# Dafni Mora

Dafni Mora (Panama Hiria, Panama, 1977ko urtarrilaren 25a) zientzialaria, ikertzailea eta irakaslea da. Ingeniari mekanikoa da, eta Ingeniaritza Zibilean eta Industrialean doktoretza du, Eraikuntzetako Energiako espezialitatean.
2021ean L’Oreal-Unesco Emakumeak Zientzian Sari Nazionala irabazi zuen, egindako lan zientifikoarengatik eta Eraikinetan Energia Pasiboko Soluzioetan eta Erosotasunean Espezializatutako Laborategia (Lesepce) proiektuaren bidez egindako ekarpenengatik.
2022. urtean Ameriketako Estatu Batuetako Massachussets-eko Institutu Teknologikoan sartu zen Fulbright–Hubert H. Humphrey programako beka batekin.
Panamako Unibertsitate Teknologikoko (UTP) Ingeniaritza Mekanikoko Fakultateko ikertzailea eta irakaslea da, lanaldi osoan.

## Bizitza

Panama Hiriko Justo Arosemena Institutuan ikasi zuen. Ikastetxe horretan, bigarren hezkuntzako azken urteetan, ingeniaritzarako grina sortu zitzaion matematikako Jose Luis Urriola irakaslearen mentoretzari esker. Bere osaba Aurelio Martinezek ere, berarekin matematika ikasten ari zenak, eragina izan zuen bere bokazioan.
Jose Luis Urriolak antolatzen zuen Matematika Olinpiadan parte hartzea zientzia bidea jarraitzera bultzatu zuen.
   «Lehiaketa horretan oso ondo joan zitzaidan. Ni ez nintzen eskola guztietan lehen postuan zegoen ikaslea, baina sari horrek bultzada eman zidan.»
Ingeniaritza Mekanikoan lizentziatu zen Panamako Unibertsitate Teknologikoan. Bizitza pertsonalean eta profesionalean, familiaren babesa izan zuen:
   «Nire lorpen pertsonalik handiena nire familia da; haiek dira nire proiektu guztietan euskarri. Familiarekin partekatzen dudan zoriontasuna, batez ere gurasoekin eta semearekin (Alexis Amor Mora) partekatzen dudana, egiten dudan lanarekiko dudan pasioarekin bat dator edo aldera daiteke, eta nire bizitzaren parte da, nire familia den legez.»

### Ikasketak

1998an Ingeniaritza Mekanikoan lizentziatu zen Panamako Unibertsitate Teknologikoan. Ingurumen-graduondokoa ere egin zuen (2004), eta Ingeniaritza Mekanikoko Zientzietako maistratasuna, Energia Berriztagarrietan eta Ingurumenean espezializatuta (2015).
2019an, Cum laude emaitza lortu zuen Enpresen Administrazioko maistratasunean, Panamako Unibertsitate Interamerikarreko Gerentzia Estrategikoan enfasia eginez.
2017an, Ingeniaritza Zibil eta Industrialean doktoretza egin zuen, Italiako Calabriako Unibertsitatean.
2022an, eta 10 hilabetetan, Massachusettseko Teknologia Institutuko Hiri Ikerketa eta Plangintza Sailean jardun zuen, Ameriketako Estatu Batuetako Hezkuntza eta Kultura Gaietarako Bulegoko Fulbright– Hubert H. Humphrey programa beka bati esker.

