# Nikola Tesla

Nikola Tesla —serbieraz: Никола Тесла— (Smiljan, Kroazia, orduan Austria-Hungaria, 1856ko uztailaren 10a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1943ko urtarrilaren 7a) serbiar-amerikarasmatzailea, ingeniari elektrikoa, ingeniari mekanikoa, fisikaria eta futurista izan zen. Argindar komertzialaren sorreraren sustatzaile nagusietako bat.
Austriar Inperioan jaio eta hazi zen. Teslak 1870eko hamarkadan ikasi zuen lehen aldiz ingeniaritza eta fisika, baina titulurik jaso gabe. Ondoren, 1880ko hamarkadaren hasieran esperientzia praktikoa lortu zuen telefonian lanean, eta Pariseko "Continental Edison" enpresa berrian energia elektrikoarena. 1884an Estatu Batuetara emigratu zuen, bertako nazionalitatea lortuz. Denbora labur batez New Yorkeko "Edison Machine Works" enpresan lan egin zuen, bere kabuz aritu aurretik. Zituen ideiak finantzatzeko eta merkaturatzeko bazkideen laguntza izan zuenean, Teslak laborategiak eta enpresak sortu zituen New Yorken, gailu elektriko eta mekaniko sorta bat garatzeko. Bere Korronte Alternoen (KA) indukzio motorra eta erlazionatutako KA polifasearen patenteekin, Westinghouse Electric-ek 1888an baimendutakoak, diru kopuru handia irabazi zuen eta enpresa horrek azkenean merkaturatu zuen sistema polifasikoaren oinarri bihurtu ziren.
Teslak patentatu eta merkaturatu zitzakeen asmakizunak garatu nahi zuen, hala nola osziladore/sorgailu mekanikoekin, deskarga elektrikoko hodiekin, eta X izpien irudi goiztiarrekin, hainbat esperimentu egin zituen. Haririk gabe kontrolatutako txalupa ere egin zuen, inoiz erakutsi zen lehenengoetariko bat. Tesla ezaguna egin zen asmatzaile gisa, eta zuen laborategian bere lorpenak erakutsi zizkien ospetsuei eta mezenas aberatsei. Era berean, hitzaldi publikoetan erakutsi zuen ikuskizunengatik ere nabarmendu zen. 1890eko hamarkadan zehar, Teslak haririk gabeko argiztapenerako eta mundu osoko haririk gabeko energia elektrikoaren banaketarako ideiak jarraituz New Yorken eta Colorado Springs-en egin zituen tentsio eta maiztasun handiko esperimentuak. 1893an, bere gailuekin haririk gabeko komunikazioa izateko aukerari buruzko adierazpenak egin zituen. Tesla saiatu zen ideia horiek erabilera praktikoan jartzen bere Wardenclyffe Tower proiektuan, kontinenteen arteko haririk gabeko komunikazioa eta potentzia-igorlea sortuz, baina finantzaketarik gabe geratu zen hura amaitu baino lehen.
Wardenclyfferen ondoren, Teslak 1910eko eta 1920ko hamarkadetan hainbat asmakizun garatu zituen arrakasta maila ezberdinekin. New Yorkeko hotel batzuetan bizi izan zen, baina diru gehiena laborategian gastatzen zuenez, sarri hoteletako fakturak ordaindu gabe geratzen ziren. New Yorken hil zen 1943ko urtarrilean. Teslaren lana iluntasun erlatiboan geratu zen hil ondoren, baina1960an, "Pisu eta Neurrien Konferentzia Orokorrak" fluxu magnetikoaren dentsitatearen neurketaren (SI) nazioarteko unitateen sistema "tesla" izendatu zuen bere omenez. 1990eko hamarkadatik aurrera Tesla-ren inguruko interesa berpiztu egin zen.

## Biografia

Nikola Tesla Smiljan herrian jaio zen, Austria-Hungariako Inperioan, Gospić herritik gertu, gaur egungo Kroazian, 1856ko uztailaren 10ean. Guraso serbiarrak izan zituen; aita Milutin Tesla, eliza ortodoxoko apaiza zen, agian Tara ibaiaren arroko klan serbiarren batetik etorria edo Herzegovinako jauntxoa zen Pavle Orlović10ren tarterikoa. Ama, berriz, Đuka Mandić zen, Lika eta Banijan bizi zen familia batekoa, baina Kosovotik etorria. Emakumeak etxerako tresna ugari egin zituen bere kabuz eta, irakurtzen ikasi ez bazuen ere, serbiar poema asko zekizkien buruz.
Nikola bost senideetatik laugarrena izan zen. Anaia zaharrago bat izan zuen, Dane, zaldi istripuz hil zitzaiona Nikolak 9 urte zituenean, eta 3 arreba: Milka, Angelina eta Marica.
1862an, Nikolaren familia Gospićera lekualdatu zen eta Tesla Karlovaceko Gymnasium Karlovac eskolara joan zen. Lau urteetako ikasketak 3 urtetan bukatuko zituen.
1875ean, Grazeko unibertsitatera joan zen ingeniaritza elektrikoa ikastera. Hantxe hasi zen korronte alternoaren erabilerak ikertzen.
1878ko abenduan, Graz utzi eta familiarekin harremanik gabe geratu zen. Ito zen zurrumurrua era zabaldu zen lagunen artean. Mariborrera joan zen, gaurko Eslovenian, eta hantxe izan zuen bere lehen lana, ingeniari baten laguntzaile. Urtebete aritu ondoren, nerbiotatik gaixotu zen eta, aitaren aholkuei jarraituz, 1880ko udan, Pragako Carolina unibertsitatera joan zen. Ernst Machen eragina jaso zuen, baina urtebetera aita hil zitzaion bezain pronto, unibertsitate hau ere utzi egingo zuen.
Asko irakurtzen zuen eta liburu osoak ikasten zituen buruz. Bere autobiografian esan zuenez, txikitatik izan zituen haluzinazioak eta burutik ezin kendurik zeukan hitz bat edo ideiaren baten inguruan izan ohi ziren. Beste batzuetan, buruketaren baten emaitza etortzen zitzaion horrela.
1880an, Budapestera joan zen lanera, Tivadar Puskásen aginduetara egongo zen telegrafo konpainia batera. Han ezagutu zuen Nebojša Petrović Austrian bizi zen asmatzaile serbiar gaztea. Ez ziren denbora asko elkarrekin egon, baina energia jarraia lortzeko turbina bikiak erabiltzen zituen proiektu batean elkarlanean aritu ziren. 1881ean Budapesten zentral telefonikoa irekitzerako, Tesla konpainiako elektrikoen buruzagi zen, jada, eta, geroago, herrialde hartako lehen sistema telefonikoaren ingeniari izango zen. Telefono errepikagailu edo anplifikadorea ere garatu zuen, zenbaiten ustez, lehen bozgorailua.

