# Atlantikoko Brontze Aroa

Atlantikoko Brontze Aroa formalki ondo zehaztuta ez dagoen terminoa da eta inoiz formalki definitu ez den terminoa da. Batzuek k.a. 1300. eta 700. urteen artean Britainia Handian, Frantzian, Euskal Herria Irlandan, Portugalen eta Espainian, hau da, Europako kostalde atlantikoan gutxi gorabehera, etiketa bat bezala hartzen dute. Beste batzuek Brontze Aroko multzo kultural bati egozten diote, historiaurreko Europan, garai eta kokapen honetan nagusi den kulturak batzen dituena.
Amaierako Brontze Atlantikoa ere izendatzen da askotan, Europako Brontze Aroaren Amaieran garatzen delako, hain zuzen.

## Merkataritza

Atlantikoko Brontze Aroaren ezaugarri nagusia itsasertzeko komunitateen arteko truke ekonomiko eta kulturala da, eta horrek antzekotasun kultural handia sortzen du kostaldeko erkidegoetan: Portugalgo erdialdetik Europa kostaldearen hegoaldera, Galizia, Frantziako kostalde atlantikoa, Armorika barne, hego-mendebaldeko Ingalaterrako Kornualles eta Eskozia iparralderaino. Horren erakusle dira harria maiz chevaux-de-frise gisa erabiltzea, leku garaietan herri harresituak eraikitzea, eta arkitektura domestikoaren eta espazio bizien arteko antzekotasuna, batzuetan etxe biribilak izaten baitira ezaugarri. Merkataritza harremanak Suedia, Danimarka eta Mediterraneoraino hedatzen ziren.
Lurralde horiek guztiak eztainu ugari dute, brontze ona egiteko beharrezkoa dena, eta sal-erosketa produktu nagusia giza-talde horientzat. Eztainua Europa iparraldera eta erdialdera salduko zela pentsatzen da.

## Metalen ekoizpena

Brontze Aroko kultura honen ezaugarri nagusia metal-ekoizpeneko eskualde-gune ezberdinak ziren, itsas merkataritza arruntarekin lotuak. Gune nagusiak Ingalaterrako eta Irlandako hegoaldean, Frantziako ipar-mendebaldean eta Iberiar penintsulako mendebaldean zeuden. Kultura horrekin zerikusia duten gauzak altxorretan edo errituentzako lekutan utzita egoten dira.
Atentzioa ematen duen ezaugarri bereizgarria da, metalezko objektu ugari duten gordekin asko aurkitu direla, eta beti kanpoaldean, etxe barruetan aurkitu direnak ez baitira horren aberatsak. Metalezko aurkikuntzak, normalean, ingurune urtsuetan kontserbatu dira, hala nola ibaietan, aintziretan eta zingiretan.
Kultur multzo horrek hainbat objektu bereizgarri biltzen ditu. Adibidez, ohikoak dira eraztun bikoitzeko brontzezko aizkorak, batzuetan Bretainian eta Galizian hobi handietan lurperatuak aurkitzen direnak. Tresna militarrak laku, ibai edo gune harkaitz azaleramenduetan lurperatuta aurkitu ohi dira, hala nola, lunula formako lantza-punta, V formako hozkak dituzten ezkutuak eta brontzezko ezpata mota batzuk, baita karpa-mihiko ezpatak ere. Eliteen oturuntza tresneria ere aurkitu dute, burruntziak, pertzak eta haragi-kakoak, besteak beste, Portugal erdialdetik Eskoziaraino.
Bestalde, hodi itxura duten aizkorak, ibaiko eta itsasoko zurgintzarekin erlazionatuta legoke, kontuan izanda, giza talde horiek ibaiak eta itsas bideak biziki erabiliko zituztela. Doverren, adibidez, gila leuneko ontzia aurkitu zen, kanala zeharkatzeko erabiliko zena.
Agian, metal pilak gorde edo ezkutatu egiten ziren metalaren prezioa baxuagoa zenean geroago saltzeko edo geroago urtzeko eta pieza berriak egiteko eta azkenena ez ziren berreskuratu.
Teknologia ere aldatu zen, argizari galduzko galdaketa erabili zuten objektu konplexuagoak egiteko, eta harrizko moldeen ordez, buztinekoak erabiltzen hasi ziren. Une garatuetan, xaflen bidez forjatuko dituzte objektu batzuk, ahal nola, kaskoak, ezkutuak, bularreko babesak eta ontzi metalikoak.
Ez da nekropolirik aurkitu, eta beraz, beren hildakoen gorpuzkiak gordetzen ez zituen errioren bat erabiliko zuten; gorpuak urperatu, erre eta errautsak uretan bota, edo ezagutzen ez dugun besteren bat. Herriei dagokienez, induskatzen ari da azken urteetan Cambridgeshireko ibai batean, zutolen gainean eraikitako herri baten aztarnak, Must Farm. Indusketa honek bestelako objektuak eta aztarnak ezten ari da, hala nola, gurpilak, ehunak, etxeko lanabesak, gutxienez hodidun aizkora bat bere egurrezko kirtenarekin ezin hobe gordea, anbarrezko txirtxiluak, zeramikazko poteak eta potean gordetzen ziren laboreak, eta beste.
Pertzak nobleziaren oturuntzekin lotuta daude, eta taldeen arteko hartu-emanekin, beraz, segurenik prestigiodun oparien trukeekin ere.

