# Kirats Handia

Kirats Handia (ingelesez: Great Stink) Londres erdialdeko gertakari bat izan zen 1858ko uztail eta abuztuan, non eguraldi beroak Tamesis ibaiaren ertzean zegoen giza hondakin eta industria-efluente ugariaren usaina areagotu baitzuen. Arazoak urte batzuk zeramatzan gora egiten, estolderia desegoki batek Tamesis ibaira husten zuelako zuzenean. Giza-hondakinen usainak miasmaren bidez gaixotasun kutsakorrak transmititzen zituela uste zen, eta Kirats Handia baino lehen gertatutako hiru kolera eztanda ibaiarekin lotu ziren.
Kiratsa, haren balizko efektuak eta beldurrak zirela eta, arazorako konponbide posibleak aztertzen ari ziren tokiko eta estatuetako administratzaileak ekintzan hasi ziren. Agintariek Joseph Bazalgette ingeniari zibilaren proposamena onartu zuten elkarrekin konektatzen ziren estolden sistema baten bidez hondakin guztiak ekialderantz mugitzeko, eta inguru metropolitarraz beherago Tamesisera haiek botatzeko. Ipar eta Hegoaldeko estolderia sistema berrien lanak 1859ko hasieran hasi ziren, eta 1875era arte iraun zuten.
Drainatzean laguntzeko, ponpaketa-estazioak jarri ziren, estazioak beheko mailetatik hodi garaiagoetara igotzeko. Beste bi geltoki apaingarriago, Abbey Mills Stratforden eta Crossness Erith Marshesen, Charles Driver ingeniari kontsularraren diseinu arkitektonikoekin batera, Ondare ingelesaren babesa jaso zuten. Bazalgetteren planak hiru estoldak Tamesisaren erriparekiko paralelo zihoazen hiru hodi zituen: Victoria Embankment, Chelsea Embankment eta Albert Embankment.
Bazalgetteren lanak ziurtatu zuen estoldak ez zirela gehiago Tamesis ibaiaren ertzetara bideratuko, eta koleraren amaiera ekarri zuen; bere ekintzek beste edozein funtzionario viktoriarrek baino bizitza gehiago salbatu zituzten. Bere estolderia-sistemak XXI. mendean du eragina, 8 milioi biztanle baino gehiago dituen hiri bat zerbitzatuz. Peter Ackroyd historialariak argudiatu du Bazalgette Londreseko heroitzat hartu behar dela.

## Testuingurua

XVII. mendetik aurrera adreiluzko estoldak eraikitzen hasi ziren Londresen, Fleet eta Walbrook ibaiak estali zirenean helburu horrekin. 1856a baino lehen, ehunka estola eraiki ziren Londresen, garai horretan 200.000 putzu septiko eta 360 estolda inguru zeuden hirian. Putzu septikoetako batzuek metanoa eta beste gas batzuk isurtzen zituzten, askotan su hartu eta lehertzen zirenak, heriotzak eraginez; estolda asko, gainera, oso egoera txarrean zeuden, konponketarik gabe. XIX. mendearen hasieran Londresen ur edangarria emateko hobekuntza asko eman ziren, eta 1858an hirian zeuden Erdi Aroko egurrezko hoditeriaren ordez burdinazkoa ari ziren jartzen. Honi gehitu behar zaio etxe askotan komunak jartzen ari zirela garai horretan, eta biztanleria milioi batetik hiru milioira hedatu zela oso tarte txikian: milioika pertsonen kakak komuneko urarekin batera estoletara zihoan, errekak sortuz. Fabriketako, animalia hiltegietako eta beste industria batzuetako hondakinak ere ur horietara botatzen ziren. Estolda askok gainezka egiten zuten han-hemenka eta, gainezka egiten ez zutenek, zuzenean isurtzen zuten Tamesis ibaira euren karga.
Michael Faraday zientzialariak egoera deskribatu zuen 1855an The Times egunkariari idatzitako gutun batean: ibaiaren egoeragatik kezkatuta, paper zuri zatiak bota zituen korrontera "opazitate maila neurtzeko" asmoz. Bere ondorioa zen "zubien inguruan materia fekalak hain hodei dentsoak sortu zituen ezen gainazaletik ikus zitezkeen (...) Usaina oso txarra zen, eta ur ibilgu osoan antzekoa; kaleetako estoldetako zuloetatik datorren berbera da; ibai osoa zen, une horretan, benetako estolda bat." Hain zen txarra ibaiaren usaina, 1857an gobernuak karea, kaltzio hipokloritoa eta fenola bota zuela usain txarra gutxitzeko.
Viktoriar aroko osasun zaintzan gaixotasun kutsakorren transmisioari buruzko pentsamendu nagusia miasmaren teoria zen, gaixotasun gehienak aire kutsatuaren inhalazioak eragindakoak zirela baieztatzen zuena. Lurrin horrek hilotz edo estolderia ustelduen usaina har zezakeen, baina baita landaretza ustelarena ere, edo jadanik gaixotua zegoen norbaiten arnasa arnastuarena. Miasma, gehienek, koleraren transmisioaren bektorea zela uste zuten, XIX. mendean Europan sortutako epidemien ondotik. Gaixotasunari beldur handia zioten denek, zabaldu ahal izan zuen abiaduragatik eta bere zoritxar handiagatik.
Londresko lehen kolera epidemia handia 1831ean izan zen, eta 6.536 hildako izan ziren. 1848-49an bigarren epidemia bat egon zen, 14.137 hildako eragin zituena. Hirugarren bat egon zen beranduago, 1853-1854an, 10.738 hildakorekin. Bigarren agerraldian, John Snow, Londresen bizi zen mediku bat, konturatu zen hildako kopuru handiagoa zegoela Lambeth eta Southward and Vauxhall ur konpainiek ur edangarria saltzen zuten etxeetan. 1849an lan bat argitaratu zuen gaiaren inguruan, On the Mode of Communication of Cholera, lehen aldiz koleraren uraren bidezko transmisioa proposatzen zuena, miasmen ordez; ez zitzaion jaramon handirik egin. Londresko 1854ko koleraldiaren ostean, Snowek bere tratatua hobetu zuen, ikusi zuenean Soho auzoko Broad Streeten efektuak handiagoak zirela. Lortu zuen bertan zegoen ur putzuko ponpa kentzea, eta beraz ur kutsatuari bidea itxi zion, hildako kopurua asko murriztuz. Beranduago aurkitu zen familia baten putzu septikoa ur edangarritik gertu zegoela eta kutsatutako baten kakak iragazi zirela.

