OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Antonio Lizarraga

Antonio Lizarraga Eskiroz (Iruñea, 1817 – Erroma, 1877) nafar jeneral karlista izan zen.

## Biografia

17 urte besterik ez zuela jarri zen Zumalakarregiren agindupean. Barbastro, Huesca eta Oristako guduetan parte hartu zuen, azken horretan zauriturik suertatu zen. Hirugarren Karlistaldia hasi zenean eta teniente koronel zela, Gipuzkoako oste karlistako komandante nagusia, eta gero Aragoikoa eta Kataluniakoa izendatu zuten hurrenez hurren. La Seu d'Urgelleko plaza babesten ari zela Martínez-Campos jeneral liberalak preso hartu zuen. Handik bi urtera hil zen Erroman.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q11906062
* Multimedia: Antonio Lizárraga / Q11906062
# Antonio Lizartza

Antonio Lizartza Iribarren (Leitza, 1891ko urtarrilaren 16a - Iruñea, 1974ko irailaren 27a) nafar karlista izan zen.
Gaztetan jaimista, 1934an Nafarroako erreketeen buruzagi bilakatu zen. 1936ko altxatze militarraren prestakuntzan parte hartu zuen eta uztailaren 17an atxilotua izan zen. Madrilgo Espetxe Modeloan izan zen 1938an Iruñera itzuli arte.
1941ean Osasunaren presidente izendatu zuten, Antonio Artxankoren ordez. 1944an makien aurkako borrokan parte hartu zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5698804
# Antonio Lobato

Antonio Lobato Porras (Oviedo, Asturias, 1965eko irailaren 7a) espainiar kirol kazetari, telebista aurkezle eta irrati esatari bat da.
Nagusiki, Telecinco, La Sexta eta Antena 3 kateetan 1 Formulako emanaldiak aurkezteagatik ezaguna da, hortik, Espainian aldean "1 Formulako Burusoila" ezizenez ezaguna izatea.
* Datuak: Q3329893
* Multimedia: Antonio Lobato / Q3329893
# Antonio Lozes

Antonio Lozes (Donostia, 1905eko maiatzaren 19a - 1945) gipuzkoar futbolaria izan zen, atezain moduan aritutakoa. 1930ean Frantziako futbol selekzio nazionalean debutatu zuen.

## Ibilbidea

| Kluba | Urtea(k) |
| Club français | 1928-1929 |
| FC Sochaux | 1930-1933 |
| FC Mulhouse | 1933-1934 |
* Datuak: Q2857330
# Antonio López Ferreiro

Antonio López Ferreiro (Santiago de Compostela, 1837ko azaroaren 9a - 1910eko martxoaren 20a) galizierazko idazle nabarmen eta historialaria izan zen.
Santiagon ikasi zituen latin, filosofia, teologia eta zuzenbidea, eta Madrilen Teologian lizentziatu zen, eta liburutegi lanak egin izan zituen Artxibategi Historiko Nazionalean dokumentu galiziarrak aztertuz.
Galiziara itzuli zen 1866an, eta bost urte geroago Done Jakue katedraleko artxibategia aztertzeari ekin zion. Horren ondorioz, Galicia Histórica izeneko aldizkaria argitaratu zuen 1901etik 1903 arte, bai eta Erromantizismoaren garaian oso estimatua zen eleberri historikoa lantzeko dokumentazioa eman ere, ordurarte galizierazko literaturan landu gabeko arloa zena.
Rexurdimento garaiko egilerik nabarmenetakoa eta Real Academia Galega erakundeko kidea izan zen. Hil ondoren Dia das Letras Galegas dedikatu zioten 1978an.

## Bibliografia
### Eleberri historikoak

* A tecedeira de Bonaval (1894)
* O castelo de Pambre (1895)
* O niño de pombas (1905)

### Ez fikziozkoa

* Galicia en el último tercio del siglo XV (1883)
* Historia de la Catedral de Santiago (?)

