OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Eraulgo gudua

Eraulgo gudua Eraul herrian (Nafarroa Garaia) alfontsotarrek eta karlistek 1873ko maiatzaren 5ean egindako gudua izan zen, Bigarren Karlistaldian.
Eraulgo guduan berriz agertu ziren Lehen Karlistaldia amaitzean ihes egin zuten jeneral eta komandante asko: Dorregarai (armadaren buru), Ollo, Valdespina, Lizarraga, Radica eta abar. Karlisten aldeko Nafarroako 1., 2. eta 3. batailoietako 2.000 boluntarioek eta Gipuzkoako Azpeitia batailoiak aurre egin zieten alfontsotarrei, eta menderatu egin zituzten. Guduan harrapaturiko kanoietariko bat herririk herri erakusten ibili ziren karlistak.

## Erreferentziak

* Idoia Estornés Zubizarreta: «Karlismoa eta Karlista Gudak: Bigarren Guda Karlista (1872-1876)», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q52829418
# Udabeko gudua

Udabeko gudua edo Eraulgo bigarren gudua Udabe inguruan (Nafarroa Garaia) alfontsotarrek eta karlistek 1873ko ekainaren 26ean egindako gudua izan zen, Bigarren Karlistaldian.
Eraulgo guduan garaipena lortu eta gero, armada karlistak alfontsotarrak jazarri zituen. Saihetsetik eraso bat ez jasotzeko Castañónek maniobra bat egin zuen baina, azkenean, Nafarroako 1., 2. eta 3. batailoiek eta Azpeitikoak bere zutabea eraso zuten. Munizio eskasa zutenez, karlistek garaipena lortu zuten eta alfontsotarrek Iruñea aldera itsumustuan ihes egin zuten.
Alde biek eroritako asko izan zituzten. Ofizial karlista asko, abangoardian bere gudarosteak berotzen zirela, hil ziren (tartean Justo Sanjurjo Bonrostra kapitaina, José Sanjurjoren aita). Alfontsotarrek 215 hildako, zauritu eta preso izan zituzten; karlistek, berriz, 180.

## Erreferentziak

* Idoia Estornés Zubizarreta: «Karlismoa eta Karlista Gudak: Bigarren Guda Karlista (1872-1876)», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Francisco Hernando: La Campaña Carlista. 1872-1876 Jouby y Roger Editores. Paris. 1877
* Antonio Brea: Campaña del Norte 1873-1876 Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1897.
* Reynaldo Brea: Príncipe Heroico y Soldados Leales Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1910.
* Cesar Alcalá: La Tercera Guerra Carlista 1872-1876. Ristre. 2003

## Kanpo estekak

* Datuak: Q54847439
# Abartzuzako gudua

Abartzuzako gudua Nafarroako herri hartan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen, alfontsotar eta karlistek 1874ko uztailaren 25eta 27 artean egina.
Guduan Torcuato Mendirik zuzendutako karlistek Manuel Gutiérrez de la Conchak zuzendutako liberalak menderatu zituzten, azken honek guduan bizia ere galduz.

## Erreferentziak

* Chalupa, Jiří. (2008). Don Carlos a ti druzí. Karlistické války ve Španělsku v letech 1833-1939. Praga: Epocha, 290 or. ISBN 978-80-87027-57-8..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11154483
* Multimedia: Battle of Abárzuza / Q11154483
# Oteitzako gudua

