# Martxoaren 28

Martxoaren 28a gregoriotar egutegiaren urteko laurogeita zazpigarren eguna da, 88.a bisurteetan. 278 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian José Sanjurjo Jaiotza: Iruñea, 1872 eta 1872 Heriotza: Estoril, 1936ko uztailaren 20a Jon Aberasturi Jaiotza: Gasteiz, 1989 Aritz Elustondo Jaiotza: Donostia, 1994 Eusebio Vélez Jaiotza: Dura, 1935 Heriotza: Gasteiz, 2020ko ekainaren 16a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Lady Gaga Jaiotza: Lenox Hill Opsitalea, 1986 eta 1986 Maksim Gorki Jaiotza: Nizhni Novgorod, 1868 $^{(juliotaregutegia)}$ eta 1868 Heriotza: Gorki-10 $^{(en)}$ , Mosku eta Nizhni Novgorod, 1936ko ekainaren 18a Mario Vargas Llosa Jaiotza: Arequipa, 1936 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Zoel García de Galdeano Jaiotza: Iruñea, 1846ko uztailaren 5a Heriotza: Zaragoza, 1924 Joaquín Luqui Jaiotza: Caparroso, 1948ko otsailaren 22a Heriotza: Madril, 2005 José Irizar Jaiotza: Bilbo, 1882ko urriaren 5a Heriotza: Bartzelona, 1935 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Dwight David Eisenhower Jaiotza: Denison, 1890eko urriaren 14a Heriotza: Walter Reed Army Medical Center $^{(en)}$ , 1969 Virginia Woolf Jaiotza: Londres, 1882ko urtarrilaren 25a Heriotza: Lewes, 1941 Marc Chagall Jaiotza: Liozna $^{(en)}$ , 1887ko ekainaren 24a $^{(juliotaregutegia)}$ eta 1887ko uztailaren 7a Heriotza: Saint-Paul-de-Vence, 1985 Eugène Ionesco Jaiotza: Slatina (Errumania), 1909ko azaroaren 26a Heriotza: Parisko 14. barrutia, 1994 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Ontzi vikingo bat.
* 845 - Vikingoek (irudian) Paris arpilatu (ziur asko Ragnar Lodbrok-en aginpean) eta erreskate erraldoia eskatu zuten alde egitearen truke.
* 1930 - Konstantinopolisek eta Angorak izen ofiziala aldatu zuten Istanbul eta Ankarara, ondoz ondo.
* 1939 - Lisboa-Paris ibilbidea egiten zuen Sud Express izeneko gaueko trena Ormaiztegin errailetatik irten eta hiru hildako izan ziren.
* 1939 - Espainiako Gerra Zibilean Franco jeneralaren indarrek Madril hartu zuten.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Martxo2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Astelehena
* 2023: Asteartea
* 2024: Osteguna
* 2026: Larunbata
* 2027: Igandea
* 2028: Asteartea
* Izendegia
* Santutegia:
* Eztebe Harding, Guntram
* Seaska egutegia:
* Liher eta Ipar.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1939 – Lisboa-Paris ibilbidea egiten zuen Sud Express izeneko gaueko trena Ormaiztegin errailetatik irten eta hiru hildako izan ziren.
* 1939 – Iruñeko Euskal Jai pilotalekua kartzela bihurtu zuten frankistek.
* 1965 – Euskaraz abesteagatik atxilotu zituen Guardia Zibilak gazte ondarrutar batzuk. 15 eta 17 urte bitarteko gazte haiek kalean geratu eta Mutrikuko Guardia Zibilaren kasernara eraman zituzten.
* 1978 – Tolosako geralekuaren eta geltokiaren artean 55 tona azido zianhidriko zeraman trena errailetatik atera zen eta hondamendi izugarri bat gertatzeko zorian egon zen.