## Frantzia

1882an, Tesla Parisera joan zen Thomas A, Edisonen konpainiatako bat zen Continental Edison Companyn ingeniari izateko. Ameriketatik ekarritako ekipo elektrikoari hobekuntzak egiteko helburua zuen. Bere hitzei jarraituz, urte horretan bertan asmatu zuen indukzio motorea, eta eremu magnetiko birakaria erabiltzen zituzten gailuak hasi zan garatzen, zeintzuen patenteak jaso baitzituen 1888an. Handik gutxira, ordea, amets gaizto batek esnatu zuen Tesla, ama hil zitzaiola jakinaraziz. Asmatzailea gaixotu egin zen erabat eta Gospićen eta, amaren jaioterritik gertu, Gračac inguruko Tomingaj etxean 3 bat astez egon behar izan zuen sendatu zen arte.

## AEB

1884an, Continental Edison Companyko zuzendari Charles Batchelor, Parisko instalazioa gainbegiratzen ari zena, Estatu Batuetara itzuli zuten Edison Machine Works, New York hirian kokatutako fabrikazio dibisioa kudeatzeko, eta Tesla Estatu Batuetara ere ekartzeko eskatu zuen. Beraz, 1884ko ekainean, Tesla AEBetara iritsi zen, New Yorkera. Charles Batchelorren gomendio gutun bat zeraman gainean Thomas Edisonentzako. Horrela zioen Batchelorrek:
| « | Bi gizon handi ezagutzen ditut. Bat zu zara. Bestea, gazte hau. | » |
Edison Machine Worksen lan egiteko kontratua egin zion Teslari. Ingeniari elektriko xumea zen hasieran, baina berehala hasi zen nabarmentzen konpainian zeuden arazo larrienak konpontzen zituelako. Edisonen konpainiaren korronte zuzena erabiltzen zituzten sorgailuak goitik behera aldatzeko enkargua eskaini zioten. Teslaren hitzetan, 50.000 dolar eskaini zioten garai hartan lan horren ordainetan, baina 1885ean, Teslak bere sariaz galdetu zuenean, Edisonek zera esan omen zion:
| « | Tesla, gaizki ulertu duzu gure estatubatuar umorea! | » |
Oso bestelakoa izan zen emaitza, astean 18 dolar besterik ez baitzuen kobratzen eta, neurri horretan, 53 urte beharko zituen espero zuen dirua lortzeko. Astean 25 dolarrera arteko soldata igoera eskatu zuen, baina ukatu egin zioten eta Teslak alde egin zuen lan hartatik.

### Tesla argi elektrikoa eta fabrikazioa

Edison konpainia utzi eta gutxira, Tesla arku-argiztapen sistema bat patentatzeko lanean ari zen, ziurrenik berak Edisonen garatutakoa. 1885eko martxoan, Lemuel W. Serrell patenteen abokatuarekin bildu zen, Edisonek erabilitako abokatu berarekin, patenteak aurkezteko laguntza lortzeko. Serrellek Tesla bi enpresabururi aurkeztu zien, Robert Lane eta Benjamin Vail, eta hauek Teslaren izenean arku argien fabrikazio eta utilitateen enpresa bat finantzatzea onartu zuten, “Tesla argi elektrikoa eta fabrikazio enpresa” (Tesla Electric Light and Manufacturing Company.) Teslak urte osoan lan egin zuen DC sorgailu elektriko hobetu baten patentea lortu asmoz, AEBetan Teslari emandako lehen patentea, eta Rahway-n, New Jersey-n, sistema eraiki eta instalatu zuen. Teslaren sistema berriak prentsa teknikoaren arreta jaso zuen, bere ezaugarri aurreratuak azalduz.
Baina inbertitzaileek interes gutxi erakutsi zuten Teslaren korronte alternoko motor mota berrirako eta transmisio elektrikorako ekipo berrietarako ideietan. 1886an enpresa martxan jarri ondoren, negozioaren fabrikazioa oso lehiakorra zela erabaki zuten, elektrizitate-zerbitzu bat besterik ez egitea erabakiz. Konpainia berri bat sortu zuten, Teslaren enpresa baztertuta eta asmatzailea dirurik gabe utziz. Bestalde, Teslak berak sortutako patenteen kontrola ere galdu egin zuen, bere jabetza enpresaren izenean utzi zuelako akzioen truke. Konponketa elektrikoko hainbat lanetan eta lubaki zulatzaile gisa lan egin behar izan zuen, egunean 2 dolarren truke. Geroago bizitzan, Teslak 1886ko garai hura gogortasunari lotutakoa izan zela kontatu zuen, honakoa idatziz "Zientziaren, mekanikaren eta literaturaren hainbat adarretako goi-heziketaren burla bat iruditu zitzaidan."