Oteitzako gudua Nafarroako herri hartan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen, liberalek eta karlistek 1874ko abuztuaren 11n egina.
1874ko udaren hasieran Gasteiz Ebrotik bakarturik zegoen eta abuztuaren 22an Miranda Ebrotik ateratzekotan zegoen konboi batek babesteko Moriones jeneralari Oteitza erasotzeko agindua eman zioten distrazio moduan. Mendiri jeneral karlistak defentsaren lanak hastekotan zegoen baina abuztuaren 10ean Moriones Larragan zegoela jakitean atzera egiteko agindua eman zuen.
Mendirik herriaren kanpoaldean hiru batailoi plazaratu zituen egindako lubakiak aprobetxatuz, beste bat herriaren barnean, lau Santa Barbara mendian eta bost Ziraukirako bidean dagoen San Kristobal baselizan.
Hilaren 11ko goizeko seietan Moriones Oteitzarantz jo eta heldu baino 2 kilometro aurrerago karlisten lubakiak topatu zituen Eskintza mendian. Liberalen eskuinaldean zegoen Catalánek zuzendutako dibisioak Cortijoren brigadaren laguntzaz lehen erasoak egin zituen inguratze-mugimendua eginez. Artilleriak ordu erdi bat jo ondoren, Catalánen soldaduek aitzinera egin zuten, Colomok zuzendutako dibisioak mendebaldetik eraso zuen bitartean. Eguerdirako herritik 50 metrotara zeuden baina ezin mugimendu osoa egin karlistek Colomo gelditzea lortu zutelako. Karlistek Eskintzatik 8 eta 12-ko piezak erabili zituzten su egiteko.
Orduan Morionesek eraso orokorreko agindua eman eta herria konkistatu zuen. Liberalek 422 eta karlistek 172 hildako izan zituzten.

## Erreferentziak

* ↑ XIX. mendeko albuma
* ↑ in: Enciclopedia Espasa. 40, 1006-07 or. ISBN 84-239-4540-5..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11202938
# Villaverde Turtziozko gudua

    Artikulu hau Villaverde Turtziozko guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Villaverde».
Villaverde Turtziozko gudua Kantabriako udalerri eta Bizkaiko barrendegi hartan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen, alfontsotar eta karlistek 1875eko abuztuaren 11n egina.
Balmaseda erasotzeko asmotan zegoen alfontsotar armadak (Juan José Villegas eta Morales de los Ríos jeneralek zuzendutako eta 10.000 lagunez, 450 zaldiz eta 16 kanoiz osaturikoa) eta armada karlistak (Fulgencio Carasak zuzendutako 7 batailoi) bertan borrokatu zuten. Gutxiago ziren arren, karlistek garaipena lortu zuten. Alfontsotarrek 205 soldadu galdu zuten eta karlistek, berriz, 85; gainera Villegas jeneralak preso izateko zorian izan zen. Karlos VII.a erregegaiak Carasari "Villaverde Turtziozko konde" izendatu zion garaipenaren ordainsari moduan. Guduaren ostean haraneko eraikin gutxik zutik iraun zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Moral Roncal, Antonio. (2006). Las guerras carlistas. Silex, 244-246 or. ISBN 8477371709..
* ↑ «Valle de Villaverde - Historia» Revista de Historia Militar (43) 1977ko uztaila-abendua.
* ↑ cantabria102municipios.com Valle de Villaverde: Historia
* ↑ cantabria102municipios.com Valle de Villaverde - Patrimonio Civil

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20492763
# Zornotzako ituna

Zornotzako ituna Bigarren Gerra Karlistari amaiera emateko asmoz Zornotzan 1872ko maiatzaren 24an sinatu zen hitzarmena izan zen. Liberalen partetik, ordura arte Espainiako gobernuaren presidente zen Francisco Serrano jeneralak sinatu zuen; karlisten aldetik Bizkaiko Foru Aldundiaren ordezkari ziren Fausto Urkizu eta Juan E. Orue izan ziren sinatzaileak, beren izenean eta Antonio Arginzoniz jaunaren izenean.
Ituna egiteko eskaintza Serrano jeneralaren partetik iritsi zen, maiatzaren 24an bertan.
Ez liberalek ez karlistek ez zuten onartu itun hau, eta gerrak jarraitu egin zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Itunaren testua amorebieta-etxano.net webgunean 2011/07/16an kontsultatua
* ↑ Serrano jeneralaren gutuna amorebieta-etxano.net webgunean 2011/07/16an kontsultatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8350433
# 1873ko Izua

1873ko Izua edo 1873ko Krisi Ekonomikoa, 1873ko Vienako Burtsaren hondoratzea eta Filadelfiako Jay Cook and Company enpresaren porrotaren ondoren Ameriketako Estatu Batuetan hedatu zen beldur sentimendua izan zen, krisi ekonomikoa ondoriotzat izan zuena. 1879ean Bigarren industria iraultza hasi arte iraun zuen mundu mailako krisi ekonomiko bat izan zen eta kapitalismoaren lehen krisi sistematiko edo depresiotzat jotzen da. 1929ko krakera arte Depresio Handia izenarekin ezagutu zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q695566
* Multimedia: Panic of 1873 / Q695566
# Somorrostroko gudua (1874ko otsaila)

    Artikulu hau 1874ko otsaileko guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Somorrostroko gudua».
Somorrostroko lehenengo gudua Somorrostroko haranean alfontsotarrek eta karlistek 1874ko otsailaren 24 eta 25 artean egindako gudua izan zen, Bigarren Karlistaldiko Bilboko setioa desegitea helburua zuena.