### Mundua

* 364 – Bere anaiak Valente Ekialdeko erromatar enperadorea izendatu zuen.
* 2005 – 8,7 graduko lurrikara Sumatrako kostaldean.
* 2016 – Dublin hirian 1916ko Irlandako Pazko Matxinadaren 100. Urteurrena ospatu zen.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 1999 – Martxoaren 19an Iruñean hasitako 11. Korrikari amaiera eman zitzaion Donostian.
* 2004ko Nafarroako Bertsolari Txapelketan Xabier Silveirak jantzi zuen txapela bigarren aldiz.
* 2015 – Julio Sotok 2015eko Nafarroako Bertsolari Txapelketa irabazi zuen hirugarren aldiz.
* 2016 – Euskal Herriko Idazleen Biltzarra Lapurdiko Sara udalerrian ospatu zen.

### Mundua

* 1963 – Il Gattopardo ("Lehoinabarra") filma estreinatu zen, Luchino Viscontik zuzendu eta Burt Lancaster, Alain Delon, Claudia Cardinale, Serge Reggiani, Mario Girotti eta Pierre Clementi aktoreek antzeztu zuten.
* 1980 – The Changeling ("Ordezkoa") filma estreinatu zen, Peter Medakek zuzendu eta George C. Scott, Trish Van Devere, Melvyn Douglas, John Colicos, Jean Marsh, Helen Burns eta Madeleine Sherwood aktoreek antzeztu zuten.

## Kirolak
### Euskal Herria

2010 – Jose Maria Mendizabal aizkolaria hil zen, Tolosan Olasagastiren aurka zuen apustuan egindako ahaleginaren ondorioz.

### Mundua

* 1910eko Bost Nazioen Txapelketa: Ingalaterra txapeldun.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1833 – Justo Egozkue, nafar geologo eta ingeniaria (h. 1900).
* 1847 – Ramos Azkarate, euskal idazlea (h. 1904).
* 1872 – José Sanjurjo, nafar militarra (h. 1936).
* 1899 – Juan Iruretagoiena, gipuzkoar idazle, antzerkigile eta itzultzailea (h. 1982).
* 1908 – Juan Uribe Echevarría, txilen aritutako bizkaitar irakasle, idazle eta ikertzailea (h. 1988).
* 1912 – Jose Maria Abrego, Abrego II.a, nafar erremontelaria.
* 1921 – Juan Maria Olaizola, gipuzkoar teologoa eta historialaria (h. 1998).
* 1926 - José Javier Etaio Mikeo, nafar matematikaria (h. 2012).
* 1935 – Eusebio Vélez, arabar txirrindularia (h. 2020).
* 1939 – Nikolas Segurola, euskal artzain, fraide eta bertsolaria (h. 2023).
* 1940 – José Luis Azkona, nafar apaiza, Marajóko apezpikua (h. 2024).
* 1942 – Luis Felipe Areta, gipuzkoar atleta ohi eta apaiza, kirolari moduan luzera jauzian eta jauzi hirukoitzean aditua.
* 1954 –
** Josean Gómez, gipuzkoar zinema ekoizlea.
** Ana Gorroño, bizkaitar mediku eta politikaria.
* 1956 – Luis Maria Lasurtegi, gipuzkoar arraunlari ohia.
* 1960 – Estefania Beltran de Heredia, EAJko arabar politikaria.
* 1961 – Juan Mari Aburto, bizkaitar politikaria, Bilboko alkatea.
* 1966 –
** Peio Egaña, Egaña II.a, nafar pilotari ohia.
** Imanol Murua Uria, gipuzkoar idazle, kazetari eta unibertsitateko irakaslea.
* 1967 – Mikel Loinaz, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1970 – Joxemiel Bidador, euskal dantzaria, idazlea, ikertzailea, filologoa, irakaslea eta historialaria (h. 2010).
* 1971 – Bakartxo Tejeria, Villabonako alkate ohia eta Eusko Legebiltzarreko mahaiburua.
* 1973 –
** Amaia Gabantxo, bizkaitar idazlea, flamenko abeslaria eta euskal literaturan espezializatutako itzultzailea.
** Gorka Kortina, bizkaitar futbolari ohia.
* 1975 – Noelia Oses, bizkaitar matematikaria eta ikertzailea.
* 1979 – Jon Iñarritu, bizkaitar politikaria.
* 1981 – Javier Hurtado, espainiar politikaria, Eusko Jaurlaritzako Turismo, Komertzio eta Kontsumoko sailburua, Madrilen.
* 1982 – Jon Plazaola, gipuzkoar zinema eta antzerkiko zuzendaria eta gidoilaria.
* 1985 - Edurne Saizar Lizarazu, gipuzkoar piano-jotzailea.
* 1989 –
** Jon Aberasturi, arabar txirrindularia.
** Aitziber Saldias, gipuzkoar idazle eta itzultzailea.
* 1990 – Julen Bollain, gipuzkoar ekonomialaria, oinarrizko errenta unibertsalean aditua.
* 1994 – Aritz Elustondo, gipuzkoar futbolaria.
* 1997 – Cristian Sanz Díaz, bizkaitar futbolaria.
* 2003 – Unax Agote, gipuzkoar futbolaria.

