# Katalin Arruabarrena

Katalin Arruabarrena Balanzategi (Otxandio, Bizkaia, 1886ko uztailaren 23a - Gallarta, Bizkaia, 1977ko uztailaren 21a) Katalintxu lora ederra maitasunezko euskal abesti herrikoia inspiratu zuen emakumea izan zen. Gorka Knörren bertsioak arrakasta handia lortu zuen bere garaian.

## Bizitza

Izen propioak aipatzen dituzten kantu herrikoi gehienak anonimotasunetik joaten dira, baina Katalintxu lora ederra abestiaren kasuan zortez iritsi zaigu protagonistaren berri: Maria Cristina Catalina izenarekin bataiatu zuten Juan eta Rosa gurasoek, baina Katalin izan zen beti. Zortzi neba-arrebetan bosgarrena, emakume ederra omen zen eta berarekin maiteminduta zegoenik ere bazen, Periko izeneko bat bai behintzat, haren edertasuna goraipatzen zuen kantu bat sortzeraino. Lirismoz eta maiteminez betetako abestia sortu zuen bertsolari ezezagun baten laguntzaz eta herria arduratu da berori zabaltzeaz, Euskal Herriko kantutegi tradizionalean leku bat egiteraino.
Hamazortzi urteko neskatoa zela, Otxandioko Musika Banda Karlistaren abanderatu izendatu zuten eta sasoiko argazki baten Bergarako Jai Karlistetan erretratatu zuten, Bandako musikari eta abarrez inguratuta. Doinua musikarion errepertorioaren piezetako bat bihurtuko zen.
Pedro Antoñana Garamendi herrikidearekin ezkondu zen, abestiko Periko nonbait eta 1908an Gallartara lekualdatu ziren. Senarrari “El Txistulari” deitzen zioten han, Udaletxeko langile izateaz gain, txistua jotzeko ardura ere bazuelako. Jada alargunduta eta 6 seme-alaben ama zela, 91 urte egin bezperatxoan hil zen.

## Katalintxu lora ederra
### Kantuz

Otxandioko bizilagunek betidanik kantatu ohi dute eta ume-umetatik ikasten dute, izan etxean zein eskolan. Bertako Oihandi abesbatzak ere sarri aurkeztu du bere emanaldietan. Bestalde, abestia musikari desberdinen ahotan eman izan da ezagutzera eta bera osatzen duten ahapaldietako batzuk ezagunagoak dira besteak baino.
1976an Gorka Knörr abeslariak kantuan oinarritutako bertsio bat plazaratu zuen Txalaparta izeneko diskoan.
2002an Oskorri taldeak bere The Pub Ibiltaria proiektuaren 6. abesti-bildumaren bitartez zabaldu zuen, kantari jarriz herritarrak.
2001ean, Euskal Telebistaren Hator Kantari Hator Gabon saioan Juanjo Mena orkestra zuzendariak berau aukeratu zuen abesteko.
2021an Katalinen hereniloba den Maren Alonso Berzosa abeslariak, ume-umetatik etxean eta eskolan entzunda zuen kanta berriro ekarri zuen plazara. Begixek diskoaren barruan kaleratu ostean, bere kontzertuetan ezinbesteko piezan bihurtu du. Elkarrizketa desberdinak tarteko, kantuaren inspiratzaile izan zen pertsonaia ezagutzen lagundu du gallartarrak eta 2022an Bilboko Orkestra Sinfoniakoarekin batera Katalintxurena grabatu zuen, Ura bere bidean emanaldi musikalean BEC-en milaka lagunen aurrean abestuz.

### Idatziz

Katalin Arruabarrenan inspiratutako maitemin abesti honen letra eta akordeak hainbat doinutegi eta artxibok dute eskuragarri.
Emilio Julian Donado Urigoitia musikologoak batu eta Pedro Jose Landa Lazkanorekin batera idatzitako Otxandio, Oleta, Gatzaga, Legutio eta Ubideko euskal herri-kantak liburuan, abestiaren partitura, letra eta Katalinen aipamen biografikoa ere jasotzen da.

### Letrak

"Katalintxu lora ederra
zeu klabeliña,
antxiña egin jatan
zeuganako miña.
Zeuganako min hori
pentsatu ezketiño,
ezin dot lorik egin
ametsetan baiño".
Eta bi ahapaldi hauen atzetik bi aldaera guztiz desberdinak abesten dira. Baten honetara jarraitzen du kantuak:
"Katalintxu neure maitia
gura badozu ezkondu,
bijok biziko gara
pozik ta kontentu.
Periko neure maitia
bai, nahi dot ezkondu,
goazen ba ezkontzera
aitak ixten b(ad)osku.
Ezkondu eta gero
joango ga(ra) Madrillera,
kanpuak ikusita
laster gara etxera.
Kanpuak ikusita
pozez beterikan,
kabirute(n) ezkarela
etxeko atian".
Bestean, ostera, horrela dio:
"Amuak bota dittu
uri barrenian,
arrankaria ixteko
Bilboko urian.
Arrankaria juan da
Bilboko urira
Germantxo gelditu da
zerura begira".

## Erreferentziak

* ↑ «EUSKADIKO ARTXIBO HISTORIKOA» www.artxibo.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-15).
* ↑ «EUSKADIKO ARTXIBO HISTORIKOA» www.artxibo.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-20).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Donado Urigoitia, Emilio Julian. (2003). Otxandio, Oleta, Gatzaga, Legutio eta Ubideko euskal herri-kantak. Bilbo: Andresa Landa Axpe Fundazioa, 439-440 or. ISBN 84-607-7123-7..
* ↑ «Katalintxu» gizapedia.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-15).
* ↑ ETBko Gabon Gauak. 2025-01-07 (Noiz kontsultatua: 2025-01-15).
* ↑ «Nor izan zen Katalintxu 'lora ederra'? Haren herenilobak kontatu digu» EITB (Noiz kontsultatua: 2025-01-15).
* ↑ Ura Bere Bidean. (2022-09-01). Ura Bere Bidean 22. "Katalintxu" - Maren / Fernando Velázquez 🌼. (Noiz kontsultatua: 2025-01-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) Portero, Andrés. (2022-09-06). «Maren graba con la BOS ‘Katalintxu’, canción dedicada a su tatarabuela» Deia (Noiz kontsultatua: 2025-01-15).
* ↑ Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Katalintxu lora ederra - Doinutegia - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-15).

## Kanpo estekak

* abestiaren karaokea Gorka Knörr abeslariaren ahotsean
* abestia Oskorri taldearen eskutik
* kantua Maren herenilobaren ahotik
* Pedro Antoñana eta Katalin Arruabarrenaren argazki bana
* Datuak: Q131758826