## Gobernua

Londresko estolden kudeaketa gainbegiratzen zuen azpiegitura zibikoak hainbat aldaketa jasan zituen XIX. mendean. 1848an Estolderiaren Batzorde Metropolitarra sortu zen (ingelesez: Metropolitan Commission of Sewers (MCS)), Edwin Chadwick erreformatzaile sozialaren eta Errege Batzorde baten eskariz. Batzordeak Henrike VIII.aren garaitik Londresko estolderia kudeatu zuten zortzi agintarietatik zazpi ordezkatu zituen; lehen aldia zen botere unitario batek hiriburuko saneamendu instalazioen erabateko kontrola zuena. 1844ko Eraikuntza Legeak eraikin berri guztiek estolda bati lotuta egon behar zutela bermatu zuen, ez putzu beltz bati, eta batzordeak putzu beltzak estoldetara konektatzea edo erabat ezabatzea proposatu zuen. Estoldetako miasmak gaixotasunen hedapena eragingo zuen beldurrez, Chadwickek eta John Simon patologoak estoldak erregulartasunez purgatuko zirela ziurtatu zuten, Tamesisera hondakin-ur gehiago isurtzea eragin zuen politika bat.
1849ko abuztuan, MCSak Joseph Bazalgette izendatu zuen topografo alboko posturako. Ingeniari aholkulari gisa lan egin zuen tren-industrian, harik eta gehiegizko lanak osasun-galera larria eragin zion arte; batzordeko bere izendapena izan zen lehen postua, berriro lanean hasi zenean. Frank Foster ingeniari nagusiaren zuzendaritzapean lanean, hiriko estolderiarako plan sistematikoago bat garatzen hasi zen. Bere karguaren estresa gehiegi izan zen Fosterrentzat eta 1852an hil zen; Bazalgette bere postura igoa izan zen, eta estolderia sistema garatzeko planak garatzen jarraitu zuen. 1855eko Metropoliaren Kudeaketa Legeak, batzordea, Metropoliko Obren Batzarragatik ordezkatu zuen, honek, estolden kontrola hartu zuelarik.
1856ko ekainean, Bazalgettek bere behin betiko planak osatu zituen, 3 oin inguruko (0,9 m) diametroa zuten estolda lokal txikiak aurreikusten zituztenak, estolda handiago batzuk elikatzeko, 11 oin (3,4 m) altuerako hustubide nagusietako hodietan isuri arte. Iparraldeko irteerako estolderia bat eta hegoaldeko beste bat planifikatu ziren ibaiaren alde bakoitzeko hondakinak kudeatzeko. Londres maila altu, ertain eta baxuko eremuetan banatu zen, horietako bakoitzerako estolda nagusi batekin; ponpaketa-estazio batzuk planifikatu ziren, hiriaren ekialderantz hondakinak kentzeko. Bazalgetteren plana Fosterrenean oinarritzen zen, baina handiagoa zen eta populazioa Fosterrena baino handiagoa izatea ahalbidetzen zuen: 3 milioitik 4,5 milioira. Bazalgettek bere planak aurkeztu zizkion Sir Benjamin Halli, obretako lehen komisarioari. Hallek estoldetako hustubideen gaineko erreserbak zituen – beste ur-masa batzuetako hondakinak deskargatzeko puntuak –, eta, haren arabera, hiriburuaren mugen barruan zeuden oraindik, eta, beraz, onartezinak ziren. Eztabaidan zehar, Bazalgettek bere planak findu eta aldatu zituen, Hallen eskakizunen arabera. 1856ko abenduan, Hallek planak hiru aholkulari ingeniariz osatutako talde bati aurkeztu zizkion: Douglas Strutt Galton kapitaina, James Simpson, bi ur konpainiatako ingeniaria, eta Thomas Blackwood, Kennet eta Avon kanaletako ingeniaria. Hirukoteak Halli jakinarazi zion 1857ko uztailean, hodien irteera posizioak aldatzeko proposamenekin, berak MBWri urrian helarazi ziona. Proposatutako isurketa gune berriak estolda irekiak izan behar ziren, batzordeak proposatutako posizioetatik haratago 15 miliako ibilbidea eginez (24 km); bere planen kostua 5,4 milioi liberatik gorakoa izango zen, Bazalgetteren planaren estimazio maximoa baino dezente handiagoa, 2,4 milioi liberakoa zena. 1858ko otsailean, hauteskunde orokorrek Lord Palmerstonen whig gobernuaren erorketa ekarri zuten, Lord Derbyren bigarren ministerio kontserbadoreak ordezkatu zuena, lord John Mannersek Hall ordezkatu zuen, eta Benjamin Disraeli Komunen Ganberako buruzagi eta Ogasun ministro izendatua izan zen.