### Mundua

* 1472 – Frai Bartolomeo, italiar margolaria (h. 1517).
* 1515 – Avilako Santa Teresa, espainiar karmeldar lekaime eta poeta (h. 1582).
* 1592 – Comenius, Moraviako irakasle, zientzialari, hezitzaile eta idazlea (h. 1670).
* 1616 – Margaret Scott, Salem-eko sorginkeria prozesuetan sorginkeria leporatuta urkatu zuten emakumea (h. 1692).
* 1638 – Fredrik Ruysch, holandar sendagilea (h. 1731).
* 1660 – Arnold Houbraken, herbeheretar margolari eta idazlea (h. 1719).
* 1731 – Ramón de la Cruz, espainiar antzerkigilea (h. 1795).
* 1736 baitatua – Rudolf Erich Raspe, alemaniar idazle, liburuzain eta zientzialaria (h. 1794).
* 1750 – Francisco de Miranda, venezuelar militar, politikari eta iraultzailea (h. 1816).
* 1814 – Galen Clark, kanadar-estatubatuar kontserbazionista eta idazlea (h. 1910).
* 1817 – Francesco De Sanctis, italiar idazlea (h. 1883).
* 1819 – Roger Fenton, britainiar argazkilaria (h. 1869).
* 1838 – Jean-Paul Laurens, frantziar margolari eta eskultorea (h. 1921).
* 1839 – Alice King, ingeles idazle, irakasle eta hizlaria (h. 1894).
* 1840 – Emin Paxa, alemaniar bidaiaria eta kolonizatzailea (h. 1892).
* 1851 – Bernardino Machado, Portugalgo presidentea (h. 1944).
* 1862 – Aristide Briand, frantziar politikaria, 1926ko Bakearen Nobel Saria (h. 1932).
* 1868 – Maksim Gorki, errusiar idazlea eta iraultza boltxebikearen aldeko aktibista (h. 1936).
* 1872 – Ingolf Elster Christensen, norvegiar politikaria (h. 1943).
* 1879 – Terence MacSwiney, irlandar nazionalista, idazlea, politikaria, Cork hiriko alkate ohia eta gose grabalaria (h. 1920).
* 1884 – Angelos Sikelianos, greziar olerkaria (h. 1951).
* 1886 –
** Gloria Giner de los Ríos García, Maistren Eskola Normal Nagusiko eta Irakaskuntza Erakunde Libreko irakaslea (h. 1970).
** Clara Lemlich, New Yorkeko ehungintzako langileen grebaren buruzagietako bat (h. 1982).
* 1890 – Teodosia Ortega, burgostar emagina. (h. 1983)
* 1892 – Corneille Heymans, belgikar fisiologoa, 1938ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1968).
* 1895 – Ángela Ruiz Robles, leondar irakasle eta asmatzailea, liburu elektronikoaren lehen patentearen jabea (h. 1975).
* 1903 – Rudolf Serkin, bohemiar jatorriko estatubatuar piano-jotzailea (h. 1991).
* 1904 – Ricardo Bueno Ituarte, gipuzkoar mediku, neuropsikiatra eta administratzailea (h. 1956).
* 1909 – Nelson Algren, estatubatuar idazlea (h. 1981).
* 1910 – Ingrid Suediakoa, Danimarkako erregina ezkontidea (h. 2000).
