# Martxoaren 5

Martxoaren 5a gregoriotar egutegiaren urteko hirurogeita laugarren eguna da, 65.a bisurteetan. 301 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Kévin Rodrigues Jaiotza: Baiona, 1994 Francisco Javier Elio Jaiotza: Iruñea, 1767 Heriotza: Valentzia, 1822ko irailaren 4a Anjel Lertxundi Jaiotza: Orio, 1948 Nico Serrano Jaiotza: Orkoien, 2003 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Georg Friedrich Händel Jaiotza: Halle, 1685 $^{(juliotaregutegia)}$, 1685 eta 1685 Heriotza: Westminster eta Londres, 1759ko apirilaren 14a Rosa Luxemburg Jaiotza: Zamość, 1871, 1870 eta 1871 Heriotza: Berlin, 1919ko urtarrilaren 15a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Gina Pane Jaiotza: Biarritz, 1939ko maiatzaren 24a Heriotza: Parisko 4. barrutia, 1990 Maurice Jouvet Jaiotza: Hendaia, 1923ko otsailaren 3a Heriotza: Buenos Aires, 1999 José María Otamendi Jaiotza: Donostia, 1885eko urtarrilaren 2a Heriotza: Madril, 1959 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Iosif Stalin Jaiotza: Gori, 1878ko abenduaren 18a eta 1879ko abenduaren 9a $^{(juliotaregutegia)}$ Heriotza: Kuntsevo Dacha $^{(en)}$ , 1953 Hugo Chávez Jaiotza: Sabaneta, 1954ko uztailaren 28a Heriotza: Hospital Militar de Caracas $^{(en)}$ , 2013 Anna Akhmatova Jaiotza: Odesa, 1889ko ekainaren 11 $^{(juliotaregutegia)}$ eta 1889ko ekainaren 23a Heriotza: Domodedovo, 1966 Pierre-Simon Laplace Jaiotza: Beaumont-en-Auge, 1749ko martxoaren 23a Heriotza: Paris, 1827 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Moskuko Plaza gorriaren inguruak.
* 1328 - Juduen aurkako pogroma Lizarran.
* 1616 - Nikolas Kopernikoren De revolutionibus orbium coelestium liburua debekatu zuen Eliza Katolikoak.
* 1918 - Sobietar Batasunaren hiriburua Petrogradotik (gaur egungo San Petersburgo) Moskura (irudian) aldatu zuten.
* 1933 - Alemaniako Legebiltzarrerako hauteskundeetan Naziek %44a lortu zuten.
* 1937 - Matxitxakoko itsas gudua, Eusko Itsas Gudarosteko ontziak eta Canarias gerla ontzi altxatuaren artean.
* 1946 - Winston Churchillek Missourin emandako hitzaldian, Altzairuzko Oihalak Europa zatitu zuela salatu zuen.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Martxo2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Larunbata
* 2023: Igandea
* 2024: Asteartea
* 2026: Osteguna
* 2027: Ostirala
* 2028: Igandea
* Izendegia
* Santutegia:
* Adrian Zesareakoa, Luzio I.a
* Seaska egutegia:
* Ele/Eleder eta Euxebi/Euxebio.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1328 – Juduen aurkako pogroma Lizarran.
* 1937 – Matxitxakoko itsas gudua, Eusko Itsas Gudarosteko ontziak eta Canarias gerla ontzi altxatuaren artean.
* 1978 – ETAk bi polizia erail zituen Gasteizen.
* 1979 – ETAk, Agustin Muñoz Vazquez jenerala erail zuen Madrilen.

