# Irisarri

Irisarri Nafarroa Behereko erdialdeko udalerri bat da, Arberoa eskualdekoa.

## Geografia
### Ingurune naturala

Errobi ibaira isurtzen den Lakako erreka udalerritik igarotzen da. Baita azken honen ibaiadar batzuk ere: Elhurreko erreka, Oihanhandia erreka, Gatarriko erreka eta Larhaneko ura.

### Udalerri mugakideak

* Heleta iparraldean
* Ortzaize mendebaldean
* Iholdi eta Suhuskune ekialdean

### Etxeak eta auzoak

* Baigura
* Pagotzona
* Basaburu
* Otsateheta
* Etxalgi
* Oihanhandi
* Plaza

## Historia

Irisarriren jaiotza, enkomienda zen Ospitalearen eta bere otoizlekuaren eraikitzearekin gauzatu zen izan zen XII. mendean, 1150. urtearen inguruan. Hasieran Jerusalemeko enkomienda izanik, Ospitalea 1530. urtearen inguruan Maltako enkomienda bihurtu zen.
1350ean Irisarrin 23 etxe zeuden, denak bi izan ezik enkomiendaren menekoak ziren, zeinean jaunak egiten zituen agintari eta administratzaile lanak.
1607. urtean, Irisarriko jaunak, Martin de Larreak, Ospitalearen berreraikuntzari ekin zion, ospitalea Nafarroa Behereko eraikinik ederrenetarikoa bihurtuz. Otoizlekua ere berriztatua izan zen eta Donibane eliza bihurtu. Eliza sakonki eraldatua izan zen 1860an.

## Ondarea

Herrian eraikin desberdinak ikus daitezke, asko XVII. mendekoak. Hona hemen eraikin garrantzitsu batzuk:
* Gazteluzaharrean, Baigura mendian, kastro bat dago.
* San Joan Bataiatzailearen eliza Irisarriko parrokia eliza da. Elementu zaharrenak XV. eta XVI. mendetakoak dira. Kanpoko arkitektura eta ezkila dorrea ikusgarriak dira.
* Ospitalea etxea, XII. mendean eraikia, egungoa XVII. mendeko eraikina da. Egun Ondarearen Hezkuntza Zentroa da.
* Irisarriko bidegurutzea, Ospitalearen alboan (ipar-mendebaldean) kokaturiko gurutzea monumentu izendaturik dago.
* Bidegaina baserria, XVII. mendekoa.
* Zaldunbidea baserria.
* Gazteluberria jauregia.
* Iturraldea baserria, XVIII. mendekoa.

## Ekonomia

Herriko ekonomia, laborantzan dago oinarriturik Urtero herrian egiten zen ahari azokak ospe handia zuen.

## Demografia

* Irisarriko biztanleria
* Datuen iturburua: INSEE

## Kultura

Udalerria Errobiko bidean dago kokaturik, Donejakue Bidearen aldaera batean. Bide hau, erromesek Baionatik Nafarroako bidea hartzeko erabiltzen zuten, era honetan, Donibane Garazitik Pirinioak gurutzatzeko.

## Argazki galeria

* Irisarriko bista partziala
* Irisarriko paisaia, Iparlako mendilerroa atzean
* Irisarriko baserriak
* Irisarriko pilotalekua, atzean Donibane eliza duelarik
* San Joan Bataiatzailearen elizaren barrualdea
* Elizako organoa
* Elizako beirategia
* Ospitalea etxea
* Irisarriko etxe bat
* Irisarriko herriko etxea
* Etxe baten atari gaineko harri landua
* Hilarria
* Pottoka

## Irisartar ospetsuak

* Bernard Lavielle (1912-1997), idazlea.
* Beñat Soule (1947-), bertsolaria.

## Oharrak

* ↑ /iʁ̞ís̺aʁì/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza bigarren eta kamutsa azken silaban

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 122. arauaː Nafarroa Behereko herri izendegia. .
* ↑ Philippe Veyrin, Les Basques,Arthaud 1975. 44. orrialdea

## Ikus, gainera

* Arberoa
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q843746
* Multimedia: Irissarry / Q843746
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Irisarri