OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Le Viandier

Le Viandier Guillaume Tirel "Taillevent"ek (1326 - 1395) idatzitako sukaldaritza liburua da. Batzutan ere Le viandier de Taillevent esaten zaio. Liburuaren konposizioaren data zehatza ezezaguna da; 1340 - 1390 inguruan (XIV. mendea) kokatzen da. Guregana iritsi den bertsiorik zaharrena XV. mendekoa da. Llibre de Sent Soví eta Ménagier de Paris liburuekin batera Erdi Aroko gastronomia ezagutzeko iturri nagusia da.

## Liburua

Gastronomiari buruzko liburu garrantzitsua da. Idatzi zen garaian Europako gastronomia Erromako iturrietatik urruntzen ari zen. Taillevent baino lehen sukaldariek ia ez zituzten haien lana egiteko gidak; ia iturri bakarra Marko Gavio Apizioren De re coquinaria liburuaren kopiak ziren. Mende bat pasa ondoren, inprentari esker, Le Viandier liburuak zabalpen handia ezagutu zuen. Honekin sukaldaritzak zientzia izan nahi du, bere arau eta legeekin.
Tailleventen liburua aberastasun handia erakusten du. Kondimentoen deskribapenak eta janariak prestatzeko azalpenekin batera, narrazioak eta Zalduntza liburuekin nahasten dira. Kapitulu batzuk ardoa eta verjus egiteko aholkuak eskaintzen dira.
Liburuaren lau bertsio nagusi daude, bakoitza desberdina, baina antzekotasunekin, haien jatorriari buruzko pistak ematen dituztenak. Zaharrena Parisko Liburutegi Nazionalak argitaratu zuen, 1395ean. Geroago, Vatikanon dagoen eskuizkribu bat jarraituz itzulpen batean hedatu zen, gaur egun ezagunena dena; bertsio hori Jérôme Pichonek eta Georges Vicairek berrinprimatu zuten 1892an. Eskuizkribuaren aldatutako kopia bat dago Parisko Mazarino Liburutegian.

## Kanpo estekak

* (Frantsesez):Vatikanon dagoen Marburgko Unibertsitatearen eskuizkribuaren kopia.
* (Frantsesez):Jérôme Pichon eta Georges Vicairek egindako bertsioa Frantziako Liburutegi Nazionalean dagoen alea, Gallica webgunean.
* (Frantsesez):Frantziako Liburutegi Nazionalean dagoen jatorrizko eskuizkribua, antzinako frantsesez idatzitakoa.
# Giltzapeko sukaldaritza

Giltzapeko sukaldaritza Josu Urrutikoetxeak, 1996an, bere espetxealdian, eta barruko ahalmen urriekin, prestatutako errezeta liburua.
# Ballyhale

Ballyhale (irlanderaz: Baile hÉil) Irlandako udalerri bat da, Kilkenny konderrian dagoena. 335 biztanle ditu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2084279
* Multimedia: Ballyhale / Q2084279
# Knocktopher

Knocktopher, historikoki Knocktofer eta Knocktover (irlanderaz: Cnoc an Tóchair) Irlandako udalerri bat da, Kilkenny konderrian dagoena. 2006ko erroldaren arabera 446 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3778121
* Multimedia: Knocktopher / Q3778121
# Sukaldaritzako liburu

Sukaldaritzako liburua (errezeta-liburua ere) sukaldari famatu batek prestatutako sukaldaritzako errezetak biltzen duen liburua da. Normalean sukaldeko trikimailuak eta esperientzia pertsonalak azaltzen ditu. Latinezkoak ez diren Europako hizkuntzaz idatzitako zaharrenetariko bat Llibre de Sent Soví da, 1313ko edo lehenagoko eskuizkribu bat gordetzen dena eta 1024koa izan daitekena. Beste batzuk ere badira, besteak beste, Taillevent goitizeneko Guillaume Tirelek (1326-1395) Erdi Aroko gastronomiari buruzko Le Viandier liburua idatzi zuena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q605076
* Multimedia: Cookbooks / Q605076
* Liburuak: Sukaldaritza liburua/Azala
# Ilerda

Ilerda ilergeteen hiriburua izan zen Antzinako Erromatarren garaian, iberiar leinu horrek, gainbeheran zegoena, Atanagrum (Molí d'Espígoleko iberiar herria) herria utzi zuenetik. Ilerdaren lehen izenak Iltiŕta edo Ildiŕda izan ziren, eta beranduago erromatarrek Ilerda deitu zuten. Hiria gaur egungo Lleidako Turó de la Seu Vellan zegoen, Segre ibaiaren magalean.

