OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Esmeraldako Budaren tenplua

Esmeraldako Budaren tenplua (thailandieraz: วัดพระแก้ว, Wat Phra Kaew) Bangkoken, Thailandian, dagoen budisten tenplua da. Tailandiako tenplu budista garrantzitsuena da; hiriaren gune historikoan dago, Phra Nakhon barrutian, Bangkokeko Jauregi Handiaren lurretan. Tenpluaren izen osoa hau da: Wat Phra Sri Rattana Satsadaram, (วัดพระศรีรัตนศาสดาราม).

## Historia

Tenpluaren eraikuntza Buddha Yodfa Chulaloke erregeak hiriburua Thonburitik Bangkokera eraman zuenean hasi zen, 1785ean. Beste tenplu batzuek ez bezala, ez du lekurik monjeek bertan bizitzeko, baizik eta eraikin sakratuak, estatuak eta pagodak baino ez ditu, dekorazio aberatsarekin.
Kanbodiar askok uste dute Wat Prah Keo, Phnom Penhen, Esmeraldako Budak egon beharko lukeen leku legitimoa izango litzatekeela, eta Laosko biztanle askok uste dute leku legitimoa Vientianen dagoen Haw Phra Kaew dela.
Buda, tamainaz txikia den arren, Thailandiako herriaren ikono erlijioso nagusia da. Kondairak dio estatua Indian sortu zela, baina ibilbide luzea izan zuela Bangkokera iritsi aurretik. Hainbat mendetako kokapen aldaketen ondoren, Chakri jeneralak (geroago Rama I.a errege bilakatuko zena) Vientianetik harrapatu eta Thonburira eraman zuen gaur egungo kokapenera eramateko.

## Ezaugarriak

Eraikin nagusia ubosoth zentrala da, eta bertan Esmeraldako Buda dago. Tenplua inguratzen duen harresia, Ramayana mitologiaren elementuekin apaiduta dago barrualderantz; berez, Ramayanaren bertsioa Thailandian Ramakian izenburua du.
Kanpoaldera, harresiak zuriz margotuta daude. Irudi asko daude tenpluaren eremuan, Ramakiango irudiekin, eta horien artean bost metroko altuera duten erraldoiak (yak) nabarmentzen dira. Indiako mitologiatik sortzen dira tximino erregeak eta urrezko pagoda inguratzen duten erraldoiak ere.
Tenpluak Angkor Waten eredu bat ere badu, Nangklao erregeak gehitua (Rama III.a), Kanputxeako Khmer Inperioak eta thailandiarrek sustrai kultural eta erlijioso berberak baitituzte.

## Ohitura

Arrazoi kulturalak direla eta, galtza luzeak eraman behar dira tenplura sartu ahal izateko.

## Iruditegia

* Esmeraldako Buda, Tailandiako sakratuena.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.101viajes.com/bangkok/wat-phra-kaew
* ↑ Roeder, Eric (1999). "The Origin and Significance of the Emerald Buddha" (PDF). Explorations in Southeast Asian Studies. Honolulu: Center for Southeast Asian Studies, University of Hawai'i at Manoa. 3: 1, 18.
* ↑ Suksri, Naengnoi; Chakrabongse, Narisa; Limpabandhu, Thanit (2013). The Grand Palace and Old Bangkok. River Books. ISBN 978-974-9863-41-1.

## Kanpo estekak

* Bangkokeko Jauregi Handiaren webgune ofiziala.
* (Ingelesez):Bideoa Youtuben.
* Datuak: Q1045876
* Multimedia: Wat Phra Kaew / Q1045876
# Esmeralda Mallada

Esmeralda Herminia Mallada Invernizzi (Montevideo, Uruguai, 1937ko urtarrilaren 10a) uruguaitar astronomo eta irakaslea da. Astronomian egindako ekarpenengatik, asteroide bati bere abizena jarri diote.

