OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Varron

Artikulu hau idazleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko»
Marko Terenzio Varron, latinez Marcus Terentius Varro, (Rieti, K.a. 116 – K.a. 27) Antzinako Erromako latinezko idazle bat izan zen. Bere garaian ospetsu bihurtu zen idazle ugaria eta jakitun handia izateagatik. Satira, olerkigintza, filosofia, biografia, historia eta nekazaritza gaiak ukitu zituen besteak beste. Horrela, Kintilianok Vir Romanorum eruditissimus (euskaraz, Erromatar guztietan gizon jakintsuena) izendatu zuen. Zizeronen laguna izan zen eta politikan ere karrera labur bat egin zuen, baina azkenean utzi eta idazten eman zuen bere bizitza gehiena.
| « | Gure hirian bertan atzerritarrak eta bisitari bagina bezala galdurik ginenoi, zure liburuek etxera eraman gintuzten, nolabait esateko, nortzuk ginen eta non ginen behingoz jakin genezan. Aberriaren adina, bere aroen sailkapena, lege sakratuak, apaizen zientzia, bakearena eta guduarena, eskualde eta toki izenak, jainkotiar eta gizatiar gauza guztiena ere, familiak, eginbeharrak, kausak; zuk, inork ez bezala, gure olerkariak eta batik bat latindar hizkuntza eta literatura argitu zenituen. | » |
| —Zizeron: Academica Posteriora, I, III, 9. |||

## Bizitza

Varron ordo equester gizarte klasearen pribilejioa zuen familia baten barruan jaio zen seguru asko. Lucius Accius idazle eta maisuaren ikasle izan zen. Geroago, 20 bat urte zituela, Lucius Aelius Stilo filologoaren ikasle aritu zen. K.a. 84-82 urteetan Atenasera joan zen bere ikasketak sakontzera. Bertan filosofia joera ezberdinak (platonismoa, pitagorismoa, ...) ezagutzeko aukera izan zuen eta horrela pentsaera eklektikoa osatu zuela baieztatu da. Hala ere, estoizismoak berarengan eragin berezia izan zuela aipatzen da, Lucius Aelius Stilo bere maisuari esker batez ere.
Bere karrera politikoa K.a. 59. urtean amaitutzat jo zuen vigintivir kargua betetzen ari zela. Hori baino lehenago, legatus, Ponpeioren idazkari politikoa (eta berarekin joan zen Hispaniako kanpainara), tribuno eta pretore izan zen. Bere erretreta garairako liburu anitz zituen idatziak, hala nola Saturae menippeae satira guztiak eta De antiquitate litterarum, beste zenbait idazlan politiko, geografiko eta literarioekin batera.

## Ikus, gainera

* Antiquitates rerum humanarum et divinarum

## Lanak

* Saturae menippeae izenburuko satirak, 150 liburukietan, baina 95 izenburu biltzen dituzten 600 bat zati bakarrik gorde dira;
* De lingua latina, 25 liburukietan, baina V-X tarteko 6 liburukiak bakarrik gorde dira;
* Rerum rusticarum libri III
* Datuak: Q206119
* Multimedia: Marcus Terentius Varro / Q206119
# Luzio Julio Zesar IV.a

Luzio Julio Zesar IV.a (izen horretako laugarrena; latinez: Lucius Julius Caesar) gens Juliako noble erromatar bat izan zen, Luzio Julio Zesar III.aren semea (izen horretako hirugarrena). K.a. 64an, Gaio Martzio Figulorekin, kontsul aukeratua izan zen. Senatuan, Katilinaren konspirazioari ze zigor eman behar zitzaion eztabaidatzen ari zenean, heriotza zigorragatik bozkatu zuen, bere koinatua zen Publio Kornelio Lentulo Sura euren artean zegoen arren. Galian legatua izan zen K.a. 52an, eta apaiz kargu bat izan zuen. Galia konkistatu ondoren, Ponpeioren aurka borrokatu zuen, Julio Zesarri lagunduz, Gerra Zibilean. Zesar hil ondoren, honen iloba Marko Antonioren alde jarri zen. K.a. 43an banandu ziren, eta Marko Antoniok proskribatua izan zen, baina bere arrebaren erreguek, azkenik, heriotz zigorretik salbatzea lortu zuten.