### Ikertzaile-ibilbidea

Unibertsitate-garaian (1993-1998), Ingeniaritza Mekanikoko Fakultateko (FIM) laguntzaile akademiko eta administratiboa izan zen, eta, gero, enpresa pribatuan aritu zen hainbat urtez, ikerketa zientifikoarekin zerikusirik ez zuten arloetan.
2011tik 2013ra, ikertzaile jardun zuen UTPko Ikerketa Hidrauliko eta Hidroteknikoen Zentroan (CIHH), Ingeniaritza Mekanikoaren Zientzietako Maistratza programa baten bidez, Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzako Idazkaritza Nazionalak (Senacyt) finantzatua, UTPko Ingeniaritza Mekanikoko Fakultatearekin batera.
Zentro horretan egin zuen lehen ikerketa-proiektua baso heze tropikaleko hosto-eremuaren indizearen espazio- eta denbora-portaerarena izan zen; horretarako, teledetekzio-teknikak erabili zituen baso horretako ingurumen-parametroak neurtu ahal izateko.
Italian egin zuen doktoretza-egonaldian, Calabriako Unibertsitateko Ingeniaritza Mekanikoa, Energetikoa eta Kudeaketa Saileko ikerketa-taldean parte hartu zuen, eta Nazioarteko Energia Agentziaren (IEA-EBC) Eraikinetan dauden Okupatzaileen Portaeraren Definizioa eta Simulazio proiektuan parte hartu zuen Marilena de Simonerekin eta, hala, eraikinetako energia ikertzeko bideari ekin zion, bere ikerketa arloa den energia-kontsumoarekin lotutako ikerketa-ildoari.
UTPko Ingeniaritza Mekanikoko Fakultatean irakasle eta ikertzaile lanean hastean, Eraikuntzetako Energia Pasiboko eta Erosotasuneko Soluzioetan Espezializatutako Laborategia (Lesepce) bultzatzen du. Laborategi horren helburua tokiko gaitasunak sortzea da, teknika pasiboak eta kontsumo txikikoak ebaluatzeko zenbait konfigurazio esperimentalen bidez, eta, hala, energia-errendimendua ebaluatzeko eta, oro har, energia garbien erabilera sustatzeko.
Laborategi horrek kontuan hartzen ditu Panamako eta antzeko herrialdeetako klima heze tropikalaren berezitasunak, eta kontuan hartzen ditu eraikuntzetan energia aurrezteko eraikuntza iraunkorraren gidan eta Panamako Errepublikako eraikuntza berriak eraikitzeko energiaren erabilera arrazional eta eraginkorrerako neurrietan jasotako oharrak. Nahitaez bete behar dira eraikin berrietan, % 20ko energia-aurrezpena lortu nahi da eta.
2021. urtean, Emakumeak Zientzian L’Oreal Unesco Sari Nazionala irabazi zuen Panaman, Laborategi Espezializatuaren ikerketa horrekin.
Halaber, 2021ean, 3M enpresaren 25 Mujeres en la Ciencia Latinoamérica lehen edizioa lortu zuen, aldaketarako ekarpenak egiten dituzten zientzialari hasiberrien lana nabarmentzera bideratua, Panamako zero energiako eraikinetarako kontsumo txikiko soluzioen ebaluazioa proiektuarekin, Zientzia, Teknologia Berrikuntzan Idazkaritza Nazionalak (Senacyt) finantzatua.
2017. urtetik UTPko Ingeniaritza Mekanikoko Fakultatean ari da irakasle lanean, Ingeniaritza eta Ingurumen Sailean. Graduaurreko eskolak eman ditu Energia eta Ingurumena espezialitateko hainbat irakasgaitan.
Eraikuntza Bioklimatikoetako Energia eta Erosotasuna Ikertzeko Taldea (ECEB) zuzentzen du. Talde hori 2018an sortu zuen, doktoretza egin ostean Panamara itzuli zenean.
MITekin egin zuen proiektuan, eraikinen energia-ikerketa, plangintza estrategikoa eta goi-mailako hezkuntza-erakundeetan jasangarritasun-alderdiak sartzea landu zituen.
   «Emakumeok pentsamendu logiko, kritiko eta analitikoa erabilita, gure gizartean aldaketak bultzatu behar ditugu eta ezagutzaren arloetan ekarpen aktiboa egiteko aukera eman. Ez dago aurre egin ezin diogun oztoporik.»

