OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Osmofilo

Biologian, osmofiloak presio osmotiko handietan bizi daitezkeen mikroorganismoak dira. Estremofilo mota bat dira mikrobio osmofiloak.
Presio osmotiko handiko ingurugiroak dira azukre edo gatz ugari dituztenak (jarabeak edo gatzunak, adibidez). Mikrobio halofiloak osmofilo mota bat dira, gatz-kontzentrazio handietan bizi direnak.
Mikrobio gehienak hilko dira presio osmotiko handiko ingurugune batean sartzen baldin baditugu. Osmofiloak izan ezik. Osmofiloa ez den zelula bat solutu-kontzentrazio handiko (gatza, azukrea edo proteinekin) ingurune batean sartuz gero ura galduko du eta deshidratatuta hilko da.
Presio osmotiko handiei aurre egiten dieten mikrobioak osmotoleranteak izan daitezke (presio osmotiko handiak toleratzen dituztenak) edo osmofiloak. Azken hauek toleratu ez ezik, presio osmotikoak handiak ere behar dituzte bizitzeko.
Organismo osmofiloek hainbat ezaugarri fisiologikori esker ez dute urik galtzen ingurune oso azukredunetan. Gluzido, alkoholak eta aminoazido berezi batzuei esker aurre egiten diete presio osmotiko handiei.
Osmofilo gehienak legamiak eta lizunak dira: esaterako, Saccharomyces, Zigosaccharomyces, Aspergillus eta Penicillium generoetako espezie batzuk. Bakterioen artean, Micrococcus.
Mikrobio osmofiloek kalte handia egin dezakete janari-industrietan, azukredunak diren elikagaiak hondatzen dituztelako: goxokiak, eztia, marmeladak, jarabeak...

## Kanpo estekak

* Datuak: Q739374
# José Antonio Alzate

José Antonio Alzate y Ramírez (Ozumba, Mexiko; 1737ko azaroaren 21a - Mexiko Hiria, Mexiko; 1799ko otsailaren 2a) Mexikoko zientzialaria, kazetaria eta teologoa izan zen. Medikuntzako, botanikako eta zoologiako hainbat artikulu argitaratu zituen.

## Biografia

Ozumba udalerrian jaio zen, Mexikoko estatuan. Aita, Juan Felipe de Alzate, Irungoa zen. San Ildefonsoko ikastetxe zaharrean ikasi zuen eta 1756an graduatu zen teologian. Urte batzuk igaro zituen apaiza izaten gai zientifikoak ikertzen zituen bitartean.
Hainbat espediziotan sartu zen herrialde osoan zehar eta zientzian aritu zen, 1768tik 1772ra bitarte, bere ikerketak argitaratu zituen Diario literario de México egunkarian, gero Asuntos varios sobre ciencias y artes izena jarri zioten, zientziaren eta literaturaren inguruko berrien informazioa daukana.
1787. eta 1788. urteen artean Observaciones sobre física, historia natural y artes útiles aldizkaria sortu zuen. Hainbat gai hartzen ditu barne: medikuntza, astronomia, meteorologia, fisika eta kimika.
Gaceta de literatura de México egunkarian ere idatzi zuen 1788tik 1795era eta Gaceta de México egunkarian 1784tik 1797ra.
Madrilgo Errege Lorategi Botanikoko eta Frantziako Zientzien Akademiako kidea ere izan zen.
Bere omenez, Sociedad Científica Antonio Alzate sortu zuten 1884an, zein bere izena aldatu zuten 1930ean, Academia Nacional de Ciencias berrizedatuz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3186155
* Multimedia: José Antonio Alzate / Q3186155
* Espezieak: José Antonio de Alzate y Ramírez
# Adrián Palomares

Adrián Palomares Villaplana (Carcaixent, 1976ko otsailaren 18a) txirrindulari espainiar ohia da, profesionala 2000 eta 2013 artean

