# Bernart Etxepare

Bernart Etxepare (Sarasketa, Nafarroa Beherea, 1480 inguru – heriotza leku ezezaguna, 1560 inguru) euskarazko lehen liburu inprimatuaren idazlea izan zen. Apaiza zenez, mosen trataera ematen zaio askotan.

## Bizitza

Gutxi dakigu Bernart Etxepareren bizitzari buruz. Nafarroa Behereko Garaziko eskualdekoa zen. Sarasketan jaio zela uste da, XV. mendearen azken aldean (1480 inguruan), Nafarroako erresuma oraindik independentea zenean, eta bizitza gehiena ere Garazi aldean eman zuen, Eiheralarreko erretore eta Donibane Garaziko bikario izan baitzen. Seme bat izan zuela jakinarazi zen 2024an, ikerketa batean aurkitutako datuetan oinarrituta.
Nafarroako Erresuman 1512tik aurrera izan ziren gerrak eta istiluak gertutik bizitzea egokitu zitzaion. Agiriak badira frogatzen dutenak 1516an, Henrike II.a Nafarroakoak, Fernando II.a Aragoikoa erregearen aurka, Donibane setiatu zuenean Etxepare han zela. Poema batean azaltzen duenez, preso egon zen Biarnon Nafarroako erregearen aginduz, segur aski Gaztelako erregearen alde egin zuelako akusazio pean. Atxilotzearen arrazoiak ez daude oso garbi: batzuen iritziz, garai hartako gatazkan Gaztelako erregearen alde jokatu izana leporatuko zioten. Beste batzuek, ordea, arrazoi politikoak bainoago, moralak izango zirela uste dute. Egileak berak bere buruari hika eginez eskaintzen dion XIII. poeman, Mosen Bernart Etxepareren kantuia izenekoan, irakur daiteke kontuari buruz dagoen testu bakarra.
Hala ere, Etxeparek ozen aldarrikatu zuen bere errugabetasuna. Horren ondoren, poema liburua idatzi eta argitaratu egin zioten. Sasoi hartarako ez zen gutxi, euskarazko lehenbizikoa zela kontuan izanik. Bordelen plazaratu zen liburua 1545ean, Linguae vasconum primitiae izenburuarekin. Izenburuan bertan, hitzaurrean eta amaierako poemetan agerian uzten du Etxeparek lehen euskal idazlea dela. Euskarari "kanpora, plazara dantzara" irteteko agintzen dio, eta euskaldunek ere bide berriak urra ditzaten nahi du, moldiztegiaren bitartez, euren burua erakutsiz.

