OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Guimarãesko gaztelua

Guimarãesko gaztelua (portugesez: Castelo de Guimarães) Portugalgo Guimarães hiriko gaztelua da, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturikoa Guimarãesko erdigune historikoaren batera.

## Historia

Guimarãesko gaztelua Mumadona Dias kondesak eraiki arazi zuen X mendean mairuen eta normandiarren erasoei aurre egiteko. Portugalgo Erresumaren jaiotzarekin loturik dagoen ikonoa bihurtu da. X mendean eraiki bazen ere XI mendean zabaldu eta handitu egin zen. Hala ere gaur egungo zatirik gehienak XIII mendekoak dira.
XIV mendeak zailak izan ziren hainbat setio jasan baitzituen baina bietan gazteluaren defentsan ari zirenek aurrera egin zuten. 1383 eta 1433 artean sarreran dauden bi dorreak eraiki arazi zituen Joanes I.ak.
1836an gaztelua eraitsi eta harriak errepideak pabimentatzeko erabiltzea proposatu zen baina Sociedade Patriótica Vimaranense elkarteak aurre egin eta gaztelua mantendu egin zen. 1881ean monumento historiko bitxia bihurtu zuten eta 1936an berriztatze lanak egin zitzaizkion.

## Egitura

Guimarães hiriaren iparraldean dagoen granitozko muino batean kokatzen da gaztelua eta baso txiki batek inguratzen du.
Eraikina erromanikoa bada ere gotiko goiztiarreko atalak ere baditu. Harresiak pentagonoa osatzen dute enparantza inguratuz eta zortzi dorre errektangular dituzte. XIII mendean eraikitako dorre nagusia eta egoitzak dira gotiko estilokoak.

## San Migel eliza

Gazteluko San Migel eliza (portugesez: Igreja de São Miguel do Castelo) gazteluaren ondoan eraiki zen, dirudienez X mendean, nahiz eta lehen aipamena 1216koa den. Kondairak dio bertan bataiatua izan zela Afonso Henriques, Portugalgo lehen erregea. 1870an parrokia izateari utzi eta eraikina bertan behera gelditu zen, baina guimaraestarrek Sociedade Martins Sarmento-ren izenean berrizteari ekin zioten 1874 eta 1880 artean.

## Iruditegia

* Sarrera.
* Harresiko dorre errektangularrak.
* Basoa.
* Afonso Henriquesen estatua.
* Gazteluko San Migel eliza.
* 1845eko argazkia.
* 1910eko argazkia.

## Ikus, gainera

* Guimarãesko erdigune historikoa (Gizateriaren Ondarea)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2658498
* Multimedia: Castelo de Guimarães / Q2658498
# Guimarreko mentzeierria

Guimarreko mentzeierria Tinerfe Handia hil ondoren eta Kanariar uharteen gaztelar konkistaren aurretik, Tenerife uhartea banatu zen bederatzi mentzeierrietako bat izan zen. Egungo Güímar, El Rosario, Candelaria, Arafo, Fasnia, Arico eta Santa Cruz de Tenerife eta San Cristóbal de La Laguna zatiak. udalerriak hartzen zituen. Bertako mentzeiak, Sortibán eta Acaymo edo Dadarmo eta Añaterve izan ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9031483
# Guimet Museoa

Guimet museoa (frantsesez: Musée national des Arts asiatiques-Guimet edo Musée Guimet) asiar artearen inguruko Frantziako museo bat da. Pariseko XVI. barrutiko Avenue d’lénan kokatua dago. Mendebalde guztiko Asiar artearen inguruko bildumarik handienetarikoa dauka.
Museoa, hasiera batean Lyonen kokatua (1879), estatuari eman zitzaion eta Parisera eraman zen 1885ean. Émile Étienne Guimetek sortu zuen bidaiatzea gustatzen zitzaion handiki frantziar bat. Guimetek instrukzio publikoko ministroarengatik Muturreko ekialdeko erlijioak ikertzeko agindua jaso zuen 1876an, museoa bidai horren ondorio izan zelarik, txinatar eta japoniar zeramika, baita Egipto, Grezia eta Erromarekin loturiko hainbat objektu ere. Bere hegaletako batean Panthéon Bouddhique delakoa kokatzen da, arte erlijiosoa erakusten duena.
2006ko abendutik 2007ko apirilera arte Museoak Kabulgo museoaren bildumak izan ditu, Grekobaktriar Erresumatik, Alexandria Oxianakoa hiritik eta Tillya Tepe altxorretik zetozen pieza arkeologikoekin.

