OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Sesto Ponpeio Festo

Sesto Ponpeio Festo (latinez: Sextus Pompeius Festus) K.o. II. mendeko gramatikari erromatarra izan zen, seguru asko Narbo-n (Narbona) jaioa, Galian.
20 liburukitako epitomea idatzi zuen: De Significatione Verborum izenekoa. Entziklopedia moduko lana zen, historia, latina eta mitologia jasotzen zituena eta guregana iritsi ez den lan zabalago baten laburpena: Marco Verrio Flacoren De Verborum Significatu lanarena. Sesto Ponpeio Festoren lana ere ez zaigu osorik iritsi, nahiz eta Paulo Diakonoak laburtu eta aipatu zuen. Pomponio Letoren lanean ere Festoren lanaren zatiak gorde dira.

## Erreferentziak

* Hainbat egile (1910-1911). «Festus, Sextus Pompeius». in Chisholm, Hugh. Encyclopædia Britannica. A Dictionary of Arts, Sciences, Literature, and General information (ingelesez) 11. edizioa. Encyclopædia Britannica, Inc., gaur egun jabari publikoan.

## Kanpo estekak

* Festo University College London-en orrian (ingelesez).
* Sesto Ponpeio Festo: De verborum significatione.
** Testuak frantsesez Philippe Remacle-ren (1944 - 2011) orrian: itzulpena Auguste Savagner-ek egina eta 1846an Charles-Louis-Fleury Panckoucke-k (1780 - 1844) argitaratua. XI. liburuaren erreprodukzioan latinezko testua ere agertzen da eta, zati batzuetan, Pablo Diakonoaren laburpenak eta Pomponio Leto-ren lanean gordetako testu zatiak.
* Datuak: Q302723
* Multimedia: Sextus Pompeius Festus / Q302723
# Kaio Apuleio Diokles

Kaio Apuleio Diokles (latinez: Gaius Appuleius Diocles; Emerita Augusta, 104 – Preneste, 146 ondoren) Erromatar Inperioan Lusitaniako kirolari hispaniarra izan zen.

## Biografia

Kaio Apuleio Diokles 104. urtean jaio zen Lusitania probintziako hiriburuan, Emerita Augustan (egungo Mérida, Espainia). Lusitaniako zaldiak fama handikoak ziren inperioan.
18 urterekin hasi zen koadriga lasterketa ofizialetan lehiatzen, talde zuriarekin. 24 urte zituela, talde berdean sartu eta hiru urtez bertan aritu zen eta, azkenik, urte gehienak talde gorriaren alde eman zituen, 42 urterekin erretiratu zen arte. 24 urteko ibilbide luzea ezohikoa zen, auriga asko gazte hiltzen baitziren istripuetan; beste askok lasterketak nahi baino lehenago utzi behar izaten zituzten lesionatuta.
Ezohikoa zen, halaber, koadriga gidariaren garaipen portzentajea: %34. Beti ere Erroman egin zioten idazkunaren arabera, 4.257 lasterketatan parte hartu zuen eta 1.462tan irabazi zuen. Beste 1.438 lehiatan bigarren edo hirugarren izan zen helmugan. Gainera, irabazteko inongo aukerarik ez zuela zirudienean, atzetik aurrera egiteko zeukan trebeziagatik zen ospetsua, baita gurdia tiratzen zuten lau zaldien artean ducenarios bat zuelako ere; 200 lasterketatik gora irabazitako zaldia, alegia.
Irabaziak ez zetozkion garaipenetatik soilik. Garaiko merchandisingak ere ekarpen handiak egin zizkion Dioklesi. Gladiadoreen eta aurigen zaleek askotariko objektu oroigarriak erosi ohi zituzten: kirolariaren irudia zuten olio-lanparak, mosaikoak...
Erroman, K. o. 146. urtean Kaio Apuleio Diokles auriga erretiratu zen 42 urterekin. Lankide eta jarraitzaileek haren omenezko idazkun bat eginarazi zuten, Dioklesen ibilbide ikusgarria biltzen zuena. Besteak beste, jardunean irabazitako dirutza jaso zuten inskripzioan: 35.863.120 sestertzio.
Kirol bizitzaren amaieran ez zen Erromatik asko urrundu. Lazion bertan geratu zen, Praenesten, egungo Palestrinan, eta han hil zen. Heriotzaren dataren berri ez dago.
Dioklesek egungo 15.000 milioi dolar irabazi zituen. Aurigaren dirutzarekin inperioko armada osoa hiru hilabetez mantendu zitekeen, edo hiria urtebetez elikatu.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Irazustabarrena, Nagore. (2016-07-31). «Historiako kirolari aberatsena» Argia CC-BY-SA lizentzia.
* ↑ Potter, David Stone. (1999). Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire. University of Michigan Press, 296– or. ISBN 0-472-08568-9..
* Datuak: Q983525
* Multimedia: Gaius Appuleius Diocles / Q983525
# Marcus Minucius Felix