## Gudua

Liberalak Janeo mendian, Rigadan eta Barbadun ibaiaren ezkerraldean zeuden. Karlisten gotorlekuak, berriz, Montaño mendian, Murrietan, San Pedro Abanton, Santa Julianan eta La Mina Rubian (Putxeta auzopean) ziren. Bere artilleria Bilbora begira zegoenez, karlistek muinoak baino ez zituzten babesteko.
Moriones jeneralak bere gudaroste guztiak bidali zituen Montañoko magaletarantz. Janeoko artilleria liberalaren babesa bazuen ere, eraso bortitzak ez zen nahikoa eta Torcuato Mendirik zuzendutako karlistak eusteko gai izan ziren. Alde biek eroritako asko izan zituzten. Fernando Primo de Rivera bera zaurituta suertatu zen eta Morionesek, indargabeturik, ordezkatua izateko eskaera egin zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Cruz, Armando. Las batallas de Somorrostro. .
* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. Batalla de Somorrostro. .

## Ikus, gainera

* Somorrostroko gudua (1874ko martxoa) edo Somorrostroko bigarren gudua
* Somorrostroko gudua (1874ko apirila) edo Somorrostroko hirugarren gudua

## Bibliografia

* Idoia Estornés Zubizarreta: «Karlismoa eta Karlista Gudak: Bigarren Guda Karlista (1872-1876)», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Francisco Hernando: La Campaña Carlista. 1872-1876 Jouby y Roger Editores. Paris. 1877
* Antonio Brea: Campaña del Norte 1873-1876 Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1897.
* Reynaldo Brea: Príncipe Heroico y Soldados Leales Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1910.
* Cesar Alcalá: La Tercera Guerra Carlista 1872-1876. Ristre. 2003

## Kanpo estekak

* "Somorrostro 1874: Viejas Guerras, Nuevas Tecnologías", Hechos, Anécdotas y Relatos de Las Guerras Carlistas, mikelatz.blogspot.com.
* Datuak: Q62987864
# Somorrostroko gudua (1874ko apirila)

    Artikulu hau 1874ko apirileko guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Somorrostroko gudua».
Somorrostroko hirugarren gudua Somorrostroko haranean alfontsotarrek eta karlistek 1874ko apirilaren 27 eta maiatzaren 2 artean egindako gudua izan zen, Bigarren Karlistaldiko Bilboko setioa desegitea helburua zuena.

## Gudua

Liberalak Janeo mendian, Rigadan eta Barbadun ibaiaren ezkerraldean zeuden. Karlisten gotorlekuak, berriz, Montaño mendian, Murrietan, San Pedro Abanton, Santa Julianan eta La Mina Rubian (Putxeta auzopean) ziren. Bere artilleria Bilbora begira zegoenez, karlistek muinoetan egindako lubakiak baino ez zituzten babesteko.
Otal brigadierrak Otañes hartu zuen eta handik liberalek Las Muñecasko mendatean zeuden Castor Andetxagaren gudarosteak eraso zituzten. Andetxaga Las Muñecasko mendatean buruturiko erasoan hil zen. Behin frontea hautsita, Joaquín Elio jeneral karlista Galdamesetik Gueñes eta Soduperaino erretiratu zen. Antonio Dorregarayk ere gauza bera egin zuen Somorrostrotik Bilboko itsasadarreraino eta maiatzaren 2an setioa amaitu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Cruz, Armando. Las batallas de Somorrostro. .
* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. Batalla de Somorrostro. .