## Ibilbidea

Alberto Pochintesta irakaslearekin kosmografiako ikaslea izan zen. Ingeniaritza Fakultatean Gladys Vergararen lankidea izan zen, eta Bigarren Hezkuntzako kosmografia-irakaslearen lehiaketa prestatzen lagundu zion. 21 urtetik Bigarren Hezkuntzako kosmografia eta matematikako irakaslea izan zen. Erretiratuta dago. Halaber, eskolak eman zituen Errepublikako Unibertsitateko Zientzia Fakultatean, Astronomiako lizentziadun gisa graduatu baitzen.
1952ko urriaren 16an, Pochintestak gonbidatuta, Astronomiaren Zaleen Elkartearen (AAA) sortzaileetariko bat izan zen Uruguain, eta, 2015etik aurrera, ohorezko presidente izan zen. Nazioarteko Astronomia Batasunekoa den Minor Planet Center delakoaren Gorputz Txikiak Izendatzeko Batzordeak bere izenarekin izendatu zuen Marte eta Jupiter arteko Mallada asteroidea (16277). Uruguaiko emakume astronomo baten izena daraman lehen asteroidea da.

## Argitalpenak

Hona hemen Malladak Julio A. Fernándezekin batera argitaratutako lan batzuk:
* Binding Energies en Wide Binaries banaketa
* Lurreko ur hotzaren urtze potentziala Jupiterreraino
* Dynamical Evolución of Wide Binaries.

## Aintzatespenak

* Gorputz Txikiak Izendatzeko Batzordeak bere izenarekin izendatu zuen Marte eta Jupiter arteko Mallada asteroidea (16277).

## Erreferentziak

* 1 2 Txantiloi:Es-UY Grupo 180. «El primer asteroide con nombre de mujer uruguaya» www.180.com.uy (Noiz kontsultatua: 2022-09-14).
* 1 2 Asociación de Aficionados a la Astronomía. Institucional. .
* ↑ El País. (13 de marzo de 2015). Esmeralda, la uruguaya que viaja por el espacio. .
* ↑ NASA. (2015). Mallada (2000 JW74). .
* ↑ El Observador. (marzo de 2015). Asteroide con nombre de uruguaya. .
* ↑ Subrayado. NASA nombró asteroide Esmeralda Mallada en homenaje a docente uruguaya. .
* ↑ Prensa Latina. (13 de marzo de 2015). Nombran asteroide en homenaje a astrónoma uruguaya. .
* ↑ ResearchGate. Esmeralda Herminia Mallada en ResearchGate. .

## Kanpo estekak

* Elkarrizketa Esmeralda Malladari El Observador TVn, 2015eko apirilean.
* Datuak: Q19590439
# Esmeralda konderria (Nevada)

Esmeralda konderria (ingelesez: Esmeralda County) Nevadako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Elko da. 2010eko zentsuaren arabera 783 biztanle zituen, Esmeralda kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Esmeralda konderriak 9.295,57 kilometro koadro ditu. Horietatik 18,55 ura dira. Beste 9.277,02 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,08 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 783 pertsonetatik 725 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 120 dira. 0 beltzak edo afroamerikarrak. 33 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 3 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 1 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 21 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q484349
* Multimedia: Esmeralda County, Nevada / Q484349
# Esmegma

Esmegma substantzia lodi eta zurixka da, kanpoko sexu-organoen tolesturetan pilatzen dena. Guruin prepuzialek sortutako sebo eta zelula hilen pilaketa da eta ugaztunetan (arrak zein emeak) gertatzen da. Komenigarria da esmegma garbitzea, pilaketak hanturak sortzen dituelako.

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Esmegma. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Arcila Rivera, Adriana del Pilar. (2003). Educación para la salud sexual. Universidad de Caldas, 49 or. ISBN 978-958-8041-83-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q156102
* Multimedia: Smegma / Q156102
# Esmeralda

Esmeraldak edo bertisteak berilo mineralaren (Be$_3$Al$_2$(SiO$_3$)$_6$) aldaeren multzo bat dira. Beren ezaugarri bereizgarria kromoaren eta zenbaitetan banadioaren aztarna-kantitateek ematen dieten kolore berdea da.
Esmeralda hitza latin arruntetik dator: esmaralda/esmaraldus, latineko smaragdus hitzaren aldaera dena. Azken hau antzinako grezieran mailegatua zen hizkuntza semitikoen batetik.

