# Carolina Bunjes-Rosenthal

Carolina (Lini) Bunjes-Rosenthal (Utrecht, Herbehereak, 1918ko otsailaren 13a – Amsterdam, Herbehereak, 2016ko maiatzaren 25a) prentsa argazkilaria eta milizianoa izan zen Espainiako gerra zibilean, Holandan Erresistentziarekin kolaboratu zuen. Lini Bunjes izenez ezaguna.

## Bizitza
### Haurtzaroa eta gaztaroa

Bunjes Utrechten jaio zen, bere ama, Rebecca Jacobs, holandarra zen eta familia judu ortodoxo batekoa. Bere aita, Wilhelm Rudolf Bunjes, alemaniarra, ez zen judua. Alemaniatik ihes egin zuen Lehen Mundu Gerran desertatu ondoren. Oso gazte zela, bere familiarekin, Berlinera joan zen bizitzera, hantxe bizi izan zuten nazismoaren gorakada eta Hitler boterera igo izana. Hamasei urterekin familiaren etxea utzi eta Herbehereetara itzuli zen. Amsterdamera joan zen bizitzera, eta han bere ahizpa zaharrenarekin bizi izan zen, Catorekin, ezkerreko ideia politikoak oso errotuta zituen eta Bunjesentzat eragin handikoa izan zen emakumea. Nerabezaroan, anarkismoaz eta komunismoaz interesatu zen. Garai hartan Franz Lövenstein ezagutu zuen, judu komunista alemaniar gaztea, eta hainbat protestatan parte hartu zuen harekin. Liburuxka komunistak banatzeagatik espetxeratu zuten eta Lövenstein herrialdetik kanporatu zuten. Aske geratu ostean, Parisen bizitzea erabaki zuten. Garai hartan, judu alemanak Frantziara masiboki iritsi zirenean, aldi baterako bizileku-baimenak baino ez zituzten ematen, eta, beraz, Bunjesek hemezortzi urte zituenean, ahizpek Espainiara bidaiatu zuten, eta han faxismoaren aurka boluntario gisa borrokatu nahi izan zuten biek. Espainiako Gerra Zibila mundu gerra baten hasiera bezala ikusten zuten.
| « | "Gure pasaporteetan diru pixka bat izanda, bisa bat lortu genuen Espainiako mugan. Herrialde feudala zen, eta jendeak ez zuen ezer. Nekazariek lur zatiak lantzen zituzten, inoiz ikusi ez zuten markes batenak zirenak. Eliza beren diru apurraren bila etorri zen. Ezkerreko alderdien Herriaren Fronteak hauteskundeak irabazi zituen 36ko otsailean. Jendea pozik zegoen eta ospatzen ari zen. Hobeto biizko zirela uste zuten. Guk ere hala pentsatzen genuen" | » |
| Carolina Bunjes ||