## Ikus, gainera

* Bilboko setioa (1874)
* Somorrostroko gudua (1874ko otsaila) edo Somorrostroko lehenengo gudua
* Somorrostroko gudua (1874ko martxoa) edo San Pedro Abantoko gudua

## Bibliografia

* Idoia Estornés Zubizarreta: «Karlismoa eta Karlista Gudak: Bigarren Guda Karlista (1872-1876)», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Francisco Hernando: La Campaña Carlista. 1872-1876 Jouby y Roger Editores. Paris. 1877
* Antonio Brea: Campaña del Norte 1873-1876 Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1897.
* Reynaldo Brea: Príncipe Heroico y Soldados Leales Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1910.
* Cesar Alcalá: La Tercera Guerra Carlista 1872-1876. Ristre. 2003

## Kanpo estekak

* Campaña de Somorrostro: La Batalla de “Las Muñecas”, Hechos, Anécdotas y Relatos de Las Guerras Carlistas, mikelatz.blogspot.com.
* Datuak: Q62990102
# Iruñeko setioa (1874-75)

Iruñeko setioa Bigarren Karlistaldiko gudua izan zen, noiz karlistek Nafarroako hiriburua setiatu zuten.

## Setioa

Abartzuzan garaipena lortu eta gero, karlistak indarberritu ziren. Hiri handi bat hartzeko asmotan, Gasteiz, Irun, Donostia eta Iruñea setiatzeari ekin zioten. Jada 1873an Karlos VII.aren aldekoak nafar hiriburutik gertu zeuden baina hurrengo urteko abuztura arte ez zuten ganorazko eraso bat egiten. Mendiri jeneralak Moriones menderatu zuen Biurrun aldean mendean hartu ondoren, San Kristobal eta Miravalles mendiak bereganatu zituen eta handik hiria etengabe bonbardatzeari ekin zion. Dena primeran zihoan karlistentzat baina jeneral batzuei, Irungo setioa kendu ondoren, balentria eza aurpegiratu zien. Honek begi guztiak josi zituen Mendirirengan eta karlista erradikalek bere jarrera kritikatu zuten. Jeneralak, bere entzute hobetzeko asmotan, borroka biziagotu zuen.
Garia haietan Iruñea erortzeko zorian zegoen baina 1874ko abenduaren 29an Martínez Campos jeneralak Espainiako errege aldarrikatu zuen Alfontso XII.a Espainiakoa eta karlista moderatu asko bandoz aldatu ziren. Gudaroste karlistak ahulduz gain, 1875. urteko hasieran liberalek armada handia eraiki zuten. Mendiri, Eskintza mendia babesik gabe utzi ondoren, posizioa galdu eta liberalek Lakar eta Lorka berreskuratu zituzten. Deierritik bide bat zuten Iruñerantz eta otsailaren 2an 35.000 soldadu sartu ziren hiriburuan, Domingo Moriones buru zutela. Karlistek azken posizioak utzi eta Iruñeko aldirietatik alde egin zuten.

## Ondorioak

Donostia eta Gasteiz oraindik setiopean baziren eta Iruñea berreskuratu eta hurrengo egunean Lakarren Ramón Blanco menderatua izanda ere, 1875ean gerraren patua aldatu zen. Karlista asko bandoz aldatu eta alfontsotar lerroak indartu zituzten. Egoera aprobetxatuz, liberalek ofentsiba handi bat prestatu zuten eta gerra amaitu zen.

## Erreferentziak

* ↑ "El sitio de Pamplona"
* ↑ "Sitios de Pamplona"

## Bibliografia

* Francisco Hernando: La Campaña Carlista. 1872-1876 Jouby y Roger Editores. Paris. 1877
* Antonio Brea: Campaña del Norte 1873-1876 Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1897.
* Reynaldo Brea: Príncipe Heroico y Soldados Leales Biblioteca Popular Carlista. Bartzelona. 1910.
* Cesar Alcalá: La Tercera Guerra Carlista 1872-1876. Ristre. 2003

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20962413
# Abadiñoko gudua

Abadiñoko gudua Bizkaiko izen bereko herrian Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen. 1876ko otsailaren 15ean eman zen eta karlisten eta liberalen arteko azken gudu garrantzitsua izan zen Bizkaian. Liberalak nagusitu ziren.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12252712
# Lakarko gudua

