# Hondarribiko ikastola

Hondarribiko ikastola 1965-1966 ikasturtean sortu zen. Garai hartan, Hondarribiko ikastetxe guztietan gaztelera hutsean irakasten zenez, guraso euskaldun batzuen nahia zen beren seme-alabak euskaraz heztea. Hala, elkarrekin harremanetan jarri, eta beste hainbat herritan egin moduan, ikastola sortzeari ekin zioten

## Historia
### Ikastolaren fundatzaileak

Ikastolaren fundatzaileak hauek izan ziren: Jose Manuel Garmendia eta Izaskun Ugarte senar-emazteak; Luis Mari Elosegi eta Maria Jesus Uranga senar emazteak; Jose Ignacio Lopez eta Lourdes Zubeldia senar-emazteak; Gregorio Etxebeste eta Maite Rekarte senar-emazteak, eta Karlos Zapirain eta Mari Cruz Sorondo senar-emazteak beste batzuen artean.
Guraso horiek On Jose Ormazabal apaizarekin hitz egin zuten Hijas de la Cruz mojen San Jose ikastetxean gelaren bat utziko ote zieten galdetzeko, bertako kapilau baitzen. Enrike Garmendia okulistak (Irungo ikastolako sortzaileetako bat) arreba zuen Irungo ordena bereko komentuan, eta haren bitartez bere arreba Sor Margarita Garmendia Duinatekin hitz egin ondoren, Hondarribiko mojen ateak zabaldu ziren.
Hala, mojek gela bat utzi zuten dohainik baldintza bakarrez: umeek, beren ikasleek bezala, uniformea jantzi behar zuten.
Behin gelaren arazoa zuzenduta, nahiz hark behar zuen konponketetarako kreditu bat eskatu behar izan banketxe batean, gela betetzeko haurrak behar zituzten, eta fundatzaileek etxez etxe ibili ziren beste guraso batzuek konbentzitzeko; eginkizun ez oso erraza garai hartan Hondarribian. Dena den, oztopoak oztopo guztiak gainditu eta 1965eko irailean Hondarribiko ikastola martxan jarri zen. Dena den, azpimarratu beharra dago Irungo ikastolako gurasoek laguntza handia eskaini ziotela Hondarribikoei, eta, horien artean, azpimarra berezia jarri behar da Patxi Zapiainengan, gero Jaizubiako ikastola eraikitzeko zer ikusi handia izan zuena.

### Ikasleak

1965 udazkenean, 28 umek, Mikel Garmendia Ugarte, Juantxo Elosegi Uranga, Mikel Mariskal Balerdi, Florentino Portu Gutierrez, Ramón Arzak Vesga, Iñigo Lapitz Gonzalez, Vicente Agirre Eizagirre, Jose Antonio Goikoetxea Iriazabal, Manuel Amunarriz Ageda, Juan Ignacio Jauregi Rodriguez, Aitor Mugerza Aizpurua, Mari Mertxe Iridoi Agirre, Maite Amunarriz Salaberria, Begoña Etxebeste Redondo, Idoia Esuain Etxeberria, Lurdetxo Lopez Zubeldia, Arantxa Olaziregi Salaberria, Pili Enparan Ortiz, Maria Jesus Esteban Sagarzazu, Idoia Amunarriz Salaberria, Maria Teresa Iraola Martinez, Beatriz Gonzalez Loinaz, Margarita Igiñz Iridoi, Marisa Urtizberea Larruskain, Amaia Rodriguez Salaberria, Maria Lourdes Olavera Canaura, Maria Lucia Zapatero Olasagasti eta Mertxe Berges Gonzalez, andereño batekin, Mari Jose Agirre, ikastola martxan jarri zuten.

