# Bilbo Zaharra kalea

Bilbo Zaharra kalea Bizkaiko lurralde historikoan dagoen Bilboko izen bereko auzoan dagoen kale bat da.

## Kokapena

Urazurrutia kalean hasten da eta ezkerreko espaloia Hiru Zutabe plazan amaitzen da, bere eskuineko espaloia Martzana kalean amaitzen den bitartean. Bilbo Zaharra kalea Ibaiondo barrutian kokatuta dago (Bilboko 5. barrutia).

## Testuingurua

Kale horri buruz hitz egitean, ezinbestekoa da Bilboko hiribilduaren jatorriaz hitz egitea. Esteban Garibairen arabera, "ibaitik harantzago dagoen antzinako beste herri txiki batetik sortu zen izena, Bilbo izeneko etxe batekin, eta, berria ez bezala, zaharra izatera etorri zen, gaur egun deitzen dioten bezala, eta Bilbo Zaharra izendatu zuten". Auzo horretan zegoen Bilbo Zaharra leinuaren dorretxea, eta haren hondakinak 1915ean eraitsi zituzten, San Luis meategiaren ustiapenak aurrera egin zuenean. Bilbo sortu zenean, Diego Lopitz V.a Harokoa "hiribildu berria" sortu zuen, eta adierazpen horrek aditzera eman zuen bazegoela herri bat Ibaizabalen ezkerreko ertzeko puntu horretan, Abandoko elizateko lurretan zegoen Bilboko enklabe batean. Enklabe horrek ez luke egungo Urazurrutia eta Bilbo Zaharra kalearen hasiera baino gehiago hartuko, eta zubiaren inguruko gune bat kontrolatzea izango luke helburu, bidesaria zein beste edozein zergak kobratzeko. Inguruko gainerako eremuak 1870. urtean sartu ziren Bilbon, Abandoko lehen anexioaren bitartez.

## Historia

Kalearen jatorria San Anton zubian elkartzen ziren Gaztelako bideen paraleloan doa. Zubiaren ezkerraldetik Urduñako bidea iristen bazen Bilbora, eskuinaldetik Balmasedarako bidea hasten zen Bilbo Zaharra kaletik, eta kalean gora jarraitzen zuen Kontzezio kaletik edo San Frantziskotik, bide berria eraiki zenean. Kalea alde batetik Miribillako meategiek eta beste aldetik itsasadarrak mugatzen zuten, eta Ibaizabalen ezkerralde horretan baratzeak zeuden eta arrantza, itsas jarduerarako beharrezko materialaren ekoizpena eta auzoan bertan ateratzen zen burdin mineralarekin lotutako lanbideak garatzen ziren. XVIII. mendera arte, errabal horri Uraz Urruti edo Allende la Puente esaten zitzaion. Bilbo Zaharra izena nahiko berria da, eta okupazio-eremu zaharrena ere aipatzen du.1900. urtean bere izena Kale Nagusia izenarekin aldatzeko eskatu zioten bere bizilagunek Udalari, baina eskaera ukatu egin zen.

## Kalearen desnibela

Bilbo Zaharreko kale edo bidearen desnibela oso nabarmena zen. Gaur egun ere, 8. ataria lubaki batean dago, kalearen kota baino metro bat beherago, malda leuntzeko egin behar izan ziren betelanen ondorioz. Arazo hori konpontzeko, Antonio Goikoetxea udal arkitekto ohiari aurrekontu handiko proiektu bat enkargatu zitzaion. Hala eta guztiz ere, gurdiak toki horretatik igarotzea arriskutsua zen oraindik, eta Bilboko Udalak debekatu egin zuen zirkulazioa 1855ean.
1863an, garai hartan artilearen biltegiko zuzendaria zen Francisca Labrochek, Maximo Agirreren alargunak, eskatu zuen kalearen gehiegizko malda leuntzeko obrak egiteko aukera azter zedila, biltegiak isolamendutik ateratzeko. Horretarako, Rodrigo Orbegozok idatzitako proiektua eta planoa aurkeztu zituen. Aurkeztutako planoetan, eremuaren kokapen topografikoa ikus daiteke, zubi zaharraren amaieratik egungo Hiru Zutabe plazaraino, eraikinetarako proiektatutako lerrokadura berria eta ondoriozko bide berriaren kaxa, baita kaleko eraikinen altxaera ere, aldapa leuntzeko egin behar zen lubeta adieraziz.
San Anton zubi berriaren eraikuntzak lerrokadura berri bat sortu zuen 1876an. Obra hori amaituta, 1877an, gehiegizko maldak arazoak sortzen jarraitu zuen, eta Bilboko alkate eta ingeniari Pablo Altzolak txosten bat idatzi zuen aukera desberdinekin, malda leuntzeko, orduan % 14ko desnibela baitzuen. 15 etxeko beheko solairuak erabilezin bihurtzea zekarten alternatibak baztertu ziren, eta malda % 8,25era murriztu zuen bat aukeratu zen.