## Argitalpenak

* Chen Austin, M., Chung-Camargo, K. eta Mora, D. (2021). Revisión de la definición del concepto de construcción de energía cero y desarrollos en América Latina: una definición marco para su aplicación en Panamá. Energías (euskaraz: Zero energiako eraikuntzaren kontzeptuaren definizioa berrikustea eta Latinoamerikako garapenak: esparru-definizio bat Panaman aplikatzeko. Energiak.)
* Dodon, A., Quintero, V., Chen Austin., & Mora, D. (2021). Alternativas de almacenamiento de electricidad bioinspiradas para respaldar la generación masiva de energía del lado de la demanda: una revisión de las aplicaciones a escala de construcción. Biomimética (euskaraz: Elektrizitatea metatzeko aukera bioinspiratuak, energia-sorkuntza masiboa eskariaren aldetik babesteko: aplikazioak eraikuntza-eskalan berrikustea. Biomimetika)
* Mora, D. (2021). Sadi Carnot: El Padre de la Termodinámica (euskaraz: Sadi Carnot: Termodinamikaren aita). Prisma Tecnológico, 12, 82–85.
* Mora, D., De Simone, M. eta Chen Austin, M. (2020). Tecnologías para la detección de ocupación en edificios (euskaraz: Eraikinetan okupazioa detektatzeko teknologiak) I+G teknologikoa.
* Chen Austin, M., Casti30emllo, M., Mendes, A. De Silva, D., & Mora, D. (2020). Evaluación numérica de estrategias de arquitectura bioclimática para el diseño de edificios en climas tropicales: un caso de estudio en Panamá. (euskaraz: Klima tropikaletako eraikinak diseinatzeko arkitektura bioklimatikoko estrategien zenbakizko ebaluazioa: Panamako azterketa-kasu bat.) E3S Hitzaldien webgunea.
* Mora, D., Carpino, C. eta Simone, M. Nork (2017). Consumo energético de edificios residenciales y perfiles de ocupación. Un estudio de caso en condiciones climáticas mediterráneas. Eficiencia energética (euskaraz: Bizitegi-eraikinetako energia-kontsumoa eta okupazio-profilak. Kasu azterketa bat Mediterraneoko baldintza klimatikoetan. Energia-eraginkortasuna.)

## Sariak eta aitorpenak

* “Emakumeak Zientzian” Sari Nazionala 2021, L’oreal-Unesco
* Latinoamerikako Zientzian 25 emakume saria, 3M, 2021eko lehen bertsioa
* Estrategia & Negocios aldizkariak Erdialdeko Amerikako emakume desafiatzaileetako bat, Bigarren Mendeurreneko aitzindari eta liderretako bat dela aitortu zuen. 5. edizioa.
* Ingeniaritza Zibil eta Industrialeko doktoretza ikasketetarako beka, Giza Baliabideen Prestakuntza eta Aprobetxamendurako Institutuak (IFARHU) eta UTPk emana, 2014-2017.
* Chimborazoko (Ekuador) Unibertsitate Nazionaleko Ingeniaritza Fakultateko NovaSinergia Zientzia, Ingeniaritza eta Teknologiako Aldizkari Digitala, Argitalpen Batzordeko kidea, 2018- Aktualitatea.
* Panamako Ikerketa Sistema Nazionaleko (SNI) kidea. Ikertzaile Nazionala I.

## Erreferentziak

* ↑ [(1) http://www.investigadores.utp.ac.pa/investigadores/dafni.mora Sistema de Investigadores de la Universidad Tecnológica de Panamá. ].
* ↑ Dafni Mora recibe el Premio por las Mujeres en la Ciencia. .
* ↑ Dra. Dafni Mora ampliará en el MIT sus investigaciones en energética y sostenibilidad. .
* ↑ Proyecto Consumo de Energía en edificios, características técnicas y comportamiento de los ocupantes. UTP. .
* ↑ Gaceta oficial de Panamá.Guía de construcción sostenible para el ahorro de energía en edificaciones y medidas para el uso racional y eficiente de la energía para la construcción de nuevas edificaciones de la República de Panamá. .
* ↑ En Panamá hay talento pero hacen falta oportunidades. .
* ↑ Las mujeres debemos impulsar cambios en nuestra sociedad. Entrevista para la revista digital e impresa Imagina. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q98731812