# Mary Amdur

Mary Ochsenhirt Amdur (Pittsburh, Pennsylvania, 1921eko otsailaren 18a - 1998ko otsailaren 16a) estatubatuar toxikologo eta osasun publikoko ikertzailea izan zen, eta batez ere kutsaduraren ondorioak aztertzen lan egin zuen. 1948ko Donorako laino toxikoaren (smog) ondorioak aztertzeaz arduratu zen, zehazki azido sulfurikoa arnastearen ondorioak aztertzea akuriekin esperimentatuz. Azido sulfurikoarekin lotutako arnas efektuei buruz egin zituen aurkikuntzen ondorioz mehatxatu egin zuten, finantziazioa kendu zioten eta Harvardeko Osasun Publikoko Eskolan lana galdu zuen 1953an. Hala ere, Harvarden jarraitu zuen ikertzen, eta, ondoren, Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT) eta New Yorkeko Unibertsitatean. Bere lanarekin lotutako hasierako polemika izan arren, airearen kutsaduraren estandarrak sortzen espezializatu zen, eta bere bizitzaren amaieran sari eta aitorpen ugari jaso zituen.

## Biografia

Mary Amdur 1921ean jaio zen Pittsburhen, Pennsylvanian. 1943an kimikan lizentziatu zen Pittsburgheko Unibertsitatean, eta Cornell Unibertsitatera joan zen graduondoko biokimika ikastera. Biokimikako doktoretza 1946an jaso zuen, Role of Manganese and Choline in Bone Formation in the Rat tesia idatziz. Doktoretza lortu ondoren, Massachusettseko Begi eta Belarrien Enfermerian lan egin zuen 1949an Harvardeko Osasun Publikoko Eskolan Philip Drinker-en taldean sartu aurretik. 1953an beste zientzialari batekin ezkondu zen, Benjamin Amdur-ekin, eta seme bat izan zuen, David.

## Ikerketa lana

American Smelting and Refining Company-k (ASARCO) Drinker finantzatu zuen 1948ko Donorako laino toxikoa ikertzeko, konpainiak interesa zuelako bere kutsatzaile nagusiek (azido sulfurikoa eta sufre dioxidoa) eragin nabarmena ez zutela izan erakusteko. 1953. urtearen erdialdean, Amdurrek eta bere senarrak azido sulfurikoaren eta sufre dioxidoaren konbinazio-laino bat ihinztatzeko metodo bat garatu zuten akuriak zituzten ganbera hezeetan, birikei eragingo liekeen kaltea ikertzeko. Amdurs-ek beren akuriak erosi zituzten mini proiekturako, eta asteburu bat eman zuten oporretan, ikertzen.
Amdurrek esperimentuaren emaitzak aurkeztu zizkion Zientziaren Aurrerapenerako Estatu Batuetako Elkarteari 1953ko abenduan egin zuen urteroko bileran. Lainoaren konbinazioa arnasteak ondorio dramatikoak eragin zituen arnasketan, eta pisua galtzea eta biriketako gaixotasuna ekarri zituen. Ondoren, gaitzespen paper bat idatzi zuen azido sulfurikoaren maila baxuagoek giza boluntarioengan zituzten ondorioei buruz, 1948ko lainoaren mailen antzekoak kontuan izanik. Dokumentuak eta lortutako aurkikuntzak American Industrial Hygiene Association-ri aurkezteko saiakerak zailtasun ugari eragin zizkion. Amdur elkartearen 1954ko urteko batzarrean igogailu batean bi maltzurrek mehatxatu zuten. Hala ere, aurkikuntzak aurkeztu zituen. Drinkerrek ASARCOren finantziazioa jaso zuenez, enpresako zuzendaritzak ziurtzat jo zuen eragina izango zuela argitaratzen zenaren gainean. Amdur bileratik itzuli zenean, Drinkerrek Amdur-i bere izena dokumentutik kentzeko eta The Lancet-etik kentzeko exijitu zion, dagoeneko publikatzea onartua izan arren. Amdurrek Drinkerren eskaerei uko egin zien, beraz, bere langileen kargua kendu eta lan berria aurkitzeko esan zioten. Dokumentua ez zen inoiz argitaratu.
Berehala aurkitu zuen ikerkuntzan parte hartzeko toki berri bat James Whittenbergerren agindupean, Harvard School of Public Health-eko fisiologiako katedran, Jere Mead doktorearekin lanean. Airearen kutsadurari buruzko ikerketarekin jarraitu zuen, Drinker-en eskutik hasi zena, 1977an eskola utzi zuen arte.
Alde batetik, Harvarden titulartasuna lortzeko zailtasunagatik, bai beretzat, bai Sheldon Murphy lankidearentzat, eta bestetik, ingeniariekin lan egin behar zuelako errekuntzako produktu egokiak ekoizteko, bere ikerketa Massachusettseko Teknologia Institutura (MIT) eraman zuen eta irakasle postu bat onartu zuen, hurrengo 12 urteetarako finantzaketa ziurtatuz. Lekuz aldatu zenean, bere ardatz berria azido sulfurikoa arnastean metalen eta gasen elkarrekintza izan zen. MITen jasotako arretarekin pozik ez zegoenez, New Yorkeko Unibertsitateko Ingurumen Medikuntzako Institutura joan zen 1989an, ikerketako goi-mailako zientzialari gisa, eta han egon zen 1996an erretiroa hartu zuen arte.
Amdur 1998ko otsailaren 16an hil zen bihotzekoak jota Hawaiitik oporretatik itzultzean.

