OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Gilen III.a Ingalaterrakoa

Gilen III.a Ingalaterrakoa edo Gilen II.a Eskoziakoa (Haga, 1650eko azaroaren 4a – Londres, 1702ko martxoaren 8a) 1674-1702 urteetan Holanda, Zeelanda, Utrecht, Gelderland eta Overijsselgo gobernaria eta 1689-1702 bitartean Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako erregea izan zen.
Gilen II.a Orangekoaren semea izan zen. Johan de Wittek hezi zuen. Luis XIV.a Frantziakoak 1672an Holanda inbaditu zuenean, herri matxinada batek bertako gobernari edo stadtholder izatera eraman zuen. Horrek, eta hitzarmen egokiak (Nimegako Ituna, 1678) egin izanak salbatu zuen aberria, eta handik aurrera protestantismoaren buruzagitza hartu zuen, Frantziako katolizismoaren aurka.
Amaren aldetik Karlos I.aren biloba eta Jakue II.aren suhia izaki, errege honen aurkako Iraultza Loriatsua gertatu zenean, Maria II.arekin batera Ingalaterra eta Eskoziako koroa hartzera deitu zioten. Erregimen konstituzionala onartu zuen (Eskubideen Aitorpena, 1689), eta atzerriko politikaz arduratu zen. Aliantza Handiaren Gerran sartu zen Frantziaren kontra. Steinkerque (1692) eta Neerwindenen (1693) garaitua, La Houguen (1692) garaile, Ryswickeko Itunean (1697) Luis XIV.ak erregetzat onartu zuen. Espainiako Ondorengotza Gerra prestatzen ari zela hil zen.
Zuhaitz genealogikoa :
Frederiko Henrike Orange-Nassaukoa
Gilen II.a Orangekoa
child2 Stuart
Amalia of Solms-Braunfels
Gilen III.a Ingalaterrakoa eta II.a Eskoziakoa
child1 Stuart
Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa
Mary Henrietta, Princess Royal
child3 Stuart
Henriketa Maria Borboikoa :

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-10-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 186. arauaː Atzerriko pertsona-izenak. Grafia-irizpideak. Erregeerreginen eta kidekoen kasua. .
* Datuak: Q129987
* Multimedia: William III of England / Q129987
# Kensington jauregia

Kensington Jauregia (ingelesez: Kensington Palace), Kensington Gardens lorategietan, Londresen dagoen errege egoitza bat da. Bertan bizi dira erregetzako zenbait kide, Gloucesterreko duke-dukesak eta Kenteko printze-printzesak. Gaur egun, Diana Galesekoari buruzko erakusketa bat dago irekita publikoarentzat, hau izan baitzen bere egoitza ofiziala, hil zen arte.

## Historia

Sir George Coppin-ek eraiki zuen jauregia 1605 urtean Kensington herrixkan. Hasiera hartan bi solairutako jauregia zen jakobitar estiloan egindakoa. 1619an Heneage Finch, Nottinghameko Earlak erosi zuen eta Nottingham House izena hartu zuen.
1689an Gilen III.a errege koroatua izan zen eta jauregi hau erosi zuen, bera bizi izan zen Whitehall jauregia Tamesis ibaitik gertu egonik beti behelaino artean egoten baitzen eta uholdeak ere sarritan gertatzen baitziren. Erosi eta berehala Sir Christopher Wren arkitektoari eskatu zion jauregia handitu zezala. Diru kostoa handiegia izan ez zedin, Wrenek egitura mantendu zuen eta lau erpinetan hiru solairutako eraikinak gehitu zizkion. Hurrengo erregeek ere aldaketak eragin zizkioten. Bertan bizi izan zen azken erregea Jurgi II.a Erresuma Batukoa izan zen.
1760ean hil zen Jurgi II.a eta ordutik aurrera errege familiako ahaideek erabiliko zuten jauregia. XIX mendearen bukaeran egoera txarrean aurkitzen zen baina Viktoria erreginak zin egin zuen bera jaiotako jauregia ez zuela bertan behera erortzen utziko eta 1897an parlamentuak berau berrizteko plana ezarri zuen abian. Bi urte beranduago, Viktoria erreginaren urtebetetzean, 1899ko maiatzaren 24an, ateak ireki zizkion publikoari. Ordutik monarkiaren egoitzetako bat izan den arren, jauregiaren atal batzuk museo publiko izan dira.

