# Irailaren 5

Irailaren 5a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta berrogeita zortzigarren eguna da, 249.a bisurteetan. 117 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Joseba Etxeberria Jaiotza: Elgoibar, 1977 Silvestre Igoa Jaiotza: Donostia, 1920 Heriotza: Donostia, 1969ko maiatzaren 31 Andoni Imaz Jaiotza: Donostia, 1971 Marta Cárdenas Jaiotza: Donostia, 1944 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Luis XIV.a Borboikoa Jaiotza: Saint-Germain-en-Laye-ko gaztelua, 1638 eta 1638 Heriotza: Versaillesko jauregia, 1715eko irailaren 1a Freddie Mercury Jaiotza: Zanzibar, 1946 Heriotza: Kensington eta Garden Lodge, Kensington $^{(en)}$ , 1991ko azaroaren 24a John Cage Jaiotza: Good Samaritan Hospital $^{(en)}$ , Los Angeles eta Los Angeles, 1912 eta 1912 Heriotza: New York, 1992ko abuztuaren 12a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Iñigo Muguruza Jaiotza: Irun, 1964ko abenduaren 17a Heriotza: , 2019 José María Urkijo Ibarra Jaiotza: Bilbo, 1872ko maiatzaren 5a Heriotza: Donostia, 1936 Federico Etxebarria Uribe Jaiotza: Bilbo, 1911ko uztailaren 28a eta 1911 Heriotza: Madril, 2004 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Teresa Kalkutakoa Jaiotza: Skopje, 1910eko abuztuaren 26a Heriotza: Kalkuta, 1997 Pieter Bruegel Zaharra Jaiotza: Breda, 1525, 1520(e)ko hamarkada eta 1526 $^{(egutegigregorianoa)}$ Heriotza: Brusela, 1569 Auguste Comte Jaiotza: Montpellier, 1798ko urtarrilaren 19a Heriotza: Paris, 1857 Rudolph Carl Virchow Jaiotza: Świdwin, 1821eko urriaren 13a Heriotza: Berlin, 1902 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Emakume Indigenaren Nazioarteko Eguna
* Migratzaileen erreskatea Mediterraneon, 2015eko ekainean.
* 1793 - Frantziako Konbentzio Nazionalaren aginduak betez Terrorea hasi zen, hamar hilabeteko errepresio eta gillotina bidezko exekuzio garaia.
* 1918 - Eusko Ikaskuntzak Oñatin egin zuen batzarra eta Euskaltzaindia sortzea erabaki zuten.
* 2015 - Migrazio krisia Europan sakondu zen, Hungarian zeuden 10.000 errefuxiatu inguru Austria eta Alemaniara iritsi eta gero (migratzaileen erreskate bat irudian).
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Irail2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Astelehena
* 2023: Asteartea
* 2024: Osteguna
* 2026: Larunbata
* 2027: Igandea
* 2028: Asteartea
* Izendegia
* Santutegia:
* Teresa Kalkutakoa, Bertin Sithiukoa
* Seaska egutegia:
* Jugatx, Jugaitx, Jugatxi eta Garoa.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1918 – Eusko Ikaskuntzak Oñatin egin zuen batzarra eta Euskaltzaindia sortzea erabaki zuten.
* 2006 – Gerra Zibilean Euskal Herritik ihes egin behar izan zuten haurrei omenaldia egin zitzaien Gasteizen.
* 2010 – Euskadi Ta Askatasunak adierazi zuen hilabete batzuk lehenagotik etenik zituela eraso ekintza armatuak.

### Mundua

* 1793 – Frantziako Konbentzio nazionalaren aginduak betez Terrorea hasi zen, hamar hilabeteko errepresio eta gillotina bidezko exekuzio garaia.
* 1877 – Zaldi Ero siux buruzagia hil zuen baionetaz estatubatuar soldadu batek. (j. 1849).
* 1887 – Exeter hiriko Theatre Royalren sutean 186 hildako izan ziren.
* 1917 – AEBetako Poliziak IWW sindikatuko 165 langile atxilotu zituen.
* 2007 – Nikaraguan Felix urakanak hainbat hildako eta kalte material ugari utzi zituen.
* 2008 – Gustav urakanak kalte izugarriak eta hildakoak utzi zituen Kariben eta AEB hegoaldean.
* 2014 – Ukrainako, Donetskeko eta Luhanskeko herri errepubliketako, Errusiako eta ESLAko ordezkariek Minskeko protokoloa sinatu zuten.
* 2015 – Migrazio krisia Europan sakondu zen, Hungarian zeuden 10.000 errefuxiatu inguru Austria eta Alemaniara iritsi eta gero.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 1919 – Euskaltzaindiako lehen lau euskaltzain oso izendatu ziren: Resurreccion Maria Azkue, Luis Eleizalde, Julio Urkixo eta Arturo Kanpion.