Lakarko gudua Nafarroako herri hartan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen, alfontsotar eta karlistek 1875eko otsailaren 3an egina.
Liberalek Lakar eta inguruko zenbait herri hartu berriak zituzten eta, egun hartan, karlistek, Torcuato Mendirik zuzenduta, ustekabean Lakar eraso zuten. Armada liberalaren anabasa izugarria izan zen eta 1.000 hildako baino gehiago izan zituzten. Erregea bera, orduan gaztea zela, atzemateko puntuan ere izan ziren; etsi-etsian gudu-zelaitik atera behar izan zuten.
Urtero Lakar herriak istorioa oroitzeko ekainaren 10ean gudua antzezten du.

## Gudua

Urtarrilaren 29ean, Karlos Jauna nafarroako armada hartu zuen eta fortifikazio guztiak berrikusi zituen Obanos herritik Añorberaino. Horrela adierazi zuen Antonio Pirala, historialari liberalak. Kuartel generala Garesen (Puente La Reina, gaztelaniaz) ezarri zuen, eta karraskal gehiago fortifikatu zuen. Honekin, Iruñea blokeatu nahi izan zuen.
Aurreko egunean, Otsailaren 2an, telegrafoz mezu bat bidali nahi izan zuen bizkaiko karlistei, agindu bereziekin. Telegrafo sarea ez zebilen momentu horretan liberalek moztu egin baitzutelako. Inspekzio bat egin zuten eta Ziraukin moztuta zegoela konturatu ziren. Azkar konturatu ziren Lakar, Lorka eta alboko guneetan hogei mila soldadu inguru zeudela. Konturatzean, arkatz batekin mezu bat idatsi zuen Mendiri generalarentzat. Mendiri kontrako pozizioa zeukan momentu horretan.
Valori printzearen esanetan, Mendirik gudariei Garesera bueltatzeko agindu zien. Gau horretan Karlos Jaunak Mendirirekin luze hitz egin zuen. Ibaia pasan zuten guztiek, Karlos Jaunak, Gares azkena utzi zuelarik. Mendirik ziraukira joan zen eta Karlos Jauna Mañerura. Goizeko lehen orduan, Mañerutik atera zen Ziraukira. Hra bederatzietan ailegatu zenn eta Mendiriri galdetu zion zergatik ez zuen hasi gudua. Mendirik leku garai batera eraman zuen eta ezinezkoa zela esan zion. Eskinza mendiko kanoiak karlisten kontra estanda egin zuen baina ez zuten ezer lortu. Karlos Juana ez zegoen adoz Mendirirekin eta lehen bait lehen hasi behar zirela uste zuen. Orduan, bilera bt egin zuen eta eztabaida bat egin zuten. Militar estrategiak ez erasotzeko esaten zuen eta azkenean Karlos Juanak, berak, onartu egin zuen, baina gizonen indarrak ikustean eraso egin behar zutela uste zuen eta gizon horiekin edozein menderatu zezaketela ere esan zuen. Joakin Elio general zaharrak irrifarre egin zuen eta baiezkoa eman zuen. Horrela, erasoa hasteko erabakia hartu zuten.
Arratsaldeko lau eta erdietan erasoari ekin zioten, Vitwort kanoi txikiko deskarga batekin seinalea emanez. Armen joa hamar minutu iraun zuen eta gero eskuekin eta baionetekin borrokatu zuten. Bardi kondea eta Valdespinako markesak lehenengoak izan ziren Lakarren sartzen. Karlos Juanak, San Fernandoren gurutzea eraman zuen gudan eta gero, Bardi kondeari eman zion Lakarren lehena sartzeagatik. Bera, Karlos Jaunaren emaztearen anaia zen, eta horrela, garaipena familian bertan geratzen zen. Badirudi Karlos Jaunak berak, ikusi zuela Alfonso XII gaztea ihesi zaldian, baina momentuan ez zekien bera zela.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9079065
* Multimedia: Battle of Lácar / Q9079065
# San Martzialgo gudua (1876)

    Artikulu hau Bigarren Karlistaldiko guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Irungo gudua».
San Martzialgo gudua Irungo mendi horretan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen. 1876ko urriaren 29 eta 30 artean eman zen eta karlisten eta liberalen arteko azken gudua izan zen.
Berez, errepresalia bat izan zen: urriaren 28an Donostian zegoen zutabe liberal batek Irunen karlistak zeudela jakin zuen. Karlistek ezustekoz harrapatu zituzten liberalak eta hauek Kataluniako Armadaren babesa behar izan zuten. Bihozgabeturik, karlistek muga aldera jo zuten. Urriaren 30ean Alfontso XII.a Espainiakoa erregeak berak azken mugimenduak zuzendu zituen.