## Erreferentziak

* L. julius L. f. L. n. caesar entry in Smith's Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology (Nr. 11 in v. 1, page 538) at "The Ancient Library" website
# Gaio Antonio Hibrida

Gaio Antonio Hibrida, Erromatar Errepublikako senatari, politikari eta kontsul bat izan zen.
Gaio, Marko Antonio Oratorren bigarren semea eta Marko Antonio Kretikoren anaia zen. Horregatik, Marko Antonio triunbiro ospetsuaren osaba ere bazen. Bere karrera militarra, Luzio Kornelio Silaren zalditeria legatu bezala hasi zuen, Lehen Gerra Mitridatikoan. Sila Erromara itzuli ondoren. Gaio Antonio, zalditeria tropa batekin geratu zen Grezian. Bere lana, ustez, bakea eta ordena mantentzea zen, baina landak eta toki sakratuak bere onura propiorako arpilatuz amaitu zuen. Tokiko biztanleen artean mozketa eta tortura barne ziren berak egin zituen basakeriei buruz agertu ziren zurrumurruen ondorioz, Hibrida ezizena jaso zuen (Gizaki-Piztia).
K.a. 76an, Julio Zesar abokatu gazteak prozesatu zuen bere basakeriengatik, baina zigorrik gabe ihes egin zuen, plebearen tribunoen aurrean jarritako helegite arrakastatsu baten ondoren. Urte batzuk beranduago, senatutik bota zuten, eta senatari maila kendu zioten zentsoreek, Grezian egindako basakeriengatik. Bere ospe txarra gora-behera, tribuno aukeratua izan zen K.a. 71n, Senatuan, berriz ere, aulki bat betez. Ondoren, pretore aukeratua izan zen K.a. 66an, eta, azkenik, kontsul, Marko Tulio Zizeronekin batera K.a. 63an. Sekretupean lagundu zion Luzio Sergio Katilinari, baina, azkenik, Zizeronek lortu zuen bere laguntza, Mazedonia probintzia aberatsaren gobernua emango ziola promes eginez. Katilinaren konspirazioa gertatu zenean, Hibrida, kontsul bezala, Etrurian armada bat biltzera behartua izan zen, guduaren egunean, armada horren agintaritza, Marko Petreiori eman zion arren, gaixorik zegoela argudiatuz.
Ondoren, Mazedoniarantz joan zen, bertan, oso ospetsu egin ez zelarik, bere zapalketa bidezko gobernua eta bertako biztanleak estortsiopean izateagatik. Hainbesteraino izan zen, ezen bere probintzia uztera behartua izan zela. K.a. 59an, Hibrida, Erroman, Katilinaren Altxamenduan parte hartzeagatik eta bere probintzian estortsioa egiteagatik salatua izan zen.
Esan zenez, Zizeronek, Hibridarekin adostu zuen arpilaketan lortutakoa banatzea. Hibridari bere probintzia kentzea proposatu zenean eta epaitua izan zenean, Zizeronek bi urte lehenago eginiko defentsak, suposaketa hau sendotu baino ez zuten egiten. Zizeronen defentsa eta guzti ere, Hibrida zigortua izan zen eta erbestera joan zen. Dirudienez, Julio Zesarrek deitu zion Hibridari erbestetik, berriz Senatuan sartu baitzen K.a. 44an, bi urte beranduago, K.a. 42an, zentsore kargua lortuz.
Bere alaba Antonia Hibrida, Marko Antonioren bigarren emaztea izan zen.
# Tito Lartzio (kontsula K.a. 501ean)