### KA eta indukzio-motorra

1886 amaieran, Teslak Alfred S. Brown, Western Unioneko superintendentea eta Charles Fletcher Peck New Yorkeko abokatua ezagutu zituen. Bi gizonek eskarmentua zuten enpresak sortzen, eta asmakizunak zein patenteak sustatuz irabazi ekonomikoak lortzen.Teslak ekipamendu elektrikoetarako zituen ideia berrietan oinarrituta, motor termo-magnetiko baten ideia barne, asmatzailea ekonomikoki babestea eta bere patenteak kudeatzea adostu zuten. Elkarrekin “Tesla Enpresa Elektrikoa” (Tesla Electric Company) sortu zuten 1887ko apirilean, lortutako patenteen irabaziak 1⁄3 Teslarentzat, 1⁄3 Peck eta Brownentzat eta 1⁄3 garapena finantzatzera bideratuko ziren akordioarekin. Manhattango Liberty Street 89an Teslarentzat laborategi bat sortu zuten, eta motor elektriko, sorgailu eta bestelako gailu mota berriak hobetzen eta garatzen aritu zen.
1887an, Teslak korronte alternoarekin (KA) zebilen indukzio-motor bat garatu zuen, Europan eta Estatu Batuetan azkar hedatzen ari zen energia-sistema formatua, distantzia luzeko eta goi-tentsioko transmisioan zituen abantailak zirela eta. Motorrak korronte polifasikoa erabiltzen zuen, eta horrek eremu magnetikoa sortzen zuen motorra biratzeko (Teslak printzipioa 1882an asmatu zuela esan zuen). Motor elektriko berritzaile hau, 1888ko maiatzean patentatutakoa, auto-abiarazle soila zen, kommutadorerik behar ez zuena, eta horrela txinparta eta eskuila mekanikoak etengabe mantentzearen eta ordezkatzearen kostu handia saihesten zen.
1888an aurkeztu zuen American Institute of Electrical Engineers erakundean. Urte hartan bertan, Tesla harila garatu zuen eta George Westinghousekin hasi zen lanean Westinghouse Electric & Manufacturing Company'sek Pittsburghen zituen laborategietan. Westinghousek arreta jarri zuen distantzia luzeetan korronte alternoa transimitu zezaketen sistema polifasikoen ideietan.
Urte horretan, Teslak Pittsburghen lan egin zuen, hiriko tranbiak elikatzeko korronte alternoko sistema bat sortzen lagunduz. Aldi etsigarria iruditu zitzaion Westinghouseko beste ingeniari batzuekin gatazkak zirela eta, KA potentzia nola inplementatu ahal izateko. Teslak proposatutako 60 zikloko KA sistema bat ezarri zuten (Teslaren motorraren lan-maiztasunarekin bat etortzeko), baina laster aurkitu zuten ez zuela tranbiarako balioko, Teslaren indukzio-motorrak abiadura konstantean bakarrik ibil zitekeelako. Horren ordez, DC trakzio-motor bat erabili zuten.

### Merkatuaren nahastea

Teslak bere indukzio-motorraren erakustaldia eta Westinghouse-k patentearen ondorengo lizentzia ematea, biak 1888an, konpainia elektrikoen arteko lehia izugarriaren garaian gertatu ziren. Hiru enpresa handiak, Westinghouse, Edison eta Thomson-Houston Electric Company, kapital intentsiboko negozio batean hazten saiatzen ari ziren, ekonomikoki elkarri murrizten zioten bitartean. "Korronteen gerra" propaganda kanpaina bat ere egon zen, Edison Electric-ek bere korronte zuzeneko sistema Westinghouse korronte alternoko sistema baino hobea eta seguruagoa zela zioena, eta Thomson-Houstonek Edisonen alde egiten zuen batzuetan. Merkatu honetan lehiatzeak esan nahi zuen Westinghousek ez zuela dirurik edo ingeniaritza baliabiderik izango Teslaren motorra eta erlazionatutako sistema polifasikoa berehala garatzeko.
Teslaren kontratua sinatu eta bi urtera, Westinghouse Electric arazoak izan zituen. Eta sei urte beranduago Westinghousek Teslaren patentea erosi zuen 216.000 dolar ordainduta, General Electric-ekin (Edison eta Thomson-Houston-en 1892ko bat-egitetik sortutako enpresa) patenteak partekatzeko akordioaren baitan.

### New Yorkeko laborategiak

Teslak bere KA patenteen lizentziarekin lortutako diruak aberats bihurtu zuen, eta denbora zein funtsak eman zizkion bere interesen alde lan egiteko. 1889an, Tesla Liberty Streeteko Peck eta Brownek dendatik atera zen, eta hurrengo dozena urteetan Manhattanen alokatutako lantegi-laborategi sail batean lan egin zuen. Horien artean zeuden laborategi bat 175 Grand Streeten (1889 – 1892), laugarren solairua 33 – 35 South Fifth Avenue-n (1892 – 1895), eta seigarren eta zazpigarren solairuak 46 & 48 East Houston Streeten (1895 – 1902). Teslak eta bere langile kontratatuek lantegi horietan egin zituzten lanik esanguratsuenetako batzuk.

### Tesla bobina

1889ko udan, Teslak Parisko 1889ko “Erakusketa Unibertsalera” (Exposition Universelle) bidaiatu zuen, eta Heinrich Hertz-en 1886–1888ko esperimentuen berri izan zuen, erradiazio elektromagnetikoa, irrati-uhinak barne, badela frogatu zutenak. Esperimentu hauek errepikatzean eta gero zabaltzean, Tesla Ruhmkorff bobina bat elikatzen saiatu zen, arku-argiztapen sistema hobetu baten baitan, garatzen ari zen abiadura handiko alternadore batekin. Baina aurkitu zuen maiztasun handiko korronteak burdinazko nukleoa gehiegi berotzen zuela, eta bobinako lehen eta bigarren mailako haizearen arteko isolamendua urtzen zuela. Arazo hau konpontzeko Teslak bere "transformadore oszilatzailea" sortu zuen, lehen eta bigarren mailako haizearen artean material isolatzaile baten ordez aire hutsunearekin, eta bobinan zein kanpoan posizio ezberdinetara eraman zitekeen burdinazko nukleo batekin. Gero Tesla bobina deiturikoa, tentsio handiko, korronte baxuko eta maiztasun handiko korronte alternoko elektrizitatea ekoizteko erabiliko zen. Transformadore-zirkuitu durunditsu hau erabiliko zuen ondorengo haririk gabeko bere lan elektrikoetan.

### Nazionalitatea

35 urte zituela, 1891ko uztailaren 30ean,Tesla Estatu Batuetako herritar naturalizatu zen. Urte berean, bere Tesla bobina patentatu zuen.

