# Bragelonneko bizkondea

Bragelonneko bizkondea (jatorrizko izenburua, frantsesez: Le vicomte de Bragelonne) Alejandro Dumasen eleberri bat da, 1847an argitaratua. D'Artagnanen eleberrien edo Mosketarien trilogia izenekoaren hirugarren eta azken zatia da.
Hasiera batean, Le Siècle egunkarian argitaratu zen, 1847ko urriaren 20tik 1850eko urtarrilaren 12ra. Frantzian egindako lehen argitaraldia, liburu gisa, Michel Lévy Frères argitaletxeak plazaratu zuen, 1848an.

## Argudioa

Eleberria 1660an hasten da, Veinte años después gertakizunetatik hamar urtera. Bloiseko bere egoitzan, Bragelonneko bizkonde eta mosketari gazteak, Raulek, Luisa de La Vallière-rekin topo egiten du, zeina biziki maite baitu, nahiz eta La Fèreko kondea, Athos izenez ezagunagoa eta gaztearen aita, ez datorren bat harreman horrekin.
Bestalde, Ingalaterran, errege-armada John Lambert jeneralaren eskuetan dago, eta haren etsaiek, eskoziarrek, George Monck jeneralaren aginduak betetzen dituzte. Azken honek Newcastle inbaditu du, Ingalaterrako ipar-ekialdeko portua, eta laster erasoko dio Londresi, Lamberten soldaduek okupatua. Bitartean, Karlos II .a, Karlos I.aren semea eta Ingalaterrako tronurako oinordekoa, Herbehereetako Probintzia Batuetan erbesteratuta dago, baina koroa berreskuratzeko erabakia hartuta, Bloisera iritsi zen, Luis XIV .a erregeari eta Mazarino kardinalari helburu horretarako laguntza ekonomikoa eskatzeko. Frantziatik alde egiteko zorian dagoela, Karlos II .ak kasualitatez aurkituko du Athosen etxea La Fèren, iraganean aitari laguntzen saiatu zena. Kondeak azaldu dio Karlos I.ak, hil aurretik, Newcastleko gaztelu batean ezkutatutako dirutza baten berri eman ziola, etorkizunean bere seme Karlos II .ari laguntzeko. Orduan, bere ohoreari leial, Athos bere zerbitzari Grimaudekin abiatzen da Ingalaterrara hura berreskuratzeko.
Bitartean, D'Artagnanek, Luis XIV.ak eta Mazarinok Karlos II .ari laguntzeari uko egin ziotela jakin zuenak, mosketarien teniente izatera jaitsita, bere karguari uko egiten dio, Ingalaterrako zaharberritzean askatasun handiagoz laguntzeko. Lehenik bere hiru lagunak bilatzen ditu bere abenturan lagun diezaioten, baina ez ditu aurkitzen. Hala ere, Parisen, Plancheten etxera iristen da, bere zerbitzari ohiarenera, zeinari negozio on bat proposatu eta dirua lortzen baitio. Honekin, gaskoiak dozena bat gizon kontratatzen ditu bere misiorako, Normandian gora, arrantza-ontzi bat alokatu eta Newcastlera joaten da. Han, arrantzale jantzirik, hornigaiak eskaintzen dizkiote Monck jeneralari, eta herrian bizitzen jartzen dira; Athos, berriz, berarekin jartzen da harremanetan, eta Karlos II .aren fortunaren berri ematen dio. Monck jeneralak, Athosi altxorra berreskuratzen laguntzen dionak, onartzen du errege baten igoera askoz positiboagoa dela ingelesen eta eskoziarren arteko borroka baino, eta Lambert konbentzitzea erabakitzen du, baina misteriotsu desagertzen da.