## Artile-biltegia

1816an Benito Felipe Gamindek lursail batzuk erosi zituen artile biltegi bat eraikitzeko, Agustin Humaran arkitektoaren eraikuntza-proiektuarekin. 1821ean, Gamindek, bere bazkideekin batera, baimena eskatu zuen Estibako biltegia San Anton zubiraino luzatzeko, Antonio Etxebarriaren proiektu batekin. 1824an Frantziako tropak akantonatzeko erabili zen, San Luisen Ehun Mila Seme deiturikoek burututako inbasio militarrean.Lehen karlistaldian, 1837an, tropek ere okupatu zuten, eta, ondoren, ospitale militar bihurtu zuten.
1866an, garai hartan jabea zen Nicolas Atxukarrok eraikinaren zati batean bi etxe eraikitzeko obrak egiteko baimena eskatu zuen. Horiek izan ziren biltegia etxebizitzetarako eraikin bihurtzeko lehen urratsak. Erabilera aldaketa hori oinordekoek egin zuten hurrengo hamarkadetan, Bilboko bigarren karlistaldiko setioaren ondoren, non eraikinak erabilera militarra izan zuen berriro. Horrela, kalearen eskuineko espaloia bizitegi bihurtu zen.
Eraikinak erabilera sozialak ere izan zituen:

### Ikuztegia

* Biltegiko beheko solairuan garbitegi bat egon zen, baina itxi egin zen Atxukarroren oinordekoek 1878an berreraiki zutenean.Urte batzuk geroago, 1889an, Edesio Garamendi udal arkitektoak garbitegi berri bat proiektatu zuen, Hiru Zutabeetan eraiki zena eta sarrera Bilbo Zaharra kaletik zuena.

### Ongintza

* Udalaren etxeko ongintza-zerbitzua artilearen biltegian egon zen, eta egunero banatzen zituen sorospenak "pobre" gisa erroldatutako herritarren artean. Arropa, ikatza eta elikagaiak banatzen zituen, baina 1880tik aurrera Martzanako eskolen azpialdera eraman zuten.

## Plaza

Bilbo Zaharreko plazak (edo plazatxoak) ez du plaza gisa onarpen ofizialik udal-izendegian, nahiz eta plazaren forma eta konfigurazioa izan. Ofizialki, kalearen zati bat besterik ez da. Horrek ez du eragozten historikoki halakotzat hartu eta izendatu izana, eta bertan azienda-merkatuak ere egin izana.Plazaren barruan, Cantarranas kalea hasten den eskailerak daude.

## Julian Alegria

Kaleko 19. atarian jaio zen Julian Alegria (Julian Ruiz de Alegria Perez, 1888-1956). "Humorada Chimberiana. Carnavalescas"en egilea izan zen, zenbait liburukitan argitaratutako lana. Bertan, bilbainadak bezala ezagutzen diren gaztelaniazko abesti bilbotar herrikoiak bildu zituen. "Semblanzas de tipo populares" ere argitaratu zuen, Bilboko pertsonaia ezagunen istorioak eta pasadizoak biltzen zituen liburua.

## XXI. mendeko lanak

Auzoko kaleak urbanizatzeko bigarren fasean, 2008an, plazaren ezkerraldean zegoen eraikina eraitsi egin zen, eta etxebizitzetarako eraikin berri batek ordezkatu zuen. Hirigintza-aldaketen ondorioz, bakoitien espaloiak 3. ataritik 11.era egiten du salto, eta ez dago tarteko ataririk. SURBISAk ere parte hartu zuen Bilbo Zaharra modernizatzen, plazaren diseinu berri batekin eta saneamendua, elektrizitatea eta telekomunikazioak berrituz. Gainera, 27. atariko orubea eskailera bihurtu zen Cantarranas kaleko hedadurarako sarbidea izateko, Hiru Zutabeko eraikin berrien atzealdean. Une horretan, gaur egun plazan dagoen ezki handia landatu zuten.