### Mundua

* 1616 – Nikolas Kopernikoren De revolutionibus orbium coelestium liburua debekatu zuen Eliza Katolikoak.
* 1933 – Adolf Hitlerrek gidatutako Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialistak hauteskundeak irabazi zituen, botoen %43 lortuta.
* 1940 – SESBeko politburo-ko kideek Katingo sarraskia egitea onartu zuten, 25.000 poloniar baino gehiago hiltzeko.
* 1943 – Turingo Fiat automobilgintza plantan greba hasi zuten milaka langilek, gerran zen Mussoliniren erregimena kolpatuz. Greba bizkor zabaldu zen Italian eta egun gutxian 100.000 ziren greban zeuden langileak.
* 1946 – Winston Churchillek Missourin emandako hitzaldian, Altzairuzko Oihalak Europa zatitu zuela salatu zuen.

## Arte eta kultura
### Mundua

* 1984 – Mask filma estreinatu zen, Peter Bogdanovichek zuzendu eta Cher, Eric Stoltz, Sam Elliott, Laura Dern eta Estelle Getty aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2006 – Los Angelesen Oscar sariak eman ziren, Crash filma garaile irten zelarik.
* 2009 – Zack Snyder estatubatuar zinema zuzendariaren Watchmen filma estreinatu zen.

## Kirolak
### Euskal Herria

* 2011 – Bizkaia pilotalekua inauguratu zen.

### Mundua
## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1750 – Frantzisko Ramon Egia, bizkaitar politikari eta militarra (h. 1827).
* 1846 – Eusebio López, nafar inprimatzailea (h. 1929).
* 1882 – Adrián Loyarte, gipuzkoar kazetari eta idazlea (h. 1962).
* 1888 – Joseph Hiriart, lapurtar arkitektoa (h. 1946).
* 1896 – Odon Apraiz, gasteiztar hizkuntzalaria eta Euskaltzaindiaren sortzailea (h. 1984).
* 1903 – Maria Etxabe Aldai, gipuzkoar idazle, politikari eta kultur eragilea (h. 1993).
* 1904 – Eusebio Zamakola, El Vasco, Argentinan aritutako bizkaitar bidelapurra (h. 1983).
* 1911 – Josefina Serratosa, gipuzkoar aktorea (h. 1990).
* 1923 – Juan José Mencía, bizkaitar futbolaria (h. 2012).
* 1932 – Francisco Glaria, Glaria II, nafar futbolaria (h. 2017).
* 1941 – Jean-Michel Kapendegi, lapurtar errugbilaria (h. 1968).
* 1946 – Javier Ziaurriz, nafar futbolari ohia.
* 1948 – Anjel Lertxundi, gipuzkoar idazlea, euskal idazlerik oparoenetarikoa.
* 1949 - Joxe Luix Treku, gipuzkoar abeslaria.
* 1952 – Sagrario Aleman, nafar euskara irakaslea.
* 1954 – José Luis Burgueña, bizkaitar futbolaria ohia.
* 1955 –
** José Eugenio Azpiroz, PPko gipuzkoar politikaria.
** Jesús María López Mauleon, nafar apaiza, Goi Xingu-Tucumãko apezpikua.
* 1960 – Xabier Losantos, bizkaitar futbol arbitro ohia.
* 1964 – Joseba Urizar, bizkaitar idazlea (h. 2021).
* 1965 – Koro Benito, gipuzkoar poeta, Salamancan.
* 1966 –
** Martxelo Rubio, gipuzkoar aktorea.
** Jon Uriarte, bizkaitar kazetari, irrati esatari eta telebista aurkezlea.
* 1969 – Vincent Etxeto, lapurtar errugbilari ohi eta entrenatzailea.
* 1971 – Lander Beloki Mendizabal, Mondragon Unibertsitateko Enpresagintza Fakultateko dekanoa.
* 1974 – Jon Pérez Bolo, bizkaitar futbolari ohia.
* 1980 – Zigor Aldama, Shanghain bizi den bizkaitar kazetaria.
* 1981 – Ainhoa Lendinez, gipuzkoar mendi-lasterkari eta kazetaria.
* 1985 – Mikel Belloso, gipuzkoar pilotari ohia.
* 1986 –
** Imanol Aguiar, bizkaitar futbolaria.
** Mikel Dañobeitia, bizkaitar futbolaria.
* 1987 – Mikel Garmendia Pajuelo, bizkaitar futbolaria.
* 1993 – Leire Elustondo, bizkaitar abeslaria, musika konposatzailea eta kazetaria.
* 1994 – Kévin Rodrigues, portugaldar jatorriko lapurtar futbolaria.
* 1995 – Pablo Paredes Lapeña, bizkaitar eskubaloi jokalaria.
* 1996 – Miguel Olabide, nafar futbolaria.
* 1999 – Mikel Goiria, bizkaitar futbolaria.
* 2000 – Joseba López, arabar txirrindularia.
* 2003 – Nicolás Serrano, bizkaitar futbolaria.

