OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Galba

Galba (latinez: Servius Sulpicius Galba; K.a. 3ko abenduaren 24a - K. o. 69ko urtarrilaren 15a) Lau enperadoretako urtean lehen enperadorea izan zen, 68ko ekainetik hil zen arte.

## Botererako bidea

Familia noble zein aberats batean jaioa, ez zuen inolako harremanik lehen bost enperadoreekin. 20an pretore eta 33an kontsul izendaturik, eta Galia, Germania, Afrika eta Hispaniako probintzien buruan, eskarmentu handia eskuratu zuen. Kaligularen heriotzan, boterea bereganatzeko proposamenei muzin egin zien eta leial zerbitzatu zuen Klaudio. Neronen lehenengo urteetan, erretiroa hartu zuen, baina enperadoreak Hispania Tarraconensisen gobernua eman zion.
68ko udaberrian, Galba jabetu zen Neronek erailtzeko asmoa zuela. Julio Vindex Galian matxinatu zenean, haren alde egin nahi zuen, baina Vindexen porrotak Galbaren ezbaiak areagotu zituen. Pretoriarren prefektua matxinatu zen orduan. Galbaren aginduetara zegoela adierazitakoan, Galbak Senatu eta erromatarren legatua izendatu zuen bere burua. Neronen heriotzarekin, Zesar titulua hartu zuen eta Erromara abiatu zen.

## Agintean

Galbaren kezka nagusia estatuaren ahalmen ekonomikoa berreskuratzea izan zen. Horretarako, gogokoak ez ziren neurriak hartu zituen. Arriskutsuena Pretoriar Guardiari haren izenean agindutako ordainsaria ez ematea izan zen. Ez zuen uste soldaduen leialtasuna erosi behar zela. Haren zuhurtziak eta arrandi ezak ere herritar xumeen kontrako iritzia areagotu zuten. Halaber, jendeak uste zuen adinak lehengo kemena agortu ziola, eta laguntzaileen menpe zegoela Galba.
69ko urtarrilaren 1ean, Germania Superiorko bi legioek ez zioten Galbari zin egin. Haren estatuak lurrera botata, enperadore berri bat eskatu zuten. Hurrengo egunean Germania Inferiorko soldaduak ere matxinatu ziren, eta enperadorea haiek hautatuko zutela erabaki zuten: Vitelio, probintziako gobernaria. Ekaitza atertu nahian, Luzio Kalpurnio Pison oinordekotzat hartu zuen Galbak. Pretoriar Guardia sutan jarri zen, ohiko ordainketa eman ez zitzaiolako.
Oton Lusitaniako gobernaria ere haserretu zen Galbaren hautaketarengatik. Galbaren hasierako babesle sutsua izan arren, Pretoriar Guardiaren borondatea erosi zuen, bera enperadore izenda dezaten. Galba, ohatze batean eramana, hain zegoen ahulduta, matxinoen kontrako bataila batean hil zuten.
* Datuak: Q1414
* Multimedia: Galba / Q1414
# Muhammad Naguib

Muhammad Naguib (arabieraz: محمد نجيب‎, mæˈħæmmæd næˈɡiːb ahoskatua; Khartum, Anglo-Egiptoar Sudan, 1901eko otsailaren 20a - Kairo, Egipto, 1984ko abuztuaren 28a) militarra eta politikaria izan zen, Egiptoko lehenengo lehendakaria.
Palestinarren eta israeldarren arteko 1948-1949ko gerraren ondoren, hartan arabiar tropek izan zuten porrotak eta Farouk I.a Egiptokoa erregearen saldukeriazko politikak eraginik, Ofizial Libreen Elkartea sortu zuen armadaren barnean. Berrehun eta berrogeita hamar ofizial haien buruetako bat zen Naguib. 1952ko uztailaren 23an, Faruk erregea bota eta Ali Maher jarri zuten horiek gobernuko buru. Armadako buru, berriz, Naguib egin zuten. Uztailetik irailera bitartean, nekazaritzako erreforma egiten hasi zen gobernu berria. Irailean Ali Maherrek uko egin zion gobernuko buru izateari. Naguibek hartu zuen haren lekua, eta Gerrako eta Itsas armadako ministro karguak. Naguib parlamentuaren aginpidea berriz indarrean jartzearen aldeko zen. 1954ko azaroaren 14an, harekin Ofizial libreen taldeko izan zen Nasser koronelak kendu zuen aginpidetik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q104392
* Multimedia: Mohamed Naguib / Q104392
# Qabus Bin Said

