OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Helena Konstantinoplakoa

Helena Konstantinoplakoa (latinez: Flavia Iulia Helena Augusta; Helenopolis, Bitinia, c. 244 - Konstantinopla, Erromatar Inperioa, ca. 330), kristauek Santa Helena ere deitua, Erromatar Inperioko enperatriza izan zen. Eliza Katoliko eta Ortodoxoarentzat santua da. Jaieguna abuztuaren 18an ospatzen da. Arkeologiaren santu babesletzat hartzen da, lehen indusketa arkeologikoa zuzendu ei zuelako.

## Bizitza

Konstantzio Klororen emaztea izan zen, berari uko egin ondoren senarra Teodorarekin ezkondu zen arte, eta Erromako enperadore Konstantino I.a Handiaren ama. Bere semeak Augusta izendatu zuen 325. urtean. Elezaharraren arabera, kristau bihurtu ondoren Helenak Gurutze Santua eta beste erlikia batzuk aurkitu zituen, Jerusalema eta Betleema eginiko bidaia batean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2012/8/17 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Ferrer, Sandra. (2023-05-03). "Santa Elena, la emperatriz patrona de los arqueólogos" in Aleteia. .
* ↑ "Santa Elena, patrona de la Arqueología" in Museo de Zaragoza. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q170164
* Multimedia: Helena of Constantinople / Q170164
# Silvestre I.a

Silvestre I.a (Sant'Angelo a Scala, ? - Erroma, 335eko abenduaren 31) Eliza Katolikoko 33. Aita Santua izan zen, 314 eta 335 bitartean, Konstantino I.a Handia enperadoarearen agintaldian. Aita santu zen garaian sortu zen Erromako Inperio Kristaua. Kanonizaturik dago eta haren eguna abenduaren 31n ospatzen da.

## Bizitza

Gutxi ezagutzen da haren bizitzaren gainean. Jaioteguna ezezaguna da; Liber pontificalis-en arabera, aitak Rufino izena zuen. Kristauen aurkako jazarpenaren azken garaiak jasan behar izan zituen. Elezaharraren arabera Konstantino I.a Handia, kristau egin zen Erromako lehen enperadorea, bataiatu zuen, eta mirari batez legenarra sendatu zion.
314ko urtarrilaren 31n aita santu aukeratu zuten, Melkiadesen ondorengo, Milango Ediktua onartua izan eta urtebetera. Ediktu horrek baimena eman zien kristauei beren erlijioa praktikatzeko eta aske biltzeko. Beti ere, Silvestreren agintaldian Konstantino enperadoreak hark baino eskumen handiagoa izan zuen; enperadoreak berak deitu zituen Arleseko sinodoa eta Nizeako I. kontzilioa (325), Arrioren heresia gaitzetsi zuena.
Elizaren liturgia garatzen lagundu zuen, eta haren aitasantualdian idatzi zen Erromako martirien lehenbiziko martirologioa. Urte haietan eraikiarazi zituen Konstantinok Done Joan Laterangoa eta San Petri basilikak.
Martirioa hartu gabe santutua izan zen lehen kristatuetako bat izan zen. Jai eguna abenduaren 31n ospatzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016/7/22 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindiaren 129. araua: aita santuen izenak. euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2016-7-21).
* 1 2 Pope St. Sylvester I. in: Catholic Encyclopedia (1913). en.wikisource.org (Noiz kontsultatua: 2016-7-22).
* Datuak: Q47149
* Multimedia: Sylvester I / Q47149
# Eusebio (aita santua)

Eusebio Eliza Katolikoko 31. aita santua izan zen 309ko apirila eta abuztua bitartean. Bere agintaldia oso laburra izan zen, lau hilabetekoa. Lapsien arazoari aurre egin behar izan zion, hau da, Dioklezianoren jazarpenean zehar kristau fedea utzi zutenak eta orain itzultze nahi zutenak zirenak. Aita Santuak erori zirenei berriz Elizaren ateak irekitzeko egin zituen ahaleginek aurkari indartsu bat izan zuten Heraklio izeneko batengan. Bien arteko borroka hain izan zen bizia Maxentzio enperadoreak, azkenean biak erbesteratu zituela. Eusebio Sizilian hil zen handik gutxira.
Erromako Kalisto I.aren katakunban lurperatua dago. Bere jaia irailak 26an ospatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q160514
* Multimedia: Pope Eusebius / Q160514
# Zirilo Jerusalemgoa

