OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Irail Beltza

Irail Beltza (arabieraz: أيلول الأسود‎, aylul al-aswad) 1970ean Jordaniako armadak eta palestinar talde armatuek izan zituzten liskarrei dagokien izena da.
Israelek 1967an Zisjordania konkistatu ondoren, palestinar erresistentziak ondoko estatu arabiarretan baseak ezartzen hasi zen, batez ere Jordanian eta Libanon. Herrialde hauetan biztanleria palestinarra izugarri hazi zen, Israelen gerra erasotik ihesi errefuxiatuta. Jordanian, 1948 eta 1967 artean Zisjordaniako jabetza eduki zuena, biztanleria osoaren erdia palestinarra edota jatorri palestinarrekoa zen.
1968tik aurrera, Israelek estatu arabiarrak menperatu ondoren, palestinar erresistentzia, borrokan bakarrik geratu zirela ikusirik, indartu eta erradikalizatu egin zen, biztanleri errefuxiatua mobilizatuaraziz. Jordaniar gobernua ez zegoen eroso egoera honetan. Milaka palestinar armaturen presentziak, oposizioak eta biztanleriaren erdiak babestuta, arriskuan jar zezakeen erregearen agintea, gainera, Jordania Israeldar armadaren helburu bihur zitekeen. Libanon antzeko arazoak zituzten, nahiz eta palestinarren presentzia askoz txikiagoa izan.
Palestinar talde armatuen askatasuna murriztu nahian, gobernuak fedajinak edo milizianoak armadan sarrarazten saiatzen da, baina atzera egin behar izaten du. 1969 eta 1970ean, palestinar ekintza armatuen gorakada bat izaten da, Israel eta Jordaniaren arteko tentsioa areagotuz. Erregeak neurri zorrotzak hartzen ditu talde palestinarren aurka. Talde hauetako batek, Palestinaren Askapenerako Herri Fronteak, debekuei desafio egin zien, polizien eta fedajinen arteko liskar gogorrak sortuz. Beste nazio arabiarrek palestinarrei emandako babesa ikusirik, erregeak berriro atzera egin zuen.
Hurrengo urteetan tentsioak gora egin zuen Jordanian. Armada eta talde palestinarren arteko borrokak hasi ziren, Hussein erregeak atentatu bat eduki zuen eta Palestinaren Askapenerako Herri Fronteak hainbat mendebaldar bahitu zituzten, palestinarren aurkako errepresioaren arduradunen dimisioa eskatzeko.
Bitartean, Estatu Batuen bitartekaritzarekin, Israel eta palestinarren arteko bake akordio bat lortzeko lehen saiakerak izaten dira. Negoziaziok zapuztean eta talde palestinarrek berriro borroka armatuari heltzean, jordaniar armadarekin borroka irekia hasi zen. 55.000 soldadu eta milaka paramilitar eta 15.000 gerrillari palestinar eta Palestinaren Askapenerako Armadako (palestinar kausaren aldeko jatorri ezberdineko soldaduez osatua) 3.500 soldadu borrokatu ziren. Gerra amaitzean 3.000 palestinarretik gora hil ziren, eta beste 10.000 zauritu.
Jassir Arafat eta Hussein erregeak bakea sinatzean, azken honek preso politikoak askatzea eta Jordaniako lurraldea talde palestinarrei uztea zin egin zuen, baina praktikoki palestinar erresistentzia betiko erbesteratua izan zen, Libanoren hegoaldean kokatuz.
Gertaera hauen oroigarri, Irail Beltza Erakundea izena talde armatu batek hartu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ SLU, Herritar Berri. (2020-09-17). «Jordaniak palestinar fedajinak bota zituenetik 50 urte bete dira» GAUR8 (Noiz kontsultatua: 2020-09-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q154288
* Multimedia: Black September in Jordan / Q154288
# Boshin Gerra