### Haririk gabeko argiztapena

1890. urtearen ondoren, Teslak akoplamendu induktibo eta kapazitiboaren bidez transmititzea esperimentatu zuen, bere Tesla bobinarekin sortutako KA tentsio altuak erabiliz. Eremu hurbileko akoplamendu induktiboa eta kapazitiboan oinarritutako haririk gabeko argi-sistema bat garatzen saiatu zen, eta erakustaldi publiko batzuk egin zituen, non Geissler hodiak eta baita bonbilla goriak ere pizten zituen eszenatoki batetik. Hamarkada gehiena argiztapen-modu berri honen aldaketetan lanean eman zuen, hainbat inbertitzaileren laguntzarekin, baina enpresa bakar batek ere ez zuen lortu bere aurkikuntzetatik produktu komertzial bat egitea.
1893an St. Louis-en, Missouri-n, Philadelphia-ko Franklin Institutuan eta National Electric Light Association-en, Teslak esan zien ikusleei ziur zegoela berea bezalako sistema batek "seinale ulergarriak edo, agian, edozein distantziara haririk erabili gabe" eraman zezakeela, hura Lurrean zehar eramanez. Tesla eta Westinghousek korronte alternoz argitu zuten erakusketa. Lanpara fluoreszente eta Teslaren nodo bakarreko bonbillak ere erakutsi zituzten. Aldi berean, eremu magnetiko birakariaren printzipioak eta indukzio motorra esplikatu zituen.
Tesla Amerikako Ingeniari Elektrikoen Institutuko presidenteorde izan zen 1892tik 1894ra, gaur egungo IEEEren aitzindaria (Ingeniari Elktriko eta Elektroniken Institutua).
1895ean, Teslaren sorgailua deritzona garatu zuen eta airearen likidotzea ere bai. Kelvinen aurkikuntzei esker, Teslak bazekien likidotze egoeran zegoen aireak teorian behar zuena baino bero gehiago hartzen zuela. Gas egoerara itzultzean, zerbait mugitzeko erabiliko zuten. Tamalez, lana bukatzear zuenean eta patentatzeko ia prest, sute bat izan zuen laborategian eta ekipo, eredu eta asmakizunak erre zitzaizkion. Handik gutxira, Carl von Lindek hartuko zion aurrea Alemanian, aplikazio beraren patentea aurkeztu baitzuen.

### Niagarako aholkularitza

1893an, Edward Dean Adamsek, Niagarako Ur-jauzien enpresako buru zenak, Teslaren iritzia bilatu zuen jauzietan sortutako potentzia transmititzeko sistema egokiena zein ote zen jakin nahian. Hainbat urtetan zehar, proposamen ezberdinak eta lehiaketa irekiak izan ziren nola egin behar zen erabakitzeko. AEBetako eta Europako konpainiak proposatutako sistemen artean, KA bi eta trifasikoa, tentsio handiko DK, eta aire konprimitua zeuden. Adamsek lehian zeuden sistema guztien orduko egoerari buruzko informazioa eskatu zion Teslari, eta honek aholkatu zion bi faseko sistema bat izango zela fidagarriena, eta Westinghouse sistema bat bazegoela goritasun-bonbilak pizteko bi faseko korronte alternoa erabiliz. Konpainiak Westinghouse Electric-i kontratua esleitu zion Niagara Ur-jauzien bi faseko KA sortzeko sistema eraikitzeko, Teslaren aholkuetan eta Westinghouse-k Columbian Exposition-en egindako erakustaldian oinarrituta. Horrela, lehen zentral hidroelektrikoa eraiki zen Niagarako Ur-jauzietan; eta, 1896an, elektrizitatea Bufalora (New York) transmititzea lortu zuten. Aldi berean, beste kontratu bat esleitu zitzaion General Electric enpresari, KA banaketa sistema abian jartzeko. George Westinghousen laguntza ekonomikoarekin, korronte alternoak korronte jarraia ordezkatu zuen. Tesla izango zen, handik aurrera, industria elektrikoaren sortzaile.

### Nikola Tesla Enpresa

1895ean, Edward Dean Adamsek, Teslaren laborategian buelta bat eman zuenean ikusi zuenarekin harrituta, Nikola Tesla Enpresaren sorreran laguntzea onartu zuen, Teslaren aurreko hainbat patente eta asmakizunak eta baita berriak ere finantzatzeko, garatzeko eta merkaturatzeko. Alfred Brownek ere izena eman zuen, Peck eta Brown-en eskutik garatutako patenteak ekarriz. Administrazio kontseilua William Birch Rankine eta Charles F. Coaney-k bete zuten. Inbertitzaile gutxi aurkitu zituzten, 1890eko hamarkadaren erdialdea ekonomikoki garai gogorra izan zelako, eta merkaturatzeko ezarri zen haririk gabeko argiaren eta osziladoreen patenteak ez ziren inoiz saldu. Enpresak Teslaren patenteak kudeatu zituen hurrengo hamarkadetan.

### Laborategiko sua

1895eko martxoaren 13ko goizaldean, Teslaren laborategia zegoen South Fifth Avenue eraikinak su hartu zuen. Eraikinaren sotoan hasi zen, oso bizia, etaTeslaren 4. solairuko laborategia erre eta bigarren solairura erori zen. Suak Teslaren etengabeko proiektuak atzera botatzeaz gain, lehen ohar eta ikerketa material, maketa eta erakustaldiko piezak ere suntsitu zituen, 1893ko Munduko Kolonbiako Erakusketan erakutsitako asko barne. Teslak The New York Times egunkariari esan zion: "Min gehiegi dut hitz egiteko. Zer esan dezaket?” Sutearen ostean Tesla East Houston kaleko 46 eta 48 zenbakietara joan zen, eta bere laborategia 6. eta 7. solairuetan berreraiki zuen.