### Mundua

* 1133 – Henrike II.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea (h. 1189).
* 1224 – Kunegunda Poloniakoa, herrialde horretako dukesa handia eta santua (h. 1292)
* 1326 – Luis I.a Hungariakoa, Hungaria eta Kroaziako erregea (h. 1382).
* 1512 – Gerhard Mercator, flandestar geografoa, matematikaria eta kartografoa (h. 1594).
* 1637 – Jan van der Heyden, nederlandar margolaria eta grabatzailea (h. 1712).
* 1658 – Antoine de Lamothe-Cadillac, frantziar esploratzaile eta abenturazalea Frantzia Berrian (h. 1730).
* 1685 – Georg Friedrich Händel, alemaniar-britainiar konpositorea (h. 1759).
* 1696 – Giambattista Tiepolo, italiar margolari barrokoa (h. 1770).
* 1829 – Jean-Jacques Henner, frantziar margolaria (h. 1905).
* 1834 – Félix de Blochausen, Luxenburgoko lehen ministroa (h. 1915).
* 1851 – Daniel Urrabieta Vierge, espainiar margolari eta ilustratzaile grafikoa (h. 1904).
* 1853 – Howard Pyle, estatubatuar idazle eta ilustratzailea (h. 1911).
* 1854 – Ruth Belville, Greenwicheko Denboraren Emakumea, Londreseko negozio-emakumea (h. 1943).
* 1862 – Siegbert Tarrasch, alemaniar xakelaria (h. 1934).
* 1865 – Clémentine Delait, frantziar emakume bizarduna (h. 1939).
* 1868 –
** Prosper Poullet, Belgikako lehen ministroa (h. 1937).
** Panagis Tsaldaris, Greziako lehen ministroa (h. 1936).
* 1870 – Frank Norris, estatubatuar eleberrigilea eta kazetaria (h. 1902).
* 1879 – William Beveridge, britainiar ekonomialaria eta gizarte erreformagilea (h. 1963).
* 1881 – Augusto Barcia Trelles, espainiar abokatu, idazle, kazetari eta politikari errepublikanoa (h. 1961).
* 1887 – Heitor Villa-Lobos, brasildar musikagilea (h. 1959).
* 1888 – Ramón Otero Pedrayo, galiziar idazle eta politikaria (h. 1976).
* 1894 – Josep Obiols, katalan margolaria (h. 1967).
* 1896 – Lotte Eisner, alemaniar-frantziar zinemagilea (h. 1983).
* 1897 – Gunta Stölzl, alemaniar ehun diseinatzailea eta ehungilea, Bauhauseko emakumezko irakasle gutxietakoa (h. 1983).
* 1898 –
** Misao Okawa, 117 urte eta 27 egun bizi izandako japoniarra (h. 2015).
** Zhou Enlai, Txinako Herri Errepublikako gobernuburua (h. 1976).
* 1904 – Karl Rahner, alemaniar teologo katolikoa (h. 1984).
* 1906 – Pál Teleki, hungariar futbolaria (h. 1985).
* 1908 – Rex Harrison, ingeles zinema eta antzerki aktorea (h. 1990).
* 1910 –
** Ennio Flaiano, italiar gidoigile, antzerkigile, eleberrigile, kazetari eta antzerki kritikaria (h. 1972).
** Paul Guth, frantziar idazle eta kazetaria (h. 1997).
* 1911 – Wolfgang Larrazábal, Venezuelako presidentea (h. 2003).
* 1912 – Jack Marshall, Zeelanda Berriko lehen ministroa (h. 1988).
* 1915 – Laurent Schwartz, frantziar matematikaria (h. 2002).
* 1918 – James Tobin, estatubatuar ekonomista, 1981eko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2002).
* 1920 – Juan José Torres, Boliviako presidentea (h. 1976).
* 1922 – Pier Paolo Pasolini, italiar zinema zuzendaria, olerkaria, idazlea eta intelektuala (h. 1975).
* 1925 – Marie Mansart, frantziar aktorea (h. 2012).
* 1929 – J. B. Lenoir, estatubatuar abeslari, konpositore eta gitarrista (h. 1967).
* 1934 –
** Daniel Kahneman, estatubatuar psikologo, ekonomista eta unibertsitateko irakaslea, 2002ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2024).
** James Sikking, estatubatuar aktorea (h. 2024).
* 1936 –
