# Martxoaren 22

Martxoaren 22a gregoriotar egutegiaren urteko laurogeita batgarren eguna da, 82.a bisurteetan. 284 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Javier Eraso Jaiotza: Iruñea, 1990 Luis Villasante Jaiotza: Gernika-Lumo, 1920 Heriotza: Oñati, 2000ko abenduaren 2a Vicenta María López Vicuña Jaiotza: Cascante, 1847 Heriotza: Madril, 1890eko abenduaren 26a Javier González Jaiotza: Zorrotza, 1974 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Antoon van Dyck Jaiotza: Anberes, 1599 Heriotza: Blackfriars eta Londres, 1641eko abenduaren 9a Reese Witherspoon Jaiotza: New Orleans, 1976 William Shatner Jaiotza: Notre-Dame-de-Grâce $^{(en)}$ eta Montreal, 1931 Andrew Lloyd Webber Jaiotza: Kensington, 1948 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Jose Antonio Agirre Jaiotza: Bilbo, 1904ko martxoaren 6a Heriotza: Paris, 1960 Antonio María Oriol Jaiotza: Getxo, 1913ko irailaren 15a eta 1913ko irailaren 13a Heriotza: Madril, 1996 Rafael Bartolozzi Jaiotza: Iruñea, 1943ko martxoaren 15a Heriotza: Tarragona, 2009 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Johann Wolfgang von Goethe Jaiotza: Frankfurt am Main, 1749ko abuztuaren 28a eta 1749 Heriotza: Weimar, 1832 Chinua Achebe Jaiotza: Ogidi $^{(en)}$ , 1930eko azaroaren 16a Heriotza: Boston, 2013 Jean Baptiste Lully Jaiotza: Florentzia, 1632ko azaroaren 28a eta 1632 Heriotza: Paris, 1687 Agostino Carracci Jaiotza: Bolonia, 1557ko abuztuaren 16a eta 1557 Heriotza: Parma, 1602 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Uraren Nazioarteko Eguna.
* Guantanamoko badia
* 1903 - Kubako gobernuak Estatu Batuei Guantanamoko portua (irudian) eman zien instalazio militar bat egin zezaten.
* 1980 - Euskal Argitaletxeen Elkartea sortu zen.
* 1984 - Pasaiako segada: Espainiako Polizia Nazionalak Komando Autonomo Antikapitalisten 4 kide hil zituen Pasaiako badian.
* 1998 - Sinn Feinek berriro heldu zion Ipar Irlandako bake eztabaidari.
* 2006 - ETAk su-eten iraunkorra iragarri zuen martxoaren 24tik aurrera.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Martxo2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Asteartea
* 2023: Asteazkena
* 2024: Ostirala
* 2026: Igandea
* 2027: Astelehena
* 2028: Asteazkena
* Izendegia
* Santutegia:
* Basilio Ankarakoa, Darerka Irlandakoa, Nikolas Owen, Paulo Narbonakoa
* Seaska egutegia:
* Dogartzi/Dogartze eta Mikelats.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1960 – Jose Antonio Agirre lehendakaria hil zen; nazionalismo munduan benetako lurrikara sortu zuen gertaerak.
* 1984 – Pasaiako segada: Espainiako Polizia Nazionalak Komando Autonomo Antikapitalisten 4 kide (Dionisio Aizpurua, Rafael Delas, Pedro Mari Isart eta Jose Mari Izura) hil zituen Pasaiako badian.
* 2006 – ETAk su-eten iraunkorra abiatzeko asmoa azaldu zuen.