Boshin Gerra (japonieraz: 戊辰戦争, Boshin Sensō, "Yang Lurreko Dragoiaren Gerra") , batzuetan Japoniar Iraultza deitua, Japoniako gerra zibila izan zen, 1868 eta 1869 artean Tokugawa shogunerriaren eta Kiotoko Gorte Inperialaren aldekoek egina. Bakumatsu edo irekiera-politikaren aurkako zenbait noble eta samurai gaztek matxinatu eta Tokugawa Yoshinobuk shogun kargua utzi zuen, eta botere guztia Meiji enperadoreari eman zion. Aurreko shogunaren botere, betebehar eta arduretako asko, lehen Meiji aroko "Hiru noble handiak" bezala ezagutuak ziren gizonek hartu zituztela esan liteke. Hauek ziren: Okubo Toshimichi, Saigō Takamori eta Kido Takayoshi.
Toba-Fushimiko guduan garaitua izan ondoren (1868ko urtarrilaren 27tik 31ra arte), Yoshinobuk amore eman zuen eta Edo gaztelua (eta beraz, Edo hiria), armada inperialari eman zion; berehala, etxeko atxiloketan jarri zuten eta bere titulu, lur eta botere guztiak kendu zizkioten. Bere adoptaturiko oinordekoa, Tokugawa Iesato, garai horretan Tayasu Kamenosuke bezala ezagutua, gaztea zen. Beranduago, askatua izan zen, nazioko kontuei dagokionez anbiziorik edo interesik agertu ez zuenean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q309184
* Multimedia: Boshin war / Q309184
# Fatah-Hamas gatazka

Fatah-Hamas gatazka (arabieraz, النزاع بين فتح وحماس an-Nizāʿ bayna Fataḥ wa-Ḥamās), Palestinako Gerra Zibila ere deitua (arabieraz, الحرب الأهلية الفلسطينية al-Ḥarb al-ʾAhliyyah al-Filisṭīnīyyah) 2007 eta 2011 artean, Palestinan Hamas eta Fatah artean egon zen gatazka armatua izan zen.

## 2006: testuingurua
### 2006

Urtarrilean, Hamasek irabazi zituen Palestinako hauteskundeak, baina Israelek, AEBek eta Europako Batasunak ez zuten emaitza onartu, eta zigorrak ezarri zizkioten. Martxoan, Palestinako Gobernuaren aginduak betetzeari uko egin zioten Al-Fataheko buruzagiek.

## 2007-2011: gatazka
### 2007

Ekainean, dozenaka hildako eragin zituzten istiluen ostean, batasuneko gobernua desegin zuen Mahmud Abbasek. Agintea bi zatitan banatzea eragin zuen horrek: Gazan bata, Zisjordanian bestea.

### 2011

Apirilean, adiskidetzea lortzeko lehen saioa egin zen, Kairoko ituna deitua.

## 2011-2014: bake prozesua
### 2012

Otsailean, Dohako ituna sinatu zuten Hamasek eta Al-Fatahek, sei astetan gobernua osatzeko.

### 2013

Otsailean, Gazako errolda eguneratzeko baimena jaso zuen Palestinako Hauteskunde Batzordeak. Uztailean, Fatahek eta Israelek bake negoziazioei ekin zieten Washingtonen, John Kerry AEBetako Estatu idazkaria bitartekari zutela.

### 2014

Martxoan, negoziazioak ez aurrera ez atzera zeudela eta, Israelek jakinarazi zuen ez zituela agindutako preso guztiak askatuko. PANek nazioarteko hamabost erakundetan sartzeko izapideak hasi zituen. Apirilean, batasuneko gobernua osatzeko akordioa egin zutela jakinarazi zuten Fatahek eta Hamasek. Israelek ofizialki bertan behera utzi zituen bake elkarrizketak. Orduan, Hegi Babesgarria operazioa (2014) etorri zen. Ekainean, Hamasek eta Fatahek batasun nazionaleko gobernua aurkeztu zuten.