Qabus bin Said Al Said (arabieraz: قابوس بن سعيد آل سعيد‎‎, Qābūs bin Saʿīd ʾĀl Saʿīd, qaː.buːs bin sa.ʕiːd ʔaːl sa.ʕiːd ahoskatua; Salalah, Dhofar, 1940ko azaroaren 18a - Maskat, 2020ko urtarrilaren 10a) Omango sultana izan zen. Said bin Taimurren semea, Albusai familiako errege-dinastiaren hamalaugarren ondorengoa.
Gaztetan Britainia Handira joan zen ikasketak sakontzera. 1960an, Sandhursteko Akademia Militarrean sartu zen. Ikasketa militarrak bukatuta, eskoziar erregimentu batera bidali zuten, Alemaniako Errepublika Federalera. Omango koroaren oinordeko gisa herrialde askotan ibili zen 60ko hamarraldiaren hasieran. 1964an sultanerrira itzuli zen. Aitak Salalahko jauregian egotera behartu zuen, Korana ikasten, sei urtez. Amak, ezkutuan, The Times egunkaria eskuratzen zion, eta britainiar BBC irratia entzuten zuen munduko berri jakiteko. 1970ean aita abdikatzera behartu zuten, eta semeak hartu zuen aginpidea. 29 urterekin, sultanerria modernizatzeari ekin zion. Aita 1972an hil zitzaion, Londresen. Izan zuen lehen arazoa Hegoaldeko Yemengo armada komunistaren matxinadari izan zen, baina kanpoko laguntza handirik gabe garaitu zituen. Duela urte batzuk demokraziaren alderako pauso batzuk eman ditu. Hauteskunde parlamentario libre eta justuak (emakumeek bozkatu ahal izan dute, baita hautagai izan ere) egin dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q57331
* Multimedia: Qaboos bin Said al Said / Q57331
# Kristian III.a Danimarkakoa

Kristian III.a (Schleswig, 1503ko abuztuaren 12a - Kolding, 1559ko urtarrilaren 1a) Danimarkako eta Norvegiako (1534-1559) erregea izan zen.
Protestantismoa ezarri zuen erreinuko erlijio ofizial gisa.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q154998
* Multimedia: Christian III of Denmark / Q154998
# Yoweri Museveni

Yoweri Kaguta Museveni (Ntungamo, 1944ko irailaren 15a) ugandar politikaria da, 1986ko urtarrilaren 26tik aurrera Ugandako Errepublikako presidentea dena. 1979an Idi Amin Dada kargutik kentzeko gerran parte hartu zuen eta, eta baita 1985ean Milton Obote dimititzera behartu zuen matxinadan. 1990eko hamarkadan Mendebaldeak Afrikako buruzagien belaunaldi berrian sailkatu zuen, eta hasierako hamarkadetan hazkunde ekonomiko oparoa ezagutu zuen herrialdeak; azken urteetan, ordea, ekonomia eta garapena moteltzeaz gain, ustelkeria kasuak nonahi azaleratu dira. Haren agintaldian Kongoko Bigarren Gerran eta Aintzira Handien eskualdeko beste gatazka batzuetan parte hartu du Ugandak. Homosexualen kontrako legedia gogortzen saiatu da.