### Mundua

* 2000 – Memento filma estreinatu zen, Christopher Nolanek zuzendu eta Guy Pearce, Carrie-Anne Moss eta Joe Pantoliano aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia
### Euskal Herria

* 2011 – Euskal Irrati Telebista ETBK Sat katea aireratzen hasi zen.

### Mundua
## Kirolak
### Mundua

* 2010 – Shoya Tomizawa Moto2ko japoniar pilotua hil zen, San Marinoko Sari Nagusian erorikoa izan ondoren.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1705 – Antonio Jose Mazarredo Morgan, bizkaitar itsasgizon eta politikaria eta Bilboko alkatea (h. 1753).
* 1836 – Obdulio Perea, arabar poeta, antzerkigile eta itzultzailea (h. 1870).
* 1847 – Jean-Baptiste Constantin, euskal idazlea (h. 1922).
* 1860 – Victoriano Huitzi, nafar idazlea (h. 1938).
* 1870 –
** Joaquín Arteaga, donostiar noble eta politikaria, XVII. Infantadoko dukea (h. 1947).
** Antonio Madariaga, gipuzkoar apaiz jesuita eta idazlea (h. 1921).
* 1880 – Alfredo Alonso-Allende, bizkaitar ongilea.
* 1882 – Lorenzo Luis Yanguas, nafar musikari eta musikagilea (h. 1946).
* 1886 - Inaxio Asteasuinzarra Lertxundi, Oyarzun, gipuzkoar errotaria eta errota konpontzaile eta asmatzailea (h. 1954).
* 1896 – Obdulio Lopez de Uralde, arabar marrazkilaria, ilustratzailea eta margolaria (h. 1957).
* 1900 – Juanin Bilbao, bizkaitar atleta eta futbolaria.
* 1901 – Angel Kastrexana, bizkaitar oftalmologoa.
* 1907 – Frantzisko Jabier Landaburu, arabar politikaria (h. 1963).
* 1916 – Isidoro Urra, euskal herritar futbolaria (h. 2006).
* 1917 – Manuel Aldai, gipuzkoar mediku eta futbolaria (h. 1976).
* 1918 – Ghislaine de Polignac, frantziar bon vivant eta idazlea, Biarritzen (h. 2011).
* 1920 –
** Loren Eguren, elorriotar mende luzea bizi izan zuen etxekoandre langilea (h. 2023).
** Silvestre Igoa, Igoa, Errealeko futbolaria (h. 1969).
* 1926 – Jesús Infante, arabar margolaria, Logroñon (h. 2016).
* 1944 – Marta Cárdenas, gipuzkoar margolari eta grabatzailea.
* 1946 – Luis Carlos Santiago, gipuzkoar saskibaloi jokalari ohia.
* 1949 – Itziar Idiazabal, gipuzkoar hizkuntzalari eta psikolinguista.
* 1952 – Isidoro Gallo, bizkaitar argazkilaria.
* 1953 – Xabier Olarra, euskal idazlea eta itzultzailea.
* 1956 – Joxean Sagastizabal, gipuzkoar euskal idazlea eta umorista.
* 1964 – Paddy Rekalde, euskal idazlea.
* 1967 – Roberto Iñiguez de Heredia, arabar saskibaloi jokalari ohi eta entrenatzailea.
* 1971 –
** Santiago Castillejo, nafar futbolari ohi eta entrenatzailea.
** Andoni Imaz, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1972 –
** Itziar Mínguez, bizkaitar poeta, narratzaile eta gidoilaria.
** Regina Salcedo, nafar poeta eta eleberrigilea.
* 1973 - Adela González, gipuzkoar kazetari eta telebista aurkezlea.
* 1975 – Oier Guillan, gipuzkoar idazlea.
* 1977 – Joseba Etxeberria, Athleticeko gipuzkoar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1987 – Ekain Perez, gipuzkoar irrati esatari eta musikaria.
* 1992 – Ane Miren Martínez de Lahidalga, arabar futbolaria.
* 1999 – Sergio Cubero, bizkaitar futbolaria.

