OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Mesia (hizlaria)

Mesia (latinez: Amaesia Sentia; fl. K.a. I) Sentinoko (gaur egun Sassoferrato, Markak eskualdean) emakumea izan zen, eta, akusatua izan ondoren, bere burua defendatu zuen K.a. 77 inguruan Luzio Tizio pretorea buru zuen auzitegian; ikusle ugari izan zituen aurrean, seguru asko emakumea izateagatik.
Valerio Maximoren arabera, ezarritako oratoria-arauak jarraituz egin zuen bere defentsa, sutsuki, eta akusazioak absolbitu egin zuen. Bere burua defendatzeko gai izan zen emakume baten adibidea da. Hala ere, bere gizonezko espiritua nabarmentzen du, “Androgina” izena ematen baitio; Aurora Lopezen arabera, honek frogatuko luke Erroman ez zutela begi onez ikusi emakume batek epaitegian hitz egitea, nahiz eta autodefentsa izan.
Valerio Maximoren kontakizunetik ondoriozta daiteke iraganean onartutako tabu baten haustura, baina hemen ere gizarte-ohituren esparruan, ez bakarrik maila juridikoan: emakumeak ez ziren prozesuetan agertzen, ez zuten jendaurrean hitz egiten. Aitzitik, ez zituzten baztertzen prozesu kriminaletan, beren burua defenda zezaketen. Izan ere, Maximok nabarmentzen du emakume honek bere burua ordezkatzea ez dela ohikoa eta, baita ere, bere gaitasun aparta. Seguru asko ez zegoen defentsarako gizonezkorik, eta, beraz, berak bakarrik probatu behar izan zuen bere gaitasun erretorikoa.

## Erreferentziak

* ↑ Valerio Maximo, viii. 3. § 1
* ↑ Marshall, Anthony J.. (1990). «Roman Ladies on Trial: The Case of Maesia of Sentinum» Phoenix 44 (1): 46–59. doi:10.2307/1088565. ISSN 0031-8299. (Noiz kontsultatua: 2023-12-07).
* 1 2 Aurora López, No solo hilaron lana. Escritoras romanas en prosa y verso, Zaragoza, Libros Pórtico, 2020, 22. or.
* ↑ Valerio Maximo. «Facta et Dicta Memorabilia VIII, 3, 1» www.thelatinlibrary.com (Noiz kontsultatua: 2023-12-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) Höbenreich, Evelyn. (2005). «Andróginas y monstruos. Mujeres que hablan en la antigua Roma» Veleia (22) doi:10.1387/veleia.3264. ISSN 2444-3565. (Noiz kontsultatua: 2023-12-07).

## Ikus, gainera

* Oratoria
* Hortentsia
* Karfania
* Emakumea Antzinako Erroman

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4739106
# Martzelo

Martzelo, latinez Marcus Claudius Marcellus (K.a. 42 - K.a. 23) Augustoren iloba izan zen, eta, hil zen arte, haren oinordekoa. Martzeloren ama Oktavia Minor izan zen, Augustoren arreba. Haren aita kontsul ohia ez ezik, Marko Klaudio Martzeloren (Bigarren Gerra Punikoko jeneral ospetsua) ondorengoa zen.
Augustok semerik ez zuenez, Oktavia Minorren semea senide hurbilenekoa zen. Martzelo publikoan Augustorekin agertzen hasi zen. K.a. 25ean, Martzelo Julia Zesaris, Augustoren alaba bakarrarekin, ezkondu zen. Honela Augustoren oinordekoa bihurtzeko aukerak indartzen zituen, nahiz eta Augustoren boterea ofizialki jaraunspenezkoa ez izan, enperadore titulua ez baitzegoen.
Martzeloren adinaren gorabehera, Augustok erantzukizun handiko karkuak eman zizkion: K.a. 23an edil izendatu zuen. Nolanahi ere, hil horretan bertan, gaixoturik, Martzelo hil zen. Julia Zesaris Agripa, Augustoren lagunarekin, ezkondu zen.
* Datuak: Q315492
* Multimedia: Marcellus / Q315492
# Klodio Pulker

Publio Klodio Pulker (latinez: Publius Clodius Pulcher; c. K.a. 92 - K.a. 52ko urtarrilaren 18a) erromatar politikaria izan zen, zein ezaguna den Milo eta Zizeronen kontra aritzeagatik.