** Canaan Banana, lehendabiziko Zimbabweko presidentea (h. 2003).
** Monika Buch, espainiar diseinatzailea, arte optikren eta arte zinetikoan erreferentea.
** Dean Stockwell, estatubatuar aktorea (h. 2021).
* 1938 – Lynn Margulis, estatubatuar biologoa (h. 2011).
* 1941 – José María Merino, gaztelaniazko galiziar idazlea.
* 1942 – Felipe González, Espainiako presidente ohia.
* 1943 – Lucio Battisti, italiar musikari eta abeslaria (h. 1998).
* 1945 – Selina Hastings, britainiar kazetaria, idazlea eta biografoa.
* 1948 –
** Manca Košir, esloveniar kazetari, filologo, politikari eta aktorea (h. 2024).
** Sara Lezana, espainiar flamenko-dantzaria eta aktorea.
* 1951 – Michael Gore, estatubatuar musikagilea.
* 1954 – Joao Lourenço, Angolako presidentea.
* 1956 – Adriana Barraza, mexikar aktore, irakasle eta zuzendaria.
* 1958 – Andy Gibb, ingeles abeslari eta musikaria (h. 1988).
* 1959 – Darío Grandinetti, argentinar aktorea.
* 1964 – Gerald Vanenburg, herbehereetar futbolari ohia.
* 1966 –
** Mario De Clercq, belgikar ziklo-krosslaria.
** Oh Eun-sun, hegokorear alpinista, munduko emakume alpinisten artean nabarmenenetakoa.
* 1968 – Ambrose Mandvulo Dlamini, Eswatiniko lehen ministroa (h. 2020).
* 1969 – Juan Carlos Villamayor, paraguaitar futbolari ohia.
* 1970 –
** John Frusciante, estatubatuar abeslari eta gitarra-jotzailea, Red Hot Chili Peppers taldeko kide ohia.
** Aleksandar Vučić, Serbiako presidentea.
* 1973 – Juan Esnáider, argentinar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1974 – Eva Mendes, estatubatuar aktore eta modeloa.
* 1975 – Lucía Hoyos, espainiar modelo, telebista aurkezle aktorea.
* 1976 – Sarunas Jasikevicius, lituaniar saskibaloi-jokalaria.
* 1978 – Michiyasu Osada, japoniar futbolari ohia.
* 1979 - Marwán, palestinar jatorriko espainiar abeslari eta poeta.
* 1982 – Dan Carter, zeelandaberritar errugbi jokalaria.
* 1987 – Anna Txakvetadze, georgiar eta ukrainar jatorriko errusiar tenislaria.
* 1988 – Liassine Cadamuro, frantziar futbolaria.
* 1989 – Kensuke Nagai, japoniar futbolaria.
* 1991 – Vicky Losada, kataluniar futbolaria.
* 1992 – Macarena Achaga, argentinar modelo, aktore, abeslari eta telebista aurkezlea.
* 1998 – Yusra Mardini, Berlinen bizi den siriar igerilaria.
* 2000 - Beatrice Chebet, kenyar atleta, iraupen-lasterketetan eta landa-lasterketetan aditua.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1951 – María Juncal Labandibar, gipuzkoar olerkigilea (j. 1924).
* 1955 – Maria Amatriain, nafar hezitzailea (j. 1867).
* 1959 – José María Otamendi, gipuzkoar ingeniaria, Madrilen (j. 1885).
* 1969 – Ticiana Iturri, medikua, higienearen dibulgatzailea, haurdunaldian eta pediatrian espezialista, Bizkaiko lehenengo emakume medikua (j. 1904).
* 1990 – Gina Pane, lapurtar artista, 1970eko hamarkadan Body art landu zuena, Parisen (j. 1939).
* 1999 – Maurice Jouvet, lapurtar aktorea, Buenos Airesen (j. 1923).
* 2010 – Marcelina Zabala, gipuzkoar erraketista. (j. 1923).
* 2018 – Marian Arregi, gipuzkoar musikaria eta dantzaria, euskal dantza eta musika tradizionala berreskuratzen lan handia egin zuena (j. 1944).
* 2019 – Angel Aintziburu, nafar idazlea eta ohorezko euskaltzaina (j. 1930).