Marcus Minucius Felix (150 - 270) Erromako Inperioaren abokatua eta apologista izan zen. II. eta III.mendeetan bizi izan zen baina data zehatzak ez daude.
Minucius Felixek idatzitako apologia bat ezagutzen dugu, Octavius izenarekin ezaguna. Hiru pertsonen arteko elkarrizketa moduan idatzita dago. Pertsonak egilea, kristau bat, Octavius, eta pagano bat, Zezilio. Hirurak Ostia hiriaren bidean daude eta hitz egiten doaz. Orduan geraera txiki bat ematen da: Serapisen eskultura baten aurrean igarotzerakoan, paganoak muxua airez bidaltzen dio jainkoari. Horren ondorioz hirurak eztabaidatzen hasten dira. Zeziliok kristautasunaren aurka hitz egingo du, Octavius alde eta Minuciusek epaile papera beteko du. Eztabaidaren amaieran Zeziliok kristauen fedea onartuko du eta horregatik Minucius zoriontsu agertuko da.
Kristautasunaren aldeko apologia honetan datu bitxia ikusten da: apologiarako idazki kristauak ez dira erabiltzen. Dirudienez, Tertulianoren Apologeticum liburuarekin lotura estua du eta, antza, bata bestearen gainean eragin zuzena izan du.

## Ikus, gainera

* Tertuliano

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Internet Encyclopedia of Philosophy
* (Latinez) Octavio: latinez, Jatorrizko testua Perseus Proiektuan. Gerald Henry Rendall eta W.C.A. Kerr-en edizioa (1931).
* Datuak: Q319423
# Annonaren prefektua

Annonaren prefektua (latinez praefectus annonae) Erroman Inperioaren garaian elikagaiak hornitzeaz, prezioa erregulatzeaz eta pobreenen artean banatzeaz arduratzen zen ofiziala zen.

## Erreferentziak

* ↑ «Praefectus annonae - Inicio - Diccionario Tesauro de Historia Antigua y Mitología» www.tesaurohistoriaymitologia.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q581899
* Multimedia: Praefecti annonae / Q581899
# Sisto I.a

Sisto I.a (Erroma, 42 - ibidem, 126 edo 128) Eliza Katolikoaren 7. Aita Santua izan zen 117 eta 128 urteen bitartean.
Egoitza Santuaren Annuario Pontificiok (2012) dio Sisto I.a jaiotzez erromatarra zela eta haren aitak Pastor zuela izena.
Liber Pontificalisen arabera, honako hiru arau hauek ezarri zituen:
* Elizako ministroak baino inor ezin ditu ontzi sakratuak ukitu.
* Egoitza Santura deituak izan diren apezpikuei, itzultzean, ez zaie onartuko gutun apostolikoak aurkeztuta izan ezik.
* Prefazioaren ondoren apaizak Sanctus errezitatuko behar du jendearekin.
Meza Kanonean oroitzen den San Sisto ez da Sisto I.a, Sisto II.a baizik.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. . 129. arauan (Aita santuen izenak, 2003an argitaratua) aldaketa bat egin da. Arau hartan Sixto izena ageri zen, baina, orain, Sisto izena hobetsi du Euskaltzaindiak, koherentea izan dadin 66. arauan bertan ageri den Kalisto izenarekin (eta, oro har, izenak mailegatzean kontsonante aurreko ixa letra ese bihurtzearekin, hala nola gertatzen baita testu, esplikatu, espresuki eta antzeko hitzetan).
* 1 2 3 (Ingelesez) Ott, Michael. (1912). «Pope St. Sixtus I» «The Catholic Encyclopedia» New Advent (New York: Robert Appleton Company) 14 (Noiz kontsultatua: 2023-12-15).
* Datuak: Q81634
* Multimedia: Sixtus I / Q81634
# Sotero