## Estreinako urteak

Apio Klaudio Pulker eta Zezilia Metelaren semea izanda, entzute handiko familian jaio zen. Klodia arreba bezala, Klodio abizena hobestu zuen, behe-mailakoek ahoskatzen zuten erara. Fulviarekin ezkondu zen. Haien alaba, Klodia Pulkra, Oktavianoren emaztea izan zen.
Bere jarduera militarrak ez zuen arrakasta handirik izan. Hirugarren Gerra Mitridatikoan parte hartu zuen. Hala ere, errespetu eza aldarrikatuz, matxinada eragin zuen. Ziliziako gobernariak, haren senide batek, probintziako itsas-armadaren buruan kokatu zuen, baina piratek atzemanda suertatu zen. Aske utzitakoan, Sirian, beste matxinada bat antolatzen ari zela bizitza galtzear egon zen.

## Politikan

K.a. 65ean Erromara itzultzean Klodiok politikari ekin zion. Katilina auziperatu zuen estortsioa leporatuta. Katilinak askatasuna erosi bazion ere, ez dago Klodio Katilinaren konspirazioarekin lotzeko frogarik. Are gehiago, Zizeronen bizkartzaina bihurtu zen garai hartan.
Zizeronekiko harremana, ordea, K.a. 62ko abenduan zapuztu zen. Klodio, emakumez mozorroturik, Julio Zesarren (garai hartan Pontifex Maximus kargua zuen eta) etxean sartu zen non Bona Dea misterioak ospatzen ari ziren. Gizonen batek misterio horiek ikustea oso krimen larria bazen ere, Klodio aske geratu zuen epaimahairen borondatea erosi ostean. Haren kontrako Zizeronen hitzaldi gogorrak bien arteko harremana eten zuen.
Sizilian kuestore aritutakoan, K.a. 61ean, patrizio izateari muzin egin zion, eta plebeioaren kategoria hartu zuen, Senatuak baimenduta. K.a. 59an, plebeko tribuno izendatu zuten, patrizioek onartu ez zuten kargua hain zuzen ere. Ospea eskuratzeko neurriak jartzen hasi zen: garia doan banatzekoa zen hilabetean behin, ofizio-elkarteak berriro onartu zituen...
Zizeronen kontra jo zuen orduan. Haren ondasun guztiak bahitu zituen. Zesar Galiara joandakoan, Erromako kaleetako nagusia bihurtu zen Klodio, haren jarraitzaile armatuei esker. K.a. 57an, tribuno batek Zizeronen bueltatzea proposatzerakoan, Klodio indarrez saiatu zen itzulera eragozten. Hala ere, Milok talde armatu are handiagoa biltzea lortu zuen, Zizeron buelta ahal izateko. Klodiok, orduan, Zizeronen eta Kinto haren anaiaren etxeei su eman zien.
K.a. 56an, Klodiok Milo auziperatu zuen, bortizkeria leporatuta. Azkenean, kasua bertan behera geratu zein, hein batean, taleen arteko borrokengatik.
K.a. 53an, Milok zein Klodiok talde bana armatu zuten. Borroketan hil zen Klodio, K.a. 52ko urtarrilaren 18an. Haren jarraitzaileek Senatuaren etxea erre zuten, sumindurik.

## Bibliografia

* W.J. Tatum, The Patrician Tribune. Publius Clodius Pulcher, Chapel Hill 1999
* L. Fezzi, Il tribuno Clodio, Roma-Bari 2008
* Datuak: Q313664
* Multimedia: Publius Clodius Pulcher / Q313664
# Atia

Atia edo Atia Balba (K.a. 85 - 43) Gaio Oktavioren, Augusto enperadorearen, ama izan zen. Atia Gaio Julio Zesarren iloba ere bazen, Atiaren ama Julia Minor, Zesarren arreba baitzen. Aita berriz, Marko Atio Balbo Erromako pretorea izan zen. Segur aski bazuen izen bereko ahizpa zaharrago bat, zenbaitetan Atia Secunda izenaz ageri baita.
Atia Gaius Oktaviorekin ezkondu eta izen bereko haurraz erditu zen, gerora Augusto enperadorea izango zena. Haurrak lau urte zituelarik hil zitzaion senarra Atiari, eta Luzio Marko Filipo kontsularekin ezkondu zen handik hiru urtera (K.a. 56an).
* Datuak: Q231696
* Multimedia: Atia / Q231696
# Krixo