## Iruditegia

* Aurrealdea.
* Golden Gates.
* Jauregiaren barnealdearen grabatua. W. H. Pynerena. 1819.
* Kensington Gardens lorategiak.
* Sunken Gardens lorategiak.
* Orangery eraikina.
* Viktoria erreginaren estatua.
* Gilen III.aren estatua.

## Informazio praktikoa

* Metro geltokiak:
** Queensway
** High Street Kensington

## Kanpo estekak

* Datuak: Q207385
* Multimedia: Kensington Palace / Q207385
# Bill of Rights (1689)

Bill of Rights edo Eskubideen Legea Iraultza Loriatsuaren ondorioz 1689an idatzitako dokumentua da, Ingalaterrako Legebiltzarrak inposatu egin ziona Gilen Orangekoari, Jakue II.a Ingalaterrakoa eta VII.a Eskoziakoaren koroa hartu ahal izateko.
Testu honen helburu nagusia Estuardo etxearen erregealdi absolutistan (Karlos II.a eta Jakue II.a) desagertutako edota nabarmenki gutxitutako zenbait autoritate berreskuratu eta sendotzea zen. "Eskubide Adierazpen" modernoen aurrekari berezi bat da, besteak beste:
* Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Aldarrikapenaren atarikoa (1776, Filadelfia),
* Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena (1789, Paris) eta
* Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala (1948, Paris).

## Atarikoa

| « | Lord espiritualak eta aldi baterakoak eta komunak, bakoitzaren kreditazio eta hautaketen arabera, orain nazio honen ordezkaritza guztizkoan eta askean bildurik, lehenik eta behin euren arbasoek egin ohi zuten bezala, beren antzinako eskubideak eta askatasunak errebindikatzeko eta egiaztatzeko, honako hau adierazten dute: Legeak edo horien betearazpena errege-aginpidearen bidez indargabetzeko botere nahia parlamentuaren oniritzirik gabe, zuzenbidearen aurkakoa dela. Legeetatik edo horien betearazpenetik errege-agintearen bidez dispentsatzeko botere nahia, azken aldi honetan hartu eta erabili izan den bezala, zuzenbidearen aurkakoa dela. Oraintsuko batzordea eliz auzitegi bat ezartzeko eta, horretaz gain batzorde-izaera horretako jurisdikzio guztiak zuzenbidearen aurkakoak direla eta kaltegarriak. Koroarentzako kontribuzio ekonomikoaren ordainarazpena eskubide nahiaz parlamentuak eman gabe baimendutako baino denbora luzeagoz edota beste era batean, zuzenbidearen aurkakoa dela. Erregeri eskaerak zuzentzea menpekoen eskubidea dela eta horren inguruko edozein atxiloketa edo salaketa zuzenbidearen aurkakoa dela. Erreinuaren barruan bake garaian armada bat sortzea edo mantentzea parlamentuaren oniritziz ez bada, zuzenbidearen aurkakoa dela. Menpeko protestanteek armak izan ditzaketela euren buruak aldezteko beren baldintzen arabera eta zuzenbideak aurrikusitakoaren arabera. Parlamentuko kideen hautaketak librea izan behar duela. Adierazpen askatasunak eta parlamentuko eztabaidak edo jarduerak ez dutela salaketa eta inkisizio gai izan behar bertakoa ez den beste edozein jurisdikzio edo erakunderen aldetik. Ez dela fidantzarik eta gehiegizko isunik jarri behar, eta zigor krudelik edo zaharkiturik ere ez. Epaimahaiek behar bezala erroldatuak eta hautatuak izan behar dute eta goi-mailako traizioko epaiketetan parte hartzen dutenak jabeak izan behar dira. Edozein ezarpen nahiz isun eta ordainarazpen adierazpen zigor judizialik gabe, zuzenbidearen aurkakoa dela eta baliogabea. Eta bidegabekeriak zuzentzeko eta legeak aldatzeko, indartzeko eta mantentzeko, parlamentuak sarritan bildu behar duela. | » |
| —. Testu osoa irakurtzeko Wikisourcen duzu eskuragarri |||

