# Emakumeak Bletchley Parken

Bigarren Mundu Gerran, kriptoanalista britainiarren gune nagusi zen Bletchley Parken, 7.500 emakume inguruk lan egin zuten. Langileen gehiengoa emakumea zen, %75a, gutxi gorabehera. Goi-mailako lanetarako (kriptoanalista kargurako, adibidez) oso emakume gutxi kontratatu ziren arren, asko ziren beste arlo garrantzitsuetan lan egiteko kontratatutakoak, besteak beste, kriptografiarako eta komunikazioetarako makineriaren operadore gisa, ardatzeko potentzien dokumentuak itzultzeko, komunikazio-mezuak atzeman eta aztertzeko, administrazio-lanetarako, eta abar. Gehienak Erresuma Batuko Royal Navy britainiar indar armatuko emakumezkoen Women's Royal Naval Service (WRNS edo Wrens) taldeko kide ziren.
Wrens taldeko emakumeek kode-sekretuak deszifratzeko erabilitako ordenagailuetan, Colossus eta Bombe barne, egindako lana oso garrantzitsua izan zen. Egun osoan zehar, zortzi orduko hiru txandatan lan eginez, Bletchley Parkeko bizitzaren parte garrantzitsua ziren.
Emakumeak makinen eraikuntzan ere aritzen ziren, besteak beste kableen konexioak egiten eta soldadura-lanak egiten Colossus ordenagailu bakoitza sortzeko.

## Aurrekariak

Bigarren Mundu Gerran, Bletchley Park Erresuma Batuko kriptoanalisiaren gune nagusia zen. Bertan zegoen Erresuma Batuko GCHQ inteligentzia zerbitzua (garai hartan Government Code and Cypher School (GC&CS) izena zuena). Sarritan sartzen ziren Ardatzeko Potentzien komunikazio sekretuetan, baita mezuak zifratzeko Enigma makina eta Lorenz makina alemaniarretan ere. Harry Hinsley inteligentziako buru eta historialariaren arabera, Bletchley Parken egindako lanarekin lortutako ezagutzari esker (Ultra izenez ezagutua), gerra bi urte inguru laburtzea lortu zuen. Bletchley Park ezaguna da gerran izan zuen eraginagatik eta baita Alan Turing-ek eta Dilly Knox-ek bertan egindako lanagatik. 1974ra arte han egindakoa sekretua izan bazen ere, zientziaren eta teknologiaren historian eragin nabarmena izan zuen. XX. mendean zehar, artxibozainek eta historialariek gero eta gehiago azpimarratu dute Bletchley Parken lan egin zuten emakumeen rola.