### Mundua

* 238 – Afrika probintziako gobernariak bere burua enperadore izendatu zuen, Gordiano I.aren izenpean.
* 1841 – Fabriketan eta tailerretan lan egiteko langileak gutxienez 8 urte izan behar zirela finkatu zuen legez Frantziak.
* 1873 – Puerto Ricon, esklabotza deuseztatzeko legeari zigorra ezarri zioten.
* 1945 – Arabiar Liga sortu zen.
* 2010 – Ezkerrak Sarkozy garaitu zuen Frantziako eskualde hauteskundeetan.
* 2014 – Atzeraldi Handiaren ondorioz Espainiako gobernuak burututako politika ekonomiko eta murrizketa sozialen aurka egin ziren Duintasunaren aldeko Martxak bukatu ziren Madrilen.
* 2016 – Bruselako atentatuak: Estatu Islamikoaren atentatuak Bruselako aireportuan eta Bruselako metroan bi lehekertek 35 hildako eta 340 zauritu eragin zituen.
* 2017 – Westminsterreko atentatua: Londres hirian ibilgailu batez, labankadaz eta tiroz egindako atentatuan 4 pertsona hil eta 29 zauritu ziren.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 2007 – 15. Korrikari hasiera eman zitzaion Karrantzan, apirilaren 1ean Iruñean amaitu zelarik. Madril, Bartzelona, Mar del Plata (Argentina) eta Pekingo euskaldunek ere Korrikak antolatu zituzten.

### Mundua

* 1953 – I Confess ("Aitortzen Dut") filma estreinatu zen, Alfred Hitchcockek zuzendu eta Montgomery Clift, Anne Baxter, Karl Malden, Brian Aherne eta O. E. Hasse aktoreek antzeztu zuten.
* 1972 – Fist of Fury ("Haserrearen Ukabila") arte martzial filma estreinatu zen, Lo Weik zuzendu eta Bruce Lee eta Nora Miao aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2002 – Ali G Indahouse ("Ali G Etxen") filma estreinatu zen, Mark Mylodek zuzendu eta Sacha Baron Cohen, Michael Gambon, Charles Dance, Kellie Bright eta Martin Freeman aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2007 – Die Fälscher ("Iruzurgileak") filma estreinatu zen, Stefan Ruzowitzkyk zuzendu eta Karl Markovics, August Diehl eta Devid Striesow aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia
### Mundua

* 1895 – Auguste eta Louis Lumiere anaiek filma aurkeztu zuten lehendabizikoz.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1763 – Joaquín María Barroeta, gipuzkoar politikaria (h. 1837).
* 1817 – Ramón Ortiz de Zárate, euskal idazlea (h. 1883).
* 1847 – Vicenta María López Vicuña, nafar lekaimea (h. 1890).
* 1892 – Joaquín Zuazagoitia, bizkaitar kazetari eta politikaria eta Bilboko alkatea, Madrilen (h. 1971).
* 1904 – Bienvenido Zilbeti Urkia, 109 urte eta 22 egun bizi izandako nafarra (h. 2013).
* 1907 – Pablo Elgezabal, Kirru, guraso euskaldundun kubatar pilotaria (h. 2003).
* 1920 – Luis Villasante, gernikar apaiz frantziskotarra, euskal hizkuntzalaria eta euskaltzaina (h. 2000).
* 1937 – Antonio Bilbao Monasterio, bizkaitar euskalari eta euskal idazlea.
* 1941 – Paulo Iztueta, euskal idazle emankorra eta filologoa.
* 1947 – Juan Mari Beltran, gipuzkoar musikari eta musikologoa.
* 1950 – Jon Enbeita, bizkaitar bertsolaria, euskal idazlea eta euskal abeslaria.
* 1956 – Gabi de la Maza, euskal kantugintzako Karaoketekaren ekoizlea.
* 1958 – Alazne Rivero, bizkaitar marrazkilari eta komikigilea (h. 2002).
* 1960 – Julian Gorospe, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1961 – Jabier Kaltzakorta, euskal idazlea, euskal herri-literaturako aditua eta Deustuko Unibertsitateko irakaslea.
* 1968 – Domingo Ramírez, euskal matematikaria eta EHU-UPVko irakaslea.
* 1969 – Alber Vázquez, gaztelaniazko gipuzkoar nobelagilea, poeta, blogaria, kazetaria eta editorea.
* 1971 – Jesús Dulce, bizkaitar futbolari ohia.
* 1974 –
** Isabel González, leondar-bizkaitar kazetaria, liburuzaina, elikadura burujabetzarako aktibista, feminista eta politikaria, Leónen.
** Javi González, bizkaitar futbolari ohia.
* 1975 – Maider López Sáenz, gipuzkoar artista eta sortzailea.
* 1976 – Iker Garai, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1982 – Hasier Larretxea, nafar idazle eta poeta.
* 1990 – Javier Eraso, bizkaitar futbolaria.