## Erreferentziak

* ↑ Kondaira. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q219447
* Multimedia: English Bill of Rights of 1689 / Q219447
* Jatorrizko testuak: Bill of Rights (1689)
# Seneffeko gudua

Seneffeko gudua 1674ko abuztuaren 11n borrokatu zen frantziar armadaren, Luis II.a Borboi-Condékoaren agindupean, eta Gilen III.a Orangekoaren menpeko herbeheretar-alemaniar-espainiar armadaren artean.
Frantzia-Holanda Gerran, Gilen III.ak Frantziako Iparraldeko lurraldera hegoaldeko Herbehereetan zehar holandar-alemaniar-espainiar armada bat agindu zuen. Frantziak, Luis II.a Borboi-Condékoaren agindupean, lurraldea armada batekin defendatu zuen. Bost astez, bi armadek elkarren aurka borrokatu gabe maniobrak egin zituzten. Abuztuaren 10ean, Gilen III.ak Parisera joatea erabaki zuen etsaia borrokatzera behartzeko.
Condé-k 500 zaldizko destakamentu bat bidali zuen, Seneffe herrixkako holandar abangoardia mantentzeko, Gilen-en aurrerapena blokeatuz. Bitartean, Condé-k 62.000 aliatuen tropak inguratu zituen bere esanerako 44.000 gizonekin.
Zaldizkoek holandar abanguardia mantentzea lortu zuten, baina aliatuen armada nagusia inguratzeak huts egin zuen. Hamar orduren buruan, Condé-k 10.000 hildako eta William-k 14.000 izan zituzten, aliatuen armada guduaz kanpora atzera eginez.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1783252
* Multimedia: Battle of Seneffe / Q1783252
# Gilen II.a Orangekoa

Gilen II.a (Haga, 1626ko maiatzaren 27a - ibidem, 1650eko azaroaren 6a) Orangeko printze eta Holanda, Zeelanda, Utrecht, Overijssel, Guelders eta Groningengo estatuderra izan zen 1647tik hil zen arte.
Frederiko Henrike Orange-Nassaukoa eta Amalia Sols-Braunfelskoaren semea izan zen. 1641ean Maria Henriketa Estuardorekin ezkondu zen, Karlos II.a Ingalaterrakoaren alaba nagusiarekin.
1647an bere aitaren oinordekoa izan zen printze eta estatuder gisa. Garai hartan Herbehereak Espainiaren aurka borrokan ari ziren Laurogei Urteko Gerran. Gilenek 1648ko Münsterreko Itunaren aurka egin zuen, nahiz eta probintzietako sei estatuk onartu. 1650ean Amsterdameko gobernadoreei aurre egin zien, armada murriztu eta gastuak aurreztu nahi zituztelako.
Gilen 1650ean hil zen baztangaz. Bere oinordekoa Gilen III.a semea izan zen, 1689an Ingalaterrako errege bihurtu zena.
* Datuak: Q311455
* Multimedia: William II, Prince of Orange / Q311455
# Orange Ordena

Orange Ordena, Orange Logia edo Orange Erakundea (ingelesez Orange Order, Orange Lodge edo Orange Institution, eta irlanderaz Ord Oráisteach) nagusiki Ipar Irlanda eta Eskozian jarduten duen anaitasun edo erakunde protestante bat da, halere Commonwealth erakundeko herrialdeetan (nagusiki Erresuma Batua, Kanada, Australia, Zeelanda Berria eta Hego Afrika) eta Estatu Batuetan ere ordezkaritzak baditu. Ohitura legez, Unionismoari estuki loturik dagoen erakundea da. Erakunde honetako kideei orangistak deitu ohi zaie, eta euren pentsamolde edo mugimenduari orangismoa.
Maiz, euren martxak irlandar auzo nazionalistetatik igarotzean istiluak egon ohi dira, bereziki urtero uztailaren 12an ospatzen duten The Twelfth jaiegunean.