## Emakumeen kontratazioa

1937an, Europan eta Asian tentsioak nabarmen gora egiten ari zirenean, Erresuma Batuko gobernuaren Secret Intelligence Service (MI6) inteligentzia zerbitzuaren Hugh Sinclair buruak, gerra baterako prestatzen hasteko eta lantaldea handitzeko agindu zion GC&CS-ri. Hasiera batean Oxford-eko Unibertsitatetik eta, batez ere, Cambridgeko Unibertsitatetik zetozen gizonezkoak kontratatzen hasi ziren. Hala ere, kriptoanalisi-lana gero eta mekanizatuagoa zenez, askoz langile gehiago behar ziren. Bletchley Parken lan egiteko kontratatu zituzten lehen emakumeak unibertsitatetik edo konfidantzazko familietatik zetozen. Aristokraziakoak edo goi-mailako gizarte klaseko emakumeak bereziki preziatuak izan ziren, fidagarrienak zirela uste baitzuten. Lan administratiboak eta bulegoko lanak egiten zituzten, gehienbat. Baina, Bletchley Parken langile gehiago kontratatzeko beharrak gora egiten segitu zuen. Orduan, emakume hizkuntzalariak, matematikariak eta hitz gurutzatuak egiten trebeak zirenak kontratatzen hasi ziren. 1942an, The Daily Telegraph egunkari britainiarrak gurutzegrama kriptiko bat 12 minututan egiteko lehiaketa antolatu zuen. Hitz gurutzatu mota hori ezaguna zen Erresuma batuan; pistak hitzez osatutako buru-hausgarriak ziren. Militarrek lehiaketaren irabazleekin kontaktatu zuten eta horietako batzuk Bletchley Parken lan egiteko kontratatu zituzten. Izan ere, halako buru-hausgarriak ebazten trebeak ziren pertsonek problemak ebazteko gaitasun berezia zutela uste zuten, sormen handiko arrazonamenduak egiteko gai zirela eta mezu sekretuak deszifratzeko oso baliotsuak izan zitezkeela. Emakume horietako gehienak klase ertainekoak ziren eta batzuek matematikako, fisikako eta ingeniaritzako unibertsitate graduak eginak zituzten; STEM ikasketak egiteko aukera izan zuten, gizonezkoek gerrara joan behar izan zutelako.
1944. urtearen amaierarako, GC&CS taldeak britainiar indar armatuko emakumezkoen Women's Royal Naval Service (WRNS edo Wrens) taldeko 2.500 emakume baino gehiago kontratatu zituen, Women's Auxiliary Air Force (WAAF) taldeko 1.500 baino gehiago eta Auxiliary Territorial Service (ATS) taldeko 400 inguru. Bletchley Parken lan egiten zuten hamar emakumetik seik Britainiako Indar Armatuetakoak ziren. Emakume horietako askok hegazkinetan eta itsasontzietan lan egiteko interes handiagoa zuten, Bletchley Park bezalako leku batean lan egitekoa baino.
Lan mota ugari egin zituzten emakumeek Bletchley Parken: administrazio-lana egiten zuten, ikerketako datuak erregistratzeko erabiltzen zituzten fitxak kudeatzen zituzten, mezulari-lana egiten zuten, eta gutxi batzuk, kriptoanalisian aritu ziren mezuak deszifratzeko modua bilatzen, hau da, kodeak hausten (code-breaking). Hasieran, goi-karguetan kontratatutako gizonezko askok ez zuten uste emakumeak Bombe makina eta Colossus ordenagailua erabiltzeko gai izango zirenik. Emakumeak kontratatuta zeuden sail batean, unibertsitateko gradu ikasketak izan arren, saileko buru ziren gizonezkoek uste zuten emakumezkoei ez zitzaiela gustatuko lan intelektuala egitea. Max Newman zen halako ustea zuen horietako bat, eta Gordon Preston-ek konbentzituta, Wrens taldeko emakumeek haien lana modu matematikoan azaldu ahal izan zioten; elkarrizketa haiek oso ezagunak egin ziren. Emakumeek argi erakutsi zuten gai zirela, Bletchley Parken lanean zeuden lanpostu guztietan lan ona egiten ari zirela.
Gerra hasi zenean, GC&CS-ko kriptoanalista nagusia Dilly Knox zen eta Enigma sare ezberdinetako lanaren lidergoa hartu zuen. Emakumez osatuta zegoen bere taldeari "Dilly-ren neskak" (Dilly's girls) deitzen zioten. Taldeko kide ziren Margaret Rock eta Mavis Lever emakumeei batzuetan "Dilly-ren moxalak" esaten zieten (Dilly's Fillies). 1941eko irailean egindako bisita batean, Winston Churchillek GC&CSko buru zen Alastair Denniston-i zera esan zion: "Esan nizun langileak lortzeko ez uzteko harririk mugitu gabe, baina ez nuen uste nire hitzak hain modu literalean hartuko zenituenik".
Ordura arte gizonezkoentzat mugatuta zeuden leku askotan egin zuten lan emakumeek Bigarren Mundu Gerran, neurri handi batean, hala nola, industrian eta armadan. Bletchley Parken gertatu zena ezohikoa izan zen, hango emakumeek lan intelektual handia egiten zutelako. Gatazkan zehar, antzeko beste egoera bakanetako bat gertatu zen, emakume amerikarrak kontratatu zituztenean artilleriako balistikaren kalkuluak egiteko eta konputagailuak programatzeko. Kalkuluak egiten zituzten emakume haiek, ekuazio diferentzialak ebatzi behar izaten zituzten, eta kalkuluak azkarrago egiteko, ordenagailu analogiko mekaniko bat erabiltzen zuten: analizatzaile diferentziala (ingelesez, differential analyser). Tresna hura Moore School of Electrical Engineering eskolako sotoan zeukaten, eta kalkuluak guztiz zehatzak izateko, makinak mekanikari baten beharra zuenez, emakumeek maiz kalkuluak eskuz berrikusten zituzten.