Zirilo Jerusalemgoa (antzinako grezieraz: Κύριλλος Α΄ Ἱεροσολύμων; Caesarea Maritimatik hurbil, ca. 313 – Jerusalem, 386) Jerusalemgo patriarka eta Elizako doktorea izan zen. Kristau-ikasbideak idatzi zituen, eta Jerusalemgo katekumenoen erlijio-heziketaren arduraduna izan zen. 350. urte inguruan, Jerusalemgo apezpiku izendatu zuten, eta, harrezkero, hiru bat aldiz joan behar izan zuen erbestera (357, 360, 367), eta 378. urtera arte ez zuen, berriz, apezpikutza iritsi. Konstantinoplako Kontzilioan parte hartu zuen, eta bertan Nizeako fedea babestu zuen.
Haren eguna, martxoaren 18an ospatzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q298654
* Multimedia: Cyril of Jerusalem / Q298654
# Julio I.a

Julio I.a (? - 352ko apirilaren 12a), Eliza Katolikoko 35. aita santua izan zen, bere aitasantualdia, 337ko otsailak 7tik 352ko apirilak 12ra arte iraun zuelarik.

## Biografia

Julio I.a Mendebaldeko Erromatar Inperioan jaio zen 337ko otsailaren 7an eta Rustico izena zuen aitak. 337ko otsailak 7an, 35. aita santu egin zuten.

### Arrianoekin izandako ika-mikak

Julio I.a arrianoekin aurrez-aurre jarri zen, haiek abdikarazitako bi kristau gotzain bere postuan berretsi zituenean. 341eko udazkenean, Julio I.ak, kontzilio batera deitu zuen eta e50 gotzain bertaratu ziren hara, arrianismoaren aurka egin eta hainbat gotzain bere tokikitik kentzeko grinan zebiltzenak kondenatzeko ideian.
Konstantino I.a Handia hil ondoren, inperioa hiru semeen artean banatu zen. Horietako bat, Konstantino II.a, laster desagertu zen historiatik, eta beste biak geratu ziren enperadore, Konstantzio II.a Ekialdean eta Konstante Mendebaldean. Konstante katolikoa zen bitartean, Konstantzio arrianoa zen. 350ean, Konstante hil egin zuten, eta Inperioa, Konstantzioren agindupean birbateratu zen. Enperadoreak, orduan, Eliza katolikoaren aurkako jazarpen izugarri bat abiarazi zuen.
Eguberri eguna, urtarrilaren 6ren ordez, abenduaren 25ean ezarri zuen Mendebaldeko elizarentzat, Epifaniarekin batera. Data hau hartu zuen juliotar egutegiarentzako, neguko solstizioa egun horretan gertatzen baitzen; gertaera hau, Ipar Hemisferioko herri askok, bizitzaren zikloaren berrabiarazte berri baten antzera ospatzen zutelarik.
Aulki Santuko Artxibategiaren sortzailetzat hartzen da, dokumentuen kontserbazioa agindu baitzuen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* ↑ http://ec.aciprensa.com/wiki/Papa_San_Julio_I
* ↑ http://www.es.catholic.net/op/articulos/32063/julio-i-santo.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q103101
* Multimedia: Iulius I / Q103101
# Sirizio

