# Lizeoko atentatua

Lizeoko atentatua 1893ko azaroaren 7an El Liceun gertatutako ekintza terrorista izan zen. Santiago Salvador izeneko anarkistak bonba bat jaurti zuen aretoan eta 20 hildako eragin zuen.

## Aurrekariak

XIX. mendearen amaieran, Lizeoa kataluniar burgesiaren gizarte-erakusleiho bihurtu zen, antzezlanak espazio findu eta entzutetsu batean ikusten zutena. Bestalde, anarkismoak, garaiko matxinada sozialaren mugimenduak nagusitu zituenak, Lizeoan oligarkia nagusiaren ikurretako bat ikusten zuen.
Santiago Salvador Franch Teruelgo herri batean jaioa zen, baina 16 urterekin iritsi zen Bartzelonara. Antonia Colomekin ezkondu ondoren tabernari bezala hasi zen lanean, baina negozioak porrot egin zuen. Ondoren, kontrabandoko alkohola salduz atera zuen bizimodua. 1890eko hamarkadaren hasieratik, Salvador zirkulu anarkistetan ibiltzen zen, eta horrek burgesiarekiko gorrotoa areagotu zuen.
1893ko irailaren 24an, Kataluniako kapitain jeneral Martínez Campos jenerala hiltzen saiatu ziren, baina ez zuten helburua lortu. Paulí Pallàs Latorre anarkistak bi bonba jaurti zituen jeneralaren aurka, eta honek zauri arinak baino ez zituen jasan. Ihes egin beharrean, Pallàsek gelditu egin zuen, erresistentziarik jarri gabe, "Gora Anarkia" oihukatuz. Berehala epaitu, heriotza-zigorra ezarri eta urriaren 6an exekutatu zuten. Salvadorrek berak ezagutzen zuen Pallàs, biak gatz kontrabandoko operazioetan izan baitziren. Pallàsek egindako atentatuagatik eta haren epaiketa eta exekuzioaren albisteengatik txundituta, Salvadorrek laguna emulatzea erabaki zuen, eta, horretarako, bi Orsini bonba eskuratu zituen talde anarkistetan, ez zailtasun handirik gabe; izan ere, hornitzaileek erosleak benetan erabiltzeko eros zitzala ziurtatu nahi zuten, eta atxilotzekotan ez zitzala salatu. Bonbak burdinurtuzko bi hemisferioz osatuta zeuden, bi piezak torlojuz lotzen zituen ardatz baten bidez lotuta. Bederatzi zentimetro eta erdiko diametroa zuten. Metalezko estalkiak zentimetro eta erdiko lodiera zuen. Bere gainazalean merkurio fulminatoz betetako hemezortzi irtengune zeuden, bonba leherrarazteko balio zutenak, edozein irtenguneren kontra lehertzen zirenak. Guztizko pisua, karga leherkorrarekin, hiru kilo ingurukoa zen.

## Atentatua

Bartzelonako burgesiaren eta Lizeoaren arteko identifikazioak eragin tragikoa izan zuen antzerkiaren historian; izan ere, Salvadorrek Pallàsen exekuzioak errepresalia gisa antzerkia atentatu bereizi gabe baten helburu bilakatzea erabaki zuen.
1893ko azaroaren 7an 1893-1894 opera denboraldia inauguratu zuten, Rossiniren Gilen Tell lanaren antzezpenarekin. Salvadorrek ez zuen sarrera ordaintzeko adina diru, eta bere emazteak behar zuen pezeta eman zion. Eserlekua antzokiko bosgarren solairuan zegoen, jendez gainezka zegoen "galeria"n. Anarkista besaulkietara zihoan pasilloan kokatu zen. Lehenengo ekitaldia pasatzen utzi zuen eta, bigarrenean, gaueko hamaiketan, barandara irten eta bi bonbak ia jarraian bota zituen besaulki-patiora. Lehenengoa 13. ilaran erori zen, eta berehala lehertu zen kolpearen ondorioz. Bigarrena, lehen leherketan hil zen emakume baten gonaren gainean erori zen. Jantziak kolpea arindu zuen, eta horrek lehergailua leherraraztea eragotzi zuen. Lehergailua besaulki baten azpian errodatu zen. Zazpi pertsona hil ziren. Beste hamahiru hurrengo orduetan egingo zituzten. 13. eta 14. ilarak izan ziren kaltetuenak.
Hala kontatu zuen Aurora roja liburuko pertsonaietako batek, Pio Barojaren La lucha por la vida trilogiaren azken zatiak, egun horretan kasualitatez antzerkian izan zenak:
| « | Izugarria zen, berrogei edo berrogeita hamar hildako zeudela iruditu zitzaidan. Besaulkietara jaitsi nintzen. Hori ikaragarria zen; antzokian, handia, argiz betea, gorputz zurrunak ikusten ziren, burua zabalik, odolez beterik; beste batzuk azken ahokadak ematen ari ziren. Zaurituak zeuden garrasika eta konortea galdutako andreen andana, eta hamar edo hamabi urteko neskato bat, hilda. Orkestrako musikari batzuek, frakez jantzita, papar zuria odoletan blai, zaurituak eramaten laguntzen zuten... ikaragarria zen. | » |
| —Aurora roja, 169. orr. |||

