# Emakumeak arkitekturan

Emakumeek era aktiboan parte hartu dute arkitekturan mende luzez, bai profesional, hezitzaile edo bezero gisa ere. Architects' Council of Europe erakundeak 2014an Europako 30 naziotan egindako ikerketa baten arabera, praktikatzen duten arkitektoen %39 emakumeak dira.Halere, Estatu Batuetan, 2016an, arkitektura-eskoletako graduatuen ia erdia emakumeak izanik ere, praktikatzaile gisa erregistratutako arkitektoen % 18 baino ez ziren emakumezkoak.

## Lehen eraikuntza-enpresak

Tradiziori jarraituz, emakumeek parte hartu izan dute lehen habitatak sortzen zein eraikitzen. Historiaurrean emakumeek rol garrantzitsua jokatu zuten haitzuloen egokitzapenetan. Frogatuta dago Frantziako El Castillo eta Pech Merle haitzuloetan agertzen diren esku gehienak emakumeenak direla, eta horrek bertan behera utzi du haitzuloetako artistak gizonezkoak zirelako uste tradizionala.
Norbert Schoenauer antropologoak mundu osoko preurbaniar kokalekuetan emakumeek eraikitako babeslekuen adibideak aztertu zituen. Lau etxebizitza mota definituz: efimeroak, iragankorrak, periodikoak eta urtarokoak.
Emakumeek eraikitakoak efimeroen artean koka daitezke Kalahari basamortuko san aterpeak eta Ituriko oihaneko mbuti etxolak, hain zuzen. Wigwams-ak (edo wetus-ak), ipar-ekialdeko basoetako amerikar natiboen babeslekuak ere, emakumeek eraikitzen zituzten. Egitura horiek ez ziren garraiagarriak. Estera ehunduz eta azalez estalitako domoak baitziren.
Iragankorren multzoaren barruan, herri nomadei dagozkienak, Amazoniako rikbaktsako malokak daude, bertan komunitate osoak etxearen eraikuntzan eta lurraren laborantzan parte hartzen dute.
. Baita Ipar Amerikako hego-mendebaldeko herrietakoak eta lautada handietakoak ere, bertan emakumeak protagonista izan ziren etxebizitzen eraikuntzan zein eraketan. Tribu gehienetan (Komantxe, Kiowa, Txeine, Pies Negros, Siux, Arapaho), emakumeek tipiak produzitu eta edukitzen zituzten, zutoinen egiturak zituzten dendak eta larruz estaliak. Emakumeek aukeratzen zuten kokalekua eta antolatzen zuten herrixka. Etxebizitza kontu handiz diseinatzen zuten lekuz aldatu ahal izateko. Herrixka osoa ordubetean armatu zitzaketen.
Aldizkako etxebizitzak biltzaile-ehiztarien eta nekazaritza gizarteen arteko tarteko egoeran dauden herriei dagozkie. Horren adibide dira Kazakhstako emakumeek muntatu eta desmuntatzeko ardura duten yurtak aipa daitezke. Normalean etxebizitza horietako bat ordubetean jartzen zuten bizpahiru emakumek. Aïr mendietako tuaregek emakumeek ere dendak edo jaimak eraikitzen dituzte, baita Ekialde Hurbileko eta Magrebeko emakume beduinoek ere.
Urtaroko etxebizitzei dagokienez, hainbat hilabetez erabiltzen direnak, Kenyan eta Tanzanian masai bizilekuak eraikitzea nabarmentzen da. Astebetean gutxi gorabehera emakumeek eraikitako etxe hesitua da boma.
Puebloko emakumeak, hego-mendebaldean ere beren bizileku sedentarioak eraikitzearen arduradunak ziren. Harria eta egurra erabiltzen zituzten herrixkak eraikitzeko. Estatu Batuetako lehenengo planifikatzaileak izan ziren. Uste da Acomak, herrixkarik zaharrenak, gutxienez 1000 urteko historia duela. Herriaren ezagupen arkitektonikoak asko zabaldu ziren, espainiar konkistatzaileek beren etxebizitzak eraiki zitzaten erabili baitzituzten. Ondoren, Mendebalde Urruneko emakume aitzindariek ere hartu zuten beren gain etxeak eraikitzeko lana.
