# Errepublikazaletasuna Gipuzkoan

Errepublikazaletasuna Gipuzkoan, XIX. mendetik XIX. menderarte Gipuzkoan errepublikaren (Espainiako zein Euskal Herrikoa) aldeko joerari deritzo.

## Historia
### Aurrekariak

1794ko abuztuaren 14an Gipuzkoako Errepublika independentea eratzeko proposamena egin zuten Gipuzkoako Batzar Nagusiek . Frantziarren inbasioa gertatzen ari zen bitartean, Getarian bildutako Batzar Nagusiek, 46 herritako batzarkidek osatuek, Frantziaren babespeko errepublika bat eratzea babestu zuten. Agintari iraultzaile frantsesek, ordea, ez zioten Gipuzkoari inongo maniobra ahalmen politikorik aitortu, eta batzarkide horiek atxilotuak izan ziren. Batzarkideen erabakiak Manuel Godoy espainiar estatu idazkaria eta agintariak aztoratu zituen Gipuzkoaren kontra.

#### Historia

Fernando VI.aren eta Karlos III.aren erreinaldiek, borboitarren joera zentralistaren ondorioz, gogortu egin zituzten euskal foruen aurkako erasoak.1794ko abuztuaren 1ean, Konbentzioaren Gerra zela eta, Moncey jeneralak zuzendutako armada frantsesak Nafarroatik Irun hartu zuen Bidasoan behera. Egun berean Hondarribia hartu zuten, eta hurrengo egunetan Monceyren armadaren eskuetan geratu ziren Pasaia, Lezo eta Hernani; Donostia errenditu zen borrokarik gabe (abuztuaren 3an).
Espainietako Koroaren joera zentralista zela medio, Gipuzkoan haserrea zen nagusi, eta frantsesekin ituna egin nahi izan zuten. Abuztuaren 16an, Getarian bildutako Batzar Nagusiak Espainiaren menpetik atera ziren, eta Frantziaren protektoratupean jarri, Gipuzkoako Errepublika izendatzea eskatu zieten Konbentzioko mandatariei. Bertan, Gipuzkoako 46 herrik parte hartu zuten. Abuztuaren 26an Donostiako alkateak ez zuen Gipuzkoako Errepublika aldarrikatu baizik eta Frantziari menpekotasuna, errepublika eskatu ziotenean Napoleon Bonaparteren ordezkaria zen Salbert Pinetek 46 gipuzkoar ordezkariak atxilotu eta Baionan preso zituelako. Horrela bukatu zen Errepublika.
Bitartean, errepublikaren alde bozkatu ez zutenak Arrasaten bildu eta erresistentzia antolatu zuten irailaren 1ean egindako Batzar batean. Gabriel Mendizabalek zuzendutako Milizia Forala gogor borrokatu arren, ezin izan zuten frantziar armada gelditu. Abuztuan eta irailean, bizkaitarrak eta arabarrak ere errenditu ziren. Monceyk Gasteiz abuztuaren 17an eta Bilbo abuztuaren 19an konkistatu zituen, eta armada iraultzailea Miranda Ebroraino ailegatu zen. 1795eko uztailaren 22an Frantzia eta Espainiak behin betiko bake-ituna sinatu zuten. Basileako bakea izeneko itun honen bitartez, Frantziak Espainiari Katalunian eta Euskal Herrian kendutako eskualdeak itzultzearen truke, Espainiak Frantziari Hispaniolan zituen lurraldeak eman zizkion.
Atxilotutako 46 gipuzkoarren truke Espainiak bost urtez 150 Andaluziako zaldi eta 150 behor, 1000 ardi eta 100 ahari eman behar izan zizkion. Espainiako koroak ez zuen hitza bete eta Gipuzkoako errepublika aldarrikatu zuten euskaldunak zigortu egin zituen, inhabilitazioz, kartzelaz, eta deserriaz.

