# Irailaren 24

Irailaren 24a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hirurogeita zazpigarren eguna da, 268.a bisurteetan. 98 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Juan Pablo Fusi Jaiotza: Donostia, 1945 Ainhoa Arteta Jaiotza: Tolosa, 1964 Mikel Gonzalez Jaiotza: Arrasate, 1985 Jesús Mosterín Jaiotza: Bilbo, 1941 Heriotza: Bartzelona, 2017ko urriaren 4a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Francis Scott Fitzgerald Jaiotza: Saint Paul, 1896 Heriotza: Hollywood, 1940ko abenduaren 21a Ruhola Khomeini Jaiotza: Khomein $^{(en)}$ , 1900 eta 1902 Heriotza: Teheran, 1989ko ekainaren 3a Arundhati Roy Jaiotza: Shillong, 1961 Horace Walpole Jaiotza: Londres, 1717 Heriotza: Londres, 1797ko martxoaren 2a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Félix Ayo Jaiotza: Sestao, 1933ko uztailaren 1a Heriotza: Mentana, 2023 Junes Casenave Jaiotza: Urdatx / Santa Grazi, 1924ko apirilaren 4a Heriotza: Lestelle-Bétharram, 2018 Santiago Arriaga Jaiotza: Arrieta, 1903ko azaroaren 22a Heriotza: Cuenca, 1936 Henri Fargues Jaiotza: Donibane Garazi, 1757ko martxoaren 13a Heriotza: Paris, 1804 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Hildegard von Bingen Jaiotza: Bermersheim vor der Höhe, 1098 Heriotza: Rupertsbergeko monasterioa, 1179 Theodor Seuss Geisel Jaiotza: Springfield, 1904ko martxoaren 2a Heriotza: La Jolla, 1991 Françoise Sagan Jaiotza: Cajarc, 1935eko ekainaren 21a Heriotza: Équemauville, 2004 Petri I.a Brasilgoa Jaiotza: Palace of Queluz $^{(en)}$ , 1798ko urriaren 12a Heriotza: Palace of Queluz $^{(en)}$ , 1834 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Muhammad.
* 622 - Muhammad profetak (irudian) Mekatik Medinarako bidaia bukatu zuen, hejira burutuz.
* 1787 - 1787ko Zangozako uholdea: euriteen ondorioz Aragon ibaiaren hazteak 556 gizabanako hil zituen Zangozan (Nafarroa Garaia).
* 1948 - Honda konpainia sortu zen.
* 1957 - FC Barcelonaren Camp Nou futbol-zelaia inauguratua izan zen.
* 1988 - Ben Johnson atleta kanadarrak 100 metroko lasterketa irabazi zuen, 9,79 segundotan, Seuleko Olinpiar Jokoetan.
* 1991 - Nirvanak Nevermind diskoa kaleratu zuen.
* 1993 - Gurutze Iantzi HBko zinegotzia Guardia Zibilaren Tres Cantosko egoitzan hil zen, atxilotu eta bi egunera. Bertsio ofizialak dio «bihotzekoak jota» hil zela. Zantzuek diote «poltsa»ren tortura egin ziotelako hil zela.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Irail2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Larunbata
* 2023: Igandea
* 2024: Asteartea
* 2026: Osteguna
* 2027: Ostirala
* 2028: Igandea
* Izendegia
* Santutegia:
* Mesedeetako Andre Maria, Gerardo Csanádekoa, Terentzio Pesarokoa
* Seaska egutegia:
* Eskarne, Mertxe eta Laxia.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1512 – Donibane Garaziko gaztelua setiatzen ziharduen gaztelarren soldadu unitate bat matxinatu egin zen euren aginte militarraren aurka.
* 1787 – 1787ko Zangozako uholdea: euriteen ondorioz Aragon ibaiaren hazteak 556 gizabanako hil zituen Zangozan (Nafarroa Garaia).
* 1993 – Gurutze Iantzi HBko zinegotzia Guardia Zibilaren Tres Cantosko egoitzan hil zen, atxilotu eta bi egunera. Bertsio ofizialak dio «bihotzekoak jota» hil zela. Zantzuek diote «poltsa»ren tortura egin ziotelako hil zela.
* 2007 – Laurence Le Vert epailearen aginduz, 200 bat poliziak hamabost lagun atxilotu zituzten Lapurdin eta Nafarroa Beherean.
* 2008 – Ipar Euskal Herrian Batasuneko 14 kide atxilotu zituzten.