## Ikus, gainera

* Galizierazko literatura
* Datuak: Q3320987
* Multimedia: Antonio López Ferreiro / Q3320987
# Antonio Luis Baena Tocón

Antonio Luis Baena Tocón (1915-1998) espainiar militar eta funtzionarioa izan zen, Espainiako Gerra Zibilaren ondorengo urteetan Francisco Francoren diktadurako hainbat auzitegi militarren parte izan zena.

## Biografia

1939 eta 1943 artean, alferez zela, Baena Tocón Prentsa Auzitegi Bereziari esleitu zitzaion. Auzitegi honen lana Espainiako Bigarren Errepublikan komunikabideetan idatzi zuten pertsonak jazartzea eta purgatzea zen. Instrukzio-epailearen aginduz, Baena Tocónek Madrilgo Udal Hemeroteka ikertu zuen, idazleen eta kazetarien izenak jasoz, baita beren literatur lanetan burutu zituzten ustezko delituak ere.
Hortaz gain, Baena Tocón Prentsa Auzitegi Berezi honekin lotutako hainbat gerra-kontseiluetako kide izan zen; besteak beste, 1940ko martxoan Miguel Hernández olerkariari heriotza-zigorra ezarri ziona (gero 30 urtetako kartzela-zigorrera kommutatu zitzaion). Baena Tocón prozesu honetako idazkaria izan zen, nahiz eta Zuzenbide Lizentziaturako irakasgai gutxi batzuk baino gaindituak ez izan.
1966ko ekainean, Antonio Luis Baena Tocón Kordobako Udaleko kontu-hartzaile izendatu zuten; lan honetan jardun zuen erretiroa hartu arte. Hori baino lehen, Aldundiaren ikuskatzaileorde izana zen; biak ala biak, diktaduran ohikoa zen bezala, erregimenaren zerbitzura egindako merituen ordainetan.

## Polemika

2019ko ekainean, bere semeak eskatuta, Alacanteko Unibertsitateak, Antonio Luis Baena Tocónek Miguel Hernándezen prozesuan izandako parte hartzeari buruzko informazio guztia bere artxibo dijitaletatik ezabatu zuen. Honek Streisand efektu bat sortu zuen, Baena Tocónen izena trending topic bihurtuz.

## Erreferentziak

* ↑ Ríos Carratalá, Juan A., 1958-. Nos vemos en Chicote : imágenes del cinismo y el silencio en la cultura franquista. ISBN 9788497173995. PMC 933229673. (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Bono, Ferran. (2019-06-18). «La Universidad de Alicante borra en Internet el nombre del secretario del juicio contra Miguel Hernández» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
* ↑ Carratalá, Juan A. Ríos. (2015). «El caso Diego San José, la sombra de Miguel Hernández y el juez humorista» Anales de la literatura española contemporánea, ALEC 40 (1): 355–375. ISSN 0272-1635. (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Levante-EMV. «Los verdugos de Miguel Hernández» www.levante-emv.com (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
* ↑ (Ingelesez) «Antonio Luis Baena Tocón nuevo interventor del ayuntamiento de Cordoba» Habilitados Nacionales (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
* ↑ Blanco, Miguel Ángel del Arco; Anderson, Peter. (2011). «Construyendo la dictadura y castigando a sus enemigos. Represión y apoyos sociales del franquismo (1936-1951)» Historia social (71): 125–141. ISSN 0214-2570. (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Cuando intentas borrar la historia y te comes un efecto Streisand como un piano. 1560867424 (Noiz kontsultatua: 2019-06-19).
* Datuak: Q64707197
# Antonio López-Istúriz

Antonio López-Istúriz White (Iruñea, 1970eko apirilaren 1a) nafar politikari eta abokatua da. Espainiako Alderdi Popularraren kidea, Europako Alderdi Popularraren idazkaria da.
Aita nafarra eta ama estatubatuarra ditu. CEU San Pablo Unibertsitatean ikasi ondoren, politikagintzan sartu zen. 2002tik aurrera Europar Legebiltzarrean izan da, non hainbat arlotan lan egin du.

