OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Gualberto Villarroel

Gualberto Villarroel López (Villa Rivero, Cochabamba, 1908ko abenduaren 15a - La Paz, 1946ko uztailaren 21a) boliviar militar eta politikaria izan zen. Boliviako presidentea izan zen 1943tik 1946ra. Erreformista bat izan zen, eta Juan Perónekin alderatu zuten, eta bere sinpatia faxistengatik eta bere heriotza bortitzagatik gogoratzen dute.
Ikastetxe Militarrean graduatu ondoren Chacoko Gerran esku hartu zuen. Boliviak gerran izandako porrotak erreformen beharraz konbentzitu zuen, eta David Tororen eta Germán Buschen erregimen militar sozialistak babestu zituen.
1943ko abenduaren 20an estatu-kolpe batean boterea hartu zuen ofizialen taldean parte hartu zuen eta de facto presidente izendatu zuten. Estatu Batuek gobernu berria Ardatzeko potentzien hurbilekotzat jo zuten eta ez zuten onartu.
Villarroel Boliviako indigenen alde egiten saiatu zen eta 1944an Indigenen Kongresua antolatu zuen La Pazen. 1945ean hauteskundeak deitu eta presidente konstituzional hautatu zuten. 1945ean konstituzio berria aldarrikatu zuen.
Oposizioaren errepresio bortitzak gobernuaren ospea hondatu zuen. Villarroelek armadaren babesa galdu zuen eta 1946an izandako matxinada batean hil zuten. Haren gorpua farola batetik zintzilikatu zuten.
* Datuak: Q886495
* Multimedia: Gualberto Villarroel / Q886495
# Ntare V.a

Ntare V.a Burundikoa (jaiotzez Charles Ndizeye Gitega, 1947ko abenduaren 2a - Gitega, 1972ko apirilaren 29a) Burundiko erregea izan zen 1966an. Mwambutsa IV.ako semea, exekutatu egin zuen.
* Datuak: Q627261
* Multimedia: Ntare V Ndizeye / Q627261
# Emilio Bello Codesido

Emilio Bello Codesido (1868ko uztailaren 13a, Santiago - 1963ko martxoaren 3a) Txileko 1925ean gobernatu zuen abokatu, diplomatiko, diputatu eta Gobernuko Juntako presidentea izan zen.

## Biografia

Andrés Ricardo Belloren semea zen, eta Andres Belloren biloba, Txileko Kode Zibilaren egilea. Hasierako ikasketak Colegio inglés, Instituto Nacional eta Txileko Unibertsitatean egin zituen, abokatu gisa lizentziatuz 1889an. 1891ko Txileko Gerra Zibilean José Manuel Balmaceda presidenteari laguntzeagatik, bere burua erbesteratzera behartu zuten. Geroago itzultzeko baimena eman zioten eta Alderdi Liberal Demokratikoa antolatu zuen Valparaison. Hainbat aldiz ministro eta enbaxadore izan zen Bolivian eta Mexikon .
1925eko estatu kolpe militarraren ondoren, Pedro Dartnell jeneralak eta Carlos Ward almiranteordeak osatutako Gobernuko Juntako presidente aukeratu zuten, Arturo Alessandri Palma konstituzio presidentearen itzulera espero zuen bitartean. Oso karrera politiko aktiboa jarraitu zuen hil arte.

## Kanpo estekak

* Bolivian enbaxadore gisa duen eginkizunaren azterketa
* Datuak: Q3724339
* Multimedia: Emilio Bello Codesido / Q3724339
# Michel Djotodia

Michel Am-Nondokro Djotodia Afrika Erdiko Errepublikako militarra eta politikaria da, eta 2013ko martxoaren 24an berak burututako estatu-kolpearen ondoren, Séléka koalizio matxinoaren laguntzarekin, herrialdeko presidentea izan zen. 2012ko abenduko matxinadaren ondorengo bake akordioa egin ondoren, 2013ko otsailean Errepublikako lehen ministro ordea izendatu zuten. 2014ko urtarrilaren 10ean, dimisioa eman zuen herrialdeko bakea lortzeko ezintasuna zela eta.
* Datuak: Q8202995
* Multimedia: Michel Djotodia / Q8202995
# Felipe Salaverry

