# Lekaroz erretzea

Lekaroz erretzea errepresalia ekintza bat izan zen, Lehen Gerra Karlistan egindakoa, 1835eko martxoaren 14an, Francisco Espoz Mina jeneral liberalaren aginduz. Gertaera hartan, Baztango Lekaroz herria suntsitzeaz gain, hiru bizilagun fusilatu zituzten.

## Historia

1835eko maiatzaren hasieran, Elizondo liberalen mende zegoen. Baina karlistek, Jose Migel Sagastibeltza buru, herria inguraturik zeukaten, eta kanoiekin bonbardatzen zuten. Setioa hausteko asmoz, Francisco Espoz Mina jeneral liberala Iruñetik Elizondo aldera abiatu zen gudaroste batekin. Tomas Zumalakarregi bidera atera zitzaion, eta martxoaren 12an gogorki borrokatu ziren Larremiarren. Karlistak nagusitu baziren ere, Espoz Minak Elizondora pasatzea lortu zuen, amarru baten bidez bidea libratuta: mezu bat idatzi omen zuen, Zumalakarregiren izenez sinaturik, eta horrela Joaquín Elio jeneral karlista engañatu.
Orduan Espozekin zebilen eta denboraren buruan jenerala eta idazle ospetsua izatera iritsi zen Antonio Ros Olanok idatzirik utzi zuen Lekarozen maiatzaren 14an gertatutakoa. Egunsentia baino lehen irten ziren Elizondotik gorputz franko batzuk, Lekarozko alkatearentzako gutun itxi bat zeramatenak, eta herriaren jabe egin ziren. Jeneral nagusiaren aginduz, bertako bizilagunak herriko plazan bildurik egon ziren armadaren zain. Hogeitaka lagun ziren, denak adinekoak, igandeetako arroparekin jantzirik; gazterik ez zen.
Jenerala agertu zelarik, agureek inguratu eta euskaraz agurtu zuten. Espoz Mina ere euskaraz mintzatu zitzaien, mehatxu eginez: kanoiak non zeuden erran ezean, herria erre eta biztanleak hilaraziko zituen. Lekaroztarrek kanoiez deus ere ez zekitela erantzun zioten. Bigarren aldiz galdera bera egin zien, eta erantzun berdina jaso. Orduan herritarrak lerroan paratzeko eta bosnaka zenbatzeko agindu zuen; bosgarrenari eskuak lotzen zizkioten, ondoren fusilatzeko. Era horretan, zazpi lekaroztar bereizi zituzten hiltzeko, baina azkenean hiru fusilatu zituzten: Juan Bautista Barrenetxe alkatea, Martin Meoki eta Juan Martin Goñi. Beste lauak gatibu eduki zituzten karlisten artilleria piezak (bi mortero eta obus bat) atzeman zituzten arte; gero libre geratu ziren.
Bien bitartean, León Iriarte Zarandaja-ren txapelgorriek zuziak piztu eta su eman zioten herriari. Lekaroz osoa kiskali zen, eliza eta hiru etxe izan ezik. Egun hartan bertan, Espoz Minak aldarrikapen bat idatzi zuen Narbarten, Lekarozen gertatutakoa bere gain hartuz, eta karlisten alde jokatzen zuten guztiek patu berdina izanen zutela ohartaraziz. Hala ere, ekintza horrek zeresan handia sortu baitzuen, Espoz jenerala ahalegindu zen bere burua zuritzen "Memorias del general" liburuan.

## Bertsoak

Lekaroz erretzeari buruzko 11 bertso hauek Jose Ariztimuñoren bilduman aurkitu ziren, Jabier Lazkozek bidaliak. Egile eta data ezezagunekoak dira, baina Lehen Karlistaldia amaitu ondoren idatzi izanen ziren, "zazpi urteko gerra" izan zela erraten baitute:
1) Zazpi urteko gerran, karlisten denboran, agindaria Mina gobernu aldean; Belate aldetik dator zerbaiten billean: jarri tropa aundiarekin Baztango ballean.
2) Zazpi urteko gerran karlisten agindari: euskalduna Don Tomas Zumalakarregi; ordun Baztan osua zen zapela gorri, bañan egizkoena Lekarotzko erri.
3) Bordazuri gañetik tiroz zirikatzen, karlisten soldaduek kalte aundi egiten; eta Mina Elizondon bakerik ez artzen, karlisten gibeletik bidia omen du artzen.
4) Lekarotzko erria, mirabe ta nausi, Umarrizko aldera laxterka igesi; Mina mason gaiztua erriko xaarrekin, kañonak ia badiren nai baitzuen jakin.
5) Txapela gorri dunak bein naiago du ill mundu guzien antziñet, ta ez erran gezurrik; ortaz lekaroztarrak man zioten erriari orduan sekulako oore ta izen aundi.
6) Lekaroztarrak zuzten armetan denetaz, bolbora ta kañonak, egi edo gezurraz, aterazi zabezten onez edo bortxaz: sutan jarri biar zuela erria bertzenaz.
7) Ortiberroko ondoan Minak egin zuena, argi ta garbi erteko, zen zarkeri aundiena: zaar gaixo tiroka ilezi in zituena, oi zer agindaria ori agindu zuena!   8) Sabaitako urrin goxo, sagar ta soroena, Lekarotzko etxetan somatzen eztena; ekearen usaiak artu du erri dena, non-nai bakardadea, nigarra ta pena.
9) Orduan gertatu zena nork adieziko du? Ainbateko naigabe ezta beñere aditu; etxe xuri guzietan sugarrak nausitu, eliza ederra sutan, erriaren dolu!
10) Etxe ta erri ederrak benturaz erreko, gorputzak armarekin naiz illek kusiko; bañan biotzak erne euskal erriendako,
ta odola il arteraño Jangoikoarendako.
11) Plazatik daramazte iru gorputz illen, elizain kontra daude enterratuak antxen, lekaroztarrak artian gogora dezazten, beren antziñekuak leialak baitziren.

## Oharrak

* ↑ Lekaroz Elizondotik 3 kilometrora dago.
* ↑ Nafarroako gorputz frankoak, izengoitiz txapelgorriak eta pezeteroak deituak, nafar tropak ziren, karlisten kontra borrokatzeko kontratatuak. Nafarroako Diputazioak ordaintzen zien.
* ↑ Jose Maria Iribarrenen arabera, 7 lagun bereizi zituzten fusilatzeko; Antonio Ros Olanok, berriz, 5 zirela idatzi zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 Zavala, Antonio. Karlisten leenengo gerrateko bertsoak. Auspoa, 328–354 orrialdeak, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-25).
* ↑ Iribarren, Jose Maria. Mina y Zumalacárregui en la batalla de Larremiar. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, 4. urtea, 13. zenbakia, 1943,457-491 orrialdeak, culturanavarra.es (Noiz kontsultatua: 2024-10-29).
* ↑ Espoz y Mina, Francisco. Proclama. Anales administrativos, 24/3/1835, n.º 220, hemerotecadigital.bne.es (Noiz kontsultatua: 2024-10-25).

## Kanpo estekak

* San Millan, Pello, Lekaroz (bertsoak), baztangohaizegoa.wordpress.com
* Datuak: Q130718724