### Mundua

* 1724 – Parisko Burtsa sortu zen, Frantziako burtsarik garrantzitsuena. Luis XV.a Frantziakoak Nicolas Ravot d'Ombrevalen gomendioz sortu zuen. Lehenago Lyonen, Bordelen eta Tolosan baziren burtsak.
* 2005 – Rita urakanak Ameriketako Estatu Batuak astindu zituen.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 1571: Joana III.a Nafarroako erreginaren eskaera berez, euskarazko Testamentu Berria argitaratu zuen Joanes Leizarragak.

### Mundua

* 1975 – Sydney Pollack estatubatuar zinema zuzendariaren Three Days of the Condor filma estreinatu zen.
* 1986 – Jean-Jacques Annaud frantses zinema zuzendariak zuzendu eta Sean Connery, Christian Slater, Michael Lonsdale, F. Murray Abraham, Ron Perlman eta Valentina Vargas aktoreek antzeztutako Larrosaren Izena filma estreinatu zen.
* 1991 – Nirvanak Nevermind diskoa kaleratu zuen.

## Zientzia eta teknologia
### Mundua

* 2011 – UARS satelitearen aurreiragarritako erorketa jazo zen.

## Kirolak
### Mundua

* 1957 – FC Barcelonaren Camp Nou futbol-zelaia inauguratua izan zen.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1906 – Joxe Migel Zumalabe, gipuzkoar matematikari, irakasle, aparejadore, lexikografo, euskaltzale eta pintorea (h. 1992).
* 1907 – Martin Markuleta, Amarako ogizaltzailea, euskal herritar futbolari eta entrenatzailea (h. 1984).
* 1917 – Beñat Mendisko, Beñat Karrika, lapurtar idazlea (h. 2003).
* 1929 – Peporro, gipuzkoar futbolaria (h. 2004).
* 1941 – Jesús Mosterín, bizkaitar filosofoa (h. 2017).
* 1945 – Juan Pablo Fusi, gipuzkoar historialaria, Espainiako Aro Garaikidearen historian aditua.
* 1950 – Hubert du Mesnil, lapurtar ingeniari eta funtzionarioa.
* 1955 – Xabier Montoia, arabar idazle eta musikaria.
* 1963 –
** Arantza Tapia, gipuzkoar politikari jeltzalea.
** Mertxe Mugika, AEK-ko irakaslea.
* 1964 –
** Alberto Albistegi, gipuzkoar futbolari ohia.
** Ainhoa Arteta, gipuzkoar sopranoa, munduko aretorik ezagunenetan abestu izandakoa.
** Alberto Barandiaran, nafar kazetari eta euskal idazlea.
* 1969 – Patxiku Uranga, lapurtar idazle eta animatzaile kulturala.
* 1975 – Sergio Muñiz, bizkaitar aktore, abeslari eta modeloa.
* 1976 – Mikel Artetxe, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1979 – Beñat San Jose, gipuzkoar futbol entrenatzailea.
* 1984 – Álex García Peña, bizkaitar futbolaria.
* 1985 – Mikel González, Gontxa, gipuzkoar futbolaria.
* 1997 – Garoa Martinez, bizkaitar haltera.