## Erreferentziak

* ↑ Etxebarria, Jose Maria. (1994). «‘Vocabulario vasco-francés’ izeneko XIX. mendeko hiztegia» Cuadernos de Sección. Hizkuntza eta Literatura (Donostia: Eusko Ikaskuntza) 12: 42. ISSN 0212-3223..
* ↑ (Ingelesez) Hurlbut, Cornelius S. Jr.; Kammerling, Robert C. (1991). Gemology. New York: John Wiley & Sons, 203 or. ISBN 0-471-52667-3..
* ↑ (Ingelesez) Harper, Douglas. «emerald (n.)» Online Etymology Dictionary.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43513
* Multimedia: Emeralds / Q43513
# Epsilon-karoteno

ε-Karotenoa karoteno mota bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5383942
* Multimedia: Ε-Carotene / Q5383942
# Epping (Essex)

Epping, Ingalaterrako ekialdealdean dagoen udalerri bat da, Essex konderrian.
2011n 11.461 biztanle zituen.
* Datuak: Q990775
* Multimedia: Epping, Essex / Q990775
# Epsach

Epsach Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, Seeland barruti administratiboa barrutian. 2014an 317 biztanle zituen 3,4 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q67371
* Multimedia: Epsach / Q67371
# Epping (Ipar Dakota)

Epping Ipar Dakotako hiri bat da. Williams konderrian kokatua dago. 2010ean 100 biztanle zituen, 0,99 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Williams konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2310156
* Multimedia: Epping, North Dakota / Q2310156
# Epping basoa

Epping basoa, ingelesez Epping Forest, Ingalaterrako Londres Handia hiriburuguneko Forest Gate auzunearen iparraldean dagoen baso bat da, Essex konderrian. 2.400 hektareatako azalera du.
1990ean Zientzia Interes Bereziko Eremua bezala izendatua izan zen.
* Datuak: Q1347643
* Multimedia: Epping Forest / Q1347643
# Eppishausen

Eppishausen Alemaniako udalerria da. Bavaria estatuan dago, [[Unterallgäu (barrutia)|Unterallgäu]] barrutian. 2014an 1.800 biztanle zituen 39,5 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q547945
* Multimedia: Eppishausen / Q547945
# Eppstein

Eppstein Alemaniako udalerria da. Hessen estatuan kokatuta dago, [[Main-Taunus barrutia|Main-Taunus]] barrutian. 2014an 13.317 biztanle zituen 24,21 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* (Alemanez) Webgune ofiziala
* Datuak: Q45347
* Multimedia: Eppstein / Q45347
# Eppingen

Eppingen Alemaniako hiri-udalerri bat da, Baden-Württemberg estatuan. Azken zentsuaren arabera 22.226 biztanle zituen, 88,59 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q506450
* Multimedia: Eppingen / Q506450
# Epps (Louisiana)

Epps Louisianaeko herri bat da. West Carroll parrokian kokatua dago. 2010ean 854 biztanle zituen, 2,50 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* West Carroll parrokia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q942944
* Multimedia: Epps, Louisiana / Q942944
# Etilen karbonato

Etilen karbonatoa konposatu organikoa da (CH$_2$O)$_2$CO formula duena ester karbonikoen familiakoa. Etilen glikolaren eta azido karbonikoaren ester ziklikoa da. Solido kristalino gardena eta kolorgea da, apenas usainik duena. Fusio-tenperatura baxua du: 34-37 C.
Litio-bateriatan erabiltzen da.

