# Itsas mitologia

Ez da gauza erraza itsas mitologiari buruz idatzitako liburu zehatz bat aurkitzea. Nahiz eta gaia zabala eta sakona betekizun horretan ia inor ez da ausartu. Jose Duesok "Historia de Euskal Herria" liburu bilduman aipatzen duenez , mitologia bere orokortasunean aztertzen duten hainbat lanetan itsas mitologiari buruzko zenbait erreferentzia aurki genezake.
Jose murriztasun hau justifikatzeko itsas inguruetako folklorearen desagertaraztea zio bezala azaltzen digu eta Julio Caro Barojaren hitzak azpimarratu ere: "Nabigazio modernoak izaki fabuloso asko baztertu ditu, nekazal industria teknikak baztertutako aintzinako nekazal ingurukoak baino askoz gehiago.
Egia esan, baserritarra ere gizarte testuinguruan isolatuagoa dago eta ondoren bere ohiturekiko lotura sendoagoa dela azpimarratu daiteke. Horregatik bere folkloreak aspaldiko elementu asko bizirik mantentzen ditu.
Aldiz, itsas aldeko herriak eta itsas gizona joera eta aldaketa berriei irekiagoa azaltzen da eta aspaldiko sinismenekin dauzkan loturak askatzen ditu eta poliki-poliki desagertzen dira. Beste arazo bat atzerriko elementuek itsas mitologian daukaten garrantzia da. Horrela, errazagoa da folklore mamitsua barnealdeko herrietan bilatzen hastea, garbiagoa, kanpoko kutsurik gabekoa eta aztertzeko zailtasun gutxiago dituena.
Arrantzak, dio Duesok, mito eta sineskeria gehienak bereganatzen ditu. Hauetatik ia guztiak jatorri kristaua daukate, bereziki marianoa, hain zuzen ere, itsasoratzean arrantzaleak Ama Birginarengan gomendatu egin bait dira. Baina izaera kristau honek mito paganoen desagerpena ekarri du, edo gutxienez indargutxitu ditu beste mito orokorragoekin isladatuz; adibidez, herensuge gaiztoaren mitoan, herensugea hegan egin itsasoan hondoratzen da.
Beste aldetik, idazleek sortutako itsas legenda erromantikoak eta amorratuak ere aipatu behar dira. Legenda hauetan lehentasunez balearen arrantza agertzen da eta egia esan, askorentzat arrantza mito bat zen. Duesok Michelet idazlearen "Itsasoa" liburua adibidetzat jartzen digu. Liburu honen atal batzuetan baleak harrapatzea gizakien lana baino jainkoena dela esaten du Michelet idazleak. Lehenago ere Aita Larramendi Gipuzkoako bale arrantzalei buruzko "Odisea" asmatu zuen.
Bere azterketan Duesok itsasoaren ikuspegi mitikoa aztertzen du, hain zuzen, grekoek itsasoarekiko zeukaten irudimen multzoa azaltzeko, Erdi Haroko itsas mitologia, e.a. garrantzitsua bait da sarrera hau euskal itsas mitologia ulertzeko; batik bat, atzerriko elementu klasikoen partaidetza dela medio.
Julio Caro Baroja "los Vascos" lanean Gipuzkoako portuetan "egansuriari" buruzko aipamena egiten du, esanez itsas ertzeko kobetan bizi zela itsas-suge hau. Tritoi edo itsas-gizonen mitoak.
Itsas lamia edota arrainanderea euskal folklorean XV. mendean agertzen da lehen aldiz.Erdiarraina, bestea emakumea, itsas lamiak marinelak erakartzen ditu bere kontuekin ondoren untziak hondoratzeko. Resurreccion Maria de Azkueren "Euskalerriaren Yakintza" liburuan Galdakaoko arrantzakeak lamia izan soilez deritzoten itsas lamiari. Azkuek Arratia inguruan jaso zuenez, "lamiek ahotik lamiari irtetzen da". Euskal kostaldeko lamiek ez zuten kalte handiena arrantzalei adarra jotzea zen, batik bat, hauen sareekin jokatu, Baina itsas lamiak barrualdeko beste lamiekin parekatzen ba dira, azken hauek txori edota aharien zangoak dituzte eta nekazal izaerako genioak dira.