### Legeak

Garaian (Franco diktadorearen garaiak) euskarazko eskolak onartuak ez zirenez, Elizaren babespean sortu zen ikastola, Irungo parrokiaren babespean hain zuzen, Junkaleko Ama Birjinaren Parrokiako katekesia izenpean.
Legea gordetzeko eta eskola kartillak lortu ahal izateko, San Jose ikastetxeko mojengana jo behar izan zuten, eta bertako zuzendaria zen Sor Adoracion Espondak sinatzen zituen neskenak; mutilenak lortzeko, berriz, La Salle ikastetxeko hermanotara jo, eta bertako zuzendariak sinatu zituen.
Lege eragozpenak zirela eta, umeak 10 urtera heltzen zirenean, bide berria hartu beharrean aurkitzen ziren, eta neska batzuk mojetan jarraitzen zuten ikasten, jada mojen ardurapean, beste batzuk La Salle ikastetxera, eta talde bat Irungo ikastolara (geroago, Txingudi ikastola) OHO bukatu ahal izateko.

### Andereñoak

Lehen andereñoa, 1965-1966 ikasturtean, Maria Jose Agirre Artola izan zen, zeina 1969-1970 ikasturte arte egon baitzen bertan. Gero, borondatezko eszedentzia baten ondoren, 1974. urtean itzuli zen.
Urtero ikas-gelak gehitzen zihoazenez, andereño berriak sartu ziren, hala nola Mari Kruz Uranga, Ana Lasa, Ana Mari Elizazu, Mari Karmen Balerdi, Pili Bereau, eta Maria Jesus Aranburu.
Andereñoak, 1974-1975 ikasturtera arte, lan-kontraturik gabe aritu ziren, eta urte horretan egin zitzaien lehen kontratua.
Ikastolako umeak, hasiera-hasieratik herriko ekimenetan parte hartzen hasi ziren; hala Gabon egunean kantuan ateratzen ziren herrira eta Udalak antolatutako kanta-agerpenera.

### Irungo ikastolarekin batzea

1973-1974 ikasturtean, Hondarribiko ikastolen ikasle kopurua gora zihoala (dagoeneko 191 ikasle zituen) eta Hondarribian leku fisikoak lortzeko zeuden arazoak ikusirik, Irungo ikastolarekin bat egitea proposatu zen ikastolaren batzar nagusian. Emaitza 115 alde eta 14 aurka izan zen, beraz, hurrengo ikasturtean, 1974-1975, OHO2, OHO3, OHO4 eta OHO5 Irunera joan ziren; Hondarribia, OHO1 gelditu zen, baina Irungo ikastolaren ardurapean, Hondarribiko ikastolaren mende Eskolaurrea eta haur-eskola geldituz. Hala ere, Hondarribiko Juntak erabaki zuen Eskolaurrea ere Irungo ikastolaren mende jartzea. OHOko ikasgelak, Irungoak zein Hondarribikoak Mendeluko Betharramiten eskolan kokatu ziren, bertakoa zen Joxe Gogorza apaizak egindako gestioei esker.
1980-1981 ikasturtean, Irungo Txingudi ikastola handiegia zela eta, haiengandik bereiztea, eta Hondarribiko ikastola erabat independente egitea planteatu zen. 1980ko martxoan, batzar nagusi bat egin zen Arrantzaleen Kofradiaren aretoan gaia aztertzeko. Botaziora eraman eta 127 alde, 2 aurka eta 5 zuri izan zen emaitza.
Dena den, bereiztearen gaia ez zen horretan amaitu. 1981eko ekainaren 13an beste batzar bat egin zen gaia aztertzeko, 79 boto-emaile bildu ziren, eta lehen bozketa batean, 42 alde, 36 kontra eta 5 abstentzio eman ziren. Aldea murritza zela eta, bigarren botazio bat egin zen; horretan, berriz, 39 alde, 32 kontra eta 7 abstentzio izan zen emaitza. Erabakia hartzeko xehetasun gehiago behar zela eta, erabakia beste baterako utzi zen botazioaren emaitzak berdintsuak zirela ikusita.