* Eskuak Pech Merlen
* Wigwam apatxea
* Tipi Lakota
* Yurta
* masai emakumeak etxea konpontzen
* hopi emakumeak eraikitzen
* Oktavia Gaztearen bustoa
* Oktaviaren elizpea konpondu ondoren
Oktavia Gaztea, Augusto erromatar enperadorearen arreba, ian zena, Antzinateko lehen eraikitzaileetako bat izan zen, eta garai hartan arkitekturaren eta hiri-plangintzaren esparruan esku aktiboa hartu zuen. Bere bultzadak Oktaviaren Elizpea eraikitzeko balio izan zuen, bere seme txikiarekin batera, Kristo aurreko 27an, emakume inperialek oraindik ere hainbat eraikuntza eta hiri-jardueren sustatzaile gisa jarduteko aukera zutenean; hurrengo dinastietan, horrek ikuspegi maskulinoago baterantz eboluzionatu zuen, eta, beraz, zerbait egiten bazen, eurentzat zen, baina ez eurek egina, hots hartzaileak ziren, ez egileak. Coloradoko Unibertsitateko (Denver) Margaret Woodhull ikertzailearen aburuz, zortzi mendetan Erroman emakume batek eraikitako lehen eraikuntza publikoa da Oktaviarena. Begirada zientifiko horrek kontraesanean jartzen du, adibidez, agertzen den historiaren ikuspegi maskulinoa. Honek, bere eraikuntza, Augustori esleitzen dio, honek, bere arreba gazteenari dedikatzea erabaki zuela azalduz, emakumearen ekarpena estaliz eta baztertuz.

## Europa: XV. mendea-XVIII. mendea

Antonio Manettik, Brunelleschiko biografoak, aipatzen du 1436an egin zen Florentziako Duomoaren linternaren diseinuaren lehiaketarako proposamenetako bat "emakume batena" zela.
Frantzian, Katherine Briçonnet-ek (1494-1526) Chenonceau-ko gaztelua eraiki zuen, Loira ibarrean; Briçonnet-ek eraikuntza gainbegiratu zuen 1513tik 1521era, eta obrari buruzkoerabaki arkitektoniko garrantzitsuak hartu zituen, bere senarra Italiako gerretan parte hartzen ari zen bitartean. 1582 eta 1587 artean Jaquette Montbrongoak Mathako Gaztelua eraiki zuen.
Ingalaterrako nobleak ere, Bess de Hardwick (1527-1608) eta Lady Anne Clifford (1590-1676) esate baterako, etxe handiak eraikitzeaz eta jabetzak berreraikitzeaz arduratu ziren.
XVII. mendearen hasieran, Katalina Ramboulletekoak (1588-1665) Rambouillet Hotela eraiki zuen Parisen. Italian, berriz, Plautilla Briccik (1616-1705) bi obra garrantzitsu egin zituen Erroman. Lehena Benedetti Etxea izan zen, Junikula muinoan dagoen San Pankrazio Atetik hurbil eta Elpidio Benedettik 1663an, Mazarino Kardinalaren agentearen eskariz egina. Bigarrena, San Luisen kapera, San Luigi de Francesi elizan, 1680an inauguratua..
Lady Elizabeth Wilbraham (1632-1705), Ingalaterran, Buckinghamshire-ko Wotton House-ko arkitektotzat hartu izan da, beste eraikuntza batzuen artean. Gaur egun, informazio asko dago frogatzen duena berak 400 eraikin inguru diseinatu zituela, Ingalaterrako 18 eliza barne, lehenago bere dizipulua zen Sir Christopher Wren-i egotzitakoak.
xviii. mendearen amaieratik hurbil, beste emakume ingeles batek, Mary Townleyk (1753-1839), Sir Joshua Reynolds artistaren aholkuari jarraituz, zenbait eraikin diseinatu zituen Ramsgaten, Ingalaterrako hego-ekialdean; besteak beste, Townley House, bitxi arkitektonikotzat jotzen dena.
XVIII. mendearen amaierarantz, Jane (1750-1811) eta Mary Parminter (1767-1849) lehengusinek zenbait eraikin eraiki zituzten, eta horien artean A La Ronde jauregia aurkitzen da, Ingalaterrako ondare historikoa izatera igaro dena.