Tito Lartzio Flavo (latinez Titus Larcius Flavus), erromatar kontsul bat izan zen, bi kontsulalditan: K.a. 501ean eta K.a. 498an. Espurio Lartzioren anaia eta Larcia gensekoa zen.
Bere cognomena den Flavo, egileren batzuetan baino ez da aurkitzen. Tito Liviok, cognomenik barik deitzen du, bere benetako cognomena zen Rufo, historialariek zergatik ez duten erabiltzen ezagutzen ez delarik.
Bere bigarren kontsulaldian, Fidenas hiria hartu zuen. Senatuari zion errespetua, Dionisioren arabera, bere garaiko erromatar jeneralen harrokeriarekin kontrastatzen da.
K.a. 498an, Tarkinio Superbo erregea kanporatu eta hamar urtera, Kuriak, magistratura berri bat sortzea beharrezko ikusten du: diktadura, sei hilabeteko iraupenera mugatua, baina, denbora honen barnean, erabateko botereak zituena, bere autoritateari elegiterik jartzea ezinezkoa baitzen.
Tito Lartzio Flavo lehen diktadore izendatua izan zen, eta magister equitum izendatu zuen bere kidea. Hiritarren errolda bat egin zuen, Erromak latindarrekin zituen tirabirak konpondu zituen, eta, kontsul izateko hauteskundeen presidente izan ondoren, bere magistraturari uko egin zion beronen tartea amaitu baino lehen.
K.a. 493an, Senatuak, plebearekin, hau Mendi Sakratuan banandu zenean negoziatzera bidali zuenetako bat izan zen, eta, urte berean, Postumo Kominio Aurunko kontsularen legatu bezala aritu zen, Coriolos volskotar hiriaren setioan.
# Aulo Postumio Albo Regilense

Aulo Postumio Albo Regilense (latinez Aulus Postumius Albus Regilensis), erromatar kontsul bat izan zen K.a. 496an, Tito Verginio Trikosta Zelimontanorekin batera, baita Postumia genseko patriziar familia nagusietako batetako kidea ere.
Albo Postumio, Tito Livioren arabera, diktadorea izan zen K.a. 498an, latindarrak garaitu zituenean Regilo lakuko gudu handian. Mito erromatarrak dioenez, Castor eta Poluxek parte hartu zuten gudu honetan, erromatarren alde eginez, eta, ondorioz, diktadoreak, Dioskuroei tenplu bat eskaini zien foroan. Kontsul izan zen K.a. 496an, urte liburu batzuen arabera, Regilo lakuko gudua gertatu zen urtea, eta hau da Dionisio Halikarnasokoak ematen dion urtea.
# Zintzinato

Luzio Kintzio Zintzinato (K.a. 519-K.a. 439), Patriziarra, kontsula, jenerala, eta, ondoren, diktadorea izan zen denbora labur batez, senatuaren aginduz. Katon Maiorrek, ondradutasun, zuzentasun, osotasun eta beste bertute erromatar batzuen (xalotasun errustikoa eta anbizio pertsonal eza) eredu bihurtu zuen, ahalmen estrategiko militar eta legegile nabarmenekin uztartzen jakin zituen bertuteak.
Patriziar bat zen, tribunatuaren eta idatzitako lege ororen aurkakoa. Nahigabetuta erretiratu zen bere haziendara, politikan parte hartzeari uko eginez, bere seme Kaeso, tribunoen aurka hizkera bortitz bat erabiltzeagatik erbesteratua izan baitzen. Erromako Senatuak kontsul suffectus bezala deitu zuen, urte horretan izendatua izan zen Publio Valerio Publikola hil ondoren, tribunoen eta plebeioen artean, Terentilia Arsa legearen ondorioz zegoen gatazka batean bitartekari lanak egiteko, honen ondoren, bere nekazal lanetara itzuli zelarik.
Bi urte beranduago, K.a. 458an, Senatuak berriz deitu zuen, erromatar armada eta Erroma bera, ekuo eta volskoen inbasiotik salbatzeko, horretarako, erabateko boterea eta diktadore kargua eman ziotelarik. Esaten denez, Zintzinatok, eskuak goldean zituen eskakizuna helarazi ziotenean. Inbaditzaileen aurka, hamasei egunetan garaipena lortu ondoren, ohore guztiei uko egin zien.
K.a. 450ean, Zintzinato, dezenbiro kargurako hautatu gabeko hautagaia izan zen. Kontsul kargurako plebeioak aukeratuak izateari buruzko legearen eztabaidetan, baretze neurrien defendatzaile bezala agertzen da. K.a. 439an, laurogei urterekin, bigarren aldiz izendatu zuten diktadore, Espurio Melioren ustezko azpijokoen aurka egiteko.
Bere ereduak, AEBetako Cincinnati hiriaren izena inspiratu zuen, Ohio estatuan dagoena, "zintzinato"en elkartearen omenez jarritako izena, George Washington ohoratzen zuena, elkarte honek, Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerraren garaiko zintzinatotzat hartzen zuelarik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q309637
* Multimedia: Cincinnatus / Q309637
# Labieno