### X izpien esperimentazioa

1894an hasita, Tesla "ikusezin" motako energia erradiatzailea deitzen zuena ikertzen hasi zen, bere laborategian aurreko esperimentuetan (geroago "Roentgen izpiak" edo "X izpiak" gisa deituak) film batzuk kaltetuta nabaritu ostean. Bere lehen esperimentuak Crookes hodiekin egin zituen, katodo hotzeko deskarga elektrikoko hodi batekin. Baliteke Teslak oharkabean X izpien irudi bat harrapatu izana, Mark Twainen argazki bat egiten saiatu zenean Geissler hodi batek argiztatuta, aurretik gasa isurtzeko hodi mota zenak. Irudian ateratako gauza bakarra kameraren lentearen metalezko blokeo-torlojua izan zen. 1896ko martxoan, Röntgenek X izpien eta X izpien irudien (erradiografia) aurkikuntzaren berri izan ondoren, Teslak bere esperimentu propioak egin zituen X izpien irudietan, bere diseinuko energia handiko terminal bakarreko huts-hodi bat garatuz, helburu elektrodorik ez zuena (gailu honek sortutako fenomenorako termino modernoa bremsstrahlung edo frenatze erradiazioa da). Bere ikerketetan, Teslak hainbat konfigurazio esperimental asmatu zituen X izpiak sortzeko. Teslak zioenez, bere zirkuituekin, "tresnak... aparatu arruntekin lor daitezkeen baino potentzia askoz handiagoa duten Roentgen izpiak sortzea ahalbidetuko zuen".
Teslak bere zirkuituarekin eta X izpiak ekoizten zituzten gailu bakarrarekin lan egitearen arriskuez ohartarazi zuen. Fenomeno honen ikerketa goiztiarrari buruzko ohar askotan, azaleko kalteak hainbat kausari egozten zizkien. Hasierartik uste zuen azalean eragindako kaltea ez zutela Roentgen izpiek eragiten, azalarekin kontaktuan sortutako ozonoak baizik, eta neurri txikiagoan azido nitrosoak. Teslak oker uste zuen X izpiak luzetarako uhinak zirela, plasmatiko uhinetan sortutakoak bezalakoak. Plasma-uhin horiek eremu magnetikoetan gerta daitezke.
1934ko uztailaren 11n, New Yorkeko Herald Tribune aldizkariak Teslari buruzko artikulu bat argitaratu zuen. Bertan, noizean behin ematen zen gertaera bat gogoratzen zuen, elektrodo bakarreko hustuketa-hodiekin esperimentatzen zuen bitartean. Partikula txiki batek katodoa hautsi, hoditik irten eta fisikoki jo zuen bera: Teslak esan zuen min zorrotz bat sentitu zuela gorputzean sartzen zen lekuan, eta berriro irteten zen lekuan. Partikula horiek bere "pistola elektrikoak" proiektatutako metal zatiekin alderatzean, Teslak esan zuen: "Indarraren sortako partikulek... partikula horiek baino askoz azkarrago bidaiatzen zuten... eta kontzentrazioetan bidaiatuko zuten".

### Urrutiko irrati kontrola

1898an, Teslak irrati kontrol koherente bat erabiltzen zuen ontzi bat erakutsi zuen, "telautomon" izena jarri ziona, Madison Square Gardenen egindako erakustaldi elektriko batean. Tesla bere ideia AEBetako armadari saltzen saiatu zen, irratiz kontrolatutako torpedo mota gisa, baina interes gutxi erakutsi zuten. Irratiaren urrutiko kontrola berritasun bat izan zen Lehen Mundu Gerrara arte eta ondoren, hainbat herrialdek programa militarretan erabili zutela. Teslak aukera baliatu zuen "Teleautomatika" gehiago erakusteko Chicagoko Merkataritza Klubean 1899ko maiatzeko bileran egindako hitzaldi batean.

### Haririk gabeko energia

1890eko hamarkadatik 1906ra, Teslak bere denboraren eta aberastasunaren zati handi bat hainbat proiektuetan eman zuen, kable gabeko energia elektrikoaren transmisioa garatu asmoz. Haririk gabeko argiztapenean erakusten zuen energia transmititzeko bobinak erabiltzeko ideiaren hedapena zen. Mundu osoan energia asko transmititzeko modua ez ezik, aurreko hitzaldietan adierazi zuen bezala, mundu osoko komunikazioak transmititzeko modua ere bazela uste zuen.
Tesla bere ideiak formulatzen ari zen garaian, ez zegoen era bideragarririk distantzia luzeetan komunikazio seinaleak haririk gabe transmititzeko, eta are gutxiago energia kopuru handiak. Teslak irrati-uhinak azkar ikasi zituen, eta Hertzek haiei buruz egindako azterlanaren zati bat okerra zela ondorioztatu zuen. Era berean, erradiazio forma berri hau oso kontuan hartua izan zen bere garaian distantzia laburreko fenomeno bat zela, milia bat baino gutxiagoan hiltzen zela zirudiena. Teslak ohartarazi zuen, nahiz eta irrati-uhinei buruzko teoriak egiazkoak izan, erabat baliogabeak zirela bere helburuetarako, zeren "argi ikusezin" forma hori, beste edozein erradiazio bezala, urrunean gutxitu eta lerro zuzenetan espaziora joango baitzen, "itxaropenik gabe galduta" geratuz.
1890eko hamarkadaren erdialderako, Tesla lanean ari zen Lurretik edo atmosferatik distantzia luzeko elektrizitatea gidatzeko gai izan zitekeelako ideiarekin, eta hori probatzeko esperimentuetan hasi zen lanean, erresonantzia-transformadorea handitzeko transmisoretzar bat instalatuz East Houston Streeteko bere laborategian. Lurraren atmosfera eroalea zen garaian ohikoa zen ideia batetik maileguan hartzeko itxurarekin, globoz osatutako sistema bat proposatu zuen, 9.100 metro baino gehiagoko altueran airean elektrodoak eskegiz, transmititzeko eta jasotzeko, non presio baxuak tentsio altuak (miloi bat volt) distantzia luzeetara bidaltzeko aukera emango ziola uste zuen.

