# Marysa Navarro Aranguren

Marysa Navarro Aranguren (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1934ko urriaren 12a – Boston, 2025eko martxoaren 2a) nafar historialaria, irakaslea, idazlea eta aktibista izan zen. Feminismoaren historian, Latinoamerikako emakumeen historian eta Latinoamerikako historian espezializatua zegoen.

## Bizitza

Iruñean jaioa, Espainiatik kanpo bizi izan zen bere bizitzaren zatirik handiena Marysa Navarrok. 1936ko Gerra Zibilak arrazoi politikoengatik erbestera joatera behartu zuen familia; izan ere, aita, Vicente Navarro, hezkuntza ikuskatzailea eta Ezker Errepublikarreko militantea zen. Lehenengo Frantziara joan ziren, eta, Francoren erregimenak uste baino gehiago iraungo zuela ikusita, 1948an Uruguaira emigratu zuten.*
1955ean Montevideoko José Batlle Ordóñez Lizeo Institutuan Batxilergo titulua lortu ostean, Historia ikastea erabaki zuen eta Artigas Irakasleen Institutuan hasi zen prestatzen.* 1958an, ikasketak eten zituen institutu horretan, eta, beka bati esker, Ameriketako Estatu Batuetara joan zen, Columbiako Unibertsitatean (New York) Historiako master bat eta doktoretza bat ikastera, eta 1960an eta 1964an amaitu zituen, hurrenez hurren. Bere doktore-tesia 1930-1946 urteen artean Argentinako eskuinak izan zuen garapenari buruzkoa izan zen, eta 1969an argitaratu zen espainieraz, Los Nacionalista izenburuarekin.*

### Lan ibilbidea

1963 eta 1967 artean, irakasle aritu zen hainbat unibertsitate-erakundetan (Rutgers Unibertsitatean , Yeshiva Unibertsitatean, New Jerseyko Kean College eta Long Islandeko Unibertsitatean), eta 1968an Latinoamerikako Historia Zahar eta Garaikideko irakasle hasi zen Dartmouth Collegen, Hanoverren kokatutako unibertsitatean, non emakumeak ez ziren onartzen, ez klaseetan, ez irakasle-klaustroan. Lehen emakume irakaslea izan zen. Mugimendu Feministak markatuta, Darmouth College ikasleei irekitzeko kanpaina egin zuen, 1972an egin zena, eta emakume irakasleak kontratatu ziren. Segregazioaren aurka ere borroka egin zuen.*
Darmouth Collegen bere ezagutzak 42 urtez partekatu zituen eta Historia Saileko zuzendaria (1982-1985), Gizarte Zientzietako dekano elkartua (1985-1989) eta Latinoamerikako eta Karibeko Ikasketak Programaren zuzendaria (1992-2004) izatera iritsi zen. Feminismo eta genero gaietan irakaskuntzan interes handia zuenez, Emakumeen Ikasketa Programa zuzendu zuen (1979-1981). 2010ean erretiroa hartu ostean, Unibertsitateak katedradun emeritu izendatu zuen eta Elizabeth Howland Hand-Otis Norton Pierce Award for Outstanding Undergraduate Teaching saria eman zitzaion.

### Genero ikasketak Latinoamerikan eta feminismoa

60-70eko hamarkadetako mugimendu feministaren eraginez, emakumeak historian izan zuen egoeraz interesatu zen, eta Latinoamerikako emakumeen ikasketen formakuntza esparru berriaren belaunaldi sortzaileko kidea izan zen June Nash (2004) eta Helen Safa (2007) pertsona ezagunekin batera.*
Irakasle, irakasle bisitari edo gonbidatu lanetan eskolak eman zituen Ameriketako Estatu Batuetako, Espainiako, Mexikoko, Uruguaiko eta Ingalaterrako unibertsitateetan, eta kanpaina aktiboak egin zituen genero ikasketak jendarteratzeko, hainbat herrialdetako unibertsitateetan artikuluak, topaketak eta hitzaldiak eginez. 1976tik 1996ra, Chicagoko Unibertsitateak argitaratu zuen “Signs: Journal of Women in Cultura and Society” unibertsitateko aldizkari feministaren batzorde editorialeko kidea izan zen.*
Ikerlari ere jardun du. Latinoamerikako topaketa feministak aztertu ditu, haien alderdi gatazkatsuenak (liskarrak, desberdintasun teorikoak...) zein positiboak (sareak osatzea, elkarrekin mobilizatzeko gaitasuna...) aztertuz. «Latinoamerikako eta Karibeko VII. Topaketa Feministari buruzko zenbait gogoeta» liburuan, horri buruz zituen pentsamenduak azaldu zituen.*
1988an, Organization of American Historians erakundeak gidatutako Restoring Women to History (Emakumeak historian berrezarriz) proiektua martxan jartzen lagundu zuen. Virginia Sanchez Korrolekin batera, Latinoamerikako historian emakumeak izan duen papera aztertu zuen, liburu eran bildu eta argitaratutako artikuluen bidez. Catharine R. Stimpsonekin ere zuzendu zuen Un nuevo saber: Los estudios de mujeres argitalpena, genero auziei buruzko ikerketa definitu zuten Europako eta AEBko artikuluen gaztelaniazko itzulpenak biltzen zituen lau liburukiko bilduma batean: ¿Qué son los estudios de mujeres? (Zer dira emakumeen ikasketak?); Sexualidad, géneros y roles sexuales (Sexualitatea, generoak eta sexu rolak); Cambios sociales, económicos y culturales (Aldaketa sozialak, ekonomikoak eta kulturalak) eta Nuevas direcciones (Norabide berriak).
Hainbat elkarte eta batzorde editorialetako kidea da gai feministetako aldizkarietan, eta Latin American Studies Association (LASA) elkartean buru-belarri sartuta dago. Elkarte horretako presidenteordea izan zen 2002an, eta presidentea 2003tik 2004ra.*
Ikasketak hasi zituenetik, ikerketa beka ugari jaso ditu. Azkena, Fortabateko Amelia Lacroze de Fortabat beka, Harvardeko Unibertsitateko Latinoamerikako Ikasketetarako David Rockefeller Zentroak 2009an eman eta bertan ikertzen jarraitu duena.*
2017an honoris causa doktore izendatu zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoak (NUP), erakunde akademiko horrek ohorezko titulu hori lortu zuen lehen emakumea.
Eva Peronen figura aztertzeari ekin zion Marysa Navarrok. 1982an bere biografia argitaratu zuen Evita izenburuaz, boterearen parte izatera eta peronismoaren sinbolo bihurtzera iritsi zen emakume horren dimentsio erreala ezagutzera emateko. Bere irudiak bi aurpegi kontrajarri zituen, begiratzen zion kristal ideologikoaren arabera. Juan Perónen jarraitzaileentzat pertsona aparta zen, langile nekaezina; antiperonistentzat, ostera, emakume ezjakina eta handinahia. Behin baino gehiagotan kaleratu duten biografiaz gain, figura horri buruzko artikuluak idazten jarraitu du Marysa Navarrok; azkena, 2010ean, Evitaren mitologiari buruzkoa.*