## 1858ko ekaina eta abuztua

1858. urtearen erdialdean, Tamesisekin izandako arazoek hainbat urte zeramatzaten metatzen. Bere Little Dorrit eleberrian, 1855 eta 1857 artean argitaratua, Charles Dickensek Tamesia "estolda hilkor bat... ibai fin eta fresko baten tokian" zela idatzi zuen. Lagun bati bidalitako gutun batean, Dickensek esan zuen: "Usain iraingarriak, baita usain laburrenean ere, buruarentzat eta sabelarentzat oso gogaikarriak izan dira"; George Godwin zientzialari sozial eta kazetariak idatzi zuen, berriz, "Zati batzuetan deposituak sei oin baino gehiagoko sakonera duela" Tamesis ibaiaren ertzean, eta "hau guztia materiaz lohituta dagoela". 1858ko ekainean, Londresko itzaleko tenperaturak, batez beste, 34-36 °C izan ziren, eguzkitan 48 °C izatera iritsiz. Denbora lehor luze batekin batera, Tamesis ibaiaren maila jaitsi egin zen, eta estoldetako efluente gordinak ibaiaren ertzetan geratu ziren. Viktoria erregina eta Alberto printzea Tamesis ibaian barna plazer bidaia bat egiten saiatu ziren, baina handik minutu gutxira itsasertzera itzuli ziren, usaina ikaragarria baitzen. Prentsak berehala deitu zion gertakariari "Kirats Handia"; City Presseko artikulu nagusiak adierazi zuen "hitzaren zintzotasuna amaitu egin dela: kiratsa dario, eta kiratsa behin arnasten duenak ezin du inoiz ahaztu, eta zorionekotzat jo daiteke gogoratzeko bizi bada". The Standardeko idazle batek iritziarekin bat egin zuen. Bere erreportarietako batek ibaia "tifusa ugaltzen duen kirasdun higuingarri" gisa deskribatu zuen, eta bigarren batek zera idatzi zuen: "Askatzen den gas pozoitsuen kopurua errekan isurtzen diren hondakin-uren hazkundearekiko proportzionala da". The Illustrated London Newsen editorialak hala adierazi zuen:
| « | Munduko lekurik urrunenak koloniza ditzakegu; India konkistatu dezakegu; inoiz hartutako zorrik handienaren interesa ordain dezakegu; gure izena, gure fama eta gure aberastasun emankorra munduko leku guztietara heda ditzakegu; baina ez gara gai Tamesis Ibaia garbitzeko. | » |
Ekainean, ibaiaren kiratsa hain zen handia, non Legebiltzarraren saioetan eragina izan zuten, eta ibaiaren alboko gortinak kare kloruroz estali ziren usaina gainditzeko. Neurriak ez zuen arrakastarik izan eta gobernuaren aferak Oxfordera edo St Albansera eramateko aukera eztabaidatu zen. Examinerrak jakinarazi zuenez, Disraeli, batzordeko gela batera joan zenean, handik gutxira joan zen batzordeko gainerako kideekin, "Paper pilo bat eskuan eta poltsikoko zapia sudurrean jarrita", usaina oso txarra zelako. Bere legegintza-lana eteteak Komunen Ganberan galderak planteatzea eragin zuen. Hansarden arabera, John Brady diputatuak Mannersi jakinarazi zion kideek ezin zituztela Batzorde Aretoak eta Liburutegia erabili kiratsaren ondorioz, eta ministroari galdetu zion "jaun prestuak neurririk hartu ote duen eflubioak arintzeko eta eragozpenei amaiera emateko". Mannersek erantzun zuen Tamesis ez zegoela bere eskumenean. Lau egun geroago, bigarren diputatu batek Mannersi esan zionez, "Xalotasun zital batengatik, ibairik nobleenetako bat putzu beltz bihurtu da, eta galdetu nahi dut ea Maiestatearen Gobernuak neurririk hartu nahi duen gaitza konpontzeko". Mannersen esanetan, "Maiestatearen Gobernuak ez du zerikusirik Tamesisen egoerarekin". Punch aldizkari satirikoak adierazi zuenez, "Legebiltzarreko bi ganberetan gai xurgatzaile bakarra... pozoitzeko konspirazioaren kontua zen. Aita Tamesis gaizkile zahar horren erruduntasunaren ebidentziarik handiena zegoen ".
Kiratsaren gorenean, 200-250 tona kare botatzen ziren estolen ibairatzen puntuetan eta hainbat pertsona zeuden kontratatuta marea behena zegoenean kare gehiago botatzeko ibai-ertzean; 1.500 libera xahutzen ziren astero lan horretan. Ekainaren 15ean Disraelik Metropoliaren Kudeaketa Lokalaren Emendakin Legea aurkeztu zuen, 1855ko legearen emendakin bat; eztabaidan esan zuen Tamesis "estigiaren laku bat, izugarrikeria ezabaezinen eta jasanezinen kiratsa" zeriola. Legeak proposatzen zuen Tamesisa garbitzea Metropolitan Board of Works taldearen lana zela, eta posible balitz, estolderien irteera Londresko mugetatik haratago atera beharko liratekeela. Lanak egiteko 3 milioi libera maileguan eskatu zitzuten, hurrengo berrogei urtetan Londresko etxe bakoitzak zerga bidez (hiru penike urtean) ordaindu beharko zuen gastua. Bazalgetteren 1856ko jatorrizko planaren aldekoa zen ebazpena, eta Hallen argudioak ezeztatu zitzuten. The Timesen editorialaren arabera, Parlamentuak lege hau onartu zuen kiratsak hala derrigortu zituelako. Uztaila amaieran onartu eta lege bilakatu zen abuztuaren 2an.