### Colorado Springs

Presio baxuko airearen izaera eroalea aztertzeko, Teslak estazio esperimental bat jarri zuen Colorado Springsen 1899an. Han, bere New Yorkeko laborategiko muga pitzatuetan baino bobina askoz handiagoak operatu ahal izan zituen seguru, eta akordio bat egin zuen El Paso Electric Light Company-rekin korrontea dohainik txandaka hornitzeko. Bere esperimentuak finantzatzeko, John Jacob Astor IV.a konbentzitu zuen orduko 100.000 dolar inbertitzeko (3.779.600 dolar gaurko dolarretan), Nikola Tesla Enpresako akziodun nagusi bihurtuz. Astorrek uste zuen haririk gabeko argiztapen sistema berrian inbertitzen zuela. Teslak, aldiz, Colorado Springseko esperimentuak finantzatzeko erabili zuen dirua. Iritsi zenean, kazetariei esan zien haririk gabeko telegrafia-esperimentuak egiteko asmoa zuela, Pikes Tontorretik Parisera seinaleak igorriz.

## Edison

Teslak ez zuen amore eman eta korronte alternoa korronte jarraia baino hobea zela frogatzeko premian zegoen, Korronteen gerran sartuz.
1893an, korronte alternoaren erakustaldi publikoa egin zuten Chicagon eta Edisonen korronte jarraiaren gainetik zegoela erakutsi zuten. Urte berean, Teslak energia elektromagnetikoa haririk gabe transmititzea lortu zuen, irratitransmisorea eraikiz, eta, aurkeztu zuen horren patentea. Handik 2 urtera, Guglielmo Marconik lehen irratizko transmisioa lortuko zuen eta patentea 1900eko azaroaren 10ean erregistratu zuen, baina atzera bota zioten, Teslaren kopia zela-eta. Marconi eta Teslaren arteko auzia piztu zen eta, azkenean, liburuetan irratiaren asmatzailea Marconi dela jartzen badu ere, 1943an, Teslari eman zioten arrazoia.
XIX. mende bukaeran, Teslak sare elektriko erresonatzailea eta frekuentzia altuko (gaur frekuentzia baxua kontsideratuta badago ere) korronte alternoa erabiliz eroale bat nahikoa zela sistema elektrikoa elikatzeko, beste metalen beharrik gabe. Itzulerarik gabeko kable bakar baten zehar transmititzen den energia elektrikoa deitu zion honi. 1901ean horrela esan zuen Teslak:
| « | Orain 10 urte esan nuen korronte elektrikoa urrunera garraiatu ahal izateko, itzulerako kableren beharrik ez zegoela, edozein energia kantitate izan baitaiteke garraiatua kable bakarraren zehar. Esperimentu ugari egin nuen eta honek arrakasta eman zidan zientzia munduan. | » |
Hala ere, Edison jendea uxatzeko ahaleginetan zebilen eta korronte honen arriskuak adierazten zituen behin eta berriro. Horrela, Harold P. Brownek aulki elektrikoa garatu zuen.
1891ko udaberrian, Teslak erakustaldia egin zuen Columbiako unibertsitatearen aurrean. Kable bakarra nahikoa zen eta ez zegoen itzulerako eroaleren baten beharrik.

## Azken urteetako ekarpenak eta heriotza

1894ko irrati uhin bidezko komunikazio inalanbrikoaren demostrazioak eta korronteen gerraren garaipenak ospe ikaragarria eman zion AEBetako ingeniari elektrikoen artean eta ingeniaritza elektrikoaren aitzindari nagusia izan zen.
Hala ere, ez zen nortasun samurreko gizona eta egin ohi zituen baieztapenak ez ziren sinesterrazak. Horrek erotuta zegoen ideia zabaltzen lagundu zuen eta azken urteetan ostrazismoan erori zen.
Finantzak ere ez zituen behar bezala zaindu eta, 86 urterekin hil zenean, badirudi erabat pobretuta zegoela.
Eremu magnetikoaren neurri unitateari Tesla deitu zioten bere omenez.
1893an Tesla efektu moduan ezadutzen den fenomenoa frogatu zuen: haririk gabeko energia transmisioa, non energia elektrikoa eman baitakiokeen gailu elektriko bati haririk erabili gabe.
Tesla hil zenean, AEBetako gobernua bere ikerketei buruzko bulegoko dokumentazio guztiaz jabetu zen. Urte batzuen ondoren, Teslaren familiak lortu zuen material hura eskuratzea eta, egun, Nikola Tesla Museoan dago ikusgai.

## Maisuaren inguruko legenda

Ezaguna dugu Teslak Edisonekin izan zuen harreman txarra. Urteak eman zituen haren korronte jarraian oinarritutako sorgailuen diseinuak hobetzen eta Edisonek patenteak bere izenean jarri zituen. Diru kontuekin izan zituzten ika-mikak, Edisonek korronte alternoa erabiltzea (eta ez berak bultzatzen zuen korronte jarraia) aulki elektrikoa egiteko... Teslaren ospe izurratzeko ote?
Teslak ez omen zuen planorik egiten. Dena bere buruan zegoen. Azken urteak epaitegietan ibili behar izan zuen irratiaren asmakuntza zela-eta, Guglielmo Marconik baino 15 urte lehenago antzeko zerbait egin baitzuen Nikolak. Azkenean arrazoi eman zioten, baina, orokorrean, Guglielmo Marconi hartzen da asmatzaile.

## Asmakuntza garrantzitsuenak

* Energia elektrikoaren haririk gabeko transferentzia, onda elektromagnetikoak erabiliz. Sistema honen bidez, populazio osoak jasoko luke elektrizitatea dohain.
* Korronte alternoko motorra
* Energia zuzena erabiltzen zuten armak
* Irratia
* Elektroterapiarako gailuak
* Baliabide elektromagnetikoen bidezko propultsio sistemak
* Erradarraren printzipio teorikoak
* Urpeko elektrikoa
* Bibraziozko osziladore mekanikoa
* Teleskopioa
* Urruneko kontrola
* Grabitazio Atomikoaren bulkada
* STOL hegazkinak
* Hari bakarra erabiltzea elektrizitatea garraiatzeko (normalean 2 erabiltzen dira)
* X izpiei buruzko ikerketak

## Nobel Sariaren zurrumurruak

1909an, Guglielmo Marconiri eman zioten Fisikako Nobel Saria irratiaren asmakuntzagatik, baina, prentsaren esanetan, Edisonek eta Teslak partekatuko zuten 1915ean. Hala ere, batak bestearen dizdirak itzaltzen ahalegindu ziren biak eta, ez zeudela prest elkarrekin saria konpartitzeko esan zuten. Zenbaiten ustez, hori izan zen ez bati eta ez besteari saria ez esleitzeko arrazoia.