### Mundua

* 15 – Vitelio, erromatar enperadorea (h. 69).
* 1301 – Ralph Stafford, Ingalaterrako noblea, Ehun Urteko Gerran parte hartu zuen militar nabarmena (h. 1372).
* 1501 – Girolamo Cardano, italiar Pizkundeko matematikari, sendagile eta astrologoa (h. 1576).
* 1513 – Katalina Saxonia-Lauenburgokoa, Suediako erregina ezkontidea (h. 1535).
* 1583 – Albrecht von Wallenstein, txekiar jatorriko alemaniar militarra (h. 1634).
* 1599 – Adam Olearius, alemaniar idazle, matematikari, geografo eta liburuzaina (h. 1671).
* 1625 – Johan de Witt, herbehereetar politikaria (h. 1672).
* 1717 – Horace Walpole, ingeles idazlea (h. 1797).
* 1725 – Arthur Guinness, irlandar garagardogilea eta Guinness enpresaren sortzailea (h. 1803).
* 1739 – Grigori Potiomkin, errusiar politikari eta militarra (h. 1791).
* 1750 – Luisa Brandenburg-Schwedtekoa, Brandenburgeko margravina eta Anhalt-Dessaueko dukesa ezkontidea (h. 1811).
* 1771 – Andoche Junot, frantziar jenerala (h. 1813).
* 1794 – Jeanne Villepreux-Power, frantziar itsas-biologo aitzindaria (h. 1871).
* 1801 – Mikhail Vasilievitx Ostrogradski, errusiar matematikari eta fisikaria (h. 1862).
* 1802 – Adolphe d'Archiac, frantziar geologo eta paleontologoa (h. 1868).
* 1817 – Ramón de Campoamor, asturiar poeta (h. 1901).
* 1821 – Cyprian Kamil Norwid, poloniar olerkari, antzerkigile, margolari, eskultore eta filosofoa (h. 1883).
* 1847 – Julien Sacaze, frantziar abokatu, historialari eta arkeologoa, Pirinioetako eskualdeko ikerketa epigrafikoengatik ezaguna (h. 1989).
* 1850 – Fra' Galeas von Thun und Hohenstein, Maltako Ordenako 75. Printze eta Maisu Nagusia (h. 1931).
* 1855 – Horacio Espondaburu, uruguaiar margolaria (h. 1902).
* 1862 – Júlia Lopes de Almeida, brasildar idazle, kontu-kontalaria, dramagilea, kazetaria, hizlaria, abolizionista, feminista, naturalista eta ingurumengilea (h. 1934).
* 1878 – Charles Ferdinand Ramuz, frantsesezko poeta, eleberrigile eta saiakera-egile suitzarra (h. 1947).
* 1881 – Edith Fischerström, suediar margolari, artista grafiko, eskultore eta arte irakaslea (h. 1967).
* 1884 –
** Gustave Garrigou, frantziar txirrindularia (h. 1963).
** İsmet İnönü, Turkiako presidentea (h. 1973).
* 1895 – André Frédéric Cournand, frantziar-estatubatuar sendagile eta fisiologoa, 1956ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1988).
* 1896 –
** Francis Scott Fitzgerald, irlandar-estatubatuar eleberrigilea (h. 1940).
** Elsa Triolet, errusiar frantesezko-idazlea, Goncourt saria irabazi zuen lehen emakumea (h. 1970).
* 1898 –
** Charlotte Moore Sitterly, estatubatuar matematikaria eta astronomoa (h. 1990).
** Howard Florey, australiar farmakologo eta patologoa, 1945eko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1968).
* 1900 – Mecha Ortiz, argentinar aktorea eta abeslaria (h. 1987).
* 1902 – Ruhola Khomeini, Irango xiiten buruzagia (h. 1989).