## Eraikuntza

Bazalgetteren planak 1.800 kilometro kale estolda proposatzen zituen (etxeko gorotzak zein euri-ura jasotzek), azkenean 132 elkar-lotutako estolderian amaitu zutenak. 1859 eta 1865 artean estolda horiek eraiki behar ziren. Laurehun pertsonek lan egin zuten plan zehatzak egiten eta kaleetako sekzioak marrazten eraikuntza fasearen lehen atalerako. Ingeniaritza arazo batzuk zituzten gainditzeko, batez ere Londresko zona batzuk -Lambeth eta Pimlico kasu- itsas-maila altuenaren azpitik zeudela. Bazalgetteren plana Londresko beheko partean zeuden estoldetako ura altxatzea zen, altuera erdian edo gorenean zeuden estoldetaraino, eta ondoren grabitatzeak lagunduta beherantz egitea, 38 zentimetro kilometroko maldan.
Bazalgette Portland zementua erabiltzearen aldekoa zen, ohiko zementua baino indartsuagoa zen material bat, baina ahulagoa gehiegi berotzen zenean. Arazo horiek ekiditeko, kalitate kontrola sistema bat ezarri zuen zementu loteak aztertzeko, Stephen Halliday historialariaren arabera "elaboratua" eta "drakonianoa" zena. Emaitzak ekoizleei esaten zitzaizkien, euren produktua hobetzen laguntzen ziena. Zementu ekoizle batek esan zuen MBWa zela lehen instituzioa horrelako prozesu bat egiten. Bazalgetteren lanen garapenak kritika onak izan zituen prentsan. Paul Dobraszczykek, arkitekturaren historialariak, esaten du prentsan agertzen zen langileen lana "positiboa, baita heroikoa" zela esaten zela eta 1861ean The Observerrek esan zuen estolderia hori "garai modernoetako obrarik garestiena eta ederrena" zela esan zuen. Eraikuntzaren kostua oso handia izan zen, hainbeste ezen 1863ko uztailean beste 1,2 milioi libera eman zitzaizkion MBWari obra ordaintzen jarraitu ahal izateko.

### Hegoaldeko estolderia sistema

Hegoaldeko sistemak Londresen biztanleria txikiena zuten auzoak zeharkatzen zituen eta, beraz, txikiena eta eraikitzen errazena izan zen. Hiru estolda nagusiak Putney, Wandsworth eta Norwooden hasten ziren eta Deptforden batzen ziren. Bertan, punpatze estazio batek likidoa 6,4 metro altxatzen zituen irteera estolda nagusian sartzeko, Crossnesko punpatze estaziotik Erith Marshesera zihoana, marea altua zenean Tamesisera isurtzen zuen lekua. Crossnessko estazioa Bazalgettek eta Charles Driver ingeniariak eraiki zuten, burdinurtua eraikuntzan erabiltzearen aldekoa. Eraikuntzak arkitektura erromanikoaren itxura zuen, eta barruan burdinazko hainbat elementu ditu, English Heritagek garrantzitsu gisa sailkatzen dituenak. Hainbeste likido punpatzeko behar zen elektrizitatea lau balantzadun motorrek ematen zuten, Victoria, Prince Consort, Albert Edward eta Alexandra izenekoak, James Watten enpresak eginak
Estazioa 1865ko apirilean ireki zuen Galesko Printzeak (etorkizunean Eduardo VII.a Erresuma Batukoa izango zena), motorrak piztuz. Ekitaldian errege etxeko hainbat kidek, ministrok, Londresko Lord Nagusia eta Canterbury eta Yorkeko artzapezpikuak izan ziren eta, ondoren 500 pertsonentzako afari bat eskaini zen eraikinean bertan. Ekitaldiaren ostean hegoaldeko estolderia sistema martxan zegoen eta lanean.
Hegoaldeko estolderiaren eraikuntzaren amaierarekin, MBWko kideek eta Miller diputatuak Bazalgetterentzat sari bat proposatu zuten. £ 6.000 ordaintzea adostu zuten, bere urteko soldata halako hiru, eta beste £4.000 bere hiru laguntzaileekin banatzeko. Ideia bertan behera utzi zuten, kritika handiak egonda, baina Hallidayk ikusten du garai horretan ez ohikoa zela horrelako gastu publikoak egitea eta, beraz, egindako lanarekin oso pozik zeudela adierazten du.
* Eraikuntza lanen zehar ebakia.
* Crossnessko punpatzeko estazioa.
* Galesko printzea motorra pizten.
* Motorrak hasi ziren eguneko jaia.

