# Gizateriaren ondare

Munduko ondarea (Gizateriaren ondarea izenaz ezagunagoa), balio unibertsal berezia duela eta, UNESCOk hala izendatutako leku konkretua (hala nola, baso, mendi, laku, uharte, basamortu, eraikin edo hiri bat) da. Programa honek aparteko garrantzi kultural edo naturala duten lekuak identifikatzea, babestea eta gordetzea du helburu.
Izendapena jasotzen duten leku edo eraikinak, Munduko Ondareen Zerrendan sartzen dira.

## Gizateriaren ondare izendatzea

Prozesua hasten da estatu batek inbentario bat garatzen duenean ezaugarri natural edo kultural esanguratsuak dituzten bere gune guztiekin. Hori Behin-behineko Zerrendan sartzen da, eta ondoren hautagaitza-espediente batean koka daiteke. Gizateriaren Ondarearen Zentroak espediente hau egiteko laguntza eskaintzen du, eta ahalik eta osoena izan behar du.
Ondoren, espedientea bi erakundek ebaluatzen dute independenteki: Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundeak (IUCN ingelesez) eta Monumentu eta Guneen Nazioarteko Kontseiluak (ICOMOS, ingelesez). Ondoren, erakunde horiek gomendioak helarazten dizkiote Gizateriaren Ondarearen Batzordeari. Komitea urtean behin biltzen da, hautagai bakoitza behin betiko zerrendan sartu ala ez erabakitzeko, eta, batzuetan, erabakia atzeratzen du estatu kideei informazio gehiago eskatzeko.

### Irizpideak

Proposaturiko leku hautagai batek puntu batean edo gehiagotan bete behar dituen hamar irizpide daude zerrendan sartzeko.
2004. urtearen amaiera arte, sei irizpide ziren ondare kulturala izendatzeko; eta lau, ondare naturala izendatzeko. 2005ean sistema hori aldatu zen, hamar irizpideko multzo bakarra osatzeko. Izendatutako tokiek "balio unibertsal aipagarria" eduki behar dute, eta hamar irizpidetik gutxienez bat bete.
* i. "gizakien jeinu sortzailearen maisulana adieraztea".
* ii. "giza balioen elkar-eragin garrantzitsua adieraztea denbora tarte luze edo kultura eskualde hedatu batean, arkitektura edo teknologia garapenean, arte monumentalean, hirigintzan edo paisaiagintzan".
* iii. "lekukotza bakarra, edo gutxienez ezohikoa, ematea ohitura kultura edo zibilizazio batean, bizirik edo hilda dagoena".
* iv. "giza historiako garai aipagarri bateko adibide bikaina izatea, hala nola, eraikin bat, teknologia edo arkitektura multzo bat edo paisaia bat.
* v. "lur-itsasoen erabilera tradizionalaren edo jendeztatze tradizionalaren adibide bikaina izatea, batez ere aldaketa itzulezina izateko arriskuan badago".
* vi. "balio unibertsala duten ideiei, sineskerei, artelanei, idazlanei, gertakari edo tradizio biziei lotuta egotea, zuzenean edo materialki".
* vii. "aparteko gertakari naturalak edo edertasun naturala eta garrantzi estetiko ezohikoa izatea".
* viii. "Lurraren historiaren aro nagusien adibide aparta izatea".
* ix. "aldatzen edo garatzen ari diren prozesu ekologiko edo biologikoen adibide izatea".
* x. "tokian bertan aniztasun biologikoa mantentzeko habitat naturalaren adibide garrantzitsu eta esanguratsua edukitzea".

### Beste sailkapen batzuk

Unescoren sailkapenetan, bada beste kontzeptu bat, gizateriaren kultura ondare immaterialarena. Kasu honetan, honela defintzen da:
Kultura-ondare immateriala honako hauek dira: praktikak, irudikapenak, adierazpenak, ezagutza eta trebetasunak, tresnak, objektuak eta artefaktuak, komunitateek, taldeek eta, kasu batzuetan, gizabanakoek, beren kultura-ondaretzat hartzen dituztenak. Kultura-ondare immaterial hori, belaunaldiz belaunaldi transmititzen dena, komunitateek eta taldeek etengabe birsortzen dute beren ingurunearekin, naturarekin eta historiarekin duten interakzioari erantzunez, eta identitate- eta jarraitutasun-zentzua ematen die, kultura-aniztasunarekiko eta giza sormenarekiko errespetua sustatuz.
Era berean, UNESCOk natura edo ondare naturala babesteko beste izendapen ofizial bat du, biosfera erreserbena, eta halako bi daude Euskal Herrian, Urdaibai (Bizkaian) eta Bardea (Nafarroan).