* 1905 – Severo Ochoa, asturiar zientzialaria, 1959ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1993).
* 1906 – Juan Modesto, espainiar militarra (h. 1969).
* 1908 – Saizo Saito, japoniar futbolaria (h. 2004).
* 1910 – Arminda Aberastury, argentinar psikoanalista, haurren eta nerabeen psikoanalisiaren aitzindaria (h. 1972).
* 1911 – Konstantin Txernenko, Sobietar Batasuneko burua (h. 1985).
* 1912 – Robert Lewis Taylor, estatubatuar kazetari eta idazlea (h. 1998).
* 1914 –
** Tina Gascó, espainiar aktorea (h. 1973).
** John Kerr, Australiako 18. gobernadore orokorra (h. 1991).
** Andrzej Panufnik, poloniar musikagilea eta orkestra-zuzendaria (h. 1991).
** Manuel Valencia Remón, espainiar militar, abokatu eta politikari frankista (h. 1994).
* 1915 – Irina Vladislavovna Bussen, mineralogista, geologoa, petrologoa eta mendigune alkalinoetako espezialista nabarmena (h. 2013).
* 1918 – Richard Hoggart, britainiar soziologo eta pertsonai publiko ezaguna (h. 2014).
* 1923 - Rafael González Echegaray, espainiar historialaria, Itsastarra, abokatua eta politikaria (h. 1985).
* 1924 – Hidemaro Watanabe, japoniar futbolaria (h. 2011).
* 1926 – Ricardo María Carles Gordó, espainiar kardinala eta Bartzelonako artzapezpiku emeritua (h. 2013).
* 1927 – Alfredo Kraus, espainiar tenorea (h. 1999).
* 1930 –
** Fernand Ouellette, kanadar poeta, Quebeceko 60ko hamarkadako idazle nagusietakoa.
** Catherine Robbe-Grillet, frantziar idazle, aktore eta dominatrixa.
** Hans Vermeer, alemaniar hizkuntzalari eta itzultzaile akademikoa (h. 2010).
** John Young, estatubatuar astronauta (h. 2018).
* 1931 –
** Tom Adams, Barbadosko lehen ministroa (h. 1985).
** Isabel Penagos, kantabriar sopranoa.
** Victoria Rodríguez, espainiar aktorea (h. 2020).
* 1933 – Terry Davies, galestar errugbilaria (h. 2021).
* 1934 –
** Giovanni Pettinato, italiar asiriologoa (h. 2011).
** Nuria Torray, kataluniar aktorea (h. 2004).
** Manfred Wörner, alemaniar politikaria, NATOren 7. Idazkari orokorra (h. 1994).
* 1936 – Jim Henson, estatubatuar txotxongilo-diseinatzaile, zinema-zuzendari eta ikuskarien munduko enpresaburua (h. 1990).
* 1939 – Jacques Vallée, frantziar-estatubatuar astronomo, informatikari eta ufologoa.
* 1941 – Linda McCartney, estatubatuar abeslari, konpositore, argazkilari eta animalien eskubideen aldeko aktibista (h. 1998).
* 1943 –
** Randall Duk Kim, korear arbasodun estatubatuar aktorea.
** Antonio Tabucchi, italiar idazlea eta Portuges hizkuntza eta literatura irakaslea (h. 2012).
* 1944 – Gilles Lipovetsky, frantziar idazle, filosofo eta soziologoa.
* 1946 – María Teresa Ruiz, italiar astronomoa.
* 1950 – Marie-Christine Adam, frantziar aktorea.
* 1951 –
** Salome Gabunia, georgiar etnologo, itzultzaile eta euskaltzalea, eta euskaltzain urgazlea.
** Alfonso Portillo, Guatemalako presidentea.
* 1955 –