Krixo (K.a. 72an hila), Hirugarren Gerra Serbileko esklabo matxinadako buruzagietako bat izan zen, Espartako eta Enomaorekin batera.
Galiakoa zen (egungo Frantzia) eta esklabo izan zen zenbait urtez matxinadaren aurretik. Krixok, allobroges tribuarekin borrokatu zuen erromatarren aurka, eta harrapatua izan zen. Bere kideak bezala, Krixo, gladiatore bezala entrenatua izan zen Capuan. Zenbait kontratutan, bere gladiatore zeltarren enpresak, borrokatzeko modua aldatu zuen, esklabo armadak erakutsitako puntu ahulak erasoz.
Hasieran, esklabo armadak, Erromatar Senatuak matxinada zanpatzeko bidali zuena baino gehiago zela erakutsi zuen. Baina Kriso, Espartakogandik banatu zen urte amaiera aldera. Espartakok, Galiara eta Balkanetara ihes egin nahi zuen, baina Krisok, arpilaketan jarraitu nahi zuen, eta Italia hegoaldean geratu zen.
K.a. 72ko udaberrian, matxinada amaiarazteko bidalitako bi kontsuletako batek, Luzio Gelio Publikolak, Krisori eta germaniar eta zeltez osatutako honen armadari eraso zion, Apulian. Gargano mendian gertatu zen hurrengo guduan, Krisok, bere germaniar infanteria erabili zuen erromatarrak ahultzeko, bere zeltiar gladiatoreak bidali aurretik. Baina bere gerlari germaniarrak garaituak izan ziren, honek, Krixo, modu defentsiboan borrokatzera behartu zuelarik, garaitua izanez. Krixo hila izan zen, eta 20.000 soldaduko bere armada, erabat suntsitua.
Espartakok, Krixo gladiatore ohiaren oroitzapena ohoratu zuen lurperaketa joko batzuekin, joko hauetan, 300 gerra preso erromatar, heriotzaraino borrokatzera behartu zituelarik, gladiatore modura.
# Iaia Zizikokoa

Iaia Zizikokoa (edo "Martzia") pintore erromatarra izan zen, Marko Terenzio Varronen garaian bizi izan zena (K.a. 116-27).
Ziziko hirian jaio zen Iaia, baina Erroman bizi izan zen. Taula gaineko pintore famatua izan zen eta boli gaineko grabatzailea. Dirudienez, bere pinturen gaien gehiengoa emakumeei buruzkoa zen. Hark egindako koadro deskribatuen artean taula handi bat zegoen Napolin, atso zahar baten koadroa eta autoerretratu bat. Ezaguna zen bere gizon lehiakideek, Sopolis eta Dionysius, baino azkarrago eta hobeto margotzeagatik, eta horregatik, diru gehiago irabazten zuen. Ez zen sekula ezkondu.
Pliniok K.a. 77an argitaratutako Historia Naturala lanean aipatutako sei artista emakumeetako bat da: Timarete, Irene, Kalipso, Aristarete eta Olinpiarekin batera. Guztiak izan ziren geroago aipatuak Boccaccioren De mulieribus claris lanean.

## Erreferentziak

* ↑ Commire, Anne, ed. (2002). Iaia (fl. c. 100 bce). (Noiz kontsultatua: 2018-09-23).
* ↑ J. Linderski. The Paintress Calypso and Other Painters in Pliny. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik. Bd. 145 (2003), pp. 83-96

## Bibliografia

* Helen Gardner, Fred S. Kleiner & Christin J. Mamiya, El arte de Gardner a través de las edades, Thomas Wadsworth, ISBN 0-15-508315-5 0-15-508315-5 2004a ; .
* Plinio Zaharra, Historia Naturala, 35.40,147.L
* Giovanni Boccaccio De claris mulieribus [Virginia Brownen itzulpena, 135-137] Harvard University Press, {{ISBN|0-674-01130-9}}.
* Anne Sutherland & Linda Nochlin (1976): Women Artists: 1550-1950, Los Angeleseko konderriko Arte Museoa, Knopf, New York, 23. or.
* Datuak: Q537177
* Multimedia: Ancient Greek female painters in De mulieribus claris / Q537177
# Porcia Catonis

Porcia (K.a. 70 – K.a. 42) emakume erromatarra zen. Katon Minorren eta Atiliaren alaba zen.  Porcia, Marko Brutoren, Julio Zesarren hiltzailea, bigarren emaztea izateagatik da ospetsua eta hau hil ondoren brasa batzuk irentsiz suizidatzeagatik.