## Sintesia

Etilen karbonatoa hainbat katalizatzaile kationiko usatuz etilen oxidoa eta karbono(IV) oxidoa erreakzionaraziz sintetizatzen da.
    (CH$_2$)$_2$O + CO$_2$ → (CH$_2$O)$_2$CO

## Erabilera

Etilen karbonatoa erretxina eta polimeroen disolbatzaile polar gisa baliatzen da. Plastifikatzaile moduan ere usatzen da.
Erabilera nagusia litio eta ioi-litio baterien elektrolitoen osagai gisa da. Giro-tenperaturan solidoa denez beste karbonato organiko batzuekin nahasten da, hala nola, propilen karbonatoa. Azken belaunaldiko baterietan etilen karbonatoa ordezkatzeko joera dago bateriaren iraupena murrizten duten albo-erreakzioak eragiten dituelako.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Ethylene carbonate» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-07-27).
* ↑ (Ingelesez) Comerford, James W.; Ingram, Ian D. V.; North, Michael; Wu, Xiao. (2015). «Sustainable metal-based catalysts for the synthesis of cyclic carbonates containing five-membered rings» Green Chemistry 17 (4): 1966–1987. doi:10.1039/C4GC01719F. ISSN 1463-9262. (Noiz kontsultatua: 2024-07-27).
* ↑ (Ingelesez) Logan, E. R.; Tonita, Erin M.; Gering, K. L.; Li, Jing; Ma, Xiaowei; Beaulieu, L. Y.; Dahn, J. R.. (2018-01-03). «A Study of the Physical Properties of Li-Ion Battery Electrolytes Containing Esters» Journal of The Electrochemical Society 165 (2): A21. doi:10.1149/2.0271802jes. ISSN 1945-7111. (Noiz kontsultatua: 2024-07-27).
* ↑ «Etorkizuneko baterien bila» Berria 2024-07-20 (Noiz kontsultatua: 2024-07-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q421145
* Multimedia: Ethylene carbonate / Q421145
# Etil metakrilato

Etil metakrilatoa konposatu organikoa da CH$_2$=C(CH$_3$)COOCH$_2$CH$_3$ formula duena. Likido garden hau azido metakrilikoaren ester etilikoa da eta polimero akrilikoak prestatzeko monomero gisa usatzen da. Erredikal askeen bidez polimerizatzen da.
Toxikoa eta narritagarria da.
Etil metakrilatoa lehen aldiz prestatu zen azido 2-hidroxiisobutirikoa fosforo pentakloruroz tratatuz.${\ce {(CH3)2C(OH)COOH ->[PCl5] CH2=C(CH3)COOCH2CH3}}$

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Ethyl methacrylate» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2023-01-22).
* ↑ (Ingelesez) Granel, C.; Dubois, Ph.; Jérôme, R.; Teyssié, Ph.. (1996-01-01). «Controlled Radical Polymerization of Methacrylic Monomers in the Presence of a Bis(ortho-chelated) Arylnickel(II) Complex and Different Activated Alkyl Halides» Macromolecules 29 (27): 8576–8582. doi:10.1021/ma9608380. ISSN 0024-9297. (Noiz kontsultatua: 2023-01-22).
* ↑ (Alemanez) Frankland, E.; Duppa, B. F.. (1865). «Untersuchungen über Säuren aus der Acrylsäure-Reihe; 1) Umwandlung der Säuren aus der Milchsäure-Reihe in die der Acrylsäure-Reihe» Annalen der Chemie und Pharmacie 136 (1): 1–31. doi:10.1002/jlac.18651360102. (Noiz kontsultatua: 2023-01-22).

## Ikus, gainera

* azido metakriliko
* metil metakrilato
* butil metakrilato
* poli(metil metakrilato)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q424811
* Multimedia: Ethyl methacrylate / Q424811
# Etilamina

Etilamina C$_2$H$_5$NH$_2$ formula duen amina da. Haren sinonimoak dira aminoetanoa eta monoetilamina. Egoera likidoan oso isurkorra da, eta amoniako-usain nabaria du. 19° C-an irakiten du, eta urarekin neurri guztietan nahasten da. Oso base indartsua da. Aluminioaren eta kobrearen gatz-disoluzioei etilamina pixka bat gehituz gero, metal horien hidroxidoak prezipitatzen ditu, baina proportzio handian gehitzen bada berriro disolbatu egiten du prezipitatua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q411119
* Multimedia: Ethylamine / Q411119
# Etilen glikol

Etilenglikola bi hidroxilo talde dituen alkohola da eta etano-1,2-diola, etanodiol eta glikol izenez ere ezagutzen da. Bi zereginetan usatzen da batez ere. Lehengai moduan poli(etilen tereftalato)aren moduko poliesterren sintesian (% 50) eta izotz-kontrako bezala (% 40).