## Erreferentziak

* ↑ Abizena López-Istúriz idaztea euskal herritar honen aukera pertsonala da. Izan ere, Euskaltzaindiak, euskara baturako, Lopetz-Isturitz onartu du deitura horren grafiatzat. Ikus Euskal Onomastikaren Datutegia.
* ↑ Bere bloga
* Datuak: Q602944
* Multimedia: Antonio López-Istúriz White / Q602944
# Antonio Loperena

Antonio Loperena Eseberri (Arguedas, 1922ko irailaren 4a - Tutera, 2010eko otsailaren 19a) euskal herritar margolari eta eskultorea izan zen.

## Biografia

Gurasoak Ezkarozeko ganaduzaleak zituen, Arguedasera joan zirenak. Autodidakta, abeltzaintzari ekin zion 30 urte bete arte.
1947an ezkonduta, 1952an joan zen Tuterara, bertan harria, marmola eta buztin lantzeko ikastera.
Hasieran, enkarguak Nafarroatik baino ez zituen jaso (Arguedasko Birjinaren kopia, Tuterako Santa Maria katedralerako Itxaropena, San Irineo eta San Antonio); gero, berriz, Venezuelatik, Ekuadortik, Floridatik, Paristik edo Gijóndik ere.

## Lan nabarmenenak

Hona hemen bere lan nagusienak:
* Monumento a Celso Muerza Garbayo, 1959, San Adrián
* Monumento al escritor José María Iribarren, 1972, Tutera
* Monumento al hortelano, 1973, Tutera
* Monumento al arzobispo Bartolomé de Carranza, 1977, Miranda Arga
* Monumento a Santa Vicenta María López de Vicuña, 1977, Cascante
* Monumento a Sancho VII, el Fuerte, 1983, Tutera
* Monumento al labrador, 1987, Cortes
* Monumento al pastor bardenero, 1992, Zarrakaztelu
* Monumento a Muza Ibn Muza, 1996, Tutera
* Homenaje a Alonso de Ercilla, 1998, Bilbo
* Monumento al pastor roncalés, 2000, Izaba
* Monumento a la Jota, datarik gabe, Tutera

## Erreferentziak

* ↑ Auñamendi Entziklopedia
* ↑ esculturaurbana.com
* Datuak: Q5549258
* Multimedia: Antonio Loperena / Q5549258
# Antonio Lekuona

    Artikulu hau margolari tolosarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lekuona».
Antonio Maria Lekuona Etxaniz (Tolosa, 1831ko urtarrilaren 17a - Ondarroa, 1907ko irailaren 26a) euskal herritar margolari kostunbrista izan zen.

## Biografia

Kosme Duñabeitiarekin ikasi ondoren, Iruñean eta Madrilgo San Fernandoko Arte Ederretako Eskolan egin zituen margolaritzako ikasketak. 1850ean Natur Zientzien Museoko marrazkilari postua lortu zuen lehiaketak gainditu ondoren eta 20 urtez izan zen bertako irakasle. Erakusketa garrantzitsu batzuk egin ondoren (Madril, 1856, 1864, 1871; Baiona, 1864) lanpostuari uko egin eta 1872an Bilbon hartu zuen bizilekua. Urtebete geroago Karlos VII.aren margolari izendatu zuten. Bilbon Adolfo Guiard, Manuel Losada, Gustavo de Maeztu edo Paco Durrioren irakaslea izan zen. 1875ean Karlos Borboitarraren zin-egitea Gernikako arbolapean Bizkaiko Jauna legez koadroa pintatu zuen, 1876an Elisabeten jarraitzaileek erre zutena. Reniers margolari flandriarraren kutsua nabari zaie Lekuonaren pinturei. Euskal giroko ikuspegiak pintatu ohi zituen eta euskal herritar margolaritza deituaren aitzindaritzat hartua da.