## Erreferentziak

* 1 2 .
* 1 2 https://web.archive.org/web/20110928071906/http://www.unitedjerusalem.org/index2.asp?id=917806&Date=5%2F18%2F2007
* 1 2 http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3409548,00.html
* 1 2 3 4 5 6 «KRONOLOGIA», Berria, 2014-06-03

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1397949
# Ergastulo

Ergastulo bat (latinez, Ergastulum (singularra), ergastula (plurala)) Antzinako Erromako hirietan zegoen espetxe mota bat zen. Han giltzapetuta egoten ziren jabea nolabait desatsegin edo iraintzen zuten esklaboak, zigortzeko eta haren portaera zuzentzeko. Salduak izan ez ziren gerrako presoak eta delituak egiten zituzten gizon libreak ere sar zitzaketen han. Han giltzapetuta zegoen presoari ergastulo deitzen zioten, eta, hedaduraz, hitz hori erabiltzen zen etxe bateko morroi eta esklaboen multzoa izendatzeko. Ergastalua ergastidarius izeneko konfiantzazko esklabo baten ardurapean zegoen.
Kartzela hauek, normalean, lur azpian eraikitzen ziren eta argia emateko leiho txiki batzuk besterik ez zituzten, eskuarekin iritsi ezin zen altueran. Ponpeian indusketak egin ondoren, horrelako lekuak aurkitu dira. Horien paretetatik ziriak ateratzen ziren presoei segurtatzeko, gelaxka barruan kateatuta egoten baitziren. Esklaboren batek jabeari eraso egiten bazion edo entzierrotik ihes egiten bazuen, lankideak zigortu egiten zituzten, nagusiari laguntzen ez ziotelako edo ihes egin ez zezaten. Kasu batean, 400 esklabo exekutatu zituzten, beren esklaboetako batek hildako jabe bati ez laguntzeagatik.
Nahiz eta espetxe horiek oso goiz aipatzen diren, garrantzia hartu zuten Erromatar Inperioaren konkisten bidezko hedapenetik aurrera. Gerrako presoak esklabo bihurtu ohi ziren, eta, normalean, espedizio militarretan armadei jarraitzen zieten saltzaileei saltzen zitzaizkien. Merkatariek erabiltzen zituzten ergastulak presoak gauetan gordetzeko behin betiko helmugarako bidaian, eta haiek esklabo-lanetan berriz hezten hasteko, haietako askok matxinadarako joerei eusten baitzieten. Helmugara iritsitakoan, esklabo izan zitezkeen patrizioek konfiantza ematen ez zietenak inguratzen zituzten gauez.
Esklabo horien zortea ez zen hobetu Hadrianoren garairaino, hark ergastulak indargabetu eta haien aldeko neurri batzuk eman baitzituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1989526
# Sertorio

Kinto Sertorio (latinez Quintus Sertorius) (Nursia, Sabina, K.a. 123 – Oska, K.a. 72) Antzinako Erromako politikari eta jenerala izan zen, Erromatar Errepublikaren amaiera aldekoa.

## Biografia

Marioren agindupean hasi zen armadan K.a. 102an, non teutoiak garaitu zituzten Aquae Sextiaeko batailan. K.a. 97 Hispanian zegoen, eta K.a. 91an Galia Zisalpinoan. Erromara itzulirik, ezin izan zuen tribuno postua lortu Silak aurka egin zuelako. Mariotarren alde jo zuen orduan Sertoriok, Mariori buruz oso iritzi kaxkarra bazuen ere. K.a. 87an, Mariok eta Zinak eragindako sarraskiak ahal bezala murrizten saiatu zen.
K.a. 83an, Sila ekialdetik bueltatzerakoan, Sertorio Hispaniara joan zen, non Marioren taldea ordezkatu zuen, kargu edo ardura zehatzik jaso gabe. Silak Pirinio aldera jotzean, Sertoriok Iparraldeko Afrikara egin zuen alde. Mauretanian, Silaren jeneralak garaitu zituen, eta Tinigis hiria hartu ahal izan zuen. Arrakasta honi esker, Lusitaniako herriek, Silaren armadek zapaldurik zeudenak, dei egin zioten silatarrei aurre egiteko.
Hizlari trebea eta borrokalari ausarta izanda, tribuek behar zuten gizona izan zen. Hanibal berria deitu zioten. Erromatar iheslari askok ere haren alde jo zuten. Tropa horiekin Silaren armadak berriro menderatu zituen. Zezilio Metelo jeneral silatarrak probintziatik kanpo atera behar izan zuen.
Sertorioren helburua gobernu egonkorra antolatzea izan zen, tribuen onarpenarekin eta Erromako ereduan oinarritua. Erromatarrek eta hispaniarrek osatutako senatua antolatu zuen. Bizkartzainak hispaniarren artean hautatu zituen. Halaber, Oska hirian nobleen semeentzako eskola eraiki zuen, erromatar heziketa jaso zezaten.
Hori zela eta, ospe handi lortu zuen tribuetan. 6 urtez Hispania gobernatu zuen. K.a. 77an, halere, erromatarrek Ponpeio Handia bidali zuten Sertoriori kontra egitera. Nolanahi ere, Sertorio ez zen erraz harrapatzen zen horietakoa. Saguntum hiriaren ondoan Erromatar legio batuak garaitu zituen. Ponpeiok errefortzuak eskatu behar izan zituen.
Sertoriok Mediterraneoko piratekin eta Pontoko Erresumako Mitridates VI.arekin hitzarmenak zituen. Italiako esklabo matxinatuekin ere loturaren bat bazeukan. Borroka guztietan garaile atera bazen ere, haren armadetako hispaniarren eta erromatarren artean jelosia hazi zen. K.a. 72an, adiskideek hil egin zuten otordu batean.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Lecciones de estrategia: ¿Cómo saber si uno ha de atacar o esperar? Historiaclasica.com
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Sertorioren gerra
* Datuak: Q296238
* Multimedia: Quintus Sertorius / Q296238
# Gerra Zibila Palestinako Mandatu Britainiarrean

