# Iturburu kalea (Bilbo)

Iturburu kalea Bilbo Zaharra auzoan dago, Bilboko udalerrian, Bizkaiko lurralde historikoan.

## Kokapena

Urazurrutia kalean hasi eta Zamakola kalean amaitzen da, 1933ko urriaren 4ko Bilboko udalbatzarrak hala erabakita. Iturburu kalea Ibaiondo barrutian dago (Bilboko 5. barrutia).

## Testuinguru geografikoa

Iturburu izena toponimo bat da. Euskaltzaindiaren arabera, zerbaiten hasieraren zein iturriaren esanahia izan dezake, eta historialari batzuek Urazurrutiko iturriarekin lotzen dute.Kalea Abandoko elizateko lurretan zegoen 1870ean gertatu zen anexio-prozesuaren lehen fasera arte. Fase horren ondoren, Bilbok Abando errepublika zaharraren gainerako lurrak ere berenganatu zituen.Iturburu kalea baino gehiago Iturburu Behekoa eta Iturburu Goikoaren artean banatzen zen auzunea izan zen, 1933ko urriaren 4ko berrantolaketara arte, non beheko aldea Urazurrutia kalean integratu zen eta goiko aldea, Cantarranas kalearen zati batez jabetu ondoren, gaur egungo Iturburu kalearen izenarekin geratu zen.Kalea, errebaleko gainerako kaleak bezala, urbanizazio desordenatu eta irizpide gabeko baten emaitza izan zen. Une bakoitzean erabilgarri zegoen espazioa aprobetxatzea zen helburu bakarra, eta egoera horrek oraintsu arte iraun zuen. Garai hartan, eraikinak bota egiten zituzten, burdina mea meategien hazkundearen eta aprobetxamenduaren arabera.

## Historia

1643an ingurua Olleros (eltzegile) kalea edo auzoa bezala ezagutzen zen, bertan, gertuko mendietako buztinarekin, eltzeak eta antzeko zeramikazko produktuak fabrikatzeagatik, [5] eta garai bereko berriak daude, auzoan larru lantegiak zeudela.Abandoko kanpoaldeko auzo bat zen, eta 1863 eta 1869 artean harriztatu zuen kalea, anexioa baino lehentxeago, nahiz eta ordurako Bilborekin partekatua izango zen.Urrun egotearen eta bizilagun gutxi izatearen ondorioz, hasierako garaietan ez zuen zerbitzurik izan edo zerbitzu horiek prekarioak izan ziren. Beheko aldean La Fe beirazko produktuen fabrika zegoen, Pedro Merladetek administratua. 1878an lau farola jarri zituzten bertan, kaleak ez baitzuen inolako argiztapenik. Hala ere, bi urte geroago, udalak gas bidezko argiztapena instalatzeko eskaera bat ezetsi zuen, parajea herritik oso urrun zegoelako. Miribillako hainbat meatze-ustiategitako mineralentzako kargategiak zeuden eremu horretan, eta 1884ra arte ez zen kalea gutxieneko zerbitzuez hornitzen hasi.1887an, udalak espediente bat izapidetu zuen, Juan Jose Linaza bizilagunak eskatuta. Bertan, etxeen zenbaketa kaotikoa eta kalearen egoera txarra salatu zituen, espaloirik ez zegoelako eta luizien ondorioz lurra pilatzen zelako. Eraikinek bizigarritasunerako oso baldintza desegokiak zituzten, adibidez, 9. ataria, Pepa Handi izenarekin ezagutzen zen etxea, 1888an egoera txarrean zegoelako salatu zena.Auzo honetan kokatzen ziren industriak ere hiribilduarentzat gogaikarritzat jotzen zirenak ziren, adibidez, larru lantegiak edo sebo fabrikak, non 1892an galdara bat jarri zen kola egiteko.

### Meategiak

Auzoa inguruko meategiekin bizi zen, eta, aldi berean, meategi horien barruan sartuta zegoen, burdin mineralaren ustiapena alde batean eta, bestean, mineral hori ontziratzeko eremua baitzuen. San Luis meategia zen zabalena, eta, une jakin batean, eta zain guztia aprobetxatzeko, hainbat etxe eraitsi behar izan ziren Iturburun, eta berdin Cantarranas, San Esteban eta Miribilla kaleetan. Auzoaren alde batetik minerala menditik ateratzen zen, edo kalea gurdietan zeharkatzen zuen, edo galeria baten azpitik pasatzen zen, edo gainetik, aireko tranbiabaten bidez. Tranbia horrek kexak sortzen zituen auzoan, hondakinak etengabe erortzen zirelako baldeetatik. Ondoren, Urazurrutiko kaian uzten zuten, batzuetan Iturburuko kaia ere deitua, Ibaizabal ibaian behera gabarren bidez garraiatzeko. Meatzeekiko bizikidetzan hainbat arazo zeuden, hala nola 1897an, Bilboko Udala inhibitu egin zenean Silfide meategiko barrenoak (lehergailuak) detonatzeko moduari buruzko auzotarren salaketaren aurrean, Bizkaiko Gobernadore Zibilaren eskumena zela argudiatuz.