Sirizio Eliza Katolikoko 38. aita santua izan zen, 384tik 399 arte.
Damaso I.a aita santua hil ondoren, honen ordezko izateko hautagairik hoberena Jeronimo zen, baina, bere izaera gogorra eta bere hitz mingarrien ondorioz, ez zuen behar adina onarpen izan. Sirizio aukeratua izan zen, bere aitasantualdia 384an hasi zuena. Aukeraketa honekin atsekabeturik, Jeronimo, Erroma utzi eta Ekialdera joan zen.
Sirizio, bere autoritatea bere dekretuetan honako hauek bezalako hitzak erabili zituen lehen aita santua da: "Agintzen dugu", "Dekretatzen dugu", "Gure autoritateagatik"... enperadorearen ohiko estilo erretorikoan. Sirizio, gainera, Aita Santu titulua erabili zuen lehena ere bada.
San Paulo Harresiz Kanpokoaren lehen basilika ere sagaratu zuen. Bere izena, 1823an ia osorik suntsitu zuen sutean kaltetua izan ez zen basilika honetako zutabeetako batean ikus daiteke oraindik.
Klerigoentzeko zelibatua agindu zuen.
399ko azaroak 26an hil zen, eta Pristzilaren katakonban lurperatuta dago. XVIII. menderarte, bere izena ez zen santuen zerrendan sartu, Benedikto XIV.aren aitasantualdira arte.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q161443
* Multimedia: Siricius / Q161443
# Petronio Maximo

Petronio Maximo (latinez: Petronius Maximus; 396 – 455), erromatar aristokrata, eta 455ean mendebaldeko enperadorea izan zen.
Jatorri handiko familia batean jaioa, Maximo goi-mailako karguetan aritu zen bizitza osoan. Flavio Aetiok eta Maximok elkarrekiko harreman txarrak arazo asko sortu zuen. Antiokiako Joanek dioenez, Maximok Aetio eta Valentiniano III.a erailtzeko konspirazioetan parte hartu zuen.
Valentiniano III.aren heriotzaren ostean, ez zegoen ondorengo garbirik. Maximok beste arerioak garaitu zituen jauregia kontrolpean eduki zuelako. Lizinia Eudoxia enperadorearen emazte ohia berarekin ezkontzera behartu zuen.
Maximok Avito jenerala Tolosara bidali zuen bisigodoen babesa lortzearren. Alabaina, Avito iritsi orduko, Maximo hilik zegoen, eta misioak zentzu guztia galdu zuen. Izan ere, Genseriko, bandaloen erregea, Italiara ailegatu zenaren berri zabaldu zen Erroman zehar. Horren ondorioz sortu zen anabasan Maximo hilik suertatu zen.
Hiru egun geroago, Genseriko Erroman sartu zen. Bandaloek hiria arpilatu zuten, harik eta Leon I.a aita santuak gelditzeko eskariei kasu egin zieten arte.
* Datuak: Q191940
* Multimedia: Petronius Maximus / Q191940
# Pakomio

Pakomio edo San Pakomio Handia grezieraz: Παχώμιος Pakhomios; koptoeraz: Ⲡⲁϧⲱⲙ‎; Tebaida, c. 292 – 348ko maiatzaren 9a) egiptoar santu eta eremutarra izan zen.
Gurasoak paganoak ziren. 21 urte zituenean, erromatar armadak errekrutatu zuen. Tebasen kristauak ezagutu zituen eta txundituta geratu zen. 314an kristautasunera bihurtu zen eta bataiatu egin zen.
Aszetismoa jarraitzea erabaki zuen eta etsai baten bizitza eraman zuen Anton abadearekin batera. 318 eta 323 artean monasterio bat sortu zuen Tabennisin, 100 monje baino gehiago bildu zituena, eta mugimendu zenobitikoa sortu zuen. Tabenniniko monasterioa nahikoa izan ez zenean, beste bat sortu zuen Pbown. Mugimenduko bizi-arauak idatzi zituen, eta beti arindu zen apaiza izatera.
* Datuak: Q298698
* Multimedia: Saint Pachomius / Q298698
# Klaudiano

Klaudio Klaudiano (latinez: Claudius Claudianus; Alexandria, c. 370 - c. 404) Honorio enperadorearen eta Estilikoren gorteko latinezko poeta bat izan zen, Erromara 394 urtean iritsi ondoren. Milan hirira aldatu eta bertan senatore bihurtu zen. 400 urtean Erromara itzuli eta Estilikoaren kontsulatuaren alde egindako panegiriko bat eskertuz, bere irudiko estatua bat altxatu zuten. Urte berean, Afrikako noble batekin ezkondu zuen, Estilikoaren emaztearen eraginari esker. Poema politikoak (goraipamenak, zirikadak, ...) idatzi zituen batez ere. Ezaguna da bukatu gabe utzi zuen De raptu Proserpinae poema epikoarengatik.