## Palmaresa

1998
* Palentziako Itzulia eta etapa 1
1999
* Bizkaiko Birako etapa 1
* Toledoko Itzuliko etapa 1
2001
* Volta a Terras de Santa Maria da Feira-ko etapa 1
* Joaquim Agostinho Garaikurra
2005
* 2. Euskal Bizikletan
2006
* 2. Fourmiesko Sari Nagusian
2007
* 2. Britainia Handiko Itzulian eta etapa 1
* 5. Regio-Tourrean eta etapa 1
2008
* 3. Euskal Bizikletan
2009
* CTT Correios de Portugal Sari Nagusia eta etapa 1
2012
* Txileko Itzuliko etapa 1
* 3. Turkiako Itzulian
2013
* Portugalgo Itzuliko etapa 1 (taldekako erlojupekoa)

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan

| Carrera | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 |
| Italiako Giroa | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Frantziako Tourra | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Espainiako Vuelta | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 45. | — | 114. | 112. | — |
-: Ez zuen parte hartu UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Kanpo estekak

* Adrián Palomares - ProCyclingStats
* Datuak: Q377947
* Multimedia: Adrián Palomares / Q377947
# Kuroda Kiyotaka

Kuroda Kiyotaka (黒田 清隆, 1840ko azaroaren 9a - 1900eko abuztuaren 23a) Japoniako politikari eta jeneral japoniarra izan zen, 1888tik 1889ra bitartean Japoniako lehen ministro izan zena. Meiji garaiko genrō edo estatuburu nagusietako bat izan zen. Samurai familia batean Satsuma domeinuan jaioa, Kuroda Hokkaidoren kolonizazioan, 1876ko Japonia eta Koreako Itunean eta 1877an Satsumako matxinada zapaltzean parte hartu zuen. Lehen ministro karguaren ondoren, Japoniari ezarritako itun desberdinen berrikuspen ezin zuelako amaitu zen, Kuroda Komunikazio ministro eta presidente izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q714049
* Multimedia: Kiyotaka Kuroda / Q714049
# Makonde

Makondea Tanzaniako hego-ekialdeko eta Mozambikeko iparraldeko talde etnikoa da. Makondeek Muedako goi-lautadan garatu zuten beren kultura, egungo Mozambiken. Gaur egun, Tanzania eta Mozambike artean banatuta bizi dira, Kenyan ere presentzia txikia dutelarik. Tanzaniako makonde biztanleria 2001ean 1.140.000 lagunekoa zela zenbatesten zen, eta Mozambikeko 1997ko erroldaren arabera, makonde biztanleria 233.358 lagunekoa zen. Orduan 1.373.358 ziren.
Ruvuma ibaiak bitan zatitzen du herria; Tanzaniakoek bere burua Makonde deitzen dute, Mozambikekoek, berriz, Maconde. Talde biek denboraren poderioz hizkuntza aldaera ezberdinak garatu dituzte, jatorri eta kultura bera izanda ere.

## Historia

Makondeek arrakastaz eutsi zieten afrikarren, arabiarren eta europarren eraso esklabistei. 1920ko hamarkadara arte ez zituzten kolonialki menderatu. 1964an Portugalen subiranotasunaren aurka hasi eta 1975ean Mozambikeren independentziarekin amaitu zen gerrilla makondek hasi zuen. Gerrilla hau FRELIMO mugimendu iraultzaileak zuzendu zuen, bere finantza-baliabideen zati bat makonde grabatuen salmentatik lortzen zuena.
Makondeak zura lantzeagatik dira ezagunak, baita pubertaroko erritoak edo helduarorako iniziazio-erritoak betetzeagatik ere.

## Hizkuntza

Makondeek makonderaz hitz egiten dute, chimakonde bezala ere ezaguna, yaoeratik oso gertu dagoen bantu hizkuntza. Askok beste hizkuntza batzuk hitz egiten dituzte, hala nola ingelesa Tanzanian, portugesa Mozambiken eta swahilia eta makua bi herrialdeetan.