## Emakume batzuk

Bletchley Parken lan egin zuten emakume batzuen historia kontatzen da atal honetan, oso modu laburrean.

### Joan Clarke

Joan Elisabeth Lowther Murray (jaiotzez Clarke) kriptoanalista eta numismatikaria zen. Alemania nazian komunikazio sekretuak deszifratzen egindako lanagatik ezagun egin zen. Bere parte-hartzea Enigma proiektuan funtsezkoa izan zen. Hari esker, hainbat sari irabazi eta aipu lortu zituen, hala nola, Britainiar Inperioko Ordenaren kide izendapena 1946an.

### Mavis Batey

Mavis Lilian Batey (sortzez, Lever) Londres hegoaldeko Dulwich-en jaio zen 1921eko maiatzaren 5ean. Ama jostuna eta aita postako langilea zituen. Londres hegoaldeko Norbury-n hazi zen eta bigarren hezkuntza Croydon-eko Coloma Convent Girls' School eskolan egin zuen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Londreseko University College London unibertsitatean alemana ikasten ari zen, zehazki alemaniar erromantizismoaren espezialitatea.
Hasiera batean, The Times egunkari britainiarrean zutabe pertsonalak ikuskatzeko kontratatu zuten, espioien zifratutako mezuak bilatzeko, baina 1940an Bletchley Park-en kriptoanalista posturako kontratatu zuten. Dilly Knox kriptoanalistarekin egin zuen lan, eta Matapango guduaren aurreko deszifratze-ahaleginean buru-belarri aritu zen. The Daily Telegraph egunkariaren arabera, etsaientzat lan egiten zuten operadoreen lan-estilora hainbeste ohitu zen, haietako biek Rosa izeneko neska-laguna zutela konturatu ahal izan zela. Operadore haiek lan egiteko zuten moduari buruz lortu zuen ulermen sakon hari esker, arrakastatsua izan zen teknika bat garatu zuen.
1941eko abenduan Belgrad eta Berlin artean trukatutako mezu zifratu bat hautsi (deszifratu) zuen. Horri esker, Dilly Knox-en taldeak Abwehr Enigma makinaren kableak nola lotuta zeuden jakitea lortu zuen eta ondorioz, makina horrekin zifratutako mezuak deszifratzea lortu zuten. Enigma makina hori hauskaitza zela uste zen ordura arte, baina haiek haustea lortu zuten. Bletchley Parken Keith Batey matematikari eta kliptoanalista ezagutu zuen eta 1942an ezkondu egin ziren.
Gerora, Bateyk Dilly Knoxen biografia bat idatzi zuen. Matapan lurmuturreko guduan Armada Britainiarraren arrakastan lagundu zuen Enigma makinaren deszifratze-prozesua deskribatu zuen. Lorategien historiari buruzko hainbat liburu argitaratu zituen. 2013an hil zen, 92 urte zituela.