** Rafael Alonso Navarro Jr., gaztelaniazko bikoizketa aktorea.
** Andrew Slack, australiar errugbilaria.
* 1959 – Ana Mato, espainiar politikaria.
* 1960 – Francis Lorenzo, espainiar aktore eta telebista aurkezlea.
* 1964 – Osamu Taninaka, japoniar futbolari ohia.
* 1965 – Fabrice Philipot, frantziar txirrindularia (h. 2020).
* 1968 –
** Gracianne Hastoy, bearnotar eleberrigilea, Pirinioetan girotutako lan erromantikoak idazten dituena.
** Michael Obiku, nigeriar futbolari ohia.
* 1969 –
** Amparo Sánchez, espainiar abeslaria, kantautorea, idazlea, musika mestizajearen aitzindaria eta feminista.
** Goya Toledo, espainiar aktore eta modeloa.
* 1970 – Gabriella Lantos-Romacz, florete modalitateko hungariar eskrimalaria.
* 1972 – Lluís Carreras, espainiar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1974 – David Fernàndez i Ramos, kataluniar kazetari eta ekintzaile soziala, CUP alderdiko bozeramailea.
* 1976 – Reneé Acosta, mexikar poeta, filosofoa eta saiakeragilea.
* 1980 – Anna Calvi, britainiar indie-rock abeslari, konpositore eta gitarrista.
* 1985 –
** Eleanor Catton, kanadar-zeelandaberritar idazlea.
** Yohei Kajiyama, japoniar futbolaria.
* 1986 – John Barclay, eskoziar errugbi jokalaria.
* 1988 – Birgit Õigemeel, estoniar abeslaria, musikaria eta aktorea.
* 1990 – Izïa Higelin, frantziar aktore eta rock abeslaria.
* 1991 – Owen Farrell, irlandar ingeles errugbilaria.
* 1992 – Stav Strashko, ukrainar-israeldar modeloa eta aktorea.
* 1994 – Marina Amaral, brasildar artista.
* 1996 – Ain Yoon, korear piano-jotzailea eta kontzertista.
* 2000 – Jaël Bestué, kataluniar atleta, abiadura-probetan aditua.
* 2001 – Enith Salón, espainiar futbolaria.
* 2002 - Jéssica Bouzas Maneiro, espainiar tenislaria.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1642 – Martin Alonso Sarria, arabar historialari eta politikaria.
* 1804 – Henri Fargues, euskal herritar politikaria, Auteuil-en (j. 1757).
* 1820 – Pedro Aranatz, nafar musikagilea eta ganberako maisua (j. 1740).
* 1936an, Belmonteko monasterioan fusilatuak:
** Santiago Arriaga, Frai Santiago de Jesús, bizkaitar apaiz hirukoiztarra (j. 1903).
** Luis Erdoitza, Frai Luis de San Miguel de los Santos, bizkaitar apaiz hirukoiztarra (j. 1891).
* 1993 – Gurutze Iantzi, Herri Batasuneko gipuzkoar zinegotzia, Guardia Zibilaren Tres Cantosko egoitzan (j. 1962).
* 2003 – Ignacio Arozena, donostiar idazlea eta Historia katedraduna Bermeoko Batxilergo Institutuan (j. 1931).
* 2005 – Joxe Mari Aranalde, gazteluar idazlea, irakasle, bertsozale eta euskaltzain urgazlea (j. 1933).
* 2007 – Itziar Lozano, euskal psikologoa, Mexikon feminismoaren bultzatzaile garrantzitsua (j. 1941).
* 2008 – Concha Espinosa, bizkaitar sindikalista, Madrilen (j. 1954).
* 2018 – Junes Casenave, zuberotar idazle eta apaiza, Lestelle-Bétharramen (j. 1924).
* 2023 – Félix Ayo, bizkaitar biolin-jolea, mundu mailan ezaguna, Erroman (j. 1933).