## Ondorioak

Atentatuak hiria astindu zuen. Lizeoko entzuleak (eta, oro har, hiriko antzokiena) berandu itzuli ziren normaltasunera, eta urteetan ez ziren erabili atentatuan hildakoek okupatutako besaulkiak. Aldi berean, "Lizeoko bonba" (ezaguna den bezala) Lizeoaren irudi klasista indartu zuen, eta askotan desitxuratu. Lizeoa 1894ko urtarrilaren 18ra arte ez zuten berriro ireki. Horretarako, Antoni Nicolauk kontzertu batzuk zuzendu zituen. Handik gutxira, lehen aldiz Mascagniren L'amico Fritz eta Masseneten Manon- Hariclea Darclée errumaniar sopranoa protagonista zutela- antzeztu zituzten.
Poliziak atentatuaren egilea harrapatzeko jendea antzokitik ateratzea galarazi bazuen ere, alferrik izan zen. Salvadorrek krimenaren lekutik ihes egitea lortu zuen, eta bere jaioterrira ihes egin zuen, Teruelera. Poliziak atxiloketa ugari egin zituen. Atxilotuen artean, Josep Llunas i Pujals La Tramontana astekariaren zuzendari eta sortzailea zegoen, ekintzagatiko propaganda eta indarkeria erabiltzearen aurka izateagatik ezaguna zen anarkista. Azkenean, Salvador Zaragozan atxilotu zuten. Poliziak inguratuta ikusi zuenean, bere buruaz beste egiten saiatu zen, sabelean tiro eginda, baina huts egin eta zauri arin bat baino ez zuen izan saihetsen inguruan. Montjuïceko gazteluan izan ondoren, 1894ko otsailaren 1ean, Bartzelonako Amalia Erreginaren espetxean espetxeratu zuten, inkomunikatuta.
Epaiketa apirilaren 11n hasi zen. Salvadorri 20 hilketa, 27 gaizki irtendako hilketa eta kalte handiak leporatzen zizkioten. Epaiketan honako hau adierazi zuen:
| « | Nire nahia gizarte burgesa suntsitzea zen, anarkismoak gerra irekia deklaratuta baitauka; eta nire asmoa zen gizartearen egungo antolamenduari eraso egitea, komunismo anarkikoa ezartzeko. Ez nuen pertsona jakin batzuk hiltzeko asmorik. Berdin zitzaidan batzuk edo besteak hiltzea. Izua eta ikara zabaltzea zen nire nahia. | » |
1894ko azaroaren 21ean, Bartzelonako Amalia Erreginaren (edo Kartzela Zaharraren) espetxeko Cordelers plazan Nicomedes Méndez borreroak Salvador hil zuen garrotez.
Urte askotan aho batez atentatuan lehertu ez zen bonba Bartzelonako Historia Museoan gordetako Orsini bonba zela uste izan zen, baina 1990ean Lluís Permanyer kazetariak antzeko beste bonba bat zegoela jakinarazi zuen, antzokian lehertu ez zen lehergailua ere izan zitekeena.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 Torrente 1994.
* ↑ Bosque Maurel 2002, 181 orr. .
* ↑ Fontova 2010, 2040 orr. .
* ↑ Permanyer, Lluís. (1990-11-6). «La bomba que desgarró la Barcelona de fin de siglo» La Vanguardia.

## Bibliografia

* (Gaztelaniaz) Bosque Maurel, Joaquín. (2002). «Pío Baroja y «su» Madrid: La lucha por la vida» Anales de Geografía de la Universidad Complutense ISSN 0211-9803..
* (Katalanez) Fontova, Rosario. (2010). La Model de Barcelona. Històries de la presó. Generalitat de Catalunya ISBN 978-84-393-8362-8..
* (Gaztelaniaz) Permanyer, Lluís. (1990-11-6). «Un día en la memoria de Barcelona» La Vanguardia (Bartzelona): 2-3..
* (Gaztelaniaz) Torrente, Ramón. (1994-2-1). EFE ed. «La historia negra del Gran Teatro del Liceo» El Norte de Castilla.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11909584
* Multimedia: Liceu bombing / Q11909584