# Aiara

Aiara (ofizialki Aiara / Ayala) Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Gasteiztik 46 bat kilometrora dagoena. Udalerriak Arespalditza du herriburu, eta beste 22 herriz ere osatua dago; populatuena Luiaondo da.
Aiaraldeko eskualdea osatzen du Amurrio, Artziniega, Okondo eta Laudio udalerriekin batera.

## Geografia
### Ingurune naturala

Gorobel mendilerroa udalerriaren hegoaldean dago, Burgosko probintziako Merindadeen eskualdetik banatzen duela.
Ikustekoa da Soxotik gertu dagoen Peñaladros izeneko ur-jauzia, 25-30 metroko garaiera duena.

### Udalerri mugakideak

Aiarak mugakide ditu iparraldean Gordexola (Bizkaia) eta Okondo; ipar-ekialdean Laudio; ekialdean Amurrio; hego-ekialdean Urduña (Bizkaia); hegoaldean Merindadeak (Burgos); eta mendebaldean Artziniega eta Merindadeak (Burgos).

## Historia

Historikoki garrantzi handia izan du, batez ere Erdi Aroan, azken hamarkadetan gainbehera badator ere. Gaur egun 3.000 biztanlera ere ez da heltzen udalerri osoa.
Historiaurreari dagokionez, hiru trikuharri aurkitu dira Aiaran; haietariko bi Añesen, eta Menoion bestea. K.a. XXV. mendekoak omen dira.

## Banaketa administratiboa

Aiara udalerria 24 herriz osatua dago, 23 kontzejutan antolatuta daudenak:
* Aginaga
* Añes
* Arespalditza (herriburua)
* Beotegi
* Erbi
* Erretes-Lanteno
* Etxegoien
* Izoria
* Kexaa
* Lanteno
* Lexartzu
* Luiaondo
* Luxo
* Madaria
* Maroño
* Menagarai
* Menoio
* Murga
* Olabezar
* Opellora
* Ozeka
* Sanbantone
* Soxo
* Zuhatza

## Demografia

Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, Aiarak ez zuen gora-behera demografiko handirik izan XX. mendean. Mende horren bigarren erdialdean beherakada txiki bat izan zuen, baina XXI. mendearen hasieran biztanleak irabazi zituen.
* Aiarako biztanleria
* Datu-iturria: www.ine.es

## Politika
### Alkateak

Hauek izan dira Aiarako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Lazaro Gancedo Salmanton | 1979 | 1983 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Lazaro Gancedo Salmanton | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Lazaro Gancedo Salmanton | 1987 | 1991 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Florencio Alamillo Barandiaran | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Florencio Alamillo Barandiaran | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Florencio Alamillo Barandiaran | 1999 | 2000 $^a$ | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Ainhoa Campo Arenaza | 2000 | 2003 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Ainhoa Campo Arenaza | 2003 | 2007 | Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna |
| Ainhoa Campo Arenaza | 2007 | 2011 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Josu Artetxe Arana | 2011 | 2015 | Bildu |
| Gentza Alamillo Udaeta | 2015 | 2019 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Gentza Alamillo Udaeta | 2019 | 2023 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Pruden Otegi Etxebarria | 2023 | Jardunean | Euskal Herria Bildu |
$^a$ 2000ko Maiatzean Florencio Alamillo Barandiaran Alkatea zendu zen.

## Garraioa

Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 15 | Gasteiz (unibertsitatea) | Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (geltokia) • Zaitegi • Murgia • Sarria • Murgia (Paularrak) • Ametzaga • Beluntza (Soleta) • Izarra • Lezama • Larrinbe • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Luiaondo (Malato) • Luiaondo • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Areta • Laudio (Ugarte) • Okondo | Artziniega⁠ |
| 16 | Artziniega | Artziniega (gasolindegia) • Lanteno • Menagarai • Ibaguen • Arespalditza • Murga (industrialdea) • Izoria • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Laudio (Ugarte) • Okondo (Goienuri) • Okondo (Okondoxena) • Okondo (Zubidiarte) • Okondo (Jubilatuen kluba) • Okondo (Kutxabank) | Okondo |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Kultura
### Ondasun nabarmenak

* Arespalditzako parrokia (Andre Maria Jasokundekoa), XI. mendekoa, atari erromanikoarekin.
* Atxa dorretxea, Arespalditzan, XVII. mendekoa.
* Etxaurrengo Andre Mariaren santutegia, Menoion, XVIII. mendekoa, Gorobel mendien ikuspegi ederrak eskaintzen dituena.
* Kexaako dorretxe-gotorlekua, XIV. mendean eraikia estilo gotikoan.
* Lantenoko eskolak, kultura interesdun ondaretzat izendatuak.
* Murgako dorretxe-jauregia, 1272an eraikia.
* Negorta dorretxea, Zuhatzan, XV. mende bukaera aldera eraikia.
* San Bizente eliza, Añesen, XII. mendekoa, atari erromaniko ederrarekin.
* Ureta dorretxea, Lantenon, XIV.-XV. mendekoa.
* Zubiete dorretxea, Lantenon.