Gerra Zibila Palestinako Mandatu Britainiarrean, 1947ko azaroaren 30ean hasi zen, Palestina zatitzeko Nazio Batuen Plana sinatu ondoren eta 1948ko maiatzaren 14ra arte, egun horretan amaitzen baitzen Palestinako Mandatu Britainiarra.
Biharamunean, 1948ko maiatzaren 15ean, Israelgo Estatua sortu zen eta 1948ko gerra arabiar-israeldarra hasi zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2379101
# Filemoni Gutuna

Filemoni Gutuna edo, labur, Filemoni (Flm) Bibliako Itun Berriko hamazortzigarren liburua da. Paulok Filemoni idatzitako gutuna da. Gutunak hogeita bost txataleko kapitulu bakarra dauka, Paulok egindako laburrena eta Itun Berriko libururik laburrenetako bat, eta koinez idatzita dago.

## Hartzailea

Kolosarra zen Filemon, aberatsa, Paulok kristau egina (Flm 19). Pauloren lankide izan zen eta kristau-elkartearekiko eskuzabala (Flm 5-7).
Ordurako zahartua eta preso zegoelarik idatzi zion gutuna Paulok, Kolosarrei Gutuna idatzi zuen egoera eta garai bertsuetan.

## Edukia

Onesimo esklaboak ihes egina zion Filemoni, beronekin gorabeheraren bat izan ondoren (Flm 18). Nola ez dela jakin, Onesimok Paulorekin topo egin zuen, eta hark kristau bihurtzen (Flm 10). Paulok berekin eduki nahi zuen, baina ez zuen erabakirik hartu nahi nagusiaren baimenik gabe (Flm 13-14); horregatik, Filemoni bidali zion Onesimo, gutuntxo honekin batera, esklaboa "anaia maite" bezala ez ezik (Flm 16), Paulo bera bezala hartzeko erregutuz (Flm 17). Ez zion ageri-agerian esklaboari askatasuna emateko eskatzen, baina ez zuen ezbairik eskatutakoa baino gehiago egingo zuela Filemonek (Flm 21).
Pauloren asmoa gutunean ez zen esklabotzari buruzko irakaspena bere zabalean ematea, kasu berezi bat konpontzea baizik. Baina ikusmolde guztiz berria azaldu zuen gai hartan, azkenean esklabotzaren gaitzespena ekarriko zuen ikusmoldea:
| « | ez da jadanik bereizketarik juduaren eta judu ez denaren artean, esklaboaren eta librearen artean, gizonezkoaren eta emakumezkoaren artean, zuek guztiok bat baitzarete Kristo Jesusengan | » |
| Ga 3:28 ||
Beraz, gizaki guztiak berdinak lirateke Jainkoaren aurrean.