## Ondare hautatuak
### Euskal Herrian

Euskal Herrian gizateriaren ondare izendatutakoak ondoko hauek dira:
* Donejakue Bidea: luzera osoan izendatua, Frantziatik Compostelako Donejakuera, Nafarroako bidea barne. Bi izendapen ditu: Frantzian eta Espainian. Hainbat lekuk eta eraikin Bidearekin lotura zuzena daukate. Haietako lau Ipar Euskal Herrian daude:
** Baionako katedrala.
** Ospitalepeko eliza.
** Donibane Garaziko Donejakue atea.
** Zuberoako Arüe eta Nafarroa Behereko Izura arteko 22 km erromes bide.
* Bizkaiko Zubia: Portugalete eta Getxo lotzen dituen 1893ko burdinazko zubi esekia.
* Santimamiñeko haitzuloak: Bizkaian
* Ekaingo haitzuloak: Gipuzkoan
* Altxerriko haitzuloak: Gipuzkoan

### Zerrendak

* Arabiar Herrialdeetan
* Europan
* Amerikan
* Asia eta Ozeanian
* Afrikan

## Eskualdeak

UNESCOk 5 gune geografikotan edo eskualdetan banatzen du mundua, gizateriaren ondareei dagokienez:
* Afrika
* Arabiar Herrialdeak
* Asia-Pazifikoa
* Europa/Ipar Amerika (Errusia eta Israel barne)
* Latinoamerika/Karibea

## Lurraldekako banaketa

Honako zerrenda honetan Gizateriaren Ondare izendatutako 10 leku baino gehiago dituzten herrialdeak agertzen dira:
* Marroia: 40 Gizateriaren Ondare edo gehiago dituzten herrialdeak
* Marroi argia: 30etik 39ra Gizateriaren Ondare dituzten herrialdeak
* Laranja: 20tik 29ra Gizateriaren Ondare dituzten herrialdeak
* Urdina: 15etik 19ra Gizateriaren Ondare dituzten herrialdeak
* Berdea: 10etik 14ra Gizateriaren Ondare dituzten herrialdeak

## Gizateriaren Ondarearen Batzarra

Gizateriaren Ondarearen Batzarrean parte hartzen duten estatuak hauek dira:
| Angola | Azerbaijan | Burkina Faso | Kroazia |
| Kuba | Finlandia | Indonesia | Jamaika |
| Kazakhstan | Kuwait | Libano | Peru |
| Filipinak | Polonia | Portugal | Hego Korea |
| Tunisia | Turkia | Tanzania | Vietnam |
| Zimbabwe | | | |