## Barne sailkapena

lehen Brontze Atlantikoa Ingalaterran eta Frantzia iparraldean agertu zen, K.a. 1325-1260 urte inguretan. Hurrengo fasea Brontze Amaiera IA aldian garatzen da, ondoren bata bestearen atzetik, Brontze Amaiera IB, B. A. IIA, B. A. IIb , B.A. III A, azkena: Brontze Amaiera IIBn agertzen dena., K.a. 930 eta 750 artean. Garai horretan, gordekinak biderkatzen dira.

## Zelten eragina

Garai hartan, zeltek protagonismoa hartu zuten Europan. Proposatu da hizkuntza zelta Atlantikoko lingua franca gisa garatu ahal izan zutela. Komunitateek eliteko estatus-produktuak ekoitz zitzaketen, hala nola ezpata-heldulekuak eta brontzezko xafla metalikoak, kutxatila-zelaien garaikoak (Brontze D eta Hallstatt A), eta, gainera, haiek sortzeko trebetasunak eta tratamendu egokiari buruzko ezagutza erritualak bereganatu beharko zituzten. Aldaketa horiek hizkuntza-aldaketarekin zerikusia duten prozesuak adieraz ditzakete. Ekialdetik mendebaldera eliteen arteko kontaktuek azal dezake hizkuntza zelten agerpena. Horrek erdialde eta mendebaldeko Europan kokatuko luke protozeltaren sehaska. Baina iritzi hori ez dator bat jatorria erdialdeko Europako Hallstatt C kulturarekin lotuta dagoela dioen iritzi onartuagoarekin.

## Galeria

* Penneko idunekoa
* Logrosángo hilarria. V formako hozkak dituzten ezkutua irudikatutako eszenaren osagai nagusia da.
* Galiziako brontzezko aizkorak.
* Galiziako eraztun biko brontzezko aizkora
* Leiroko kaskoa.
* Garaiko etxola, Campo Lameiro.
* Karpa-mihiko ezpata. K.a. 1150-850}}
* Saint Germain en Layen aurkitutako urrezko torkea.
* Hodi eta eraztun bakarreko ahizkora. Nottinghamshireko altxorrekoak.
* Brontzezko pertzak. Ezkerrekoa Kantabrian aurkitua eta eskuinekoa, Chiseldonen, Erresuma Batuan.