## Lanak

* Panegyricus dictus Probino et Olybrio consulibus.
* In Rufinum.
* De Bello Gildonico.
* In Eutropium.
* Fescennina / Epithalamium de Nuptiis Honorii Augusti.
* Panegyricus de Tertio Consulatu Honorii Augusti.
* Panegyricus de Quarto Consulatu Honorii Augusti .
* Panegyricus de Consulatu Flavii Manlii Theodori .
* De Consulatu Stilichonis.
* Panegyricus de Sexto Consulatu Honorii Augusti.
* De Bello Gothico.
* Poema txikiak: Epithalamium Palladio et Celerinae, Phoenix, de Magnete eta de Crystallo cui aqua inerat.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q205947
# Fabiola Erromakoa

Fabiola edo Fabia Erromakoa (Erroma, ? - 399ko abenduaren 31) Erromako dama kristaua izan zen, Fabiotarren leinukoa. Senarra hiltzean, ondasunak pobreen artean banatu eta Italiako lehen erietxea eraiki zuen Ostian.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2015/11/20 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q163275
* Multimedia: Saint Fabiola / Q163275
# Dorotea Zesareakoa

Dorotea Zesareakoa bere benetako existentzia eztabaidagarria den santu kristaua da. Ustez, IV. mendean martirizatu zuten.
Dorotearen bizitza kondaira hagiografiko batean dago kontatuta, Martirologio Jeronimiano antzinako pasio batean, eta "karitatezkoa, garbia eta jakintsua" bezala deskribatzen du. Fedez kristaua, Saprizio prefetak jainkoei sakrifizio bat eskaintzeko eskatu zionean, uko egin eta torturatua izan zen. Prefetak Krista eta Kalista ahizpa apostaten esku utzi zuen, erlijio kristaua utz zezan konbentzi zezaten, baina alderantziz gertatu zen: biak kristautasunera eraman zituen eta bizirik erre zituzten, Dorotea lepoa moztera kondenatua izan zen bitartean.
Martiriorako bidean, Teofilo aurkitu zuen, eta ironiaz esan zion: «Kristoren emaztea, bidal iezazkidazu zure senarraren lorategiko sagarrak eta arrosak». Onartu egin zuen Doroteak, eta lepoa moztu aurretik, otoitz egiten ari zela, haur bat agertu zen, hiru arrosa eta hiru sagar ekarri zizkiona, negu gordinean bazeuden ere. Teofilori eskatu zizkion, eta miraria ikusirik, kristautu egin zen.
Bere ospakizun liturgikoa otsailaren 6an da. Fruta eta lorez osatutako saski bat du ezaugarri ikonografiko gisa. Jarraitzaile diren mojei dorotea esaten zaie.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q242274
* Multimedia: Saint Dorothy / Q242274
# Martzelo I.a