### Euskara

XIX. mendera arte ibarreko herri batzuetan euskara mantendu egin zuten, baina hortik aurrera gainbehera handia gertatu da Aiaran. Gaur egun, aiararren ia laurdena euskalduna da, eta haiek biltzeko asmoz Hogeitalau Euskara Elkartea sortu zuten.

## Argazki galeria

* Atxa dorretxea Arespalditzan.
* Cerrajería jauregia Arespalditzan.
* Negorta dorretxea, Zuhatzan.
* Kexaako dorretxe-gotorlekua.
* Murgako dorretxe-jauregia.
* Zubiete dorretxea, Lantenon.
* Ureta dorretxea, Lantenon.
* Lantenoko eskolak.
* Maroñoko urtegia

## Aiarar ospetsuak

* Martin Aiala (Arespalditza, ? - 1556), Antiokiako patriarka
* Frantzisko Mendieta Retes (1556-¿?), pintore eta idazlea. Fernando Katolikoaren Bizkaiko Foruen zin egitea margolanaren egilea.
* Eugenio Llaguno (Menagarai, 1724-1799), politikari eta euskaltzale ilustratua.
* Andrés Antonio Gorbea (Menagarai, 1792-1852), matematikaria.
* Estanislao Urkixo Landaluze (Murga, 1816-1889), Madrilgo alkatea 1883an
* Anuntxi Arana Murillo (1947) antropologoa eta irakaslea. Orozko Haraneko eta Iparraldeko kondaira mitikoak sakonki aztertu zituen. Iparraldean euskaraz aurkeztu zen lehenengo doktorego-tesia izan ze berea,
* Iñaki Isasi (Arespalditza, 1970), txirrindularia.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskaltzaindia. (PDF) 150. arauaː Arabako herri izendegia. .
* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-03-21).
* 1 2 3 «Gancedo Salmantón, Lázaro» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2023-09-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde de Ayala fallece en un accidente de tráfico» El País 2000-05-01 ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Los ciclistas de Ayala protestarán el sábado por los accidentes de Luiaondo» El Correo 2010-03-09 (Noiz kontsultatua: 2023-02-04).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «» El Consejo de Gobierno de la Diputación nombra a Ainhoa Campo nueva directora de Igualdad y Derechos Humanos» Radio Llodio 2020-12-09 (Noiz kontsultatua: 2023-02-04).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Bildu mantiene la Alcaldía de Okondo y logra la de Ayala» El Correo 2011-06-11 (Noiz kontsultatua: 2020-04-20).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Gentza Alamillo logra una rotunda victoria en Ayala» Radio Llodio 2019-05-27 (Noiz kontsultatua: 2020-03-18).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Alamillo promete «trabajo en común» en un Ayuntamiento en el que tiene mayoría absoluta» El Correo 2019-06-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Aiara Batuz da la Alcaldía de Ayala por sorpresa a EH Bildu» Gasteiz Hoy 2023-06-17 (Noiz kontsultatua: 2023-06-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Estos son los 53 alcaldes de los pueblos de Álava» Gasteiz Hoy 2023-06-17 (Noiz kontsultatua: 2023-06-18).
* ↑ «Pruden Otegi Etxebarria EH Bilduko alkategaiarekin solasean» Aiaraldea 2023-05-18 (Noiz kontsultatua: 2023-09-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) Llaguno abizenari buruzko informazioa
* ↑ Arana, Anuntxi, 1947-. ([1998]-). Orozko haraneko kondaira mitikoak : bilduma eta azterketa. Universidad del País Vasco, Servicio Editorial = Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua ISBN 84-8373-090-1. PMC 432705838. (Noiz kontsultatua: 2019-12-14).
* ↑ Eraso, Idoia. (2018-01-02). «Euskal Herriko mitologiari buruz egiten diren interpretazio fantasiatsuek kezkatzen naute» Kazeta.eus (Noiz kontsultatua: 2019-12-14).
* ↑ Arana Murillo, Anuntxi. «Orozko haraneko kondaira mitikoak. Bilduma eta azterketa» (PDF) Tesiker, Euskarazko doktorego-tesiak (Noiz kontsultatua: 2019-12-13).

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Aiaraldea

## Kanpo estekak

* Aiarako Udalaren webgunea
* (Gaztelaniaz) «Aiara», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Aiarako toponimia, Euskaltzaindiaren Euskal Onomastikaren Datutegian.
* Aiaraldeko Turismo Elkartearen webgunea
* Aiara, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
* Kexaako Aiala dorretxe-gotorlekuari buruzko informazioa, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
* Murga dorretxea, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
* Negorta dorrea, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
* Aialatarrei eta Kexaari buruzko artikulua, euskonews.com webgunean.
* (Gaztelaniaz) Luiandoko argazkiak, Flickr webgunean.
* Luiandoko argazki zaharrak.
* Datuak: Q1368772
* Multimedia: Ayala-Aiara / Q1368772
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Aiara