## Erreferentziak

* ↑ Gartzia Badiola, Ander. Hegemonia hausteko bidean. Berria egunkaria, 2016ko otsailak 18, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-09-04).
* ↑ Konstituzioaren aurkakotzat jo dute homosexualen kontrako legea Ugandan. Berria egunkaria, 2014ko abuztuak 1, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-09-04).
* Datuak: Q57274
* Multimedia: Yoweri Museveni / Q57274
# Filipiko

Filipiko (latinez: Filepicus grezieraz: Φιλιππικός, Philippikós; ? - 714ko urtarrilaren 20a) Bizantzioko enperadorea izan zen 711tik 713ra. Justiniano II.a enperadore ezezagunaren aurkako estatu-kolpe batean hartu zuen boterea, eta beste kolpe batean galdu zuen hemeretzi urte geroago.
Jatorri armeniarra izan zezakeen eta Bardanes zuen izena. Monotelismoaren alde egin zuen eta alderdi honen laguntzarekin Justiniano II.aren aurkako lehen matxinadan parte hartu zuen. Porrot egin ondoren, Khersonesora bota zuten eta han Filipiko izena hartu eta biztanleak matxinatu zituen. Jazaroen laguntzarekin Konstantinopla hartu zuten eta Filipiko tronura igo zen. Justiniano burua moztu zioten, eta semea eta gobernuko kide batzuk exekutatu egin zituzten.
Ziro Konstantinoplakoa patriarka kargutik kendu eta haren ordez Joan VI.a Konstantinoplakoa izendatu zuen. Seigarren Kontzilio Ekumenikoan onartutako xedapenak indargabetu zituen, eta Eliza Erromatarrak uko egin zion enperadoretzat aitortzeari.
Bitartean, Tervel agintari bulgariarrak Konstantinoplako harresiei eraso zien 713an, eta Filipikok soldaduak Balkanetara bidali zituenean, Kalifa-herriaren armadak Asia Txikia inbaditu zuen.
713ko maiatzean matxinada militar bat izan zen. Ofizial batzuek Filipiko hipodromoan zegoela itsutu eta kargutik kendu zuten. Hurrengo urtean hil zen.
* Datuak: Q44560
* Multimedia: Philippicus / Q44560
# Juan José Torres

Juan José Torres (Cochabamba, 1920ko martxoaren 5a - San Andrés de Giles, Buenos Airesko probintzia, 1976ko ekainaren 2a) boliviar politikari sozialista eta militarra izan zen. Boliviako presidentea izan zen 1970etik 1971ra.
1941ean armadan sartu eta 1964an Brasilen agregatu militar izendatu zuten. Boliviako enbaxadorea ere izan zen Uruguain 1965etik 1966ra. 1966an Lan ministro izendatu zuten.
Alfredo Ovando Candía erreformistaren konfiantzazko gizona izan zen. Torres militar ezkertiarrenetako bat izan zen, eta Gulf Oil konpainiaren nazionalizazioaren protagonistetako bat. 1970ean estatu-kolpe batek Ovando presidentea kargutik kentzen saiatu zen, baina Torresek zuzendutako ezkerreko militarren esku-hartzeak porrot egin zuen. 1970eko urriaren 7an Ovandok Torresi eman zion lehendakaritza.
Urtebete baino ezin izan zuen iraun boterean Hugo Banzer jeneralak Estatu Batuen laguntza zuen estatu-kolpe odoltsu batean kanporatu zuen arte. Torresek Buenos Airesera ihes egin zuen, eta 1976an bahitu eta hil zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q195762
* Multimedia: Juan José Torres / Q195762
# Teodoro Obiang Nguema

Teodoro Obiang Nguema Mbasogo (Acoacán, Ginea Espainiarra, 1942ko ekainaren 5a) Ekuatore Gineako militarra eta politikaria da, herrialdeko presidentea 1979tik.