* Katherine Briçonnet: Chenonceauko gaztelua, 1521
* Jacquette Montbrongoa Matha Gaztelua, 1582 eta 1587
* Hardwick Hall, Bess de Hardwickek, egindakoa XVI. mende amaieran
* Skipton Gaztelua Lady Anne Cliffordek, 1659an berreraikia
* San Luis altarea San Luigi dei Francesi elizan (Erroma) Bess de Hardwick, 1664
* Wotton House, Buckinghamshire, seguru asko Eliabeth Wilbrahamek diseinatua, 1714
* Mary Townley: Townley Etxea, Ramsgate,1780
* María Antonia de Paz y Figueroa, Santa Casa de Ejercicios Espirituales, Buenos Aires, 1795
* Jane eta Mary Parminter, A La Ronde, 1796

## XIX. mendea

Sarah Losh (1785-1853), Cumbria konderriko Wreay hiribilduko lurjabe ingelesa, jeinu erromantiko, antikuario, arkitektoniko eta ameslaritzat deskribatu izan da; bere lan nagusia Santa Maria eliza da, baina beste hainbat eraikin eta monumentu ere eraiki zituen.
Beste emakume ingeles batek, Sophy Grayk (1814-1871), Lurmutur Hiriko artzapezpiku Robert Grayrekin ezkonduta zegoenak, senarrari administrazio eta gizarte lanetan laguntzen zion, horrez gain 1848 eta 1880 artean estilo neogotikoan eraikitako gutxienez 35 eliza anglikanoren diseinuan ere parte hartu zuen,.
Franco-kanadar zalgurdi fabrikatzaile baten alaba, Joseph Pariseau (1823-1902) ama, Ipar Amerikako lehen emakume arkitektoa izan zen, eta Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko arkitekturan aitzindaria. 1856an, Montrealgo bere ahizpekin batera, Vancouverrera (Washington) joan zen bizitzera, eta bertan hamaika ospitale, zazpi akademia, bertako haur amerikarrentzako bost eskola eta bi umezurztegi diseinatu zituen gaur egun Washington, Oregon, Idaho eta Montana hartzen dituen eremuan.
Harriet Morrison Irwin (1828-1897) Estatu Batuetan patente arkitektoniko bat lortu zuen lehen emakumea izan zen.
Elinor Mead Howellsek (1837-1910), William Rutherford Mead arkitektoaren arrebak, familiaren etxea eraiki zuen Cambridgen, gaur egun Estatu Batuetako Leku Historikoen Erregistro Nazionalean sartuta dagoena.
MITeko egresatua, 19 urte zituela Sophia Hayden Bennett (1868-1953) izan zen lehiaketa bat irabazi zuen lehen arkitektoa: Emakumearen Eraikina, 1893ko Chicagoko Munduko Kolonbiar Erakusketan. Dekorazioaz Candace Wheeler (1827-1923) izan zen barne-diseinuko aitzindaria.
Minerva Parker Nichols (1860-1949) eta Elise Mercur (1868-1947) izan ziren gizonezkoen lankidetzarik gabe, beraien kabuz, estudioa instalatu zuten lehen arkitektoak.
Mary Fraser Tytler artista eta erreformatzaile sozialak Watts hil-kapera diseinatu eta eraiki zuen Comptonen (Erresuma Batua, 1895) eta Watts galeria (1903–04), bere senarraren lana babesteko.
Emily Elizabeth Holman (1854-1925) arkitekturako estudio batean trebatu zen eta Pennsylvaniako lehen emakume arkitektoa izan zen. Hainbat leku historiko garrantzitsu proiektatu zituen, besteak beste, National Park Seminary.
* Sara Losh: Santa María Eliza (Wreay),1842
* Sophy Gray: San Marcos Katedrala, George, Lurmutur Mendebaldeko Probintzia, Hegoafrika, 1849
* Harriet Morrison Irwin, Etxe Hexagonala, patentea, 1869
* Mother Joseph Pariseau: Probidentziaren etxea(Vancouver), Washington 1873
* Elinor Mead Howells, William Dean Howells House Cambridge, Massachusetts, 1873
* Sophia Hayden Bennett, Emakumeen eraikina, Chicago, 1892
* Minerva Parker Nichols, New Century Club, Philadelphia, 1893
* Elise Mercur,Emakumearen eraikina Kotoiaren Erakusketan,, 1895
* Mary Fraser Tytler, Watts Mortuary Chapel, Compton, 1895
* Emily Elizabeth Holman, National Park Seminaryko kapera 1898

## xx. mendeko emakumeak

XX. mendearen hasierako arkitektoentzat, etxe-diseinuaren esparrua espazio emankorra izan zen, “arkitektoa” monumentu eta erakunde handien eraikitzaile gisa pentsatzen baitzen ordura arte. Mugimendu modernoan, etxebizitza lanbidearen arreta-gune bihurtu zen, eta gizonezkoek kolonizatu zuten. Hasieran, emakumeak praktikak eginez sartu ziren lanbidean, ez baitzuten hezkuntza formalik jasotzeko aukerarik izaten.