### Egitura

* Agurra (1:1-3).
* Filemonen maitasuna eta sinesmena (1:4-7).
* Paulo, Onesimo esklaboaren alde mesede eske (1:8-22).
* Azken agurra (1:23-25).

## Erreferentziak

* 1 2 «Flm 0 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» www.biblija.net (Noiz kontsultatua: 2021-05-11).

## Ikus, gainera

* Biblia
* Itun Berria

## Kanpo estekak

* Elizen Arteko Bibliako Filemoni Gutuna
* Joanes Leizarragaren Bibliaren Filemoni Gutuna
* Datuak: Q131104
* Multimedia: Epistle to Philemon / Q131104
* Jatorrizko testuak: Biblia/Filemoni
# Marko Perpenna Vento

    Artikulu hau politikari eta jeneralari buruzkoa da buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko (argipena)».
Marko Perpenna Vento (latinez: Marcus Ventus Perpenna; ?, ? – Oska, K.a. 72) Antzinako Erromako politikari eta jenerala izan zen, Erromatar Errepublikaren amaiera aldekoa.
K.a. 82an pretore aukeratu zuten. Mario jeneralaren alde borrokatu zen, eta menderatua izan ondoren Erromatik alde egin behar izan zuen bere ostearekin batera. Hispaniara joan zen, eta Sertorioren ostearekin elkartu zen. Sertorio hil zuen (72). Ponpeiok menderatu eta hil zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Historia universal siglo XXI. La formación del imperio romano. ISBN 84-323-0168-X
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Sertorioren gerra
* Datuak: Q922459
# Tiberio

Tiberio (latinez Tiberius Caesar Dīvī Augustī Fīlius Augustus; Erroma, K.a. 42ko azaroaren 16a - Miseno, Bacoli, K. o. 37ko martxoaren 16a) erromatar enperadorea izan zen 14 eta 37 bitartean. Augustok, lehen enperadoreak, semeordetzat harturik, bere izenak eman zizkion. Hala ere, jaiotzez, Klaudia familiakoa zen Tiberio: Tiberio Klaudioren eta Liviaren semea zen. Hori dela-eta, julio-klaudiarra deitzen zaio leinu horri.

## Bizitza

Tiberio Klaudioren eta Liviaren semea zen. Livia Augustorekin ezkondu zen bigarrenez, eta enperadorearen familiako kide bihurtu zen horrela Tiberio. Giro militarrean hezi zen, eta Panonian eta Dalmazian lortutako garaipenei esker ospetsu egin zen Erroman. K.a. 12. urtean, Augusto enperadoreak bultzatuta, bere emaztearengandik banatu eta haren alaba Juliarekin ezkondu zen. Sei urte geroago tribuno egin zuten baina, emaztearekin izan zituen arazo batzuk zirela-eta, Rodas uhartera erbesteratu zen. Enperadorearen kargua betetzeko legezko oinordekoak hil eta Julia atzerriratu zutenean, Erromara itzuli zen Tiberio eta garaipen sonatuak lortu zituen Germanian. Augustok, ondorioz, semetzat hartu zuen eta hura hil zenean, K. o. 12an, enperadore izendatu zuen senatuak.
Agintaldiko lehen urteetan sendotu egin zituen inperioko ekonomia eta erakundeak eta, horretarako, mugak zehazteaz gainera, gastu publikoak murriztu zituen. 23. urtean, Druso semea hil zenean, kontseilarien esku utzi zuen aginpidea eta ustelkeria nagusitu zen gobernuan. 27. urtean Capri uhartera erretiratu eta, Luzio Sejano pretorearen bidez, Erroma gobernatzen jarraitu zuen; historialari batzuen iritziz, ustelkeria, bortizkeria eta etikarik eza asko hedatu ziren garai hartan. 31. urtean, ordea, Sejano hiltzeko agindua eman zuen Tiberiok, eta hil aurretik oso erresuma sendoa antolatu zuen. Hil baino lehen, bere iloba Kaligula hautatu zuen oinordeko, eta berau izan zen Erromako hurrengo enperadorea.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q1407
* Multimedia: Tiberius / Q1407
# Fabio Maximo