### Ikastolaren pentsamolde edo idearioa

1976-1977 ikasturtean, dagoeneko Hondarribia eta Irungo ikastolak bat eginda, bere pentsamoldea definitzeko garaia zela eta, batzar nagusi batean idearioaren zirriborro bat aurkeztu zuen onartu edo ezezkoa emateko. Idearioak honako puntu hauek planteatzen zituen hitzez hitz:
* Euskal Herriko jendea hezitzeko sortua da ikastola., euskaraz eta garaian garaiko gizartearen arabera heziz, euskal nortasuna eta izaera ezagutzen eta aurrera ateratzen saiatzeko...
* Haurren, gurasoen eta irakasleen heziketa da helburua... Irakaskuntza hezketari begira dagoen herri zerbitzua da. Herriari dagokio, beraz, Euskadiko hezketa antolatzea...
* Doan eta gizarte osoaren zerbitzurako izan behar du...
* Euskal Herriari bere buruaren jabetasuna lortzen lagundu nahi dio ikastolak eta horretara konprometitzen da serioski...
* Inongo talde ideologiko edo alderdi politikoengandik loturarik gabekoa izango da, halaber herriak ala pertsonak zapaltzen dituen filosofiko, politiko, sozial eta ekonomiko sistema oro gaitzesten du...
* Kapitalaren eta hezketaren interesak bat ez datozenez gero, gizarte demokratiko baten alde lan egingo du...
* Erlijioari buruz euskal gizartean dagoen desberdintasun eta aniztasuna gogoan hartuz, ikastolak bere burua akonfesionaltzat hartzen du, aintzat hartuz hala ere guztien sineskera eta pentsaerak...
* Hezketarako egokiena den pedagogia erabiliko du...
* Pedagogia eta jestioa ongi eramateko, Barne Araudi batetan bilduko dira printzipio hauek...
* Eta, azkenik, Batzar Nagusiak hartuko ditu ikastolari dagozkion erabaki nagusiak...
Ideario horrek zenbait zalaparta sortu zituen, batez ere 7. puntuari zegokionez; hala ere, 1977ko apirilaren 17an egindako batzar nagusian gehiengo handi batez onartua izan zen.

### Ikastolaren hazkundea

Irungo ikastolarekin bat egiteak ez zituen arazoak konpondu, ikasle kopurua handituz baitzihoan eten gabe, bai Hondarribian baita Irune ere; beraz, urtero, kokapen berriak bilatzen joan behar zen.

### Biteri zaharra

Hondarribiari dagokionez, ikasgelaren bat hustu behar zela eta, Biteri eskola zaharra begiz jo eta aprobetxagarria izan zitekeela ikusi zen. Artean, bertan egondako maisu batek oilategirako eta konejuak hazteko erabiltzen zuen eraikin zaharra. Ez zuen oso gustura hartu handik alde egin beharra, gutxiago jakinda euskaraz irakatsiko zela bertan.
Hala ere, erortzear zegoen etxea konpondu; txukun-txukun jarri, eta bi gelako ikasleak, 5 urtekoak eta 1. OHOkoak eskola berri-berri batera sartuko balira bezala joan ziren Biterira.
Hasierako guraso haientzako pentsaezina zen hura gertatzen ari zen; ikastola etenik gabe handitzen zihoan. Beraz, urtero, ikasgela berriak behar ziren.

### Amuteko eskola

Hutsik zegoen Amuteko eskola udalari eskatu zitzaion. Udalak baimena eman, eta, guraso eta ikastolaren aldeko laguntzaileei esker, OHOrako gelak prestatu ziren.