## Bizitza

Estatu kolpe baten bidez 1979ko abuztuan Macías lehendakaria (bere osaba) aginpidetik kendu eta diktadura ezarri zuen, Kontseilu Iraultzaile Militar bat sortuta. Kontseilu horrek Ekuatore Gineako errepublikako lehendakari izendatu zuen. Urte berean, amnistia eman zien 5.000 atxilotu politikori; Macías epaitzeko agindua eman, eta irailean hil egin zuten.
1990eko hamarraldian, erregimena irekitzen hasi zen, itxuraz, ordea. Hala, 1993an egin ziren legebiltzarrerako lehen hauteskunde alderdi anitzekoak, eta Obiangen alderdiak gehiengo absolutua lortu zuen. Antzera gertatu zen 1995eko udal hauteskundeetan, baina ordukoan oposizioak ez zituen emaitzak onartu. 1996ko lehendakaritzarako hauteskundeetan ere arazoak izan ziren, eta oposizioko bi alderdi nagusiak, azken unean, erretiratu egin ziren. Obiangek botoen % 97 eskuratu zuen, baina, oposizioaren esanetan, abstentzioa % 70ekoa izan zen.
Afrikar Batasuneko presidentea izan zen 2011ko urtarriletik 2012ko urtarrilera arte.
2021eko azaroan, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo bere alderdiaren kongresuan 2023ko hauteskundeetan seigarren agintaldirako hautagai izendatu zuten.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Elizegi, Arantxa. Nork ez du maite Teodoro?. Euskaldunon Egunkaria, 2002ko abenduak 22, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-4-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57385
* Multimedia: Teodoro Obiang / Q57385
# Yahya Jammeh

Yahya Abdul-Aziz Jemus Junkung Jammeh (Kanilai, 1965eko maiatzaren 25a) gambiar politikari eta militar ohia da, Gambiako estatuburua 1994-2016 bitartean.

## Agintaldia

1994an iritsi zen boterera, Dawda Jawara estatu kolpe baten bidez boteretik bota ostean. Herritarren etorkizuna hobetuko zuela eta desberdintasun sozialak eta ustelkeria amaituko zituela zin egin zuen; errealitatea, ordea, oso desberdina izan zen. 2001eko, 2006ko eta 2011ko hauteskundeak irabazi zituen, baina nazioarteko erakundeek ez zituzten emaitzak onartu, eta oposizioak diktadorea izatea leporatu zion.
2016ko abenduaren 1ean, 22 urteren ondoren, oposizioak irabazi zituen bozak; Alderdi Demokratiko Batuaren presidentegai Adama Barrow nagusitu zitzaion Jammehi, botoen % 43,9 eskuratuta. Jammehek botoen % 40,4 lortu zituen, eta azaldu zuen porrota onartuko zuela. Gerora, iritzia aldatu, eta botereari eustea erabaki zuen. Afrika Mendebaldeko Estatuen Ekonomia Batasunak hertsatu zuen boterea utz zezan. Azkenik, 2017ko urtarrilaren 20an amore eman zuen, eta herrialdetik joan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Gambiako estatu kolpea zuzendu zuena presidente. Euskaldunon Egunkaria, 1994ko uztailak 28, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-8).
* ↑ Perez Zala, Ander. Bi presidente, estatu bat. Berria, 2017ko urtarrilak 20, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-8).
* ↑ Rodriguez, Mikel. Gambiako Gobernuak ukatu egin du estatu-kolpe ahalegin bat gertatu dela. Berria, 2014ko abenduak 31, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-8).
* ↑ Perez Zala, Ander. Jammehek amore eman du, eta Gambian aro politiko berri bat hasi da. Berria, 2017ko urtarrilak 21, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-8).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57356
* Multimedia: Yahya Jammeh / Q57356
# Amadou Toumani Touré

Amadou Toumani Touré (Mopti, Sudan Frantsesa, 1948ko azaroaren 4a - Istanbul, Turkia, 2020ko azaroaren 10a) maliar militar eta politikaria izan zen. Maliko Errepublikako laugarren presidentea izan zen 2002-2012 bitartean. 1991n Moussa Traoré diktadorea kargutik kendu eta hurrengo urtean agintari zibilen eskuetan utzi zuen boterea. 2001ean armada utzi zuen karrera politikoa hasteko. 2002ko eta 2007ko hauteskunde presidentzialak irabazi zituen. 2012ko martxoaren 22an estatu-kolpe batek agintetik kendu zuen.