### Jane Fawcett

Jane Fawcett (sortzez Hughes) Bletchley Parkeko GC&CS taldearen Hut 6 atalean lan egiteko kontratatu zuten. Emakumezkoak bakarrik zeuden gela batean kokatu zuten, deszifratze-lanetan. Gela hartan lan-baldintza kaskarrak zituzten, argitasuna eskasa zen, gela hotza zen eta gaizki aireztatuta zegoen. Gainera, emakumeak ordu luzez jarduten ziren lanean, eta presio handia jasaten zuten. Janek, eta Hut 6 atalean berarekin batera lanean ari ziren beste emakumeek, Enigma makinaren gakoak jaso eta haien Typex makinetan idazten zituzten. Typex makinak zifratzeko makina britainiarrak ziren, Enigma makina komertzialean oinarrituz diseinatuak. Makina haiek erabiliz, mezuek alemaniarrez idatzitako testuen itxura ba ote zuten bilatzen saiatzen ziren.
1941eko maiatzaren 25ean, Hughesek eta beste hainbat emakumei Bismarck korazatu alemaniarra non zegoen bilatu behar zela jakinarazi zieten. Handik gutxira, Hughesek Bismarck korazatuari buruzko mezu bat deszifratzea lortu zuen, eta bertan korazatuaren uneko posizioa eta Frantzian zein kokapenera zioan zehazten zen. Maiatzaren 27an Royal Navy britainiar indar armatuek Bismarck korazatua erasotu eta hondoratu egin zuten. Emakume kriptoanalisten lehen garaipen esanguratsua izan zen eta proiektuaren baliagarritasuna frogatzeko balio izan zuen.
Berak egindako lanaren berri 1990eko hamarkadan jakin zen, hau da, hainbat hamarkada beranduago, 1939an informazio hori guztia Britainia Handiko legearen arabera sekretu ofizial moduan sailkatua izan zelako. Itsas armadan lan egin zutenek jasotako aitortza publikoari esker heroi bihurtu ziren bitartean, Fawcett-ek zera esan zuen: "lotsatu samar sentitzen ginen, Bletchley Parken egindakoa besterik ez bait genuen egin, hura porrota izan balitz bezala. Beraz, han egin genuen lan hura guztia bat-batean ezagun bihurtu zenean eta hari buruz hitz egiteko eskatu zigutenean, izugarria iruditu zitzaigun eta itota sentitu ginen. Guk bagenekien oso lan gogorra egin genuela, ahalegin izugarria eskatu zigula. Sekula ez nion inori ezer kontatu, ezta nire senarrari ere. Nire bilobek jakin zutenean, oso harrituta gelditu ziren".
2016an hil zen, 95 urte zituela.

### Jean Valentine

Jean Valentine Bletchley Parkeko GC&CS taldearen Hut 11 atalean lan egiteko kontratatu zuten, Bombe makinaren operadore izan zen. Bombe makina Alan Turing-ek eta beste ikerlari batzuek diseinatu zuten Bigarren Mundu Gerran. Jean Valentine britainiar indar armatuko emakumezkoen Women's Royal Naval Service (Wrens) taldeko kidea zen. Garai hartan, Buckinghamshire-ko Steeple Claydon herrian bizi zen. Lanean hasi zenean, astean 15 txelin (75 penny) kobratzen zituen. Bere lankide izan zirenek bezala, ez zuen gerra-garaian egindako lanari buruz sekula hitz egin, isil-isilik egon zen 1970eko hamarkadaren erdira arte.
Gerora, Bletchley Parkeko museorako Bonbe makinaren berreraikuntzan parte hartu zuen. 2006rako makinaren berreraikuntza amaitu zuten, eta Jean Valentinek zera esan zuen: "Jendeak argia ikusten ez duen bitartean, historiaren ezinbesteko pieza bat galtzen da. Ahal den ondoen hezi behar ditugu". Horrekin esan nahi izan zuen, belaunaldi berriak Britainia Handiko historiaren garai horretan gertatu zenaz konturatzeko, Bonbe makina berreraikitzea ezinbestekoa zela. Museoan berreraikitako Bonbe makina erakutsi zuen, eta bisita gidatuak egiteko ardura ere hartu zuen. 2009an Bletchley Parken egin zen bilera garrantzitsu batean parte hartu zuen.
2012ko ekainaren 24an, Alan Turingen jaiotzaren mendeurrena ospatzeko antolatu ziren Turing's Worlds ekitaldien barruan, Jean Valentinek Bletchley Parken izandako gerra-esperientziei buruz hitz egin zuen. Ekitaldi haiek Oxfordeko Unibertsitateko Rewley House etengabeko hezkuntzarako sailak antolatu zituen, British Society for the History of Mathematics elkartearekin lankidetzan.
2019an hil zen, 94 urte zituela.