## Bizitza
### Gaztaroa

Maitekorra izateagatik da ezaguna, filosofiarekiko zaletasun handia zuen eta adoretsua zen. Gaztea zenean, bere gurasoak adulterioagatik banandu egin ziren.  Porcia Marko Kalpurnio Bibulorekin ezkondu zen lehenengo. Haur bat izan zutela uste da, Luzio Kalpurnio Bibulo; baina batzuek diote gazteegia zela ama izateko eta semeordea zuela.
Urte batzuk geroago, Quinto Hortensio Hortalok, Porciarekin ezkontzea eskatu zuen, baina Bibulok ez zuen onartu.
Bibulo K.a. 48. urtean hil zen Pompeyoko porrotean.

### Brutorekin ezkontza

Porciaren aitaren heriotzaren ondoren, K.a. 45eko uztailean, Marko Bruto, bere lehengusua, dibortziatu eta Porciarekin ezkondu zen.  Askok ez zuten dibortzioa ondo ikusi, baina Pompeyako alderdiak onartu egin zuen. Gainera, Porcia guztiz maiteminduta zegoen Brutorekin. Seme bat izan zuten, baina txikia zela hil zen, K.a. 43. urtean.
Brutok Zesar atakatzea erabaki zuen. Esaten da, Porcia jaso zezakeen torturarako prestatzeko zauri bat egin ziola bere buruari izterrean, mina jasan zezakeen konprobatzeko. Zauriaren ondorioz, min handiak, sukarra eta hotzikarak jasan zituen. Bruto asko kezkatu zen.
Zauriarena bere senarrari kontatu zionean, honek erabaki zuen ez ziola ezer gehiago ezkutatuko, berarekin fidatu zitekeela ikusi baitzuen.

### Porciaren heriotza

Historialari garaikide gehienek (Dion Casio, Valerio Maximo eta Apiano) diote Porciak bere buruaz beste egin zuela Bruto bigarren Filiposen gudua ondoren hil zela entzun ondoren. Porciaren heriotza kezka handia izan da historialari eta idazle askorentzat. Historialari garaikide gehienek uste zuten Porciak bere buruaz beste egin zuela K.a. 42. urtean, txingarrak irentsiz, esaten denez. Historialari modernoek istorio sinesgaitz hau aurkitzen dute, ordea; espekulazio herrikoi batek dio Porciak bizitza kendu zuela ikatza erretzen aireztapenik gabeko gela batean, eta horrela erori zela karbono monoxidoak eragindako intoxikazioaren ondorioz.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.gatewaytotheclassics.com/browse/display.php?author=church&book=cicero&story=cato&PHPSESSID=7450ad8fcc752871fbacf1a3e5b39289

## Kanpo estekak

* Datuak: Q255448
* Multimedia: Porcia / Q255448
# Livia Drusila

Livia Drusa Augusta, Livia Drusilla, edo Julia Augusta (latinez: Livia Drusilla; K.a. 58ko urtarrilaren 30a - Erroma, K. o. 29ko urtarrilaren 28a) dira Augustoren emazteak dituen izenak. Ezkontza honi esker, Erromako emakumerik boteretsuena bihurtu zen. Senarraren aholkulari eta laguntzaile fidela izan zen.
Tiberio eta Drusoren ama ere izan zen. Germaniko eta Klaudioren amona, Kaligularen berramona eta Neronen herenamona. Klaudiok jainkosa izendatuta, Augusta titulua jaso zuen.
* Datuak: Q469701
* Multimedia: Livia Drusilla / Q469701
# Valgius Rufus