## Biografia

Historia eta geografiako ikasketak egin zituen, Badaduguko Goi Eskolan. Ikasketak amaitu zituen urtean bertan, 1960an, Katiko Militar Eskolan sartu zen. 1972an tenienteorde maila lortu zuen. Urtebete parakaidista irakasle aritu ondoren, ikasketa bereziak egin zituen, Riazango Aire Armadako Goi Eskolan (Sobietar Batasunean), eta Paueko base militarrean, Frantzian. 1978an, Malira itzuli zenean, kapitain izendatu zuten; bi urte geroago Goardia Errepublikarreko komandante, eta hurrengo urtean Parakaidisten Batailoiko komandante izendatu zuten. 1984an Parakaidisten Batailoiko buruzagi nagusi kargua eskuratu zuen eta bi urte geroago koronel egin zuten. 1990eko hasieran Parisa joan zen, Gerrako Goi Eskolan ikasketak sakontzera.
1991n, Malin ostera, Guardia Errepublikarreko komandante eta Parakaidisten buruzagi nagusi karguak hartu zituen berriro. Garai hartan demokraziaren aldeko manifestazio jendetsuak egin ziren Malin. Gudarosteak gogor zapaldu zituen manifestazioak, eta berrehundik gora pertsona hil zituen. Martxoan, Tumani Tourék Maliko lehendakaritza hartu zuen indarrez, eta Herriaren Salbamenerako Behin-behineko Batzordearen buru jarri zen, herrialdera demokrazia ekartzeko prozesua abian jartzeko.
2001ean armada utzi zuen karrera politikoa hasteko. 2002ko maiatzeko hauteskundeak irabazi eta ekainaren 8an Maliko presidente bilakatu zen. 2007an berriro aukeratu zuten Maliko presidente. 2012ko martxoaren 22an, estatu-kolpe batek presidentetzatik kanporatu zuen

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Maliko militar matxinatuek presidentea boteretik kendu duela iragarri dute, argia.eus
* Datuak: Q170597
* Multimedia: Amadou Toumani Touré / Q170597
# Getúlio Vargas

Getúlio Dornelles Vargas (São Borja, Rio Grande do Sul, 1882ko apirilaren 19a - Rio de Janeiro, 1954ko abuztuaren 24a) Brasilgo politikaria izan zen. Bitan izan zen Brasilgo presidentea: 1930etik 1945era eta 1951tik hil arte.

## Bizitza

Zuzenbideko ikasketak amaitu ondoren, politikaz arduratu zen. 1923. urtean legebiltzarkide hautatu zuten. 1926-1927. urteetan, finantza ministro izan zen, eta 1927-1930 bitartean Rio Grande do Sul estatuko gobernadore. 1930. urtean, lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zen, Alianza Liberal alderdiaren aldetik, baina galtzaile atera zen, eta hauteskundeei jarraitu zitzaien iraultzak behin-behineko gobernuburu izendatu zuen. 1934an biltzar konstituziogileko lehendakari hautatu zuten.
Hiru urte geroago, ordea, legebiltzarra bertan behera utzi eta Estado Novo deitu zen erregimen faxista ezarri zuen. Ordu arte lurjabe handien mendean egona zen administrazioan, hezkuntzan, gizartean eta ekonomian erabateko berrikuntzak egiten ahalegindu zen Brasilgo langileen bizi-baldintzak hobetzeko eta industria bultzatzeko. Brasilek Bigarren Mundu Gerran parte hartu izanak herritarren demokrazia nahia utzi zuen agerian; 1945. urtean, estatu-kolpe batek Vargas kargutik kendu zuen, Senatuko kargua gorde zuen arren.
1950. urtean, Alderdi Laboristaren aldetik, Brasilgo lehendakari hautatu zuten berriro. Alderdi progresisten eta kontserbadoreen arteko oreka aurkitzen saiatu zen, baina ez zuen arrakasta handirik izan. 1954. urtean Brasilgo armadak dimisioa ematera behartu zuen, eta, handik gutxira, bere buruaz beste egin zuen.