Louise Blanchard Bethune (1856-1913) arkitekto profesional gisa lan egin zuen lehen estatubatuarra izan zen. 1876an Richard A. Waite y F.-ren bulegoan diseinatzaile lan egin zuen. W Caulkings Búfalon, New Yorken, bertan bost urtez lan egin zuen, bere posizioa bere kabuz mantendu zezakeela erakutsiz, garai hartan gizonezkoen lanbide tipikoa zen horretan. 1881ean, bulego independente bat zabaldu zuen Bufalon, Robert Bethune senarrarekin batera, eta, hala, bere nazioko lehen arkitekto profesionalaren titulua irabazi zuen.
Beste aitzindari bat Katharine Cotheal Budd (1860-1951) izan zen, Long Islandeko William Merritt Chase's Shinnecock Schoolen artea eta diseinua ikasi zituena. William R-ren eskola partikularrak jaso zituen. Ware, Columbia Universityko irakasle eta arkitekto ezaguna, eta ondoren Parisera joan zen tailer batean prestakuntza eta esperientzia jasotzera. Etxeak, etxolak, eraikin komunitarioak, eskolak eta hotelak diseinatu zituen, eta aldizkarietarako artikuluak ere idatzi zituen
Annie Rockfellow (1866-1954) Arizonako lehen arkitektoa izan zen. Tokiko arkitektura “leku-zentzuaren” sortzaile gisa defendatu zuen, eta hizkuntza kolonialari berriro heltzen zioten lanak sortu zituen.
Beste aitzindari garrantzitsu bat Josephine Wright Chapman (1867-1943) izan zen. Ez zuen arkitektura ikasketa formalik jaso, baina hainbat eraikin diseinatu zituen bere sinadura ezarri aurretik. Bere lan nagusia Tuckerman Hall da, Worcesterren, Massachusettsen.
Theodate Pope Riddle (1868-1946) Farmingtonen (Connecticut) hazi zen, eta fakultateko kideak kontratatu zituen arkitekturan aholku eman ziezaioten. Bere lehen diseinuak, Hill-Stead (1901) kasu, plano bihurtu zituen McKim, Mead & White enpresak, arkitekturaren ezagutzaz hornitu zuena. Arkitekturan lizentziatutako lehen emakumea izan zen New Yorken eta Connecticuten, eta 1926an AIAko kide izendatu zuten.
Estatu Batuetan arkitektura praktikatu zuen beste pertsona bat Ipar Kaliforniako Emily Williams (1869-1942) izan zen. 1901ean, Lillian Palmer lagunarekin batera, San Frantziskora joan zen bizitzera, eta California High School of Mechanical Arts-en ikasi zuen diseinua. Palmerrek bultzatuta, hainbat etxola eta etxe eraiki zituen eremuan, San Frantziskoko Broadway kalean familia etxe bat barne, orain eraikin babestua dena.
Eragin handiko beste pertsona bat Mary Colter (1869-1958) izan zen. San Frantziskoko California School of Design-en ikasi ondoren, Fred Harvey Company-k kontratatu zuen, hasiera batean barnealdeen diseinurako, baina handik denbora gutxira proiektu arkitektoniko handinahiez arduratzen hasi zen,
hego-mendebaldeko hotelak eta landa-ostatuak barne, Arroila Handiko parke nazionalean hainbat. Motibo edo apaingarri natibo-amerikar erabili ohi zituen, estilo erregional espainiar koloniala eta estilo errenazentista nahasten zituen bitartean; art déco estiloa ere erraz erabiltzen zuen, baita streamline modernoa ere.