## Kanpo estekak

* Guimet Museoko web-orria (Frantsesez)
* Datuak: Q860994
* Multimedia: Musée Guimet / Q860994
# Guimarães (Maranhão)

Guimarães Brasilgo udalerri bat da, Maranhão estatuan kokatua. 10.290 biztanle ditu 595,382 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Maranhão

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2101408
* Multimedia: Guimarães (Maranhão) / Q2101408
# Guimaëc

Guimaëc (bretainieraz Gwimaeg) Bretainiako Finistère departamenduko udalerria da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q224166
* Multimedia: Guimaëc / Q224166
# Gunnbjorn Ulfsson

Gunnbjørn Ulfsson edo Gunnbjørn Ulf-Krakuson, norvegiar esploratzailea izan zen, Groenlandiako kostaldea (eta baita Amerika ere) ikusi zuen lehendabiziko europarra. IX. mende bukaeran edo X. mende hastapenean, Norvegia eta Islandiaren artean zebilela, bere itsasontziak mendebalderuntz eraman zuen, hortik groenladiar kostaldeko uharte txiki batzuk ikusi zituen. Baina, lur berri hauek ez zituen hunkitu.
Geroztik, bera eta gero Groenlandian izan den lehen pertsona ezagutua Snaebjörn Galti da 978an, eta Erik Gorriak aski fite segitu zion (982).

## Erreferentziak

* ↑ in: Encyclopaedia Britannica. 10 Chicago, 858 or..
* Datuak: Q352985
# Gunnar Nordahl

Nils Gunnar Nordahl (Hörnefors, 1921eko urriaren 19a - Alghero, 1995eko irailaren 15a) suediar futbolaria izan zen.
Hörnefors IF bere jaioterriko taldean hasi zuen bere ibilbide. 1940ko hamarkadaren amaiera arte Suediako Degerfors IF eta IFK Norrköping taldeetan ere jokatu zuen.
1949an AC Milanekin fitxatu zuen, non zazpi denboraldi jokatu zituen. Bost aldiz izan zen goleatzaile onena Italiako ligan. AC Milanen historiako goleatzaile nagusia da. Suediako futbolaririk onena eta historiako aurrelaririk onenetakoa dela uste da.
33 partida jokatu zituen Suediako futbol selekzio nazionalarekin eta txapeldun olinpikoa izan zen 1948an.

## Palmaresa

IFK Norrköping
* Suediako futbol liga: 1944-45, 1945-46, 1946-47, 1947-48
* Suediako futbol kopa: 1945
AC Milan
* Serie A:1950-51, 1954-55
* Latindar Kopa: 1950–51, 1955–56
Suedia
* 01 !: 1948ko Udako Olinpiar Jokoak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q110111
* Multimedia: Gunnar Nordahl / Q110111
# Gudu zelai

Gudu-zelaia edo gudalekua bi armada gudukatzen diren lekua da. Erasoaldia hartzen duen armadak ez du, oro har, hura aukeratzeko ahalmenik; izan ere, bere planak etsaia aurkitzen duen lekuan borrokatzeko beharraren mende jarri behar ditu; baina ez du zertan horrela izan defentsari eusten badio, gatazka aldeko baldintzetan egiten saiatuko baita.

## Erreferentziak

* ↑ «Gudu-zelai». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2020-04-03.)
* ↑ «Gudaleku». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2022-03-17.)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4895508
* Multimedia: Battlefields / Q4895508
# Gudow

Gudow Alemaniako udalerria da. Schleswig-Holstein estatuan kokatuta dago, [[Herzogtum Lauenburg (barrutia)|Herzogtum Lauenburg]] barrutian. 2014an 1.625 biztanle zituen 42,26 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q632215
* Multimedia: Gudow / Q632215
# Gudo

Gudo Suitzako udalerria da. Ticino kantonamenduan dago, Bellinzona barrutian. 2014an biztanle zituen 9,95 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q69800
* Multimedia: Gudo / Q69800
Cadenazzo Cugnasco-Gerra Giubiasco Sementina Sant'Antonino
# Gudu

Gudua edo gudaldia —zenbaitetan bataila deitua— bi armadaren arteko borroka da. Guduak, gehienetan, gerra edo kanpaina militar baten barne gertatzen dira, eta lekuz, denboraz eta ekintzez zehaztua da. Gudua izateko, borroka gogorra izan behar da; bestela, "ekintza", "borrokatxo" edo "eraso" izenak erabiltzen dituzte.