## Beste sari, patente eta ideia batzuk

Teslak domina eta sari ugari irabazi zituen bere garaian, besteak beste:
* San Sava Ordenako Ofizial Handia (Serbia, 1892)
* Elliott Cresson domina (Franklin Institute, AEB, 1894)
* Danilo I.a Printzearen Ordenako Gurutze Handia (Montenegro, 1895)
* American Philosophical Society-ko kidetza (AEB, 1896)
* AIEE Edison Domina (Ingeniari Elektriko eta Elektronikoen Institutua, AEB, 1916)
* San Sava Ordenako Gurutze Handia (Jugoslavia, 1926)
* Jugoslaviako Koroaren Ordenaren Gurutzea (Jugoslavia, 1931)
* John Scott Domina (Franklin Institute eta Filadelfiako Udala, AEB, 1934)
* Arrano Zuriaren Ordena (Jugoslavia, 1936)
* Lehoi Zuriaren Ordenako Gurutze Handia (Txekoslovakia, 1937)
* Parisko Unibertsitateko Domina (Paris, Frantzia, 1937)
* Ochridako San Klemente Unibertsitateko Domina (Sofia, Bulgaria, 1939)
Ideien aldetik, Tesla ozonoaren ekoizpenean oinarritutako hainbat gailu merkaturatzen saiatu zen. Besteak beste, 1900eko “Tesla Ozone Companyk” bere Tesla bobinetan oinarritutako 1896ko patentatutako gailu bat saltzen zuen, olio mota ezberdinen bidez ozonoa burbuila egiteko gel terapeutiko bat egiteko erabilia. Honen aldakuntza bat garatzen ere saiatu zen urte batzuk geroago, ospitaleetarako gela desinfektatzaile gisa.

## Bizitza pertsonala eta izaera

Tesla bizitza osoko ezkongabea izan zen, eta behin azaldu zuen bere kastitatea oso lagungarria zela bere gaitasun zientifikoetarako. Hala ere, zahartzaroan kazetari bati esan zion batzuetan sentitzen zuela ez ezkonduz, bere ikerketa lanagatik sakrifizio handiegia egin zuela. Teslak ez zuen inoiz asmorik izan harremanak egiteko eta mantentzeko, bere lanean behar zuen estimulazio guztia aurkitzen zuelako.
Tesla asoziala zen eta bere lanarekin bakartuta egoteko joera zuen. Hala ere, bizitza sozialean parte hartu zuenean, jende askok oso modu positiboan eta miresgarrian hitz egin zuen Teslari buruz. Robert Underwood Johnsonek "goxotasun, zintzotasun, apaltasun, fintasun, eskuzabaltasun eta indarra" zuela deskribatu zuen. Haren idazkariak, Dorothy Skerrit-ek honakoa idatzi zuen: "Bere irribarre jatorra eta portaeraren nobleziak beti adierazten zituen bere ariman hain errotuta zeuden jaun-ezaugarriak". Teslaren lagun Julian Hawthorne-k idatzi zuen: "Gutxitan ezagutu zen zientzialari edo ingeniari bat, poeta, filosofo, musika ederren estimatzaile, hizkuntzalari eta jateko zein edateko zalea zena".
Hala ere, Tesla gogorra izan zitekeen batzuetan eta argi eta garbi adierazi zuen gehiegizko pisua duten pertsonenganako nazka. Adibidez, bere pisuagatik idazkari bat kaleratu zuenean. Era berean, arropa desegokiak kritikatzen zituen, eta behin menpeko bati etxera joan eta soinekoa aldatzeko agindu zion. Bestalde, 1931n Thomas A. Edison hil zenean, Teslak iritzi negatibo bakarra eman zion The New York Times egunkariari, Edisonen bizitzari eskainitako erreportaje zabaleko Teslaren idatzi labur batean: "Edisonek pertsona bezala ez zuen zaletasunik, ez zuen inolako dibertsiorik zaintzen eta higiene-arau oinarrizkoenei muzin egin gabe bizi zen... Bere metodo zientifikoa ez zen oso eraginkorra, lan izugarria egin behar izaten zuelako zeozer lortzeko, zori itsuak esku hartzen ez bazuen, eta hasieran bere ekintzen lekuko penagarria izan nintzen, kalkuluaren ehuneko apur bat aurreztuko zuela jakinda. Baina liburuen ikaskuntzari eta ezagutza matematikoari benetako mespretxua zuen, bere asmatzailearen sen eta amerikar zentzu praktikoan erabat fidatzen zelako."
Tesla barazkijale bihurtu zen bere azken urteetan, eta esne, ogi, ezti zein barazki zukuekin soilik bizi zen.