Tito Labieno (latinez: Titus Labienus; K.a. 100 – K.a. 45eko martxoaren 17a) jeneral eta politikari erromatarra izan zen. Zesarren laguntzailea izanda, haren kanpainetako liburuetan maiz agertzen da Labieno.
K.a. 63an, plebeko tribunoko postuan, Labienok antolatutako plebiszituak Pontifex Maximus postua eman zion Zesarri. Galiako gerretan, Zesarren legatua (laguntzailea) izan zen, eta haren lekua hartzen zuen Zesar Erromara itzultzen zenean. Galian, treviriarrak garaitu zituen K.a. 54an, eta K.a. 52an Lutetia hiria hartu zuen.
Zesarren zalditeriaren burua eta laguna bazen ere, gerra zibila piztu zenean Zesarren taldea utzi zuen, merezitako esker ona jaso ez zuelakoan. Ponpeiarrek harrera beroa eman zioten, 3.700 zaldunak ekarri zituelako. Hala ere, Ponpeioren aldean ez zuen garaipenik lortu. Gneo eta Sexto Ponpeiorekin bat eginda, Mundako guduan hil zen, K.a. 45ean.
# Manio Kurio Dentato

Manio Kurio Dentato (K.a. 270ean hila), Manioren semea, Erromatar Errepublikaren lehen garaietako heroi plebeio bat izan zen, Samnitar Gerrekin amaitzeagatik eta Pirro Epirokoa erregea kanporatzeagatik ospetsua.
Plinio Zaharraren arabera, hortzak zituela jai zen, eta, beraz, Dentato cognomen edo ezizena hartu zuen.
Lehen aldiz, plebearen tribuno bezala aipatua da K.a. 295 eta K.a. 291 arteko uneren batean, Apio Klaudio Zentsorearen egitasmoa zen kontsul bezala bi patriziar izendatzea garaitu zuenean. Kontsul bezala, samnitar eta sabinarrak garaitu zituen, urte horretan bertan, bi garaipen ospatuz. Dentato, K.a. 284an, pretore, kontsul sufekto edo diktadore bezala aukeratua izango zen, zelten aurrera egitea oztopatuz Arretiumgo guduaren ondoren. Berriz kontsul bezala aukeratua izan zen K.a. 275ean eta Pirro Epirokoaren aurka borrokatu zuen, honen aurka, Beneventoko guduan borrokatuz, non Italiatik greziar erregea kanporatu zuen. Lukaniarrak garaitu zituen hurrengo urtean eta hirugarren aldiz kontsul aukeratua izan zen. K.a. 272an, zentsore aukeratua izan zen.
Erroman, Dentato, K.a. 289an Velino Lakua drainatzeaz arduratu zen, eta, K.a. 272an, Anio Vetusaren eraikuntza hasi zuen, Erromako bigarren akueduktua.
Suposatzen denez, bizimodu ustelgaitz eta xalo bat mantendu zuen. Antzinako iturrien arabera, samnitarrek, Manio euren alde jartzeko opari arranditsuekin enbaxada bat bidali ziotenean, arbi bihotzak txigortzen aurkitu zuten. Ordezkaritzaren arrazoia azaldu ziotenean, Dentatok opariei uko egin zion, opari horiek bidali zizkiotenak erortzen ikustea nahiago zuela argudiatuz. Istorio honen benetakotasuna oso eztabaidatua dagoen eta Katon Zaharraren asmakuntza bat izango litzatekeen arren, historian zehar, margolari askorentzako inspirazioa izan da, horien artean, Jacopo Amigoni, Govert Flinck eta beste batzuk daudelarik.
Bere praenomen edo izena, sarri, "Marcus"ekin nahasten da, "M" laburdura, bientzat erabiltzen baita.
Gaur egun, Dutch Study Association S.V.T.B. Curius, Delfteko Teknologia Unibertsitatean dagoenak, izena, Manioren omenez du.