### Arma plaza

Arma plazan, Postetxea egondako udaletxearena zen etxe bat zegoen. Udal zerbitzu batzuk ematen ziren bertan (urari buruzko zerbitzuak, eta abar).
Etxeak bere historia zuen, zeren, bere garaian, udalak eraikina egitea agindu zuen plazan egiten ziren zezen-jaialdiak balkotik ikusi ahal izateko, artean, plazako hainbat balkoi alokatzen baitzituen.
Udalarekin zenbait gestio egin, eta bertan zeuden zerbitzuak kendu ondoren, udalak ikastolaren esku utzi zuen etxea. Egia esan, nahiz eta udalak erabiltzen zuen, etxea oso hondatua zegoen. Ikastolako gurasoak bertan sartu; goiti behera eraitsi; zutabeak indartu, eta ikasturte berrirako prest egongo ziren gelak prestatu zituzten. Hori guztia, noski, ikastolaren (gurasoen) bizkar.
Beraz, 1978-1979 ikasturtean, 3,4 eta 5 urteko haurreskolako 3 gela ireki ziren Arma plazako eraikinean. Jolas leku gisa Arma plaza bera zutelarik.

### Akartegiko gelak

1978-1979 ikasturterako gela berriak behar zirela eta, Akartegi auzoan Wagons Lits tren-konpainiak langileen haurrentzako udaldiak pasatzeko zuen eraikina eskuratu ahal izan zen. Haur haien udaldiak uztailaren hasieratik irailaren erdialdera arte izaten ziren. Beraz, ikastolak, irailean (haiek joan ondoren) gelak prestatu, eta, uztailean (etorri baino lehen) hustu behar ziren. Aurrera jo, eta ikasturte horretarako bi gela prestatu ziren.

### Satarka

Hiru urteko haurrek ikastolan sartzerakoan, zailtasunak zituzten euskararekin, beren haurrak euskaraz hezi nahi zituzten gurasoak erdaldunak baitziren. Hori dela eta, ikastolako guraso talde batek ama-eskolaurre euskaldun bat sortzeko ideia izan zuten. Helburua bi urteko haur euskaldun eta erdaldunak hartu eta hiru urterekin ikastolara hobeto prestatuta joatea zen.
Lehenengo ikasturtean, 1978-1979, 43 haur matrikulatu ziren. Lekua Kasino zaharreko eraikina lortu zen Hondarribiko Udalaren eta guraso talde hark egindako gestioari esker.
Ama-eskolaurre hori ez zen ikastolaren luzapen bat baino, zeren, legez ikastolak ezin baitzuen 3 urtez beherako ikaslerik hartu, baina, zeharka bada ere, ikastolaren agintepean funtzionatu zuen, eta legeak bi urteko haurrak ikastolan matrikulatzeko baimena eman zuenean, ikastolaren mende jarri ziren.
Garrantzitsua da aipatzea Satarka izenaren etimologia. Satarka Sagarzazu tar Kauldi Hondarribiko poetaren akronimoa da Sa-tar-ka.

### Enseñanzas del Bidasoa SA eta eraikin berria

1976-1977 ikasturtean, Irun-Hondarribiko ikastolak eraikin berria egiteko lurrak erosi zituen Jaizubian; horretarako, Enseñanzas del Bidasoa SA elkartea sortu zuen, eta guraso bakoitzari 30.000 pezetako akzioak erostea eskatu zitzaien. Ikasturte horretan bertan ireki zituen ateak Jaizubiako ikastetxeak; nolabait, ikastolen leku beharrei irteera emango zien eraikina.
Jaizubian egindako eraikin berriaren lehen zatiaren balioa 97.694.000 pezetakoa izan zen, eta 1978ko otsailerako ia erabat bukatuta eta erabiltzeko moduan zegoen. 1978-1979 ikasturtearen hasieran, OHOko Irun eta Hondarribiko ikasleak Jaizubian hasi zituzten beren ikasketak. Ikasturte hartan, Irun-Hondarribiko ikastolak 1.400 ikasle zituen, eta urteko aurrekontua 68.453.995 pezetakoa zen, horietatik erakundeek 27.221.500 pezetaz laguntzen zuten.