### Mundua

* 1187 – Luis VIII.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1226).
* 1568 – Tommaso Campanella, italiar fraidea, filosofoa, teologoa, astrologoa eta poeta (h. 1639).
* 1638 – Luis XIV.a Frantziakoa, Frantziako eta Nafarroako erregea (h. 1715).
* 1652an bataiatua – William Dampier, ingeles itsasgizon eta itsaslapurra (h. 1715).
* 1704 – Quentin de La Tour, frantziar margolaria, Frantziako erretratugile ospetsuena (h. 1788).
* 1733 – Christoph Martin Wieland, alemaniar poeta eta idazlea (h. 1813).
* 1735 – Johann Christian Bach, alemaniar konpositorea, Johann Sebastian Bachen semea (h. 1782).
* 1771 – Karlos Austria-Teschengoa, austriar komandantea (h. 1847).
* 1774 – Caspar David Friedrich, alemaniar margolari erromantikoa (h. 1840).
* 1775 – Juan Martín Díez, espainiar gerrillaria (h. 1825).
* 1781 – Anton Diabelli, austriar musikagilea (h. 1858).
* 1791 – Giacomo Meyerbeer, alemaniar musikagilea (h. 1864).
* 1792 – Pierre Armand Dufrenoy, frantziar geologoa (h. 1857).
* 1816 – Ernest-Charles Lasègue, frantziar medikua (h. 1883).
* 1829 – Lester Allan Pelton, estatubatuar ingeniaria (h. 1908).
* 1831 – Victorien Sardou, frantziar antzerkigilea (h. 1908).
* 1847 – Jesse James, estatubatuar gerrilaria eta bidelapurra (h. 1882).
* 1866 – Wallerand De Hauteclocque, frantziar militarra (h. 1917).
* 1867 – Amy Beach, estatubatuar musikagile eta piano-jolea (h. 1944).
* 1871 – Friedrich Akel, Estoniako estatuburua (h. 1941).
* 1872 – Victor Ardisson, Vampire du Muy, frantziar nekrofilo ospetsua (h. 1944).
* 1876 – Wilhelm Ritter von Leeb, Bigarren Mundu Gerran alemaniar mariskal eta gerra kriminala (h. 1956).
* 1880 – Ioannis Theotokis, Greziako lehen ministroa (h. 1961).
* 1888 – Sarvepalli Radhakrishnan, Indiako bigarren presidentea (h. 1975).
* 1896 – Heimito von Doderer, austriar idazlea (h. 1966).
* 1901 – Mario Scelba, Italiako lehen ministroa eta Europako Parlamentuko presidentea (h. 1991).
* 1902 – Darryl F. Zanuck, estatubatuar zinema-produktorea (h. 1979).
* 1905 –
** Maurice Challe, frantziar jenerala (h. 1979).
** Arthur Koestler, hungariar eleberrigile, kazetari eta saiakeragilea (h. 1983).
* 1908 –
** Carlos Borboi-Bi Siziliak eta Orleans, Borboi etxeko espainiar militarra (h. 1936).
** Joaquín Nin-Culmell, kubatar musikagilea eta pianista (h. 2004).
** Cecilia Seghizzi, italiar konpositore, biolinista eta pintorea (h. 2019).
* 1912 – John Cage, estatubatuar musikagile eta piano-jotzailea (h. 1992).
* 1914 – Nicanor Parra, txiletar poeta, matematikari eta fisikaria (h. 2018).
* 1915 –
** Astrid Hjertenæs Andersen, norvegiar idazlea eta poeta (h. 1985).
** Horst Sindermann, Alemaniako Errepublika Demokratikoko lehen ministroa (h. 1990).
* 1916 – Allan Louisy, Santa Luziako lehen ministroa (h. 2011).
* 1921 – Jack Valenti, MPAAren presidentea eta copyright aldeko lobbysta garrantzitsua (h. 2007).
* 1924 – Ignacio García López, espainiar politikaria, Bizkaiko gobernadore zibila izandakoa (h. 2017).
* 1929 –