### Betty Webb

Betty Webb (jaiotzez Vine-Stevens) Britainiar Armadaren emakumezkoen Auxiliary Territorial Service atalean aritu zen lanean 1941 eta 1946 urteen artean. Urte horietan, Bletchley Parken kriptoanalista izan zen eta kodeak hausten lan egin zuen. 2015 Queen's Birthday Honours ekimenean Britainiar Inperioko Ordenaren izendapena jaso zuen. 2021ean Frantziako gobernuak Ohorezko Legioaren Zaldun izendapena eman zion egindako lanaren aitortza moduan. 2023an 100 urte bete zituen.

### Ethel Houston

Ethel Houston Bletchley Parke Hut 6 atalean lan egin zuen Bigarren Mundu Gerraren azken urtean. Gordon Welchman-en agindupean, Alan Turingen Bombe makina hobetzeko lan egin zuen. Hainbat sari eta aitortza jaso zituen, horien artean Britainiar Inperioko Ordenarekin kondekoratuta izan zen. 2017an hil zen.

### Miriam Rothschild

Miriam Rothschild Bletchley Parken kriptoanalisi-lanetan aritu zen Alan Turingekin batera. Egindako lanagatik, Erresuma Batuak Defence Medal izeneko kondekorazioa eman zion. 2005ean hil zen 96 urte zituela.

## Ondarea eta oroitzapenak

Bletchley Parken emakumeek egindako ekarpena oroitzeko hainbat ekimen egin izan dira; azken urteetan, bereziki ugaritu dira Bletchley Parken emakumeek izan zuten ardura aztertzen duten online artikuluak. Izan ere, Bletchley Parken ezkutuan egin zuten lan eta Erresuma Batuan thirty-year rule izenez ezagutzen den arauak hala aginduta, 30 urte itxaron behar izan ziren isilpean gordeta zeuden hainbat dokumentu eta informazio publiko egin baino lehen. Royal Air Forceko F. W. Winterbotham ofizial britainiarrak zuen Bletchley Parken egindako lanarekin lortutako ezagutzaren (Ultra intelligence izenez ezagutzen den informazioaren) zabalkundearen ardura. 1974an The Ultra Secret argitaratu zuenean, Bletchley Parkek gerra garaian izan zuen garrantziari buruz hitz egin ahal izan zen.
Gerora, Bletchley Parken lan egin zuten emakumeak elkartzeko hainbat ekimen egin dira. Izan ere, gerra-garaiko sekretupeko giroaren ondorioz, emakumeek gerra ostean lankideekin harremanik ez izateko joera baitzuten. Berriro ere elkartu ahal izan zirenerako, 70 urte inguru pasa ziren. Bletchley Parken lan egin zuten garaian, makina jakin baterako lanean ari baziren ere, askotan ez zekiten makinaren izena zein zen. Bigarren Mundu Gerra amaitu eta handik hamarkada batzuetara, Bletchley Parki buruzko liburuak irakurri zituztenean, orduan jakin ahal izan zuten; familiartekoek eta lagunek, oro har, ez zekiten zertan lan egiten zuten emakume haiek Bigarren Mundu Gerraren garaian.
Egindako elkarrizketetan, Bletchley Parken lan egin zuten emakumeek adierazi izan dute gustura egin zutela lan han, lana interesgarria zelako eta lankide interesgarriez inguratuta egoteko aukera izan zutelako. Gainera, egiten zuten lana garrantzitsua zela sentitzen zutela adierazi izan dute, nahiz eta gehienek une hartan ez zekiten euren lana zein garrantzitsua zen eta ez zuten sekula jakin Bigarren Mundu Gerra bi urtez laburtu eta milioika bizitza salbatu ahal izan zirenik. Bletchley Parketik irten ondoren, gehienak ezkondu eta haien lanbide-karrera utzi egin zuten. Badira, hala ere, salbuespenak, Joan Clarke adibidez, Bletchley Parken lan egin izanak emandako indarrari esker, kriptoanalisian ibilbide emankorra egiten jarraitu zuena.
Denborarekin handituz doan arren, sekula ez da osatu Bletchley Parken lan egin zuten emakumeen zerrenda osorik. 2017an 8000 emakume zeuden Roll of Honour izenez ezagutzen den zerrendan.