Gaius Valgius Rufus, Latinezko poeta, kontsula eta Horatio eta Mezenasen laguna k.a.12 urtean. Elexia eta epigramen idazle gisa izan zen ezaguna eta bere garaikedeek epikaren arloan lan nabarmenak egiteko gai zela uste zuten.
Rufus ez zen ordea poesiara mugatu. Gramatika arloko aferak eztabaidatzen zituen postaz, bere maixu izandako Pergamumgo Apollodorusen erretorika eskuliburua itzuli zuen eta sendabelarrei buruz idazten hasi zen.
# Salustio

Salustio —izen osoa: Gaio Salustio Krispo— (Amiterno, Antzinako Erroma, K.a. 86 – K.a. 35) historialaria eta politikaria izan zen.
Tribuno eta pretore izan zen. K.a. 50. urtean Erromako Senatutik bota zuten, baina Zesarren laguntzarekin berriro onartu zuten. Zesarri Afrikara lagundu zion eta Numidiako gobernari izan zen. Ondasun asko eskuratu zituen eta estatuaren kontura aberastu zelako salatu zuten, baina berriro ere Zesar haren alde atera zen eta ez zuten zigortu.
Zesar hil ondoren Erromara itzuli eta politika alde batera utzi zuen; Kirinalen eraiki zuen egoitza aberatsera erretiratu zen historia-lanak idaztera. Tuzididesen dizipulua izan zen; hizkuntza arkaikoa eta zehaztasun handiko estiloa, dramatismo bizikoa, erabili zituen bere lanetan. Erromatar historiografiaren oinarriak finkatu zituen, greziarren moldeak alde batera utzirik.

## Idazlanak

Lan nagusiak: De Catiliniae coniuratione; Bellum Iugurthinum (Jugurtaren aurkako gerra, Gidor Bilbaok euskaratua); eta Historiae, osorik gorde ez dena.
De Catiliniae coniuratione lanarekin gertaerak urtez urte azaltzeko tradizioa alde batera utzi eta bere garaiko historiako gertaera bat azaltzen du, 63-62 urte-bitarteko altxamendua, hain zuzen ere. Bellum Iugurthinum lanean historia laburtzeko gaitasun handia erakusten du Salustiok. Historiae lana 40-35 urte-bitartean idatzi zuen; Silaren heriotzarekin hasi eta Ponpeioren Gerra arteko historia biltzen du horretan. Salustioren iritziz, historiografia ez zen gertaera batzuen kronika soilik, baita gertaera horren iturburuaren bilaketa ere.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
* Datuak: Q7170
* Multimedia: Sallust / Q7170
# Espartako

    Artikulu hau gladiadoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Espartako (argipena)».
Espartako (latinez, Spartacus; Trazia, K.a. 113, Lucania K.a. 71) erromatar esklaboa izan zen, K.a. 73 eta 71 bitartean Italiako esklaboen matxinadaren burua izan zena. Gladiatore ohiez eta esklaboez osatu zuen armadak legio asko garaitu zituen Hirugarren Zerbitzari-Gerra izenekoan.
Haren jatorriaz, teoria asko daude. Batek dio atzemandako soldadu traziarra zela. Beste batek, Erromako armadan aritutako iheslaria zela: horren arabera, erromatarren alde borrokatu ondoren, desertatu zuen. Atzemandurik, esklabo bihurtu zuten eta Lentulo Batiatoko gladiadore-eskolara bidali.
K.a. 73an, Espartako 70 bat lagunekin batera gladiadore-eskolan matxinatu zen. Sukaldeko ganibetekin eta gurdi batetik lapurtutako armekin Vesuvio sumendian ezkutatu ziren. Baserrietako beste esklabu batzuek bat egin zuten. Eskualdean zehar ibili ziren, hiltzen eta lapurtzen. Arrakasta zela eta, 90.000 gizon izatera iritsi zen Espartakoren armada.
Esklabotzan oinarritutako horrelako gizarte batean, halako matxinada arriskutsua oso izan zitekeen. Senatuak 3.000 gizoneko legioa bidali zuen haren kontra, baina esklaboek Vesuvio sumendian suntsitu zituzten.
Beste bi legio garaitu ondoren, Italiako hegoaldean eman zuten negua. Orduko, matxinoen artean zahar, ume eta emakume asko zeuden, borrokatzeko gai ez zirenak. Udaberrian, Galia aldera jo zuten, Senatuaren beldurrerako. Bi kontsul bidali zituzten arren, Italiako erdialdean Espartakok menderatu ahal izan zituen (nahiz eta galera handiak izan), eta iparraldera egin zuten. Hor, Galia Zisalpinako armada ere garaitu zuten.
Galia aldera joan nahi bazuen ere, hegoaldera egin zuten, jarraitzaileek hala eskatuta. Baten bat, halere, Alpeak zeharkatuta, etxeratu zen. Gainerakoek Krasoren legioak menderatu ostean, hegoaldera jo zuten, Mesina aldera. Hor, K.a. 72ko negua eman zuten.
Piratekin Siziliara igarotzeko hitzarmena bertan behera utzita, Krasok berriro eraso egin zien eta Calabrian inguratu. Senatuak Ponpeiori eta Lukulori deitu zien, Hispaniatik eta Anatoliatik, hurrenez hurren.
Espartakok Krasoren setioa apurtzea lortu zuen, baina ihesean harrapaturik geratu ziren eta Silarius ibaiko batailan hil zen. Gainerakoak, iparraldera egin zutenean, Ponpeiok atzeman zituen. 6.000 esklabu inguru gurutzean hil zituzten via Appian zehar. Krasok ez zuen gorpuak kentzeko agindurik eman; beraz, bidaiariek hildakoak ikusi behar izan zituzten handik urte batzuetara ere.