## Gizartea eta erlijioa

Makondearena gizarte matrilineala izan ohi zen, seme-alabak eta herentzia emakumearenak dira, eta senarrak emaztearen herrixka edo herrira joaten dira bizitzera. Bere erlijio tradizionala antzinako kultuen forma animista da, oraindik mantentzen dena, nahiz eta Tanzaniako makondeak nominalki musulmanak izan eta Mozambikekoak musulmanak edo katolikoak izan.

## Makonde artea

Makondeek zura landu ohi dute, normalean etxean erabiltzeko objektuak egiteko, baita irudi apaingarriak eta maskarak egiteko ere. 1930eko hamarkadatik aurrera, kolonizatzaile portugaldarrak iritsi ondoren, misiolari eta merkatarien artean zurezko eskultura horiekiko interesa piztu zen, eta horietako asko erosten hasi ziren. Makonde eskultoreak, interes hori ezagututa, pau-preto (ebanoa, diospyros ebenum) eta pau-rosa (swartzia spp.) erabili zituzten beren piezak egiten, ordura arte erabiltzen ari ziren egur leun eta ez oso erresistentearen ordez.

## Erreferentziak

* 1 2 Appiah, Kwame Anthony; Gates, Henry Louis, eds. Encyclopedia of Africa. 2 Oxford New York: Oxford University Press, 115 or. ISBN 9780195337709..
* 1 2 Twelve African Languages - Makonde Dimmendaal, G, J. 2009. Coding Participant Marking: Construction Types in Twelve African Languages. John Benjamins Publishing. p281.
* ↑ (Ingelesez) Service, Islington Education Library. (2003). «Makonde 'Tree Of Life' Carving, Tanzania | Object Lessons - Ceremony & Celebration: Family & Culture» Islington Education Library Service.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48885
* Multimedia: Makonde / Q48885
# Terheideko urrezko katiluak

Terheideko urrezko katiluak Brontze-aroko urrezko bi ontzik osatutako aurkikuntza arkeologikoa da. Antzekotasun handia dute Eskoriatzan aurkitutako Axtrokiko ontziekin.
Errepide eraikuntzan ari zirela, 1872. urtean, Jacob Behrend Braams izeneko langileak aurkitu zituen bi piezak, Terheide izeneko herriaren ondoan, 21. mendean Velvet Holtriem komunitatearen parte den zonaldean, Ekialdeko Frisian (Alemania). Jatorrian buztinezko poto baten barruan zeuden bi katiluak, baina edukiontzi hori ez zen gorde.
Urrezko katiluak Hanoverko Saxonia Behereko Estatu Museoan ikus daitezke. Kopia bikoiztuak daude Ekialdeko Frisiako Estatu Museoan, Emden hirian.

## Ikus, gainera

* Axtrokiko ontziak
* Eberswaldeko altxorra

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1536029
* Multimedia: Goldschalen von Terheide / Q1536029
# Brontze Aroko urrezko kapeluen urregintza estiloa

Brontze Aroko urrezko kapeluen urregintza estiloak definitzen du Europako Mendebaldeko Brontze Aroko urrezko objektu zenbaiten estilo berezia. Urrezko kapeluen forma berezia dute objektu hauetan ikusgarrienek, zeinetarik lau ale ezagutzen diren, baina apainketan, lanketan eta beste ezaugarrietan beste era bateko kasko, ontzi eta objektutan ere aurkitu da estilo berezi hau. Horien artean, Gipuzkoan topatutako Axtrokiko ontziak daude.