## Ezaugarriak

Likido kolorge, likatsu eta gozoa da, pozoitsua, 1,125 gr/cm$^3$-ko dentsitatekoa. 197,5 °C-an irakiten du, eta -11,5° C-tan solidotzen da. Urarekin eta alkoholarekin nahas daiteke, baina ez eterrarekin.
Izarrarteko espazioan etilen glikola detektatua izan da.

## Sintesi industriala

Etilen glikolaren sintesia etilenotik (etenotik) abiatzen da. Lehenik, tarteko produktu moduan, etilen oxidoa sintetizatzen da. Etilen oxidoak urarekin erreakzionatzen du etilen glikola sortzeko, ekuazio kimiko honen arabera:
C$_2$H$_4$O + H$_2$O → HO−CH$_2$CH$_2$−OH
Erreakzio hori azidoen edo baseen bidez kataliza daiteke, edo pH neutroan gerta daiteke tenperatura altuetan. Etilen glikolaren errendimendurik handiena pH azidoan edo neutroan gertatzen da, ur soberakinezko inguruetan. Baldintza horietan, % 90eko errendimendua lor daiteke. Azpiproduktu nagusiak di(etilen glikol), tri(etilen glikol) eta tetra(etilen glikol) oligomeroak dira. Oligomero horiek eta ura bereizteko energia asko behar da. Urtean 6,7 milioi tona etilen glikol inguru ekoizten dira munduan.

## Toxikotasuna

Etilen glikola toxikoa da eta bere LDL$_o$ = 786 mg/kg da gizakiengan. Arriskurik handiena zapore gozoari zor zaio, haurrak eta animaliak erakar baititzake. Irentsi ondoren, etilen glikola azido glikolikora oxidatzen da eta segidan azido oxalikora oxidatzen da zeina toxikoa den. Honek eta bere azpiproduktu toxikoek nerbio-sistema zentralari eragiten diote lehenik, gero bihotzari eta, azkenik, giltzurrunei. Ez bada garaiz tratatzen hilgarria izan daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Wiley‐VCH Verlag GmbH & Co. KGaA, ed. (2000-06-15). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley doi:10.1002/14356007. ISBN 978-3-527-30385-4. (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).
* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2021-01-10).
* ↑ Ana, Galarraga Aiestaran. (2008-12-06). «Izarren hautsa, bizigai» Zientzia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-01-10).
* ↑ Vicario Hernando, Jose Luis & Moreno Benitez, Maria Isabel. (2010). Kimika organiko industriala. EHU, 79-80 or. ISBN 978-84-692-7831-4..
* ↑ (Ingelesez) «CDC - The Emergency Response Safety and Health Database: Systemic Agent: ETHYLENE GLYCOL - NIOSH» www.cdc.gov 2018-09-27 (Noiz kontsultatua: 2020-11-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q194207
* Multimedia: Ethylene glycol / Q194207
# Etilbentzeno

Etilbentzenoa konposatu organiko aromatikoa da C$_6$H$_5$CH$_2$CH$_3$ formula duena, alkilbentzenoen familiakoak. Likido kolorge oso sukoia da eta gasolinaren antzeko usaina du.
Industria petrokimikoan oso inportantea da estirenoa produzitzeko tarteko produktu gisa. 2012an etilbentzenoaren % 99a estirenoa sintetizatzeko usatu zen.
Arnastuz gero osasun-arazoak eragin ditzake Naturan petrolioan eta ikatz-mundrunean topatzen da.