## Pentsamoldea

Erakunde honen ezaugarri nagusienak Erresuma Batuko monarkiari leial izatea (hortik Loialista izendapena), izaera kontserbadorea izatea eta bere sorreran Irlanda osoa, gaur egun Ipar Irlanda Erresuma Batua eta Britainiar Koroaren zati direlako pentsakera defendatzean, irlandar nazionalismoaren aurkari latza izatea eta sarritan izaera antikatolikoa izatean datza.

## Egitura

Orange Ordenaren erakundea masoien antzera anaitasun ("brotherhood") eta logietan ("lodge") antolatu ohi da, kideak euren artean ikasle ("apprentice") deitu ohi direlarik.
Ipar Irlandako ia udalerri guztietan dauden Orange Hall (Areto Orangista) eraikinetan biltzen dira.

## Historia

1796ean irlandar nazionalismoaren aurrerakadari erantzun asmoz Armagh konderriko Loughgall herrian sortu zen, azken hauek Londresko Ganberan ordezkariak lortu eta zenbait matxinada independentista antzolatu baizituzten. Bestalde irlandar nazionalistek ere euren talde sekretuak bazituzten, Defenders delakoa kasu, honek protestanteak erasotu ohi zituen.
Erakunde honek bere izena Gilen Orangekoa erregeari zor dio, honek 1690. urtean Boyneko guduan Jakue II.a erregearen gudarostea garaitu zuelarik. Errege britainiar horren jatorria Herbehereak ziren, laranxa kolorea ("Orange") Herbehereetako kolore nazionala zen eta gaur egun ere bada.

## Gaur egun

Mundu mailan erakunde hau ospetsua baldin bada, nagusiki Ipar Irlandan urtero burutu ohi dituzten kale eta landa martxengatik da. Nagusiki udaldean ospatu ohi dituzte eta denen artean garrantzitsuena Orangisten Martxen Egunan burutzen dutena da, hau uztailaren 12an ospatu ohi da. Ipar Irlandako irlandar nazionalistek probokazio modura hartu ohi dituzte, martxa horietako asko gudu askoren omenaldiak izanik euren auzo eta maiz eremuetatik iaragaten baitira, hortaz martxak liskar eta eztabaida askoren iturri izan ohi dira.

## Iruditegia

* Emakume orangista bat Eskoziako Glasgow hirian.
* Martxa orangista bat 2003an Glasgow hirian.
* Martxa orangista.
* Omagh hiriko martxa orangista.
* Orange Ordenaren bandera.

## Ikus gainera

* The Twelfth
* Loialismoa
* Orangismoa

## Kanpo estekak

* Nazioarteko Orange Ordenaren webgunea (Ingelesez)
* Ingalaterrako Orange Ordena (Ingelesez)
* Irlandako Orange Ordena (Ingelesez)
* Estatu Batuetako Orange Ordena (Ingelesez)
* Datuak: Q1345321
* Multimedia: Orange Order / Q1345321
# Glencoeko sarraskia

Glencoeko sarraskia (ingelesez: Massacre of Glencoe; Eskoziako gaeleraz: Mort Ghlinne Comhann) Iraultza Loriatsuaren ondoren eta 1689ko Lehen Jakobiten matxinadaren barnean Eskoziako Lur Garaien mendebaldean dagoen Glen Coe haranean jazotako sarraskia da. Glencoe harana Fort William udalerriaren hegoaldean dago.
Gertakaria John Graham of Claverhousekoaren aginduz gauzatu zen. Sarraskia haranaren hiru kokagune ezberdinetan hasi zen (Invercoe, Inverrigan eta Achnacon), hala ere hilketa gehienak MacDonaldarrak ihesi zihoazela egin ziren. Erasotzaileak sarraski hau burutzeko Glencoeko Mac Donald klaneko kideek euren gonbidatuei eskainitako abegikortasunaz baliatu ziren, denera MacDonald klaneko 39 gizon erail zituztelarik. Bestalde, beste 40 emakume eta haur ere hil ziren, haien etxebizitzei sua eman eta barnean kiskali baitzituzten.