### Mundua

* 366 – Liberio, Aita santua.
* 768 – Pepin Laburra, frankoen erregea.
* 1054 – Hermann Reichenaukoa, alemaniar monje beneditarra, musikagile, matematikari, astronomo, astrologo, historialari, idazle eta olerkaria (j. 1013).
* 1143 – Inozentzio II.a, Aita santua.
* 1180 – Emanuel I.a Komneno, Bizantziar Inperioko enperadorea (j. 1118).
* 1230 – Alfontso IX.a Leongoa, Galizia eta Leongo erregea (j. 1171).
* 1435 – Isabeau Bavariakoa, Frantziako erregina ezkontidea (j. c. 1370).
* 1459 – Erik Pomeraniakoa, Norvegiako, Danimarkako eta Suediako erregea (j. 1381/82).
* 1541 – Parazeltso, suitzar mediku, botaniko, alkimista, astrologo eta okultista (j. 1493).
* 1575 – Tupac Amaru I.a, Inka Inperioko azken lider natiboa (j. 1545).
* 1732 – Reigen enperadorea, Japoniako 112. enperadorea (j. 1654).
* 1802 – Aleksandr Radistxev, errusiar idazlea (j. 1749).
* 1812 – Piotr Bagration, errusiar jeneral eta printzea (j. 1765).
* 1813 – André Grétry, liejar musikagilea (j. 1741).
* 1820 – Pedro Aranaz, musikagilea (j. 1740).
* 1834 – Petri I.a Brasilgoa, Askatzailea, Brasilgo lehen enperadorea (j. 1798).
* 1848 – Branwell Brontë, ingeles margolari eta idazlea (j. 1817).
* 1852 – Francisco Javier Castaños, Donostia suntsitzeko eta donostiarrak hiltzeko agindua eman zuen Espainiako Armadako jenerala (j. 1758).
* 1861 – Severo Andriani, kataluniar elizgizona (j. 1774).
* 1877 – Saigō Takamori, japoniar militarra (j. 1826).
* 1894 – Laureano Pérez Arcas, espainiar zoologoa (j. 1824).
* 1904 – Niels Ryberg Finsen, faroear-daniar sendagilea, 1903ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1860).
* 1920 –
** Inessa Armand, frantziar idazlea eta iraultzailea (j. 1874).
** Peter Carl Fabergé, errusiar bitxigilea, Fabergé arrautzegatik ezaguna (j. 1846).
* 1924 – Manuel Estrada Cabrera, Guatemalako Errepublikako presidentea (j. 1857).
* 1930 – Otto Mueller, alemaniar margolari eta ilustratzailea (j. 1874).
* 1945 –
** La Argentinita, hispanoargentinar dantzari, koreografo, kanzonetista eta flamenko-dantzaria (j. 1898).
** Hans Geiger, alemaniar fisikaria (j. 1882).
* 1963 – Mary Agnes Chase, estatubatuar botanikaria, ilustratzailea eta agronomoa, agrostologian espezializatua (j. 1869).
* 1978 –
** Ida Noddack, alemaniar kimikari eta fisikaria, fisio nuklearra aipatu zuen lehen zientzialaria (j. 1896).
** Manne Siegbahn, suediar fisikaria, 1924ko Fisikako Nobel Saria (j. 1886).
* 1979 – Vasco Bergamaschi, italiar txirrindularia (j. 1909).
* 1980 – Rosa Spottorno Topete, espainiar itzultzailea eta feminista (j. 1884).
* 1982 – Sarah Churchill, britainiar aktore eta dantzaria (j. 1914).
* 1984 – Pierre Emmanuel, frantziar poeta (j. 1916).
* 1991 – Theodor Seuss Geisel, haur-literaturako idazle estatubatuarra, argitaratzailea eta irudigilea (j. 1904).
* 1993 – Bruno Pontecorvo, italiar fisikaria (j. 1913).
* 1994 – Otto Friedrich Walter, suitzar idazlea (j. 1928).
* 2003 – Rosita Segovia, dantza klasikoko eta dantza espainiarreko dantzari katalana, koreografoa eta dantza espainiarreko irakaslea (j. 1922).
* 2004 – Françoise Sagan, frantziar idazlea (j. 1935).
* 2008 – José Antonio Zarzalejos Altares, madrildar fiskal eta politikaria, Bizkaiko gobernadore zibil izandakoa (j. 1922).
* 2009 - Susan Atkins, estatubatuar kriminala eta serieko hiltzailea (j. 1948).
* 2010 – Ana Kiro, galiziar abeslaria (j. 1942).
* 2014 – Christopher Hogwood, britainiar orkestra-zuzendaria (j. 1941).
* 2016 – Bill Mollison, australiar ikertzaile, zientzialari, irakasle eta naturzalea, permakulturaren bultzatzaile nagusietariko bat (j. 1928).
* 2021 – Carme Alemany Gómez, kataluniar soziologo eta feminista (j. 1939).
* 2022 –
** Hudson Austin, grenadar militar eta politikaria (j. 1938).
** Rita Gardner, estatubatuar aktore eta abeslaria (j. 1934).
* 2024 –
** Amadou-Mahtar M'Bow, senegaldar politikari eta diplomazialaria, UNESCOko zuzendari nagusia (j. 1921).
** Sara Vítores, espainiar kazetaria, esataria eta gidoilaria (j. 1972).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Eskarne, Mertxe eta Laxia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2890
* Multimedia: 24 September / Q2890