* 1914 – Bohumil Hrabal, txekiar idazlea (h. 1997).
* 1919 – Alain Bosquet, ukrainar jatorriko frantziar idazlea (h. 1998).
* 1920 – Josefina Constantino, filipinar saiakeragile, poeta, literatura kritikari eta moja karmeldarra (h. 2024).
* 1921 – Dirck Bogarde, ingeles aktorea (h. 1999).
* 1922 – Grace Hartigan, espresionismo abstraktuko estatubatuar margolaria (h. 2008).
* 1927 – Theo Colborn, ingurumenaren osasunaren estatubatuar analista (h. 2014).
* 1928 –
** Zbigniew Brzezinski, poloniar jatorriko estatubatuar diplomatiko eta politikaria (h. 2017).
** Alexander Grothendieck, alemaniar matematikaria (h. 2014).
* 1930 – Jerome Isaac Friedman, estatubatuar fisikaria, 1990eko Fisikako Nobel Saria.
* 1931 – Jane Rule, kanadar idazlea, lesbianismoari buruzko eleberriak eta saiakerak idatzi zituena (h. 2007).
* 1933 – Tete Montoliu, kataluniar jazz piano-jolea (h. 1997).
* 1935 – Józef Szmidt, poloniar atleta, jauzi hirukotzean espezializatua (h. 2024).
* 1936 –
** Amancio Ortega, ehun-sektoreko espainiar enpresaburua, munduko 3. gizon aberatsena.
** Mario Vargas Llosa, peruar idazlea, 2010eko Literaturako Nobel Saria.
* 1940 – Russell Banks, estatubatuar eleberrigilea.
* 1942 –
** Daniel Dennett, estatubatuar filosofo eta idazlea (h. 2024).
** Conrad Schumann, Berlingo harresia egiten hasi eta gero Alemaniako Errepublika Demokratikotik alde egin zuen lehen desertorea (h. 1998).
* 1943 – Conchata Ferrell, estatubatuar aktorea (h. 2020).
* 1945 –
** Rodrigo Duterte, Filipinetako presidentea.
** Pierre Michon, frantziar idazlea.
* 1946 – Alejandro Toledo, Peruko presidente ohia.
* 1948 – Dianne Wiest, estatubatuar telebista eta zinemako aktorea.
* 1949 –
** Paul Bayvel, hegoafrikar errugbilaria (h. 2020).
** Michael W. Young, estatubatuar genetikalari eta kronobiologoa, 2017ko Medikuntzako Nobel Saria.
* 1950 - Queca Campillo, Espainian kazetaritza grafikoan aritu zen lehen emakumeetako bat (h. 2015).
* 1953 –
** Isa Guerra García, kanariar poeta.
** Melchior Ndadaye, Burundiko presidentea (h. 1993).
* 1954 – Anuradha Ghandy, Indiako idazle, komunista eta buruzagi iraultzailea (h. 2008).
* 1955 –
** Edgardo Antoñana, argentinar esataria, kazetaria, telebista ekoizlea eta telebistako eta irratiko aurkezlea (h. 2017).
** Julio Llamazares, espainiar idazlea.
** Reba McEntire, estatubatuar abeslari eta aktorea, Country musikaren adierazlerik handienetakotzat joa.
* 1956 – Amanda Aizpuriete, letoniar poeta eta itzultzailea (h. 2023).