** Bob Newhart estatubatuar komediante eta aktorea (h. 2024).
** Andrian Nikolaev, sobietar kosmonauta (h. 2004).
* 1930 – Ken Naganuma, japoniar futbolaria (h. 2008).
* 1939 –
** Claudette Colvin, Alabamako emakume afroamerikarra, historialari batzuen iritziz Afro-amerikarren eskubide zibilen mugimenduaren ama.
** George Lazenby, australiar telebista eta zinemako aktorea eta modeloa.
** Clay Regazzoni, suitzar 1 Formulako gidaria (h. 2006).
* 1940 – Raquel Welch, estatubatuar aktorea (h. 2023).
* 1941 – Rachid Boudjedra, frantsesezko aljeriar idazlea.
* 1942 – Werner Herzog, alemaniar zinemagilea.
* 1943 – Dolores Prida, kubatar-estatubatuar kazetari eta antzerkigilea (h. 2013).
* 1945 – Al Stewart, eskoziar egile abeslari eta folk-rock musikaria.
* 1946 –
** Kyongae Chang, hegokorear astrofisikaria.
** Freddie Mercury, Queen taldeko abeslaria (h. 1991).
* 1948 – Rewat Buddhinan, The Impossibles Thai pop taldeko abeslari, ekoizle eta kide sortzailea (h. 1996).
* 1950 – David Vunagi, Salomon uharteetako gobernadore orokorra (h. 2025).
* 1951 –
** Paul Breitner, alemaniar futbolari ohia.
** Michael Keaton, estatubatuar aktore eta zinema zuzendaria.
* 1953 – Murray Mexted, zeelandaberritar errugbilari ohia.
* 1954 – Yu Myeong-Hee, hegokorear mikrobiologoa.
* 1957 –
** Nancy Rourke, estatubatuar artista gorra.
** Peter Winnen, herbeheretar txirrindulari ohia.
* 1960 –
** Karita Mattila, finlandiar sopranoa.
** Gisberta Salce Júnior, brasildar emakume transgeneroa, diskriminazio anitzaren ikurra (h. 2006).
* 1964 - Anna Fiske, suediar ilustratzailea eta idazlea.
* 1965 – Osamu Maeda, japoniar futbolari ohia.
* 1966 – Achero Mañas, espainiar aktore eta zinema zuzendaria.
* 1967 – Matthias Sammer, alemaniar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1969 –
** Leonardo Araújo, brasildar futbolari ohia.
** Alena Barillová, eslovakiar txirrindularia.
** Francesc Homs, kataluniar abokatu eta politikaria.
* 1973 –
** Paddy Considine, ingeles aktorea, zinema zuzendaria eta gidoigilea.
** Rose McGowan, italiar aktorea.
* 1976 –
** Tatiana Gutsu, ukrainar gimnasta ohia.
** Carice van Houten, herbeheretar aktorea.
* 1978 – Chris Hipkins, Zeelanda Berriko lehen ministroa.
* 1980 – Marianna Madia, italiar politikaria.
* 1983 - Kenya Cuevas, pertsona transgeneroen eskubideen aldeko mexikar ekintzailea.
* 1986 – Miguel Pallardó, espainiar futbolaria.
* 1989 – Pere Tomàs, espainiar saskibaloi jokalaria.
* 1990 – Angy, espainiar aktore eta abeslaria.
* 1998 – Laura Corbacho, espainiar aktorea.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1936 - Francisca Alonso Prado, nafar etxekoandrea, fusilatua (j. 1896).
* 1937 – Alejandro Mallona, EAJko politikari eskuindar, katoliko eta abertzalea, Mundakako alkatea, fusilatua (j. 1878).
* 1966 – Guido Caprotti, espainiar-italiar margolaria, Balmasedan (j. 1887).
* 2004 – Federico Etxebarria Uribe, bilbotar margolaria, Madrilen (j. 1911).
* 2008 – Mikel Errazkin, euskal musikari eta musikagilea eta Sorotan Bele taldearen sortzaileetako bat (j. 1974).
* 2019 – Iñigo Muguruza, gipuzkoar musikaria (j. 1964).