### Iparraldeko estolderia sistema

Tamesis ibaiaren iparraldean askoz jende gehiago bizi zen, Londresko biztanleriaren bi heren, eta lanak egiteko jada eraikuntzez beteriko eremu batean aritu behar ziren, kanal, trenbide eta zubi ugarirekin. 1859ko urtarrilaren 31n hasi ziren lanean, baina arazo asko aurkitu zituzten eraikitzen ari zirela, tartean 1859-60ko langileen greba bat, izozte handi bat negu hartan, eta ohi baino euri gehiago. 1862ko ekainean euritea hain izan zen handia, ezen Freeteko estoldaren berreraikuntza lanetan istripua egon zen. Clerkenwellen Metropolitan Railway trenbidearekiko paralelo egiten ari ziren zulo handiaren alboan zegoen pareta erori eta Fleeteko urak Viktoria kalean isuri ziren.
Iparraldean zegoen maila altuko estolda Hampstead Heathetik Stoke Newingtonera egiten zuen bidea, Viktoria parkean barrena, eta hor batzen zen maila-ertaineko estoldako ekialdearekin. Maila-ertaineko estolda hori Bayswaterren hasten zen eta Oxford Streetetik zihoan Clerkenwellera eta Bethnal Greenera, konexioaren aurretik. Batutako estolda hau Abbey Mills Pumping Stationeraino iristen zen Stratforden, eta hor behe mailako estoldarekin batzen zen. Punpatzeko horrek Abbey Millsen isuri guztia altxatzen zuen 11 metro inguru estolda nagusira. Estolda honek 8 kilometro egiten zituen Becktonera, gaur egun Greenway gisa ezagutzen den bide berdearen azpitik.
Crossmessko punpatzeko estazioa bezala, Abbey Millsekoa Bazalgettek eta Driverrek elkarrekin diseinatu zuten. Eraikinaren erdialdean zegoen motor-etxearen gainean domo dekoratu bat zegoen, Dobraszczyken ustez, "eliza bizantziar baten itxura" zuena. Nikolaus Pevsner arkitekturaren historialariaren abera, eraikinak "oso arkitektura interesgarria zuen, helbururik tontoenarentzat"; bere ustez "italiar arkitektura gotikoa zen estiloan baina bizantziar leihoak zituen eta erdiko oktogonoak errusiar zaporea zuen".
Maila baxuko estolden drainatzea emateko, 1864ko otsailean Bazalgette Tamesis ibaiaren ertzetan zehar hiru lubeta eraikitzen hasi zen. Iparraldean Victoria Embankment eraiki zuen, Westminsterretik Blackfriars zubiraino doana, eta Chelsea Embankment, Millbanketik Chelseako Cadogan kairaino doana. Hegoaldean Albert Embankment dago, Westminster zubiaren Lambeth muturretik Vauxhalleraino. Estoldek Tamesis ibaiaren ertzak zeharkatzen dituzte, ertzean hormak eraikiz, estolderia-hodiak barruan jarriz eta horiek betez. Lanek 21 hektarea baino gehiagoko lur eremua eskatu zuten Tamesisetik; Victoria Embankment ontziak Westminster eta Londresko City artean zeuden errepideen pilaketa arintzeko abantaila erantsia izan zuen. Lubetak eraikitzearen kostua 1,71 milioi libera esterlina zela kalkulatu zen, horietatik 450.000 ibaiaren aurrean behar ziren jabetzak erostera bideratu ziren, industria-erabilera arinekoak izan ohi zirenak. Lubetaren proiektua, garrantzi nazionalekotzat hartu zen, eta, Erregina ezin izan zenez joan gaixotasunagatik, Victoria lubeta, Galesko Printzeak inauguratu zuen 1870eko uztailean. Albert Embankment 1869ko azaroan amaitu zen, Chelsea Embankment 1874ko uztailean inauguratu zen bitartean.
Bazalgettek esan zuen lubeta hauek izan zirela proiektu guztian zehar egin behar izan zen gauzarik zailena eta korapilotsuena, eta Chelsea Embankment ireki eta gutxira zaldun titulua eskuratu zuen. 1875ean mendebaldeko drainatze sistema amaitu zen eta sistema osoa martxan jarri zen. Lanak 318 milioi adreilu behar izan zituen eta 670.000 metro kubo porlan eta hormigoi; amaieran, 6,5 milioi libera inguru behar izan zirela kalkulatzen da.

