# Le Nove portzelana

Le Nove portzelana gaur egun Nove deitzen den herrian egin zen XVIII mendean, Bassanotik gertu, orduan Veneziako Errepublikako lurralde kontinentaletan, terrafirman. Pasquale Antonibonen jabetzako fabrika batean egin zen, ordurako maiolika fina egiten ari zena modako estiloetan, portzelanaren ondoan egiten jarraitzen zena. Portzelanaren ekoizpena 1762an hasi zen eta 1773an Antonibon hil zenean amaitu zen. Baina 1781ean hasi zen berriro, Francisco Parolinek (edo Parolinik) fabrika hogei urtez alokatu zuenean Antonibondarrekin egindako elkarte batean, "Parolin aldia" bezala ezagutzen dena. 1802 arte iraun zuen horrek. Portzelanaren produkzioak aldizka jarraitu zuen 1835 arte.
Bassano was the home of the prolific publishing house of the Remondini family, whose large output included popular prints, wallpaper, book illustrations, and decorative prints. These provided a ready source of images for the porcelain-painters of Le Nove, of whom the head was Giovanni Marcon, brought in by Parolin and still working for Baroni in about 1820.
Hasieran portzelana biguna egin zen, baina 1765 inguruko portzelana gogorren bat, nahiz eta bigun-pasta zatiak oraindik datak esleitzen diren honen ondoren. Fabrikako produktu batzuk terraglia gisa ere sailkatzen dira, Staffordshire kreamwarearen bertsio italiarra, loza fina. Ekoizpena, oro har, Venezian bertan Cozzi portzelana fabrikaren antzekoa zen, eta buztin berberak erabiltzen zituen; beraz, zaila izan daiteke biak bereiztea.
Bassano Remondini familiaren argitaletxe oparoaren etxea izan zen, eta haren ekoizpen handiak herri-grabatuak, horma-papera, liburu-ilustrazioak eta dekorazio-grabatuak zituen. Hauek Le Nove-ko portzelana-margolarientzat irudi iturri prestatua eskaintzen zuten, hauen burua Giovanni Marcon zelarik, Parolinek ekarria eta oraindik 1820 inguruan Baroni-rentzat lan egiten zuena.

## Historia

Fabrika 1728an sortu zuen Giovanni Battista Antonibonek, eta bere seme Pasqualek hartu zuen 1751n. Portzelana ekoizteko Sigusmund Fischer kontratatu zuen, Meissen portzelanan lan egindakoa. Lorenzo Levantin langilea ere bidali zuen Frantziako Vincennes portzelanako fabrikan lan egitera, haien sekretuak ikas zitzan. Badirudi portzelanaren ekoizpena 1762an hasi zela, baina gero 1765era arte pausatu zen, Antonibon gaixorik baitzegoen. Langile batzuk ordurako Cozzi portzelana fabrikarentzat lan egitera joanak ziren. 1768rako produkzioa eskala handian zegoen.
1762an Pasquale Antonibonek estatuari jakinarazi zion bere operazioa fabrikako 136 langilek eta abisuak saltzen zituzten 100 "pedlarrek" osatzen zutela. Lau labe handi eta hamabi txiki zituen, eta materialak ateratzeko lursailen jabe zen. 1768rako 6.000 portzelana zati zituela stockean jakinarazi zuen. 1778an lantegiak, ordurako errentan hartuta, 120 langile enplegatu zituen maiolika eta 30 portzelana egiten; 1787an, Parolin garaian, 37 portzelana-egile zeuden.
Lehenengo bi aldiak, Pasquale Antonibon eta Parolin-en titulartasunekoak, onenak bezala kontsideratzen dira, nahiz eta William Chaffers-ek hurrengo jabearen lehen pieza batzuk, Giovanni Baroni, "oso xarmagarriak" bezala deskribatzen dituen, eta William Ewart Gladstone-ren Fabbrica Baroni piezen markak nabaritzen dituen. Portzelanaren produkzioak aldizka jarraitu zuen, 1825ean Antonibon familiak berriro operazioei ekin zien arte. Portzelana pixka bat egin zuten 1835 arte, hortik aurrera hainbat motatako lursaguak bakarrik eginez. 1784an Pasqualeren seme Giambolognak familiaren ondasunen kudeaketa bere gain hartzeko adina zuen.