## Iruditegia

* Sarraskiaren oroitarria edo zelta gurutzea.
* Oroitarriaren plaka.
* Glencoeko margoa.
* Glencoe haranako muinoak elurtuak 2005an.

## Kanpo estekak

* Glecoeko sarraskiari buruzko orrialdea. BBC History. (Ingelesez)
* Glencoeko sarraskiari buruzko artikulua entzungai. In Our Time - BBC. (Ingelesez)
* Glencoeko sarraskiari buruzko kontakizuna. (Ingelesez)
* Glencoeko sarraskiari buruzko kontakizun zehatz eta luzea (Ingelesez)
* Datuak: Q1254804
* Multimedia: Massacre of Glencoe / Q1254804
# Fort William (Eskozia)

Fort William (Eskoziako gaeleraz: An Gearasdan eta eskozieraz: Fort Weelum), Inverness hiriaren ondoren Eskoaziako Lur Garaietako herri ezagunena da, bertan baitago Erresuma Batuko mendirik altuena den Ben Nevis mendia.

## Etimologia

Izena Gilen III.a Ingalaterrakoa eta II.a Eskoziakoaren omenez ezarritako gotorlekuak ematen dio eta inguruan eratu zen herriari Maryburgh izena eman zitzaion, Gilen III.aren emaztearen omenez. Ondorengo mendeetan Gordonsburgh eta Duncansburgh izenak ere izan zituen baina azkenean hasierakoa berreskuratu zuen.
Gaelerazko An Gearasdan izenak "goarnizioa" esan nahi du eta bitxia da, izan ere frantsesezko garnison hitzaren gaelizazioa baita.

## Historia

Cameron leinuaren lurraldea zen eta hainbat asentamendu zeuden sakabanatuta. Garai hartako herri nagusia Inverlochy zen. XVII mendean Oliver Cromwellen inbasioa gertatu zen eta lurraldea kontrolatu ahal izateko ingelesek gotorleku bat eraiki zuten eta inguruan herria eratuz joan zen. XVIII mendeko Jakobiten matxinadan hiria setiatu egin zuten jakobitek baina ez zuten Fort William eskuratu.

## Geografia eta kirol turismoa

Fort William, hegoalderago dagoen Glen Coe eta Glenfinnan-rekin batera inguruko turismogune handienak dira. Mendi txango eta mendi eskaladaren gune garrantzitsua da, Glen Nevis harana, Ben Nevis eta Munro mendiak albo-alboan baiditu. Turismo iragarkien arabera Fort William hiria Britainia Handiko mendi eta aire libreko kirolen hiriburua omen da. Downhill Mountain Bike Track bizikleta ibilbide ospetsuarengatik ezaguna da, bai eta Glasgow eta Great Glen Way-etik datorren West Highland Way ibilbidearengatik; Great Glen haran erraldoia zeharkatuz barna doan bizikleta/oinezko bidezidor batek Inverness eta Fort William hiriak lotzen ditu.
Hiri honetako 726 pertsona (biztanleri guztiaren %7.33a) Gaeleraz hitz egiteko gai dira.

## Eraikinak

* Fort Williamgo tren geltokia

## Iruditegia

* Herrigunea.
* Fort William udalerriko kale bat
* Kale nagusia
* Fort William
* Fort Williamgo tren geltokia
* Kale nagusia
* Gauez
* Fort William
* Eliza eta Grand Hotel
* Ben Nevis, herriaren atzean.
* Glenfinnan biaduktoa (28 kilometrora).

## Hiritar ezagunak

* Charles Kennedy (1959-2015), Erresuma Batuko Liberal Demokraten burua.

