Rehnquist Justizia-burua.

#### Theodore Schultz

Theodore Schultz (1902-1998) eta D. Gale Johnson (1916-2003) buru zituen nekazaritza-ekonomialarien talde bat Iowa estatutik Chicagoko Unibertsitatera joan zen 1940ko hamarkadaren erdialdean. Schultz ekonomiako presidente izan zen 1946 eta 1961 artean. Amerikako Ekonomia Elkarteko lehendakari bihurtu zen 1960an, 1967an erretiratu zen, baina Chicagoko Unibertsitatean jardun zuen 1998an hil zen arte. Johnson 1971-1975 eta 1980-1984 urteetako saileko lehendakaria izan zen eta 1999an American Economics Association-eko lehendakaria izan zen. Nekazaritza- eta nekazaritza-ekonomian egindako ikerketak eragin handia izan zuen, eta Rockefeller Fundazioaren finantziazioa erakarri zuen Unibertsitateko nekazaritza-ekonomiako programara. Graduondoko ikasleen eta 1940ko eta 1950eko hamarkadetan bikotean afiliatutako irakasleen artean, Clifford Hardin, Zvi Griliches, Marc Nerlove eta George S. Tolley izan ziren. 1979an, Schultzek Ekonomiaren Nobel saria jaso zuen, giza kapitalaren teorian eta garapen ekonomikoan egindako lanagatik.

### Bigarren belaunaldia
#### Milton Friedman

Milton Friedman (1912-2006) XX. mendearen amaierakocekonomialari garrantzitsuenetako bat da. Frank Knight-en ikasle izan zen, eta 1976an Ekonomiako Nobel saria eman zioten, besteak beste, Estatu Batuetako moneta-historia (1963) lanarengatik. Friedmanek argudiatu zuen Depresio Handia Erreserba Federaleko politikek eragin zutela 1920ko hamarkadan, eta 1930eko hamarkadan okerrera egin zuela. Friedmanek argudiatu zuen laissez-faire gobernuaren politika gobernuak ekonomian esku-hartzea baino desiragarriagoa dela. “Akats handienetako bat politikak eta programak beren asmoen arabera epaitzea da, haien emaitzen ordez.” — Milton Friedman (1975eko abenduaren 7a) Gobernuek epe luzerako hazkunde ekonomikora bideratutako diru-politika neutrala lortu nahi lukete, diru-hornidura pixkanaka zabalduz. Diruaren kantitatearen teoriaren alde egin zuen, prezio orokorrak diruak zehazten dituela. Beraz, diru-politika aktiboak (adibidez, kreditu erraza) edo fiskalak (adibidez, zerga eta gastua) nahi ez diren ondorio negatiboak izan ditzake. Kapitalismoan eta askatasunean (1992) Friedmanek hau idatzi zuen: Gerta litekeena ekintzarako beharraren eta Gobernuaren beharraren onarpenaren artean atzerapen bat egotea; hori eta atzerapen handiagoa ekintzarako beharra onartzearen eta ekintza hartzearen artean; eta ekintzaren eta haren ondorioen arteko atzerapen are handiagoa. "Diruak garrantzia du" leloa Friedmanekin elkartuta egon da, baina Friedmanek ere kritika gogorrak egin zizkien aurkari ideologikoei. Thorstein Veblenen esanean, ekonomiak errealismorik gabe moldatzen dituela pertsonak "plazerezko eta minezko tximisten kalkulatzaile" gisa.

#### George Stigler

George Stigler (1911-1991) Frank Knight-en tutoretza jaso zuen bere tesiagatik, eta 1982an Ekonomiako Nobel saria eman zioten. Ezagunagoa da Erregelamenduaren Teoria Ekonomikoa garatzeagatik, hau da, harrapaketa erregulatzailea izenaz ere ezagutzen da. Haren arabera, interes-taldeek eta beste parte-hartzaile politiko batzuek gobernuaren botere arautzaileak eta hertsatzaileak erabiliko dituzte legeak eta erregulazioak onuragarriak izan daitezen. Teoria hori ekonomiaren aukeraketa publikoaren arloko osagai garrantzitsua da. Pentsamendu ekonomikoaren historiari buruzko ikerketa zabala ere egin zuen. Pentsamendu ekonomikoaren historiari buruzko ikerketa zabala ere egin zuen. 1962ko "Informazioa lan-merkatuan" artikuluak bilaketa-langabeziaren teoria garatu zuen.