## Lanak

* Los nacionalistas. Buenos Aires: Jorge Álvarez, 1969.
* Eva Perón, Nicholas Fraserrekin. Londres: Andre Deutschekin batera, 1981; New York: Norton, 1981, 1996.
* Un nuevo saber: Los estudios de mujeres, Catharine R. Stimpsonekin batera. 1. liburukia, ¿Qué son los estudios de mujeres? Buenos Aires: Fondo de Cultura Económica, 1998.
* Un nuevo saber: Los estudios de mujeres, Catharine R. Stimpsonekin batera. 2. liburukia, Sexualidad, género y roles sexuales. Buenos Aires: Fondo de Cultura Económica, 1999.
* Women in Latin America and the Caribbean: Restoring Women to History, Virginia Sánchez Korrolekin batera. Bloomington: Indiana University Press, 1999. Itzulpena: Mujeres en América Latina y el Caribe. Madrid: Narcea, 2004.
* Un nuevo saber: Los estudios de mujeres, Catharine R. Stimpsonekin batera. 3. liburukia, Cambios sociales, económicos y culturales. Buenos Aires: Fondo de Cultura Económica, 2000.
* Evita: Mitos y representaciones. Buenos Aires: Fondo de Cultura Económica, 2002.
* Un nuevo saber: Los estudios de mujeres, Catharine R. Stimpsonekin batera. 4. librukia, Nuevas direcciones. Buenos Aires: Fondo de Cultura Económica, 2002.
* Evita. Buenos Aires: Corregidor, 1982; Planeta, 1997, 1998; Edhasa, 2005.

## Sariak eta aintzatespenak

* 1982: Apart Woman Scholar (New Hampshireko Unibertsitatea)*
* 2007: Bisitari Agurgarria (Buenos Aires Hiria)*
* 2010: Elizabeth Howland Hand-Otis Norton Pierce Award for Outstanding Undergraduate Teaching” (Dartmouth College)*
* 2017: Doctor honoris causa Nafarroako Unibertsitate Publikoan (NUP)
* 2017: Kalman Silvert saria
* 2019 Montevideo hiriko bisitari ospetsua

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 «Marysa Navarro-Aranguren» Department of History 2015-03-16.
* ↑ «Forty Years On: The Changing Face of Dartmouth» Dartmouth News 2013-06-17.
* ↑ «Faculty Honored for Teaching and Scholarship» Dartmouth News 2010-08-13.
* ↑ Ángel García-Sanz Marcotegui. Marysa Navarro Aranguren. .
* 1 2 20minutos. (2017-05-29). «La historiadora pamplonesa afincada en Estados Unidos Marysa Navarro Aranguren, nueva doctora 'honoris causa' de la UPNA» www.20minutos.es - Últimas Noticias.
* ↑ «Universidad Pública de Navarra - Campus de Excelencia Internacional» www.unavarra.es.
* ↑ Prólogo a la edición definitiva. .
* ↑ Highlights at Every LASA Congress. .
* ↑ «LASA2019 / Nuestra América: Justice and Inclusion» Latin American Studies Association.
* ↑ «Resolución Nº 5366/19» www.montevideo.gub.uy.

## Kanpo estekak

* VIAF (Nazioarteko Agintaritza Birtualen Fitxategia)
* Datuak: Q104765715