## Iturriak

* Plinio Zaharra vii. 16
* Luzio Anneo Floro ii. 18
* Iuvenalis xi.78
* Polibio ii.19
* Eutropio ii.9,14
* Tito Livio epitomea 11-14
* Plutarko Pyrrhus, 25
* Zizeron De Senectute, 16
* Valerio Maximo iv. 3,5, vi.3,4
# Marko Perperna

Artikulu hau k. a. 130eko kontsulari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».
Marko Perperna (latinez: Marcus Perperna) Erromatar Errepublikako militar bat izan zen, K.a. 129an hil zena. Berari buruz, kontsul, erromatar hiritar izan aurretik izatera iritsi zela esaten da, Valerio Maximok, berari buruz, lex Papiak, bere semearen heriotzaren ondoren zigortua izan zela esaten baita, bidezko titulurik gabe erromatar hiritartasun eskubideak usurpatu izana leporatu zitzaizkiolarik.
Pretore K.a. 135ean izendatua, Siziliako esklaboen aurkako kanpaina zuzendu zuen Lehen Mirabetza Gerran, K.a. 135etik K.a. 132 arte iraun zuena, txalo zaparrada bat jaso zuelarik ohore bezala.
K.a. 130ean, kontsul izendatua izan zen, eta Anatoliara bidalia Eumenes III.a edo Aristonikoren altxamendua ezabatzeko, aurreko urtean, Publio Lizinio Kraso Dives Muziano kontsula garaitu zuena.
Perpernak, Eumenesen aurkako lehen borrokan garaitu zuen, jazarriz eta Eumenesek babesa bilatu zuen Estratonizea hiria setiatuz. Hiriak, gosearen ondorioz amore eman zuen, eta Aristonikok, bere buruaz beste egitea beste erremediorik ez zuen ikusi, baina Perpernak ezin izan zuen lortutako garaipenaz gozatu, hurrengo urtean Pergamotik gertu hil baitzen, Erromarantz itzultzen ari zela.
# Gaio Kornelio Galo

Gaio Kornelio Galo (latinez: Gaius Cornelius Gallus; Forum Livii, egungo Forlì c. K.a. 69 – K.a. 26) latinezko poeta eta erromatar guda-gizon bat izan zen. Egiptoko lehenengo prokontsula izan zen. Neoterikoen taldekoa, Katulo olerkari entzutetsuarekin batera, Amores izenez bildutako olerkiak idatzi zituen, baina horietatik zati bakan batzuk besterik ez dira geratzen.
* Datuak: Q8825
* Multimedia: Cornelius Gallus / Q8825
# Kornelia Salonina

Publia Lizinia (?) Julia Kornelia Salonina (ziurrenik 268 urtean hila) Erromatar Inperioko augusta bat izan zen, Galieno erromatar enperadorearekin ezkondua eta Valeriano II.aren, Saloninoren eta Marinianoren ama.