## Getulio Vargasen populismoa

Hona hemen Queirozen iritzia Vargasi buruz:
«Erreformatzaile politikoa izanik, jauntxokeriatik eta nagusi ziren oligarkietatik askatu zuen Brasil. Gure kultura ekonomikoaren erreformatzailea izanik, menpeko izatetik independentzia eta aurrerapena eskuratu genituen. Aberastasun sortzailea, gure oinarrizko industrien eragilea, nekazaritza eta industria arloko gure prestakuntzaren bultzatzailea (...). Gizartearen erreformatzailea izanik, miraria egin zuen, produkzioko faktoreen lana bateratu baitzuen klase borrokara jo gabe.»
José J. Queiroz, Getulio Vargasi buruzko memoriak. Río de Janeiro, 1957.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q156844
* Multimedia: Getúlio Vargas / Q156844
# Ferenc Szálasi

Ferenc Szálasi (Kassa, 1897ko urtarrilaren 6a – Budapest, 1946ko martxoaren 12a) hungariar militar eta politikari faxista izan zen. Hungariako estatuburua izan zen 1944tik 1945era.
Austria-Hungariako armadako ofiziala izan zen Lehen Mundu Gerran, eta 1925ean Hungariako Erresumako estatu nagusiko ofizial bihurtu zen Miklós Horthyren erregeordetzan. Hasiera apolitikoan, 1930eko hamarkadan ultraeskuineko eta Hungaria Handiaren aldeko ideia nazionalistak bereganatu zituen. Armada utzi ondoren, 1937an Hungariako Alderdi Nazionalsozialista sortu zuen, programa nazionalista eta antisemita batekin. 1938an kartzelan sartu zuten, baina 1940an amnistia eman zioten. Kartzelan zegoela, Gurutze Gezatuaren Alderdiko buruzagi izendatu zuten.
Alemaniak itsasoan Hungaria okupatu ondoren, edo 1944an eta urrian Horthy boteretik bota ondoren, Szalasi estatuburu eta gobernuburu izendatu zuten bere alderdiko kideek osatutako nazien aldeko gobernu txotxongilo baten buru. Gobernuak lege martziala ezarri zuen, Alemaniari gerran lagundu zion eta juduak jazarri zituen.
Bere gobernuak 163 egun iraun zuen. Szálasik ihes egin zuen Budapesteko errusiar setioaren aurretik, eta estatubatuarrek Austrian atxilotu zuten 1945eko maiatzean. Hungarian epaitu zuten eta urkatuta hiltzera kondenatu, gerra krimenengatik eta traizio handiagatik.
* Datuak: Q156473
* Multimedia: Ferenc Szálasi / Q156473
# Hafez al-Assad

Hafez al-Asad (arabieraz: حافظ الأسد, Ḥāfiẓ al-Asad; Qardaha, 1930eko urriaren 6a - Damasko, 2000ko ekainaren 10a) siriar politikari eta militarra izan zen. 1971-2000 bitartean Siriako presidentea izan zen.