## Lan nabarmenduak

* Etcheco Jauna.
* San Ignacio herido en la heroica defensa del castillo de Pamplona, 1884
* Retrato de Iparraguirre
* Entrada de una novicia en el convento de Las Huelgas.
* Romería en Salbatore.
* Eskalea

## Erreferentziak

* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. Antonio María Lecuona Echániz. .
* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo loturak

* (Gaztelaniaz):Mikel Lertxundi Galianaren Lekuonari buruzko monografia. Bilboko Arte Ederren Museoa, 2015.
* Datuak: Q8201381
* Multimedia: Antonio Lecuona / Q8201381
# Antonio Lezama

Antonio Lezama González del Campillo (Guardia, 1882ko martxoaren 29a - Madril, 1971ko urriaren 27a) arabar kazetari eta idazlea izan zen.

## Biografia

1907an hasi zen lanean, Madrilgo El Liberal egunkarian. 1919an, Luis de Oteyza, Antonio Zozaya, Luis de Zulueta, Augusto Barcia, Pedro de Répide, Manuel Machado eta Luis Saladorekin batera La Libertad izeneko egunkaria sortu zuen, joera erradikal sozialista zuena.
Primo de Riveraren diktaduran zenbait aldiz atxilotua, Danton 7 Logiaren kidea izan zen. Partido Republicano Radical Socialista alderdiaren sortzaileetako bat izan zen.
Gerra Zibilean, Armada Errepublikanoaren seigarren dibisioaren komisario politiko izendatu zuten. 1939an, armada matxinoan Madril hartu zuenean, Txileko enbaxadan babesa hartu zuen, eta bi urte geroago hara erbesteratu zen. Bertan kazetaritzan eta antzerkigintzan lan egin zuen.

## Lanak

* Los caballeros de Alcántara en las tierras de odio y sangre: emocionante y trágico relato de la dolorosa página de Monte-Arruit. 1922
* La isla perdida: el castigo. 1924
* La isla perdida: vidas maltrechas. actos. 1924
* El arco en la cueva. 1925
* El fanatismo católico: absurdos, mentiras y crímenes. 1962

## Erreferentziak

* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. Antonio de Lezama y González Del Campillo. .
* ↑ Los novelistas sociales

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5700228
* Multimedia: Antonio de Lezama / Q5700228
# Antilly (Mosela)

Antilly Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 116 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Antilly udalerrian erroldatutako biztanleak 116 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 44 etxebizitza zeuden, 43 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 1 hutsik zegoen. 42 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 43 etxebizitza nagusietatik 38 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek hitu gela zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 30 etxek bost zituzten. 34 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Antilly udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 0 |
| 0 | 80-84 | 4 |
| 0 | 75-79 | 0 |
| 4 | 70-74 | 4 |
| 4 | 65-69 | 0 |
| 8 | 60-64 | 0 |
| 4 | 55-59 | 8 |
| 8 | 50-54 | 4 |
| 4 | 45-49 | 4 |
| 4 | 40-44 | 8 |
| 0 | 35-39 | 0 |
| 4 | 30-34 | 4 |
| 4 | 25-29 | 4 |
| 8 | 20-24 | 0 |
| 0 | 15-19 | 8 |
| 0 | 10-14 | 4 |
| 0 | 5-9 | 4 |
| 0 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 78 ziren, horien artean 53 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 53 pertsona aktiboetatik 51 lanean zeuden (21 gizon eta 30 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an zeuden 3 komertzioetatik, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
2000. urtean Antilly udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009
* ↑ Nombre d'équipements des services aux particuliers

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q22133
* Multimedia: Antilly (Moselle) / Q22133
# Antiloko