## Ekonomia eta politika

Bai Cozzi eta bai Le Nove lantegiek Italiako iturri ezagun bakarraren kaolina erabiltzen zuten, Tretto mendia Dolomitetan, orain Schion, Bortolo Faccik kontrolatua. Postu hori hain prezio altua kobratuz ustiatu zuen, ezen Cozzi portzelana garestiagoa baitzen Venezian inportatutako piezak baino. Prezioa igo egin zen, 1765ean 46 lira karro bakoitzeko (karga), eta 1770etik 100 lira karro bakoitzeko; gero, 110 lira 1780tik aurrera. 1790eko hamarkadarako Trettoko deposituak agortzen ari zirela zirudien. Bai Cozzik eta bai Le Novek gobernuari presio handia egin zioten monopolio eta inportazio eskubideen bidez egoera hau hobetzeko, bata bestearen eta atzerriko fabrikatzaileen aurka, baina atzerriko portzelana Veneziara kontrabandoan eramateak hauen eraginkortasuna murriztu zuen.
Veneziako gobernuaren artxiboetan eskaera, salaketa eta txostenen bilduma zabalak daude, XVIII. mendean zehar, Antonibondarren eta beste jabe batzuen ahalegin horiek dokumentatzen dituztenak, eta fabriketan sabotaje salaketak, langileak eta moldeen lapurreta aipatuz. Aditu batzuen arabera, 1758an lizentzia-eskaera bat babesten zuen Antonibonek Veneziako gobernuari bidalitako ustezko "Le Nove portzelanaren" laginak, benetan, 1720ko hamarkadan aspalditik itxita zegoen Vezzi portzelanako fabrikak eginak izan daitezke, berriki Noven gehitutako dekorazio margotuarekin.
Portzelana egiten hasi baino lehen, Antonibondarrek uraren eskubidea zuten herriari zor zitzaiona eraikitzeko: hesiak jartzea (beste fabrikatzaile batzuek partekatzen zutena), langileak lehiakideekin elkartzeko debekua lau urteko atsedenaldirik gabe, eta 1756tik aurrera, maiolikaren fabrikazioaren monopolioa Nove-tik bost miliatara, inguruko Rivarotta-ko arerio bati gutxienez eraginez. Hala ere, Antonibondarrek moldeen erabileraren monopolioa lortzeko saiakerek ez zuten inoiz arrakastarik izan. Bertako lehiakide bat kexu zen Pasquale Antonibonen "izaera harroputz eta basatiaz" eta bere bidea lortzeko erabili zuen "autoritate eta prestutasunaz". 1773an berritu ziren pribilegio ezberdinak, monopolio maiolikoa izan ezik, gaur egun veneziar politika aldatzen duena. 1778an portzelana fabrika berriak debekatu ziren errepublikako lurraldeetan, zeuden hiru fabrikatzaileak babesteko, Cozzi, Le Nove eta Esteko (Veneto) fabrika bat. 1793an berriro berritu ondoren, 1794. urtearen amaieran pribilegio guztiak ezeztatu ziren politika berri baten pean.
* Maiolika platerra, c. 1750
* Ontzirako estalkiaren xehetasuna, c.1765, ore gogorra
* Ameriketan pertsonifikazioa, biskuit portzelana esmaltatu gabe
* Pastoral Taldea, Parolin garaia, ore ogorra
* Maitale bikotea, "Parolin garaia (1781–1802)", ore gogorra
* Loreontzia, Parolin garaia, ore gogorra

## Erreferentziak

* Battie, David, ed., Sotheby's Concise Encyclopedia of Porcelain, 1990, Conran Octopus,
* Chaffers, William, Marks and Monogram on Pottery and Porcelain, 1874ko edizioa, online
* Favaro, Giovanni, "Zeramika zaharra eta berria", in Lanaro, Paola (ed), At the Centre of the Old World: Trade and Manufacturing in Venice and on the Venetian Mainland (1400–1800), 2006, Erreforma eta Pizkundeko Ikasketen Zentroa, Victoria Unibertsitatea (Toronto, Ont. ), , 9780772720313, Google Books
* Le Corbeiller, Clare, XVIII. mendeko Italiako portzelana, 1985, Metropolitan Museum of Art, , 9780870994210, guztiz online
* ↑ Vase in the V&A; Lane, Arthur, Italian Porcelain, 24, 1954, Faber; Battie, 103