Kinto Fabio Maximo Verrukoso (latinez: Quintus Fabius Maximus Verrucosus; c. K.a. 280- K.a. 203) Cunctator (geroratzailea) edo Ovicula (arkumea) ere deitua, Antzinako Erromako politikaria eta militarra izan zen, bost aldiz kontsula (K.a. 233, 228, 215, 214 eta 209) izan zena eta bitan diktadorea (K.a. 221-219 eta 217). Bigarren Gerra Punikoa nabarmendu zen Erromako defentsan, Hanibalen armadaren kontra zuzenean borrokatu gabe. Hori dela-eta jaso zuen Cunctator goitizena,

## Jatorria

Fabii izeneko familia patrizio zaharrean jaioa, Kinto Fabio Maximo Gurgesen biloba zen, eta agian Kinto Fabio Maximoren semea. Verrucosus goitizena jaso zuen goiko ezpainaren gainean garatxo bat zeukalako; Ovicula-rena portaera samurrekoa zelako, eta Cunctator-ena gerran oso zuhurra zelako.
Agian Lehenengo Gerra Punikoan ere parte hartu zuen Fabio Maximok. Gerraren ondoren magistratura politikoetan nabarmendu zen: kontsula K.a. 233an eta K.a. 228an, eta diktadore izendatu zuten K.a. 221eko hauteskundeak presta zitzan. K.a. 218an Kartagora bidalitako enbaxadoreetakoa izan zen, eta berari egokitu zitzaion gerra deklaratzea Hanibalek Sagunto hartu ondoren.

## Bigarren Gerra Punikoan

Senatuak diktadore izendatu zuen K.a. 217an, Trasimenoko aintzirako triskantzaren ondoren. Fabiok uste zuen lehenengo porrot haiek, hein batean, jainkoak behar bezala ez zaintzeak eragin zituela. Hortaz, agindu zuen sakrifizioak egiteko eta jaialdiak ospatzeko, jainkoen omenez. Halaber, Fabioren iritsiz kartagotarrek nagusitasun militarra zeukaten borroka hartan. Hori dela eta, Hanibalek Italia inbaditu zuenean, aurrez aurreko borrokari muzin egin zion. Horren ordez, Hanibalen armadatik hurbil eduki zituen tropak, zelatak eginez eta hornidurak moztuz.
Baina erromatar guztiek ez zuten Fabioren estrategia onartu, Hanibal Italiako uztak lapurtu edo suntsitzen ari zelako, eta koldarra izatea edo agintea gorde nahi izatea egotzi zioten. Nahigabe horretaz baliatuta, M. Minuzio Rufo, Fabioren zalditeriaren burua, hasi zen bururz buru borrokatzen. Hastapenean emaitza onak lortu zituen arren, Minuzio Hanibalen tranpa batean erori zen, eta Fabiok berak eskua sartu behar izan zuen Minuzio bizirik ateratzeko.
Fabioren agintaldia bukatu zenean (K.a. 216), kontsulak izendatu ziren berriz. Baina K.a. 215eko kontsulek izugarrizko porrot militarra jasan behar izan zuten Cannaeko guduan. Handik aurrera hasi zen hautematen Fabioaren estrategiak emaitza onak ematen ahal zituela, eta kontsul izendatu zuten Fabio bi urte jarraituetan. K.a. 209an bosgarren aldiz izan zen kontsula. Urte hartan Tarento hiria berreskuratuta Hanibali kolpe latza eman zion.
Hurrengo urteetan, Afrika inbaditzearen kontra agertu zen Senatuan, politikari gazteagoek, batez ere Eszipion Afrikarrak, nahi zuten bestera. Fabio Maximo K.a. 203an hil zen, Hanibalek Italia utzi zuen urtean hain zuzen, eta, hortaz, ezin izan zuen ikusi Eszipion Afrikarrak kartagotarrak garaitu zituela Afrikan.