## Bizitza

Sobietar Batasunean osatu zituen Siriako ikastegi militarretan hasitako ikasketa militarrak. 1946an Baath («Pizkundea») alderdiko kide egin zen, eta 1963ko estatu-kolpearen ondorioz, alderdi hori agintera iritsi zenean, Aire Armadako jeneral izendatu zuten. 1966tik 1970era bitartean, Defentsarako ministro izan zen, eta 1970ean gobernuaren kontrolaz jabetu zenean, lehen ministro, hurrengo urtean lehendakari hautatu zuten arte.
1973an Egiptorekin batera parte hartu zuen Yom Kippur Gerran, baina ez zuen onartu 1970eko hamarkadaren amaieran Egiptok eta Israelek lortu zuten hitzarmena. 1976, 1987 eta 1990ean Libanoko Gerra Zibilean esku hartu zuen, Libanoko lurralde zabal bat Siriaren kontrolpean jarriz, eta Iranen alde ere egin zuen, herrialde horrek Iraken aurka izandako gerran (1980-1988).
1980ko hamarkadaren hasieran, hainbat estatu-kolperen ahaleginak jasan bazituen ere, basakeria handiz eraso zien aurkari politikoei. 1982an milaka soldadu bidali zituen Hama hirira, Anaia Musulmanen matxinada suntsitzera. Urte askoan Siria izan zen SESBen hurbileneko aliatua Ekialde Hurbilean, baina 1980ko hamarkadaren amaieran, sobietar aginpidea ahuldu zenean, Mendebaldearekiko harremanak hobetzen ahalegindu zen Assad. Golkoko Gerran, gatazkaren konponbidea mundu arabiarraren barruan bilatzen saiatu zen, baina Saddam Husseinek bereganatutako boterearen beldur, nazioarteko koalizioaren alde egin zuen, Siriako soldaduak Saudi Arabiara bidaliz Iraken aurka borrokatzera. 1993an, ordea, parte-hartze eskasagoa izan zuen Israelek eta Palestinaren Askapenerako Erakundeak lortutako bake-hitzarmenean. 1995ean Israelgo estatuarekin elkarrizketak hasi zituen, bake-hitzarmena eta elkarrenganako aitorpena lortzeko.
Hil zenean, 2000. urtean, bere bigarren semea, Bashar, izan zuen ondorengo, zaharrena, Basel, istripu batean hil baitzen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Ḥafiz al-Assad Global.britannica.com
* Datuak: Q118725
* Multimedia: Hafez al-Assad / Q118725
# Heydar Aliev

Heydar Alirza oghlu Aliev (azerbaijaneraz: Heydər Əlirza oğlu Əliyev; errusieraz: Гейда́р Али́евич Али́ев Geydar Aliyevich Aliyev; Nakhitxevaneko SESA, Azerbaijango SES, Sobietar Batasuna, 1923ko maiatzaren 10a - Cleveland, Ohio, Ameriketako Estatu Batuak, 2003ko abenduaren 12a) politikaria izan zen. Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko (SESB) lehen ministro-orde ohia izan zen.
Kremlina iritsi baino lehen (1982), Azerbaijango Estatuko Segurtasun Batzordera (KGB) eta polizia erakundeetara lotuta egon zen haren karrera politikoa. 1964an, Tsvigun jeneralaren agindupean, Azerbaijango KGBko lehendakariorde izendatu zuten, eta Segurtasun Batzordeko Lehendakari 1967an. Karguan izan zen bi urteetan krimen antolatuaren aurka arrakastaz borrokatu izanaren ospea izan zuen.
1969an Azerbaijango Alderdi Komunistaren Idazkari nagusi izendatu zuten. 1982an Kirilenkoren lekua hartu zuen Politburon, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako zuzendaritzan. 1982ko azaroan SESBeko lehendakariorde izendatu zuten, eta sobietar gobernuaren kontseilari gero. 1987ko urrian, osasun arazoak zituela eta, Politburoko kargutik kendu zuten, eta bi urte geroago, 1989ko apirilean, Politburoko beste bi kide ohirekin batera, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako Batzorde Zentraleko karguen dimisioa eman zuen. 1993an, Azerbaijanek independentzia eskuratua zuela, herrialde hartako lehendakari hautatu zuten, eta kargu horretan jardun zuen 2003ra arte.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q157451
* Multimedia: Heydar Aliyev / Q157451