Sotero (Fondi, ? - † Erroma, 174) Eliza Katolikoaren 12. Aita Santua izan zen 166 eta 174 urteen bitartean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q101280
* Multimedia: Soterius / Q101280
# Julia Maior

Julia Zesaris edo Julia Maior, latinez Julia Caesaris (K.a. 39ko urriaren 25 - K. o. 14) Augustoren alaba bakarra izan zen, Eskribonia bigarren emaztearena. Julia gurasoak dibortziatu baino egun batzuk lehenago jaio zen.
K.a. 25ean, Julia Martzelo lehengusuarekin ezkondu zen. K.a. 23an hil zen Martzelo. K.a. 21ean, Agriparekin ezkondu zen, zein, leinu apalekoa bazen ere, Augustoren eskuina bihurtu baitzen. Bost seme-alaba izan zituzten: Vipsania Julia (edo Julia Minor), Agripina Maior (Kaligularen ama), Gaio Zesar, Luzio Zesar eta Postumo Agripa. Augusto bera arduratu zen biloben heziketaz. Gaio eta Luzio semetzat eta oinordekotzat hartu zituen. Agripa bizirik zegoenean ere, Augustok familia bere kasa eraman nahi izan zuen: apaltasun eta kastitate ereduak izatera behartu zituen. Hala ere, infideltasunak (batez ere Juliarenak) herritarren hizpide ohikoa ziren.
Agripa hil ondoren, Julia Tiberiorekin ezkondu zen K.a. 11n. Horretarako, Tiberiok Vipsania Agripinaz dibortziatu behar izan zuen, benetan maite zuen emakumea. Gainera Juliarekin izandako semea hil zen. Zorigabeko ezkontza zen Julia eta Tiberioren artekoa. K.a. 6an, Tiberio Rodasera bizitzera joan zen. Orduko, banandurik zeuden.
Augustoren alaba bakarra izanda, Juliak uste zuen ukiezina zela. Nolanahi ere, K.a. 2an, adulterio eta traizioa leporatuta, atzeman zuten Julia. Augustok ezkontza baliogabetu zuen, eta, publikoki, adierazi zuen Julia aitaren kontrako konspirazio batean parte hartu zuela.
Juliaren maitaleak herbesteratu (Senpronio Grako bezala) edo hil (Julo Antonio, Marko Antonioren semea, bezala) zituen Augustok. Julia bera herbesteratu zuen egoera txarreko irla txiki batera: gizonik gabe, ardoa edatea ere debekatu zion. 5 urte beranduago baldintzak baretu zizkion, baina Erromatik urrun eduki zuen. Agindu garbiak eman zituen Augustok Julia eta bere burua mausoleo berean ez ehorzteko. Tiberiok, boterea eskuratu zuenean, Julia etxe batean sartu zuen, bakar-bakarrik. Gosez hil zen Julia etxe horretan.
# Al Murgub

Al Murgub Libiako muhafazatetako bat da. Bere hiriburua Al Khums da. 3.000 kilometro koadro ditu eta 328.292 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q209778
# Telesforo

Telesforo (Grezia, ? - † Erroma, 137) Eliza Katolikoaren 8. Aita Santua izan zen 126 eta 137 urteen bitartean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q81647
* Multimedia: Telesphorus / Q81647
# Antonia Zaharra