### Mundua

* 875 – Gilen I.a Akitaniakoa, Auverniako konde (886–918) eta Akitaniako dukea (h. 918).
* 1394 – Ulugh Beg, timuridoen dinastiako gobernaria, baita astronomo eta matematikaria (h. 1449).
* 1459 – Maximiliano I.a, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (h. 1519).
* 1554 – Catherine de Parthenay, frantziar noble eta matematikaria, bere garaiko matematikaririk nabarmenenetakoa (h. 1631).
* 1599 – Antoon van Dyck, flandriar margolari eta grabatzaile barrokoa (h. 1641).
* 1609 – Joan II.a Kasimiro Poloniakoa, Polonia-Lituaniako Mankomunitateko erregea (h. 1672).
* 1728 – Anton Raphael Mengs, alemaniar margolaria, neoklasiko pinturaren aitzindaria (h. 1779).
* 1785 – Adam Sedgwick, britainiar geologoa, geologia modernoaren sortzaileetako bat (h. 1873).
* 1788 – Pierre Joseph Pelletier, frantziar farmazialari eta kimikaria (h. 1842).
* 1797 – Gilen I.a Alemaniakoa, Prusiako erregea eta Alemaniako enperadorea (h. 1888).
* 1799 – Friedrich Wilhelm Argelander, alemaniar astronomoa (h. 1875).
* 1816 – John Frederick Kensett, estatubatuar Hudson Ibaiaren Eskolako paisaien-margolaria (h. 1872).
* 1822 – Isaäc Dignus Fransen van de Putte, Herbehereetako lehen ministroak (h. 1902).
* 1833 – Manuel Ruiz Zorrilla, espainiar politikaria (h. 1895).
* 1842 – Mykola Lysenko, ukrainar musikagile, piano-jotzaile, orkestra-zuzendari eta etnomusikologoa (h. 1912).
* 1855 – Karl Madsen, daniar margolaria (h. 1938).
* 1856 – Hilana Taarka, seto jatorriko estoniar folk abeslaria (h. 1933).
* 1857 – Paul Doumer, Frantziako Hirugarren Errepublikako presidentea (h. 1932).
* 1868 – Robert Andrews Millikan, estatubatuar fisikaria, 1923ko Fisikako Nobel Saria (h. 1953).
* 1869 – Emilio Aguinaldo, Filipinetako askatasunaren heroia (h. 1964).
* 1873 – Julieta Lanteri, italo-argentinar medikua, politikaria eta feminista (h. 1932).
* 1880 – Kuniaki Koiso, Japoniako lehen ministroa (h. 1950).
* 1887 – Chico Marx, estatubatuar umorista eta aktorea (h. 1961).
* 1891 –
** Pere Bosch, kataluniar arkeologo, etnologo eta historialaria, euskaldunei buruzko lan ugari egina (h. 1974).
** Roland-Manuel, frantziar musikagilea eta musikografoa (h. 1966).
** Boris Romanov, errusiar dantzaria eta koreografoa (h. 1957).
* 1896 – Joseph Schildkraut, austriar-estatubatuar aktorea (h. 1964).
* 1905 – Grigori Kozintsev, ukrainar-sobietar zinemagilea (h. 1973).
* 1908 – Louis L'Amour, estatubatuar idazlea (h. 1988).
* 1909 –
** Nathan Rosen, estatubatuar-Israeldar fisikaria (h. 1995).
** Gabrielle Roy, kanadar idazlea (h. 1983).
* 1912 – Karl Malden, estatubatuar aktorea (h. 2009).
