# Mengala

Mengala edo Tontorra, edo beste izen batzuk, Erdi Aroko eta Aro Modernoko euskal emakume ezkonduek edo alargunek erabiltzen zuten buruko oihal harrotua da, barrutik zumez indartua.

## Hitzaren jatorria eta beste izendapen batzuk

Zorongo hitza ere deitu izan zaio, baita tontorra, kurbitzeta, juitzia/juzitzia, moko eta sapa ere. Javier Elorza Maiztegik, bere "Eibar: orígenes y evolución (siglos XIV al XVI)" liburuan, mengala izena jaso zuen Eibarrerako:
| « | Toda esta indumentaria se remataba en el caso de la mujer casada o viuda, con la típica toca que se enrollaba a partir de una base de mimbre que se ponía en la cabeza, prenda conocida en el dialecto de la comarca del Deba como "mengala", y que simbolizaba la unión o el compromiso que la portadora de la citada toca había adquirido con un varón | » |
Hainbat artikulu akademikotan, gaztelaniaz, "tocado cuerniforme" edo "tocado corniforme" esaten diote, hau da, buruko adarduna. Eta euskaraz, "buruko/ibiki". Errenteriako Jantziaren Zentroan pieza honi eskaini zioten erakusketan "Adar formako burukoa" esan zioten. Berdin San Telmo Museoaren erakusketa iraunkorrean Adar bakarreko burukoa: eta Adar-burukoa

## Sinbolismoa

Erdi Aroan, buruko mota horrek emakumeak gizon batekin hartutako konpromisoaren sinboloa zen. Gainera, egoera zibilaz gain, buruko oihal hauek jatorria eta ahalmen ekonomikoa ere irudikatzen zuten. Baina elizako agintariek, sinbolo falikotzat harturik, XVII. mendearen hasieran debekatu zituzten.
Jantzien historian, adituen arabera, kurbitzetek jatorria ere adieraz zezaketen, eskualde bakoitzean erabiltzen ziren ezaugarriengatik. Hala nola, Gordexolakoak zapalak ziren; Artziniegakoak, uhindunak; Trespondekoak, puntadunak; eta Donostiakoak, mendi itxura zuten.
Iturri berdinen arabera, adar kopuruak egoera zibilari buruzko zehaztasunak ere eman zezakeen: alarguna, berriz ezkondua... Oihalaren kolorea normalean zuria bazen ere, beltza ere izan zitekeen alarguna izan ezkero.
Javier Hermoso de Mendozaren "Indumentaria de Navarra. De la antigüedad al traje de pamplonica" artikuluan, hau irakur daiteke:
| « | El año 1600 fue herido de muerte por una orden del visitador del obispado de Pamplona que se conserva en la parroquia de Lesaca. Dice así: «se manda a las mujeres que traen tocados con aquellas figuras altas a modo de lo que todo el mundo entiende, hábito indecente de mujeres honradas, como ellas lo son, y de que entren en la iglesia con él por ser figura indecente y escandalosa, se manda a las dichas mujeres con pena de excomunión... Como parece que la orden no tuvo el efecto deseado, treinta y cuatro años después el visitador emitió otra, dirigida a la Ulzama: «mandamos a las mujeres que traen el tocado que llaman tontorra (pináculo) se lo quiten y pongan el que se usa de nuevo por la mucha fealdad que causa»." | » |

## Egitura

Azken finean, esan daiteke, mengala buruko oihal arruntaren aldaera dela, non buruaren gainean zumezko edo alanbrezko egitura bat ezartzen den, oihala haren inguruan kiribilduz eta forma bereziak emanez, eskuarki adar formakoak.
Erdi Aroan bertan, burukoen aberastasuna handituz joan zen, tamainan eta materialetan: ehun exotikoak (zeta edo kotoia), apaingarri garestiak... Emakume aberatsak norgehiagoka aritzen ziren, nork juzitzia dotoreagoa jantziko. Gainera bat baino gehiago edukitzen ziren (jende arruntak arropa kopuru justua izaten zuenean: bat asterako, bestea iganderako). Moda hori familia batzuen egoera ekonomikoari kalte egiteraino ailegatu omen zen, eta leku batzuetan tontorretan egiten ziren gehiegikeriei mugak jarri zizkieten. Adibidez, Debako 1434ko Udal Ordenantzetan hau irakur daiteke:
| « | que ninguna muger non pongan y trayan en su tocado en la cabeza en ningún tiempo nin manera alguna, más de treinta y una vara de lienzo delgado y más de seis varas de lienzo gordo, nin puedan poner en las dichas sus tocas oro nin seda alguna. | » |
| Debako 1434ko Udal Ordenantza ||
Kontuan hartu behar da kana bakoitzak (vara) 83,7 zm. neurtzen zituela; beraz, erraz uler daiteke nola burko batzuek 70 cm. baino gehiagoko altuera har zezaketen.