Felipe Santiago Salaverry del Solar (Lima, 1806ko maiatzaren 3a - Arequipa, 1836ko otsailaren 18a) militar eta politikari perutarra izan zen, Peruk izan zuen presidenterik gazteena eta hil zen gazteena. Oso militar ilustratua zen, irakurtzeko zaletasuna zuen eta idazteko gaitasuna. 1835ean Luis José de Orbegoso presidentearen aurka matxinatu zen eta boterea hartu zuen. Urtebete baino ez zuen gobernatu, 1835eko otsailetik 1836ko otsailera. Bere herrialdearen buru izan zen Boliviako inbasioaren aurka. Andrés Santa Cruzek garaitua eta atxilotua, fusilatuta hil zen, bere aurkako prozesu sumario baten ondoren.

## Biografia
### Hasierako urteak

Felipe Santiago Salaverry Allende, euskal funtzionarioa, Gipuzkoan jaioa, Arequipako Tabako Errentaren Errege Kontadorea eta Micaela del Solar eta Estradako dukesaren semea zen. Gramatika latinoa ikasi zuen San Markoseko Unibertsitatean (1817) eta erretorika eta latina San Karloseko Errege Konbiktorioan (1818-1819). Matematika, logika eta musika ikasi zituen San Fernando ikastetxean (1820). Haiek ideia emantzipatzaileen eztabaida-gune bihurtu ziren.
1820ko amaieran, hamalau urte besterik ez zituela, gurasoen etxetik ihes egin zuen eta San Martinen aurrean agertu zen Huaurako kuartel nagusian, Juan Antonio Pezetekin batera. Oso gazterik hasi zuen, beraz, bere karrera militarra abertzaleen armadan, non harro eta ausart jokatu baitzuen, eta hori, askorentzat harrigarria izan zen goiztiartasunez gailurrera eramango zuen karrera militar zorabiagarri baten hasiera bihurtu zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q886500
* Multimedia: Felipe Santiago Salaverry / Q886500
# Ansumane Mané

Ansumane Mané (Gambia, 1940 – Biombo eskualdea, 2000ko azaroaren 30a) gineabissautar militar eta estatuburu izan zen.
Manék Portugalen aurka borrokatu zuen independentzia-gerran, João Bernardo Vieiraren ondoan, eta 1980an estatu kolpe batean boterea hartu zuenean babestu zuen. 1998an Senegalgo Casamanceko separatistei kontrabandoko armak saltzea leporatu zioten, eta armadako buruzagi kargutik kendu zuten. Manék gerra zibil labur bat eragin zuen matxinada militar baten buru izan zen. 1999ko maiatzaren 7an Vieira kargutik kendu zutenean, Mané behin-behineko estatuburu bihurtu zen astebetez, Malam Bacai Sanhák zin egin arte. Mané buru zuen Junta Militarrak boterean jarraitu zuen presidente berria aukeratu arte, eta Mané demokraziaren zaindari bere burua izendatu zuen. Kumba Ialák hauteskundeak irabazi zituen eta Manéren eraginaz libratzen saiatu zen, gobernua babestu nahi izan baitzuen. Mané berriro matxinatu zen 2000ko azaroan, eta hilaren 30ean hil zuten presidentearen tropa leialek.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q570433
# Marcos Pérez Jiménez

Marcos Evangelista Pérez Jiménez (1914ko apirilaren 25a - 2001eko irailaren 20a) Venezuelako armadako jenerala eta Venezuelako presidentea izan zen 1953tik 1958ra bitartean.
* Datuak: Q459118
* Multimedia: Marcos Pérez Jiménez / Q459118
# Theodoros Pangalos

Theodoros Pangalos (grezieraz: Θεόδωρος Πάγκαλος; Salamina, 1878ko urtarrilaren 11 – Atenas, 1952ko otsailaren 26a) greziar militar eta politikaria izan zen.
Balkanetako Gerretan, Lehen Mundu Gerran eta Greko-turkiar gerran parte hartu zuen.
Eleftherios Venizelosen aldekoa eta monarkiaren aurkakoa izan zen. 1922ko iraileko matxinadan paper nagusia izan zuen, Konstantino I.a erregea kargutik kendu eta errepublika aldarrikatu baitzuen. 1925eko ekainean estatu-kolpe bat zuzendu zuen eta Biltzar Nazionalak "Diktadore Konstituzionala" izendatzea lortu zuen. 1926ko apirilean, gainera, errepublikako presidente bihurtu zen. Abuztuan militarrek estatu kolpe batean kargutik kendu zuten eta bi urte eman zituen kartzelan.
* Datuak: Q515693
* Multimedia: Theodoros Pangalos (general) / Q515693
# Hugo Ballivián