## Espainiako gerra zibilean

1936ko udan Espainiara iritsi zirenean, Ravalen bizi izan ziren. Bizimodua aurrera ateratzeko, egunkariak banatzen zituen, kirol-argitalpenetarako argazkiak egiten zituen, eta portuko jardueraren erretratuak ere egiten zituen. Bere lanak batez ere Última hora eta La Humanidad aldizkarietan argitaratu ziren. Gainera, Max Friedmann eta Werner Hemlinen laguntza izan zuten, PSUCeko Atzerriko Zerbitzukoak baitziren. Lehen unetik, Franz Lövenstein borrokara batu zen, uztailaren 19an Bartzelonako kaleetako liskarretan parte hartu zuen eta, geroago, Nazioarteko 11. Brigadako Thälmann alemaniar batailoiko borrokalarietako bat izan zen. Batailoi horretakoa zen Holandako Zazpi Probintzien Konpainia, Piet Laros kapitainaren ('Hollander Piet' ezizenez ezaguna) agindupean. Aragoiko frontean borrokatu zuen. Teniente eta Nazioarteko Brigadetako estatu nagusiko kide izatera iritsi zen Albaceten, Ebroko guduan erori zen 1938an. 36ko udan Bunjes eta Lövenstein banandu egin ziren.
Bunjes argazkilari gisa erregistratuta zegoen Alderdi Komunistaren egoitzan eta "Juventud y Ahora: Diario Gráfico" egunkarietarako egiten zuen lan. 36ko irailean, Madrilen jada, Nazioarteko Brigaden manifestazio baten berri eman zuen. Egiten zituen irudietako asko bere ahizpa Catori bidaltzen zizkion, Parisko Nazioarteko Brigaden bulegora, eta bera arduratzen zen banaketaz. Baina negatibo horiek ez dira aurkitu. 1936ko azaroan, hiriburua setiatzen ari zela, Francoren tropa marokoarren aurkako Madrilgo defentsan parte hartu zuen. Hantxe ezagutu zuen Antonio Blas Garciarekin ezkondu zen, errepublikar armadako komandante espainiarra. Linik, deitzen zioten bezala, alferez kargua zuen Joven Guardia batailoian. Abenduan, Navalcarneroko frontean, esku batean zauritu zuten. Bere irudi bat agertzen da, garai hartako hainbat argitalpenetan eskua bendatuta zuela. Zabaldu ziren irudietako bat Hans Gutmannek hartu zuen, Juan Guzman izenez sinatzen zuenak, beste irudi ikoniko askoren egilea, Maria Ginesà kazetari eta itzultzailearena kasu. Horrelax deskribatzen da "Mundo Grafico" egunkariaren 1936ko abenduaren bederatziko alean, Aiberok eta Segoviak hartutako irudi batekin:
| « | "Neska hau, Lini Bunjes antifaxista alemaniarra, Goardia Gaztea batailoiko alfereza da, eta esku batean zaurituta egon arren, bere postuan borrokatzen jarraitzen du erdiguneko fronteetako batean" | » |
| Mundo Gráfico 9/12/1936 ||
Jaramako batailan parte hartu zuen eta Espainiako 5. Brigada Errepublikarrean parte hartu zuen armadako argazkilari gisa. La Pasionariarekin harremanetan jarri zen, Jarama menderatzera egindako bisita baten ondoren. Bunjesek kontatu zuenez, dena galduta zegoenean berarekin Moskura joatea proposatu zion, baina ez zuen eskaintza onartu. Nazioarteko prentsa Madrilgo Plaza Hotelean biltzen zen, eta hantxe ezagutu zituen Hemingway eta André Gide.
Alemaniako espioia zelakoan, Militarren Informazio Zerbitzuak (SIM) bi astez ikertu zuen, ezer susmagarririk aurkitu ez zutela ebatziz, eta ikerketa geldiarazi zuen, baina frontetik urrun, Valentziara bidaltzea erabaki zuten, bere iraganari buruz ikertzen jarraitzeko. Emakume izateagatik arriskutsutzat jotzen zuten artean, argudiatuz: "Gure kideak seduzitu ditzake, gaztea eta polita da, adimen handia du eta gure hizkuntza ezagutzen du". Valentzian 1937ko abenduaren 19an espetxeratu zuten, Segurtasuneko Zuzendaritza Nagusiaren aginduz, ustezko espioi gisa. 1938ko urtarrilaren amaieran Ospitale Probintzialera eraman zuten, haurdunaldi arriskutsua zuelako. Ezkongabea eta alemaniarra zela aitortu zuen. Han bi hilabetez egon zen ospitaleratuta, eta ondoren berriro espetxeratu zuten Madrilen, eskuindarra izatea leporatzen zioten pertsona talde batekin. Linik umea galdu zuen. Blasek, bere kideak, askatzeko eskatu zion Alderdi Komunistari. Franz Lövenstein izan zen, azkenean, Madrilgo PCEren bulegoan haren alde hitz egin zuena, Holandako Gazteria Komunistako kide gisa jada antifaxista zela adieraziz. Afiliatu txartela itzultzea proposatu zuten, baina Bunxesek uko egin zion.
Extremadurara bidaiatu zuen, Antonio Blas bertan zegoelako. 1938ko uztailean, Campanarion (Badajoz) harrapatu zuten, herriko hesia apurtzen saiatzen ari zirela. Inoiz ez zuen jakin non zegoen eta ez dago haren heriotzaren erregistrorik. Azken arrastoa Logrosáneko kontzentrazio-esparruan sartu zela izan zen. Bunjes haurdun zegoen berriro eta Antonio semea Madrilen izan zuen. Handik gutxira, Extremadurako frontetik hurbil itzuli zen, Herrera del Duquera, artean Errepublikaren esku zegoen lekua, non bere kidearekin bizi zen. 1939ko urtarrilean, inguru hori armada frankistaren eskuetan erori zen. Bunjes argazkilari gisa errekonozitua izan zen eta agintari berrien aurrean salatu zuten. Berriz ere espetxeratu zuten eta denboraldi bat espetxez espetxe pasatu zuen; Hasieran, kontsul holandarrak bere askapenaren alde hitz egin zuen, eta paperak eta dirua bidali zizkion bere herrialdera lehenbailehen itzul zedin. Bunjes lehendabizi Madrilera joan zen, eta han hilabete batzuk igaro zituen amaginarrebarekin. Geroago, Bartzelonara joan zen, eta handik Holandarako itzulia hasi zuen semearekin. Muga gainditzeko Pirinioetatik pasatzen laguntzen zuen abokatu judu batekin harremanetan jarri zen. Ez zuen zorterik izan eta Figuerasen atxilotu eta espetxeratu zuten. 1941eko urtarrilean aske utzi zuten. Bartzelonan, kontsul alemaniarraren bitartez, semearekin Espainiatik irteteko dokumentazioa eta dirua lortu zituen, eta semeak hiru urte zituen jada.