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
# Vitruvio

Marko Vitruvio Polio, latinez Marcus Vitruvius Pollio, (K.a. 80/70 inguru - K.a. 25) arkitekto, ingeniari eta idazle erromatarra izan zen, De architectura libri decem idatzi zuen liburuagatik ezaguna.

## Biografia

Zesarren ingeniaria izan zen gaztaroan, eta zerbitzu hau utzi zuenenan, arkitektura zibilean aritu zen. Garai honetakoa da bere lan ezagun bakarra, Fanumgo basilika, Italian. Ezagutzen den arkitektura tratatu zaharrenaren egilea da, antzinako garai klasikoko bakarra, De architectura libri decem, euskaraz Arkitekturaz gisa itzulia izan dena.
Haren bizitzari buruz ezer gutxi gehiago dakigu. Hortaz, pertsonai misteriotsua dugu, eta badago Vitruvio Marko Agripa bera izan zela ziurtatu duenik.

## Arkitekturaz

Liburu hori oso garrantzi handikoa da: izan ere, garai hartan arkitekturari buruz idatzi ziren liburuen artean, gaur arte heldu den bakarra da. XV. mendea arte ez zen antzekorik idatzi, eta XX. mendean arkitektura modernoa abiatu zen arte baliagarria izan dira aipatzen dituen neurri eta aholku teknikoak.
Liburuan dioenez, arkitektura hiru printzipio nagusitan oinarritzen da: Firmitas, Utilitas, Venustas (Sendotasuna, Erabilgarritasuna, Edertasuna). Arkitektura, beraz, hiru osagai horien orekan aurki daiteke eta oreka hortatik kanpo, ez dago benetako arkitekturarik.

## Erreferentziak

* ↑ Arkitekturaz liburua euskaraz, .doc eta .pdf formatuetan
* ↑ Vitruvio era Agripa izeneko artikulua La Opinión de A Coruña egunkarian

## Ikus, gainera

* Vitruvioren gizona

## Kanpo estekak

* "Arkitekturaz" euskaraz
* De Architectura ingelesez
# Publilio Siro

Publilio Siro (latinez Publilius Syrus, Siria, K.a. 85 – K.a. 43) Antzinako Erromako poeta eta dramagilea izan zen. Sententiae izeneko bilduma-lan ezagunaren egilea izan zen.

## Esaldi ezagunak

* "Inor ez da zoriontsu hala dela sinetsi ezean".
* Datuak: Q363375
# Didio Juliano