## Zinema

Badira Bletchley Parken kokatzen diren hainbat film. Ezagunenetakoa The Imitation Game (2014) filma da. Alan Turingen bizitzan oinarritzen da. Joan Clarkeren paperean Keira Knightley aktoreak egin zuen lan. Pelikulak jaso zuen kritikaren arabera, filmean Joan Clarke ez da azaltzen bera zen bezalakoa. Andrew Hodges bibliografia-idazleak esan zuen, Joan Clarkek eta Alan Turingek bizi izan zuten harremana oso puztuta agertzen dela pelikulan.

## Ikus, gainera

* Emakumeak informatikan

## Erreferentziak

* 1 2 «Women Codebreakers - Bletchley Park Research» web.archive.org 2014-02-02 (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* 1 2 Smith, Christopher. (2015). The hidden history of Bletchley Park: a social and organisational history, 1939-1945. Palgrave Macmillan ISBN 978-1-137-48492-5. (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ Harry Hinsley. (1993). «The Enigma of Ultra» www.historytoday.com (History Today): Volume 43, Issue 9. (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ Guarnieri, Massimo. (June 2017). «Trailblazers in Electromechanical Computing» IEEE Industrial Electronics Magazine 11 (2): 58–62. doi:10.1109/MIE.2017.2694578..
* ↑ Smith, Michael. (2015). The Debs of Bletchley Park and Other Stories. Quarto Publishing Group UK ISBN 978-1-78131-389-3. (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ Tessa Dunlop. (2016-04-01). The Bletchley Girls : War, Secrecy, Love and Loss: The Women of Bletchley Park Tell Their Story. Clipper Large Print ISBN 978-1-5100-2537-0. (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ Denniston, Alastair. (1986). «The government code and cypher school between the wars» Intelligence and National Security 1 (1): 48–70. doi:10.1080/02684528608431841..
* ↑ Hill, Marion. (2004). Bletchley Park people : Churchill's "geese that never cackled". Stroud, Gloucestershire : Sutton ISBN 978-0-7509-3362-9. (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ (Ingelesez) Norburn, Bryony. «The female enigmas of Bletchley Park in the 1940s should encourage those of tomorrow» The Conversation.
* ↑ (Ingelesez) Harrison, Jennifer. (2019-04-05). «Women in tech history: Bletchley Park» Medium (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* 1 2 3 4 Rainey, Sarah. (4 January 2015). «The extraordinary female codebreakers of Bletchley Park» The Telegraph.
* ↑ Hollingshead, Iain. (4 September 2012). «What happened to the women of Bletchley Park?» The Telegraph.
* ↑ «Who were the Codebreakers?» Bletchley Park.
* ↑ McKay, Sinclair. (2013). The Lost World of Bletchley Park: The Illustrated History of the Wartime Codebreaking Centre. Quarto Publishing Group UK ISBN 978-1-78131-191-2. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ (Ingelesez) Fessenden, Marissa. «Women Were Key to WWII Code-Breaking at Bletchley Park» Smithsonian.
* ↑ BBC News UK: Saving Bletchley for the nation. 2 June 1999.
* ↑ Grey, Christopher. (2012). Decoding Organization: Bletchley Park, Codebreaking and Organization Studies. Cambridge University Press ISBN 978-0-511-79418-6. (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ Kahn1991,
* ↑ Hill, Marion. (2004). Bletchley Park people: Churchill's 'geese that never cackled'. (Repr. argitaraldia) Sutton ISBN 978-0-7509-3362-9. (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ «Rediscovering WWII's female 'computers' - CNN.com» web.archive.org 2012-01-21 (Noiz kontsultatua: 2025-02-12).
* ↑ «Joan Clarke, woman who cracked Enigma cyphers with Alan Turing» BBC News 10 November 2014.
* ↑ (Ingelesez) Smith, Michael. (2013-11-20). «Mavis Batey obituary» The Guardian ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ «Could you have been a codebreaker at Bletchley Park? - Telegraph» web.archive.org 2014-10-11 (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ Batey, Mavis. (2009). Dilly: the man who broke enigmas. Dialogue ISBN 978-1-906447-01-4. PMC 434563966. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ Mavis Batey. (2008). «Review of From Bletchley with Love» Cryptologia 33 (3): 274–275. doi:10.1080/01611190902788825. ISSN 0161-1194. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Hopper, Bethany. (2020-09-25). «Mavis Batey: Bletchley Codebreaker, Garden Historian» Garden Museum (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Weber, Bruce. (2016-05-28). «Jane Fawcett, British Decoder Who Helped Doom the Bismarck, Dies at 95» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ «Jane Fawcett, Bletchley decoder – obituary» The Daily Telegraph 25 May 2016.