### Iturburuko etxea

2006ko urtarrilaren 25ean eraitsi zuten arte, Iturburu kaleko 6. atariko eraikina Bilboko eraikinik zaharrenetakotzat jotzen zen, eta XV. mende inguruan eraiki zen. Gainera, garai hartatik bizirik zegoen hiri-etxebizitza bakarra zen. Beheko solairua, bi solairu hegalean eta bi isurkiko teilatua zituen, lursail estu eta sakon batean, eta arku zorrotzeko sarrera bat. Arrantzaleen etxea esaten zioten, atzealdean zegoen frontoi batean pilotan jokatzeko ohitura zutelako. Sarrerako harlanduzko arku gotikoa kontserbatu da, nahiz eta, desmuntatu ondoren, alboko biribilgune txiki batean etzanda jarri zuten.

### Udal Zerbitzuak
#### Dinamita-biltegia

Badira 1684. urteko erreferentziak Polboretxe izeneko baserri baten existentziari buruz, Abandoko elizatean zegoena, non 1884an dinamita-biltegi bat eraiki zen. Ondoren, udal txakurtegi gisa erabili zen XIX. mendearen amaieratik 1910era bitartean. Orduan, jaberik gabeko txakurrentzako gordailu bat eraikitzea erabaki zen Mena auzoko lurretan, eta Iturburu Garaian xede horretarako erabiltzen zen lursailaren errentamendu-kontratua deuseztatzea.

#### Zabortegia

Iturburu auzoa ere zaborrak uzteko gunea izan zen 1882tik, Bilboko Udalak Alejandro Gendikari Iturburu kalean zuen lursail bat erosi zionetik, bertan zabortegi publiko bat jartzeko.

#### Iturburuko eskolak

Urazurrutiako eskolak Iturburuko eskolak bezala ere ezagunak izan ziren. 1902an Gregorio Ibarretxek Galera Etxea zaharraren orubean proiektatuak, Bilboko lehen udal eskoletako bat izan ziren, eta gaur egun BilbaoArte fundazioaren egoitza da.