* 1913 – Sabiha Gökçen, turkiar militar eta hegazkinlaria, munduko lehenengo emakume borroka-hegazkinlaria (h. 2001).
* 1918 – Edward Van Dijck, belgikar txirrindularia (h. 1977).
* 1919 – Isidora Aguirre, txiletar idazlea (h. 2011).
* 1920 –
** Josip Manolić, Kroaziako lehen ministroa (h. 2024).
** Katsuko Saruhashi, japoniar geokimikaria (h. 2007).
* 1921 –
** Lilli Hornig, Manhattan proiektuan lan egin zuen txekiar-estatubatuar zientzialaria eta aktibista feminista (h. 2017).
** Nino Manfredi, italiar aktorea (h. 2004).
* 1923 – Marcel Marceau, frantziar mimoa, egungo mimoaren eta pantomimaren berritzaile eta bultzatzaile nagusia (h. 2007).
* 1924 – Marzieh, iraniar abeslaria (h. 2010)
* 1927 – Antonio Isasi-Isasmendi, espainiar zinema zuzendaria, gidoilaria eta zinema ekoizlea (h. 2017).
* 1929 – Yayoi Kusama, japoniar artista garaikidea.
* 1930 –
** Nora Cortiñas, gizarte psikologoa eta Argentinako giza eskubideen defentsaren aldeko militantea, Maiatzaren Plazako Amen sortzaileetako bat (h. 2024).
** Lynden Pindling, Bahametako lehen ministroa (h. 2000).
** Stephen Sondheim, estatubatuar musikagilea, XX. mendeko musikalaren egile garrantzitsuenetako bat (h. 2021).
* 1931 –
** Burton Richter, estatubatuar fisikaria, 1976ko Fisikako Nobel Saria (h. 2018).
** Carlos Ferrer Salat, espainiar enpresaburu eta kirolaria (h. 1998).
** William Shatner, kanadar aktorea.
* 1933 –
** Abolhassan Banisadr, Irango lehenbiziko presidentea (h. 2021).
** Michel Hidalgo, frantziar futbolari eta entrenatzailea (h. 2020).
* 1934 – Marian Grześczak, poloniar poeta, idazle eta kritiko literarioa (h. 2010).
* 1935 – M. Emmet Walsh, estatubatuar aktorea (h. 2024).
* 1937 – Angelo Badalamenti, estatubatuar abestien eta soinu-banden musikagilea (h. 2022).
* 1940 – Haing S. Ngor, kanbodiar-estatubatuar medikua eta aktorea (h. 1996).
* 1941 – Bruno Ganz, suitzar antzezlea (h. 2019).
* 1942 –
** Antonio Basagoiti García-Tuñón, euskal jatorriko espainiar enpresari eta bankaria.
** Dick Pound, kanadar igerilari ohi eta abokatua, dopinaren aurkako borrokaren bultzatzaile nagusietako bat izateagatik ezaguna.
* 1947 – Érik Orsenna, frantziar idazlea.
* 1948 – Andrew Lloyd Webber, britainiar musikagilea.
* 1949 –
** Fanny Ardant, frantziar aktorea.
** John Benjamin Toshack, galestar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1950 – Goran Bregović, bosniar musikaria.
* 1951 – Sigrid Nunez, estatubatuar idazlea.
* 1955 –
** Lena Olin, suediar aktorea.
** Valdis Zatlers, Letoniako 7. presidentea.
* 1959 – Matthew Modine, estatubatuar aktorea.
* 1963 – Martín Vizcarra, Peruko presidentea.
* 1964 – Rittma Urquía Sebastián, perutar irakaslea, itzultzailea eta yine hizkuntzaren aldeko ekintzailea.
