# José Manuel Pando

José Manuel Pando Solares (Luribay; 1848ko abenduaren 25a - La Paz, Bolivia; 1917ko ekainaren 17a) Boliviako militarra, politikaria eta esploratzailea izan zen. Boliviako presidente ere izan zen 1899ko urriaren 25etik 1904ko abuztuaren 14ra. Bere gobernuan, Acre guda (1899-1903) hasi zen eta bertan Boliviak Brasilen aurka borrokatu zuen.

## Biografia

José Manuel Pando La Paz departamenduko Luribay herrian jaio zen 1848ko abenduaren 27an. Gurasoak Manuel Pando eta Petrona Solares ziren. La Pazko Seminario ikastetxean ikasi zuen. San Andres Unibertsitate Nagusian (UMSA) medikuntzan lizentziatu zen, baina seigarren ikasturtera arte baino ez zuen egin, politikaren bultzadaren ondorioz abandonatu baitzuen.
23 urte zituela protestantea, Pando La Pazkoekin batera Mariano Melgarejoren gobernua kentzeko borrokatu zuen 1871ko urtarrilaren 15ean, eta egun batzuk geroago Boliviako armadan sartu zen.
Melgarejo kargutik kendu ondoren, Agustín Morales Boliviako presidenteak Pando izendatu zuen bere landa-laguntzaile pertsonal gisa 1871n. 1872ko azaroaren 27an, Agustín Morales bere beste landa-laguntzaileak eta aldi berean ilobak Federico Lafayek erail zuenean, Pando atsekabetuta Boliviako presidentetzarako landa-laguntzaile karguari utzi zion.
1876an, Hilarion Dazak Tomas Frías presidentearen aurka eman zuen estatu kolpearen ostean, Pando bizitza pribatura erretiratu zen Luribay lursailera, baina Ozeano Bareko Gerrak armeetara deitu zuen berriro.
Ozeano Bareko Gerran, Pandok Boliviako Armadan lagundu zuen, gerraren erdian, Hilarion Daza jeneralak agindu zizkion kanoiak Estatu Batuetatik ekartzeko neurriak hartu zituenean. Pandok 1880ko maiatzaren 26an Alto de la Alianzako guduan borrokatu zuen, ezker besoan larri zauritu eta txiletarrak preso hartu eta Txileko Santiagora eraman zuten.
Boliviara itzuli zenean Pandok artilleria erregimentu bat zuzendu zuen 1884ra arte. 1884an sartu zen Alderdi Liberaleko kide gisa, 1894tik buru izan zen alderdia (Eliodoro Camacho jenerala ordezkatuz). Boliviako Alderdi Liberaleko buru izan zen presidentetza amaitu arte.
José Manuel Pando Carmen Guarachi Sinchirocarekin ezkondu zen, Sicasicako aimara buruzagien familia bateko kidearekin. Urteek aurrera egin ahala, Pando garaiko lur-jabe handienetako bat bihurtu zen, 1874 eta 1880ko legeen onuradun.
Pando Boliviako esploratzaile handietako bat izan zen XIX. mendean zehar. Berari zor diogu, hein handi batean, iparraldearen ezagutza eta integrazioa herrialdean, orduan Kolonien Lurralde Nazionala bezala ezagutzen zena (gaur egun La Paz, Beni eta Pando departamenduen lurraldea, azken horrek, hain zuzen ere, haren abizena daramana). Eskualdera egindako hainbat espedizio (Madidi, Madre de Dios ibaiak, besteak beste), gaiari buruz egin zuen eta Argentinako La Platako Unibertsitateak argitaratu zuen ikerketa batean bildu ziren.
Boliviako Alderdi Liberaleko (herrialdeko alderdi nagusia) buru zelarik, 1896ko hauteskundeetan errepublikako presidente izateko hautagai gisa proposatu zuten, eta Severo Fernández Alonso alderdi kontserbadorearen aurkariak irabazi zituen. Urte horretan bertan Chuquisaca departamenduko senatari kargua hartu zuen .
1898ko altxamenduko protagonista izan zen, La Pazeko indar federalen buru, Pablo Zárate Willca koronelaren aimaren laguntza lortuz, “Temible Willka” izenez ezagutzen dena, eta horrela kontserbadoreen aurkako Gerra Federala piztu zen. Lau hilabeteko borrokaren ostean, Fernandez Alonsoren indar kontserbadoreen aurka garaile izan zen Bigarren Gurutzaldiko guduan.
Pando, Serapio Reyes Ortiz eta Macario Pinilla Vargasek osatutako Gobernu Federalaren Kontseilua sortu zen, eta La Pazen gobernuaren egoitza ezarri zuen. Kontseilu honek erreforma instituzional batzuk egin zituen eta obra publiko batzuk egin zituen, hala nola La Pazeko gobernu jauregia eraikitzea, 1899an Konbentzio Nazional batek Pando presidente hautatu zuen arte.