## Iruditegia

* Teslaren generagailuak 1893an.
* Nikola Tesla.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Burgan, Michael. (2009). Nikola Tesla: Inventor, Electrical Engineer.. Mankato, Minnesota: Capstone., 9 or. ISBN 978-0-7565-4086-9...
* ↑ (Ingelesez) Laplante, Phillip A.. (1999). Comprehensive Dictionary of Electrical Engineering 1999. Springer, 635 or. ISBN 978-3-540-64835-2...
* ↑ (Ingelesez) O'Shei, Tim. (2008). Marconi and Tesla: Pioneers of Radio Communication. MyReportLinks.com Books, 106 or. ISBN 978-1-59845-076-7...
* ↑ (Ingelesez) Van Riper, A. Bowdoin. (2011). A Biographical Encyclopedia of Scientists and Inventors in American Film and TV since 1930.. Scarecrow Press., 150 or. ISBN 978-0-8108-8128-0...
* ↑ (Ingelesez) Seifer, Marc J.. (2001). Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius.. Citadel., 14 or. ISBN 978-0-8065-1960-9...
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press, 14 or. ISBN 978-1-4008-4655-9..
* ↑ Nikola Tesla und die Technik in Graz. Technische Universität Graz 2006 ISBN 978-3-902465-39-9. PMC 77077869. (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).
* ↑ «Pressemitteilung» pressearchiv.tugraz.at (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-4655-9..
* ↑ (Ingelesez) Jonnes, Jill. (2004). Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World. Random House. Trade Paperbacks., 110-111 or. ISBN 978-0-375-75884-3...
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press, 75 or. ISBN 978-1-4008-4655-9...
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press, 76-78 or. ISBN 978-1-4008-4655-9..
* ↑ (Ingelesez) Jonnes, Jill. (2004). Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World.. Random House Trade Paperbacks, 161 or. ISBN 978-0-375-75884-3...
* ↑ (Ingelesez) Froehlich, Fritz E.; Kent, Allen. (1998). The Froehlich/Kent Encyclopedia of Telecommunications: Volume 17. CRC Press, 36 or. ISBN ISBN 978-0-8247-2915-8...
* ↑ (Ingelesez) Munson, Richard. (2005). From Edison to Enron: The Business of Power and What It Means for the Future of Electricity.. Westport, CT: Praeger., 24-42 or. ISBN 978-0-275-98740-4...
* ↑ (Ingelesez) Skrabec, Quentin R.. (2007). George Westinghouse : gentle genius. New York: Algora Pub ISBN 978-0-87586-506-5...
* ↑ (Ingelesez) Christopher Cooper. (2015). The Truth About Tesla: The Myth of the Lone Genius in the History of Innovation,. Race Point Publishing., 109 or..
* ↑ (Ingelesez) "Laboratories in New York (1889–1902)".. Open Tesla Research..
* ↑ (Ingelesez) "Tesla coil".. Museum of Electricity and Magnetism, Center for Learning. National High Magnetic Field Laboratory website, Florida State Univ..
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age.. Princeton University Press., 124 or. ISBN 978-1-4008-4655-9..
* ↑ (Ingelesez) Burnett, Richie. (2008). "Operation of the Tesla Coil".. Richie's Tesla Coil Web Page. Richard Burnett private website..
* ↑ (Ingelesez) Carlson. (2013). "Naturalization Record of Nikola Tesla, 30 July 1891".. Naturalization Index, NYC Courts, Tesla: Inventor of the Electrical Age,, H-41 or..
* ↑ (Ingelesez) Christopher Cooper. (2015). The Truth About Tesla: The Myth of the Lone Genius in the History of Innovation,. Race Point Publishing,, 143–144 or..
* ↑ (Ingelesez) Orton, John. (2004). The Story of Semiconductors.. England: Oxford University Press, 53. or..
* ↑ (Ingelesez) "Laboratories in New York (1889–1902)".. Open Tesla Research.
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press, 167-173 or. ISBN 978-1-4008-4655-9..
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age.. Princeton University Press, 2025-206 or. ISBN 978-1-4008-4655-9...
* ↑ (Ingelesez) Editor. (1895). Mr. Tesla's Great Loss, All of the Electrician’s Valuable Instruments Burned, WORK OF HALF A LIFETIME GONE. New York Times.
* ↑ (Ingelesez) Tesla, Nikola. (2007). X-ray vision: Nikola Tesla on Roentgen rays (1st ed.). Radford, VA: Wiilder Publications ISBN 978-1-934451-92-2...
* ↑ (Ingelesez) Cheney, Margaret. (1981). Tesla: Man Out of Time. Simon & Schuster., 134 or. ISBN 978-0-7432-1536-7...
* ↑ (Ingelesez) Griffiths, David J., Jackson, John D.. Introduction to Electrodynamics,. ISBN 0-13-805326-X..
* ↑ (Ingelesez) Anderson, Leland. (1998). Nikola Tesla's teleforce & telegeodynamics proposals. Breckenridge, Colo.: 21st Century Books. ISBN 0-9636012-8-8...
* ↑ (Ingelesez) Singer, P. W.. (2009). Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the Twenty-first Century.. Penguin. ISBN 978-1-4406-8597-2...
* ↑ (Gaztelaniaz) White, Thomas H.. (2012). "Nikola Tesla: The Guy Who DIDN'T 'Invent Radio'". earlyradiohistory.us..
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press, 209 or. ISBN 978-1-4008-4655-9...
* ↑ (Ingelesez) Seifer, Marc J.. (2001). Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius.. Citadel., 107 or. ISBN 978-0-8065-1960-9...
* ↑ (Ingelesez) Leland I. Anderson, 21st Century Books,. (2002). Nikola Tesla On His Work With Alternating Currents and Their Application to Wireless Telegraphy, Telephony, and Transmission of Power,. 21st Century Books, 109 or. ISBN 1-893817-01-6...
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013-05-07). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press ISBN 978-1-4008-4655-9. (Noiz kontsultatua: 2021-02-15).
* ↑ (Ingelesez) Seifer, Marc J.. (2001). Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius.. Citadel., 378–380 or. ISBN 978-0-8065-1960-9...
* ↑ (Ingelesez) Cheney, Margaret. (2011). Tesla: Man Out of Time. Simon & Schuster, 312 or. ISBN 978-1-4516-7486-6...
* ↑ (Ingelesez) Carlson, W. Bernard. (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age. Princeton University Press, 353 or. ISBN 978-1-4008-4655-9...
* ↑ (Ingelesez) Cheney, Margaret. (1981). Tesla: Man Out of Time. Simon & Schuster, 33 or. ISBN 978-0-7432-1536-7..
* ↑ (Ingelesez) O'Neill, John J.. (1944). Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla. New York: Ives Washburn, 289 or. ISBN 0-914732-33-1..
* ↑ (Ingelesez) "Tesla says Edison was an empiricist".. New York Times, 27 or..
* ↑ (Ingelesez) Biographiq. (2008). . Thomas Edison: Life of an Electrifying Man. Filiquarian Publishing, LLC., 23 or. ISBN 978-1-59986-216-3...
* ↑ (Ingelesez) Seifer, Marc.. "Tesla's "Death Ray" Machine". bibliotecapleyades.net..

## Ikus, gainera

* Korronteen gerra

## Kanpo estekak

* Nikola Tesla Museum
* Nikola Teslari buruzko artikulua ARGIA astekarian
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque
* Datuak: Q9036
* Multimedia: Nikola Tesla / Q9036