## Ezaugarriak

Objektuak urrezko xafla mehez eginda daude, eta apaingarriz estalita egon ohi dira, askotan banda edo lerro horizontaletan, non batez ere disko eta zirkulu zentrokideak ikusten diren. Gurpiltxo, zigilu, biribilki edo orraziekin markatu zirela dirudi.
Barnealdetik mailukatutako bozeldura faltsu bidezko dekorazioa dira forma horiek. Objektuek grabatuta dituzten dekorazio geometriko hauek ikur gisa hartu izan dira, eguzkiaren, ilargiaren, izarren edota hegaztien irudikapenekin alderatuz. Dekorazioen kalitatea eta zehaztasuna ikusita, urregintza lantegi espezializatuetan egin zirela uste da, eliteen esku bakarrik egon zitezkeen enkarguak izango ziren.
Objektu hauek aurkitu izan diren moduangatik, kasu askotan apropos lurpean ezkutaturiko sortak zirela uste da. Funtzioan ere bateratasun erritual bat adierazten dute hortaz.

## Iruditegia

Forman desberdintasunak daude kasu batzuetan, baina antzekotasunak ere bai:
* Boeslundeko altxorreko pieza bat (Danimarka).
* Berlingo kapelua (Alemania).
* Villeneuve-Saint-Vistreko ontziak (Frantzia).
* Axtrokiko ontzia (Euskal Herria)
Teknikan eta apainduretan bateratasun argia ikusten da:
* Leiroko kaskoa, Galizia.
* Avantongo konoaren detailea (Frantzia).
* Axtrokiko ontzi baten detailea.
* Terheideko ontzia (Frisia).

## Erreferentziak

* 1 2 Eogan, George. (1981). «The Gold Vessels of the Bronze Age in Ireland and Beyond» Proceedings of the Royal Irish Academy. Section C: Archaeology, Celtic Studies, History, Linguistics, Literature 81C: 345–382. ISSN 0035-8991. (Noiz kontsultatua: 2022-11-21).
* ↑ Aranzadi. «Axtrokiko Ontzien errepliken erakusketa bere 50. urteurrenean» Aranzadi (Noiz kontsultatua: 2022-11-21).

## Ikus, gainera

* Axtrokiko ontziak
* Brontze Aroko urrezko kapeluak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115249475
* Multimedia: Objects made in the style of Bronze Age golden hats / Q115249475
# Ayo-Maria Atoyebi

Ayo-Maria Sunday Atoyebi (Ilorin, 1944ko abenduaren 3a – Ibadan, 2025eko martxoaren 8a) nigeriar elizgizon katoliko domingotarra izan zen, 1992tik 2019ra Iloringo apezpikua izan zena.

## Bizitza

Ayo-Maria Atoyebi 1944ko abenduaren 3an jaio zen. Predikarien Ordenako fraide egin zen eta 1978ko abenduaren 17an apaiztu zen.
1992ko martxoaren 6an, Joan Paulo II.a aita santuak Iloringo apezpiku izendatu zuen, eta maiatzaren 17an Peter Yariyok Jatau apezpikuak ordenatu zuen Iloringo San Jose katedralean. Beste kontsakratzaileak John Onaiyekan eta Felix Alaba Adeosin Job apezpikuak izan ziren. Kargu horretan geratu zen 2019ko ekainaren 11ra arte.
Atoyebi apezpikuak Andre Mariarekiko debozio handia zuen, hainbat liburu idatzi zituen eta hitzaldi ugari eman zituen berari buruz. Urteroko erromeria bat antolatu zuen, non Iloringo elizbarrutiko katolikoek Okerimi-Oron dagoen Ama Birjinari eskainitako erromes gunea bisitatzen duten. Andre Mariaren Nazioarteko Elkartearen batzorde teologikoko kide ere izan zen.
2019ko ekainaren 11n, erretiroa hartu zuen zen adina eta osasun kaskarragatik, eta Paul Adegboyega Olawoore apezpikuak ordezkatu zuen. 2025eko martxoaren 8an, Atoyebi hil zen, 80 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa

* Scipione Rebiba kardinala
* Giulio Antonio Santorio kardinala (1566)
* Girolamo Bernerio kardinala (1586)
* Galeazzo Sanvitale artzapezpikua (1604)
* Ludovico Ludovisi kardinala (1621)
* Luigi Caetani kardinala (1622)
* Ulderico Carpegna kardinala (1630)
* Paluzzo Paluzzi Altieri Degli Albertoni kardinala (1666)
* Benedikto XIII.a aita santua (1675)
* Benedikto XIV.a aita santua (1724)
* Klemente XIII.a aita santua (1743)
* Marcantonio Colonna kardinala (1762)
* Hyacinthe-Sigismond Gerdil kardinala (1777)
* Giulio Maria della Somaglia kardinala (1788)
* Carlo Odescalchi kardinala (1823)
* Costantino Patrizi Naro kardinala (1828)
* Lucido Maria Parocchi kardinala (1871)
* Pio X.a aita santua (1884)
* Benedikto XV.a aita santua (1907)
* Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli kardinala (1917)
* Eugène Tisserant kardinala (1937)
* Paulo VI.a aita santua (1954)
* Amelio Poggi artzapezpikua (1967)
* Peter Yariyok Jatau artzapezpikua (1972)
* Ayo-Maria Atoyebi apezpikua

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 (Ingelesez) «Bishop Ayo-Maria Atoyebi, O.P. †» Catholic Hierarchy (Noiz kontsultatua: 2025-03-12).
* ↑ (Ingelesez) Waigwa, Nicholas. «Late Bishop Emeritus of Nigeria’s Ilorin Diocese Eulogized as “steadfast leader, passionate advocate for peace”» ACI Africa 2025-03-11 (Noiz kontsultatua: 2025-03-12).
* ↑ (Ingelesez) «Theological Commission of the IMA» International Marian Association (Noiz kontsultatua: 2025-03-12).
* ↑ (Ingelesez) Sijuade, Gbenga. «Pope appoints Olawoore Coadjutor Bishop of Ilorin Diocese» Naija News 2018-04-05 (Noiz kontsultatua: 2025-03-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q793177
# Aerobio

Aerobio izena bizitzeko oxigenoa behar duten izaki guztiei aplikatzen zaie, eta baita oxigenoa behar duten prozesu biokimiko guztiei ere.
Lur planetako jatorrizko atmosferak ez zuen oxigenorik, lehenengo izaki bizidunak anaerobioak izanik. Fotosintesia agertu zenean oxigenoa askatzen hasi zen, lehenengo bizidun aerobioak agertuz. Metabolismo aerobioa anaerobioa baino askoz eraginkorragoa da, glukosaren oxidazio aerobikoak askoz energia gehiago askatzen baitu anaerobikoak baino (ikus hartzidura). Ondorioz, bizidun aerobikoak nagusitzen joan ziren Lur planetaren gainean.
Arnasketa aerobioa glukosa oxidatzeko bide metaboliko bat da, zeinean oxigeno molekularra da elektroien azken hartzailea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q193124
# Streptococcus pneumoniae

Streptococcus pneumoniae bakterio gram-positiboa da, pneumokoko izenarekin ere ezagutzen dena. Estreptokoko patogenoen Viridans taldean sailkatzen da. Ez du kate luzerik osatzen, bakterio-bikoteak baizik (diplokokoak), eta eritrozitoen hemolisi partziala eragiten du.
Ez da mugikorra. Anaerobio aerotoleratzailea da, nasofaringeko biofilm eraketaren sustatzailea da eta baita katalasa (-) eta oxidasa (-) ere.
Bakterio honek infekzio asko sor ditzake gizakiarengan: pneumonia eta meningitisa, gehienbat, baina baita sinusitisa, peritonitisa eta otitisa ere. Mikrobio ahula da, aske bizi ezin duena, bizkarroi-bizitzera derrigorrez moldatua.
Populazioaren % 40 inguru mikrobio honen eramailea da, gaixorik izan gabe. Nasofaringean kokatzen da pneumokokoa. Immunitate-sistemak behera egiten duenean garatzen du mikrobio honek bere ahalmen patogenoa, beraz, oportunista da (gripeak jota daudenengan pneumonia bakteriarra agertzea horren adibidea da). Haurrak, zaharrak eta immunogutxituak dira pneumokokoak gehien jotzen dituenak.