### Mundua

* 1548 – Katalina Parr, Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. 1512).
* 1782 – Bartolina Sisa, Aimara heroi nazionala (j. 1753).
* 1803 – Pierre Choderlos de Laclos, frantziar idazle eta militarra (j. 1741).
* 1838 – Charles Percier, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (j. 1764).
* 1857 – Auguste Comte, soziologiaren sortzailea eta positibismoaren sortzailea (j. 1798).
* 1866 – Jules Dupuit, frantziar ingeniari eta ekonomialaria (j. 1804).
* 1876 – Manuel Blanco Encalada, Txileko presidentea (j. 1790).
* 1877 – Zaldi Ero, siux buruzagia (j. 1840?).
* 1891 – Jules-Élie Delaunay, bretainiar margolaria, eragin handiduna (j. [1828]]).
* 1902 – Rudolf Virchow, alemaniar mediku, antropologo, biologo eta politikaria (j. 1821).
* 1906 – Ludwig Boltzmann, austriar fisikaria (j. 1844).
* 1914 – Charles Péguy, frantziar idazle eta filosofoa (j. 1873).
* 1922 – Alvilde Prydz, norvegiar idazlea (j. 1846).
* 1930 – Carl Panzram, estatubatuar serie-hiltzailea (j. 1901).
* 1936 – Gustave Kahn, frantziar idazlea eta arte-kritikaria (j. 1859).
* 1940 – Charles de Broqueville, Belgikako lehen ministroa (h. 1860).
* 1964 –
** Ángel Cruchaga Santa María, txiletar poeta (j. 1897).
** Elizabeth Gurley Flynn, estatubatuar politikari, sindikalista eta feminista (j. 1890).
* 1966 – Emilio Cecchi, italiar idazle eta kritikoa (j. 1884).
* 1970 – Jochen Rindt, 1 Formulako austriar pilotua, munduko txapelketa hil ostean irabazi duen gidari bakarra (j. 1942).
* 1983 – Antonio Mairena, flamenkoaren historiaren abeslari handienetariko bat (j. 1909).
* 1988 – Gert Fröbe, alemaniar aktorea (j. 1913).
* 1996 – Anselm Strauss, estatubatuar soziologoa (j. 1916).
* 1997 –
** Georg Solti, hungariar orkestra-zuzendaria (j. 1912).
** Teresa Kalkutakoa, albaniar misiolaria, Karitateko Misiolarien kongregazioaren sortzailea eta 1979ko Bakearen Nobel Saria (j. 1910).
* 1998 – Félix Morisseau-Leroy, haitiar idazlea eta bertako kreoleraren sustatzailea (j. 1912).
* 2000 – Abdul Haris Nasution, indonesiar militarra, Indonesiaren Independentziaren Aldeko Iraultzaren heroietako bat (j. 1918).
* 2001 –
** Tamara Smirnova, errusiar astronomoa (j. 1935).
** Tamara Smirnova, errusiar astronomoa (j. 1935).
* 2010 –
** Guillaume Cornelis van Beverloo, Corneille, belgiar margolari eta grabatzailea (j. 1922).
** Shoya Tomizawa, motoziklismoko japoniar pilotua, eroriko baten ondorioz (j. 1990).
* 2015 – Setsuko Hara, japoniar zinema antzezlea (j. 1920).
* 2017 – Nicolaas Bloembergen, herbeherear-estatubatuar fisikaria, 1981eko Fisikako Nobel Saria (j. 1920).
* 2018 – Freddie Oversteegen, Herbehereetako erresistentzia komunistako kidea II. Mundu Gerrako Herbehereetako okupazioan (j. 1925).
* 2020 – Jiří Menzel, txekiar zinema eta antzerki zuzendari, aktore eta gidoilaria (j. 1938).
* 2021 –
** Sarah Harding, ingeles abeslaria, modeloa eta aktorea (j. 1981).
** Ivan Patzaichin, errumaniar kanoalaria (j. 1949).
** Živko Radišić, Bosnia-Herzegovinako presidentea (j. 1937).
* 2023 –
** Albert Azarian, armeniar gimnasta (j. 1929).
** María Teresa Campos, espainiar kazetaria, irratiko esataria eta telebistako aurkezlea (j. 1941).
* 2024 –
** Rebecca Cheptegei, ugandar iraupen-korrikalaria, eraila (j. 1991).
** Sérgio Mendes, musikari brasildarra (j. 1941).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Jugatx, Jugaitx, Jugatxi eta Garoa.
* Antzar Eguna Lekeition.
* Emakume Indigenaren Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2854
* Multimedia: 5 September / Q2854