## Sintesia

Industrian etilbentzenoa bentzenoa eta etilenoa katalizatzaile azido baten bidez erreakzionaraziz sintetizatzen da.
${\ce {C6H6 + CH2=CH2 ->[kat.] C6H5CH2CH3}}$

## Erabilera

Esan bezala, etilbentzenoaren erabilera ia osoa estirenoa sintetizatzeko baliatzen da, zeina poliestirenoaren poloimerizazioan monomero gisa usatzen den. Etilbentzenoaren deshidrogenazio katalitikoaren bidez ekoizten da estirenoa.
${\ce {C6H5CH2CH3 -> C6H5CH=CH2 +H2}}$
Nitxo erabilera batzuk baditu, adibidez, detonazioaren kontrako gehigarri gisa gasolinaren oktano-indizea igotzeko

## Erreferentziak.

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Ethylbenzene» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-04-23).
* ↑ (Ingelesez) Ethylbenzene- ToxFAQs™. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q409184
* Multimedia: Ethylbenzene / Q409184
# Etileno

Etilenoa CH$_2$=CH$_2$ formula duen hidrokarburo asegabea da. Lotura bikoitza duten hidrokarburoen (alkenoen) arteko lehena eta bakunena da.

## Ezaugarriak

Kolorerik ez duen gas bat da, -104° C-an bihurtzen da likido, eta -169° C-an solidotzen. Sugar argitsu bat emanez erretzen da. Harrikatz-gasean eta labe garaietako gasetan ere aurkitzen da, eta azken horretatik lortu ohi da. Laborategian, etanolaren deshidratazioz lortzen da. Asegabeko egitura duenez, oso erraz erreakzionatzen du beste konposatu batzuekin gai berriak emateko: etilbentzenoa, etilen kloruroa, etilen oxidoa, glikola, estirenoa, etab.

## Erabilerak

Etilenoa polimerizatu egiten da, polietilenoak emateko; azken horiek plastikoak dira. Etilen kloruroak ere ezagutzen diren plastiko hedatuenak lortzeko erabiltzen dira, hain ezaguna den poli(binil kloruroa) (PVC) lortzeko batez ere.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q151313
* Multimedia: Ethylene / Q151313
# Etilendiamina

Etilendiamina konposatu organikoa da diaminen familiakoa H$_2$NCH$_2$CH$_2$NH$_2$ formula duena. Amoniakoaren antzeko usaina duen likido kolorgea eta sukoia da. Erabilera zabala du sintesi organikoan erreaktibo gisa.

## Sintesia

Industrian etilendiamina prestatzen da 1,2-dikloroetanoa amoniakoz tratatuz presiopean eta 180 C-tan ur-ingurunean.
Etanolaminatik abiatuta ere presta daiteke.

## Erabilera

Etilendiamina produktu kimiko industrial asko prestatzeko baliatzen da. Izan ere, azido karboxilikoekin (gantz-azidoak tartean), nitriloekin, alkoholekin, anhidridoekin eta zetonekin erreakzionatzen du. Halaber, bi amina talde izateak imidazolaren moduko heterozikloak eratzeko aukera damaio. Koordinazio-kimikan bi talde horiek medio bi hotzeko estekatzaile moduan jokatzen du.
Botikak (antihistaminikoak eta bronkodilatadoreak), fungizidak, poliuretanoak eta beste hainbat produktu prestatzeko baliatzen da.

## Toxizitatea

Etilendiaminak amonikoak eta pisu molekular txikiko beste aminak bezala azala eta arnas-aparatua narritatzen du, bereziki ingurune hezeetan.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Ethylenediamine» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2022-12-15).
* ↑ (Ingelesez) Eller, Karsten; Henkes, Erhard; Rossbacher, Roland; Höke, Hartmut. (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Amines, Aliphatic» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA): a02_001. doi:10.1002/14356007.a02_001. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2022-12-15).
* ↑ (Alemanez) Arpe, Hans-Jürgen. (2007). Industrielle Organische Chemie,, 275 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q411362
* Multimedia: Ethylenediamine / Q411362
# Enrique Alonso Casado

Enrique Alonso Casado, (Arrasate, 1965eko apirilaren 14a - ) gipuzkoar txirrindulari ohia da, profesionala 1988tik 1992ra.