* ↑ ComputerHeritage. Operating the Bombe: Jean Valentine's story. YouTube.
* ↑ Lewis, Katy. (3 June 2009). «Breaking the codes: Former Bletchley Park Wren, Jean Valentine, reveals exactly what went on at the World War II codebreaking centre» Beds, Herts & Bucks (BBC).
* ↑ Fenton, Ben. (7 September 2006). «Bletchley hums again to the Turing Bombe» The Telegraph.
* ↑ Addley, Esther. (7 September 2006). «Back in action at Bletchley Park, the black box that broke the Enigma code» The Guardian.
* ↑ Jean Valentine explains the bombe YouTuben.
* ↑ (Ingelesez) «Turing's Worlds» Formal Methods Wiki (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) «Driving Miss Valentine - diaphania» diaphania.blogspirit.com 2012-07-06 (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) «Jean Rooke (née Valentine), wartime codebreaker» www.henleystandard.co.uk 2019-06-03 (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ «Portrait painting: Betty Webb MBE» National Army Museum.
* ↑ (Ingelesez) Roff Smith. (2020). «‘I wanted to do something more for the war effort than bake sausage rolls.’ Betty Webb, British intelligence» National Geographic (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) Tom Rowley. (2015). «Emotional reunion after 70 years for Bletchley Park veterans. Betty Webb and Mary Every were born in the same year and worked together for two years in the same hut, but they had never met.» The Telegraph (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ Wright, John. (28 February 2021). «WW2 codebreaker Betty Webb: 'It horrifies me when people talk about money'» The Telegraph.
* ↑ (Ingelesez) Adam Lusher. (2018). «‘I helped defeat the Nazis in 1941, and I'm ready to fight fascism again in 2017’» The Independent (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ Bromsgrove Standard. (2021-07-03). Bletchley Park veteran Betty Webb MBE is officially presented with her Légion d’Honneur. (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) Tristan Harris. (2021). «VIDEO – Wythall’s Bletchley Park veteran Betty Webb MBE is officially presented with the Légion d’Honneur by the French government» Bromsgrove Standard (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) Kathryn Stanczyszyn, Caroline Gall. (2023). Betty Webb: Thousands wish codebreaker, 100, happy birthday. (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La impactante vida de Betty Webb, la última sobreviviente de los expertos que descifraron los códigos nazis» BBC News Mundo (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) «Obituary - Ethel Houston, pioneering lawyer and Enigma code breaker» The Herald 2017-12-09 (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) Today, Entomology. (2015-02-23). «Famous Female Entomologists Part 1: Dame Miriam Rothschild» Entomology Today (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ «The Hon. Dame Miriam Rothschild FRS :: The Rothschild Foster Human Rights Trust» rothschildfostertrust.com (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ Kennedy, Maev. (21 January 2015). «Bletchley Park 'girls' break code of secrecy for book launch» The Guardian.
* ↑ (Ingelesez) «About the Roll of Honour» Bletchley Park (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Bletchley Park. Museum and heritage attraction, open daily
* (Ingelesez) Bletchley Park and its Museum Gidatutako bisita birtuala Bletchley Parken
* (Ingelesez) Dr Sue Black, Carpool Sue Black informatikariaren eta Robert Llewellyn idazlearen elkarrizketa Bletchley Parki buruz (19 minutu, Youtube)
* (Ingelesez) Bletchley Park BBC
* (Ingelesez) Bletchley Park History extra, The official website for BBC History Magazine
* (Ingelesez) Your guide to Bletchley Park, the key WW2 decryption centre History extra, The official website for BBC History Magazine
* (Ingelesez) Bletchley Park TripAdvisor
* (Ingelesez) CryptoMuseum Bletchley Park
* Datuak: Q30644124