## Kanpo estekak

* Fort William-en Webgune Ofiziala
* Fort William - Erresuma Batuko aire libreko kirolen hiriburua
* Fort William-eko bide txango eta aire libreko kirolen gida
* Fort William World Mountain Biking Championships bizikleta txapelketa
* West Highland Railway ibilbidea
* Fort William-eko eguraldia
* Lochaber Jobs, eskualdeko lanbide bilaketa zerbitzua
* Nevis Range, Ben Nevis inguruan mendiko kirolak egiteko aukerak
* Fort William hiria West Highland Way ibilbidearen amaiera
* 1710. urte inguruko Fort William eta inguruetako mapa
* HMS St Christopher-en Historia
* Datuak: Q848909
* Multimedia: Fort William, Scotland / Q848909
# Boyneko gudua

Boyneko gudua (ingelesaz Battle of the Boyne, eta irlanderaz Cath na Bóinne) Irlandako Jakobiten matxinadaren barnean 1690eko uztailaren 1an jazotako gudu erabakigarria izan zen.
Boyneko gudua Jakobiten gudaren esparruan erabakigarri bat izan zen. Gillen III.a Ingalaterrakoak Jakue II.a Ingalaterrakoa eta honen jarraitzaile Jakobitak garaitu zituen. Parlamentu ingelesaren gonbidaketan Guillermo Jacobo II bere tronutik kendu zuten 1688 urtean. Bi erregeak haien armadaren komandante bezala aritu ziren.
gudua 1690ko uztailaren 1an izan zen. Armada bakoitza Boyne ibaiaren ertz banatan kokatu zen. Gillenen armadak Jakobitarren Armada oso erraz garaitu zuen. Jacobiten armadak gerlari errekrutatu berriak eta gutxi prestatuak zituen. Gudu hau Irlanda eta Britainia Handiaren historiarako oso garrantzizkoa izan zen. Horrez gain gudu hau funtsezkoa izan zen folklorerako, batez ere irlandar protestante eta unionistentzat, urtero garaipen hau ospatu ohi dutelarik.
Boyneko bataila (irlandarrera Cath na Bóinne) guda erabakigarri bat izan zen Jakobiten gudaren esparruan.
Jacobo II Ingalaterrako erregea eta honen jarraitzaile Jakobitek garaituak izan ziren Guillermo III Ingalaterrakoa, Jacoboren iloba eta honen sustatzaileena. Parlamentu ingelesaren gonbidaketan Guillermo Jacobo II bere tronutik kendu zuten 1688 urtean. Bi erregeak haien armadaren komandante bezala aritu ziren.
Bataila 1690ko uztailaren 1eam izan zen, Droghedan. Drogheda Irlandako ekialdean dagoen herri bat da. Armada bakoitza Boyne ibaiaren alde batean kokatu ziren. Guillermoko armada oso erraz garaitu zuten Jacobiten armadei. Jacobiten armadak gerrari errekrutatu berriak eta gutxi prestatuak eta soldaduak. Bataila hau sinbolikoa izan zen eta Irlandako eta Bretaña handiko bataila hoberenetako bat izan zen. Horrez gain bataila hau funtsezkoa izan zen folklorerako, Irlandako protestantea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q644960
* Multimedia: Battle of the Boyne / Q644960
# Williamsburg (Virginia)

Williamsburg Virginiako hiri independente bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Azken zentsuaren arabera 15.425 biztanle zituen. Virginiako penintsulan dago, Hampton Roadseko eremu metropolitarraren iparraldean. James City konderria dauka mendebaldean eta hegoaldean eta York konderria ekialdean.
Williamsburg 1632an sortu zuten ingeles kolonoek, Middle Plantation izenarekin, James eta York ibaien arteko gune altu bateko gotorleku gisa. Virginiako Koloniako hiriburua izan zen 1699 eta 1780 tartean, eta Amerikako Iraultzara eraman zuten gertakari politikoen erdigunean egon zen. College of William & Mary AEBko bigarren goi-hezkuntzako erakunderik zaharrena da, bederatzi college kolonialen artean, Hegoaldean dagoen bakarra.
Hiriaren ekonomia Williamsburg Kolonialak gidatzen du, gune historiko gisa erakarpen turistikoa baita. Jamestown eta Yorktown hiriekin batera, Hiruki Historikoa osatzen du, urtero lau milioi turista erakartzen duen eremua.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Huh, Jin. (2002-03-11). Tourist Satisfaction with Cultural / Heritage Sites: The Virginia Historic Triangle. Virginia Tech (Noiz kontsultatua: 2024-05-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q492346
* Multimedia: Williamsburg, Virginia / Q492346
# Estuardo etxea

