# Victorina Durán

Victorina Durán (Madril, 1899ko azaroaren 12a – Madril, 1993ko abenduaren 10a) margolaria, jantzien eszenografoa eta diseinatzailea izan zen. Espainaiko Kontserbatorio Nazionaleko Janzkera eta Eszenografiako katedra lortu zuen lehen emakumea izan zen. 1920ko eta 1930eko hamarkadetako surrealismoarekin lotutako abangoardiako margolaria. Argentinan erbesteratu ondoren, Buenos Aireseko Colon Antzokiko zuzendaria izan zen.

## Biografia

Familia burges, tradizionalista eta kultuan (Madrilgo Erreal Antzerkiko 1 abonu-zenbakiaren jabeak) jaio zen Victorina, eta antzerki horretako dantzari baten eta militar baten alaba izan zen. Familiak baztertu egin zuen aktore izateko nahia, eta marrazketa eta pintura ikasi zituen. Paradoxikoki, Salvador Dalí, Remedios Varo, Maruja Mallo eta Rosa Chacel bezalako pertsonaiak hurbiletik ezagutu zituen. Hala, 1917 eta 1926 bitartean Madrilgo San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian ikasketak amaitu ondoren, 1929an Janzkera eta Arte Eszenografikoaren katedra irabazi zuen, eta postu hori lortu zuen Espainiako lehena izan zen.
Kargua hartu aurretik, Durán bereziki nabarmendu zen artista gisa, 1925eko Parisko Arte Apaingarrien Erakusketa Handian Espainiako ordezkaritzan. Urtebete geroago, emakume intelektual eta artisten taldean parte hartu zuen, María de Maeztuk elkartu zituen Lyceum Club sortzeko (testuinguru horretan giltzarria izan zen Madrilgo Zirkulu Safikoaren garapenean).
Halaber, Rivas Cheriffekin lan egin zuen Madrileko TEA (Teatro Escuela de Arte) sortzeko, eta aldagelak eta dekoratuak egin zituen Margarita Xirgu, Federico García Lorca eta Irene López de Herediaren konpainietarako; garai hartako zenbait film espainiarretan girotzeak eta dekoratuak ere egin zituen.
1930eko hamarkadan dekoratzaile eta eszenografo gisa, Victorina "eskola naturalistaren arkeologismotik" askatu zen, "abangoardia eta kostunbrismo herrikoiaren" nahasketa berritzailea sortuz. Bere ideia estetiko berritzaileei buruz hainbat artikulutan idatzi zuen, La Voz y La Libertad egunkarietan, 1935 eta 1936 artean, Eszenografia eta jantziak izenburu generikoarekin.
Espainiako Gerra Zibila hasi ondoren, 1937an Margarita Xirgu-ri lagundu zion bere erbestealdi amerikarrean eta Argentinan finkatu zuen bere egoitza. Herrialde horretan, aldi berean, Colon eta Cervantes antzokietako zuzendari artistikoaren karguak bete zituen.
Susana Aquinorekin lankidetzan, La Cuarta Carabela (Zazpi Arteen Elkarte Hispanikoa) sortu zuen Teatro Indigena taldeak, eta figuringile gisa aritu zen Mercedes Quintana koreografoarekin.
Uruguain, Brasilen, Txilen, Alemanian edo Frantzian, besteak beste, egin zituen margo-erakusketak.
1949an, erbesteratzea hautsi zuen, Juan Tenorion Dalírekin lan egiteko, Luis Escobar Kirkpatrickek zuzenduta, Espainiako Antzoki Nazionalean. Handik aurrera, maiz bidaiatuk zuen Europara (bereziki Parisera eta Madrilera).
1980ko hamarkadan, behin betiko jarri zen Espainiako hiriburuan, eta 93 urte zituela hil zen.
Epitafioan testu hau ageri da:
   «Ez dakit maitatzeari utzi ote nion, hil egin zelako edo hil egin nintzelako, maitatzeari utzi nion».
Bere memorietan hauxe adierazi zuen:
   "lesbianismoko militantzia sutsua, Espainia zahar eta intolerantearen testuinguruan"

## Aintzatespenak

* Victorina Duránen bizitza eta lana aztergai izan dira, eta Sevillako Unibertsitatean, 2018an, Eva María Moreno Lagok Victorina Durán idazle eta abangoardiako antzerkiko artista doktore-tesia aurkeztu zuen.
* 2018ko uztailean, “Herstóricas. Historia, Mujeres y Género” eta “Autoras de Cómic” taldeek kultura- eta hezkuntza-izaerako proiektu bat sortu zuten, emakumeek gizartean egin zuten ekarpen historikoa agerian jartzeko eta ez egoteari buruzko hausnarketa egiteko, karta-joko batean oinarrituta. Gutun horietako bat Duráni buruzkoa da.
* 2020ko otsailean, Elena Fortún Zentro Dramatiko Nazionalaren antzerki-ekoizpena aurkeztu zen. María Folguerak idatzi eta zuzendu zuen, eta Victorina Durán bigarren mailako pertsonaia gisa agertu zen Lyceum Clubean girotutako eszenetan, Fortunen autore gisa eraikitzeko une garrantzitsu gisa. Ana Mayo aktoreak Victorina interpretatu zuen.

## Bibliografia

* Peláez Martín, Andrés (2003). Victorina Durán.
* «Victorina Durán» Mujeres en el Arte 9 de julio de 2014.
* Huerta, Javier; Peral, Emilio; Urzaiz, Héctor (2005). Espasa-Calpe, ed. Teatro español de la A a la Z. Madrid. ISBN 9788467019698. (requiere registro).
* Herreros, Isabelo (2012). La conquista del cuerpo. Planeta. ISBN 9788408079460.
* Moreno Lago, Eva (2019). Victorina Durán. A teatro descubierto (Eva Moreno edición). Torremozas. p. 340. ISBN 978-84-7839-805-8. Consultado el 5 de marzo de 2020.
* Moreno Lago, Eva (2018). «Transitar dos mundos: inventario teatral de Victorina Durán». Acotaciones. pp. 31 -60. ISBN 2444-3948 |isbn= incorrecto (ayuda).

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 «ABC MADRID 14-12-1993 página 104 - Archivo ABC» abc 2019-08-27 (Noiz kontsultatua: 2022-04-17).
* ↑ Peláez Martín 2003.
* ↑ «Rueda de fuego de Roberto Levillier en Alternativa Teatral» Alternativa Teatral.
* 1 2 3 Mayordomo 2014.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Victorina Durán: la escenógrafa que mostró su lesbianismo en los años 20» Yorokobu 2019-05-31 (Noiz kontsultatua: 2022-04-17).
* ↑ Lago, Eva María Moreno. Victorina Durán escritora y artista del teatro de vanguardia. .
* ↑ «Participa en el Crowdfunding "Herstóricas Pioneras" en Verkami» www.verkami.com.
* ↑ Madridiario. «Paseos urbanos con historia y mirada feminista» Madridiario.
* ↑ «Elena Fortún [Sendero Fortún»] Centro Dramático Nacional - Ministerio de Cultura.

## Kanpo estekak

* «Victorina Durán: figurinista y surrealista en el teatro español del 27» Conferencia en Casariche Cursos de Verano 25-31 de agosto de 2014.
* Datuak: Q5855526
* Multimedia: Victorina Durán / Q5855526