Bi egun geroago, D'Artagnan, arrantzaleen buru gisa, Holandara iritsi zen, Scheveningen herrira, non Karlos II .a errefuxiatuta dagoen. Gaskoiak zulatutako kutxa handi bat aurkezten dio: bertan, D'Artagnanek berak giltzapetu zuen Monck jenerala. D'Artagnanek Karlos II .ari azalduko dio Monck, Parlamentuaren konfiantza duenez, tronua berreskuratzeko aliatu izango dela. Karlos II .ak, esker onez, jenerala aske uzten du, eta honek, D'Artagnanekin batera, Newcastlera itzultzen dira, baina kanpamendura iristean, ohartzen dira soldaduek su eman diotela Athosen etxeari — non Karlos II .aren urrea lekualdatu zuen — bere jeneralaren desagerpenaren erantzule dela uste baitute. Hala ere, D'Artagnanek garaiz salbatu zuen kondea, eta elkarrekin itzali zuten sutea. Gero, Athos Holandara doa zoriaren truke, eta Lambert jeneralak, berriz, Monck jeneralaren alde jartzen diren soldaduen laguntza galtzen du. Hau garaile iristen da Londresera, eta Karlos II .ak Ingalaterran boterea hartu behar duela adierazten du, herrialde horrek errege baten beharra duelako, eta Parlamentuak onartzen du: horrela, Karlos II .a Ingalaterrako errege berria bihurtzen da.
Frantziara itzultzean, Athosek Raulen eta Luisaren arteko ezkontza onartzea erabakiko du, baina semearen etorkizunaren beldur da maitasun hori dela eta. Bestalde, Luis XIV .ak Austriako Maria Teresarekin ezkondu behar izan zuen, nahiz eta Mazarinoren iloba zen Maria Mancini maitatu. Hilabete batzuk geroago, kardinala gaixotu eta hil egin zen, eta Luis XIV .ari kontseilaririk ez hartzeko eskatu zion. Horrela, errege gazteak boterea lortzen du. Bere aldetik, Ingalaterrako Enriqueta, Minette bezala ezaguna eta Karlos II .a erregearen arreba, Frantziako monsieur Feliperekin ezkontzen da, Luis XIV .a erregearen anaia afeminatua.
Gortean, gainera, Nikolas Fouquet, Finantzen Superintendente boteretsu eta Belle-Île-en-Mer-en jabea, eta Jean-Baptiste Colbert, finantzen administrari eta fiskalizatzailea, agertzen dira, Mazarinok Luis XIV .ari gomendatua, erregeari Fouqueten justifikaziorik gabeko gastuen berri ematen diona. Egoera horren aurrean, Luis XIV .ak D'Artagnani deitzeko agindu zuen, eta mosketarien kapitaintza eskaini zion, Belle-Îlera bidaliz lehen misio gisa, Fouquetek leku horretan gotorleku bat egin zuen txostenak jasotzen baitzituen. Colbertek inbidia dio Fouqueti eta Luis XIV .ak Superintendentearen bi lagun hiltzera zigortzea lortzen du, ustelkeriaren aitzakiarekin. Fouquet haiek salbatzen saiatzen da eta plan bat egiten du etxe bat erretzeko eta desordenan ihes egitea lortzeko, baina ez zekien etxea D'Artagnanena zela, eta D' Artagnanek defendatu egiten du eta, jakin gabe, Fouqueten plana zapuzten du. D'Artagnan Belle-Îlera abiatzen da eta uharteko eraikuntzaren ikuskatzaileak Porthos — Vallongo baroia — eta Aramis — Vanneseko apezpikua, René de Herblay benetako izena duena — direla jakiten du. Aramisek, bere burua aurkitzean, D'Artagnan engainatzen du eta berehala Parisera joaten da Fouqueten bila, erregeari Belle-Îleko gotorlekua oparitu behar zaiola iradokiz, honek berehala egiten duelarik. Fouquet Luis XIV .arekin auzitegitik irten ondoren, D'Artagnanek erregeari berretsi zion Belle-Île gotorleku bat zela, eta gai hori jada ez zaiola axola erregeari, uhartea orain bere jabetzakoa baita.
Enriquetarekin ezkondu ondoren, Monsieur Felipe printzeak jeloskor jarraitzen du. Horrela, lehenik bere amari, Ana Austriakoari, Buckinghameko dukea Frantziatik kanporatzeko eskatzen dio, eta gero erregeari, bere anaiari, Guicheren erbesteratzea eskatzen dio. Baina Enriqueta printzesak Luis XIV .arengan jartzen ditu begiak. Felipek kexak berritzen dizkio erregina amari, eta hark kexen berri ematen du. Hori dela eta, erregeak eta printzesak pertsona bat bilatzen dute, jakin gabe bere harremanaren estalgarri izan dadin estrategiaren bidez, garai