Antonia Zaharra (latinez: Julia Antonia Cretica Major; K.a. 39ko abuztu edo iraila - c. K. o. 25) Marko Antonio eta Oktavia Gaztearen, Augustoren arrebaren, alaba izan zen. Maior edo Zaharra goitizena jaso zuen bere ahizpa Antonia Gazteaz bereizi ahal izateko.
Atenasen jaioa, Erroman hazi zen ama, Augusto eta Livia Drusilaren zaindaritzapean. Gutxi jakiten da Antoniaz. K.a. 25 inguruan, Luzio Domizio Enobarbo kontsularekin ezkondu zen. Haien seme-alabak Domizia Lepida Zaharra, Gneo Domizio Enobarbo eta Domizia Lepida Zaharra izan ziren. K. o. 25ean baino lehen hil zen Antonia Zaharra.
* Datuak: Q233704
* Multimedia: Antonia Major / Q233704
# Dionisio (aita santua)

Dionisio (Magna Graecia, ? - † Erroma, 268ko abenduaren 26a) Eliza Katolikoaren 25. Aita Santua izan zen 259 eta 268 urteen bitartean. Zerrendetan agertzen den martiritza jasan ez zuen lehendabiziko aita santua da, izan ere, Galieno enperadoreak eliza errespetatzeko agindua eman zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q131162
* Multimedia: Dionysius (pope) / Q131162
# Kalisto I.a

    Artikulu hau 3. mendeko aita santuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kalisto (argipena)».
Kalisto I.a (?, ? - † Erroma, 222) Eliza Katolikoaren 16. Aita Santua izan zen 217 eta 222 urteen bitartean. Manlio Simonettiren ustez, Kalisto apezpiku monarkianista zen noren aurka Hipolito Erromakoak, lehen antipapak, Refutatio Omnium Haeresium izeneko idazkiaren egileak argudiatu zuena.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* ↑ Simonetti, Manlio. Per un profilo dell'autore dell'Elenchos. Non: Des évêques, des écoles et des hérétiques : actes du colloque international sur la "Réfutation de toutes les hérésies", Genève, 13-14 juin 2008. , 257-273 or. ISBN 978-2-940351-13-8. PMC 741557693. (Noiz kontsultatua: 2020-11-20).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q122376
* Multimedia: Callistus I / Q122376
# Ulpiano

Ulpiano (latinez: Gnaeus Domitius Annius Ulpianus; Tiro, c. 170 – Erroma, 223) erromatar legelaria izan zen. Pretorioko lege-gizona izan zen Alexandro Severoren garaian. Enperadorearen soldaduek hil zuten. Idazki ugari utzi zuen, baina zati batzuk baino ez dira gorde: Responsa, De fideicommissis, De apellationibus.
Berak utzitako arauak oraindik kontuan hartzen dira justizia ematerakoan:
* Honestae Vivere: zintzo bizi
* Alterum Non Laedere: inori ez kalte egitea
* Suum Cuique Tribuere: bakoitzari berea ematea

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q310076
* Multimedia: Ulpianus / Q310076
# Kornelio

Kornelio (?, ? - † Civitavecchia, 253ko ekaina) Eliza Katolikoaren 21. Aita Santua izan zen 251 eta 253 urteen bitartean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q54798
* Multimedia: Cornelius (pope) / Q54798
# Viktor I.a

Viktor I.a (Afrika Prokontsularra, ? - † Erroma, 199) Eliza Katolikoaren 14. Aita Santua izan zen 189 eta 199 urteen bitartean. Mezaren hizkuntza aldatu zuen, antzinako grezieratik latinera hain zuzen ere.
Bazkoa juduen egun berberean (Nisanaren 14an eta ez hurrengo igandean gainerako kristauek bezala) ospatzen zutela eta kuartodezimanoak eskumikatu nahi izan zituen, baina San Irineok gutun batean bere asmoak bertan behera uzteko eskatu zion. Jaieguna, uztailaren 28a.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q127989
* Multimedia: Victor I / Q127989
# Antero