## Emaitzaren eragileak

Gudu baten garapenean eta emaitzan, faktore ugari daude jokoan. Hona hemen nagusiak:
* Morala
* Armamentua
* Diziplina
* Lurrazala
* Buruzagiak
* Estrategia

## Motak

Lekua garrantzitsua da guduaren bilakaeran, horrela badaude lur, itsas eta airezko guduak.
Gainera, badaude mota askotako guduak:
* Topaketa-gudua, alde biak gudu-zelaian eraso edo defentsa prestatu gabe sartzen direnean.
* Higadura-gudua non galtzaileak garaileak baino erori gehiago dituen.
* Aurrerapauso-gudua, non helburua irabaztea baino etsaiaren defentsak hondoratzea den.
* Inguratze-gudua, etsaia inguratzea helburua denean.
* Suntsidura-gudua non galtzailea gudu-zelaian akabatua den.
* Gudu erabakigarria, gerra osoko emaitza erabakitzen duena.

## Izena

Guduei, normalean, gudu-zelaiaren ezaugarri geografiko batetik datorkie izena, hiri, baso edo ibaia izanda. Batzuetan datak ere erabiliak izan dira.

## Oharrak

* ↑ Euskaltzaindiak gudu hobetsi du euskara baturako. Ikus «bataila» sarrera, Hiztegi Batuan.

## Erreferentziak

* ↑, Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa.
* ↑ Keegan, John. (1976). The Face of Battle. Pimlico ISBN 1-84413-748-1..
* ↑ Richardson, F.M.; Hunt, Peter. (1978). Fighting spirit: A study of psychological factors in war. Leo Cooper ISBN 0850522366..

## Ikus, gainera

* Gerra

## Kanpo estekak

* Datuak: Q178561
* Multimedia: Battles / Q178561
# Gudo Visconti

Gudo Visconti Italiako udalerri bat da. Milango probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 1.623 biztanle ditu, 6,1 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Gudo Viscontik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Gaggiano Morimondo Vermezzo con Zelo $^{(en)}$ Rosate

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42494
* Multimedia: Gudo Visconti / Q42494
# Gerra psikologiko

Gerra psikologikoa gatazka batean zuzenean armak erabili gabe aurkaria menderatzeko erabiltzen diren teknika psikologikoen multzoa da. Hiru helburu izan ditzake: disuasioa, gogatzea eta sedukzioa. Gerra mota honetan, propaganda erabiltzen da, etsaien kemenaren azpiak jateko, eta norberarena indartzeko.

## Ikus, gainera

* Propaganda
* Ad hominem argudioa
* Agente zirikatzaile
* Astroturfing
* Bandera faltsuko operazio
* Divide et impera
* Gorroto-diskurtso
* Propaganda beltz

## Kanpo estekak

* Datuak: Q163698
* Multimedia: Psychological warfare / Q163698
# Gerra txikia

    Artikulu hau liburuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Gerra Txikia».
Gerra txikia liburua 2014ko maiatzean kaleratu zuen Lander Garrok, haren bigarren eleberria izanik. Antza denez eleberri honek elementu autobiografikoak ditu, hau da, egileak liburuaren protagonista bezala, euskal errefuxiatuen semea izan zen gerra zikinaren garaietan. Modu batez, egilea Xabier haurrarekin identifikatu egiten da. Ziur aski 2014ko euskal eleberri onenetarikoa da hau.

## Izenburua

Protagonistaren krisi une batean euskal dantzak ikasteaz uzten du etxean ezer esan gabe. Disimulatzeko, ikasteko orduetan, paseo luzeak ematen ditu. Horrelako batean Mundu Gerran aberriaren alde eroritakoei eskainitako oroigarria aurkitzen du. Han zera irakurtzen du: Aux Héros Hendayais de la Grande Guerre; horren aurrean Xabierrek pentsatzen du: "Ba ote da gerra txikirik?"