## Palmaresa

1987
* Bizkaiko Bira
1988
* Balentziaga Memoriala
* 8. Nafarroako Itzulian
1989
* 5. Asturiasko Itzulian
1990
* Espainiako Vueltako etapa bat (taldekako erlojupekoa)
* Euskal Herriko Itzuliko Mendiko sailkapena
* 8. Ordiziako Klasikan
1992
* 10. Donostia Klasikoan

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan

| Itzuli Handia | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 |
| Italiako Giroa | — | — | — | — | — |
| Frantziako Tourra | — | — | — | — | 31. |
| Espainiako Vuelta | — | 71. | 61. | — | — |
Legenda :
| — | Ez zuen parte hartu |
| DSK | Deskalifikatua |
| UT | Utzi |

## Kanpo estekak

* Enrique Alonso Casado - ProCyclingStats
* Enrique Alonso Casado - Siteducyclisme.net
* Datuak: Q3054658
# Enrique Angelelli

Enrique Ángel Angelelli Carletti (Córdoba, Argentina, 1923ko uztailaren 18 – La Rioja, Argentina, 1976ko abuztuaren 4a) Argentinako apezpiku katolikoa izan zen, Argentinako azken diktadura zibiko-militarrak eraila. Erailketa horren ondorioz, Frantzisko aita santuak martiri eta beato izendatu zuen.
Vatikanoko II. kontzilioan aita adiskidetzaile izan zen, eta bitartean jarrera berritzaileak publikoki babestu zituen. 1968ko uztailaren 3an La Riojako elizbarrutian gotzain izendatu zuten (Dioecesis Rioiensis). Elizbarrutiak nabarmen handitu zituen apaizak eta parrokiak apezpiku-ministerioan. Angelelli, gizartearekiko konpromiso sendoaren ezaugarritzat hartuta, 1976an Argentinan hasitako diktadura militarrari aurre egin zion gotzain taldeko kide izan zen, Berrantolaketa Nazionalaren Prozesua deiturikoa. Urte horretan bertan hil zen, eta agintari militarrek auto-istripu gisa aurkeztu zuten. Susmoa izan zen ezkutuko hilketa bat zela, gertakariak judizialki ikertu arte, eta 2014ko uztailaren 4an, ia 38 urte igaro ondoren, justiziak erabaki zuen hilketa bat izan zela, eta betiko kartzela-zigorra ezarri ziola Luciano Benjamín Menéndezi eta Luis Fernandori.
Eliza katolikoak ofizialki jakinarazi zuen Enrique Angelelliren heriotza, Carlos de Dios Murias eta Gabriel Longueville apaizena eta Wenceslao Pedernera katoliko laikoarena bezala, «fedearen gorrotozko martirioa» izan zela, eta horrek erakarri zuen haren beatifikazioa. 2019ko apirilaren 27an, bera eta gainerako martiriak beatifikatu zituen Frantzisko Aita Santuak.

## Erreferentziak

* 1 2 David M. Cheney. (20 de febrero de 2011). «Bishop Enrique A. Angelelli Carletti †» Catholic Hierarchy.
* ↑ «Última homilía del obispo de La Rioja, Enrique Angelelli» El historiador (Extractado de Pastor y Profeta. Mensajes de Monseñor Angelelli (1986), Buenos Aires: Editorial Claretiana).
* ↑ https://www.pagina12.com.ar/amp/190365-una-carta-pastoral-de-angelelli
* ↑ David M. Cheney. (3 de diciembre de 2011). «Diocese of La Rioja» Catholic Hierarchy.
* ↑ Bianchi, Enrique Ciro. «Apuntes para una recepcion eclesial de los martirios de Romero y Angelelli» Revista Teología.
* ↑ Bianchi, Enrique Ciro. «Angelelli: ¿qué significa martirio “en odio de la fe”?» Vida Pastoral.
* ↑ Colombo, Marcelo Daniel. (8 de junio de 2018). Se reconoce el martirio de Mons. Angelelli, Murias y Longueville y Pedernera. Conferencia Episcopal Argentina.
* ↑ Francisco puso fecha a la beatificación de Angelelli: el 27 de abril de 2019

## Kanpo estekak

* Datuak: Q372423
* Multimedia: Enrique Angelelli / Q372423