Hugo Ballivián Rojas (1901eko ekainaren 7a - 1993ko uztailaren 15a) Boliviako politikari eta militarra izan zen, 1951 eta 1952 bitartean Boliviako de facto 44. presidente izan zena. Karrerako ofizial militarra, Boliviako Indar Armatuen komandantea izan zen Mamerto Urriolagoitía presidenteak Konstituziotik kanpoko buruzagi kargua hartzeko eskatu zionean, Víctor Paz Estenssoro presidentegai erreformatzailearen zin egitea eragozteko. Mamertazo izenez ezaguna egin zen auto-kolpea izan zen hori. Palacio Quemado-n instalatuta, Ballivián izan zen oligarkiaren azken itxaropena "erlojuaren orratzak atzera egiteko", baina egoera konpontzeke zegoen itxuraz. Nazio osorako muga ezarri eta oposizioko buruzagi batzuk erbesteratu eta espetxeratu arren, manifestazioek, lan geldialdiak eta altxamenduek jarraitu zuten.
Gaiak goitik behera etorri ziren, Balliviánen Gobernuko ministro Antonio Seleme jeneralak ezkutuan bere laguntza agindu zien konploteei, orduan Hernán Siles Zuazo buru zela (Paz Estenssoro Argentinan erbesteratua baitzen garai hartan). Honek 1952ko apirilaren 9tik 11ko gertaerak katalizatu zituen, Boliviako Iraultza Nazionala edo 1952ko Iraultza bezala ezagutuak izan zirenak. Boliviako historian mugarri garrantzitsu bat markatzen dute, Balliviánen aldekoak, Boliviako indar armatuen sektore handiak barne hartuta. Matxinoen kanpamendurako deserzioak balantza okertu zuen, eta konfrontazio armatu bortitz baten ondoren presidenteak asiloa eskatu zuen Txileko Enbaxadan. Horrela, azkenean iraungi zen 1880-1952 aldiko azken gobernua.
Askok Antzinako Erregimeneko azken buruzagi gisa gaiztotua, eta beste batzuek termino onberagoetan ikusita, Boliviako historiako garai oso zailean agindu zioten bezala bere eginbeharra betetzen ari zen jeneral gisa ikusia, Hugo Ballivián Rojas 1993an hil zen, aspalditik erretiratu zen edozein jarduera politikotik. 92 urte zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3309354
* Multimedia: Hugo Ballivián / Q3309354
# Aman Andom

Aman Mikael Andom (amhareraz: አማን ሚካኤል አንዶም; Tsazega, Amazien, 1924ko ekainaren 21a – Addis Ababa, 1974ko azaroaren 23a) eritrear militarra izan zen. Etiopiako estatuburua izan zen 1974an.
Sudanen hezi zen eta Etiopiara itzuli zen armada britainiarrarekin, italiarrak garaitu eta Haile Selassie itzuli zuena. Karrera militarra jarraitu zuen eta Etiopiako armada zuzendu zuen Koreako Gerran eta Kongoko krisialdian. 1964ko Etiopia Somaliako Mugako Gerran "Basamortuko Lehoia" ezizena jaso zuen.
1974ko irailean enperadorea boteretik kendu ondoren, Andom miliar batzordeko buru eta herrialdeko jarduneko estatuburu izendatu zuten. Desadostasun asko izan zituen Dergekin, batez ere militarren eta familia inperialeko kideen exekuzioari eta Eritreari buruz.
1974ko azaroaren 15ean, Derg kritikatzen zuen mezu bat bidali zien militarrei. Handik bi egunera, exekuzioak sinatzeari uko egin ondoren, erretiratu egin zen.
Azaroaren 23ean bere etxean hil zen toroteo batean, militarrek atxilotzera bidalita.
* Datuak: Q1881666
* Multimedia: Aman Andom / Q1881666
# Sebastián Ágreda

Sebastián Ágreda (1795 - 1875eko abenduaren 18) Boliviako militar eta estatu-gizona izan zen, 1841ean 29 egunez Boliviako zazpigarren presidente izan zena. Presidente gisa bere epe laburrez gain, beste gobernu-eginkizun batzuk ere bete zituen, baita Boliviako armadako pertsonaia nabarmena ere.