Martzelo I.a Eliza Katolikoko 30. aita santua izan zen 308 eta 309 bitartean. San Martzelino aita santua hil eta lau urte ingurura aukeratua izan zen Diokleziano enperadorearen jazarpenaren ondorioz (303-305). Jazarpen horrek kristauengan eragin zuen krisiari aurre egin behar izan zion, kristau horiek, nekaldiari zioten beldurragatik euren fedetik apostatatu zutelarik edo praktika erlijiosoak utzi zituztelarik, baina orain itzultzeko gogoa zutelarik. Elizara itzuli nahi zutenek jazarpenak iraun zuenean euren fedea arbuiatu izanagatik penitentzia egin behar zutela adierazi zuen. Erabaki honen aurka zeudenek Maxentzio enperadoreak erbesteratzea lortu zuten. Erbestean hil zen 309ko urtarrilak 16an. Bere gorpua Erromara itzulia eta Prizilako hilerrian lurperatua izan zen.
Aita Santu bezala eman zuen agintaldian, jazarpenean zehar suntsituak izan ziren tenpluak berreraikitzen aritu zen. Erroma hogeita bost sektoretan banatu zuen, presbitero edo parroko bat horietako bakoitzaren arduradun bezala jarriz. Energia askokoa, gotzainak bere baimen zehatzik gabe ez zitezela kontzilioan bildu agindu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q102131
* Multimedia: Marcellus I / Q102131
# Aines (martiria)

    Artikulu hau III. mendeko Erromako martiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Santa Aines (argipena)».
Santa Aines edo Santa Ines kristautasuneko santu ezaguna da, martiria. Erroman hil zuten Dioklezianoren garaian. Jaieguna urtarrilaren 21ean da. Ines eta Aines euskarazko izenen jatorrian dago santu honen izena, Agnes latinez. Grezierako (H)agné 'aratza, garbia'-tik dator santuaren izena, latinez Agnes bihurtua. Herri-etimologia dela medio Agnus Dei-rekin lotu zen, Jainkoaren bildotsarekin, eta horregatik ikonografian bildots batekin lagundua agertzen da santua sarritan.

## Martirioa

12 edo 13 urteko haurra zela, kristauen aurkako jazarpen aro batean, hil omen zuten. Kristau tradizioaren arabera, aberats gazte eta ederra izanik, mutil askok nahi zuten ezkontide izateko, baina Ainesek guztiei muzon egiten zuen erlijiozko garbitasunean sinesten baitzuen osoki. Mutil haietako batek edo batzuek, erresuminez, salatu egin zuten eta kirstaua izatea krimena zenez atxilotu egin zuten. Senpronio prefektuak kondenatu zuen lotsaz biluzik ibiltzera Erromako kaleetan, baina mirariz ilea luzatu zitzaion, ez zezan inork larrubizi ikusi. Gizonek nahi ahala bortxa zezaten baimena ere eman zuen prefektuak, baina saiatzen zirenak mirariz itsututa geratu ziren. Azkenean sutan erretzera kondenatu zuten, baina suak ere uko egin zio Aines erretzeari: sugarrak banatu egin ziren alboetara, zutoinean zegoen Ainesen gorputza errespetatuz. Azkenean borreroak ezpata batekin hil zuen.

### Erlikiak

Dioklezianoren zirkua, egungo Erromako Piazza Navona delakoan zelarik, inguru hartan aurkitutako hezur zahar asko martirien erlikiatzat hartuta daude, eta Ainesena zela esaten den burezurra bertan gorde eta adoratzen da, enparantzan bertan dagoen Sant'Agnese in Agone elizan. Haur baten burezur txiki bat da, erlikia-ontzi batean bistan dagoena kapera batean.

## Iruditegia

* Ainesen martirioa (egurrak ez omen surik hartu), Ercole Ferrataren eskultura, Sant'Agnese in Agone elizan.
* Aines bildotsarekin.
* Sainta Ainesen burezurra, Sant'Agnese in Agone elizako erlikia.

## Erreferentziak

* ↑ «Ines - Pertsona-izenak - Euskal Onomastikaren Datutegia (EODA)» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2019-05-25).
* ↑ «Joakin Lizarraga: Sanduen bizitzak» klasikoak.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2019-05-26).
* ↑ «St. Agnes of Rome | Antiochian Orthodox Christian Archdiocese» ww1.antiochian.org (Noiz kontsultatua: 2019-05-25).
* Datuak: Q210096
* Multimedia: Saint Agnes of Rome / Q210096
# Marko Ostiakoa