## Erreferentziak

* ↑ Hernando, Francisco. (1877). La Campaña Carlista (1872 a 1876). Paris, 310-311 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25412890
# Ordiziako txokolate pozoitsuaren kasua

Ordiziako txokolate pozoitsuaren kasua 1876ko udan Ordizian eta inguruko herrietan eman ziren hainbat pozoitzeren kasua da. Ordizian fokoa zuen pozoitze hau inguruko herrietara hedatu zen, eta inork ez zekin zein zen pozoitzearen antza zuten sintomen jatorria. Askok, Ordiziako enparantza nagusian egin ohi den Azokarekin lotu zuten.

## Garapena

1876ko uda hasieran hainbat pertsona gaizki jarri ziren Ordizian zein inguruan. Inork ez zekien zein zen jatorria, baina medikuek pentsatu zuten pozoitze kasu bat izango zela. Hainbat elikagai aztertu ziren, baina ez zen aurkitu pozoituta egon zitekeen ezer ere. Udak aurrera egin ahala, kasu kopuruak gora egin zuen, eta gaixo zeudenei sendatzeko asmoz txokolatea hartzea gomendatzen zieten medikuek, egoera okertuz.
Marcelino Aguirrezabala medikuak pentsatu zuen saturnismoa izan zitekeela, urte horretako abuztuaren 5ean egindako komunikazioan. Egun horietako Jauregi botikako botikaria zen Anselmo Jauregiren ahizpa hil zen, eta Francisco Arregi ordiziarra, txokolategilea, beilatzera joan zen. Goizean txokolatea ekarri zieten eta Arregik harriduraz ikusi zuen txokolatea uretan nahastuta hondoratzen zela.
Honela aurkitu zuten txokolate horrek minioa (berun tetraoxidoa) zuela, Fermin Aranburu txokolategile ospetxuak kolorea hobetzeko botatzen zion sustantzia.
1876ko abuztuaren 7an txokolate guztia kendu eta egoera konpondu zen. Hala ere, hainbat pertsona hil ziren, tartean Fermin Aranburu txokolategilearen bi alaba eta izeba bat.

## Erreferentziak

* 1 2 «- JAUREGUI,C.B. - Historia» www.farmaciajauregui.com (Noiz kontsultatua: 2020-07-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Las epidemias que padecimos» El Diario Vasco 2020-03-21 (Noiz kontsultatua: 2020-07-06).

## Kanpo estekak

* Kontakizuna Jauregi botikaren webgunean
# 1876ko Abolizio Legea

Testu hau 1876ko uztailaren 21an Madrileko gorteek ateratako lege bat da. Alfontso XII.aren aldian eta Cánovasen gobernupean zegoen garaian. Beraz, lehen mailako iturria den testu juridikoa da.
Pasarte honen idazleak, gorte moderatuak dira. Hortaz, dokumentu hau fidagarria dela esan dezakegu. Testu hau, publikoa da, baina konkretuki euskal lurraldeen biztanleei zuzenduta dago.