hartan Frantzian paravent (pantaila) deitzen zena; hau da, erregeak dama jakin bat gorteatzen zuelako itxurak egin behar zituen, gorteak ez zezan esku hartu bere eta Enriqueta koinatuaren artean jaiotzen zen idilioan. Horrela, Louisa de La Vallière aukeratzen dute, zeina Luis XIV.a isilpean maitatzen hasi baitzen lan egiten zuen etxean egin zuen bisitatik. Athos, Raulen ordezkari gisa, erregeari Louisarekin ezkontzeko baimena eskatzera joan zenean, Louisak ezezkoa eman zion, eta Ingalaterrara bidali zuen mosketari gaztea, maitasunaren aurkari bihurtua.
Ondoren, Frantziara itzultzean, Raul Luisarekin bilduko da eta beste gizon bat maite duela aitortuko dio. Gazteak alde egiten du minduta, eta Athos, berriz, Luis XIV .aren aurrean jartzen da ezkontza onar dezan, baina erregeak Louisa maite duela esaten dio. Kondeak, orduan, hautsi egiten du bere ezpata, eta, horrekin batera, erregearekiko leialtasun-zina, haren etsai bihurtu baita. Athosen zerbitzari leial bat galdu ondoren, erregeak D'Artagnan bere zerbitzura egotea nahi du, eta bere mosketarien kapitaina izatea proposatzen dio, eta gaskoiak onartu egiten du hori. Hala ere, Luis XIV .ak, Athosen laidoak umiliaturik, D'Artagnani bere laguna harrapatzeko agintzen dio, Bastillan giltzapetzeko. Mosketariak ahal duena egiten du Athoseko espetxea saihesteko, eta Baisemeauxko jaunarekin, Bastillako gobernadorearekin, afari batera eraman ondoren, erregearen aurrera aurkezten da, harekin eztabaidatzen du, eta azkenean kondearen askatasuna lortzen du, zeinak La Fèreko egoitzara behin betiko erretiratzea erabakitzen duen, Loira ibaiaren ertzean.
Bitartean, Aramis, bera ere Jesusen Lagundiaren Jeneral bihurtua, Felipe izeneko Bastillako preso misteriotsu batekin elkarrizketatu zen. 1638ko irailaren 5ean, Luis XIII .aren eta Ana Austriakoa seme bat jaio beharrean, bi jaio ziren: Luis XIV .ak anaia biki bat du, Felipe, alegia. Bigarren seme hark, denborarekin eta partidu baten interesen armaz, koroa gerra zibil baten bidez lehia zezakeen, eta egoera horrek erregeak asaldatu zituen, eta erregeengandik urruntzea erabaki zuten, lehenik landetxe batera bidaliz eta gero Bastillako espetxe batera. Horrela, Baisemeauxi iseka egin zion amarru bati esker askatu ondoren, Aramisek bere eskubide galduak errebindikatzea proposatzen dio Feliperi, bere antz fisiko handiari esker erregea ordezkatuz. Trukean, behin tronuan, Felipek Herblay bere lehen ministro izendatuko zuen eta kardinal eta aita santu bihurtzen lagunduko zion. Orduan, konplota ezagutzen ez zuen Porthosen laguntzarekin, Aramisek Fouquetek Vaux-le-Vicomte jauregian erregearen omenez ospatutako jaiak baliatzen ditu kolpea eman eta anaien arteko aldaketa isilpean egiteko: Luis XIV .a Bastillan kartzelaratuta amaitzen du, eta Felipe, berriz, jauregiko bere gelan esnatzen da, eta gortearen aurrean erregeren papera bere gain hartzen du. Gero, Aramisek, Fouqueten onespena izango zuelakoan, bere planaren sekretua kontatzen dio, baina, uste zuenaren kontra, superintendentearen gaitzespena jasotzen du, eta honek, haserre bizian, Frantziatik ihes egiteko eta Belle-Îlen kokatzeko agintzen dio. Aldi berean, bere gonbidatuaren halabeharraren errudun sentituz, Fouquetek Luis XIV .a salbatzera joatea erabaki zuen, gatibutik askatu eta jauregira eramanez, non bi anaiak aurrez aurre egongo baitziren gorteko harriduraren aurrean. D'Artagnanek berehala hartu zuen preso Felipe, eta damututa, Santa Margarita uhartera bidali zuten, burdinazko maskara bat aurpegian zuela.