### Irun eta Hondarribiko ikastolen bereiztea

1980-1981 ikasturtean, Hondarribian Eusko Jaurlaritzak eraikin berri bat egin zuela eta, (Biteri) ikastolak bertan kokatzea eskatu zuen. Eusko Jaurlaritzarekin izandako elkarrizketen ondorioz, Biteri eskolan ikastola eta eskola publikoa (batera) kokatzea nahi zuen. Ikastolak bertan ikasle euskaldunak bakarrik sartzea eskatu zuen. Hala, Pedro Aginagalde eskola publikoan zeuden haur euskaldunak Biterira eramatea proposatu zen, Pedro Aginagalden euskaraz ez zekiten haurrak geldituko zirelarik. Hainbat bilera eta batzar egin ondoren, Pedro Aginagaldeko haur euskaldunen guraso multzo handi batek onartu egin zuen, eta, harrezkero, Biteri eskola ikastolaren eta eskola publikoaren artean partekatu zen, irakaskuntza guztia euskara hutsean ematen zelarik. Ikasturte horretan, ikastolak 445 ikasle biltzen zituen.
Erabaki horren ondorioz, haur erdaldunek ikasketak bukatu ahala, Pedro Aginagalde eskola husten joan zen, haur berriak zuzenean euskarazko lorrotara biltzen baitziren, ikastolan zein eskola publikoan, eta, noski, Pedro Aginagaldeko gelak husten ziren araberan, haur euskaldunek betetzen zituzten. Horren ondorioz, urte gutxitan, Hondarribiko eskola publikoak eta ikastolak euskara hutsezko irakaskuntza eskaintzera pasa ziren, D eredua, alegia.
1981-1982 ikasturtean, ikastolak 507 haur hartzen zituen.
Oraindik ere, Hondarribia eta Irungo ikastolak batera zihoazen; hala ere, Hondarribiko ikastolak bere Junta zuen, non Hondarribiko gaiak baino ez baitziren jorratzen. Garai hartako Junten bileren aktak begiratuz, ikus daiteke jorratzen ziren gaiak zeintzuk ziren: Irun eta Hondarribiko ikastoletan kuota kopuru bera ordaintzea; Ikastola publikotarantz eramatea; hurrengo urterako gela berrien beharra; 13 ikaslerentzat laguntza psikologikoaren beharra; Botika baserriko lurretan (Enseñanzas del Bidasoa SA-k erosiak) eskola profesionala egitea aztertzea, besterik ezean gela prefabrikatuak ipiniz; Jaizubian zeuden OHOko ikasle hondarribiarrak hurrengo ikasturtean Hondarribira ekartzea; ikastolaren administrazioa behin-betiko bereiztea Irungoengandik.
1981eko urriaren 31n, Hondarribiko ikastolaren lehenengo batzar nagusia egin zen, eta, harrezkero, Hondarribiko ikastola bertako Junta eta Batzar Nagusiaren esku egongo zela erabaki zen. Beraz, bereizketa eman zen, naiz Irungo ikastolarekin hartu-eman onak eta errazak izan, bi ikastolek Enseñanzas del Bidasoa SA-ren barruan jarraitzen baitzuten.
1984ko azaroaren 5ean Irun eta Hondarribiko ikastolen junten artean bilera egin zuten Enseñanzas del Bidasoa SA-ren ondarea banatzeko. Irun Jaizubiako eraikinarekin geldituko zen, eta Hondarribia Botika baserriko lurrekin. Hala ere, ez zen inolako akordiorik erdietsi.
Dena den, 1985eko otsailaren 28an, Irungo eta Hondarribiko ikastolako lehendakariek akordio sinatu zuten Jaizubiako eraikina Irungo ikastolaren esku eta Botika baserriko lurrak Hondarribiko ikastolaren esku uzteko.