Antiloko (grezieraz Ἀντίλοχος Antílokhos), Homeroren Iliadako pertsonaia bat zen greziar mitologian. Nestorren semea, bere aitarekin joan zen Troiako Gerrara. Akilesi, Patrokloren heriotzaren berri emateaz arduratu zena izan zen. Memnonen esku hil zen, Nestorren atzeraegitea babesten ari zenean.
Bere errautsak, Akiles eta Patroklorenekin batera jarriak izan ziren. Hiru lagunek, berriz elkar ikusi zuten Uharte Zurian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q577552
* Multimedia: Antilochus (mythology) / Q577552
# Antilope Arroila

Antilope Arroila (ingelesez: Antelope Canyon; navajoz: Tsé bighánílíní dóó Hazdistazí) Ameriketako Estatu Batuetako Arizona estatuko Page hiritik hurbil dagoen arroila bat da. Beres herrialde honetako hego-mendebaldeko arroila estu guztietan argazki gehien atera eta bisitatuena dena da. Navajo herriaren lurraldean dago.
Arroila bi eremutan banaturik dago: Upper Antelope Canyon edo The Crack ("Goi Antilope Arroila" edo "Arraila"), navajoeraz Tsé bighánílíní (euskaraz "Ura haitz artean doan lekua" esan nahi du); eta Lower Antelope Canyon edo The Corkscrew ("Behe Antilope Arroila" edo "Kortxo-kentzekoa"), navajoeraz Hazdistazí ("Espiral haitz arkuak").

## Arriskuak

Arroila hau soilik gidariz bisitatu ahal daitekeenaren arrazoietako bat leku honek bat-bateko uholdeak jasateko duen arriskua da, eskualde honetako euri-jasa handiek minutu gutxitan arroila urez gainezka egin arte erabat bete baitezakete (nagusiki garaiera handiagoa duten eskualdeetan sortutako ur korronteen ondorioz). Izan ere, arroila honek ospea irabazi izanaren arrazoietako bat 1997ko abuztuaren 12an hamaika turistek bertan hil izanean datza. Gertakari guzti honetan talde horretako gidariak bakarrik biziraun izan zuen.

## Ikus gainera

* Ortzadar Zubiaren Monumentu Nazionala

## Erreferentziak

* ↑ Uholea Antilope Arroilan. 2006-3-20. Climb-Utah.com (Ingelesez)
* ↑ Antilope Arroila. 2006-3-20. PhotoDude.com (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Antilope Arroilaren webgunea (Ingelesez)
* Antilope Arroilaren 360ºko ikuspegi panoramikoaz gozatzeko aukera (Ingelesez)
* Datuak: Q308926
* Multimedia: Antelope Canyon / Q308926
# Antillon etxea

Antillon etxea Nafarroa Garaiko Urraul ibarreko Irunberri udalerrian Erdi Aroko oinetxe jauregi bat da.

## Eraikina

XVIII. mendeko jauregi barrokoa, baoak markoztatuz eta balkoiak saretuz egindako materialen konbinazio ugariko fatxada duena. XVIII. mendeko azken hereneko alabastro errokokozko armarria du.

## Erreferentziak

* Gran Enciclopedia de Navarra | IRUNBERRI. (Noiz kontsultatua: 2021-09-07).

## Ikus, gainera

* Irunberri

## Kanpo estekak

* Datuak: Q110369537
# Antillón

Antillón Huescako udalerria da.