* 1965 –
** Rick Harrison, estatubatuar negoziogizona eta telerrealitate saioetako pertsonaia.
** Nathalie de Vries, herberear arkitektoa, irakaslea eta hirigilea.
* 1967 – Mario Cipollini, italiar txirrindulari ohia, esprinter gisa nabarmendua.
* 1968 – Kazuya Maekawa, japoniar futbolari ohia.
* 1969 – Meghan Chavalier, estatubatuar emakumezko aktore pornografiko ohi, abeslari eta idazle transexuala.
* 1970 – Leontien van Moorsel, herbeheretar txirrindulari ohia.
* 1974 – Geo Meneses, mexikar folk eta pop abeslaria.
* 1975 –
** Laure Calamy, frantziar aktorea.
** Anne Dudek, estatubatuar aktorea.
* 1976 – Reese Witherspoon, estatubatuar aktorea.
* 1977 – Owusu Benson, ghanar futbolari ohia.
* 1979 – Zeltia Montes Muñoz, espainiar musikagilea, filmetako soinu-bandetan espezializatua.
* 1980 – Begoña Fernández, galiziar eskubaloi jokalaria.
* 1982 – Constance Wu, estatubatuar aktorea.
* 1985 –
** Amália Barros, brasildar kazetari eta politikaria (h. 2024).
** Jakob Fuglsang, danimarkar txirrindularia.
* 1987 –
** Alice David, frantziar aktorea.
** Jairo Mora, costarricar ekintzaile ekologista (h. 2013).
* 1993 – Leila Ouahabi, kataluniar futbolaria.
* 1994 – Aliaksandra Sasnovih, bielorrusiar tenislaria.
* 1996 – Ludvig Håkanson, suediar saskibaloi jokalaria.
* 1999 –
** Juana Camilión, espainiar saskibaloi jokalaria.
** Sara Martín, espainiar txirrindularia.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1918 – Aureliano Valle, bizkaitar musikagilea, abesbatzen zuzendaria eta organista (j. 1846).
* 1931 - Mario Arana, bizkaitar futbolaria eta Bilboko alkatea, Madrilen (j. 1884).
* 1936 – Gurutz Saratsola, Lotsati , euskal idazlea (j. 1915).
* 1960 – Jose Antonio Agirre, Eusko Jaurlaritzako lehenengo lehendakaria, Parisen (j. 1904).
* 1964 – Esteban Ezkurra, Nafarroako erreketeen komandantea eta politikaria (j. 1888).
* 1970 – Vicente Moriones, nafar anarkista (j. 1913).
* 1974 – Salome Campos Beotegi, bizkaitar enpresaburua. (j. 1893)
* 1987 – Leocadio Muro, nafar margolari, dekoradore eta kartelgilea (j. 1897).
* 1996 – Antonio María Oriol, bizkaitar finantzari eta politikaria, Madrilen (j. 1913).
* 2009 – Rafael Bartolozzi, nafar eskultore eta margolaria, Tarragonan (j. 1943).
* 2011 – Txutxi Aranguren, bizkaitar futbol jokalari eta entrenatzaile ohia (j. 1944).
* 2014 – Leoni Etxebarren, nafar bertso-jartzailea (j. 1924).
* 2018 – Unai Perez de Arenaza, gipuzkoar mendizalea eta mendi gidaria.
* 2020 –
** Luzia Goñi, nafar bertsolaria (j. 1928).
** José María Loizaga Viguri, bizkaitar enpresaburua, Ciudad Realen (j. 1936).