## Infekzio prozesua

Ostalariak S. pneumoniae ezagutzen duenean, zenbait errezeptore erabiliz erantzun immunologikoak bultzatzen ditu, adibidez Toll-like receptor (TLR). Bakterioak zelula ostalarien gainazalean kokatutako TLR2 eta TLR4 bidez ezagutzen dira. TLR2-ak pneumokokoen horma zelularraren osagaiak eta lipoproteinak ezagutzen ditu, eta TLR4-ak pneumolysin-a hautematen du, poroak sortzen dituen toxina. Orokorrean, biek neutrofiloen aktibazioa bultzatzen dute eta apoptosia inhibitzen dute.
Hala ere, infekzio prozesuetan, S. pneumoniaek ostalariaren immunitatea saihestu behar du erreplikatzeko. Horretarako, zelula pneumokokoen gainazaleko proteinak dituzte, adesina eta/edo faktore antifagozitiko gisa funtzionatzen dutenak. Adibidez, plasmina eta fibronektina lotzen dituen A proteina (PfbA) dauka bere zelulen gainazalean, fibronektinaren menpeko atxikimenduan eta zelula epitelialen inbasioan parte hartzen duena.
Gainera, bakterio honen serotipo gehienek gluzidoz osatutako kapsula dute. Kapsula honek mikrobioaren birulentzia areagotzen du, makrofagoen fagozitosia eragozten duelako.

## Tratamendua

Pneumokokoaren aurka penizilina da antibiotiko erabiliena. Zoritxarrez, azken urteetan andui erresistenteak agertu dira, kloranfenikol ala bankomizinarekin tratatu behar direnak. Ondorioz, Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) "lehentasunezko patogeno" izendatu du. Pneumokokoaren aurkako txerto konjokatuak aurkeztu diren arren, S. pneumoniae meningitis kasu guztien bi herenen erantzulea da oraindik.

## Garrantzia

Mikrobio honek garrantzia handia izan du biologia molekularraren garapenean. Izan ere, 1928an Frederick Griffith mikrobiologoak transformazio genetikoa aurkitu zuen mikrobio honekin lanean ari zela (Griffithen esperimentua), eta Avery-k, Mc Leod-ek eta Mc Carty-k 1944an frogatu zuten, bakterio horren material genetikoa erabiliz, ADNa zela Griffithen "printzipio eraldatzailea"
* Datuak: Q221179
* Multimedia: Streptococcus pneumoniae / Q221179
* Espezieak: Streptococcus pneumoniae
# Neisseria gonorrhoeae

Neisseria gonorrhoeae, gonokoko ere deitua, Neisseria generoko bakterio patogenoa da, gonorrea eragiten duena.
Albert Neisser sendagile alemanak mikrobio hau isolatu zuen estreinakoz 1879an.

## Ezaugarriak

Neisseria gonorrhoeae koko itxurako bakterio Gram negatiboa da, gehienetan koko-bikoteak osatzen dituena (diplokokoak). Aerobioa edo anaerobio fakultatiboa da, eta katalasa eta oxidasa positiboa. Eskakizun nutritibo zorrotzak ditu, eta laborategian hazteko hazkuntza-inguru bereziak erabiltzen dira (eta baita CO$_2$ko atmosfera berezia ere): txokolate-agarra eta Thayer-Martin agarra dira erabilienak.
Bere birulentzia areagotzen duten finbriak ditu: finbria horiei esker traktu urogenitaleko mukosen zelulei atxikitzen da. Bestalde, bakterio hau oso sentikorra da lehortearen aurrean, eta bizkarroi-bizitzara moldatua da; horregatik, kontaktu zuzenaren bidez besterik ez da pertsonen artean transmititzen.