## Ikus, gainera

* Huescako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1657221
* Multimedia: Antillón / Q1657221
# Aragoi Beherea (argipena)

Aragoi Beherea izeneko hiru eskualde daude:
* Aragoi beherea (Nafarroa): Aragoi ibaiak Nafarroa zeharkatzean eratzen duen eskualde geografikoa.
* Aragoi Behere administratiboa (Aragoi): Aragoiko Autonomia Erkidegoaren erdialdean dagoen eskualde administratiboa.
* Aragoi Behere historikoa (Aragoi): Aragoiko Autonomia Erkidegoaren erdialdean dagoen eskualde historikoa.
Izen horietako letra larrien eta xeheen erabileraz, Euskaltzaindiak hau dio:
| « | Leku-izena geografia fisikoaren eremuari dagokionean, leku-izenaren osagai generikoa letra xehez idazten da; hala ere, leku-izena geografia politikoaren eremukoa denean, leku-izenaren osagai generikoa letra larriz idazten da. Adibidez, Bajo Aragón edo Aragoi Beherea eskualde historikoa da, eta letra larriz idazten dira izendapena osatzen duten bi hitzak. Alabaina, Nafarroako Aragoi ibaiaren azken zatia izendatzeko, Aragoi beherea idatz daiteke, behere hitza letra xehez jarrita, ez baitu eskualde administratiboa adierazten. | » |
| Euskaltzaindiaren 151. araua, 5. orrialdea, 1. oin oharra ||
# Aragoiar gaztelua (Ischia)

Aragoiar gaztelua (italieraz: 'Castello Aragonese') Ischia uhartearen ekialdean, Napoliko golkoan, Italian, dagoen uhartexka batean eraikitako Erdia Aroko gotorlekua da. Tokiko lehen gotorlekua K. a. 474an eraiki zen baina egungo eraikina XV. mendekoa da.

## Geologia

Uhartexkak jatorri bolkanikoa du. Orain 300.000 urte erupzio baten bidez sortu zen. Egun 113 metro itsasoaren gainean ditu. Eremuak 56.000 m² inguru ditu.

## Sarbideak

Uhartexka gaur egun Ischiarekin lotuta dago 200 metroko luzera duen zubi baten bidez. Zubi horrek lehen "Borgo" izena zuen baina egun Aragoiar zubia da. Hori ez da beti horrela izan. XV. mende aurretik gortorlekuan sartzeko bide bakarra itsasoa zen eta, ondoren, iparraldean zegoen eskailera batetik. XV. mendean, Alfontso V.a Aragoikoaren agindupean, arroketan tunel bat egin zen. Tunelak 400 metroko luzera du eta bidea argizuloekin argitzen zen; argizulo horiek ere defentsarako erabiltzen ziren: bertatik etsaei olio irakiten, harriak eta mota guztietako jaurtigaiak botatzen zien. Tuneletik atera ondoren bide eta bidexka desberdinak daude. XX. mendearen 70. hamarkadan igogailu bat martxan jarri zen.

## Historia

Gotorlekuaren historia luzea da. Leku horretan K.a. 474 urtean Castrum Gironis izeneko gaztelua zegoen. Urte horretan Hieron I.ak, Siracusako tiranoa, Kumas greziar koloniak etruskoen aurka zuen gerra lagundu zien. Lacco Amenon Kumastarrek irabazi zuten eta, sari gisa, Hieron I.ari uhartexka eman zioten. Ondoren Napolik okupatu zuen gotorlekua. K.a. 315ean erromatarrek hartu zuten uhartexka, Aenaria kolonia sortuz. Uhartexka gotorleku gisa erabili zuten eta inguruan dorreak eta etxeak eraiki zituzten etsaien itsasontzien mugimenduak behatzeko.
Hurrengo mendeetan uhartexkak balore defentsibo izan zuen, inbasio desberdinen aurrean (bisigodoak, bandaloak, arabiarrak, normandiarrak (1134 - 1194), Hohenstaufen dinastiaren erasoak (1194 - 1265), Anjou dukerriaren aurka (1265 - 1282)...) inguruko populazioa babesteko. Ondoren, txandaka, gaztelua, jauregia eta monasterioa ziren. Gaur egun, uharteak hotela, museoa, gaztelu-monasterioko lorategia, ikuspegi zoragarriak eta klima zoragarria ditu.