## Narratzailea

Liburua hirugarren pertsona idatzita dago baina narratzaileak dena Xabierren ikuspuntutik kontatuko du. Narratzaileak Xabierren barne pentsamendu guztiak ezagutzen ditu, haren sentimenduak eta beldurrak.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Jose Mari Ugarte Lapurdin errefuxiatua dago ETAkidea izateagatik. Haren familia, ordea (ama eta hiru seme-alaba) Errenterian gelditu dira. Hegoaldean bizitza ez da erreza amarentzat, nahiko lan gogorrak egin baititu aurrera ateratzeko. Ahal dutenean Iparraldera doaz aitarekin egotera. Han ikusten dutena ez da seme-alaben gustukoa baina, azkenik, gurasoek Hendaian bizitzeko elkartzea erabakitzen dute. Protagonista Xabier da, seme-alaben txikiena eta bere mundua haurren mundua da. Begi xaloekin inguruan gertatzen den guztia aztertzen du. Hendaian direla GALeko erasoak hasten dira eta Ugarterren gertuko batzuk hiltzen dituzte. Aita, beldurrez jota, seme-alabekin gero eta petralagoa da. Bitartean seme-alabak inguru berrira moldatzen saiatzen dira, errealitate berrian egokitzen. Xabierrek eskola berria ezagutuko du, neskak, maitasuna, zigarroak, lehen kontzertua... Poliki-poliki Xabierrek, gerra inguru horretan, haurtzaroa gaindituko du.

## Pertsonaia nagusiak

* Xabier: seme-alaben txikiena, adina ez da ondo zehazten baina hasieran zortzi-bederatzi urte izango ditu.
* Jose Mari Ugarte: aita, eleberri osoan pertsonaia urruna.
* Ama: nobelan zehar handitzen joago den pertsonaia; zenbait momentutan Xabierrek superheroia moduan ikusiko du.
* Gotzon: Anaia nagusia. Punki egiten da eta aitak hori ezin du eraman. Xabierren konplitzea.
* Nagore: Arreba bakarra. Liburuetan gordetzen du bere burua.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20160305222115/http://www.berria.eus/albisteak/92186/garai_gogorren_oroitzapenak_erabili_ditu_lander_garrok_gerra_txikia_nobelan.htm
* ↑ 197. or.

## Kanpo estekak

* Lander Garro Sautrela saioan.
* Datuak: Q25475504
# Gerra krimen

Gerra krimena lege haustea da, gerra garaian egiten dena. Gerra krimenak militarrek nahiz zibilek borondatez egiten dituztenak dira (lapurretak, bortxaketak, hilketak, etab.), baita nagusien aginduei jarraituz ere (arma debekatuak erabiltzea, zuzenbidearen aurkako mendekuak, etab.).

## Ezaugarri batuzk

Gerra krimena gerrako legeek eta ohiturek ezarritako babesen urraketa da, gatazka armatu batean egindako Nazioarteko Zuzenbide Humanitarioaren arau-hauste larriek eta Nazioarteko Zuzenbidearen urraketek osatua. Terminoa, neurri handi batean, nazioarteko zuzenbidean definitzen da, Genevako konbentzioa barne. Gerrako presoen eta zibilen aurkako tratu txarrak eta genozidioak gerrako krimentzat hartzen dira.

## Nazioarteko Zigor Auzitegia

2019ko irailaren 10ean, Hagako Nazioarteko Zigor Auzitegia martxan jarri zen, data horren ondoren egindako gerrako krimenak jazartzeko epearekin. Auzitegi hori Erromako Estatutuan ezarrita dago, eta 5. artikuluan gerrako krimenak barne hartzen ditu. Estatutu horretan, zortzigarren kapituluan, krimen hauek azaltzen dira:
* 1949ko abuztuaren 12ko Genevako Konbentzioak haustea;
* Indarrean dauden gerra-legeak, nazionalak zein nazioartekoak, urratzea; eta
* Gerrako ohitura aplikagarrien urraketa.
Hona hemen xehetasunak:
* Erailketa, tratu txarrak edo deportazioa, lurralde okupatuetako biztanleria zibila behartutako lanak indarrez egitera
* Gerrako presoen edo itsasoan galdutakoen hilketa edo tratu txarrak
* Bahituak hartzea eta exekutatzea
* Ondasun publikoak edo pribatuak arpilatzea
* Hiriak eta herriak arrazoirik gabe suntsitzea
* Behar militarrak justifikatzen ez duen suntsipena.