Artikulu hau Aita Santuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».
Marko Ostiakoa (Erroma, ? – Erroma, 336ko urriaren 7a) Aita Santu izan zen, 336ko urtarrilaren 18tik urte bereko urriaren 7an hil zen arte. Bere jaiotza urtea, ez da ezagutzen. Esaten denez, erromatarra zen, baina ez da askorik ezagutzen bere bizitzari buruz Aita Santu izan aurretik. 34. aita santua izan zen.
Konstantino I.a Handiak, donatismoaren arazoa ikertzeko antolatutako gotzain konferentzia bat aipatzen duen gutuna, Melkiades aita santuari eta Marko izeneko norbaiti zuzendua doa. Marko hau, jakina, erromatar kleroko partaide bat zen, apaiza edo diakonoa, eta, ziuraski, aita santua bera. Arrianismoari dagokionez egin zuenari buruz, garai hartan Ekialdeko Elizari kalte handia egiten ziona, ez da ezer jakin.
Bi konstituzio ematen zaizkio Marko aita santuari. Lehenengoaren arabera, Markok, palio azpian izendatu zuen Ostiako Gotzaina, eta baimena eman zion, Erromako gotzainarekin gauza bera egiteko. Inbestitzea, ohitura bihurtu zen IV. mendearen amaieran, eta, beraz, litekeena da aita santuak Ostiako gotzainaren pribilegioa berretsi izana, baina hau jada erabilia zen. Palioaren emateari dagokionez, historia, ezin daiteke ezarri IV. mendeko iturrien bidez, irudi hau adierazten duten monumenturik antzinakoenak, V. eta VI. mendekoak baitira, eta palioa ematen duen aita santu baten aipamenik antzinakoena, VI. mendekoa da. Liber Pontificalis delakoan, honako hau agertzen da Markori buruz: Et constitutum de omni ecclesia ordinavit, baina ez dakigu ze konstituziori buruz ari den.
Aita santu honi, bi basilika eraiki izana ematen zaio. Horietako bat, hiri barruan eraiki zen, "Juxta Pallacinis" eskualdean, gaur egungo San Marko eliza dena, gaur egun duen kanpo itxura, beranduago egin ziren aldaketen ondorioz jaso zuena. V. mendean aipatzen da eliza erromatar bezala, eta, beraz, bere sorrera, inongo arazorik gabe, Markori eman ahal zaio. Bestea, hiritik kanpo zegoen, eliza hilerri bat izan zen, aita santuak, Balbinaren katakonben gainean eraiki zuena, Via Apia eta Via Ardeatina artean. Konstantino enperadorearen aldetik, altzariak eta bi basilikentzako lurrak jaso zituen.
Marko, Balbinaren katakonbetan lurperatua izan zen, berak eliza eraiki zuen tokian. Bere hilobia, zehazki bertan aipatzen da VII. mendeko ibilbideetan.
Bere jaia, urriaren 7an ospatzen da.

## Erreferentziak

* Aita santuen izenak Euskaltzaindiaren 129. araua
* Datuak: Q132797
* Multimedia: Marcus I / Q132797
# Filomena

Filomena (Korfu(?), 291ko urtarrilaren 10a(?) - Erroma(?), 304ko abuztuaren 10a(?)), geroago Santa Filomena, IV. mendeko martiri katolikoa izan omen zen. Jaioberrien, umeen eta gazteen patroia da.

## Izenaren jatorria

Filomena izena antzinako grezieratik dator, Φιλουμένη, "kantatzea gustatzen zaiona". Hau, era berean, urretxindor arruntari ematen zitzaion izena zen.

## Biografia

1802an, hizki-zatiak zituzten hezur batzuk aurkitu ziren Santa Priszilako katakonbetan. Filumena deituriko martiri baten izena ageri zen. 1805ean, erlikia haiek Mugnanora eraman zirenean, mundu guztira zabaldu zen martiriaren ospea, eta bere bizitza idatzi ere egin zen. 1904an, ordea, H. Marruchik erakutsi zuen inskripzioak faltsuak zirela.
Antzina, abuztuaren 11n ospatzen zen Santa Filomenaren Eguna, baina 1961ean kendu zen santutegitik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ (Ingelesez) Online, Catholic. «St. Philomena - Saints & Angels» Catholic Online (Noiz kontsultatua: 2021-01-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q466428
* Multimedia: Saint Philomena / Q466428
# Emilia Hilaria

Emilia Hilaria (c. 300 – c. 363) galo-erromatar mediku bat izan zen. Medikuntza praktikatzen zuen, eta ginekologia eta obstetriziari buruzko liburuak idatzi zituen. "Hilaria" deitzen zioten haurtxo baten zoriontasuna adierazten zuelako.