#### Proposamena

Bost ideia biltzen zituen: errespetatzea gipuzkoarren fede katolikoa, errespetatzea foruak eta ohiturak, 1200 urtera arte izan zen bezala probintzia independentea izatea, gipuzkoarrak ez behartzea armak hartzera eta frantziarrak izatea akordio horren berme. Agintari frantsesei ez zitzaien proposamena gustatu, eta lurraldea konkistatu zuten. Halere, Gipuzkoaren eta Espainiaren arteko tentsioak azaleratu zituen, eta 20 urte geroago, 1813ko Donostiako sarraskiaren garaietan, espainiar militar ugarik donostiarrei eta gipuzkoarrei erra zietela dokumentatuta dago.

### Espainiako I. Errepublikaren garaia

Errepublika baino lehen, Seiurteko demokratikoaan Espainiako erresuma osoan eta Gipuzkoan baita ere tirabira politiko handiak egon ziren. Tradizio politiko berri baten –tradizio errepublikanoaren– agerpenak eta garapenak eragin nabarmena izan zuen Gipuzkoan sasoi honetan. Antolamendu-modernotasuna, praxi laizista eta diskurtso demokratikoa izan zituen ezaugarritzat mugimendu errepublikanoak.

### Frankismoaren ondoren
## Errepublikanismoa Gipuzkoan ospatutako hauteskundeetan (1890-1923)

1890eko ekainaren 28an, Sagastaren Gobernuak, kontserbadoreei lekua utzi aurretik azken erreforma handia gauzatu zuen: gizonezkoen sufragio unibertsalaren legea. Lege honek, 25 urtetik gorako gizonezko guztiei eman zien boto eskubidea, hautesle kopurua %25era arte igoaz: ia 900.000tik ia 5.000.000 arte (euskal hiru probintzietan %20 inguru igo zen). Hala eta guztiz, hautesle kopuru altuagoak ez zuen joko demokratikoa bermatu. Txandatze sistemak zutik jarraitu zuen eta berarekin batera, hauteskunde sistemaren ustelkeriak.
Hasiera batean, oso zaila da hauteskundeetan errepublikanoak errepublikano bezala identifikatzea, ia gehienetan monarkiko eta liberal independenteekin koalizioan aurkeztu baitziren. Ondorioz, instituzio publikoetara zenbat errepublikano iritsi ziren ziurtatzea ez da posible.
1885 eta 1890 bitartean Gorteetara ez zen errepublikanorik iritsi eta aldiz Gipuzkoako Aldundira gutxienez bost errepublikano heldu ziren (jokoan zeuden postuen %14). 1887an, Donostiako udalean herena izan ziren errepublikanoak eta 1889ko hauteskundeen ostean, ia erdia, indar politiko nagusiena bihurtuz. Koaliziotik kanpo aurkeztu ziren errepublikanoek emaitza kaxkarrak lortu zituzten orokorrean. Gainera, errepublikanismoari ez zioten batere mesederik egin ez sistemaren ustelkeriak ez eta Euskal Herrian ohikoa bihurtu zen praktika politikoak: instituzioak kudeatzeko protagonista egokiak bidaltzea, joera politikoei hainbeste erreparatu gabe.
1896an, errepublikanoek abstentzioaren alde egin zuten7 eta 1899an, Gobernuaren krisiaren ondorioz ospatutako hauteskundeetan, Berrezarkuntza garaiko emaitzarik onenak lortu zituzten errepublikanoek. Madrilera hautagai bat bidaltzea lortu zuten: Francisco Zabala. Gorteetan euskal probintzien autonomiaren alde lan egiteko baldintza jarri zioten Zabalari.