## Historia

Bigarren Gerra Punikoaren testuinguruan K.a. 215. urtea erabakigarria izan zen. Ebro ibaiko gudua gertatu zen, non Hasdrubal, Hanibalen anaia eta kartagotar armadako komandantea, erromatarren aurka galdu zuen. Bere aliatu Indibil eta Mandonio, azkenean, K.a. 206. urtean menperatu zituzten.
K.a. 195. urtean, ilergetar, iakatar eta ausetanoen tribuen matxinada berri eta garrantzitsu bat ekarri zuen, Marko Porzio Katon kontsulak zapaldu zuena eta Indibil eta Mandonio buruzagi ilergetarren heriotza ekarri zuena.
Ponpeio, Luzio Afranio eta Marko Petreioren legatuek aukeratu zuten Hispaniaren defentsarako oinarri gisa K.a. 49an; legatuek bost legio zituzten Ilerdan.
Ilerda Julio Zesarrek setiatu zuen, bere lanetan pertsonalki kontatu zuen setioa. Bere narrazioa historia militarreko dokumentu garrantzitsu bat da, Ilerdako gudua, hiria errenditu zenean; Afranio eta Petreio aske geratu ziren Zesarren eskuzabaltasunaren ondorioz. Inperioaren domeinupean civitas izan zen lehenengo eta municipium ondoren, moneta fabrikatzera iritsiz. Segre gaineko zubi erromatar batetik oraindik oinarriak kontserbatzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Delbruck, Hans; Delbr_ck, Hans. (1990-01-01). Warfare in antiquity. U of Nebraska Press ISBN 978-0-8032-9199-7. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ (Ingelesez) Fear, A. T.. (1996-04-25). Rome and Baetica : Urbanization in Southern Spain c.50 BC-AD 150: Urbanization in Southern Spain c.50 BC-AD 150. Clarendon Press ISBN 978-0-19-159164-8. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
# Flaviobriga-Uxama Barca galtzada

Flavióbriga - Uxama Barca galtzada, erromatarrek egindako galtzada izan zen, Kantauri itsasoan portua zuen Flaviobriga erromatar kolonia eta Uxama Barca lotzeko. Galtzada egungo Araba, Gaztelako Mena harana eta Kantabria zeharkatzen ditu.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) sergi. (2018-06-08). «Calzada Romana Flaviobriga – Uxama Barca. La calzada romana que atraviesa la Merindad de Montija y Salinas de Rosio» Leyendas de los Mirdalirs (Noiz kontsultatua: 2025-01-26).
* ↑ (Gaztelaniaz) Trueba-Longo, Judith Trueba-Longo; Angulo-Martínez, L. M.. «Caminería romana en el valle de Mena (Burgos). La vía de Flavióbriga a Uxama Barca» Erromatar garaiko galtzadak Aintzin Aroan. Jardunaldiak (Ara): 117-138. ISBN 9788494556050..

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Vía romana Uxama Barca-Flaviobriga en Las Merindades. Wikiloc
* Punto de interpretacion de la Vía roamna Flaviobriga-Uxama Barca Ayuntamiento de Valle de Mena
* Vías Romanas en Castilla y León Gaztela Leongo Junta
* * ORBIS: The Stanford Geospatial Network Model of the Roman World.
# Ibarrekolanda

Ibarrekolanda Bizkaiko iparraldeko auzo bat da. Deustun dago, Bilboko lehen barrutiaren barnean. Mugakide ditu iparraldean San Ignazio auzoa eta hegoaldean Deustuko Doneperiaga auzoa. XX. mendearen erdialdera arte, Ibarrekolandan baserriak, ortuak eta Zubiria familiaren jauregia baino ez zeuden.