#### Ronald Coase

Ronald Coase (1910-2013) izan zen zuzenbidearen analista ekonomiko nabarmenena eta 1991ko Nobel Saria. Bere lehen artikulu nagusiak, "Enpresaren izaera" (1937), enpresen existentziaren arrazoia (enpresak, elkarteak, etab.) argudiatu zuen. transakzio-kostuak daude. Norbanako arrazionalek alde biko kontratuen bidez merkaturatzen dituzte merkatu irekietan, transakzioen kostuek gauzak ekoizteko korporazioak erabiltzea errentagarriagoa dela adierazten duten arte.

### Hirugarren belaunaldia
#### Gary Becker

Gary Beckerrek (1930-2014) Ekonomiako Nobel saria jaso zuen 1992an, eta Askatasunaren Lehendakaritzako Dominak 2007an. Beckerrek doktoretza jaso zuen Chicagoko Unibertsitatean, 1955ean, H. Gregg Lewisen azpian, eta Milton Friedmanen eragina izan zuen. 1970ean, Chicagora itzuli zen irakasle gisa, eta unibertsitatean afiliatu zen hil arte. Chicagoko ekonomia politikoaren sortzaileetako bat da, eta XX. mendearen bigarren erdian eragin handiena izan zuen ekonomialari eta zientzialari sozialetako bat. Becker bere lanean ezaguna zen pentsamendu-metodo ekonomikoak beste arlo batzuetan aplikatzeagatik, hala nola krimenean, sexu-harremanetan, esklabotzan eta drogetan, eta jendeak arrazionalki jarduten duela onartzen zuen. Bere lana lan-ekonomian oinarritu zen hasiera batean. Bere lanak hein batean inspiratu zuen Freakonomics herri-ekonomiako liburua. 2011ko ekainean, Becker FriedmanInstitute for Research in Economics Chicagoko Unibertsitatean ezarri zen, Gary Becker eta Milton Friedman-en ohoretan.

#### Robert E. Lucas

Robert Lucasek (1937an jaioa) Nobel Saria irabazi zuen 1995ean, eta bere bizitza eskaini du keynesianismoa garatzeko. Makroekonomia ez da mikroekonomiatik bereizitako pentsamendu-modu gisa hartu behar, eta bien azterketa oinarri berberekin eraiki behar da. Lucasen lanekhainbat gai jorratzen dituzte makroekonomian, hazkunde ekonomikoa, aktiboen prezioak eta diru-ekonomia barne.