## Ondorioak

1866an Londresen beste kolera agerraldi bat izan zen, 5.596 pertsona hil zituena, Aldgate eta Bow arteko East Endeko gune batera mugatu zen arren. Garai hartan Bazalgette sistemara konektatu gabe zegoen Londresko zati bat zen, eta hildakoen % 93 inguru horretan gertatu ziren. Errua Londres Ekialdeko Uren Konpainiarena zen, bere ur zikinak milia erdi (800 m) bere urtegitik behera isurtzen baitzituen: ur zikinak urtegira eramaten zituzten marea igotzearekin batera, inguruko ur edangarria kutsatuz. Agerraldiaren eta haren kausen diagnostikoaren ondorioz, kolera uretik transmititzen zela onartu zen, eta ez miasmatik. The Lancet aldizkariak, William Farr doktoreak gertakariaren inguruan egindako ikerketaren xehetasunak azaltzean, bere txostenak "ur hornidurak epidemiaren kausalitatean izan duen eraginari buruz atera dituen ondorioak jasanezinak" egingo dituela adierazi zuen. Gaixotasunaren azken agerraldia izan zen hiriburuan
1878an, Tamesiseko itsasontzi batek, SS Princess Alicek, Bywell Castle ontzia jo zuen eta hondoratu egin zen, 650 hildako baino gehiago eraginez. Istripua hustubideetatik gertu gertatu zen, eta Erresuma Batuko prentsak bere buruari galdetu zion ea hondakin-urek eragin ote zituzten heriotzetako batzuk. 1880ko hamarkadan, zabortegiek eragin zitzaketen osasun-arazoen beldur, MBWk hondakin-urak araztu zituen Crossness eta Becktonen, tratatu gabeko hondakinak ibaira isuri beharrean, eta sei lohi-ontzi eraikitzeko agindua eman zen, efluenteak Ipar Itsasora isurtzeko. 1887an martxan jarritako lehen itsasontziak SS Bazalgette izena hartu zuen; prozedura 1998ko abendura arte egon zen martxan, isurketa amaitu eta hondakinak deuseztatzeko erraustegi bat erabili zen arte. Estolderia XIX. mendearen amaieran zabaldu zen, eta berriro XX. mendearen hasieran. 2015etik, estolderia sarea Thames Waterrek kudeatzen du, eta egunean zortzi milioi pertsonak erabiltzen dute. Konpainiak 2014an adierazi zuenez, "Sistema borrokan ari da XXI. mendeko Londreseko eskaerei aurre egiteko".
Crossness ponpaketa estazioa 1950eko hamarkadaren erdialdera arte erabili zen, ordezkatua izan zen arte. Motorrak handiegiak ziren kentzeko eta in situ utzi ziren, baina hondatu egin ziren. Estazioa bera, Eraikin eta Herri Lan Ministerioak, I. graduko katalogatutako eraikina izatera pasa zen 1970eko ekainean (ordutik English Heritagek ordezkatua). 2015etik, Crossness Engines Trustek eraikina eta bere motorrak zaharberritu ditu. Peter Bazalgette britainiar telebista ekoizlea eta birbiloba da fundazioaren presidentea. 2015etik, Abbey Mill enpresaren instalazioetako batzuk hondakin-urak ponpatzeko estazio gisa funtzionatzen jarraitzen dute. Eraikineko tximinia bikoitz handiak, Bigarren Mundu Gerran kendu ziren, Luftwaffek nabigaziorako erreferentzia gune bezala erabil zitzakeen beldurrez, eta eraikina, II* graduko katalogazio bihurtu zuen Herri Lan Ministerioak 1974ko azaroan.
Hiribururako estolderia sistema integratua eta funtzionamenduan dagoena hornitzeak, eta ondorioz kolera kasuak murrizteak, John Doxat historialariak esan zuen Bazalgettek "ziurrenik beste edozein funtzionario viktoriarrek baino hobeto egin zuela, eta bizitza gehiago salbatu zituela". Bazalgettek MBWn lan egiten jarraitu zuen 1889ra arte, garai honetan Londresko hiru zubi ordezkatu zituelarik: Putney 1886an, Hammersmith 1887an eta Battersea 1890ean. 1884an Ingeniari Zibilen Erakundeko (ICE) presidente izendatu zuten, eta 1901ean bere bizitza gogoratzeko monumentu bat inauguratu zen Victoria Embankmenten. Hil zenean, 1891ko martxoan, The Illustrated London Newsen obituarioak idatzi zuen "Bazalgetten ospearen bi titulu nagusiak Londres edertu eta drainatu izana" direla, eta Sir John Coodek, garai hartako ICEko presidenteak, esan zuen Bazalgetteren lanak "bere trebetasun eta gaitasun profesionalaren monumentu gisa mantenduko direla beti". The Times egunkariaren obituarioaren arabera, "Zeelandaberritarra mila urte barru Londresera iristen denean... Tamesiseko dikearen horma osatzen duten granitozko bloke handien sendotasun eta simetria paregabeak indarrean jarraituko du". Eta jarraitu zuen: "Londreskoen azpitik doan estolda handiak... 20 bat urte gehitu dizkio bere bizi-aukerei". Peter Ackroyd historialariak, bere lurpeko Londresko historian, "[John] Nash eta [Christopher] Wrenekin, Bazalgette Londresko heroien panteoian" sartzen dela uste du, bere lanagatik, bereziki Victoria eta Albertoren lubeten eraikuntzagatik. .

## Kirats Handia artean

Kirats Handia Antonin Varenneren Trois mille chevaux-vapeur eleberriaren bigarren zatia da, 2014an argitaratua, lehen atalaren lehen zatian zehar deskribapen luze batekin.
Ankh ibaia, Ankh-Morpork ureztatzen duena Terry Pratchetten Mundudisko liburu sailan, garai honetako Tamesisen egoera inspiratua dago. Han, ibai bat bezala deskribatzen da, bere urak hain lodiak direnez, bertan zehar korrika egin daitekeelarik, eta bertan itotzea ezinezkoa denez, bere kiratsa hain da handia, ezen inbaditzaile askok atzera egin baitute hiriko ateak zeharkatu ondoren.
Kirats Handia, Blake eta Mortimerren abenturen 24. liburukian aipatzen da, William S-ren testamentua. Baina komiki honetan akats bat dago: Tower Bridge irudikatzen duen bineta bat ikusten da 1858an gertatu zen Kirats Handiaz hitz egiten den testu batekin. Tower Bridge ez zen 1858an eraiki, 1880ko hamarkadan eraiki zen.
Gertakaria Y. S. Leeren gaztetako eleberri batean ere aipatzen da, "Agentzia" sagaren lehen liburukia, Jaderen zintzilikaria izenekoa.