### Mundua

* 880 – Karloman Bavariakoa, Ekialdeko Frantziako erregea.
* 1471 – Jurgi Poděbradykoa, Bohemiako erregea (j. 1420).
* 1687 – Jean-Baptiste Lully, italiar musikagilea (j. 1632).
* 1767 – Johann Peter Süssmilch, alemaniar apaiza (j. 1707).
* 1832 – Johann Wolfgang von Goethe, alemaniar idazlea (j. 1749).
* 1841 – Tokugawa Ienari, Tokugawa shogunerriko hamaikagarren shoguna (j. 1773).
* 1852 – Auguste de Marmont, frantziar mariskala (j. 1774).
* 1881 – Maria Adelaide Fernandes Prata, portugaldar idazle eta poeta (j. 1822).
* 1896 – Thomas Hughes, ingeles legegizon, epaile, politikari eta egilea (j. 1822).
* 1921 – Salomon Benaioun, aljeriar-marokoar inprimatzaile eta kazetaria (j. 1867).
* 1922 – Louis Antoine Ranvier, frantziar histologoa (j. 1835).
* 1924 –
** Louis Delluc, frantziar idazlea eta zinemagilea (j. 1890).
** Robert Nivelle, frantziar artilleria ofiziala, Boxerren matxinadan eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuena (j. 1856).
* 1942 – María Collazo, uruguaiar hezitzaile eta kazetaria, feminista, sindikalista eta anarkista (j. 1884).
* 1945 – Branca de Gonta Colaço, portugaldar idazle eta errezitatzailea (j. 1880).
* 1946 – Clemens August Graf von Galen, alemaniar kardinala (j. 1878).
* 1950 – Emmanuel Mounier, frantziar filosofo, teologo, irakasle eta saiakeragilea, pertsonalismoaren inspiratzailea (j. 1905).
* 1962 – Fidel Dávila, espainiar militarra (j. 1878).
* 1994 – Walter Lantz, estatubatuar animatzaile, zuzendari eta ekoizlea (j. 1899).
* 1995 – Robert Beauchamp, estatubatuar margolaria (j. 1923).
* 1998 – Shoichi Nishimura, japoniar futbolaria (j. 1911).
* 2001 –
** Sabiha Gökçen, turkiar militar eta hegazkinlaria, munduko lehenengo emakume borroka-hegazkinlaria (j. 1913).
** William Hanna, estatubatuar animatzaile, zuzendari eta ekoizlea (j. 1910).
* 2003 – Terry Lloyd, britainiar kazetaria (j.1952).
* 2004 –
** Janet Akyüz Mattei, turkiar-estatubatuar astronomoa (j. 1943).
** Ahmed Yassin, Hamaseko sortzaileetako bat.
* 2005 – Kenzo Tange, japoniar arkitekto eta hirigilea (j. 1913).
* 2008 – Cachao, kubatar musikari eta musikagilea (j. 1918).
* 2010 –
** James W. Black, eskoziar sendagile eta farmakologoa, 1988ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1924).
** Valentina Tolkunova, errusiar-sobietar abeslaria (j. 1946).
** Mifta al-Usta Umar, Libiako estatuburua (j. 1935).
* 2013 – Bebo Valdés, kubatar musikari eta piano-jotzailea (j. 1918).
* 2017 – Tomás Milián, kubatar jatorriko estatubatuar aktorea (j. 1933).
* 2018 – René Houseman, argentinar futbolaria (j. 1953).
* 2019 – Scott Walker, britainiar kantautorea (j. 1943).
* 2020 –
** Alberto Arbasino, italiar legegizona eta idazlea (j. 1930).
** Germà Colón, valentziar filologo eta lexikologoa (j. 1928).
** Julie Felix, estatubatuar-ingeles folk abeslaria (j. 1938).
** Benito Joanet, kataluniar futbol-atezaina eta entrenatzailea (j. 1935).
** Carmen de Mairena, kataluniar emakumezko abeslari eta artista transexuala (j. 1933).
* 2023 – Vera T. Sós, hungariar matematikaria, zenbakien teorian eta konbinatorian espezializatua (j. 1930).

## Jaiak eta urteurrenak

* Uraren Nazioarteko Eguna.
* Sehaska egutegiko izendegia: Dogartzi/Dogartze eta Mikelats.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2435
* Multimedia: 22 March / Q2435