## Sariak eta aintzatespenak

* 1953an, Amdur Osasun Publikoko Delta Omega Elkarteko Ohorezko kide izendatu zuten.
* 1974an, Donald E. Cummings Memorial saria jaso zuen Ameriketako Higiene Industrialeko Elkartearen eskutik, bizitzan zehar egindako ekarpenengatik eta bere jakintzaren aplikazioagatik.
* Amerikako Higiene Industrialaren Kontseiluak Henry F. Smyth Jr. saria eman zion 1984an, industria-higienearen lanbidean ikerketa-beharrak identifikatu eta betetzeagatik.
* 1986, Inhalazio Espezialitateen Ataleko Lanbide Lorpenaren Saria jaso zuen Toxikologia Elkartearen eskutik.
* Herbert E. Stockinger saria jaso zuen 1989an American Conference of Governmental Industrial Hygienists-en eskutik.
* 1997an, Toxikologia Elkarteko Merezimendu Saria eman zioten, bere bizitzan zehar egindako lorpenak eta Toxikologiari egindako ekarpenak ospatzeko.
* Hil ondoren, ikasle eta lankideek bere izenean Toxikologiako Elkartearen Saria sortu zuten. Mary Amdur Ikasleen Saria urtero ematen da Arnasketa Espezialitate Sailaren bileran.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Stadler, Marta Macho. (2025-02-18). «Mary Ochsenhirt Amdur, toxicóloga» Mujeres con ciencia (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ (Ingelesez) Who's Who of American Women. Marquis Who's Who 1973 ISBN 978-0-8379-0409-2. (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* 1 2 3 4 5 (Ingelesez) Musil, Robert K.. (2014-04-01). Rachel Carson and Her Sisters: Extraordinary Women Who Have Shaped America's Environment. Rutgers University Press ISBN 978-0-8135-7176-8. (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Stadler, Marta Macho. (2025-03-06). «Mary Ochsenhirt Amdur, la madre de la toxicología del aire» Mujeres con ciencia (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* 1 2 3 4 5 6 Costa, Daniel; Gordon, Terry. (2000-07-01). «Mary O. Amdur» Toxicological Sciences 56 (1): 5–7. doi:10.1093/toxsci/56.1.5. ISSN 1096-6080. (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ (Ingelesez) Public Health Reports 1954-05: Vol 69 Iss 5. SAGE PUBLICATIONS, INC. 1954-05 (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* 1 2 Davis, Devra Lee. (2002). When smoke ran like water : tales of environmental deception and the battle against pollution. New York, NY : Basic Books ISBN 978-0-465-01521-4. (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ Klaassen, Curtis D.. (2001). Casarett & Doull's toxicology: the basic science of poisons. McGraw-Hill Professional.
* ↑ «"National membership list"» web.archive.org (Delta Omega Honorary Society in Public Health.) 2018-02-01 (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ «AIHA Awards and Honors» web.archive.org 2016-01-22 (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ «Donald E. Cummings Memorial Award» web.archive.org 2016-01-28 (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ «Henry F. Smyth Jr. Award» web.archive.org 2016-01-23 (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ "The twenty-sixth year of the society". Society of Toxicology., 3-4 or..
* 1 2 Costa, Daniel. (1998). "In memoriam: Mary O. Amdur, Ph.D". Society of Toxicology Communique, 14-16 or..
* ↑ "SOT honor and award descriptions". Society of Toxicology., 245 or..
* ↑ (Ingelesez) Linkov, Igor; Wilson, R.. (2012-12-06). Air Pollution in the Ural Mountains: Environmental, Health and Policy Aspects. Springer Science & Business Media ISBN 978-94-011-5208-2. (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ "Endowment fund resolution approval: Creation of Mary Amdur Student Award Fund". Society of Toxicology..

## Kanpo estekak

* Mary Amdurren edo berari buruzko lanak Internet Archive-n
* Datuak: Q6778832