## Oharrak

* ↑ Fleet eta Walbrook ibaiak, beste askorekin batera, oraindik existitzen dira estalitako ibai bezala gaur egungo Londresen.
* ↑ Chadwickek osasun baldintzak hobetu nahi zituen; 1842an Report on the Sanitary Condition of the Labouring Population of Great Britain argiratatu zuen, best-seller bat. 1843an herrietako osasunari buruzko errege batzorde batean parte hartu zuen, eta 1847an bigarren batzorde batean, Estolderiaren Batzorde Metropolitarra sortu zuena.
* ↑ City of London oraindik bereizia mantendu zen.
* ↑ Bazalgettek ingeniari nagusiaren posturako beste zortziren aurka lehiatu zuen; bere eskaera babestu zuen Robert Stephensonek The Rocket lurrun-makinaren asmatzaiela bere aitarekin batera; William Cubitt ingeniari zibilak, Britania Handiko bi trenbide sistema disenatu zuena; eta Isambard Kingdom Brunel ingeniari zibilak.
* ↑ £5.4 milioi 1857an 2015eko £450 milioi inguruko izango lirateke; 2.4 milioi, ordea, 2015eko 200 milioi inguru.
* ↑ Gaur egungo £500.000 izango lirateke, inflazioa kontutan hartuta.
* ↑ £6.5 milioi 1875an gaur egungo 535 milioi inguru izango lirateke.

## Erreferentziak

* ↑ Talling 2011, 40 & 42 orr. .
* ↑ Ackroyd 2011, 69–70 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 7 orr. .
* 1 2 Dobraszczyk 2014, 8–9 orr. .
* ↑ Owen 1982, 47 orr. .
* ↑ Faraday, Michael. (1855ko uztailaren 9). «The State of the Thames» The Times: 8..
* 1 2 3 Flanders 2012, 224 orr. .
* ↑ Hibbert et al. 2011, 248 orr. .
* 1 2 Johnson 2006.
* ↑ Halliday 2001, 1469 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 9 orr. .
* ↑ Ryan 2008, 11 orr. .
* 1 2 Snow 2004.
* ↑ Clayton 2010, 64 orr. .
* 1 2 Dobraszczyk 2014, 15 orr. .
* ↑ Mandler 2004.
* ↑ Owen 1982, 47–48 orr. .
* 1 2 Trench & Hillman 1989, 66 orr. .
* 1 2 3 4 5 Smith 2004.
* ↑ (Ingelesez) «Joseph Bazalgette» Sky HISTORY TV channel (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* ↑ Halliday 2013, 10 orr. .
* ↑ Trench & Hillman 1989, 72 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 20–22 orr. .
* ↑ De Maré & Doré 1973, 47 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 68–70 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 71 & 73 orr. .
* ↑ Flanders 2012, 223–224 orr. .
* ↑ Dickens 2011, 451 orr. .
* ↑ Lewis 2008, 243–244 orr. .
* ↑ «Health of London During the Week» London Standard: 2..
* ↑ Ackroyd 2011, 75 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 71 orr. .
* ↑ Simons, Paul. «The big stench that saved London» The Times: 26..
* ↑ «The Purification of the River Thames» The Standard: 2..
* ↑ «The Poisonous Gases From Thames Water» The Standard: 2..
* ↑ «Annually» The Illustrated London News.
* ↑ Parliament and the Thames. .
* ↑ «State and Church» The Examiner.
* ↑ «State of the Thames—Question» Hansard 150.
* ↑ «State of the Thames—Question» Hansard 150.
* ↑ «Punch's Essence of Parliament» Punch: 3..
* ↑ «Metropolitan News» The Illustrated London News: 11..
* ↑ «First Reading» Hansard 151.
* ↑ Halliday 2013, 73–74 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 32 orr. .
* ↑ «Leading article» The Times: 9..
* ↑ Halliday 2013, 74–75 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 80–81 orr. .
* ↑ Trench & Hillman 1989, 71 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 25 orr. .
* 1 2 Halliday 2011, 208 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 79 orr. .
* ↑ De Maré & Doré 1973, 47–48 orr. .
* ↑ Halliday 2013, xiii & 10 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 34 orr. .
* ↑ «The Metropolitan Great Drainage Works» The Observer: 2..
* ↑ Owen 1982, 59 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 83–84 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 44 orr. .
* 1 2 (Ingelesez) «CROSSNESS PUMPING STATION, Bexley - 1064241 | Historic England» historicengland.org.uk (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* ↑ Crossness Pumping Station. .
* ↑ Halliday 2013, 98 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 97–98 orr. .
* ↑ Picard 2005, 9–10 orr. .
* ↑ Halliday 2013, xiii orr. .
* ↑ Halliday 2013, 95–97 orr. .
* 1 2 Halliday 2011, 209 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 27 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 81–82 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2006, 236 orr. .
* ↑ Cherry, O'Brien & Pevsner 2005, 229–230 orr. .
* ↑ Picard 2005, 27 orr. .
* 1 2 Dobraszczyk 2014, 31 orr. .
* ↑ Thornbury 1878, 325–326 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 157–159 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 155 & 162 orr. .
* ↑ De Maré & Doré 1973, 209–210 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 163 orr. .
* ↑ De Maré & Doré 1973, 213 orr. .
* ↑ Trench & Hillman 1989, 76 orr. .
* ↑ Sir Joseph Bazalgette and London's Sewers. .
* ↑ «Sir Joseph Bazalgette, CB» Punch: 262..
* ↑ Halliday 2013, 124 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 139–140 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 103 orr. .
* ↑ Dobraszczyk 2014, 55 orr. .
* ↑ Report of the Medical Officer of Health for London County Council 1925. , 182 or..
* ↑ Halliday 2013, 106–107 orr. .
* ↑ London's Victorian sewer system. .
* ↑ Emmerson 2009, 18 orr. .
* ↑ «Smells Like Thames Sewage» BBC.co.uk.
* ↑ Clayton 2010, 73 orr. .
* ↑ Halliday 2013, 3 orr. .
* ↑ «Personal» The Illustrated London News: 370..
* ↑ «Death of Sir Joseph Bazalgette» The Times: 4..
* ↑ Ackroyd 2011, 80 orr. .