Antero (?, ? - † Erroma, 236ko urtarrilaren 3a) Eliza Katolikoaren 19. Aita Santua izan zen 235 eta 236 urteen bitartean. Hilabete bat eta hamar egun baino ez zen aita santua izan.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q132100
* Multimedia: Anterus / Q132100
# Diogenes Laerzio

Diogenes Laerzio(antzinako grezieraz: Διογένης Λαέρτιος, Diogenēs Laertios; fl. c. III. mendea), filosofo grekoen biografoa eta doxografoa izan zen. Ezagutzen den bere lan bakarra Filosofoen bizitzak izeneko liburu sorta da, non filosofo grekoen bizitzak eta pentsaerak deskribatzen baititu. Epigrama bilduma baten egilea ere izan zen, Filosofoen bizitzak lanean aipatzen dituen bertso eta epigrama solte batzuek erakusten dutenez. Lanaren fidagarritasuna eta zorroztasuna historian zehar zalantzan jarri badira ere, filosofia grekoaren iturri garrantzitsua da. Bere pentsaerari buruz ez dago daturik, baina bere lanean oinarrituz epikurearra dela baieztatu da, liburua platonista den emakume bati opa egin bazion ere.

## Bizitza

II. mendeko lehenengo erdian bizi izan zela uste da, Filosofoen bizitzak liburu sortako IX. liburukian II. mendean bizi zan ziren Sexto Enpiriko eta bere ikasle izan zen Saturnino Zitenas aipatzen baititu. Plotino (205-270), berriz, ez du aipatzen. Aldi berean, IV. mende hasierako Sopatro filosofoak Laerzioren lanetan oinarritu omen zen bere Eglogak osatzeko. Horrela, Diogenes Laerzio Alexandro Severoren enperadorearen agintearen inguruan (222–235) bizi izan zela baieztatu da.
Laerzio izenari buruz, Kariako Laerte edo Ziliziako Laerte (azken hau ziurtasun handiagoz) jaioterriari buruzko erreferentzia izan daiteke. Bitiniako Nizeakoa zela ere iritzi izan da. Izena Laertii familia erromatarraren patronimikoa dela edo besterik gabe Laerziades edo Laertesen semea, Ulises alegia, izena besterik ez duela adierazten..

## Oharrak eta erreferentziak

* ↑ Laerzio Diogenes ere deitu izan zaio historian zehar.
* ↑ (Gaztelaniaz) José Ortíz y Sanz: Vida de Diógenes Laercio, "www.e-torredebabel.com" webgunean

## Bibliografia

* (Ingelesez) Smith: Enciclopedy of Greek and Roman Biography and Mythology, "Diogenes Laertius" sarrera, I. bolumena, 1022. orrialdea.
* Datuak: Q59138
* Multimedia: Diogenes Laërtius / Q59138
# Janbliko

Janbliko (antzinako grezieraz: Ἰάμβλιχος, Iamblikhos; Kalkis, Siria, c. 245 - c. 325) siriar filosofo neoplatonikoa izan zen. Siriako eskola neoplatonikoa sortu zuen. Teologiaz eta teosofiaz hornitu zuen bere filosofia sistema eta neoplatonismoan oinarritu zituen bere lanak.
Badirudi gaztetatik ezagutu zituela egiptoarren eta kaldearren doktrina esoterikoak. Grekoz idatzi zuen. Haren obraren zati txiki bat baizik ez da gorde eta haren filosofia sistema Proklo V. mendeko filosofoaren idatziei esker da ezaguna. Matematika-obrak ere idatzi zituen. Idazlan nagusiak: Egiptoko misterioak, Pitagorasen bizitza, Protrepticus edo filosofiarako deia, Matematikaren zientzia, Aritmetikaren teologia oinarriak eta Nikomakoren aritmetika.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q310916
* Multimedia: Iamblichus / Q310916
# Ario