## Biografia

Ágreda Potosin (Bolivia) jaio zen 1795ean, oso gaztetatik, José de San Martin jeneralaren armadetan sartu zen. Chacabuco eta Maipuko guduetan parte hartu zuen.
Ágredak Junin eta Ayacuchoko guduetan aritu zen Antonio José de Sucreren agindupean, horregatik, Mariskal Handiak Chuquisacako Kolegio Militarreko komandante gisa saritu zuen. Geroago, Andrés de Santa Cruzek Armadako komandante izendatu zuen, eta heroi nazionaltzat hartu zuten 1838ko Montenegroko guduan Argentina garaitu zuten Boliviako indarren buru izateagatik.
Geroago, Guillermo Miller jeneralaren dibisioan, Junín eta Ayacuchoko guduetan aritu zen Antonio José de Sucreren agindupean. 1826an Sucrek izendatu zuen Elkargo Militarreko bigarren buru 1828ra arte. Peruko Andrés de Santa Cruz mariskalaren kanpainetako gudu nagusietan aritu zen.
Santa Cruz Mariskalaren Gerra Ministroa izan zen. Geroago Montenegroko guduan borrokatu zuen. Borroka horretan izandako merituengatik Limako ministro ahalguztiduna izendatu zuten.

## Lehendakaritza

Mariskal Handiaren aldeko leial, 1841eko ekainean Ágreda jeneralak José Miguel de Velasco jenerala boteretik kentzea lortu zuen, bere burua de facto agintari gisa ezarriz Santa Cruz itzuli bitartean. Armadaren zati batzuk baino ez zituen kontrolatzen eta, gainera, Kongresuko kide gurtsuen oposizioari aurre egin zion, haiekin talka egin baitzuen, orain horietako bat behin-behineko presidente kargua izendatzen tematu zirenetik.
Hilabete besterik ez agintean egon ondoren, uztea onartu zuen, baldin eta Kongresuak Santa Cruzen aldeko behin-behineko presidentea izendatzen zuen Santa Cruz bera gobernatzera itzuli ahal izan arte. Hori eginda, Gobernu Jauregia utzi zuen, eta gerrako heroi errespetatua izaten jarraitu zuen. Izan ere, nolabaiteko estatu-gizon zahar bat bihurtu zen, atzerrian enbaxadore eta kabineteko kide gisa aritu zen José Balliviánen menpe, eta La Paz eta Chuquisacako prefeta bere azken urteetan (batez ere Jorge Córdova eta José María Acháren administrazioetan). 80 urte zituela hil zen La Pazen.

## Kanpo

* Datuak: Q886528
* Multimedia: Sebastián Ágreda / Q886528
# Said Mohamed Djohar

Said Mohamed Djohar (Mahajanga, Madagaskar, 1918ko abuztuaren 22a – Moroni, 2006ko otsailaren 22a) Komoreetako presidentea izan zen 1989tik 1995era eta 1996ko urtarriletik martxora.
Ali Soilihen haurriderdia izan zen. Kolonia garaian Lan, Gazteria eta Kirol ministro izan zen 1960ko hamarkadan, eta Diputatuen Ganberako presidente 1972ko ekainetik urrira.
Auzitegi Goreneko epailea izan zen Ahmed Abdallah presidente zenean. Abdallahren hilketaren ondoren, Djohar behin-behineko gobernuburu bihurtu zen eta presidente izendatu zuten 1990eko hauteskunde eztabaidagarrien ondoren. 1995eko irailean, Bob Denardek zuzendutako mertzenarioek exekutatutako estatu-kolpe batean agintetik kendu zuten. Frantziako gobernuak Réunion uhartera eraman zuen "tratamendu medikoa" jasotzeko eta 1996ko urtarrilera arte ez zion uharteetara itzultzen utzi.
1996ko urtarrilean, frantsesek berriro ezarri zuten lehendakaritzan, Azalée Operazioaren bidez. Martxoan kargua utzi zuen, Mohamed Taki Abdoulkarimek hauteskundeak irabazi ostean.
* Datuak: Q888465
* Multimedia: Said Mohamed Djohar / Q888465
# Emmerson Mnangagwa