## Gizarte-mugimenduak

Auzotarren artean herritarrek parte hartzeko tradizio handia duen eta gizarte-mugimenduen presentzia handia duen gunea da. Kalean elkarte soziokulturalen lokalak daude, hala nola Xake Espazioa edo Goizalde Kultur Elkartearenak.

## Erreferentziak

* ↑ «Bilbaopedia - Bilbao La Vieja. Calle» www.bilbaopedia.info.
* 1 2 (Gaztelaniaz) Mujika Goñi, Amaia. (2000). «De nombre: BILBAO» Bidebarrieta (Bilbo) (8).
* ↑ Izarzelaia Izagirre 2007, 68 orr. .
* 1 2 «Plan Comunitario de Bilbao La Vieja, San Francisco y Zabala - BILBAO LA VIEJA: EL ARRABAL DE "ALLENDE LA PUENTE"» www.bilbao.eus.
* ↑ Salazar Arechalde 2003, 29-30 orr. .
* ↑ Salazar Arechalde 2003, 142-143 orr. .
* ↑ Salazar Arechalde 2003, 30 orr. .
* ↑ «Getxo - ZER IKUSI - Francisca Labroche – Ibilbidea Santa Ana ermitaren ondotik» www.getxo.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ «Bilbaopedia - Máximo Aguirre Ugarte» www.bilbaopedia.info.
* ↑ BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO PLANOS Y BANDOS 0239 Datak 1863. .
* ↑ Salazar Arechalde 2003, 59-60 orr. .
* ↑ Salazar Arechalde 2003, 83 orr. .
* ↑ AHFB. Sección MUNICIPAL Fondo ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO ANTIGUA 0501/001/007 Fechas 1816. .
* ↑ BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO SEGUNDA 0534/104 Datak 1824. .
* ↑ BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO ANTIGUA 0301/001/001/031/033 Datak 1837. .
* 1 2 Salazar Arechalde 2003, 86 orr. .
* ↑ «Bilbaopedia - Tres Pilares. Plaza» www.bilbaopedia.info (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ Izarzelaia Izagirre 2001, 185 orr. .
* ↑ BFAH. Atala ADMINISTRACIÓN DE BIZKAIA Azpiatala SEGURIDAD PUBLICA, GUERRAS Y SERVICIO MILITAR Signatura AQ00973/040 Datak 1821. .
* ↑ «Bilboko Udal Artxiboa , Izendegien Kontsulta» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ Villar, Frade; Antonio, Juan. (2015-06-11). Julián Alegría / K-Toño Frade Villar.. .
* ↑ «Julian Alegria - Bilbao La Vieja» soka.gitlab.io.
* ↑ «Bilbao La Vieja - Bilbao La Vieja» soka.gitlab.io.
* ↑ Hiru Zutabe plaza/Bilbo Zaharra plaza eta kalea. Surbisa.
* ↑ Arnaiz Gómez, Eduardo. (2003). [https://www.eusko-ikaskuntza.eus/es/publicaciones/movimientos-sociales-urbanos-en-bilbao-la-vieja/art-9104/ «Movimientos sociales urbanos en Bilbao la Vieja»] Zainak. Cuadernos de Antropología-Etnografía.

## Bibliografia

* (Gaztelaniaz) Izarzelaia Izagirre, Arturo. (2001). Los barrios altos de Bilbao. Documentos sobre la historia de Bilbao la Vieja, San Francisco y las Cortes. Aldauri Fundazioa.
* (Gaztelaniaz) Izarzelaia Izagirre, Arturo. (2007). Bilbao y sus barrios : una mirada desde la historia / Fernando Martínez Rueda (coord.). Bilbo: Bilboko Udala ISBN 84-88714-92-0. ..
* (Gaztelaniaz) Salazar Arechalde, Jose Ignacio. (2003). La ría de Bilbao en el siglo XIX. Tendiendo puentes, abriendo caminos.. Bilbo: Bizkaiko Aparailari eta Arkitekto Teknikoen Elkargo Ofiziala-Colegio Oficial de Aparejadores y Arquitéctos Técnicos de Bizkaia. ISBN 84-922167-1-9..
* (Gaztelaniaz) Salazar Arechalde, Jose Ignacio. (2006). La otra orilla: formación del barrio de San Francisco (1870-1900). Bilbo: Surbisa.

## Kanpo estekak

* Xake Espazioa
* Datuak: Q124395846
* Multimedia: Calle Bilbao la Vieja / Q124395846