#### Mende hasiertik Foru Liga desegin arte, 1900-1907

Canovasen erailketak (1897) eta kolonien galerek Estatuan eragin zuten krisiaren ondorioz, 1901ean, Sagastak jaso zuen gobernu berria eratzeko ardura. Gipuzkoari dagokionean, mende berriarekin batera eskenatoki politikoa ere aldatzen hasi zen. Alde batetik, liberalismoaren eta karlismoaren arteko banaketaren ordez probintzia, poliki-poliki, ezkerraren eta eskuinaren artean banatzen hasi zen. Joera hau benetan, Bartzelonako Aste Tragikoaren ostean sakondu zen. Hori dela eta, errepublikanismoaren baitan, korronte erradikalak indartzen hasi ziren, langile klasearekiko eta arazo sozialekiko kezka azaleratuz. Beste aldetik, Foru Ligaren sorrerak errepublikanismoaren eta orokorrean liberalismoaren bilakaera baldintzatu zituen. Hauteskundeei dagokienean, gertaera guzti hauek euren aztarna utzi zuten. Errepublikanoek adibidez, urte hauetan zehar, Berrezarkuntza garaiko zinegotzi kopuru altuena lortu zuten.

#### Errepublikaanoak langileengana hurbitzen, 1907-1914

1907ko bukaeran Kontzertu Ekonomikoa negoziatu ostean, Foru Liga desegin zen. Liga desegiteak bat egin zuen 1907an Antonio Maurak ezarritako hauteskunde lege berriarekin eta 1909ko Bartzelonako Aste Tragikoarekin. Gertaerok, Estatuko eta probintziako plano politikoan eragin handia eduki zuten. Estatuan bezala, Gipuzkoan ere katoliko kontserbadoreen eta liberalen arteko tartea handitzen joan zen eta errepublikanoek sozialismora hurbiltzeko joera erakutsi zuten. Errepublikanoek jorratutako bide berria tentsioz betetakoa izan zen. Donostian adibidez, Unión Republicana desagertu eta Donostiako Partidu Autonomoa sortu zuten.
Hauteskunde orokorrei dagokienean, 1907, 1910 eta 1914an ospatu ziren eta errepublikanoek, ez zuten ordezkaririk lortu. 1907ko lehian, abstentzioaren alde egin zuten. 1910ean, Ezkerreko Blokean sartu ziren monarkiko progresista eta sozialistekin batera. Hautagaia Tomas Bermingham izan zen, eta kanpainan zehar, euskal probintzien (provincias vascongadas) autonomia defendatu zuen, euskal nazionalismoari aurre egiteko; langile klasearen aldeko joera ere hizpide izan zuten. Kontuak kontu, azkenean, monarkiko gehienek ez zuten Bermingham babestu eta hauteskundeok monarkikoek irabazi zituzten.