Fouquetek Luis XIV .a erreskatatu izanak ez du saihesten hura ere zoritxarrez erortzea: Colberten salaketak eta Luis XIV .aren jeloskortasuna kaleratzean eta D'Artagnan Nantesen jazartzean eta atxilotzean amaitzen dira, ondasun publikoak bidegabe erabiltzeagatik, eta Pignerolgo espetxean giltzapetzen dute betiko. Colbertek, bere aldetik, erresumako finantzen administrazioa bere gain hartu zuen, eta D'Artagnan Santa Margarita uhartera itzuli zen, Benigne de Saint-Mars gobernadorea zuena, Felipe zaintzeko.
Bestalde, Aramis, Porthosekin batera ihes egin zuena, Athosen etxera iristen da, bere planak porrot egin zuela adierazten dio, eta Belle-Îlen erregearen aurka borrokatzeko haiekin bat egitea proposatzen dio. Hala ere, kondeak nahiago du kanpoan geratu, eta agur esan die adiskideei, kezkatuta baitago bere semeaz, zeinak Beauforteko dukearekin Aljeriako gerrara joatea erabaki baitu. Geroago, Frantziako kostaldean gizonak errekrutatzeko lagun zuela, Athos eta bere semea Santa Margarita uhartera iristen dira, eta han printze presoa ikusten dute eta D'Artagnan ere kaleratzen dute; Raulek gutun bat ematen dio Luisa de La Vallièrerentzat.
Belle-Îlen, bitartean, Aramisek uste du erregeak ez duela erasoko Fouqueten baimenik gabe. Hala ere, Vannesko apezpikuak ez daki uhartea Luis XIV .aren eskuetara igaro zela ministroa erori ondoren, eta, beraz, erregearen ontziak soldaduak garraiatzen urrutira iristen ikusi zituenean, bera eta bere gizonak arriskuan zeudela ulertu zuen, eta Porthosi bere konplotaren egia erakusten dio. D'Artagnan, ontzietako batetik iristen dena, bere adiskideak prebenitzen saiatzen da, baina erregearen ofizial batek eragozten du, bere mugimendu guztiak aurreratzen baititu. Uhartea erasotua da eta gaskoia, zapuztua, Frantziara doa erregeari dimisioa aurkeztera, honek onartzen duelarik. Bien bitartean, Belle-Îlen, Locmaria haitzuloko borroka bizi baten erdian, Porthos erori egiten da bertako arrokek, bolbora-leherketa baten ondoren, zanpatua izan ondoren, eta hil egiten da Aramisen ezintasunaren ondorioz. Aramis, bere aldeko bretoiekin batera, salbu eramaten dute Espainiara doan itsasontzi batean.
Gertaera haietatik urrun, Athos, Rauli agur esan ziona, tristura sakonean erortzen da. Ametsetan, Porthos eta bere semearen heriotzaz ohartarazten du. Orduan, bere ohean etzanda, Grimaudek jakin zuen Raul Aljerian hil zela eta handik gutxira hil zela, bere semearekin beste aldean elkartzeko itxaropenarekin. D'Artagnanek, kondearen etxera iristen denak, negar egiten dio, eta gero Louisari Raulen gutuna ematen dio, neska gazteak semearen eta aitaren heriotzaren errua bere gain hartuz.
Urte batzuk geroago, D'Artagnanek, mosketarien buru berriro ere, erregearekin, Colbertekin eta Espainiako enbaxadore Alamedako dukearekin afaltzeko gonbidapena jaso zuen. Gortera iristean, dukea Aramis besterik ez dela jakingo du, Luis XIV .arekin adiskidetua eta Espainiaren neutraltasuna ziurtatzen diona Frantzia eta Holandaren arteko gerraren aurrean. D'Artagnan eta Aramis tristuraz agurtzen dira, eta mosketaria bere tropekin doa Maastricht setiatzera, Frantziako marexal makila lortzeko itxaropenez. Han, hiriko setioa zuzenduz, lortzen du, baina bala batek zauritu eta soldaduen besoetan hiltzen da.