## Historia

1925. urtean Deustuko elizateak bere independentzia galdu zuen, Bilbori anexionatuta. Urte hartatik aurrera, Bilboren barruan gelditu ziren Ibarrekolanda eta Deustuko gainerako aldeak (Arangoiti, San Ignazio, Elorrieta eta Zorrotzaurre), nahiz eta Deustuko barrutian dirauten.
1950eko hamarkadan, gaur egungo Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatea sortu zen.
1960ko hamarkadatik aurrera, hiriaren etxebizitza beharrak asetzeko, etxebizitza ugari eraiki zen. 38,70 hektarea ditu auzoak, eta bertan 11.748 biztanle bizi dira; Bilbon dentsitate handiena duten auzoen artean dago. Horrela, Arbolagaña (zuhaitz baten gainean oholtza zegoen) txakolindegia galdu zen.
Agirre Lehendakaria etorbideak bitan banatzen du auzoa.

## Garraio Publikoa
### Autobusa

Auzoa Bilboko erdigunearekin eta gainontzeko auzoekin batzen duten lau Bilbobus linea daude. Autobusek Lehendakari Agirre etorbidean zehar egiten dute garraioa.

### Metroa eta trenbidea

Bilboko metroaren tarte komuna Sarrikoko geltokia, Benidorm kalea eta Lehendakari Agirre etorbidean dago. Metroaren eraikitze lanak hasi zirenean, bigarren sarbide bat jartzea pentsatu zen, Arrue Margolariak eta Lehendakari Agirre etorbidea batzen diren tokian, baina azkenik ez zen beharrezkotzat jo.
1995. urtean Bilboko metroa zabaltzearekin batera EuskoTrenen Plentziako linearen Erandiotik aurrerako tartea metroaren lehen linea bilakatu zen. Horrela Erandio eta Bilboko Deustu auzoaren arteko tartea bertan behera geratu zen; horrekin batera, Orixe kalean zegoen geltoki zaharra. Ondorengo urteetan trenbidea kendu egin zen, eta gaur egun, ez da trenbidearen arrastorik geratzen.

## Kale garrantzitsuenak

* Agirre lehendakariaren etorbidea
* Orixe kalea
* Larrako Torre Kalea

## Unibertsitatea

Auzoan Euskal Herriko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzietako Fakultatea dago, gaur egun 6.000 ikasle inguru dituena. 1955ean zabaldu zen.

## Larrako dorretxea

Larrako dorretxea Ibarrekolandan kokatuta dago.

## Argazki galeria

* EHUren Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatea, Sarrikoko campusean.
* Bilboko Metroaren Sarrikoko geltokia.
* Arriaga Kontserbatorioa.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Ibarrekolandatarrak, Ibarrekolandako elkarteei buruzko bloga.
* Datuak: Q11926321
# Chang Chia-gwe

Chang Chia-gwe (1915eko maiatzaren 23a) atleta zen. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Zhang Jiakui
* ↑ Chia-Gwe CHANG

## Kanpo estekak

* Datuak: Q45321186
# Chang Chunfeng

Chang Chunfeng (1988ko maiatzaren 4a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Chang Chunfeng
* ↑ Chunfeng CHANG

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5071604
# UCI World Tour 2025

UCI World Tour 2025 UCI World Tour txapelketaren 15. edizioa izan zen, ProTour sorreraren ostean munduko txirrindularitza egutegia zehazten zuena. Hogeita hamasei lasterketa bilduz (bat gehiago, 2024an baino), gizonezkoen txirrindularitzan garrantzitsuenak. Horietatik 30 Europan jokatu ziren, bi Asian, bi Ozeanian eta beste bi Ipar Amerikan.
Lasterketen artean, hogeitabi egun bakarrekoak izan ziren eta beste hamalauak etapakoak. Lehenengoa 2025eko urtarrilaren 21ean izan zen eta, azkena, 2024ko urriaren 19an.

## Kanpo estekak

* World Tour 2025
* Datuak: Q123096868
Txantiloi:UCI World Tour 2025
# Bruno Manser

Bruno Manser (Basilea, 1954ko abuztuaren 25a - Borneo, Malaysia, 2000ko maiatza) Suitzako ekintzaile ekologista zen. Desagertua, 2005eko martxoaren 10ean hildakotzat eman zitzaion.