## Bizitza

Saloninaren jatorria ezezaguna da. Teoria moderno batek greziarra zela dio. Bitinian jaio zela argudiatzen da, orduan Bitinia eta Pontoko probintziaren zati bat zena, Asia Txikian. Hala ere, eszeptizismo apur bat dago horri buruz. Publio Kornelio Saecularis Salonakoa izeneko senatari baten ahaidea zela uste izan da. Bere aitaginarrebaren bigarren emazte Kornelia Galloniaren ahaidea ere izan zitekeen.
Galienorekin tronura iritsi baino hamar bat urte lehenago ezkondu zen. Bere senarra bere aita Valerianorekin batera enperadore bihurtu zenean, 253an, Salonina Augusta izena hartu zuen, emakumezko Augusto titulua.
Salonina hiru printzeren ama zen: Valeriano II.a (258an hila), Salonino (260an hila) eta Mariniano (268an hila, ziurrenik Saloninarekin batera). 268an, Galienoren hilketa eta gutxira bere etsaiek bere familia gehiena hil zuten. Ezezaguna da Kornelia Salonina ere hil zutenik, informazio gehiago gorde ez delako. Hala ere, badago aurreko zenbait kasu non usurpatzaile batek aurreko enperadorearen emakumearen bizitza barkatu izan zuen, orduan, bere heriotza guztiz zehaztea zaila da.
Bere izena latinezko legenda duten txanponetan Cornelia Salonina bezala agertzen da, baina greziar txanponek izen osoa ematen dute: Julia Cornelia Salonina, Publia Licinia Cornelia Salonina eta Salonina Chrysogona ("urrezko jatorria" esan nahi du). "Publia Lizinia" izena bere senarraren izenaren ondorioz erantsi zitzaion (Publio Lizinio Egnazio Galieno).

## Erreferentziak

* ↑ Andreas, Alföldi. (1967). Die Vorherrschaft der Pannonier im Römerreiche und die Reaktion des Hellenentums unter Gallienus". .
* ↑ Morris, John. (1953-11). «G. Barbieri, L'Albo senatorio da Settimio Severo a Carino (193–285). Studi pubblicati dall'Istituto italiano per la Storia antica, Fasc. 6. Roma : Angelo Signorelli, 1952. Pp. XXIII + 794. Lire 2500.» Journal of Roman Studies 43 (1-2): 167–168. doi:10.2307/297799. ISSN 0075-4358. (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ Bray, John. (1997). Gallienus: A Study in Reformist and Sexual Politics. Wakefield Press.
* ↑ Watson, Alaric. (2007). Aurelian and the third century. Routledge ISBN 978-0-415-30187-9. (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ Kajava, Mika. (1994). Roman female praenomina: studies in the nomenclature of Roman women. Inst. Romanum Finlandiae ISBN 978-951-96902-1-6. (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q239015
* Multimedia: Salonina / Q239015
# Servio Kornelio Maluginense

Servio Kornelio Maluginense Koso (latinez Servius Cornelius Maluginensis Cosus), politikari, militar eta erromatar kontsul bat izan zen, azken kargu hau, K.a. 485ean bete zuelarik, Kinto Fabio Vibulano kide zuela.
Servio Kornelio Maluginense, Kornelia familiako Maluginense adarreko lehen ordezkari handia izan zen. Maluginenseren historikotasuna, historikoki oso zalantzazkoa da, hala ere, naguski garai honetan, kontsul karguaren instituzioak zulo sakonak ditu.
Maluginense, Kornelia genseko patriziar familia ospetsu bat da Erromatar Errepublikaren lehen garaitik, are samnitar gerretararte ere egon zena. Familia, hau, dirudienez, Kosotarren bera izango zen, dirudienez, lehenean, bi abizenak elkartuak aurkitzen baitira. Hala ere, Koso eta Maluginense bi familiatan bihurtu ziren.
Servio Kornelio, kontsul bezala, Espurio Kasio kondenatua izan zen urte berean aritu zen, eta Veii aurkako gerra arrakastaz eraman zuen.
# Valeriano II.a

Publius Licinius Cornelius Valerianus edo Valeriano II.a (? – Iliria, 258) Erromatar Inperioko zesarra izan zen 256tik hil zen arte.
Galienoren eta Kornelia Saloninaren semea eta Valerianoren biloba izan zen. Enperadore izendatu eta gutxira, Valerianok Galieno izendatu zuen enperadorekide eta Valeriano II.a zesar. Gazte zesarra Sirmiumen kokatu zen Iliria probintzian Licinius familia ordezkatzeko. Bere adina zela eta, Ingenuo gobernadorearen babespean egon zen. Valeriano egoera susmagarrietan hil zen 258. urtean eta Ingenuo botere inperiala usurpatzen saiatu zen.