Fay Kellogg-ek (1871-1918) bere arkitektura-ezagutzak lortu zituen Brooklyngo Pratt Institute-n marrazten irakatsi zion tutore alemaniar batekin, eta Marcel de Monclosekin lan egin zuen Parisko bere tailerrean. École des Beaux-Arts-en ikasi nahi zuen, baina ez zuten onartu, emakumea zelako. Hala ere, bere ahaleginen ondorioz, erakundeak ateak ireki zizkien arkitektura ikasi nahi zuten emakumeei. Estatu Batuetara itzuli zenean, Kelloggek Manhattaneko Hall of Records diseinatzen lagundu zuen, bere bulegoa zalbaldu baino lehen. Berak ehunka eraikin diseinatu zituen New Yorken, eta New York Times-ek ere «Amerikako emakume arkitekto arrakastatsuenetako bat» bezala deskribatu zuen.
Britainiar Arkitektoen Errege Institutuan (RIBA) onartua izan zen lehen emakumea Ethel Charles (1871-1962) izan zen, 1898an. Berak eta bere ahizpa Bessiek ezagutza arkitektonikoak zituzten, Ernest George eta Harold Petorekin lotura zutelako. 1893an, biek Architectural Association School of Architecture-n ikasten jarraitzea erabaki zuten, baina ez ziren onartuak izan. Ethelek The Bartlett-ek eskainitako arkitektura ikastaroaren zati bat osatu zuen, eta ohorezko aipamena jaso zuen bertan. Emakume izateagatik, ezin izan zuen komisiorik lortu luzera, eta etxe eta txabolen proiektu xumeekin konformatzera behartua izan zen.
Clotilde Kate Brewster (1874-1937) Reginald Blomfield eta Emanuel La Roche arkitektoekin lan eginez trebatu zen. Frantzian, Italian, Alemanian eta Ingalaterran obrak egin zituen nazioarteko lehen arkitektoa izan zen, agian.
Alemanian arkitektura praktikatu zuen lehena Emilie Winkelmann (1875-1951) izan zen. Arkitektura ikasi zuen entzule moduan. «Emil» izenarekin erregistratu zuten, Hanoverreko College of Technology zentroan (1902-1908), baina ukatu egin zioten diploma, emakumeek 1909tik aurrera izan baitzuten titulua eskuratzeko eskubidea. Berlinen egin zituen praktikak eta 15 langile izan zituen bere kargu. Hogeita hamar etxeren eraikuntza amaitu zuen gerra hasi aurretik. Bere eraikin ezagunenetako bat Tribüne Antzokia izan zen, Charlottenburg-Wilmersdorfen, jatorriz neskentzako eskola zena.
Nelle Petersek (1884-1974) arkitektoa izatea erabaki zuen, hasieran Sioux Cityko Eisentrout, Colby eta Pottenger enpresan lanpostu bat lortuz, non lau urtez egon zen eta arkitektura ikastaroak posta bidez hartu zituen. 20ko hamarkadan Estatu Batuetan bere jarduera profesionala modu independentean aurrera eramamn zuen arkitekto bakanetako bat, 1000 eraikin inguruko produkzioarekin.
Margaret Kropholler-Staal (1891-1966) Herbehereetan lan egin zuen lehen emakumeetako bat izan zen. 16 urte besterik ez zituela hasi zen ikasten bere neba Alexander J Kropholleren eta honen bazkidea, Jan Frederik Staal-en arkitektura estudioan zeinekin beranduago ezkondu egin zen. Hasieran altzarien eta barrualdeen diseinuaz arduratu zen, eta, apurka apurka, proiektu handiagoak esleitu zizkioten, etxebizitza-eraikinak diseinatzera helduz.