## Desagerpena

2005eko martxoaren 10ean, Bruno Manser ekintzaile ekologista suitzarra hiltzat jo zuten. Artzaina ogibidez, 1984an Borneoko oihanetan barneratu zen Penan tribuko nomadekin. Bertan, munduko ekosistemarik zaharrenetako baten suntsiketaren lekuko izan zen eta deforestazio tropikala salatzeko munduko kanpainan buru belarri sartu zen, baita jatorrizko Penan herriaren defentsan ere. Hala, Penan herriaren aurka, zuraren industriaren interesak defendatzen dituen Malaysiako Gobernuaren etsai bilakatu zen. 2000. urtean galdu zen bere arrastoa Malaysiako oihanean.

## Bibliografia

* Ruedi Suter: Rainforest Hero. The Life and Death of Bruno Manser (Schwabe AG, Bergli Books).
* Isabelle Ricq et Christian Tochtermann: Lettre à Bruno Manser (Sturm&Drang, 270 p.)

## Erreferentziak

* ↑ https://www.argia.eus/efemerideen-kanala/bruno-manser-ekintzaile-ekologista-suitzarra-hiltzat-jo-zuten

## Kanpo estekak

* Datuak: Q124507
* Multimedia: Bruno Manser / Q124507
# Chen Baoqiu

Chen Baoqiu (1911ko urtarrilaren 30a) atleta zen. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Chen Baoqiu

## Kanpo estekak

* Datuak: Q47086963
# Julien Vinson

Julien Vinson (Paris, Frantzia, 1843ko urtarrilaren 21a - 1926ko azaroaren 21a) frantziar hizkuntzalaria izan zen. Indiako hizkuntzetan aditua —batez ere tamileran—, euskara ere landu zuen, eta honetan batez ere ezaguna da euskal bibliografiaren alorrean egin zuen lan erraldoiagatik. Orobat, euskal kondairak bildu zituen.

## Euskarari buruzko lanak

* Essai d'une bibliographie de la langue basque (J. Maisonneuve, 1891. Maisonneuve & Larosek berrargitaratua, 1967). Berrargitalpenakː Bibliographie de la langue basque (Gipuzkoako Foru Aldundia: Seminario de Filología Vasca "Julio de Urquijo", 1984); Essai d'une bibliographie de la langue basque (Anthropological Publications, 1970)
* Les Basques et le pays basque, mœurs, langage et histoire (L. Cerf, 1882). Berrargitalpenaː C. Lacour (1993)
* Le Folk-lore du Pays Basque (Maisonneuve, 1883)
Gainera,euskal testu zaharren argitalpen modernoak ere egin zituen, batzuk gaur egun ere erabiltzen ditugunak, hala nolaː
* L'Office de la Vierge Marie en basque labourdin par C. Harizmendi vicaire de Sare et prédicateur. Nouvelle édition conforme à la première de 1658 (Chalon-sur-Saoneː Imprimerie Française & Orientale E. Bertrand, 1901; faksimileaː Donostiaː Hordago 1978)
* P. de Argaignarats. Devoten breviarioa (1910; faksimileaː Donostiaː Hordago, 1978)

## Gainerako lanak

* Quelques pages inédites du père Constant-Joseph Beschi (De la compagnie de Jésus)(1889)
* L'Inde française et les études indiennes de 1882 à 1884 (Maisonneuve frères et Ch. Leclerc, 1885)
* Manuel de la langue tamoule (Asian Educational Services, 1986)
* La langue taensa (1886)
* Manuel de la langue hindoustani (urdǔ et hindî) (J. Maisonneuve, 1899. Asian Educational Services-ek berrargitaratua, 1987)
* La poésie chez les races du sud de l'Inde (Maisonneuve, 1871)
* Les religions actuelles (Adrien Delahaye et Emile Lecrosnier, 1888)
* Manuel de la langue tamoule (grammaire, textes, vocabulaire) (Imprimerie nationale, E. Leroux, 1903)
* Éléments de la grammaire générale hindoustanie (Maisonneuve et cie, 1883)
* Le verbe dans les langues dravidiennes (Maisonneuve et Cie, 1878)
* Légendes bouddhistes et Djaïnas, tamileratik itzuliak, 1900