Emmerson Mnangagwa (Shabani, Hego Rhodesia, 1942ko irailaren 15a) Zimbabweko presidentea da 2017tik. Jatorri shonako eta ZANU-PFko kidea da. 2017ko azaroan estatu-kolpe batez Robert Mugabe aurkitu zuen. 2018ko presidentearen hauteskundeak irabazi zituen.
* Datuak: Q510523
* Multimedia: Emmerson Mnangagwa / Q510523
# José Luis Tejada Sorzano

José Luis Tejada Sorzano (La Paz, Bolivia; 1882ko urtarrilaren 12a – Arica, Txile; 1938ko urriaren 4a) abokatu eta politikari boliviarra izan zen, matxinada militar baten ondorioz Boliviako presidente izendatua.

## Biografia

José Luis Tejada La Paz hirian jaio zen 1882ko urtarrilaren 12an, Alastayako kondeen familia ospetsuan. 1889an hasi zituen lehen mailako ikasketak eta 1897an bigarren mailakoak, eta 1900ean lizentziatu zen. Goi-ikasketekin jarraitu zuen San Andres Unibertsitate Nagusiko zuzenbide fakultatean sartuz, 1905ean abokatu titulua lortuz.
Historialariek egindako azken ikerketen arabera, erakusten dute bere gaztaroan Tejada Sorzanok 1903an jokatu zuela La Paz-en Boliviako Rangers FBC futbol taldean, nahiz eta 1900eko hamarkadan futbola oraindik oso garatua ez zegoen Bolivian. Kirolarekiko zaletasunak urteak geroago (1928an) estadioaren aldeko batzordea osatzera eramango zuen, Boliviako lehen estadioaren eraikuntzaz arduratu zena (1930ean inauguratu zen Hernando Siles estadioa).

## Erreferentziak

* ↑ http://www.futboldebolivia.net/2016/07/tejada-sorzano-deportista-y-presidente.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2511035
* Multimedia: José Luis Tejada Sorzano / Q2511035
# Gneo Oktavio

Gneo Oktavio Rufo (latinez: Cnaeus Octavius Rufus) Erromatar Errepublikako politikari bat izan zen.
Gneo Oktavio Errepublikako kontsul izendatua izan zen K.a. 87an. Bere aita Gneo Oktavio zen, eta bere osaba Marko Oktavio. Biak Gneo Oktavioren semeak ziren, K.a. 165ean kontsula izan zen, hau, aldi berean, Gneo Oktavio Ruforen semea zelarik.
Bere kontsulaldian, Oktaviok bere kide zen Luzio Kornelio Zinari aurre egin zion eta Erromatik kanporatu zuen. Horregatik, erahila izan zen Zina Erromarantz joan zenean Gaio Mariorekin. Plutarkok, Gneo Oktaviori buruz hitz egiten duena bere "Mario eta Silaren bizitzak" lanean, ospe politiko oneko pertsona bezala deskribatzen du. Printzipio zorrotzak erabili zituen bere politikan, eta bere garaikideek iritzi ona zuten bere ahalmen militarrari buruz. Plutarkok Oktavio Augustoren arbaso bezala identifikatzen du.
Bere seme Luzio Oktavio K.a. 75ean kontsul aukeratua izan zen. Bere anaia Marko Oktavio K.a. 76an kontsul izan zen beste Gneo Oktavio baten aita izan zen. Bere beste anaia Gaio Oktavio Augusto enperadorearen herenaitona izan zen.
# Katon Minor

Marco Porcio Catón (latinez: Marcus Porcius Cato Uticencis), Katon Minor deitua, (K.a. 95 – K.a. 46ko apirilaren 12a) Erromatar Errepublika beranteko politikaria izan zen. Minor goitizena jaso zuen haren herenaitonagandik (Katon Maior) bereizi ahal izateko. Filosofia estoikoko jarraitzailea, Julio Zesarren etsai porrokatu eta tematia izan zen. Ustelkeriaren salatari nekaezina, ezaguna da erostezina zelako.
* Datuak: Q193506
* Multimedia: Cato Minor / Q193506
# Tito Anio Milo