## Genealogia

Zuhaitz genealogikoa :
Valeriano
Galieno
Egnatia Mariniana
Valeriano II.a
Kornelia Salonina :

## Kanpo estekak

* Datuak: Q552224
* Multimedia: Valerianus II / Q552224
# Zeltso

Aulo Kornelio Zeltso (latinez: Aulus Cornelius Celsus; c. K.a. 25—c. 50) erromatar medikua da, Veronan edo Erroman sortua eta Augustoren mendean bizi zena. Kirurgian jardun zuen seguruenik. De Arte Medica idatzi zuen obra antzinako sendagintzari buruzko bilduma interesgarrienetako bat da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-3-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q312420
* Multimedia: Aulus Cornelius Celsus / Q312420
# Leliano

Leliano (latinez: Ulpius Cornelius Laelianus) Postumo Galietako Inperioko enperadorearen aurkako usurpatzaile bat izan zen. Matxinada 269ko otsailetik urte bereko ekainaren hasierara arte izan zen.
Bere burua enperadore izendatu zuen Mainzen 269ko otsailean, germaniar inbasio bati aurre egin ondoren. Germania Superiorren legadoa edo Legio XXII Primigeniaren komandantea izan zen. Bere matxinadak hiru hilabete inguru iraun zuen, eta bere soldaduek edo Postumoren tropek exekutatuta hil zen.
Bere izena Historia Augustako Hogeita Hamar Tiranoen artean agertzen da.
* Datuak: Q326560
* Multimedia: Laelianus / Q326560
# Reza Shah Pahlavi

Reza Shah Pahlavi (persieraz: رضا شاه پهلوی‎, reˈzɑː ˈʃɑːhe pæhlæˈviː ahoskatua; Savadkuh, Iran, 1878ko martxoaren 15a - Johannesburgo, Hegoafrika, 1944ko uztailaren 26a) Irango xah edo enperadorea izan zen 1925etik 1941era bitartean.

## Bizitza

Mazandaran herrialdeko jauntxo-familia batean sortu zen. Armadarako ikasketak egin ondoren, Qajar dinastiako azken enperadoreak —errusiar ofizialek lagunduta— antolatu zuen kosako-talde bateko buru jardun zuen. 1921. urtean, Persiako gobernuak aginpidea atzerritarren esku utzia zuela eta, Seyyed Zia'eddin politikari liberalarekin elkartu, eta Teheran aldera jo zuen. Estatu-kolpearen ondoren, Gerrarako ministro egin zuten, eta hiru hilabete geroago, gobernuburu. Errepublika ezarri nahi izan zuen hasieran, baina buruzagi xiitak horren aurka zeudenez, enperadore egin zen 1925ean. Armada berritu eta barne-matxinadak zapaldu ondoren, gobernu sendo bat antolatzen saiatu zen, atzerritarrengandik bereiz. 1921ean neutraltasunerako itun bat hitzartu zuen Errusiarekin, eta britainiarrek ekonomian zuten eragina murrizten saiatu zen ondoren. 1935ean sortu zuen Irango estatua, Persia zaharraren jarraile.
1941. urtean kargua utzi behar izan zuen, alemaniar naziak onetsi zituelako. Muhammad Reza Shah Pahlavi semea izan zuen ondorengo.

## Reza Shahren politika

Shahren Iranen politikak oso lotura estua zuen Estatu Batuekin. Herrialdea gainarmatua zegoen, eta Persiako golkoko polizia bihurtu zen.
Gehiegizko mendekotasun hori nazio-sentimenduaren aurkakoa zen. Barne-erregimena beldurgarria zen. Savakak, torturarako polizia politikoak, aurkari komunistak eta erlijiosoak jazartzen zituen. Shahren guardia pertsonalak (hilezkorrak) ikara mitikoa eragiten zuen. 1969an, Shahak Erregeen Errege titulua eman zion bere buruari; 1975ean, alderdi bakarra ezarri zen. Arazo nagusia ordea, petrolioaren aberastasunen banaketa okerra zen. Luxuzko gastuak egiten ziren: adibidez, Persepolisen egindakoa, eta batzuk aberasten ziren artean, beste batzuen miseria areagotu egin zen, demografiaren gorakada zela-eta.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q182921
* Multimedia: Reza Shah / Q182921