* Fay Kellogg, Eskailera doblea Hall of the Records, 1900
* Josephine Wright Chapman, Tuckerman Hall, Worcester, Massachusetts 1902
* Louise Blanchard Bethune, Hotel Lafayette, Buffalo, 1902
* Emily Williams, etxea Palmer, San José, 1906
* Emilie Winkelmann: Tribüne theatre, Berlín, 1915
* Annie Rockfellow, Eskola Safford, 1918
* Clotilde Kate Brewster, zaharberritzea Beckley Park, 1922
* Margaret Staal-Kropholler, etxebizitzak Ámsterdam, 1922
* Katharine Cotheal Budd Howey etxea, 1925
* Theodate Pope Riddle, Avon Old Farms School, 1927
* Nelle Peters, Ambassador Hotela, Tulsa, 1929
* Mary Colter: La Posada Hotela, Winslow, Arizona, 1930

## Lehen tituluak

XIX. mendean zehar emakumeek ez zuten hezkuntza eta eskubide zibiletarako sarbiderik. 1887an lehen aldiz emakume bat aukeratu zuten alkate karguan (Susanna Salter Argonian) eta 1893an emakumeek lehen aldiz bozkatu ahal izan zuten (Zeelanda Berrian). Arkitekturaren irakaskuntza 1857an instituzionalizatu zen Estatu Batuetan, baina emakumeek ezin izan zuten ikasi. Tituluak izateak lanbidearen garapena erraztu zuen, izan ere, beraientzat pentsaezina zen "arkitekto" gisa beren burua kalifikatzea, lanbide hau gizonezkoena zela uste baitzen.
Beste xxx bat, esan duen ez, etxe andre digital arlo etorri duena, AEBetan bederen AEB.Izan be,ume arkitektura-ikasketa antolatua xxxx izan zen, sexu segun bereizi eskola egin zelako, hantxe bertan neskastillek kanpotik arkitektura eta lurra ikasten zuten, eta gizonek zaldiz ibiltzen ziren,Hala izan zen Cambridge School of Architecture and Landscape-n. Tutoreak barreka hasi ziren 1915ean, eta neskentzat arkitekturako lehen eskola xxxx izaten jarraitu zuen.
Mary Louisa Page (1849-1921) arkitekturan titulua lortu zuen lehen emakumea izan zen. 1878an Illinoiseko Unibertsitatean graduatu zen. Graduatu eta hurrengo urtean, Margaret Hicks Estatu Batuetako bigarren emakumezko arkitekto bihurtu zen, Cornell Unibertsitatean lortu zuen titulua.
Elizabeth Carter Brooks (1867-1951) arkitekto titulua lortu zuen lehen emakume afroestatubatuarretako bat izan zen, 1890ean Swain Free School of Design-en.
Julia Morgan (1872-1957) École des Beaux-Arts-en arkitekto diploma jaso zuen lehen emakumea izan zen. Hasiera batean, 1896an, ez zuten onartu emakumea zelako, baina berriro aurkeztu zen eta 1898an onartu zuten. Graduatu ostean, 1901ean, Kaliforniara itzuli zen eta eraikin ugari egin zituen, San Simeoneko Hearst gaztelua barne, bere maisulantzat jotzen dena.
Kansasko Mary Rockwell Hook (1877-1978) ere École des Beaux-Arts-en izan zen, eta han ere diskriminatu egin zuten emakume izateagatik, baina 1906an graduatzea lortu zuen arrakastaz gainera. Estatu Batuetara itzuli zenean, Pine Mountain Settlement School diseinatu zuen, Kentuckyn, eta hainbat eraikin Kansas Cityn, Misurin. Bertan, lursail naturala bere diseinuetan sartu zuen lehen arkitektoa izan zen; hormigoi iragazizko hormak erabili zituen lehena ere izanik.
Marion Mahony Griffin (1871-1961), Chicagokoa, Frank Lloyd Wright maisu estatubatuarraren lehen langilea izan zen. Wrightek Prairie eskolako diseinuengatik aintzatespenik ematen ez bazion ere, gaur egun jakina da, estudioaren bizitegi-lanean ez ezik, Wrighten ideiak sustatzen ere asko lagundu zuela. 1911n, Marion Walter Burley Griffinekin ezkondu zen, Wrighten estudioan lan egiten zuelarik. Elkarrekin, oso talde arrakastatsua osatu zuten Chicago inguruan, proiektu ugarirekin; ostean, Australian lan egin zuten, hiri-plangintzarekin, Canberran, eta, azkenik, Indian lan egin zuten, Griffin hil zen arte, 1937an. Mahonyk bere oroimenean deskribatu zuen zein elkartuak ziren, nola elkarrekin hainbat lorpen eskuratu zituzten, Indiako Lucknow hirian edo Castlecrag-en, Sidneytik hurbil dagoen komunitate batean, diseinatu zuten liburu-denda,besteak beste.