### Batzarraren bilkurak

| Bilkura | Urtea | Data | Hiria | Estatua |
| I. | 1977 | ekainaren 27 – uztailaren 1 | Paris | Frantzia |
| II. | 1978 | irailaren 5 – irailaren 8 | Washington Hiria | AEB |
| III. | 1979 | urriaren 23 – urriaren 26 | Kairo | Egipto |
| IV. | 1980 | irailaren 1 – irailaren 5 | Paris | Frantzia |
| V. | 1981 | urriaren 26 – urriaren 30 | Sydney | Australia |
| VI. | 1982 | abenduaren 13 – abenduaren 17 | Paris | Frantzia |
| VII. | 1983 | abenduaren 5 – abenduaren 9 | Florentzia | Italia |
| VIII. | 1984 | urriaren 29 – azaroaren 2 | Buenos Aires | Argentina |
| IX. | 1985 | abenduaren 2 – abenduaren 6 | Paris | Frantzia |
| X. | 1986 | azaroaren 25 – azaroaren 28 | Paris | Frantzia |
| XI. | 1987 | abenduaren 7 – abenduaren 11 | Paris | Frantzia |
| XII. | 1988 | abenduaren 5 – abenduaren 9 | Brasilia | Brasil |
| XIII. | 1989 | abenduaren 11 – abenduaren 15 | Paris | Frantzia |
| XIV. | 1990 | abenduaren 7 – abenduaren 12 | Banff | Kanada |
| XV. | 1991 | abenduaren 9 – abenduaren 13 | Kartago | Tunisia |
| XVI. | 1992 | abenduaren 7 – abenduaren 14 | Santa Fe | AEB |
| XVII. | 1993 | abenduaren 6 – abenduaren 11 | Indietako Cartagena | Kolonbia |
| XVIII. | 1994 | abenduaren 12 – abenduaren 17 | Phuket | Thailandia |
| XIX. | 1995 | abenduaren 4 – abenduaren 9 | Berlin | Alemania |
| XX. | 1996 | abenduaren 2 – abenduaren 7 | Merida | Mexiko |
| XXI. | 1997 | abenduaren 1 – abenduaren 5 | Napoli | Italia |
| XXII. | 1998 | azaroaren 30 – abenduaren 5 | Kioto | Japonia |
| XXIII. | 1999 | azaroaren 29 – abenduaren 4 | Marrakex | Maroko |
| XXIV. | 2000 | azaroaren 27 – abenduaren 2 | Cairns | Australia |
| XXV. | 2001 | abenduaren 11 – abenduaren 16 | Helsinki | Finlandia |
| XXVI. | 2002 | ekainaren 24 – ekainaren 29 | Budapest | Hungaria |
| XXVII. | 2003 | ekainaren 30 – uztailaren 5 | Paris | Frantzia |
| XXVIII. | 2004 | ekainaren 28 – uztailaren 7 | Suzhou | Txina |
| XXIX. | 2005 | uztailaren 10 – uztailaren 17 | Durban | Hegoafrika |
| XXX. | 2006 | uztailaren 8 – uztailaren 16 | Vilnius | Lituania |
| XXXI. | 2007 | ekainaren 23 – uztailaren 1 | Christchurch | Zeelanda Berria |
| XXXII. | 2008 | ekainaren 2 – ekainaren 10 | Quebec Hiria | Kanada |
| XXXIII. | 2009 | ekainaren 22 - ekainaren 30 | Sevilla | Espainia |
| XXXIV. | 2010 | uztailaren 25 - abuztuaren 3 | Brasilia | Brasil |
| XXXV. | 2011 | ekainaren 19 - ekainaren 29 | Paris | Frantzia |
| XXXVI. | 2012 | ekainaren 25 - uztailaren 5 | San Petersburgo | Errusia |
| XXXVII. | 2013 | ekainaren 17 - ekainaren 27 | Phnom Penh | Kanbodia |
| XXXVIII. | 2014 | ekainaren 15 - ekainaren 25 | Doha | Qatar |
| XXXIX. | 2015 | ekainaren 28 - uztailaren 8 | Bonn | Alemania |
| XXXX. | 2016 | uztailaren 10 - uztailaren 20 | Istanbul | Turkia |
| XXXXI. | 2017 | uztailaren 10 - uztailaren 17 | Krakovia | Polonia |

## Ikus, gainera

* Kultura ondasun Espainiar estatuan
* Monumentu historiko Frantziar Estatuan
* Kultura ondarea Euskal Herrian
* Kultura-ondare
* Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial
* Gizateriaren Ondarea arriskuan
* Natur ondare

## Erreferentziak

* ↑ «Munduko ondarea - Ezagutu Ekain» www.euskadi.eus (Eusko Jaurlaritza. Kultura eta Hizkuntza Politika Saila) (Noiz kontsultatua: 2023-07-22).
* ↑ World Heritage Whc.unesco.org
* ↑ Aukeraketa irizpideak
* ↑ «Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage» portal.unesco.org (Noiz kontsultatua: 2022-03-21).
* ↑ (Ingelesez) Urdaibai, UNESCOren webgunean
* ↑ (Ingelesez) Bardea, UNESCOren webgunean
* ↑ Estatu partaideen zerrenda, UNESCOren webgunean.
* ↑ UNESCOren webgunean, 31. Batzarraren datuak.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) (Frantsesez) UNESCOren Gizateriaren Ondarearen webgunea
* Datuak: Q9259
* Multimedia: World Heritage Sites / Q9259