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
* ↑ Ikus Urgell (2000)ː https://addi.ehu.es/bitstream/handle/10810/10019/Urgell%20Edizioen%20historiaz%201.pdf?sequence=6

## Kanpo loturak

* Joseba Aurkenerena: Julien Vinson euskalaria eta Iparraldeko herriei buruzko erran zaharrak.
* Datuak: Q3189701
* Multimedia: Julien Vinson / Q3189701
# Chen Ding

Chen Ding (Baoshan, 1992ko abuztuaren 5a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Chen Ding
* ↑ Ding CHEN

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1708
* Multimedia: Chen Ding / Q1708
# Domingos Leite Pereira

Domingos Leite Pereira (Braga, 1880ko irailaren 19a – Porto, 1956ko urriaren 27a) portugaldar politikaria izan zen. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1919ko martxotik ekainera, 1920ko urtarriletik martxora eta 1925eko abuztutik adendura.
Teologia eta Literatura ikasi zituen Coimbrako Unibertsitatean. Portugalgo Alderdi Demokratako kide izan zen, eta diputatua, parlamentuko presidentea, Hezkuntza ministroa eta Kanpo Arazoetako ministroa izan zen. Hiru aldiz izan zen lehen ministro, eta Portugalgo errepublikaren eta eliza katolikoaren arteko harremanak hobetu zituen.
1926an diktadura ezarri ondoren, politika utzi zuen.
* Datuak: Q1237519
* Multimedia: Domingos Leite Pereira / Q1237519
# Sása (Revúcako barrutia)

Sása Eslovakiako udalerri bat da, Revúcako barrutian kokatuta. 4,61 km²ko azalera du eta 202 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1332. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1045725
* Multimedia: Sása, Revúca District / Q1045725
# Chen Haijian

Chen Haijian (1980ko apirilaren 5a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Chen Haijian
* ↑ Haijian CHEN

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2962586
# José Enrique Carrera

José Enrique Carrera Álvarez (Ponferrada, 1965eko azaroaren 27a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1986 eta 1991 artean.
Kirol bilibidea Reynolds taldearekin lotuta egon zen, profesionaletako azken urtean ezezik, non Wigarma taldean aritu zen.

## Palmaresa

1985
* Alcobendasko Klasika
* Nafarroako Itzuliko etapa 1
* Santikutz Klasika
* 2. Altsasuko Sarian
1986
* Etorkizuneko Tourreko etapa 1
1987
* 2. Caboalles de Abajo Sari Nagusian
* 2. Laudioko Sari Nagusian
1988
* 6. Andaluziako Itzulian eta etapa 1
* 6. Valentzia Sari Nagusian
* Espainiako Vueltako Esprint berezien sailkapena
1990
* 3. Samianigoko Klasikoan

## Sailkapen orokorra Itzuli handietan

| Itzulia | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 |
| Italiako Giroa | - | - | - | - | - | - |
| Frantziako Tourra | - | - | - | - | - | - |
| Espainiako Vuelta | - | UT | 97. | - | - | UT |
| Munduko txapelketa | - | - | - | - | - | - |
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak

* Reynolds (1986 - 1989)
* Banesto (1990)
* Wigarma (1991)

## Kanpo estekak

* José Enrique Carrera - ProCyclingStats
* José Enrique Carrera sitiodeciclismo.net
* Datuak: Q5939420
# 1983ko Nafarroako Itzulia

1983ko Nafarroako Itzulia, Nafarroako Itzuliko XXII. ekitaldia izan zen. Urte honetako Itzulia sei etapaz osatu zen (hirugarrena bi sektoreetan banandua), ibilbidea Leiren hasi eta Iruñean bukatu zen.