## Patogenia

Neisseria gonorrhoeae gonorrea eragiten du, sexu-transmisiozko gaixotasun ohikoenetakoa. Gaitza sexu-harremanen bidez transmititzen da. Aipatu den bezala, mikrobio eragilea oso sentikorra da, eta ezin du gizakiarengandik kanpo bizi: gonorrearen kutsapen-bidea, beraz, pertsonen arteko kontaktu zuzena eta intimoa da beti.
Bakterioak endotoxina moduan jarduten duten zelula hormaren lipoproteinak ditu, ostalariaren ehunen zelulak kaltetzen dituztenak eta aparteko birulentzia ematen diotenak.
Gaitza traktu urogenitaleko eta inguruko ehunak eta organoak kaltetu ahal ditu: genitalak, prostata, umetokia, Fallopioren tronpak... Septizemia gertatzen denean, bakterioak gorputzeko beste organo batzuk ere erasaten ditu.
Neisseria gonorrhoeaek aniztasun antigeniko handia dauka: finbrien eta zelula hormaren lipoproteinen mota asko daude. Aniztasun handi horrek immunitate naturala murrizten du (pertsona batek gonorrea harrapa dezake behin baino gehiagotan) eta txerto baten eraginkortasuna zailtzen du

## Erreferentziak

* ↑ Basaras Miren eta Umaran, Adelaida Mikrobiologia medikoa E.H.U.ak argitaratuta, 178-180 orr.
* ↑ Ingraham, J; Ingraham, C.: Introducción a la Microbiología vl. 2, ed. Reverte: 597

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131129
* Multimedia: Neisseria gonorrhoeae / Q131129
* Espezieak: Neisseria gonorrhoeae
# Artiodaktilo

Artiodaktiloak (artiodactyla, greziarretik, αρτιος: bikoiti eta ´δακτυλος: behatz) ungulatu ordena bat da zeinetan behatzak bikoitiak diren. Horietatik gutxienez bik kontaktua dute lurrarekin eta simetrikoak dira. Bigarren eta bosgarren behatzarenak aztarren soil geraturik izaten dituzte, eta lehenengo behatza askotan egon ere ez dago. Lepauztairik ez dute izaten, eta haginetako esmaltea ildokatua izaten dute. Ohituretan badute antza, eta landarejale soilak dira ia denak. Ordena honetako familia askotako animaliek adarrak izaten dituzte. Neurri guztietako artiodaktiloak daude. Lurbira osoan daude zabalduta, Australian eta Zeelanda Berrian izan ezik, haietan gizonak eraman dituen artiodaktiloak besterik ez baitaude. Gizakiarentzat interes berezia dute, etxeko ugaztun gehienak artiodaktiloen ordenakoak baitira (ardiak, ahuntzak, txerriak, etab.) Hiru subordenetan banatzen dira: suiformeak, hausnarkariak eta tilopodoak.

## Sailkapena

Artiodaktiloen barne sailkapena kladogra honetan laburbiltzen da:

## Ikus, gainera

* Cetartiodactyla

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25329
* Multimedia: Artiodactyla / Q25329
* Espezieak: Artiodactyla
# Matsukata Masayoshi

Matsukata Masayoshi (松方 正義, 1835eko otsailaren 25a - 1924ko uztailaren 2a) Japoniako politikari japoniarra izan zen, 1891tik 1892ra eta 1896tik 1898ra bitartean Japoniako lehen ministro izan zena. Meiji garaian politika agindu zuen genrō edo estatu-gizon nagusi bat izan zen. Satsuma domeinuan jaio zen samurai familia batean, Matsukata finantza ministro izan zen 1881 eta 1901 artean 20 urteetatik 15etan, eta eragin handia izan zuen 1889ko Meiji Konstituzioaren finantza eta ekonomia artikuluetan. 1922an printze titulua eman zioten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q714039
* Multimedia: Masayoshi Matsukata / Q714039
# Boreoeutheria

Boreoeutheria (edo Boreotheria) ADN sekuentziazio eta retrotransposoia dagoen edo ez ikusita sorturiko klado bat da. Bere barruan Laurasiatheria eta Euarchontoglires daude.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q132666
* Multimedia: Boreoeutheria / Q132666
* Espezieak: Boreoeutheria