### Mundua

* 254 – Luzio I.a, Aita santua.
* 1534 – Il Correggio, italiar pintorea (j. 1489).
* 1560 – Pedro Pacheco, espainiar kardinala eta Iruñeko apezpikua (j. 1488).
* 1576 – Luis de Requesens, kataluniar diplomatikoa eta politikaria (j. 1528).
* 1588 – Henrike I.a Borboi-Condékoa, Frantziako erlijio gerratan protestanteen liderretako bat (j. 1552).
* 1778 – Thomas Arne, ingeles musikagilea (j. 1710).
* 1795 – Ramón de la Cruz, espainiar antzerkigilea (j. 1731).
* 1803 – María Isidra de Guzmán y de la Cerda, Espainian Hizkuntzan unibertsitateko doktore-gradua eta Hizkuntza Ohorezko Akademikoaren duintasuna lortutako lehen emakumea (j. 1767).
* 1815 – Franz Anton Mesmer, alemaniar sendagilea (j. 1734).
* 1827 –
** Alessandro Volta, italiar fisikaria, pilaren asmatzailea (j. 1745).
** Pierre-Simon Laplace, frantziar matematikaria (j. 1749).
* 1875 – Julie von May, suitzar sufragista eta feminista (j. 1808).
* 1876 –
** Marie d'Agoult, frantziar idazlea (j. 1805).
** Francesco Maria Piave, italiar libreto egileak (j. 1810).
* 1893 – Hyppolyte-Adolphe Taine, frantziar historialaria (j. 1828).
* 1895 –
** Nikolai Leskov, errusiar idazlea (j. 1831).
** Henry Rawlinson, ingeles militara eta arkeologoa (j. 1810).
* 1899 – Elizabeth Brown, britainiar astronomoa, eguzki-behaketetan espezializatua (j. 1830).
* 1903 – Gaston Paris, frantziar jakituna (j. 1839).
* 1912 – Lorina Bulwer, britainiar jostuna, expresionismoaren adierazpen diren brodatuen sortzailea (j. 1838).
* 1917 – Manuel de Arriaga, Portugalgo lehendabiziko presidentea (j. 1840).
* 1925 – Johan Jensen, danimarkar matematikaria eta ingeniaria (j. 1859).
* 1932 – Peder Kolstad, Norvegiako lehen ministroa (j. 1878).
* 1937 – Enrique Moreno Plaza, espainiar merkataritzarako-itsasgizona, Matxitxakoko itsas guduan Nabarra bouaren kapitaina (j. 1906).
* 1940 – Toyoji Takahashi, japoniar futbolaria (j. 1913).
* 1944 – Max Jacob, frantziar margolari eta idazlea (j. 1876).
* 1947 – Alfredo Casella, italiar musikagile, piano-jotzaile eta orkestra-zuzendaria (j. 1883).
* 1950 – Edgar Lee Masters, estatubatuar idazlea (j. 1868).
* 1953 –
** Sergei Prokofiev, errusiar musikagilea, orkestra zuzendaria eta pianista (j. 1891).
** Josef Stalin, sobietar politikaria, SESBeko bigarren buruzagi gorena (j. 1878).
* 1957 – William Cameron Menzies, estatubatuar zinema zuzendari, arte zuzendari eta ekoizlea (j. 1896).