    Artikulu hau Alexandriako presbiteroari buruzkoa da; kontzeptu sasizientifikoa gaitzat duena beste hau da: «Ariar»
Ario (latinez: Arius; antzinako grezieraz: Ἄρειος; 256 – 336) Alexandriako presbiteroa izan zen, Egipton. Ziurrenik Libian jaio zen. Arianismo izena duen dotrina kristauaren sortzailea izan zen.
Luziano Antiokiakoaren ikaslea izan zen eta bere apezpikuaren aurka egin zuen esaterakoan Jaungoikoak (Aita) ezerezetik sortu zuela Logosa (bere Semea); bazela garai bat "Semea ez zena existitzen" eta beraz Semea ez zela Jaungoikoa bera, baizik eta berak sorturiko zerbait. Bera dibinoa zen, Jainko bat, baina ez zela bere Aita bezain Jaungoikoa eta horregatik ezin zitzaiola Benetako Jaungoiko izena jarri.
Bere dotrina arianismo gisa ezagutzen da, baina Paulo Samosatakoaren obretan ere agertzen dira ideia hauek. Tertulianok ere sinesmen antzekoa zuen. Justino Martirian eta Origenesen obretan ere aurkitzen dira horrelako esaldiak.
Nizeako I. kontzilioan, 325ean arianismoa heresiatzat hartu zuten. Ario eta haren jarraitzaileak eskumikatu eta erbesteratu zituzten. Arianismoak sakon iraun zuen godo eta bestelako herri germaniarren artean. Bere lan nagusia Θαλια (Talía) izan zen, gaur egun desagertua. Bere liburu guztiak erre zituzten baina zati batzuk heldu dira euren aurkariek idatzi zutelako horien inguruan.
Ziurrenik pozoitua 336an hil zen, Elizak berriro onartu behar zuen aurreko egunean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia, 0076. araua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q106026
* Multimedia: Arius / Q106026
# Porfirio

Porfirio (antzinako grezieraz: Πορφύριος, Porphyrios; Tiro, 234 aldean - Erroma, 305 aldean) greziar filosofo neoplatonikoa izan zen.

## Bizitza

Filosofia ikasketak egin zituen Atenasen. Plotino filosofoa ezagutu zuen Erroman 262an; haren jarraitzaile izan zen eta haren hitzaldiak eta biografia argitaratu zituen. Logika, erretorika, matematika, astrologia, erlijio eta moralari buruzko lan asko idatzi zituen, eta Platonen eta Aristotelesen lanen iruzkinak egin zituen; aipagarriena Kategorien sarrera da, Aristotelesen filosofiaren iruzkina neoplatonisten ikuspuntutik egina, geroztik Severino Boeziok itzuli eta Erdi Aroan eragin handia izan zuena. Kristautasunaren aurka borrokatu zen eta Kristauen aurka idazlana argitaratu zuen, gaur egun galdurik dagoena. Plotinoren biografiarekin batera, bere lanen bilduma idatzi zuen, Eneadak izenburupean.
Gaur egun, Filosofian gorengo mailako substantziaren edo generoaren eta beheragoko mailako generoen edo espezieen arteko mendekotasuna azaltzen duen irudiari Porfirioren zuhaitza deritzo, Porfiriok asmatu baitzuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q203445
* Multimedia: Porphyry (philosopher) / Q203445
# Vabalato

Vabalato (latinez: Lucius Iulius (Julius) Aurelius Septimius Vabalathus Athenodorus) Palmirako Inperioaren errege izan zen 266tik 273ra arte. Vabalato edo Vabalathus bere arabierazko izenetik dator, Wahb Allat edo Jainkosaren Oparia. Arabiarren Allat jainkosa Atenarekin lotzen zenez, grezieraz Atenodorus izena erabiltzen zuen.
Odaenathus eta Zenobiaren semea izan zen. Bere aita hil zenean amak erregentzia hartu zuen, baina bera zen Palmirako Errege (rex consul imperator dux Romanorum, "Erregeen Errege ilustrea" eta totius orientiseko correctorra). Bere amak Egipto, Siria, Palestina, Anatolia eta Libano konkistatu eta Inperio sortu zuen, hiru urtez izan bazen ere, Palmirako hirian zentratuta.
Aurelianok amarekin batera atxilotu eta Erromara eraman zituzten. Baliteke bidaian hil izana.
* Datuak: Q507623
* Multimedia: Vaballathus / Q507623
# Plinio Zaharra