## Susmagarri garaikideak

Gerra krimenaren inguruko akusazioak izan dituzten gaur egungo gobernu buruak:
* Vladimir Putin: Errusiako presidentea, Ukrainako Errusiako Inbasioan haurren bahiketa legez kanpokoa.
* Slobodan Milošević: Serbiako presidentea.
* Charles Ghankay Taylor: Liberiako presidentea.
* Radovan Karadžić: Bosniako Serbiar Errepublikaren presidentea.
* Muammar Gaddafi: Libiako presidentea.
* Omar al-Bashir: Sudango estatu burua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-4-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Blumenthal, Ralph (7 de marzo de 1999). «The world: revisiting World War II atrocities; comparing the unspeakable to the unthinkable». The New York Times.

## Ikus, gainera

* Dresdenen bonbardaketa
* Katingo sarraskia
* Mỹ Laiko sarraskia
* Srebrenicako sarraskia
* Butxako sarraskia
* 2022ko Ukrainako inbasioko gerra-krimenak
* Yasukuni santutegia
* Nazioarteko Zigor Auzitegia

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Zer da krimen gerra bat?
* (Ingelesez):International criminal jurisdiction.
* (Ingelesez):Crimes of War proiektua.
* Datuak: Q135010
* Multimedia: War crimes / Q135010
# Gerra seminolak

Gerra Seminolak, Floridako Gerra izenaz ere ezaguna, 1815 eta 1858 artean Floridan izandako hiru gatazka militar izan ziren, seminolen eta Ameriketako Estatu Batuaren artekoak. Lehen Gerra Seminola 1817 eta 1818 artean gertatu zen; Bigarren Gerra Seminola 1835 eta 1842 artean; eta Hirugarren Gerra Seminola 1855 eta 1858 artean. Bigarren Gerra Seminola, "Gerra Seminola" izenaz ezagunagoa, Ameriketako Estatu Batuek Independentzia Gerratik Vietnamgo Gerra arteko aldian parte hartu zuten gerrarik luzeena izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q900693
* Multimedia: Seminole Wars / Q900693
# Gerra laino

Gerra lainoa (alemanez: Nebel des Krieges) lehen aldiz Karl von Clausewitzek bere Vom Kriege (euskaraz: «gerrarena») lanean aipatzen duen zientzia militarreko termino bat da. Hitzak gatazka belikoetan nagusi zen nahasmenduari egiten dio erreferentzia, non, zenbait faktoreren ondorioz, atzerapenak, nahasteak, ziurgabetasunak eta abar direla medio, zaila den operazioak koordinatzea eta planifikatzea. Lainoaren kontzeptua guduan zehar nagusi izan zen nahasmenari erreferentzia egiten dion metafora bat da, oso posible baita kontzeptua mosketeen tiroek eragiten zuten kealditik etortzea, baita zalditeria kargen hautsetatik ere, euren eboluzioa 'argi ikusten' uzten ez zutenak. XIX. mendetik gaur egunera arte gerra lainoaren efektua minimizatzen saiatu dira, inteligentzia militarreko prozesuak hobetuz. Gaur egun, kontzeptua zabaldu egin da ezinbestean, neurri batean komunikazio-sistema berriak sartu eta hobetu direlako, eta informazioaren saturazioa sortu delako arazo gisa.