Tito Anio Milo Papiano (latinez: Titus Annius Milo Papianus; ?-K.a. 48) politikari erromatarra izan zen.
Ponpeioren alde eginda, gladiadore-taldeak prestatzen zituen Erromako kaleak menpean edukitzeko eta Klodio Pulkerren taldeen kontra egiteko.
K.a. 57an plebeko tribuno izendaturik, Zizeronen bueltatzea sustatu zuen, Klodio Pulkerren aurkaritza gorabehera. K.a. 54an pretorea zela, Fausta Silaren alabarekin ezkondu zen.
K.a. 53an, Milo kontsulgaia eta Klodio Pulker pretoregaia zirela, kasualitatez topo egin zuten jarraitzaile armatuekin. Borroketan Klodio Pulker hilik suertatu zen. Milo erbesteratu zuten horren ondorioz. Galian, Marko Zelio Ruforekin batera, Zesarren kontra matxinatu zen K.a. 48an, baina, atzemanda, hil egin zuten.
# Marko Kalpurnio Bibulo

Marko Kalpurnio Bibulo (latinez: Marcus Calpurnius Bibulus) Berant Errepublikako erromatar politikaria izan zen. Katon Minorren suhia, Optimates taldearekin bat egin zuen.
K.a. 59an, Optimates-ek lagunduta, kontsul izendapena lortu zuen, Julio Zesarrekin batera (honek talde horren laguntzarik ez zuen jaso jakina). Optimates-en etsaiek Julio Zesarren laguna, Luzio Luzeio, nahi zuten posturako. Bibulori aurre egiteko, Zesarrek Ponpeio eta Krasorekin batera Lehen Triunbirato osatu zuen.
Kontsulatuan aritu zenean, Zesarrek proposatutako Ponpeioren beteranoei lur-soroen banaketa galarazten saiatu zen Bibulo. Horretarako, Asanblada Zenturiatua festa erlijiosoetan bildu behar zela agindu zuen Bibulok. Nolanahi ere, Zesarrek asanbladari proposapena espero bezala luzatu zion. Bibulok prozesua moztu nahi zuen, baina jendeak txistuka eta istiluka hasi zen. Bibulok, asanbladatik ihes eginda, Zesarren esku bakarretan utzi zuen kontsulaldia. Populares-ek, Zesarren aldekoek hain zuzen ere, urte horretako kontsulak "Julio" eta "Zesar" zirela esaten zuten txantxetan. Bibulo etxean babestu zen aurkarien erasoetatik.
K.a. 52an, Ponpeioren alde egin zuen Bibulok, Zesarrengandik urruntzen ari zelako. Bibulok zein Katon Minorrek utzi zion Ponpeiori kontsul bakarra izatea, Klodio Pulkerren hilketa gorabehera. K.a. 51n, Siria probintziako gobernatzaile izendatu zuten Bibulo. Hor, armada iraindu zuen bera iritsi baino lehen irabazitako batailaren ohorea aldarrikatuz.
K.a. 48an, Zesarrek Rubikon ibaia zeharkatu ondoren, Bibulok Ponpeioren alde jo zuen ezbairik gabe. Itsaso Adriatikoko armadaren burua izan zen. Zesarren itsas-armada atzeman zuen. Baina alferrikako garaipena bihurtu zen hori, Zesarrek Farsalus bataila erabakigarria irabazi zuelako. Urte horretan bertan hil zen Bibulo.
* Datuak: Q316775
* Multimedia: Marcus Calpurnius Bibulus / Q316775
# Luzio Oktavio

Luzio Oktavio (latinez: Lucius Octavius; c. K.a. 116 – K.a. 74) Erromatar Errepublikako politikari bat izan zen.
Oktavio ziur aski Gneo Oktavioren semea zen (K.a. 87an kontsula izan zena) eta Gneo Oktavioren biloba (K.a. 128an kontsula izan zena)-
Oktavio K.a. 165ean kontsula izan zen bere birraitona Gneo Oktaviok eraikitzea agindu zuen Palatinoko luxuzko etxe batean bizi zen.
# Tarso

    Artikulu hau Turkiako hiriari buruzkoa da; hezur multzoa gaitzat duena beste hau da: «Tartso»
Tarso (hititeraz: 𒋫𒅈𒊭 ‎, Tārša; antzinako grezieraz: Ταρσός, Tarsós; armeniera klasikoz: Տարսոն, Tarson; arabieraz: طَرسُوس‎, Ṭarsūs) Turkiako hegoaldeko hiria da, Asia Txikian (Zilizia). San Pauloren sorterria.