## XXI. mendeko lanak

Iturburu kalea, gaur egun, izan zenaren oroitzapena baino ez da. Haren egiturak eta konfigurazioak ez dute, gaur egun, inolako zentzurik, eragin zituzten meatzeak desagertu egin baitira. Kalearen zati batzuk hainbat etapatan eraitsi ziren. Aipatzekoak dira 1911-1913koak eta mende bereko 70eko hamarkadakoak, baita mende honen hasierakoak ere. Meatzeak leku berean egoteak kalearen hazkundean eragin zuen bezala, meatze horien desagerpena izan zen, aldi berean, kalearen ia desagerpena ekarri zuenak. XX. mendearen amaieratik ingururako gauzatu ziren hirigintza eta gizarte arloko esku-hartze planek eta meategi zaharren lurretan Miribilla auzo berria eraikitzeak, haren hirigintza-beharrekin eta ibilgailuen trafikorako komunikazio-bideak irekitzearekin batera, etxebizitzak eraisteko politika bat ezarri zuten, eta horren ondorioz kalea egungo neurrietara murriztu zen. Ingurua birmoldatzearen ondorioz, Iturburuko eskola zaharretan BilbaoArte fundazioa dago gaur egun. Zentro honek bere instalazioak eta ekipamenduak artistei eskaintzen dizkie bere sormen proiektuak egin ditzaten eta kultur programazio zabala du. Eraikina erabilera berrietara egokitzeak, 1998ko azaroan inauguratu zena, Iturburu kalean plaza txiki bat eraikitzea ekarri zuen, baina erabat urbanizatzeko eta oinezkoentzat jartzeko urte batzuk gehiago behar izan ziren, eta hori lortzeko herritarren presioa erabakigarria izan zen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 «Bilbaopedia - Iturburu. Calle» www.bilbaopedia.info.
* ↑ «EH - Bilaketa - Bilaketa» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Izarzelaia 2007, 69 orr. .
* ↑ «Archivo Municipal de Bilbao , Resultado de la búsqueda» www.bilbao.eus.
* ↑ Izarzelaia 2007, 73 orr. .
* ↑ Olalde, Rafa. (2024-01-26). «Nuestra Señora de la Piedad de Ibaizabal» Edificios Insignes Desaparecidos en Bilbao.
* 1 2 Salazar Arechalde 2006, 74-75 orr. .
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO CUARTA 0063/016 Datak 1887 / 1889. ].
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO TERCERA 0011/001 Datak 1886. ].
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO TERCERA 0114/008 Datak 1892. ].
* ↑ Salazar Arechalde 2006, 30 orr. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Olalde, Rafa. (2024-01-26). «Tranvía aéreo» Edificios Insignes Desaparecidos en Bilbao.
* ↑ BFAH. Atala ADMINISTRACIÓN DE BIZKAIA Azpiatala SECTOR PRIMARIO, INDUSTRIA Y COMERCIO Signatura AX00580/002 Datak 1893 / 1895. .
* ↑ BFAH. Atala ADMINISTRACIÓN DE BIZKAIA Azpiatala SECTOR PRIMARIO, INDUSTRIA Y COMERCIO Signatura AX00580/003 Datak 1896 / 1898. .
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO CUARTA 0181/035 Datak 1897. ].
* ↑ (Gaztelaniaz) «Bilbo zaharra, San Frantzisko eta Zabala auzoak Egitamu Komunitario - BILBAO ARTE» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-04).
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala JUDICIAL Funtsa CORREGIDOR Azpifuntsa CIVIL Signatura JCR0750/010 Datak 1684-07-06 / 1686-06-08. ].
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO CUARTA 0142/022 Datak 1884. ].
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO QUINTA 0141/004 Datak 1902. ].
* ↑ BUA. Erreferentzi kodea ES 48020 AMB-BUA 322828 Datak1910/08/05. .
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO SEGUNDA 0072/047 Datak 1877 / 1883. ].
* ↑ BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO QUINTA 0299/078 Datak 1903 / 1904. .
* 1 2 (Gaztelaniaz) Mas Serra, Elías. (2014-04-14). Bilboko eraikinak-Edificios de Bilbao: Escuelas de Urazurrutia. .
* ↑ [https://www.bizkaia.eus/eu/web/archivo BFAH. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO PRIMERA 0553/023 Datak 1911. ].
* ↑ (Gaztelaniaz) «Bilbo zaharra, San Frantzisko eta Zabala auzoak Egitamu Komunitario - ITURBURU KALEA» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-04).
* ↑ (Gaztelaniaz) Suárez, Iván Rodríguez. (2014-03-20). «Rehabilitación, regeneración y renovación urbana en Bilbao la vieja, San Francisco y Zabala» Ciudad y Territorio Estudios Territoriales: 199–206. ISSN 2659-3254..
* ↑ «Fundación BilbaoArte Fundazioa» Fundación BilbaoArte Fundazioa (Noiz kontsultatua: 2025-03-04).
* ↑ (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea. (2015-06-07). «Vecinos de Iturburu piden al Consistorio bilbaino que acometa mejoras en su calle» GARA.

## Bibliografia

* (Gaztelaniaz) Salazar Arechalde, Jose Ignacio. (2006). La otra orilla. Formación del barrio de San Francisco (1870-1900). Bilbo: Surbisa.
* (Gaztelaniaz) Izarzelaia Izagirre, Arturo. (2007). «Bilbao La Vieja, San Francisco y los "Barrios Altos": los espacios populares de la Villa» Bilbao y sus barrios : una mirada desde la historia / Fernando Martinez Rueda (Koord.) (Bilbo: Bilboko Udala) ISBN 84-88714-92-0..
* Larrañaga, Josu (2022). «Urazurrutia, uraz bestaldeko auzoa». Non eta Bilbon. VVAA (en eus). Bilbao: Labayru Fundazioa. ISBN 978-84-19063-19-9.

## Ikus, gainera

* Urazurrutia kalea (Bilbo)
* Urazurrutiko kaia

## Kanpo estekak

* Mas Serra, Elías. (2001). «La casa de la calle Iturburu» Bilbao, periódico municipal.
* Datuak: Q124614622
* Multimedia: Calle Iturburu, Bilbao / Q124614622