## Erreferentziak

* ↑ Aron, Raymond. (1983). Clausewitz: Philosopher of War. Londres: Routledge and Kegan Paul.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1140228
# Gerra konbentzional

Gerra konbentzionala da teoria, baliabide, estrategia eta taktika tradizionalak erabiliz egiten den gerra mota bat, erabat etsai diren bi estatu edo gehiagoren arteko gatazka armatuaren testuinguruan. Bi aldeetako indarrak ongi zehaztuta geratu ohi dira, borroka eremu jakin batzuetan borrokatzen dira, eta armamentuarekin borrokatzen dira, etsaien armada eta azpiegiturak deuseztatzeko xedeaz. Normalean, gerra konbentzional batean arma konbentzionalak erabili ohi dira; beraz, ez dira erabiltzen suntsipen masiboko armak ez, bereziki, arma nuklearrak.
Oro har, gerra konbentzionalaren helburua da etsaiaren indar militarrak ahultzea edo suntsitzea, borrokatzen jarraitzeko ezintasunera eraman eta buruzagitza politikoa kapitulatzera behartzeko. Hala ere, gerta daiteke taldeetako batek ezohiko taktikak erabiltzea kapitulaziora behartzeko. Hori dela eta, eta arma arrunt garaikide batzuen botere izugarria dela eta, gerra konbentzionalaren eta beste gerra mota batzuen arteko muga lausoa izan daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «How are conventional and unconventional warfare different?» HowStuffWorks 2011-06-01 (Noiz kontsultatua: 2022-12-18).
* ↑ (Frantsesez) Canada, Affaires mondiales. (2017-11-06). «Armes conventionnelles» AMC (Noiz kontsultatua: 2022-12-18).

## Ikus,gainera

* Gerrako legea
* Suntsipen handiko arma

## Kanpo estekak

* «The Sociology of Civil Wars: Warfare and Armed Groups» Armed Groups Project.
* Datuak: Q429245
# Gerra zalgurdi

Gerra zalgurdia gerrarako erabiltzen den zaldiz tiratutako gurdi mota bat da. Ezagutzen diren gurdi zaharrenak Sintashta kulturaren hilobietan aurkitu dira gaur egungo Txeliabinsk oblastan, Errusian, eta K.a 2000. urtekoak dira. Gerra zaldigurdi arinak eraikitzea ahalbidetu zuen behineko asmakizuna gurpil-izpia izan zen.
Gerra zalgurdia garraio azkarra, arina, irekia eta bi gurpilekoa zen, bi zaldi edo gehiagok bultzatua, eta alde batetik ala bestetik kolpatu zitezkeenak. Oinarri basikoa zuen: zoru bat eta aurrealdean eta alboetan babesa. Antzinako gerretan erabili zuten hasieran, Brontze eta Burdin Aroan, baina militarki ondoren, gurdiak bidaiatzeko eta garraiatzeko erabiltzen jarraitu zituzten, prozesioetan, jolasetan eta lasterketetan.

## Erreferentziak

* ↑ Kuznetsov, P.F.. (2006-09-01). «The emergence of Bronze Age chariots in eastern Europe» Antiquity 80 (309): 638–645. doi:10.1017/s0003598x00094096. ISSN 0003-598X..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q203788
* Multimedia: War chariots / Q203788
# Haplotalde

Haplotaldea antzekoak diren haplotipoen multzo bat da, mutazio jakin batzuengatik dakiguna arbaso zehatz eta komun batengandik datorrena.
Giza genetikan Y kromosomaren (Y-DNA) haplotaldeak eta DNA mitokondrialaren (mtDNA) haplotaldeak aztertzen dira, bi elementu baitaude giza genoman gurasoengandik birkonbinazio genetikorik gabe heredatzen direnak: batetik gizonezkoen Y kromosoma maskulinoa, zeina aitengandik semeengana transmititzen den, eta bestea DNA mitokondriala, zeina amengandik seme-alabengana transmititzen den. Hortaz, konbinaziorik gabeko DNA zati horietan mutazio jakin batzuk toki zehatz batzuetan topatzen badira pertsona desberdinen genometan, arbaso-lerro bakar baten ondorio direla jakin dakigu.