## Kritikak

Eskola honetako kritikari batzuek diote ideia horiek, Ronald Reagan eta Margaret Thatcher bezalako estatistek lagunduta, keynesianismoa zuzentzeko eta konpentsatzeko prozedurak desarautzean eta ahaztean oinarrituak, 2008ko Atzeraldi Handian eta ingurune natural eta klimatologikoaren higadura eta degradazio jasanezinean eraginzutela, eta, hasiera batean, ondorio inkremental berriak izan zituztela. Era berean, Chicagoko Eskolaren kontra beste batzuk eraiki ziren, hala nola Erregulazionismoa edo Michel Agliettaren erregulazio-eskola, André Orléan, Bernard Billaudot, Robert Boyer, Benjamin Coriat eta Alain Lipietz, eta Konbentzioen teoria.
Paul Douglas, 18 urtez Illinoiseko ekonomialari eta senatari demokrata, deseroso zegoen unibertsitatean aurkitu zuen giroarekin. Honako hau esan zuen: "... Harrituta nengoen kontserbatzaile ekonomiko eta politikoek ia erabateko nagusitasuna lortu zutela nire sailaren gainean, eta merkatuko erabakiak beti balio zuzenak eta irabazizkoak zirela erakusten zuen... Nire lankideen iritziek gobernua justiziaren, poliziaren eta armen XVIII. mendeko funtzioetara mugatuko zuten, eta uste nuen ez zirela nahikoak izan une horretarako, eta gurea zen. Gizon horiek ez lukete datu estatistikorik erabiliko teoria ekonomikoa garatzeko, eta ez lukete onartuko sistema ekonomikoaren azterketa kritikoa... (Frank) Knight orain guztiz kontrakoa zen, eta haren jarraitzaileek nonahi zeudela zirudien. Geratuko banintz, lagunarteko giroan egongo nintzateke".
Eugene Famaren (EMH) merkatu eraginkorraren hipotesiaren eraginkortasuna 2007-2008ko finantza-krisiaren ondoren eztabaidatu zen; aldiz, proposatu zutenek azpimarratu zuten EMH bat zetorrela ekitaldia aurresanezina zenetik aktiboen prezioak nabarmen murriztearekin. Zehazki, merkatu-istripuak inoiz gertatuko ez balira, hori EMHren aurkakoa izango litzateke, izan ere, aktibo arriskugarrien batez besteko itzulera handiegia izango litzateke prezioak asko urritzeko arriskua justifikatzeko; eta, zerbait gertatuko balitz, ekitateko premium buru-hausturak esan nahi du merkatu-istripuak ez direla behar adina gertatzen Sharpek AEBko ekintzekin eta beste aktibo arriskugarri batzuekin duen harreman handia justifikatzeko.
Kaliforniako Unibertsitateko Brad DeLong ekonomialariak, Berkeleyk, esan du Chicagoko Eskolak "kolapso intelektual" bat izan duela, eta Princetongo Unibertsitateko Paul Krugman Nobel saridunak, berriz, esan du Chicagoko eskola-ekonomialarien azken iruzkin batzuk "makroekonomiaren Aro Ilunaren emaitza" direla, non ezagutza irabazi baita. Chicagoko ekonomialari finantzarioak, John Cochranek, kritika horiek ad hominem zirela kontrajarri zuen, "ekonomia eta finantzak benetan zer diren ez dakiela sakon eta politizatuta" erakutsi zuen, eta ez zuen lortu arrisku arrazionaleko primen burbuilak argitzea eta otsoak behin eta berriz negar egitea, eta azpimarratu zuen kritika horiek egiazkoak balira ere erregulazio indartsuagoa egingo zuela.
Azkenik, eskola kritikatu egin dute ekonomistak gaitzeko, historikoki errepresiboa eta Txileko junta militarra (eta, neurri txikiagoan, Hego Amerikako beste erregimen ultranazionalista batzuk) aholkatu baitzituzten 1970 eta 1980 urteetan. Hala ere, Txile Latinoamerikako jarduera-ekonomia hoberenean (ikus Txileko Milagro) sartzea egotzi zitzaien, 1975aren hasieran per capita BPGa US$693 handituz (urte horretan Milton Friedman Augusto Pinochet diktadorearekin bildu zen; bederatzigarren maila Hego Amerikako 14.528 herrialdetara iritsi zen). Kritikarien aurrean, diru-sarreren arteko aldea handitu egin zen, eta erreformek eragin negatiboa izan zuten Ronald Reagan eta Margaret Thatcherren politika ekonomikoetan.
Berrikuntzak sartu zirenetik urte batzuetara, "Chicago Boys"ek (ekonomialari-talde horri emandako zigilu bat) ezarritako sistema ekonomikoa bere lekuan egon da nagusiki. Txileko populazioaren %20 aberatsenak lortutako guztizko diru-sarreren %56,8 izan zen 2006an, eta Txileko populazioaren %4,4,4,7 pobreenak lortutako guztizko diru-sarreren ehunekoa, berriz, %4,1 izan zen. Txilek ELGEko edozein herrialdetako desberdintasun-arretarik handiena du. Chicago Boys izeneko film bat, erreforma ekonomikoen ikuspegi oso kritikoa zuena, Txilen argitaratu zen 2015eko azaroan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q847001