## Hedapena

Erdi Aroko euskal emakumeen ikurtzat hartzen badira ere, zorongoa ez da bakarrik Euskal Herrian erabili izan eta bete leku batzuetan ere haren testigantzak aurkitu dira, hala nola, Bearno, Errioxa, Burgos, Asturias, Kantabria eta Leon.

## Egungo kultura popularrean

XX-XXI. mendean, "Mari Domingi" pertsonaia irudikatzeko burko mota horrekin janzten da, eta dagoeneko, bere bereizgarri bihurtu da. Irudi askotan ere, Euskal Herriko XVI-XVII. mendeko sorginak irudikatzeko erabili izan da. 20. mendearen amaieratik, Olentzeroren pertsonaiarekin lotu denetik Mari Domingi, Gabonetan are gehiago ikusten da buruko hau.
Cristobal Balentziaga euskal jostunak halako burukoen sorta bat egin zuen 1952an, eta ale haietarik batzuk San Telmo Museoan daude, Donostian.

## Irudien galeria

Euskal lurraldeetako eta inguruko Erdi Aroko eta Aro Modernoko buruko pikudunak, Christoph Weiditzen Trachtenbuch Jantzien liburuan agertzen direnak (Nurenbergeko Germaniar museo nazionalean gordetzen da):
* Trachtenbuch, 111–112 or.: Euskal emakumeen jantziak mugan eta mendietan.
* Trachtenbuch, 115-116. orriak.
* Trachtenbuch, 121-122 or.
* Trachtenbuch, 129-130 or.
Balentziagak jositako burukoak:

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Elorza Maiztegi, Javier. (2000). Eibar : orígenes y evolución : siglos XIV al XVI. Eibarko Udala ISBN 8489696225. PMC 48158282. (Noiz kontsultatua: 2019-12-29).
* ↑ «Exposición de tocados medievales en Jantziaren Zentroa» Diario Vasco (Noiz kontsultatua: 2020-02-19).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Hermoso de Mendoza, Javier. (2011). «Indumentaria navarra. De la antigüedad al traje de pamplonica» Estella.info (Noiz kontsultatua: 2020-11-07).
* ↑ Serrón. (2017-02-17). «El Robledal de Todos: Dos apuntes sobre indumentaria antigua castreña» El Robledal de Todos (Noiz kontsultatua: 2020-11-07).
* ↑ Elorza, op. cit., 6. kapitulua, 287. or
* ↑ «Tocados corniformes - Euskonews» www.euskonews.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ (Frantsesez) Jacob, A.. (2019-07-18). «Burukoa : Sobre el tocado corniforme de las mujeres vasca» EUSKAL BIDEAK (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ SL, TAI GABE DIGITALA. (2021-01-11). «Erdi Arotik gaur arteko bidaia kuriosoa: emakumeen burukoak gidari» naiz: (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Consuelo. (2021-03-18). «Indumentaria y costumbres en la España: El tocado "cuneiforme"» Indumentaria y costumbres en la España medieval hasrta el siglo XVIII (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ «Adar formako XVI. mendeko burukoen erakusketa» euskadi.eus. Albisteak eta ekitaldiak 2018-02-12 (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ «Julio Caro Baroja gogoan (1914-2014) - San Telmo Museoa» www.santelmomuseoa.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ «XVI. Burukoak eta jantziak» Herri bizia. Errenteriako udal komunikabidea..
* ↑ «Janzkera Euskal Herrian» Auñamendi Eusko Entziklopedia (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ San Telmo Museoko erakusketa, 2019 (via Iñaki Alonso)
* ↑ (Gaztelaniaz) «Así era el 'burukoak', el tocado "fálico" que usaban las mujeres vascas y fue prohibido por la Iglesia» El Español 2020-11-03 (Noiz kontsultatua: 2020-11-07).
* ↑ (Ingelesez) «Coleccion de cédulas, cartas patentes, provisiones, reales ordenes y otros documentos concernientes á las Provincias Vascongadas copiados de órden de S.M. de los registros, minutas y escrituras existentes en el Real Archivo de Simancas, y en los de las secretarias de Estado y del despacho y otras oficinas de la Corte [Texto impreso / [compilada por Don Tomás Gonzalez Presbitero Canónigo de Plasencia] ; tomo I [ VI] - González, Tomás (1780-1833) - Libro - entre 1829 y 1833»] bdh.bne.es (Noiz kontsultatua: 2019-12-29).
* ↑ MEDINA GONZÁLEZ, Amaya. (2022-11-09). «Tocados corniformes y otros tocados altos en España durante el siglo XVI según los Álbumes de trajes» Santander. Estudios de Patrimonio (5): 353–378. doi:10.22429/euc2022.sep.05.14. ISSN 2605-5317. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ (Gaztelaniaz) S.P, Fon. (2024-06-05). «La relación entre el tocado de las mujeres asturianas del siglo XVI y las de época prerromana» Astures. Historia de un pueblo y de una idea (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Ikus, adibidez, Nabarralderen "Maria Zugarramurdikoa eta sorginduak izan ziren emakumeak" narrazio grafikoa eta Asisko Urmenetaren "Sugarren mende" komikia
* ↑ (Gaztelaniaz) «Orentzago eta Erregeak. Gabonetako festen transformazioa Zarautzen XX. mendean» www.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-14).
* ↑ «Tocado - Museo San Telmo» museotik.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-14).

## Kanpo estekak

* Kerexeta, Xabier (2020): El pecado está en la cabeza. Kalegoi, .
* Agirre Sorondo, Antxon (2010 / 07 / 09-16): "Tocados corniformes". Euskonews, 540
* Manso de Zúñiga, Gonzalo (1955-05-22): "Tocados femeninos medievales vascos". Conferencias, Munibe, 125-126 or.
* Urquijo e Ibarra, Julio de (1922-08): "Sobre el tocado corniforme de las mujeres vascas". Eusko ikaskuntzen nazioarteko aldizkaria, RIEV, 0212-7016, 13. lib, 4 zk.,1922, 570-581 or.
* Mujika, Amaia (2018): Las tocas vizcainas. Labayru Fundazioa: Apuntes de etnografía. Aprender del pasado para construir el futuro.
* «El Tocado Medieval Corniforme. Charla Demostración en Liendo». CANAL 8 TV. Cantabria

## Sakontzeko bibliografia

* María Elena de Arizmendi Amiel (1976) Vascos y trajes, Volumen 1, Caja de Ahorros Municipal de San Sebastián.
* María Ángeles González Mena: Colección pedagógico textil de la Universidad Complutense de Madrid, 1. liburuska
* María Luisa de la Bandera (1977) El atuendo femenino ibérico (II).
* Bernardo Estornés Lasa (1974) Cómo han sido y cómo son los vascos: carácter e indumentaria.
* Jose Antonio Azpiazu Elorza: La historia desconocida del lino vasco.
* Bernis Madrazo, Carmen (1962) Indumentaria española en tiempos de Carlos V. Madrid: Instituto Diego Velázquez . Consejo Superior de Investigaciones Científicas, CSIC.
* Bernis Madrazo, Carmen (2001) El traje y los tipos sociales en el Quijote. Madrid: Visor.
* Carmen Rebollo Gutiérrez (2007) «Maese Nicolás Francés: su obra y estilo. Estado de la cuestión». De Arte, 6, 107‐130 or.
* Datuak: Q133091670
* Multimedia: Late medieval and Early Modern period female headgear of the Basque Country / Q133091670