Bergaran, “erreakzioaren” aurrean, alegia karlista, integrista, euskal nazionalista eta monarkiko kontserbadoreen koalizioaren aurrean, ezkerreko blokea osatu zuten. Propaganda handia gauzatuz, Eibarko Orbea familia kontserbadoreengana hurbildu izana salatu eta Ferreren fusilamendua gogorarazi zuten. Lau hautagaitik errepublikano bakarra sartu zen, gainontzekoek baino 3.000 boto gutxiago lortuta. Handik bi urtetara, 1911an errepublikanoek, bakarrik aurkeztuta, hautagaiak proposatzeko zailtasun handiak izan zituzten eta Donostian eta Irunen hiru errepublikanoen zerrenda berbera aurkeztu zuten. Bat bakarrik sartu zen Diputazioan: Pio Bizkarrondo
Denbora aurrer joan ahala, ezkerreko indarren akordio ezberdinak gauzatu zituzten. 1909ko maiatzean, Donostian jokoan zeuden hamahiru ordezkaritik lau ordezkari sartu zituzten errepublikanoek (%30), eta Eibarren beste hiru, udalean gehiengoa mantenduz. Guztira, probintzia mailan hamaika errepublikano iritsi ziren udaletara.
1909ko abenduan, emaitzak hobetzea lortu zuten errepublikanoek. Hauteskunde haiek Bartzelonako Aste Tragikoaren testuinguruan gertatu ziren eta eskuineko sektoreek arerioa erasotzeko argudiotzat aprobetxatu zuten. Abstentzioa oso altua izan zen Donostian, eta Conjunción Democrática izenaren azpian aukeratuak izan ziren hamalau hautagaitik gutxienez sei errepublikanoak izan ziren (%40). Eibarren, Irunen eta probintziako beste herrietan ere eskuratu zituzten zinegotziak errepublikanoek, guztira gutxienez, 2042. Hauteskunde haiek, demokraziaren garaipentzat saldu ziren probintzia osoan zehar. 1911ko hauteskundeetan, nahiz eta sozialistekin akordiorik lortu ez eta gazte errepublikanoekin zenbait desadostasun eduki, emaitza onak mantendu zituzten bai hiriburuan eta baita probintzian ere. Donostian, hamalau eserlekutik gutxienez bost errepublikanoentzat izan ziren (%35’7); eurena izan zen zerrendarik bozkatuena, 2790 botorekin, liberalek baino 1300 boto gehiago lortuta. Udal berrian sartu ziren gazteen ordezkariek gainera, arazoak sortzen jarraitu zuten, modu autonomoan funtzionatzea erabaki ostean.
1913ko hauteskundeetan, errepublikano kontserbadoreei kasurik egin gabe, gehiengoa sozialistekin akordioak egitearen alde agertu zen. Emaitza oso onak lortu zituzten beste behin ere. Donostian, lehian zeuden 18 postuetan zortzi errepublikano sartu ziren (%44’4), guztira hamahiru zinegotziren taldea osatu zutelarik udalean, talde politikorik handiena44. Probintziako gainontzeko herrietan, berriro emaitza onak errepikatu zituzten, tartean, Eibarko eta Irungo bost zinegotziak. Guztira, gutxienez 21 zinegotzi eskuratu zituzten errepublikanoek. Orokorrean, errepublikanoak langileen ordezkariengana hurbiltzen jarraitu zuten.