## Oroitzapena

Erresuma Batuan sortu zen Fabian Society elkarte sozialistak bere izena darama.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q274545
* Multimedia: Quintus Fabius Maximus / Q274545
# Germaniko

Germaniko Julio Zesar (latinez: Germanicus Julius Caesar Claudianus; K.a. 15 - K. o. 19ko urriaren 10) Julio-Klaudiar leinuko jeneral eta politikari erromatarra izan zen. Haien gurasoak Druso (Livia Drusilaren semea) eta Antonia Minor (Marko Antonioren alaba) izan ziren. Klaudioren anaia zen. Agripinarekin (Augustoren biloba bat) ezkondu zen, eta 9 seme-alaba zituzten. Hiru haurtzaroan hil ziren. Gainerakoak Julia Livila, Drusila, Agripina (Neron enperadorearen ama), Druso Zesar, Neron Zesar (azken bi hauek Tiberiok erahilda) eta Kaligula izan ziren.
Germaniko oso militar ospetsua izan zen. Augustok ere oso atsegin zuen, eta haren oinordekogai izan zen. Nolanahi ere, Tiberio aukeratu zuen azkenean. Soldaduek maite zuten, eta haien buruan kanpaina arrakastatsuak izan zituen Panonian eta Dalmazian. K. o. 12an, kontsul izendatuz zen, bost urte jarraian kuestore izan ondoren.
Augustoren hilotzaren ostean (K. o. 14an), Senatuak Germaniko Germaniako legioen buruan kokatu zuen. Oinordekoa ospe txarreko Tiberio zela jakinda, soldaduak matxinatu ziren, Germaniko hobesten zuten eta. Honek, halere, matxinada deuseztatu zuen. Hurrengo bi urteetan, Rhin ibaitik ekialdeko tribuak menderatu zituen, eta K.a. 9an Teutoburgoko oihaneko guduan galdutako ikurrak berreskuratu zituen. Asia aldean ere Kapadozia eta Komagene erresumen kontrako garaipenak lortu zituen.
K. o. 19an, halere, Germaniko hil zen. Zurrumurruz beterik, iturri batzuen arabera, Siriako gobernariak, Gneo Kalpurnio Pisok, pozoitu zuen. Pisok hil zigorra jaso zuen epaiketan. Suetoniok dioenez, Tiberioren jelosiak bultzatu zuen hilketa hori.
* Datuak: Q191039
* Multimedia: Germanicus / Q191039
# Marko Furio Kamilo

Artikulu hau politikari eta militarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».
Marko Furio Kamilo (K.a. 446-K.a. 365), jatorri patriziarreko militar eta politikari bat izan zen, Erromatar Errepublikaren hasiera inguruan bizi izan zena.

## Bizitza

Tito Livio eta Plutarkoren arabera, zentsore aukeratua izan zen K.a. 403an. Garaipen batekin saritua izan zen lau alditan, eta diktadore izendatua bost aldiz. Erromaren Bigarren Sortzailea tituluaren ohoratua izan zen.
Hamar urteko setio baten ondoren hartu zuen Veii hiriko lurra modu bidegabean banatu izana leporatu zitzaionean, bere borondatez erbesteratu zen Ardean. Berari buruz, Erroman garaile sartu zenean, erregeen garaiak gogoratzen zituen patriziar harro bat zela esaten zen. Erromatarrak Aliako guduan garaituak izan zirenean eta galiarrek Erroma arpilatu zutenean, Marko Furio Kamilo, diktadore eta armadako jeneral bezala berrizendatua izan zen. Bere armadarekin, Kamilok, suntsitutako Erromatik kanporatu zituen, ondoren, hiriaren egoaldean erabat garaitzeko.
Kamilok erromatarrei, lurraldearen suntsipenaren ondorioz abailduta zeudenak, Veyesera joateko asmoa kendu, eta hiria berreraikitzeko konbentzitu zituen. Ondoren, ekuo, volsko eta etruriarren aurka borrokatu zuen, arrakastaz, eta, jarraian, galiarren beste inbaditze bat geldiarazi zuen K.a. 367an. Patriziar jatorrikoa zen arren, Kamilok, plebeioei kontzesioak egiteko beharra ikusi zuen, eta Leges Liciniae-Sextiae deritzen legeak onartu zituen. Izurrite baten ondorioz hil zen K.a. 365ean, 81 urte zituela.
* Datuak: Q294862
* Multimedia: Marcus Furius Camillus / Q294862