## Pertsonaiak
### Mosketariak

* Aramis: Vanneseko apezpikua, 50 urte ditu, Herblayko zaldunak Luis XIV .aren anaia biki bat aurkitu du, eta sekretu horrek Jesuiten Ordenako jeneral bihurtzen lagunduko dio. Fouqueten aliatua, erregearen eta Colberten susmoen aurrean laguntzea erabaki zuen, eta, beraz, Porthosen laguntzarekin, Luis XIV .a bere anaia bikiaren kargugabetzea antolatu zuen. Hala ere, plana Fouquetek berak zapuztu zuen, eta horren aurrean Aramis Belle-Île-en-Mer-en babestu zen, eta gero Espainian, non Alamedako duke bihurtu zen. Urte batzuk geroago, Luis XIV .ak indultua emanda, Frantziara itzuli zen, eta bere maltzurkeriari esker, bizirik atera zen lau lagunen artean.
* Porthos: 60 urte ditu Gizon aberats bihurtu ondoren, Bracieux de Pierrefondseko Vallongo baroiak orain duke bihurtu nahi du. Luis XIV .ak estimatzen duen arren, Aramisek prestatutako konplot batean sartzen da xaloki, eta koroaren usurpatzaile baten aurka egingo dutela sinetsarazten dio, errege beraren aurka egingo dutenean. Egia jakin arren, Porthosek erresistentzia egin zion Luis XIV .aren armadari, eta heroikoki hil zen Locmaria kobazuloan.
* D'Artagnan: 48 urte ditu, mosketari gisa mantendu den lau lagunetatik bakarra da, eta orain erregearen zaindarien buru da. Eleberriaren hasieran, Luis XIV .aren autoritate faltak atsekabetuta, karguari uko egin zion. Gero, Plancheten laguntzarekin, Karlos II .a Ingalaterrako tronuan berrezartzeko operazioa zuzentzen du, horregatik aberastu egiten duen sari handi bat jasoz. Balentria horren ondoren, Luis XIV .ak guardiako buru gisa zituen eginkizunetara aldatu zuen. Burdinazko maskaradun gizonaren gertaeraren ondoren, Nikolas Fouquet atxilotzea eta Belle-Île-en-Mer-en errefuxiatutako Aramis eta Porthos konspiratzaileak atxilotzea agindu zitzaion, azken zeregin hori betetzeari uko eginez. Eleberriaren amaieran, azkenean, Luis XIV .aren etorkizuneko handitasuna aitortzen du, eta Maastrichteko Setioan hiltzen da, Frantziako Mariskalera igo eta gutxira.
* Athos: 60 urte ditu, Fèreko Kondea da. Gutxitan agertzen da eleberrian. Nekatu eta zahartu arren, Ingalaterrako Karlos II .aren zaharberritzean laguntzen du. Bere bizitzeko arrazoi bakarra bere seme Raúl da, baina hau Afrikara bidaiatzen denean gerran hiltzeko, Athos tristura sakonean erortzen da, bere ohean hiltzen, bere semearen heriotza behin betiko ezagutu ondoren.
* Raúl de Bragelonne: Athosen eta Chevreuseko dukesaren semea da. Eleberriari bere izena eman dion arren, Raul de Bragelonne protagonista ugarietako bat baino ez da, Luis XIV .a, D'Artagnan edo Fouquet bezain presente ez egonda ere. Raulen pertsonaia Nicolas de Bragelonnerengan inspiratuta dago, Luisa de la Vallière-ren lehengusua eta azken horrekin maiteminduta, zeina penaz hil baitzen erregearekin zuen maitasunaren berri izan zuenean. Eleberrian, Louisa maitearen engainua ezagutu ondoren, Afrikara abiatzea erabakiko du bere burua bataila batean hiltzeko.