## Errepublikako presidentea

Pandok 50 urte zituen Presidentetza hartu zuenean. Bere gobernuaren lan eta gertaera garrantzitsu batzuk hauek izan ziren:
* XX. mendeko lehen errolda egin zen (1900).
* Merkataritza saldoan superabita zegoen, kautxu boomaren ondorioz.
* La Paz – Guaqui trenbidea jarri zen.
* Haranetatik lautadarako bideak eraiki zituen.
* 1903an, lehenengo automobila heldu zen Boliviara, Arthur Posnanskyk inportatua .
* Armada berregituratu zuen Frantziako misio batekin.
* Nekazaritza eta abeltzaintza eskola eta meatzaritzako eskola bat sortu zituen.
Nazioarte mailan, Acre guda deiturikoan Brasil izan zuen aurrean. Iparraldean eta Brasilgo mugaren ondoan kokatutako Acre eskualde hau kolonizatzaile brasildarrek edo kautxu-jaurtitzaileek inbaditu zuten, kautxu-sukarraren erdian. Boliviako gobernuak, eskualde horretan bere legezko eskubideak aldarrikatu nahian, Puerto Alonso sortu zuen 1899an eta kautxu-esplotatzaileen zergak ezarri zituen. Baina kautxuzaleak matxinatu ziren eta Acreko lehen iraultza izeneko mugimendu sezesionista abiatu zuten, Boliviako gobernuak menperatu ahal izan zuena (1901). Gerra honen bigarren fasea, Acrear Bigarren Iraultza izenekoa, Pandoren gobernupean gertatu zen (1902-1903); Oraingoan Acreanoek Brasilera anexionatzea eskatu zuten. Boliviarrek atzerapausoak jasan zituzten Acreko iraultzaileen eskutik, beraz, Pandok pertsonalki Acrerantz abiatu zen 600 eta 700 gizoneko armada baten buru. Horrek Brasilen esku-hartzea bultzatu zuen, gatazkan zegoen eremua kontuan hartu eta bere armada, milaka soldadukoa, acreri laguntzeko bidaltzea erabaki zuen. Egoera desberdin honek negoziazioetan sartzera behartu zituen boliviarrak. Pandok Petropoliseko Ituna sinatu zuen Brasilekin, zeinaren bidez Boliviak iparraldeko lurraldea laga zuen bi milioi libera esterlinako ordain ekonomiko garrantzitsu baten truke.
La Pazera itzuli eta gutxira, agintaldia amaitzean, Pandok Ismael Montesen esku utzi zuen boterea, bera ere alderdi liberalekoa zen ( 1904 ).

### Presidentetza ostekoa

Lurralde kolonialetan delegatua izan zen eta Brasilekiko mugen komisarioa. 1911n Peruko brigadier jeneral izendatu zuten. Alderdi liberaletik urrun, Ismael Montesekin hautsi eta 1915ean Alderdi Errepublikanoaren sortzaileetako bat izan zen. Bizitza pribatura erretiratuta, sakan batean aurkitu zuten hilik, El Kenko inguruan (egun El Alto) 1917ko ekainaren 17an. Gehiengoarentzat delitu politikoa izan zen, alderdi liberalak bultzatuta. Materialaren egiletza Alfredo Jáuregui, Juan Jáuregui, Néstor Villegas eta Simón Choqueri egotzi zitzaien. 1927an, Alfredo Jáuregui, anaietan gazteena, tirokatu zuten Pandoren ustezko delitua erantzuteko zoritxarreko zozketa baten ondorioz. 2012an, Boliviako Zinematekak bere aretoetan argitaratu gabeko pelikula bat erakutsi zuen, non gertaera tragiko horren benetako eszenak aurkitzen diren, "El bolillo fatal" izenburuarekin.
Ikerketa modernoek, ordea, diote Pandoren heriotza kausa naturalengatik izan zela, bere Catavi baserritik La Paz hirira zihoala iktusa jasan zuenean. Hipotesi horren arabera, Jáuregui familiako kideek (haren txabolan Pando egon zen pixka bat lehenago), gorpua errepidean aurkitu zutenean, haren heriotzaren errua leporatzeko beldur ziren, eta, beraz, gorpua sakanera bota zuten.

## Erreferentziak

* ↑ El poder de los ex caciques en los inicios de la Independencia. .
* ↑ Copia archivada. .
* ↑ Carolina Hoz de Vila. (21 de agosto de 2012). Se devela la muerte del general Pando. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q734690
* Multimedia: José Manuel Pando / Q734690