Isabel Roberts (1871-1955) Misurin jaioa. Arkitektura ikasi zuen New York hirian, Masqueray-Chambers Atelier estudioan, Emmanuel Louis Masquerayk ezarria, École des Beaux-Artsen bidetik. Praktika arkitektonikoak irakasteko Estatu Batuetan berariaz ezarritako lehen ikerketa izan zen. Masqueray ziur zegoen emakumeek arkitekto gisa zituzten trebetasunez, eta prest zegoen ikasleak matrikulan sartzeko. Isabel F rank Lloyd Wrighten diseinu taldeko kide bihurtu zen, Floridako Orlandon Ida Annah Ryanekin (1873-1950) elkartu baino lehen. Massachusetts Institute of Technology institutuan arkitekturan maisutasuna lortu zuen lehen emakumea izan zen Ryan, Sophia Hayden Bennett 1890ean unibertsitate horretan arkitekto egresatutako lehen emakumea izan ondoren.
1937an Maria de la Concepción Bancells y Quesada Kubako lehen arkitektoa graduatu zen eta 1939an Maria Luisa Dehesa Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko San Carlos Akademiako Arkitektura Eskola Nazionalean graduatu zen.
Maria Jose Estanco (1905-1999) Portugalen graduatutako lehen arkitektoa izan zen 1943an. Maria Jose Marques da Silva (1914-1996) izan zen bigarrena eta bere senarrarekin, David Moreirarekin, elkartu zen Porto hirian zenbait eraikin osatzeko.
* Signe Hornborg: Signelinna, en Pori, Finlandia, 1892
* Hilda Hongell: zurezko landetxea, Mariehamnen Finlandia, 1897
* Wivi Lönn, Escuela Pyynikki, Tampere, Finlandia, 1902
* Mary Rockwell Hook, Etxea Kansas, 1908
* Isabel Roberts y Frank Lloyd Wright: Isabel Roberts House, River Forest, Illinois, 1908
* Marion Mahony Griffin y Walter Burley Griffin, Camberra proiektua, 1911
* Lois Howe, Skyfield, Casa Jones en Beech Hill Summer Homes. 1916
* Julia Morgan, Hearst Castle, 1919
* Lilla Hansen: Heftyeterrassen, Oslo, 1929
* Jelisaveta Načić: iglesia Alexander Nevsky, Belgrado, 1929
* Edith Hughes: Glasgow Mercat Cross, 1930
* Elisabeth Whitworth Scott: Shakespeare Memorial Theatre, Stratford-upon-Avon, 1932
* Maria José Marques da Silva, José Marques da Silva, Penhako santutegia, 1947
* Truus Schröder y Gerrit Rietveld, Rietveld etxea Schröder, 1924
* Margarete Schütte-Lihotzky, Sukaldea Frankfurt, 1925
* Eileen Gray, Etxea E1027, 1926-1929
* Charlotte Perriand, Silla, 1927
* Lilly Reich eta Mies van der Rohe, Tugendhat etxea, 1929
* Aino Aalto eta Alvar Aalto, Paimioko Sanatorioa, 1929-1933
* Helena Syrkusowa y Szymon Syrkus, Rakowiec auzoa, Varsovia, 1930-1932
* Ragna Grubb, Emakumeen eraikia eta Cecil hotela, Copenhague, 1936
* Frederick Romberg, Mary Turner Shaw y Richard Hocking, Newburn Flats, Melbourne, 1939
* Zubiko etxea, Delfina Gálvez Bunge y Amancio Williams, 1943
* Lotte Beese, Pendrecht, 1947
* Jean Bodman Fletcher y Norman C. Fletcher, Fletcher etxea, 1948
* Jane Drew, Maxwell Fry, Ibadángo unibertsitatea, 1948
* Ray Eames eta Charles Eames, Eames etxea, 1949
* Lina Bo Bardi, Casa de Vidro, São Paulo, 1951
Beste emakume arkitekto batzuek modu independentean edo talde buru gisa garatu zuten beren lanbidea. Kasu nabarmenenak Lina Bo Bardi, Flora Ruchat-Roncati eta Zaha Hadid-enak dira.

## siglo XXI

* ↑ The Architectural Profession in Europe 2014, A Sector Study. .
* ↑ Stratigakos, Despina. «Why is the world of architecture so male-dominated?» latimes.com.
* ↑ «Mujeres en arquitectura: un lugar fundamental en la construcción de la disciplina» ARQA 2021-03-08.