## Jatorria

1874ko behin-behineko gobernuak, lehen errepublika kentzea eta horrela, monarkiara itzultzea zuen helburu. Beraz, gobernu horri esker, Isabel II.aren semea, Alfontso XII.a, boterean jarri zen.
Martinez Campos jeneralak pronuntziamendu bat egin zuen, Sagasta jenerala gobernuan jarri zenean. Martinez Camposek Alfontso XII.a Espainiako errege aldarrikatu zuen. Pronuntziamendu horren ondorioz, Serranok Frantziara ihes egin zuen. Hortaz, indarrez, Alfontso XII.ak boterean jarri zen.
Alfontso boterean zegoelarik, gorte moderatuek 1876ko uztailean lege bat atera zuten. Gorteek, euskal lurraldeetako foruak abolituko zituzten lege honen bidez.
Liberal moderatuak zirenez, foruak kendu nahi zituzten lurralde horietan, berdintasuna lortzeko helburuarekin. Liberalek berdintasuna nahi zuten gizartean eta foruak zituzten herrialdeak besteak baino pribilegiatuagoak ziren. Foruek erregearen boterea mugatzen zuten eta herrialde horri nolabaiteko askatasuna edo boterea eskaintzen zioten. Hortaz, lege honen bidez foruak abolitu zituzten.

## Ondorioak

Lege honek ekarri zituen ondorioak hainbat izan ziren. Horietako bat, euskal lurraldeen foruen abolizioak sortutako indargabetasuna izan zen. Ondorioz, euskal lurraldeek (Espainiako beste lurraldeak bezala) soldadutzara joateko beharra izan zuten eta zergak ordaintzeko beharra ere bai. Aduanak Frantziako mugara berriz aldatu egin ziren eta foru-baimena indargabetu zen.
Hortaz, lege honek euskal lurraldeak indargabetu zituen oreka edo berdintasun soziala lortzeko helburua lortzen saiatuz.
Bi urte geroago, 1887an, Cánovasek Euskal lurretan kupoa jarri zuen eta horrela, Euskadiko ekonomia ez zen kaltetua aterako.

## Kanpo estekak

* 1876ko Abolizio Legea (euskaratua, IZO)
* Datuak: Q61069743
# Kimu

Kimua edo puja landare bati ateratzen zaion abartxo berria da, zurtoinak, begiak edo hostoak izan ditzaketenak. Hazia ernamuintzen denean, gorantz hazten da, eta hostoak garatuko ditu. Udaberrian, landare iraunkorren kimuak, lurretik landare belarkararen hazkunde berria edo zurezko landareen lore edo zurtoinen hazkunde berria dira.
Kimuak ez dira zurtoinekin nahastu behar, zurtoinen osagai kritikoak baitira, gorringoak, fruituak eta hostoak hazteko ardatz bat ematen baitie.
Animaliek askotan jaten dituzte, hazkuntza berriko zuntzek oraindik ez dutelako bigarren mailako zelula-paretaren garapena osatu; horrek kimuak leunagoak eta murtxikatzen eta digeritzen errazagoak bihurtzen ditu. Kimuak hazten eta zahartzen direnean, zelulek egitura gogorra eta erresistentea duten zelula-pareten garapena osatzen dute. Horren aurka zenbait landarek, iratzeek adibidez, toxinak ekoizten dituzte.

## Zurezko landareen agerraldi motak

Zurezko landare askok kimu laburrak eta bereizgarri luzeak dituzte. Landare loredun batzuetan, kimu laburrek, ezproi edo fruitu-ezproi ere deituak, lore eta fruitu gehienak sortzen dituzte. Antzeko patroi bat gertatzen da konifero batzuetan eta Ginkgon, baina Picea bezalako genero batzuen "kimu laburrak", sortu duten hostoaren zati batekin nahas daitezke.
Fenomeno erlazionatu bat urtaroko heterofilia da, honek, udaberriaren hazkundearen eta lamen ondorengo hazkundearen hosto nabarmen ezberdinak ditu. Udaberriko hazkundean, nagusiki, aurreko denboraldian sortutako kimutik dator, eta, askotan, loreak barne hartzen ditu, lamen hazkundeak, sarri, kimu luzeak eskatzen dituen bitartean.

## Erreferentziak

* ↑ «Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-05-12).
* ↑ Gifford, E.M.; Foster, A.S. (1989), Morphology, and evolution of vascular plants, New York: W. H. Freeman and Company
* ↑ Eckenwalder, J.E. (1980), "Foliar Heteromorphism in Populus (Salicaceae), a Source of Confusion in the Taxonomy of Tertiary Leaf! Remains", Systematic Botany, 5 (4): 366–383, doi:10.2307/2418518,

## Ikus, gainera

* Altsuma

## Kanpo estekak

* Datuak: Q220869
* Multimedia: Seedlings / Q220869