Estuardo etxea (ingelesez Stuart edo Stewart) 1371 eta 1693 bitartean Eskoziako erregetzan egon zen dinastia edo familia izan zen. 1603tik aurrera baita Ingalaterran ere Jakue I.aren eskutik.
Etxe honen arbasoak Fitzalan leinua dira, Bretainiakoa, eta XII. mendean heldu ziren, Dabid I.a eskoziarren erregeak Europa kontinentaleko beste familia batzuekin batera (Bruce, Douglas, Giffard...) Eskoziara gonbidatuta eta, haiekin batera, burguak, monasterioak eta lurrak populatzeko herritar anglosaxoiak heldu ziren Eskozia hego eta ekialdera. Egungo Renfrewshiren finkatu ziren. Normandiarren frantses kultura eta hizkuntza ekarri zituzten aldean, eskoziar eliteak imitatzen saiatu zirenak.
Dabid erregeak bere oinordekoentzat Eskoziako Zerbitzari Nagusia titulua sortu zuen, High Steward of Scotland, luze gabe leinuaren izen bilakatua: gurean Estuardo adierazitakoa. Ingalaterrarekin izandako harremanen eta gerren ondorioz, Estuardotarrek hango ohituren eragina ezarri zuten gortean. Jakue IV.ak, artean, bazekien gaelikoz hitz egiten, baina ez Ingalaterrako oinordeko ere bilakatutako Jakue V.ak, umetan errege bilakatuak. Harekin batera, Eskozia-Ingalaterra uztartuta geratu ziren Estuardo etxearen eskutik.
Horrek, baina, areagotu egin zituen liskarrak Ingalaterrako manera elitista eta ohitura urrunak hartutako erregeen eta eskoziar jaun eta tradizioen artean, baita borroka biziak piztu ere, erlijioari lotuta. Jakue VI.a Ingalaterrako I.a bilakatu zen. Ingalaterrako dinastiaren lehenbiziko garaia 1649an Errepublika aldarrikatu zen arteraino luzatu zen. Hamarkada baten ondoren Estuardotarrak monarkiara itzuli eta 1689. urte arte mantendu ziren, urte honetan Jakue II.a Ingalaterrakoa erregetzatik kendu eta bere ordez Gilen III.a Orangekoa jarri zuten.
Hau hil ostean, bere ordez Estuardo dinastiako azken monarka ipini zen: Ana I.a Britainia Handikoa, erregina honek 1714. urterarte Britainia Handia eta Irlandako lehenbiziko monarka bilakatzea lortu zuelarik. Azken erregina hau ondorengorik gabe hil zenean, bere senitarteko hurbila zen Jurgi I.a Britainia Handikoa errege bilakatu zen, honenbestez Hannover etxea erregetzan ezarri zen.

## Estuardo etxeko Eskoziako erregeak

* Roberto II.a Estuardo, (1371-1390)
* Roberto III.a Estuardo, (1390-1406)
* Jakue I.a Estuardo, (1406-1437)
* Jakue II.a Estuardo, (1437-1460)
* Jakue III.a Estuardo, (1460-1488)
* Jakue IV.a Estuardo, (1488-1513)
* Jakue V.a Estuardo, (1513-1542)
* Maria I.a Estuardo, (1542-1567)
* Jakue VI.a Estuardo, (1567-1625)

## Estuardo etxeko Ingalaterrako erregeak

* Jakue I.a Estuardo, (1603-1625)
* Karlos I.a Estuardo, (1625-1649)
* Karlos II.a Estuardo, (1660-1685)
* Jakue II.a Estuardo, (1685-1688)
* Maria II.a Estuardo, (1689-1694)
* Ana Estuardo, (1702-1714)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q179840
* Multimedia: House of Stuart / Q179840