## Taldeak

* Orbea-Danena
* Gurelesa-GAC
* Cafés Baqué-Zeus
* G.D. Reynolds
* Cafés Brasileña-Melitta
* Cajamadrid
* Nickys Cofer
* Morsano
* Peugeot
* Balen B.C.
* Zeeuws Vlaanderen
* Zuid-West-Hoek
* Sobietar Batasuneko selekzioa
* Australiako selekzioa

## Etapak

| Etapa | Data | Ibilbidea | Kilometroak | Etapa garailea | Sailkapen nagusiko liderra |
| 1. | maiatzak 31 | Leire - Viana | 152 | Pello Ruiz Cabestany | Pello Ruiz Cabestany |
| 2. | ekainak 1 | Viana - Altsasu | 147 | Jokin Mujika | Oleg Petrovich Chuzhda |
| 3.a | ekainak 2 | Olazti - Urbasa | 8 | Pello Ruiz Cabestany | Oleg Petrovich Chuzhda |
| 3.b | ekainak 2 | Altsasu - Irurtzun | 145 | Iñaki Gaston | Oleg Petrovich Chuzhda |
| 4. | ekainak 3 | Irurtzun - Leitza | 150 | Luis Vicente Otin | Oleg Petrovich Chuzhda |
| 5. | ekainak 4 | Leitza - Lesaka | 160 | Luis Vicente Otin | Oleg Petrovich Chuzhda |
| 6. | ekainak 5 | Lesaka - Iruñea | 115 | Asiat Saitov | Oleg Petrovich Chuzhda |

## Sailkapen nagusia

Sailkapen nagusia :
| 1. | Oleg Petrovich Chuzhda | 25o27’53 |
| 2. | Peio Ruiz Cabestany | 57 segundora |
| 3. | Andrei Toporitshev | 2’26 segundora |
| 4. | Jaume Salvá Lull | 9’53 segundora |
| 5. | Evgeny Ivanov | 10’16 segundora |
| 6. | Guillermo Arenas | 11’32 segundora |
| 7. | José Salvador Sanchís | 14’14 segundora |
| 8. | Iñaki Gaston | 17’22 segundora |
| 9. | Luis Vicente Otin | 17’55 segundora |
| 10. | Asiat Saitov | 18’12 segundora |

## Erreferentziak

* ↑ Diario de Navarra hemeroteka 1983ko maiatzaren 31tik ekainaren 6ra

## Kanpo estekak

* Datuak: Q120758339
# Pontifex maximus

Pontifex maximus (euskaraz, apezpiku gorena) Antzinako Erroman apezpikuen kolegioaren (collegium pontificum) apaiz gorenari ematen zitzaion ohorezko titulua zen, Antzinako Erromako erlijioko titulurik gorena. Hasieran, patrizioek baino ezin zuten lortu, K.a. 254 arte, plebeio batek titulua eskuratu zuenean. Erromako apaizaren lanbiderik boteretsuena izan arren, pontifex maximus ofizialki bosgarren postuan zegoen apaiz erromatarren hierarkian (ordo sacerdotum), rex sacrorum eta flamen nagusien (flamen dialis, flamen martialis eta flamen quirinalis) atzetik.
Errepublika erromatarraren hasieran, tituluak eragin erlijioso hutsa zuen, baina boterea irabazi zuen eremu politikoan Augustoren garairaino, erabaki zuenean titulua enperadoreak hartzea, Erromatar Inperioaren garaian. Erromako enperadoreek Antzinate Berantiarra iritsi arte erabili zuten, Graziano gaztearen garairaino, bere titulu ofizialetan ez aipatzea erabaki zuenean, pontifex inclytus izenarekin ordezkatuz («apezpiku ohoragarria»). Ondoren, beste enperadoreek ere erabili zuten, tartean Teodosio Handia Grazianoren koenperadoreak, Valentiniano III.a eta Martziano ko-augustoek eta Anastasio I.ak.
Pontifex hitza eta haren eratorria «pontifize» terminoa gotzain kristauentzat erabili zen, besteak beste, Erromako Gotzainarentzat. Pontifex maximus titulua Eliza Katolikoan ezarri zen euren gotzain edo apezpiku gorena izendatzeko. Pizkundeko eta Aro Modernoko aita-santuen izenen ondoan agertzen da eraikin, monumentu eta txanponetan. Annuario Pontificion jasotzen diren aita-santuaren tituluen artean summus pontifex titulua agertzen da, baina laugarrena da ordenan, lehenengoa Erromako Apezpikua baita.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Forsythe, Gary. (2005). A Critical History of Early Rome: From Prehistory to the First Punic War. University of California Press ISBN 978-0-520-24991-2. (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
* ↑ Pascal, Paul. (1966). «Mediaeval Uses of Antiquity» The Classical Journal 61 (5): 193–197. ISSN 0009-8353. (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
* ↑ «Banque images avec normes enfant (LPE - PSYCLE) - Accueil» bd2i.univ-grenoble-alpes.fr (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q212943
* Multimedia: Pontifex maximus / Q212943
# Agripa Menenio Lanato