### Burdinazko maskara daraman gizona

* Felipe: Luis XIV .aren anaia bikia, bere existentzia ezagutzen ez duena. Bizitza osoan ezkutuan egon da: haurtzarotik landan, eta urte batzuk geroago La Bastillan preso, Marchiali izenpean. Aramisek aurkitu eta askatu zuen, eta honek bere jatorriaren berri eman eta konbentzitu egin zuen, Luis XIV .a Frantziako tronuan ordezkatzeko, legitimitateagatik ere berea baita. Trukean, Felipek Aita Santu bihurtzen lagunduko zion Aramisi. Baina, anaien arteko aldaketa burutu ondoren, berehala aurkitu zuten, eta Santa Margarita uhartean atxilotu eta giltzapetu zuten, burdinazko maskara bat aurpegian zuela. Ez nahastu bere anaia gaztearekin, Felipe Orleanskoarekin, Monsieur izenez ezaguna eta eleberrian ere agertzen dena.

### Errege gortea

* Luis XIV: Eleberriak subirano gazte eta lotsati izatetik errege handi absolutu izatera igaro zela erakusten du. Luis XIV .a pertsonaia anbiguoa da, batzuetan justua eta noblea, eta beste batzuetan krudela eta gupidagabea, eleberrian bizi dituen egoeren ondorioz. Hasieran, oraindik Mazarino nagusi zela, Luis XIV .a errege izateko lana eta bere erantzukizunak ulertzen hasi zen, azkenean bere ingurukoek erabakitako eta errespetatutako agintari heldu bihurtu zen arte. Maitasunean murgildurik, nobelan Maria Mancini, bere koinata Enriqueta, Luisa de La Vallière eta azken kapituluan Madame de Montespan faboritotzat hartzen ditugu hurrenez hurren.
* Luisa de La Vallière: Saint Rémyko markesaren alaba da, Orleanseko dukearen etxezaina. Bere haurtzaroko laguna den Raulen maitea, ahaztu egiten zaio erregea ezagutu eta hartaz interesatu ondoren, bere gogokoena bihurtu arte, Rauli sakonki eraginez. Azkenik, erregeak baztertzen du, Montespan andrea baitu faborito berria (errealitatean gertatu zenaren pareko egoera).
* Mazarino: Eleberriaren hasieran agertzen da. Hil aurretik, Colberten zerbitzuak gomendatzen dizkio Luis XIV .ari. Dumasek oso gizon diruzalea balitz bezala erretratatzen du.
* Nicolas Fouquet: Finantzen superintendentea eta aberastasun handien jabea, Dumasek positiboki erretratatzen du, bere errugabetasuna defendatzen duena. Colberten azpijokoek mehatxatuta, Fouquetek luxuzko jaiak antolatzen ditu Luis XIV .aren mesedea lortzeko. Hala ere, uste zuenaren kontra, are gehiago irabazten da erregearen gorrotoa, haren fortunaren jeloskor. Erregea ordezkatzeko Aramisen konplota aurkitu ondoren, Luis XIV .a Bastillan gatibu egotetik askatzen du, baina erregeak ez du barkatzen, eta atxilotzea eta Pignerolgo espetxera eramatea agintzen dio D'Artagnani.
* Juan Bautista Colbert: Dumasek burokrata hutsa eta bihotzik gabeko kontularia bezala negatiboki erretratatua, Colbertek Fouquet, bere etsaia, boteretik kentzeko eta erresumako finantzen administrazioan bere lekua hartzeko konspiratzen du. Hala ere, urte batzuk geroago, ministro bihurtuta, nortasun onbera eta nobleagoa erakusten du, D'Artagnanen estimua bereganatuz. Izan ere, D' Artagnan ez zen bere asmoetan fio, Frantziaren industria, arteak eta oparotasuna handitzeaz baizik.
* Filipe I.a Orleanskoa: Luis XIV .aren anaia txikia, jeloskor sentitzen da bere anaia Luis XIV .ak Ingalaterrako Enriquetarekin izan duen maitasunaz, zeinarekin estatuko ezkontza bat izan duen. Eleberrian ez da erakusten historikoki Lorraineko zaldunarekin izan zuen harreman homosexuala, baina iradokitzen da.