* 1959 – Laura Chinchilla, Costa Ricako presidentea.
* 1961 – Byron Scott, NBAko estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
* 1962 – Alexandra Billings, estatubatuar aktorea, irakaslea, abeslaria eta ekintzailea.
* 1969 –
** Daniela Barcellona, italiar opera-kantaria, mezzosopranoa.
** Ivan Gotti, italiar txirrindulari ohia.
** Ilke Wyludda, alemaniar disko-jaurtitzailea (h. 2024).
* 1970 –
** Cristina Cerrada, espainiar idazlea eta sorkuntza-idazketako irakaslea.
** Belén López, espainiar aktorea.
** Vince Vaughn, estatubatuar aktorea.
* 1971 – Silvia Yustos, espainiar gimnasta ohia eta entrenatzailea.
* 1973 – Edward Fatu, Umaga, estatubatuar borrokalari profesionala (h. 2009).
* 1975 –
** Richard Kelly, estatubatuar zinema zuzendaria.
** Shanna Moakler, estatubatuar aktore, modelo eta playmatea.
* 1981 – Julia Stiles, estatubatuar aktorea.
* 1985 – Stan Wawrinka, suitzar tenis jokalaria.
* 1986 –
** Bowe Bergdahl, Afganistango gerraren ondorioz Talibanek preso izandako azken estatubatuar soldadua.
** Lady Gaga, estatubatuar musikagilea, abeslaria eta DJa.
** Lucía Garibaldi, uruguaiar zinema zuzendaria eta gidoilaria.
** Amaia Salamanca, espainiar aktorea.
* 1987 - Asier Arranz, espainiar futbolari ohia.
* 1990 –
** Julia Alioxina, errusiar politikaria, Errusiako lehen emakume politikari transgenerotzat hartua.
** Laura Harrier, estatubatuar modelo ohi eta aktorea.
* 1991 – Mya Taylor, estatubatuar emakumezko aktore eta abeslari transgeneroa.
* 1992 – Berta Vázquez, ukraniar aktore eta abeslaria.
* 1996 – Xie Siyi, txinatar tranpolin jauzilaria.
* 2001 - Maria Vicente, kataluniar atleta, proba konbinatuetan eta jauzi hirukoitzean aditua.
* 2003 –
** Hubert Kós, hungariar igerilaria.
** Pháo, vietnamdar rap abeslaria eta ekoizlea.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1919 –
** Jose Maria Ezpeleta Samaniego, nafar aristokrata (j. 1846).
** Leon Olalkiaga, gipuzkoar albaitaria (j. 1859).
* 1924 – Zoel García de Galdeano, euskal herritar matematikaria, Zaragozan (j. 1846).
* 1940 – Jose Maria Salaberria, Euskal Herrian bizi izandako espainiar idazlea, erregenerazionismokoa (j. 1873).
* 2005 –
** Martin Garziarena, nafar aizkolaria (j. 1927).
** Joaquín Luqui, Kaparroso udalerriko irrati esatari ospetsua, Madrilen (j. 1948).
* 2010 – Jose Maria Mendizabal, Mendizabal II.a, gipuzkoar aizkolaria eta harri-jasotzailea, proba bat egiten ari zela bihotzekoak jota (j. 1947).