## Linguae vasconum primitiae

Hamabost poemaz osatutako bilduma bat da, 52 orrialde guztira, eskaintza moduko hitzaurre labur batekin. Latinezko izenburu horrek «euskararen hastapenak» esan nahi du. Lehenengo poeman luzean gai erlijiozkoa darabil, hurrengo hamaiketan amodiozkoa, sarri gordintasun betean azaldua. Hamahirugarren poema autobiografikoa da (kartzelako egonaldia), eta azken bietan euskararen goraipamena egiten du, lehen aldiz inprimategira eramaten zelako bozkarioz betea. Euskara Garazikoa da ia oso-osorik, eta neurkerari dagokionez, gehienetan, 15 silabako bertso-lerro luzeak ontzen ditu bi ataletan banatuak. Bertso-moldea eta gaien erabilera herrikoia da erabat, eta antz handia du herri-lirikarekin.
Aurelia Arkotxak egindako analisi paratestual eta materialaren arabera, liburuaren estalia XVI. mendekoa zen, eta bi azaletan agertzen zen armarria Luis I.a Borboi-Condéko gerlari kalbinistarena zen, Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginaren koinatua zena.
Zenbaitek Hitako artziprestearen eta Etxepareren arteko kidetasuna azpimarratu du. Hain zuzen ere, Eduardo Gil Beraren arabera, Yon Etxaide izan zen bi idazleak lotzen lehenbizikoa bere Amasei seme Euskalerri'ko liburuan (1955), ondoren Koldo Mitxelenak jarraitu ziolarik, azkenerako literatura historiografian ohiko iritzi bilakatu arte. Villasanteren arabera, «Quien lee a Dechepare y conoce por otra parte a otra gran figura de la literatura castellana medieval, al famoso arcipreste de Hita y su Libro del Buen Amor, no se puede resistir a la idea del gran parecido o analogía que existe entre ambos. El arcipreste de Hita canta en su libro los dos amores, el amor bueno o de Dios, pero canta y describe también, y en forma bien libre por cierto, el amor malo o mundano. Lo mismo viene a hacer Dechepare». Baina, eraginei dagokienez, ezin dira ahaztu beste zenbait poeta ere, François Villon, Clément Marot eta Proventzako trobadoreak, esaterako.
Etxepareren lana Patxi Altunak honela laburbildu zuen:
| « | Tradizio luze baten ondorengoa da, noski, gure poeta, ez bat-batean sortu eta erpina jo duen bertsogintza dotore eta bikainaren fruitua. Lehenagokorik ez dugu ezagutzen, baina izan zuen nahitaez. Horrelako poetarik eta batez ere horrelako bertsogintzarik ez da sortzen, ezin daiteke sor, goizetik gauera. Hori egia. Baina aldi berean Etxepareren ondorengoen artean gure poetak bezalako bertso eder, zailu eta apainik —formaz ari bainaiz—, 4/4//4/3 eskemari harenak bezain hertsiki loturik, aho hizkeraren hitz andanei hark adina begiramen izan dienik, hitz batez esateko, egunoroko euskarari hark bezain bortxa gutxi eragin dionik, nekez aurki daiteke; gauzak diren bezala esateko, nekez aurkitu bakarrik ez; ez da erabat, nik ez dut bederen ezagutzen, gerokoen artean puntu horretan haren kidekorik. Ziburuko Etxeberriri, bakarra aipatzeko, alde izugarria kentzen dio. Eta hau ere tradizio hari baten, luzeagoaren, seme zen, noski. Badu Etxeparek, beraz, lehendik hartuari bere aldetik erantsi dion balio, gaitasun eta dohain franko ere; badu, agian, berari bakarrari, bere etorriari, goi argi edo goi arnasari, dagokion alderdirik ere. Tradizioari asko zor dio haren bertsogintzak, baina hark euskal bertsogintzari ekarria ere ez da inola urri izan | » |

### Heuscara ialgui adi campora

Linguae vasconun primitiae lanaren amaierako kontrapasaren hasierak honela dio:
Heuscara ialgui adi campora Garacico herria Benedica dadila Heuscarari eman dio Behar duyen thornuya. Heuscara Ialgui adi plaçara Berce gendec vste çuten Ecin scriba çayteyen Oray dute phorogatu Enganatu cirela.
Heuscara Ialgui adi mundura
Xabier Letek 1960ko hamarkadan musikan ezarri zion, nahiz eta disko eran geroago ikusi zuen argia (Xabier Lete diskoan, Elkar, 1974). Harrezkero, Kontrapas euskal literaturan eta kantuan klasiko handia bilakatu da.

## Hizkera eta euskara

Etxepareren hizkerak hizkuntzalari eta aditu askoren interesa piztu du. Etxeparek, Leizarragak ez bezala, ez zuen euskara batu batekiko kezkarik. Beraz, bere obra idazteko, zekien euskara bakarra aukeratu zuen: ekialdeko behe-nafarrera. Etxeparek berezko ezaugarri batzuk zituen:
* Bokalarteko r eta h mutu egiten ditu batzuetan.
* Hasierako h mutu egiten du batzuetan.
* Ez du -a mugatzailea ipintzen.
Oro har, Etxepareren ortografia nahiko irregularra da, eta hori ahozko hizkuntzan oinarritu den seinale da; izan ere, haren liburua euskaraz argitaratutako lehena izan zenez, ez zuen euskara idatziaren eredurik.