## Iruzkinak

Le Siècle egunkarian 1844ko martxoa eta uztaila bitartean emanaldien bidez argitaratu zenetik, Hiru Mosketariak (Les Trois Mousquetaires) Alejandro Dumasen (Monte Cristoko kondearekin lehia gogorrean) lan luzearen barruan nobelarik ezagunena da. Irakurleek mosketari mitoei dioten maitasunak hasierako istorio hori trilogia baten lehen zati bihurtuko luke, eta trilogia hori Hogei urte geroago (Vingt Ans Après, 1845) eta Bragelonneko bizkondea (Dix Ans Plus Tard edo Le Vicompte De Bragelonne, 1848-1850) lanek osatzen dute; baina ondorengo emanaldi horietako bakar batek ere ez zuen lehenengoaren bizitasuna berreskuratuko, agian protagonisten zahartasunagatik.
Eleberri honekin, Alejandro Dumasek mosketarien historia amaitzen du eta Burdinazko Mozorrodun Gizona eleberria aurkezten du; uste ez bezala, gizon honen historiak ez du inolako eraginik Los Tres Mosqueteros-en argumentuan; herrialde askotan historia independente gisa aurkeztu izan da, Dumasentzat ez bezala. Auguste Maqueten laguntzarekin idatzi zen.

## Benetako istorioa

Trilogiaren aurreko bi zatietan bezala, Dumasek pertsonaiak eta benetako gertaerak erabiltzen ditu bere eleberriaren bilbea eraikitzeko (Karlos II .aren berrezarpena, Mazarinoren heriotza eta Luis XIV .a errege absolutu gisa igotzea, Colbert eta Fouquet ministroen arteko lehia, azken horren erorketa, Luis XIV .ak bere koinatarekin eta Luisa de la Vallièrerekin zituen amodioak), nahiz eta askatasun asko hartu, batez ere kronologiarekin (eleberriak hilabete gutxitan kontzentratzen ditu errealitatean urteek bereizitako gertaerak), bere fikziozko pertsonaiak benetako gertakarietan esku hartuz (eleberriko D'Artagnan halakotzat har daiteke, nahiz eta D' Artagnanekin paraleloan egon, izan ere, Fouhanek atxilotu baitzuen). Era berean, burdinazko maskaradun gizonaren azpibilbea Dumasen irudimenaren emaitza da erabat, garai hartan Bastillan isilpean gordetzen zen preso bat zegoela eta maskara batekin estali ezean ezezagunen aurrean agertu ezin zela aipatzen duten pasadizo batzuk oinarritzat hartzen dituena (maskara hori, istorio honen lehen bertsioetan, burdinazkoa ere ez zen, belusezkoa baizik).

## Kanpo estekak

* Frantsesezko testua 4 liburukitan.
* Datuak: Q769001