#### Errepublikanismoaren gainbehera, 1914-1923

Gerra Handitik Primo de Riveraren diktaduraren hasiera arte doan Berrezarkuntzaren garai hau, errepublikanismoaren gainbeheraren garaia izan zen, bai Estatu mailan, eta baita Euskal Herrian ere. Aurreko urteetan hauteskunde orokorretan eta Diputazioetarako hauteskundeetan eskuratutako emaitza kaxkarrek eta hautagaitzak eratzeko zailtasunek, errepublikanoen arazoen adierazgarri izan ziren. Monarkikoak errepublikanoengandik aldentzen ari ziren garai hartan, sozialismoa asko indartu zen eta euskal nazionalismoak protagonismoa aldarrikatu zuen. Testuinguru hartan, errepublikanoek esparru politikoa galdu zuten eta erantzun bezala, Euskal Herri mailako estrategiari heldu zioten. Hegoaldeko lau probintzietako errepublikanismoa antolatzeko saiakerak izan ziren nagusi.
Berrezarkuntza sistema krisian sartu zen Gerra osteko krisi ekonomikoarekin batera, eta bederatzi urteren barruan ospatu ziren bost hauteskunde orokorrak, gobernu ezegonkorren adierazle izan ziren. Hauteskunde orokorrak, 1916, 1918, 1919, 1920 eta 1923an ospatu ziren. Errepublikanoek ez zuten hautagairik lortu. 1916an, monarkikoekin edukitako enegarren haserrearen ondorioz, sozialisten artean bilatu zuten babesa; barruti guztietan aurkeztu ziren errepublikanoak, eta barruti guztietan porrot egin zuten47. Hurrengo hauteskundeetan ere, errepublikanoen artean banaketak eman ziren: monarkikoekin batu nahi zutenen eta sozialistekin aurkeztu nahi zutenen artean.
Diputaziorako hauteskundeak ere, bost alditan ospatu ziren: 1915, 1917, 1919, 1921 eta 1923. Hauteskunde hauek, gainbeheran jarraitzeko bide izan ziren, guztira hiru hautagai bakarrik lortu baitzituzten. 1915ean, monarkikoekin lortutako adostasunak, errepublikano erradikal, sozialista eta gazte errepublikanoen aurkakotasuna ekarri zien.
1919an lortu zuten errepublikanoek euren azken ordezkaria Diputazioan. Donostian porrot egin bazuten ere, Irungo barrutian, Errenteria eta Pasaiakoen ekimenari esker, Blas Etxegoien aurkeztu eta 29.artikulua aplikatuz, probintziako gobernuan sartu zen. Hauteskunde hauetan, sozialista eta euskal nazionalistak errepublikanoen aurretik geratu ziren.
Udal hauteskundeak 1915, 1917, 1920 eta 1922an ospatu ziren. Hauteskunde hauek ere, errepublikanoen gainbeheraren adibide dira. Joera orokorra, sozialisten eta monarkikoen arteko zentroko politika bat proposatzea izan zen, udaletara kudeatzaile onak bidaltzeko asmoz. Gerra Handiaren eta Berrezarkuntzaren krisiaren testuinguruan, estrategia ona izan zitekeela dirudien arren, errepublikanoei ez zien funtzionatu. Hautagaiak lortzeko zailtasunak eduki zituzten, beste behin, eta euskal nazionalismoak eta sozialismoak, babes sozial eta politikoa kendu zien.
1920ko hauteskundeetan jada, errepublikanoen desgastea asko antzeman zen. Donostian berriro bi zinegotzirekin konformatu behar izan zuten. Zerrenda prestigiotsua aurkeztu eta kanpaina handi batekin bildu zuten: industria gizonak, abokatuak, medikuak eta doktoreak elkartu zituzten, udalaren kudeaketari garrantzia emanez. Dirudienez, estrategia hark ez zuen gizarte gatazkatsuan arrantzatzerik lortu. Sistemaren aurka altxatzen ari zen langileriak, beste erreferente batzuk bilatu zituen: euskal nazionalistak eta sozialistak.
Berrezarkuntza garaiko azken udal hauteskundeak, 1922ko otsailean ospatu ziren. Donostian, lehendabiziko aldiz, errepublikanoek abstentzioaren alde egin zuten. Mundu Gerraren hasieratik Berrezarkuntzaren amaiera arte doazen urte hauetan ospatutako hauteskundeak, errepublikanismoaren bilakaeraren adierazle garbiak dira: sistema krisian sartu zenean, errepublikanismoa ere krisian sartu zen. Hauteskunde orokorretan ez zuten hautagairik lortu. Diputaziorako hauteskundeetan, jokoan egon ziren 52 ordezkaritik hiru ordezkari bakarrik lortu zituzten (%5’8). Hauteskunde hauetara errepublikanoak bakarrik edo monarkikoekin aurkeztu ziren, eta saiakerak hutsalak suertatu zitzaizkien.
Aipatzekoa adibidez, 1922ko udal hauteskundeetara Donostian aurkeztu ere egin ez izana. Urte hartan, gutxieneko lau zinegotziko kopuruarekin borobildu zuten Canovasek diseinatutako garai sasi-demokratikoa. Ikusi denez, errepublikanoak konturatu ziren sozialistak langileria erakartzen ari zirela baina, ez zuten joera aldatzeko modurik aurkitu.

