# Tarraco-Oiasso galtzada

Tarraco-Oiasso galtzada Antzinako Erromak eraikitako erromatar galtzada bat izan zen, Mediterraneoko Tarraco hiria (gaur egungo Tarragona) eta Oiasso (gaur egungo Irun) lotzen zituena. Bere ibilbidea guztiz argia ez badago ere, Ilerda (gaur egungo Lleida), Osca (gaur egungo Huesca), Pompaelo (gaur egungo Iruñea) lotzen zituen bide garrantzitsua izan zen, Erromatar Errepublikaren garaitik.

## Bidea

Bidearen inguruan Estrabonek hitz egin zuen, 2.400 estadioko luzera emanez (444 kilometro):
| « | Tarracotik azken Baskoietaraino, Ozeanoaren magalean bizi direnak, Pompaelo ingurukoak, eta Oiasso hirikoak, azken horiek itsasoaren ondoan, guztira 2.400 estadio eta Akitania eta Iberiaren arteko mugan amaitzen dena. | » |
Bidearen nondik-norakoak ez dira ziurrak, zati gehienetan galdu direlako, edo bideek alternatibak dituztelako. Caesaraugusta (Zaragoza) sortu aurretik eraiki zenez, Iaca (Jaka) bezalako inguru erromanizatuetatik igarotzen zen. Tarracotik aterata, Ilerdarako bidea egiten zuen, eta hortik Tolous, Pertusa eta Osca lotuko lituzke. Canal de Berdúnetik Esa ingurura joango litzateke, edo agian Zangoza aldera, gaur egungo Nafarroa Garaian sartzeko<. Beste aukera batzuek Bortina (Los Bañales?) eta Segia (Ejea de los Caballeros) aipatu dituzte, eta beste aukera batek Zaragoza ingurutik Ebro ibaian gora egingo luke eta Iruñera hegoaldetik joan, baina azken ikerketek aukera hori baztertu dute, Erromatar Errepublikan bide horrek ez zuelako herririk lotuko.

### Euskal Herrian

Martinez Txoperenak eta Zubiria Mujikak egindako proposamenak, kilometro kopuruagatik, Sertorioren gerran Oscak izandako paperagatik (bide nagusi bat irudikatzen duena), zein aurkitutako hainbat objekturengatik, Esatik sartzea proposatu dute, eta lehenengo mansio garrantzitsua Ledean jarri dute. Euren ustez, erromatar villa gisa maiz agertu bada ere, ezaugarriengatik errepidea zerbitzatzeko mansio bat izango litzateke. Hortik Irunberriraino bideratuko litzateke, baskoien oppidum bat zena, eta Irati ibaiaren ezkerreko aldetik Arripodas ingurutik Aoseraino joan, bertan ibaia pasa, eta Iturrotzeraino iritsiko litzateke. Iturrotz kastro gisa identifikatu da, baina bidean garrantzia izan bazuen, agian erromatar garaiko aurkikuntzak ere egin litezke. Bidearen beste alternatibak (Zangozatik edo Baldorbatik) hobetsiko balira ere, Iturrotz da lekurik hoberena bidearen jarraipena bilatzeko.
Iturrotzetik Arrerako bidean miliarri bat izan daitekeena aurkitu da Lizoaingo elizako aldare gisa. Urotzetik igarotzeko bidea Iruñea-Irunberri errepide zaharraren azpian egongo litzateke, eta bertan ere animaliei edaten emateko aska baten aztarnak aurkitu dira. Hortik jarraituko luke Eguesibar eta Uharteraino, Arga hor zeharkatuko luke eta Esteribarretik Ultzamarako bidea hartuko luke Arren. Eguesibarren Gazteluzar eta Urriko herriaren artean igaroko litzateke, baina bietara heldu gabe. Arren indusketarik egin ez bada ere, bertan aurkitu ziren XVI. mendean orain galduta dauden hiru brontze, latinezko idazkunekin.
Ezkabarten erromatar garaiko aurkikuntza gutxi batzuk egin dira, baina ez nabarmenak. Bideak Arretik Ultzamako ezkerraldetik jarraituko luke Eltzarrain ibaiarekin aurkitu arte, eta hortik Olague eta Arraitz-Orkin aldera joko luke, lehenengoa Anue udalerrian, bigarrena Ultzaman. Tarte horretan ez da bidearen zatirik aurkitu, baina ikerlariek proposatu dute Arre, Sorauren, Ostitz eta Olague "kale-herri" direla, hau da, bide oso zahar batean zehar eraikitako herriak. Lantzeko idazkuna inguru horretan zeuden meatzetan aurkitu da.
Arraitzetik Doneztebera portu bat igarotzen zuen bideak, eta hoberen kontserbatutako eremua da, mendi-bidea izan arren. Bideak gutxitan gainditzen zuen %4,3ko pendiza, eta 7-10 metroko zabalera zuen, pixka bat gehiago bihurguneetan. Zati handi bat Iruñea-Hondarribia errege bideak apurtu zuen, zabalera gutxiago behar baitzuten erromatar galtzadak zuena baino; hala ere, bidearen alboetan kontserbatu dira erromatar galtzaden teknikak dituzten zagorren zatiak. Mendi gainean benta edo mutatio bat egongo zela ere iradoki da, nahiz eta induskatu ez; bertan ere Bentaxar izeneko toponikoa dago. Inguru horretan haitzurdina oraindik ustiatzen duen harrobi bat dago, eta ikerlariek aurkitu dute bertako arrokak erabili zirela Arkaiako (Araba) termak dekoratzeko. Gertuko biderik gabe, zaila izango litzateke arroka horiek ustiatzea eta garraiatzea.
Doneztebetik Irunerako bidearen lehen zatia Bidasoaren eskuma aldetik egingo luke, nahiz eta ondoren eraikitako errepideek ez duten baimentzen ia inon bidea jarraitzea, Sunbillan eta Igantzi eta Etxalar arteko bidean dauden zati txiki batzuetan izan ezik. Sunbillako Berroaranen dagoen Bustiolarango Erreka kanalizatu zuten eta bere gainean zubi bat eraiki. Anddo eta Basataundi mendien magaletik igarotzen zen ostean, non galena ustiatzeko meatze modernoak egon ziren. Baina gune horretan dauden paretak ere moldatu behar izan zituzten, eta ehunka metroko lubakia eraiki zuten, pikotxa erabilita, gaur egungo errepidearen alboan geratzen dena. Hurrengo herri garrantzitsua Bera zen, meatzaritza-gune izan dena eta hainbat txanpon erromatarren aurkikuntza eman dituen. Berak Ibardinetik lotura zuen Akitaniarekin, eta Sarralla, Montoia, Endara edo Eskolamendi izeneko meatzeak ustiatzen ziren erromatarren garaian. Azken zatia, Beratik Oiassora, ibaiaren ezkerreko aldetik egingo litzateke, edo, bestela, ura bera probestuz garraiorako.