## Erresistentzia Herbehereetan

1941ean Herbehereetara iritsi zenean, Bunjes Scheveningenera joan zen amarekin bizitzera. Kontaktuak zituen eta laster Erresistentziara batu zen. Bai bere ama judua bai bera bizirik atera ziren Bigarren Mundu Gerratik, judu gisa erregistratzeari uko egin ziotelako eta Juduen Kontseiluaren deira joan ez zirelako, dei horretara joandako asko kontzentrazio-esparruetan amaitu zuten. Erresistentzian haur juduei eta naziengandik ihes egiten zuten pertsonei ezkutalekua ematea izan zen bere zeregina. Besteak beste, Pim van Os argazkilariari lagundu zion. 1944an Gestapok atxilotu eta Euterpestraat de Amsterdamera eraman zuten, Alemaniako poliziaren egoitzara; itaunketetan Espainiako gerra zibilean izandako jardunari buruz galdetu zioten. Azkenean ez zuten ezer inkriminagarririk aurkitu eta askatu egin zuten. Gertaera horren ostean ezkutatzea erabaki zuen eta nekazari batek lana eskaini zion Frisian. Juduak ezkutatuz eta naziek jazarrita ihes egiten lagunduz kolaboratzen hasi zen berriz ere, etxalde hau Binnenlandse Strijdkrachten: Internal of Domestic Fighting Force delakoaren armak ezkutatzeko ere balio izan zuen, 1944ko irailean sortu zen erakunde bat, nazien erregimenaren aurkako taldeak biltzen zituena. Bunjes familiako hogeita hamasei kide ez ziren kontzentrazio esparruetatik itzuli.

## Bigarren Mundu Gerraren ondoren

Gerra amaitu ondoren, Bunjes Amsterdamera joan zen bizitzera. 1947ko otsailean, Edouard Rosenthalekin ezkondu zen, De Bijenkorf saltoki handi bateko zuzendariarekin. Bi urte eman zituen Bergen-Belsen kontzentrazio-esparruan,eta Auschwitzetik bizirik atera zen. Berak ere bazuen seme bat. Ezkontza horrek Holandako nazionalitatea itzuli zion. 1949an bigarren umea izan zuen, Katrin alaba. Handik gutxira Luxenburgora joan ziren bizitzera, Rosenthalen lehen emaztearen familia bizi zen tokira. Hantxe bizi izan zen 1957an senarra hil zen arte. Internacional Brigadekin borroka egin zuen italiar bat ezagutu zuen, Carlo Alviso. Italiaren iparraldera bidaiatu zuen harekin, Luxenburgon zuen negozioa saldu ondoren. Sestri Levanten hotel bat ireki zuen Italiako Rivierako herri batean. Mimosa Hotela izan zuen izena, agian Antonio Blasekin bizi izan zen Madrilgo hotelaren oroimenez edo Aragoiko frontean hildako Georgette Kokoczynski –ezizenez Mimosa– anarkistaren omenez. Hirurogeita hamar urte zituenean, hotela apartamentu txiki bihurtu eta Amsterdamera itzultzea erabaki zuen, gizarte-zerbitzuetako pisu batean bizitzeko, Erresistentziako kide izateagatik emandako pentsio batekin. Udak Italiako Pontassieven pasatzen zituen, Florentziatik gertu dagoen herri batean, bere seme-alabengandik gertu egoteko. 2008an Bunjes Espainiara itzuli zen, Mallorcako herri txiki batera, eta gazte askoren interesa sumatu zuen gerra zibilean zer gertatu zen jakiteko:
| « | "Badago futbol zelai bat Mallorcan, eta zaharrek badakite hor azpian errepublikarrak daudela erailda. Gazteek indusketa eskatzen dute gorpuzkiak behar bezala lurperatu ahal izateko." | » |
| Carolina Bunjes ||
2016ko maiatzaren 25ean hil zen, 98 urte zituela.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 Schaap, Dick. «Caroline Bunjes-Rosenthal, fotógrafa del ejército con las brigadas republicanas» 2008/3.
* 1 2 3 4 5 6 7 Lini, la enigmática miliciana fotógrafa. 05/24/2020.
* 1 2 3 Caroline Bunjes-Rosenthal. .
* ↑ RIP: Carolina (Lini) Bunjes-Rosenthal 1918-2016. 05/25/2016.
* ↑ «La mujer combatiente» Mundo Gráfico 9/12/36.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q95482297
* Multimedia: Carolina Bunjes / Q95482297