Agripa Menenio Lanato (latinez: Agrippa Menenius Lanatus; ?-K.a. 493) erromatar kontsula izan zen K.a. 503an. Hitzaldietarako ahalmen handiarekin, patrizio eta plebeioen artean bitartekari bezala aritu zen azken hauek, Sizinio Beluto buruzagi zutela matxinatu zirenean eta Mendi Sakratura erretiratu zirenean, K.a. 493an, euren jarrera alde batera uzteko konbentzituz.
Lanato, Menenia genseko familia baten izena izan zen, Erromatar Errepublikaren hasieran nabarmendu zena. Tito Liviok, Agripa Meneniori erreferentzia eginez, hau plebetik sortu zela dio, baina hau kontsula izan zenez, eta, kargu honetara iristea, garai hartan, plebeioen esku ez zegoenez, jada patrizioa izan behar zuen, eta, ondorioz, Tito Liviok dioena zuzena bada, Lanatotarrak, patrizio, ziur asko, Erromako azken erregeetako baten erregealdian bihurtu ziren.
Agripa Menenio Lanatok, kontsul karguan, kide bezala, Publio Postumio Tuberto izan zuen, sabinarrak konkistatu zituen eta erromatar garaipen bat jasotzeko ohorea izan zuen bere garaipenaren ondorioz.
Patrizio eta plebeioen arteko borroketan, neurrizko iritzidun gizon bezala aritu zen, borroka zibiletan gutxitan dagoena, bi aldeen konfiantza eta maitasuna jasotzeko zorte ona izan zuena. Bere bitartekaritzaren ondorioz, patrizio eta plebeioen arteko lehen hauste handia, azken hauek banandu eta Mendi Sakratuan ezarri zirenean, konponbide baketsu eta zoriontsu batetara iritsi zen K.a. 493 amaieran.
Adostasun honetara, parabola baten bidez iristea egozten zaio, zeinekin plebeioak konbentzitu zituen itzul zitezen. Honetaz gain, plebeioen eskari politiko nagusiak onartuak izan ziren, horien artea, plebearen tribuno kargua sortzea.
Handik gutxira hil zen, eta bere hileta propioaren gastuak ordaintzeko haina ondasunik utzi ez zuenez, estatuaren diruarekin lurperatua izan zen, modu arranditsuan. Plebeioek, borondatezko diru ekarpenak egin zituzten xede horrekin, eta Lanatoren semeei entregatu ziren, Senatuak, hiletako gastuak, estatuaren dirutik ordaindu behar zirela behin eta berriz esan zuenean.
* Datuak: Q396971
* Multimedia: Agrippa Menenius Lanatus / Q396971
# Tarkino Harroa

Tarkino Harroa (latinez: Lucius Tarquinius Superbus) Antzinako Erromako zazpigarren eta azken erregea izan zen (K.a. 534 - K.a. 509). Tarkino Zaharraren biloba zen. Servio Tulio aitaginarreba hil ondoren eskuratu zuen erregetza. Indar gabe utzi zuen Servio Tuliok aldarrikatu zuen konstituzioa eta, bortxazko neurriak erabiliz, aurrekoek bideraturiko obrak amaitu zituen. Erromatik kanpora, latinoak azpiratu zituen. K.a. 509an, haren seme Sextok Lukrezia, bahitu zuen, Erromako noble baten emaztea (Shakespearek jaso zuen gertakari hori The Rape of Lucretia kontakizun-poema ontzeko), eta, beraz, erromatarrak Tarkino Harroaren aurka matxinatu eta errepublika ezarri zuten, tarkinotarrak hiritik bidalirik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q193047
* Multimedia: Tarquinius Superbus / Q193047