* ↑ Snow, Dean R.. (2013). «Sexual Dimorphism in european upper paleolithic cave art» American Antiquity (Society for American Archaeology) 78 (4): 746–761. doi:10.7183/0002-7316.78.4.746..
* ↑ «The Kazakh Yurt-Symbolism and history | Kochevnik» www.kochevnik.ca.
* ↑ Kathryn H. Anthony. (2001). Designing for Diversity: Gender, Race, and Ethnicity in the Architectural Profession. , 47 y ss. or. ISBN 0-252-02641-1..
* ↑ M. E. Aubry-Vitet. (1867). Chenonceau. 69, 855 or..
* ↑ «Jacquette de Montbron — SiefarWikiFr» siefar.org.
* ↑ John Millar. (11 de noviembre de 2010). The first woman architect. .
* ↑ Jay Merrick. (16 de febrero de 2011). Elizabeth Wilbraham, the first lady of architecture. .
* ↑ Paul Nettleingham. Townley House in Ramsgate. .
* ↑ St Mary's Church Wreay. .
* ↑ J. B. Bullen. (2001). Sara Losh: Architect, Romantic, Mythologist. 143, 676-684 or..
* ↑ Gray, Sophia (Sophie) Wharton Myddleton. .
* ↑ Mother Joseph. .
* ↑ «Patent #: US000094116» United States Patent and Trademark Office.
* ↑ «Asset Detail» npgallery.nps.gov.
* ↑ Nichols, Minerva Parker (1860-1943). 28 de julio de 2012.
* ↑ "Woman's World: A Woman Architect Who Says the Field Is for Men Only". 23 de febrero de 1901, 2 or..
* ↑ Louise Blanchard Bethune (1856-1913). .
* ↑ Puente, Glenda. (12 de diciembre de 2016). «KATHARINE COTHEAL BUDD 1860-1951» Un día | una arquitecta 2.
* ↑ Peskins, Agata. (25 de octubre de 2017). ANNIE ROCKFELLOW 1866-1954. .
* ↑ Josephine Wright Chapman and Tuckerman Hall. .
* ↑ «WOMEN IN ARCHITECTURE» arvha.org.
* ↑ Inge S. Horton. Emily Williams: San Jose's First Woman Architect. .
* ↑ Woman Invades Field of Modern Architecture. 17 de noviembre de 1907.
* ↑ Lynne Walker. Golden Age or False Dawn? Women Architects in the Early 20th century. .
* ↑ Peskins, Agata. (22 de febrero de 2017). CLOTILDE KATE BREWSTER 1874-1937. .
* ↑ «Emilie Winkelmann, Architektin» Lexikon: Charlottenburg-Wilmersdorf von A bis Z.
* ↑ Flynn, Jane. (1995). «The Amazing Nelle E. Peters» Preservation Issues.
* ↑ Novella, Inés. (7 de abril de 2015). Margaret Kropholler-Staal 1891-1966. .
* ↑ University of Illinois Archives. University of Illinois Archives.
* ↑ «Julia Morgan, Early Architect, 1872-1957» California State Capitol Museum.
* ↑ «Mary Rockwell Hook» International Archive of Women in Architecture.
* ↑ Lynn Becker. «Frank Lloyd Wright's Right-Hand Woman» Repeat.
* ↑ «Beyond architecture: Marion Mahony and Walter Burley Griffin» Power House Museum.
* ↑ Fred A. Bernstein. (1 de enero de 2008). «Rediscovering a Heroine of Chicago Architecture» The New York Times.
* ↑ Noted Architect Dead. E. L. Masqueray Was Chief of Design of St. Louis Exposition. 27 de mayo de 1917.
* ↑ Joy Wallace Dickinson. (11 de septiembre de 2011). Roberts brought Wright style to region's landmark buildings. .
* ↑ «Sophia Hayden Bennett» Mit.edu.
* ↑ Peñate Díaz, Florencia. (2012-12-XX). «La obra de las arquitectas cubanas de la República entre los años 40 y fines de los 50 del siglo XX» Arquitectura y Urbanismo 33 (3): 70–82. ISSN 1815-5898..
* ↑ «María Luisa Dehesa - construccion - obrasweb.com» www.obrasweb.mx.
* ↑ «Maria José Marques da Silva» University of Porto Famous Alumni.