* 1963 – Patsy Cline, estatubatuar country abeslaria (j. 1932).
* 1966 –
** Anna Akhmatova, errusiar poeta, XX. mendeko Errusiako poetarik gailenetakoa (j. 1889).
** Joseph Alexander Gray, australiar fisikaria (j. 1884).
* 1967 – Mohammad Mossadegh, Irango lehen ministroa (j. 1882).
* 1979 – Leland John Haworth, partikulen fisikari estatubatuarra (j. 1904).
* 1982 – John Belushi, estatubatuar aktore, umorista eta musikaria eta The Blues Brothers taldearen sortzaileetako bat (j. 1949).
* 1984 –
** Tito Gobbi, italiar baritonoa (j. 1913).
** William Powell, estatubatuar aktorea (j. 1892).
* 1992 – Giuseppe Olmo, italiar txirrindularia (j. 1911).
* 2000 – Lolo Ferrari, frantziar dantzaria, abeslaria eta aktore pornografikoa (j. 1963).
* 2001 – Franz De Mulder, belgikar txirrindularia (j. 1937).
* 2004 – Masanori Tokita, japoniar futbolaria (j. 1925).
* 2006 – Richard Kuklinski, soldatapeko estatubatuar hiltzailea (j. 1935).
* 2013 –
** Hugo Chávez, Venezuelako presidentea (j. 1954).
** Víctor Valera, venezuelar eskultorea (j. 1927).
** Tove Wallenstrøm, danimarkar aktorea (j. 1915).
* 2014 –
** Leopoldo María Panero, espaniar abangoardismoko poeta, novísimos taldekoa (j. 1948).
** Luis Villoro, mexikar filosofoa (j. 1922).
* 2015 – Jim McCann, irlandar plazagizon eta folk abeslaria (j. 1944).
* 2016 –
** Nikolaus Harnoncourt, austriar orkestra-zuzendaria (j. 1929).
** Ray Tomlinson, estatubatuar programatzailea, ARPANET sarean lehen posta elektroniko sistema inplementatu zuena (j. 1941).
* 2019 – Jacques Loussier, frantziar piano-jotzailea eta musikagilea (j. 1934).
* 2022 – Miquel Strubell i Trueta, kataluniar soziolinguista (j. 1949).
* 2023 –
** Klaus Bonsack, alemaniar luge lasterkaria (j. 1941).
** Claire Etcherelli, frantziar idazlea (j. 1931).
** Gary Rossington, estatubatuar musikari eta egile abeslaria, Lynyrd Skynyrd Southern rock taldeko kidea (j. 1951).
* 2024 – Dagmar Loe, norvegiar kazetaria (j. 1923).
* 2025 –
** Fred Stolle, australiar tenislaria (j. 1938).
** Sylvester Turner, estatubatuar politikaria, Houstongo alkatea (j. 1954).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Ele/Eleder eta Euxebi/Euxebio.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2392
* Multimedia: 5 March / Q2392