## Ikusi, halaber

* Tumuluen armorikarren kultura
* Kultura argarikoa
* Kutxatila-zelaien kultura
* Brontze Aro Nordikoa
* Tumuluen kultura
* Unetice kultura

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Brandherm, Dirk. (2014). Almost lost between the lines: The concept of the Atlantic Bronze Age. Queen's University Belfast Research Portal.
* ↑ Brandherm, Dirk. (2019). «Almost lost between the lines: The concept of the Atlantic Bronze Age» D. Brandherm (Ed.), Aspects of the Bronze Age in the Atlantic Archipelago and Beyond: Proceedings from the Belfast Bronze Age Forum, 9–10 November 2013 (Archaeologia Atlantica – Monographiae; 3. lib). . (Curach Bhán Publications [online: Queen's University Belfast]).
* 1 2 3 (Ingelesez) Cunliffe, Barry. (1999). «Atlantic Sea-ways» Revista de Guimarães I: 93–105..
* ↑ (Ingelesez) Ayán Vila, Xurxo. (2008). A Round Iron Age: The Circular House in the Hillforts of the Northwestern Iberian Peninsula. 6 UW System Board of Regents, 913 or. ISSN 1540-4889..
* ↑ (Ingelesez) Ling, Johan; Stos-Gale, Zofia; Grandin, Lena; Billström, Kjell; Hjärthner-Holdar, Eva; Persson, Per-Olof. (2014). «Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses» Journal of Archaeological Science 41: 106–132. doi:10.1016/j.jas.2013.07.018. Bibcode: 2014JArSc..41..106L..
* 1 2 3 4 5 (Gaztelaniaz) Muñoz Ibañez, Francisco Javier (koord9. (2021). Prehistoria II. Las sociedades metalúrgicas (33. arg..). Editorial Universitaria Ramón Areces, 359-366 or..
* ↑ (Ingelesez) Kristiansen, Kristian. (2016-5-8). Europe Before History. .
* ↑ (Ingelesez) Comendador Rey, Beatriz. «Space and memoru at the mouth of teh river Ulla (Galicia, Spain)» Archaeopress in: Conceptualising Space and Place: On the role of agency, memory and identity in the construction of space from the Upper Palaeolithic to the Iron Age in Europe..
* 1 2 3 Cunliffe, Barry. (2008). Europe between the oceans : themes and variations, 9000 BC-AD 1000. (1. argitaraldia) New Haven: Yale University Press, 254–258 or. ISBN 978-0-300-17086-3..
* ↑ (Gaztelaniaz) Quilliec. (2007). «Vida y muerte de una espada atlántica del Bronce Final en Europa: Reconstrucción de los procesos de fabricación, uso y destrucción» Complutum 18: 93–107..
* ↑ (Ingelesez) Bowman, Sheridan; Needham, Stuart. (2007). «The Dunaverney and Little Thetford Flesh-Hooks: History, Technology and Their Position within the Later Bronze Age Atlantic Zone Feasting Complex» The Antiquaries Journal 87: 53–108. doi:10.1017/s0003581500000846..
* ↑ (Ingelesez) Must Farm. (Noiz kontsultatua: 2025-03-09).
* ↑ «Must Farm: la Edad del Bronce casi en directo» Arqueología Paleorama en Red (Noiz kontsultatua: 2025-03-09).
* ↑ (Ingelesez) Koch, John. (2009). «Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History in Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica 9 (2009)» Palaeohispanica: 339–351. ISSN 1578-5386..
* ↑ Cunliffe, Barry. (2008). «A Race Apart: Insularity and Connectivity» Proceedings of the Prehistoric Society 75: 61..
* ↑ (Ingelesez) Brandherm, Dirk. (2013). Celtic from the West 2 - Westward Ho? Sword-bearers and all the rest of it.... Oxford: Oxbow Books, 148 or. ISBN 978-1-84217-529-3..
* ↑ (Ingelesez) Koch, John T.. (2013). Celtic from the West 2 -Prologue: The Earliest Hallstatt Iron Age cannot equal Proto-Celtic. Oxford: Oxbow Books, 10 or. ISBN 978-1-84217-529-3..

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Why this Bronze Age village became known as ‘Britain’s Pompeii’ National Geography.
* Datuak: Q2629081
* Multimedia: Atlantic Bronze Age / Q2629081