## Oharrak

* ↑ Jose Luis Orella Martínez historialariak LVP liburuko Patxi Altunak paratutako edizio kritikoan aipatzen du Julien Vinsonek uste zuela arrazoi moralak zirela atxiloketaren kausa. Jose Luis de Orella, ordea, hipotesi politikoaren alde agertzen da LVPko edizio kritiko horren hitzaurrean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011-12-28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2012-10-01 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
* 1 2 «Etxepare, Bernat», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* ↑ «Euskal Idazleen Elkartea» www.idazleak.eus (Noiz kontsultatua: 2019-06-04).
* ↑ «Bernart Etxeparek izandako amodio eta politika bizipenak azaleratu ditu Danserie Ensemble taldeak» BERRIA 2024-11-19 (Noiz kontsultatua: 2024-11-21).
* ↑ Dechepare, Bernart. (1980). Linguae vasconum primitiae. (Edizio kritikoa / Patxi Altunak paratua. argitaraldia) Real Academia de la Lengua Vasca - Euskaltzaindia ISBN 84-271-1200-9. PMC 12161356. (Noiz kontsultatua: 2022-07-07).
* ↑ «Linguae Vasconum Primitiae - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2019-06-04).
* ↑ (Frantsesez) Dechepare, Bernard (1480?-15 ) Auteur du texte. (1545). Linguae Vasconum primitiae / per dominum Bernardum Dechepare, rectorem Sancti Michaelis veteris. (Noiz kontsultatua: 2019-09-30).
* ↑ Lafon, René. (1957). «Sur la versification de Dechepare» BRSVAP (13): 387-393..
* ↑ Arkotxa, Aurelia. (PDF) "Linguae Vasconum Primitiae”-ren peritestualitateaz etaeuskararen gramatizazioaren primiziaz.. (Noiz kontsultatua: 2011).
* ↑ Gil Bera, Eduardo. (1992). «Melior fortuna» Mazantini (2).
* ↑ Villasante, Luis. (1979). Historia de la Literatura Vasca. Arantzazu.
* ↑ Altuna, Patxi. Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Etxepare. Edizio Kritikoa. Euskaltzaindia.
* ↑ «Kontrapas – Bernart Etxepare - 1545» www.bilketa.eus (Noiz kontsultatua: 2019-06-04).
* ↑ «Euskalkiak edo hizkelkiak hizkuntza baten aldaera edo barietateak dira - Eusko Jaurlaritza - Euskadi.eus» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2019-06-04).
* ↑ «Etxepare - hiru» www.hiru.eus (Noiz kontsultatua: 2019-06-04).

## Bibliografia

* Azurmendi, Joxe (2020): Pentsamenduaren historia Euskal Herrian, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. ISBN 978-84-949759-0-5
* Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.): Euskal pentsamenduaren garabideak, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-906-4
* Urkizu, Patri: Bernat Etxepare: albiste gehiago bere bizitzaz eta Linguae Vasconum Primitiae (154) liburuaren berrirakurketa. - Egan, 2015-3/4, 17-44

## Ikus, gainera

* Linguae vasconum primitiae
* Euskal literatura
* Nafarroa Behereko idazleak
* Etxepare Euskal Institutua
* Mosen Bernat Etxepare 1545 diskoa Oskorrirena (1977).

## Kanpo estekak

* Linguae vasconum primitiæ, testu osoa
* Linguae Vasconun primitiae. Euskaldunon Hizkuntzaren Hasikinak, euskara batuan.
* Beñat Dardo, nobela osoa
* Mosen Bernat Etxepare 1545 diskoaren datuak badok webgunean (hitzak, abestien datuak, Sautrela kanta entzungai...)
* Uxue Rey Gorraiz: "Bernart Etxeparek izandako amodio eta politika bizipenak azaleratu ditu Danserie Ensemble taldeak", Berria, 2024/11/20.
* Datuak: Q127609
* Multimedia: Bernard Etxepare / Q127609
* Jatorrizko testuak: Egilea:Bernart Etxepare