### Mundua

* 193 – Pertinax, erromatar enperadorea.
* 966 – Flodoard, karolingiar garaiko historialari, kronikagile eta latinezko poeta (j. c. 894).
* 1018 – Ali ibn Hammud al-Nasir, Kordobako seigarren kalifa, eraila.
* 1241 – Valdemar II.a Danimarkakoa, Danimarkako erregea (j. 1170).
* 1285 – Martin IV.a, Aita santua.
* 1621 – Ottavio Rinuccini, italiar olerkaria, Jacopo Peri musikagilearekin batera lehenbiziko operatzat jo ohi den Dafne musikalanaren egilea (j. 1562).
* 1690 – Emmanuel Tzanes, greziar margolaria (j. 1610).
* 1712 – Jan van der Heyden, nederlandar pintorea eta grabatzailea (j. 1637).
* 1794 – Nicolas de Condorcet, Condorceteko markesa, frantziar filosofo, matematikari eta politikaria (j. 1743).
* 1799 – Etta Palm d'Aelders, Frantziako Iraultzaren garaiko herbeheretar feminista eta espioia (j. 1743).
* 1826 – Jean-Jacques Lequeu, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (j. 1757).
* 1833 – William Thompson, irlandar ekonomialaria (j. 1775).
* 1838 – Eliza Grew Jones, estatubatuar misiolari baptista eta lexikografoa (j. 1803).
* 1881 – Modest Musorgski, errusiar musikagilea (j. 1839).
* 1887 – Ditlev Gothard Monrad, Danimarkako lehen ministroa (j. 1811).
* 1931 – Rita de Morais Sarmento, portugaldar ingeniari zibila, Portugalen, eta ziurrenik Europa osoan, titulu hori lortu zuen lehen emakumea (j. 1872).
* 1941 – Virginia Woolf, ingeles idazlea (j. 1882).
* 1942 – Miguel Hernández, herriaren poeta, espainiar olerkaria (j. 1910).
* 1943 – Sergei Rakhmaninov, errusiar musikagilea eta pianista (j. 1873).
* 1945 – Juana Whitney, frantziar-euskal irakaslea eta emakumeen aldeko ekintzailea (j. 1857).
* 1953 –
** Valentine de Saint-Point, frantziar artista eta idazlea (j. 1875).
** Jim Thorpe, estatubatuar kirolaria (j. 1887).
* 1957 – Jack Butler Yeats, irlandar margolaria (j. 1871).
* 1959 – Edmond Debeaumarché, frantziar postaria, Bigarren Mundu Gerran erresistentzian ibilitakoa (j. 1906).
* 1960 – Margarita Manso, 27ko belaunaldiko espainiar margolaria (j. 1908).
* 1969 – Dwight David Eisenhower, Ameriketako Estatu Batuetako 34. Presidentea (j. 1890).
* 1972 – Joseph Paul-Boncour, frantziar politikaria (j. 1873).
* 1982 – William Giauque, kanadiar-estatubatuar kimikaria, 1949ko Kimikako Nobel Saria (j. 1895).
* 1985 – Marc Chagall, frantziar-errusiar margolaria (j. 1887).
* 1987 – Alphonse Alley, Dahomeyko presidentea (j. 1930).
* 1994 – Eugène Ionesco, errumaniar jatorriko frantziar idazlea (j. 1909).
* 1995 – Ana Mariscal, espainiar aktore, zuzendari eta ekoizlea (j. 1923).
* 1996 – Hans Blumemberg, alemaniar filosofoa (j. 1920).
* 2000 – Anthony Powell, ingeles eleberrigilea (j. 1905).
* 2004 – Peter Ustinov, ingeles aktore, idazle eta antzerkigilea (j. 1921).
* 2005 – Pál Losonczi, Hungariako estatuburua (j. 1919).
* 2006 –
** Proinsias Ó Maonaigh, irlandar biolinjolea eta irlandar musika eta kulturaren bultzatzailea (j. 1922).
** Charles Schepens, belgikar-estubatuar oftalmologoa, kirurgia erretiniko modernoaren aitatzat hartua (j. 1912).
* 2009 – Maurice Jarre, frantziar konposatzailea eta zuzendaria (j. 1924).
* 2012 – John Arden, ingeles antzerkigilea (j. 1930).
* 2013 – Richard Griffiths, ingeles aktorea (j. 1947).
* 2016 – Peggy Fortnum, britaniar ilustratzailea (j. 1919).
* 2017 – Alizia Borboi Parmakoa, Borboi leinuko partaidea (j. 1917).
* 2019 – Pierre Lacroix, frantziar errugbilaria (j. 1935).
* 2020 – Chato Galante, espainiar presoa eta Giza Eskubideen eta Oroimen Historikoaren aldeko ekintzailea (j. 1948).
* 2021 – Didier Ratsiraka, Madagaskargo presidentea (j. 1936).
* 2022 – Antonios Naguib, egiptoar kardinala eta Eliza Katoliko Koptoaren patriarka (j. 1935).
* 2023 – Ryuichi Sakamoto, japoniar musikagile, piano-jotzaile, abeslari, musika ekoizle eta aktorea (j. 1952).
* 2024 – Anna Pérez Pagès, kataluniar kazetaria (j. 1974).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Liher eta Ipar.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2458
* Multimedia: 28 March / Q2458