Artikulu hau enperadoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko»
Marko Severo Didio Juliano (latinez: Marcus Severus Didius Julianus; 133 – 193) erromatar enperadore izan zen 193ko martxoaren 28tik ekainaren 1 arte. Inperioa lortu zuen Pretoriar Guardiari erosiz, zeinek aurrekoa, Pertinax, hil zuen. Hau guztia zela eta gerra zibila piztu zen 193 eta 197 bitartean. Ondorengoak, Septimio Severok, hiltzera zigortu zuen Didio Juliano.
Milango familia noble batean jaio zen Didio Juliano. Edonola ere, Domitia Luzilak, Marko Aurelioren amak, hezi zuen.
175ean kontsula izan zen. Pertinax hil ondoren, Pretoriar Goardiak enkantean saldu zuen enperadore postua. Didio Julianok 25.000 sestertzio eskaini zion pretoriar bakoitzari. Hortaz, Pretoriar Goardiaren mehatxupean, Senatuak enperadore izendatu zuen Didio Juliano. Emazte eta alabak Augusta titulua jaso zuten.
Salmenta horrek matxinadak eragin zituen Inperioan zehar: Peszenio Niger Sirian, Klodio Albino Britanian eta Septimio Severo Panonian. Azken hau, denbora galdu gabe, Erromara abiatu zen. Hor, Didio Juliano atzemanda, hiltzera zigortu zuen. Pretoriar Guardia desegin zuen eta Pertinaxen hiltzaileak ere hil zituen Septimio Severok.

## Kanpo estekak

* livius.org-en kontaera
* Didio Julianoren txanponak
* http://www.roman-emperors.org/didjul.htm
* https://web.archive.org/web/20050221150139/http://myron.sjsu.edu/ROMEWEB/EMPCONT/E085.HTM
* Datuak: Q1440
* Multimedia: Didius Iulianus / Q1440
# Vitelio

Aulo Vitelio Germaniko (latinez: Aulus Vitellius Germanicus; Erroma, 15eko irailaren 24a - ib., 69ko abenduaren 22a) Lau enperadoretako urtean hirugarren enperadorea izan zen, apirilaren 17tik hil zen arte.
Vitelio 48an kontsula izan zen. 60an Afrikako prokontsula ere izan omen zen. 68an, Galbak, denon harridurako, Germania Inferior probintziako armadaren buruan kokatu zuen. Berehala ospe handia eskuratu zuen beheko ofizialen eta soldaduen artean, haren eskuzabalarengatik eta permitibitatearengatik, zeinek, azkenean, diziplina suntsitu zuten.
Vitelio bera alferra eta apetatsua zen, konspiratu eta zelatatu baino jan eta edan nahiago zituena. Enperadore izendatzea Zezinari eta Valenteri, Rhin ibaiko bi legioen buruei zor zien. Bi gizon hauek matxinada antolatu zuten, eta 69ko hastapenean, soldaduek enperadore aldarrikatu zuten.
Erromako mundu osoak onartu ez bazuen ere, Senatuak ohiko ohore inperialak eman zizkion Vitelioren armada garaitutakoan. Izendatze jaietan, kaosa eta triskantza nagusitu ziren Erroman. Dalmazia eta Iliriako armadek Vespasiano euren jeneralaren alde jo zutela jakin zen bezain pronto, Vitelioren jarraitzaile asko desertatu zen.
Vitelio postua uzteko prest agertu arren, Pretoriar Guardiak ez zion laga: Enperadorearen ikurrak Konkordiaren tenplura eramaten ari zela, jauregira bueltarazi zuten. Vespasiano Erroman sartzean, Vitelio ezkutaleku zikin batean sartutakoan hil egin zuten.
Viteliok zuzen gobernatzeko nahia erakutsi zuen. Alabaina Zezina eta Valenteren eskuetan zegoen. Hauek enperadorearen gehiegikeriak bultzatu zituzten euren onura bilatzeko asmo bakarrean.
* Datuak: Q1417
* Multimedia: Vitellius / Q1417
# Gaio Fufizio Fango

Gaio Fufizio Fango (? - K.a. 40) Antzinako Erromako lider militar eta politikaria izan zen. Hasiera batean soldadu soil bat zen, agian Afrikan jaioa, baina senatari izatera iritsi zen Julio Zesarren garaian.
K.a. 40an Oktavianok Numidia eta Afrika Prokontsularraren parte batzuk anexionatu zituenean, Fango prefektu izendatu zuen. Baina Numidian titulu nau Tito Sextok ukatu zuen, Marko Antonioren prefektua zena. Gatazka militarra piztu zen, eta garaipen eta galera batzuen ostean, Fango ipar-mendebaldeko mendietara eraman zuten. Bertan bufaloen uxaldi bat numidiar zalditeriaren erasotzat hartuta, bere buruaz beste egin zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11923567