Plinio Zaharra, egiazko izena Caius Plinius Secundus edo Gaius Plinius Secundus (Comum, gaur egungo Italia, 23 – Estabia, Ponpeiatik gertu, 79ko abuztuaren 25a), erromatar idazle, naturalista, historialari eta militarra izan zen.
Erroman ikasi eta gero eta hogeita hiru urte zuela, Germaniara joan zen bere guda karrera hasteko, hurrengo hamabi urteetan iraungo zuena. Germanian, zalditeriako komandante egin zuten.
Galia Narbonensen egon zen finantza inperialen administratzaile izan bide zen eta bertan, tokiko behaketak jaso zituen oso gai ezberdinei buruz: haizeak, Rodanoaren hidrografia, flora eta fauna, nekazaritza ekoizpenak, etab. Hitz zelta batzuen esanahia ikasi zuen. Erromatarrek Germanian aurrera egin ahal, igarotzen zituzten lekuen izenak idatzi zituen bai eta a Drusoren garaipenen lekuak.
57. urtean, Erromara itzuli baino lehen, zalditeriaren komandantea zen. Neronen agintaldiaren amaieran Hispanian prokuradore izan zen, eta ez zen Erromara itzuli 69. urtean Vespasiano enperadore izendatu zuten arte. Erroman ikasteari ekin zion, eta 69 urteaz geroztik, Vespasiano enperadorearentzat zenbait kargu eduki zituen Germania eta Hispanian.
79 urteko abuztuaren 24an, Vesuvio mendiak Ponpeia suntsitu zuen erupzioa izan zenean, gertuko Misenon zegoen. Erupzioa bertatik bertara ikusi nahi zuelako eta Napoliko golkoan arriskuan zeuden bere lagunak laguntzeko asmotan, galerak Estabiara bidali zituen. Han hil zen, nonbait itota, 56 urte zituela. Haren iloba, Plinio Gaztea, erupzio horri buruzko xehetasunak eman zituen gutun batzuetan.
K.a. 79an, bere iloba Plinio adopzioen hartu zuen, Plinio Gaztea hain zuzen, Caius Plinius Caecilius Secundus izena hartu zuena.

## Lanak

Behatzaile zorrotza, Plinio Zaharrak zalditeriari buruzko tratatuak, Erromaren historia bat eta baita zenbait kronika historiko idatzi zituen.
Tamalez, ia bere lan guztiak galdu dira bat izan ezik: bere Historia Naturala (latinez: Naturalis Historia). Lan honetan irakurritako 2.000 libururen laburpena egiten du 37 liburutan. Historia Naturalean antzinako jakintza zientifikoa biltzen du, botanika, zoologia, mineralogia, medikuntza eta etnografia arloetan.

## Ikus, gainera

* Natur Historia
* Plinio Gaztea

## Erreferentziak

* 1 2 Saila, Kultur. (2011-07-18). «Plinio Zaharra» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ «Biografia de Plinio el Viejo» www.biografiasyvidas.com (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Chevallier, Raymond. (1982). «Pline l'Ancien et la Narbonnaise» Revue belge de Philologie et d'Histoire 60 (1): 136–142. doi:10.3406/rbph.1982.3365. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) (Latinez) Naturalis Historiaren testua
* (Frantsesez) Plinio Zaharraren edizioak
* Datuak: Q82778
* Multimedia: Plinius Maior / Q82778
# Felix I.a

Felix I.a (Erroma, ? - † ibidem., 274ko abenduaren 30a) Eliza Katolikoaren 26. Aita Santua izan zen 269 eta 274 urteen bitartean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q134687
* Multimedia: Felix I / Q134687