#### Ondorioak

Berrezarkuntza garaiko Gipuzkoan, errepublikanismoa 1880ko hamarkadan hasi zen antolatzen. 1890ean ezarri zen gizonezkoen sufragio unibertsalak, hasiera batean, errepublikanoei ez zien berehalako abantailarik eskaini.
Ziur asko, antolamenduaren ardatza, langileengandik urruti mantentzen zen Donostiako burgesiaren taldea zelako, eta hauek, monarkikoekin koalizioak antolatzeko joera erakutsi zuten ia hauteskunde guztietan. Adibide argiena agian, udal hauteskundeetan mendea amaitu arte lortutako emaitza ez hain onak izan daitezke. Diputazioan bestalde, ordezkari ugari lortu zituzten.
Mendearen azken hamarkadako daturik aipagarriena ordea, Zabalak lortutako emaitza izan zen, Berrezarkuntza osoan zehar errepublikanoek Gorteetara bidali zuten ordezkari bakarra. 1900etik aurrera errepublikanoek liberal guztiekin koalizioan jarraitu bazuten ere, nolabait, arazo erlijiosoa erdigunean hartuta, ezkerraren eta eskuinaren arteko banaketaren lehendabiziko zantzuak antzeman ziren. Hauteskundeen testuinguruan propaganda kanpainak areagotu ziren eta mitin handiak antolatzeko jarrera erakutsi zuten. Masa gizartearen sorreraren erantzun bezala ulertu daiteke jokamoldea.
Errepublikano batzuk, langileengana hurbiltzeko beharraz jabetu ziren, baina ez zuten prozesua sekula gauzatu. Aldi berean, Gipuzkoan eta orokorrean euskal politikagintzan etsai berria agertu zitzaien errepublikanoei: karlisten lekua euskal nazionalismoak bete zuen. Mendearen hasierako urte haietan bestalde, Unión Republicanaren eragina nabaria da. Probintzian lortutako gutxieneko zinegotzi kopurua handitu eta Berrezarkuntza osoan lortutako emaitzarik onenak lortu zituzten. Diputazioan berriro eragina galdu zuten errepublikanoek, batez ere Foru Ligaren ondorioz, eta udaletan errepublikanismoa sendotu zen.
Foru Ligaren desegiteak, liberalek erakutsitako joko zikinak eta Aste Tragikoak errepublikanismoa monarkikoengandik urrundu zuten eta sozialistekin harremanak estutu zituzten. Ondorioz, Gorteetarako hauteskundeetan ez zuten ordezkaririk lortu, eta diputaziokoetan ere emaitza oso kaxkarrekin konformatu behar izan zuten. Hala ere, udal hauteskundeetan Gerra Handiaren amaiera arte emaitza oso onak izaten jarraitu zuten. Donostian esaterako, berriro, indar nagusia izan zen errepublikanoa 1909tik 1915era. Gerraren amaierarekin batera Donostian errepublikanismoaren beherakadaren lehendabiziko zantzuak antzeman ziren,
Gertaerok azaltzen dituzten arrazoiak asko dira. Aurrez ikusi denez, Estatu mailan ere errepublikanismoa egoera kaxkarrean zegoen eta Berrezarkuntzaren amaierara justu xamar iritsi zen. Bestalde, sistemaren krisiak ez zion mesederik egin plano politikoaren erdian (zentro ezkerrean) kokatzen joan zen indar politiko honi; burges jatorrikoa berau, eskuinean sektore katolikoek nagusigoa lortu zuten eta ezkerrean, sozialistek langileria erakarri zuten. Adibiderik garbienak agian, Donostia, Eibar eta Irungo udalak izan daitezke, ia Berrezarkuntza guztian indar nagusiena izan ondoren, azken urteotan eragin guztia galdu baitzuten.

## Erreferentziak

* ↑ Gipuzkoako Batzar Nagusiak. Gipuzkoako Lurralde Historikoa. Historia. Aro Garaikidea. .
* ↑ Zabala Unzurrunzaga, José Antonio. (1989). Guipuzcoa, ante la invasión de los convencionales: Actitudes divergentes. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 51-71 or. ISSN 0212-7016..
* ↑ (Gaztelaniaz) Junta General de Guipuzcoa, Guetaria, 16 de Agosto de 1794: Acta. .
* 1 2 Oliden, Kepa. (2009/IV/19). «Mondragón y la Gipuzkoa española» Diario Vasco.
* ↑ https://www.argia.eus/efemerideen-kanala/gipuzkoako-errepublika-independentea-eratzeko-proposamena-egin-zuten-gipuzkoako-batzar-nagusiek
* ↑ https://www.euskalmemoriadigitala.eus/bitstream/10357/39024/1/316788_Unai%20Belaustegi.pdf
* ↑ https://www.eusko-ikaskuntza.eus/PDFAnlt/vasconia/vas42/42029050.pdf