## Oharrak

* ↑ Ziurrenik, bidea ez zen Iruñean sartzen, baizik eta Arretik iparraldetik gora egin. Iruñerako bide bat irtengo litzateke hortik.
* ↑ διὰ τούτων δὲ τῶν μερῶν ἡ ἐκ Ταρράκωνος ἐπὶ τοὺς ἐσχάτους ἐπὶ τῷ ὠκεανῷ Ὀυάσκωνας τοὺς κατὰ Πομπέλωνα καὶ τὴν ἐπ᾽ αὐτῷ τῷ ὠκεανῷ Οἰασῶνα πόλιν ὁδός ἐστι σταδίων δισχιλίων τετρακοσίων πρὸς αὐτὰ τὰ τῆς Ἀκυιτανίας ὅρια καὶ τῆς Ἰβηρίας.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Martínez Txoperena, Juan Marí; Zubiría Mujika, Rafael. (2022). (PDF) La vía romana Tarraco-Oiasso en Navarra y otros caminos mineros: propuesta de su trazado en el territorio norte de los Vascones. Aranzadi zientzia elkartea ISBN 978-84-17713-50-8. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Estrabon 3, 4, 10
* ↑ Amela Valverde, Luis. (2000). «La vía Tarraco-Oiasso (Strab. 3, 4, 10)» Pyrenae: revista de prehistòria i antiguitat de la Mediterrània Occidental (31-32): 201–208. ISSN 2339-9171. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* 1 2 «Strabo, Geography, BOOK III., CHAPTER IV., section 10» www.perseus.tufts.edu (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Amela Valverde, Luis. (2011). «De nuevo sobre la vía "Tarraco-Oiasso" (Str. 3, 4, 10)» Pyrenae: revista de prehistòria i antiguitat de la Mediterrània Occidental 42 (1): 119–128. ISSN 2339-9171. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Andreu Pintado, Javier. (2018). «Entre el Ebro y el Pirineo: las tierras de Tauste en época romana en el contexto de la romanización de las Cinco Villas de Aragón» Tauste en su historia: actas de las XVIII Jornadas sobre la historia de Tauste, 15, 16, 17, 23 y 24 de febrero de 2017, 2018, ISBN 978-84-697-9745-7, págs. 155-197 (Asociación Cultural "El Patiaz"): 155–197. ISBN 978-84-697-9745-7. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Mezquíriz, María Ángeles. (2011). «Catálogo de bronces romanos recuperados en el territorio de Navarra» Trabajos de arqueología Navarra (23): 21–118. ISSN 0211-5174. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Odolaga. Nafarroako Gobernua.
* ↑ Martínez Torres, Luis Miguel; Eguiluz Alarcón, Luis; Loza Uriarte, Miguel; Niso Lorenzo, Javier; Martínez Torres, Luis Miguel; Eguiluz Alarcón, Luis; Loza Uriarte, Miguel; Niso Lorenzo, Javier. (2012). «Almándoz marble from Navarra in the Arcaya Roman "thermae" in Álava (Northern Spain)» Interdisciplinary studies on ancient stone: proceedings of the IX Association for the Study of Marbles and Other Stones in Antiquity (ASMOSIA) Conference (Tarragona 2009) (Universidad Autónoma de Barcelona = Universitat Autònoma de Barcelona): 142–145. ISBN 978-84-939033-8-1. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).
* ↑ Malacate, Publicado por. Minas San Juan y San Luis, Yanci/Igantzi, Navarra. (Noiz kontsultatua: 2025-03-10).

## Kanpo estekak

* Bidearen inguruko azalpenak eta irudiak, Isaac Moreno Galloren bideoan
* Datuak: Q133253260