## Iruditegia

* Aragoiar gaztelua.
* Itsaslabarra.
* Gaueko ikuspegia.
* Gazteluaren barrualdea.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.gardenvisit.com/gardens/castello_aragonese

## Kanpo estekak

* (Italieraz):Webgune ofiziala.
* Datuak: Q1048809
* Multimedia: Castello Aragonese (Ischia) / Q1048809
# Aragoiar nazionalismo

Aragoiar nazionalismoa Aragoi nazioa dela aldarrikatzen duen mugimendu politiko eta soziala da.
Mugimendu honek Aragoik berezko historia (Aragoiko Koroa), hizkuntza (aragoiera), lege eta kultura dituela defendatzen du eta, horretan oinarrituz eta etorkizunean ere aragoiar nortasunari eusteko, autonomia handiagoa edota independentzia eskatzen du. Ikurrik erabilienetako bat Aragoiko Estelada da, Aragoiko lau marrak eta erdian izar gorria duena.
Nazionalismo honen adar ezkertiarretan izaera kulturala eta ekologista indartsua da.

## Historia

Aragoiar nazionalismoa Kataluniako etorkin aragoiar batzuen formulazioetatik sortu zen. Haiek Bateratze Aragonesista alderdiaren, Kataluniako Gazteri Aragonesista taldearen eta El Ebro aldizkariaren inguruan bildu ziren. Aldizkari honetan hasi zen lehenengo urteetako aragoiar nazionalismoaren ikuspegia jasotzen. Laster, nazionalismoaren inguruko bi pertsona nabarmendu ziren: Gaspar Torrente eta Julio Calvo Alfaro.

## Talde politikoak

Gaur egun, alderdi politiko aragonesista nagusiak hauek dira:
* Partido Aragonés (PAR): Nazionalista-erregionalista moderatua eta zentro-eskuindarra. Aragoiko lehen indar politikoa izatera heldu zen. Haatik, gainbeheran dago eta gaur egun 3 diputatu ditu Aragoiko Gorteetan. 1987tik Aragoiko Gobernuko kidea da, 1993 eta 1995 urteen artean izan ezik, zentsura-mozio bat dela eta ez zuen gobernatu.
* Chunta Aragonesista (CHA): (euskaraz, Batasun Aragonesista). Nazionalista ezkertiar moderatua. 9 diputatu eta hirugarren indar politikoa izatera heldu da. Hala ere, bere instituzionalizaziotik eta bere zentrotarako eta nazionalismo moderaturako biratik endakapenean dago; gaur egun, 4 diputatu ditu.
* Iniciativa Aragonesa (INAR): Zentroko nazionalistak. Aragoiar Alderdiaren bereizketa.
* Puyalón (PYLN): Alderdi ezkertiar independentista, sozialista, ekologista eta antimilitarista, 2008an CHAtik bereiztuta. Cucha Independentistaren kideetako bat da, Aragoiko ezker independentistaren alderdi eta erakunde politikoek osatutako koalizioa. Nahiz eta gutxiengoa izan hazkundean dago eta hainbat zinegotzi ditu Huescako probintziaren iparraldean.
* Estau Aragonés (EA): Alderdi independentista, oso gutxiengoan dagoena eta parlamentutik kanpo dagoena.
Alderdi aragoiar nazionalistek hautesleriaren %10 eta %26 artean osatzen dute. Egun, aragoiar nazionalismoa aldaketa prozesu batean murgilduta dago. Horrela, Cucha Independentista alderdi ezkertiarra gorantz egiten ari da eta ohiko aragonesismoa (PAR eta CHA), berriz, beherantz.

## Banderak

* Independentista ezkertiarrek erabiltzen duten Aragoiko Estelada.
* 1932an Gaspar Torrentek diseinatutako estrelada aragonesa banderaren bertsioa, Aragoiar Estatua erabiltzen duena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2361860
* Multimedia: Aragonese nationalism / Q2361860