## Bizitza

Emilia Erromatar Inperioan jaio zen, gaur Mosela den inguruan, Frantzian. Heldutasunean eremu horretan jarraitu zuen bizitzen eta bertan egin zen mediku. Emilia Ausonioren amaren aldeko izeba zen, Graziano enperadorearen tutore bihurtu zen galo-erromatarra. Ausoniok bere familiako kideei buruzko poema biografiko sail bat idatzi zuen, Emilia barne, Parentalia izenekoa. Izebari buruzko poemak, Emilia, "birjin dedikatu" gisa deskribatzen zuen, ezkontzeari uko egin zionak bere karreraren hobespenerako. "Medikuntza arteetan beste edozein gizon bezain trebea" zela adierazten zuen poeman. Mediku zintzo eta trebe izendatu zuen, bere anai medikuari ikasketekin lagundu ziolarik.

## Herri kulturan

Emilia irudi nabarmen bat izan zen Judy Chicagoren The Dinner Party instalazioan, Heritage Floor saileko 999 izenen artean irudikatua.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) Harvey, Joyce; Ogilvie, Marilyn. (2000-07-27). The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives from Ancient Times to the Mid-Twentieth Century. Taylor & Francis ISBN 9780203801451. (Noiz kontsultatua: 2018-03-01).
* ↑ F., Gardner, Jane. (1986). Women in Roman law & society. Indiana University Press ISBN 0253206359. PMC 13327284..
* ↑ Decimus Magnus, Ausonius. (1886). Opuscula. Part 3, Domestica, 33. Rudolfus Peiper ed., Leipzig.
* ↑ (Ingelesez) Women healers and physicians : climbing a long hill. University Press of Kentucky 1997, 144 or. ISBN 081310954X. PMC 925209473..
* ↑ «Brooklyn Museum: Aemilia» www.brooklynmuseum.org (Noiz kontsultatua: 2018-03-01).

## Bibliografia

* (Ingelesez) Hurd-Meade, Kate Campbell. (1938). A History of Women in Medicine. Haddam Press; First edition.
# Arbogasto

Flavio Arbogasto (latinez: Flavius Arbogastes; ?- 394ko irailaren 6a) jatorri frankoa zuen erromatar jenerala izan zen.

## Biografia

Richomeresren iloba, Magnus Maximus 388an hil zenean, Teodosio I.a Handiak Inperio osoko magister militum izendatu zuen eta horrela, de facto potere osoa lortu zuen. Pagano sutsua, kristautasuna uzteko senatarien matxinada zuzendu zuen.
392an Valentiniano II.a hil zenean, Flavio Eugenio hautatu zuen bere enperadore txotxongilo. Teodosiok Honorio bere semea enperadore izendatu zuen eta bion arteko gerra zibila piztu zen.
394ko irailaren 5ean Teodosiok Arbogasto eraso zuen Frigidusko guduan. Borroka latza izan zen eta, gudua galtzerakoan, Arbogastok bere buruaz beste egin zuen. Eugenio gudu-zelaian hil zen.

## Erreferentziak

* ↑ Jones, Arnold Hugh Martin, John Robert Martindale, & John Morris. (1992). Prosopography of the Later Roman Empire. 1 Cambridge University Press, 260-395 or. ISBN 0-521-07233-6..
* ↑ Burns, Thomas S.. (1994). Barbarians Within the Gates of Rome: A Study of Roman Military Policy and the Barbarians, ca. 375-425 A.D.. Indiana University Press, 105 or..
* Datuak: Q380065