## Azalpen grafikoa

Haplotaldeen sorkuntza eta identifikazio modua erakusten du grafikoak. Demagun DNA mitokondrialeko sekuentzia bat, bloke horia, belaunaldiz belaunaldi transmititzen dela, kasu honetan matrilinealki, amarengandik alabengana, eta amak bihurtzen diren alabek, haien bilobengana... Berez, sekuentzia ez da birkonbinatzen eta ez da aldatzen, ez bada une jakin batean ausazko mutazio bat gertatzen dela.
Halako bat gertatu da duela 5 mila urte. Ama batek alaba bati bere sekuentzia aldatu gabea transmititu beharrean, (1) mutazio gorria daukan DNA mitokondriala eman dio. Alaba horren ondorengoek jada azpi-haplotalde baten marka daramate, mutazio bat besteek ez daramatena, A1 haplotaldea dira ondorengoen multzoa.
Bi mila urteren buruan, (1) mutazioa daraman ama batek, berriz ere ausazko b-mutazio urdina pasatu dio bere alaba bati. Alaba horren ondorengoek, A1b haplotaldea daramate, amona antzestralararekin alderatuta, bi mutazio daramatenak.
Azpi-haplotaldeak, haplotalde nagusiagoen "ume" dira. A1b haplotaldearen marka daramaten gizakiek, A1 eta A haplotalde nagusiagoen marka ere badaukate.
Gaur egungo populazio jakin batean, hainbat genoma mitokondrial azterturik, ikusi ahal izan da mutazio batzuk besteak baino zaharragoak direla. Grafikoko (b) mutazio urdina daramaten pertsona guztiek, era berean (1) mutazio gorria ere badaukate; horrek adierazten du lehenago gertatu zela (1) mutazio gorria, (b) mutazio urdina baino.
Grafikoarekin jarraituz, A1b haplotaldearen marka duen sekuentzia mitokondriala daukaten pertsona guztiek "amona matrilineal" bat bakarra daukate, duela 3.000 urte bizi izan zen emakume erreal bat. A1 haplotaldea daukatenek, amona komun matrilineal bat dute are lehenago, duela 5.000 urte. Izatez, gaur egungo giza-haplotalde mitokondrialak azterturik, jakin badakigu gure espezieko gizakiok birramona komun eta bakar bat dugula, Eva mitokondriala delakoa,
Grafikorako denbora-marka batzuk ere markatu dira, baina giza-genetika errealean, kronologia horiek badaezpadakoak dira. Guztiz ziurrak izan ez arren, datazioak ez dira zentzugabeak: mutazio ratioen arabera kalkulatu daiteke nolabait haplotaldeen antzinatasuna, eta baita ere arkeologiak berreskuraturiko genoma zaharren haplotaldeak aztertuz ere.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q80686
* Multimedia: Haplogroups / Q80686
# Hapoel Haifa FC

Hapoel Haifa FC (hebreeraz מועדון כדורגל הפועל חיפה, Moadon HaKaduregel Hapoel Haifa) Israelgo futbol talde bat da, Haifa hirikoa. Israelgo liga bat eta lau kopa irabazi ditu.

## Palmaresa
### Israelen: 7

* Liga (1): 1999.
* Kopa (4): 1963, 1966, 1974, 2018.
* Toto Kopa (2): 2001, 2013.

## Kanpo estekak

* (Hebreeraz)(Ingelesez) Webgune ofiziala
* Datuak: Q455991
* Multimedia: Hapoel Haifa / Q455991
# Happa-tai

Happa-tai (japonieraz: はっぱ隊, itzulpena, gutxi gorabehera, Orri berdeen brigada) edo Green Leaves (orri berdeak) ingelesez ere deituak, Japoniako pop musika taldea da, abestu eta dantzatzen duten sei mutilek osatzen duten taldea.
Bere arrakastarik handiena Yatta! abestia izan zen, Youtubeko hasierako urteetan klasikoa bihurtu zen bideo umoretsua.

## Partaideak

* Taizō Harada, aurretik Neptune hirukote komikoaren partaide.
* Ken Horiuchi, aurretik Neptune hirukote komikoaren partaide.
* Jun Nagura, aurretik Neptune hirukote komikoaren partaide.
* Kiyotaka Nanbara taldearen lidertzat jotzen zen. Aurretik manzai estiloko Utchan Nanchan bikote komikoaren partaide.
* Jun Ōki, aurretik Bibiru bikote komikoaren partaide.
* Noboru Ōuchi, aurretik Bibiru bikote komikoaren partaide. Ggarai batean Ryuhei Ueshimak ordeztu zuen kide hau.

## Diskografia

* 2001ko: YATTA!

## Ikus, gainera

* Yatta!

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3127152