### Ikastolaren publifikatzea

1982-1983 ikasturtean aztertu zen lehen aldiz Hondarribiko ikastolako juntan, Eusko Jaurlaritzak bultzatuta, Biteri eskola publikoarekin bat egitea. Une horretatik aurrera, zenbait bilera egin ziren Eusko Jaurlaritzarekin gaia aztertzeko. Ikastolak bere nortasun juridikoa lortu nahi zuen, Eusko Jaurlaritzak, berriz, eskola publikoarekin batzea bultzatzen zuen ikastolaren publifikatzea lortzeko. Eusko Jaurlaritzak ikastolak publifikazio bidean sartzeko proba behar zuen, eta Hondarribiko ikastola aukeratu zuen horretarako. Hori dela eta, Gipuzkoako Ikastolen Federazioa hasarre agertu zen Hondarribiko ikastolarekin, gobernuarekin zeraman harremanak jakinarazi ez zitzaielako eta hiru aldeen arteko bilera egin behar zela planteatzen zuten.
Eusko Jaurlaritzak honako proposamen hau egin zuen:
* Ikastola eta Biteri eskola publikoa fusionatu
* Ikastolako irakasleen soldatak Eusko Jaurlaritzak ordaindu
* Esperientzia pilotu izango zen
Hondarribian egindako batzar nagusian, plangintzaren aldekoak eta kontrakoak aztertu ziren, eta gaia geletara eramatea erabaki zen. 1983ko ekainaren 1ean egindako batzar nagusian ikusi zen ordutegian zein soldatetan irakasleria zuzenean ukitzen zuela, ikastolako eta eskola publikoko irakasleek ez baitzuten berdin irabazten, azken horiek soldata altuagoak baitzuten. Hala ere, erabakia botazioz erabakitzea onartu, eta hauxe izan zen emaitza: 76 alde, 22 kontra eta 11 zuri. Beraz, hortik aurrera, Eusko Jaurlaritza hasi zen irakasleen soldatak ordaintzen, 26 irakasle 23 gelarako. Dena den, irakasleria Jaurlaritzak ordaindu arren, eta horrekin umeen kuotak jaitsi, Hondarribiko gurasoek Jaizubiako eraikinaren zorrak ordaintzen jarraitu behar izan zuten. Esan behar da ikastolak, ia hasieratik, bekak ematen zituela beren seme-alabentzako euskarazko irakaskuntza nahi eta kuota ordaindu ezin zutenentzako, noski, gainerako gurasoen bizkar.
1983-1984 ikasturtean, 632 ikasle zeuden ikastolaren esku.
Biteri eskola publiko irakasle eta guraso batzuekin arazoak sortzen hasi ziren, ez baitzuten ikusten ondo ikastola eta eskola publikoa batera egotea, ikastola mailegatu gisa ikusten baitzuten. Arazoen muinaz, jakinaren gainean jarri zen Jaurlaritza, eta ikastolarentzat bakarrik izango zen eraikina eskatu zen. Jaurlaritza, Udala, Biteri eskola publikoa, Pedro Aginagalde eskola publikoa eta ikastolak egindako bilera batean, argi agertu ziren zailtasunak, ez Biteri eskola publikoak, ez Pedro Aginagalde eskola publikoak ez baitzuten nahi ikastolarekin nahasi.
1984-1985 ikasturtean, arazo berberekin jarraitu zen; hala ere, ikasleria handitzen zihoan, ikasturte horretan 668 ikasle matrikulatu baitziren ikastolan, Hondarribiko gainerako eskoletan 1286 zirenean. Beraz, 2357 ikasletatik 908k D ereduan ikasten zuten (668 ikastolan eta 240 Biteri publikoan).

## Erreferentziak

* ↑ Hondarribia Aldizkaria, Hondarribiko Udala 2025-02
* ↑ «Ametsa egi bihurtu zuten haiek, Gari Garaialderi elkarrizketa» Hondarribia (Hondarribiko Udala, euskara zerbitzua) 399: 10. 2025 otsaila (Noiz kontsultatua: 2025-03-04).