## Bibliografia

* Ackroyd, Peter. (2008). Thames : sacred river. Vintage ISBN 978-0-09-942255-6. PMC 232983583. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Ackroyd, Peter. (2011). London under. Chatto & Windus ISBN 978-0-7011-6991-6. PMC 670282591. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Cherry, Bridget; O'Brien, Charles; Pevsner, Nikolaus. (2005). London: East. Yale University Press ISBN 0-300-10701-3. PMC 57431801. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Clayton, Antony. (2010). Subterranean city : beneath the streets of London. (Rev. and extended ed. argitaraldia) Historical Publications ISBN 978-1-905286-32-4. PMC 707725831. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* De Maré, Eric Samuel. (2001). Victorian London revealed : Gustave Doré's metropolis. Penguin ISBN 0-14-139084-0. PMC 48533578. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Dickens, Charles. (2011). The letters of Charles Dickens, 1833-1870. (Digital version. argitaraldia) Cambridge University Press ISBN 978-1-139-10923-9. PMC 821853889. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* (Ingelesez) Dobraszczyk, Paul. (2006). «Historicizing Iron: Charles Driver and the Abbey Mills Pumping Station (1865-68)» Architectural History 49: 223–256. doi:10.1017/S0066622X0000277X. ISSN 0066-622X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Dobraszczyk, Paul. (2014). London's sewers. Shire Publications ISBN 978-0-7478-1431-3. PMC 858956278. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Emmerson, Andrew. (2009). Discovering subterranean London. Shire Publications ISBN 978-0-7478-0740-7. PMC 316030475. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Flanders, Judith. (2012). The Victorian city : everyday life in Dickens' London. ISBN 978-1-84887-795-5. PMC 796280129. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Halliday, Stephen. (2011). The great filth : disease, death & the Victorian city. History Press ISBN 978-0-7524-6175-5. PMC 756059673. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* (Ingelesez) Halliday, Stephen. (2001-12-22). «Death and miasma in Victorian London: an obstinate belief» BMJ 323 (7327): 1469–1471. doi:10.1136/bmj.323.7327.1469. ISSN 0959-8138. PMID 11751359. PMC PMC1121911. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Halliday, Stephen. (2001). The great stink of London : Sir Joseph Bazalgette and the cleansing of the Victorian capital. Sutton ISBN 0-7509-2580-9. PMC 59511520. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Hibbert, Christopher; Weinreb, Ben; Keay, John; Keay, Julia. (2011). The London Encyclopaedia. (3. argitaraldia) London: Pan Macmillan ISBN 978-0-230-73878-2..
* London : the autobiography : 2,000 years of the capital's history by those who saw it happen. Constable 2008 ISBN 978-1-84529-875-3. PMC 236120451. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* (Ingelesez) «Chadwick, Sir Edwin (1800–1890), social reformer and civil servant» Oxford Dictionary of National Biography doi:10.1093/ref:odnb/5013. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Johnson, Steven. (2006). The ghost map : the story of London's most terrifying epidemic--and how it changed science, cities, and the modern world. Riverhead Books ISBN 1-59448-925-4. PMC 70483471. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Owen, David Edward. (1982). The government of Victorian London, 1855-1889 : the Metropolitan Board of Works, the vestries, and the City Corporation. Belknap Press of Harvard University Press ISBN 0-674-35885-6. PMC 7836152. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Picard, Liza. (2005). Victorian London : the life of a city, 1840-1870. Weidenfeld & Nicolson ISBN 0-297-84733-3. PMC 60320045. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Pandemic influenza : emergency planning and community preparedness. CRC Press 2009 ISBN 978-1-4200-6088-1. PMC 257422671. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* (Ingelesez) «Bazalgette, Sir Joseph William (1819–1891), civil engineer» Oxford Dictionary of National Biography doi:10.1093/ref:odnb/1787. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Talling, Paul. (2011). London's lost rivers. Random House Books ISBN 978-1-84794-597-6. PMC 690087150. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* (Ingelesez) Thornbury, Walter. (1880). Old and new London 3. 3.. Cassell PMC 174260850. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).
* Trench, Richard. ((1994 printing)). London under London. (New ed. argitaraldia) J. Murray ISBN 0-7195-4617-6. PMC 29433717. (Noiz kontsultatua: 2021-03-07).

## Ikus, gainera

* Kolera
* Londresko 1854ko koleraldia
* John Snow
* Uraren kutsadura

## Kanpo estekak

* Datuak: Q546233