## Historia

K.a. XII. mendean argolidarrek sortu zuten. Hititek hartu zuten, eta itsasoko herriek ere menderatu zuten. Asiriarren eta persiarren mendean egon zen. K.a. 333. urtean Alexandro Handiak bereganatu zuen, eta ondoren seleukotarren mende egon zen. Ponpeiok hartu zuen eta Juliopolis izena izan zuen denbora labur batez. 780. urtean arabiarren esku geratu zen, 965. urtean Nizeforok konkistatu zuen, eta 1199. urtean Ziliziako Armeniar Erresumako hiriburu bihurtu zen. 1359. urtean mamelukoek hartu zuten, eta ondoren otomandarren esku egon zen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindiaren 147. araua (ANTZINATEKO HIRIEN EUSKARAZKO IZENAK)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q134287
* Multimedia: Tarsus (town) / Q134287
# Kizzuwadna

Kizzuwadna edo Kizzuwatna, hurriten kulturako erresuma bat izan zen. Anatoliako hegoalde menditsuan kokatua zegoen, gaur egun Turkiako Alexandretako golkoan izena duen inguruan. K.a. II. milurtekoan garatu zen, Brontze Aroan, alegia. Taurus mendilerroak eta Ceyhan ibaiak mugatzen zituen eta Kummani zuen hiriburu. Geroago, Zilizia izena emango zioten lurralde honi.

## Historia

Bere historia, hititen inperioarekin lotuta dago, eta, hasieran, erresuma independente bat izan bazen ere (Adaniya deitua), dirudienez, inperioan hititan sartu zen Hattusili I.aren erregealdian, (K.a. 1650-K.a. 1620). Ondoren, aldiz, hititek izan zuten ahuldadea probestuz, Kizzuwadna independente aldarrikatu zen, honela, Mitanni eta Hititar inperioaren artean zuen tarteko kokapenarekin jokatuz, botere handia lortu ahal izan zuen.
Egoera hau, Telepinu erregeak eta bere ondorengoek onartu zutena, Tudhalia I.aren erregealdira arte mantendu zen, (K.a. 1430-K.a. 1400), Kizzuwadna estatu basailu bihurtu zuena Sunasurako hitzarmenaren bidez, Mitanniren aurkako bere kanpainen aurrekari bezala.
Kizzuwadna, hititar inperioaren basailu bezala mantendu zen Shubiluliuma I.aren erregealdira arte (K.a. XIV. mendearen erdialdea), errege honek, Kizzuwadnaren izenezko independentziarekin amaitu zuelarik.
Kadeshko gudu ezagunean (K.a. 1299/1291 bc), Kizzuwadnak tropak eman zizkion Muwatallis II errege hititari Egiptoko Ramses II.aren aurka. Borroka horren ondorioz, hititek Siriako kontrola sendotu zuten.

## Hititengan izan zuen eragina

Hititar inperioaren mendeko egoera politikoa gora-behera, Kizzuwadnak eragin handia izan zuen hititengan: erresuma honen bidez, hititen kulturan elementu hurritar ugari sartu zituzten, bereziki erlijioan, zenbait errege hititek, Urhi-Teshub kasu, euren izen hurrita erabiltzeraino.
Kizzuwadna, adibidez, Hebat jainkosa hurritaren gurtzaren gune nagusietako bat zen, eta gurtza horrek eragin handia izan zuen k.o. XIII. mendearen amaieran hittiten estatu-erlijioan.
Kizzuwadnak ere zeregin garrantzitsua izan zuen erresumako ekonomian, burdinaren galdaketa eta fabrikaziorako funtsezko zentro bihurtu baitzen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) «Kizzuwadna | ancient kingdom, Anatolia | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1047069
# Lizia

Lizia (lizieraz: 𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊖 Trm̃mis; antzinako grezieraz: Λυκία, Lykia) Asia Txikiko antzinako eskualdea da, Frigiaren hegoaldean dagoena, Karia eta Panfiliako eskualdeen artean.
Zirok konkistatu zuen Persiako Inperiorako, baina ondoren Alexandro Handiaren mende geratu zen. Antzinako Greziaren eskupeko konfederazio izan zen, Klaudio enperadorearen garaian Antzinako Erromako herrialde egin zen arte.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011-12-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (2004/XII/16). 142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak. Bilbo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18927
* Multimedia: Lycia / Q18927