Sorginkeria ere arrantzaleen munduari estu-estu loturik egon da, batez ere, alturako arrantzaleekin. Pierre de Lancrek ere kontuan hartu zuen Euskal Herrian sorginkeriaren aurka borrokatu zuen epaile odoltsua; gizon zorrotz honek zera uste zuen, arrantzaleak nahiz eta mila bat mila urrunean aritu, beraien herrietako akelarretan parte hartzen zutela. Baita elizkizun beltzen zaleak zirela ere.
Era berean, Lope Martínez de Isastik, euskal sorginen ekintzei buruz XVII. Mendean egindako zerrendan: “Deabruarekin egindako hitzarmenarekin, sorginek itsasoan eta munduko muturrean gertatutakoaren berri ematen dute; batzuetan egia esaten dute, bestetan berriz, gezurra. Kostaldetik ehun legoetara gertatutakoarenberri daukate bi egunetan eta esperientziak hori egitea posibletzat ematen du; Indietan, Terranovan eta Norvegian arrantzan dauden beraien gizon eta semeen berri ongi dakitelako.
Martínez de Isastik bere zerrendan, beste esperientzien artean, sorginak itsas ekaitzak sortzen dituztela aipatzen du; adibide gisa Gipuzkoako apaiz bati gertatutako pasadizu bat azaltzen du, Dirudienez, apaizak ez zuen emakume baten itsas untzian bidairik egin eta beste untzi batetara jo zuen. Emakumea, mendekuz, ordu bete batean sekulako itsas ekaitza sortu zuen eta untzi asko hondoratu egin ziren. Gainera, ekaitzak portuan kalte handiak eragin zituen jendea arriskuan jarriz.
Jose Duesoren ustez lehen itsas legendak bale arrantzan aurkitu genitzake. Autore bat baino gehiagok baleak mila urte bizi zitekeela aipatu du.Buffon idazleak XVIII. Mendean hala azaltzen zuen; baita ehun metro neurtzen zutela ere bai. Ciriquiaín Gaiztarroren eriziz arrantza bera ariketa misteriotsua zen eta ondoren siniskerietarako eremu guztiz aproposa ere bai. Arrantza orokorrean halako pentsaera ba zen, bale arrantzaren atalean sineskeriak erabat biderkatzen ziren.
Aita Larramendi euskal bale arrantzaleak gehien goretsi dituen idazlea dela esan daiteke, bereziki Gipuzkoako arrantzaleak. Berak idatzitako gauzen arteanNeptunok baleak ekartzen zituela aurkitzen da, hots, arrantzaleen aurka borrokatu eta hauen ausardia akatzeko, Larramendiren hitzen arabera,itsasoko jainko latinarrak zera esaten zien balei:”Kaixo ene morroiak , fabore zuen erregeari... hau bai da eguna eraso itzazue egurrezko untzi horien gainean datozenak... untziak eraso, irentsi, hondoratu eta hil... Zeruko balea baino izar gehiago duen konstelazio bat zuretzat egingo dut eta “Bale Garailetsua” deitura emango diot.”

## Sineskeriak

Siniskerien atalari buruz Resureccion Maria de Azkuek aintzinako arrantzaletzat mintzatzerakoan ondorengo hauxe esaten digu : “Aintzinako arrantzaleak oso sineskeritsuak ziren. Beraien otoitzak, batez ere itsasoan, gaurkoak baino ugariagoak ziren. Lekeitiokokomentuan Birjinaren jantziko apurrak ematen zizkieten eta apurrak sareetan lotzen zituzten arrantza oparoa izan zedin. Jantzi apur edo zatiak Agurtzane Amarenak ere izaten ziren. Mojak San Pedro Martiriaren belarrak ematen zizkieten arrantzalei sorginak uxatzeko. San Pedroren belarrak eta lore santifikatuak untzi bakoitzeko hiru toki desberdinetan erretzen zituzten: aurrekaldean, erdian eta popan”.
Hondarribiako arrantzaleak itsasoratzen zirenean Guadalupeko Ama ikusterakoan Aita Gure bat, hiru Agur Maria, Saldea eta Kredoa otoi egiten zuten eta portura itzultzean, Salbea.
Arrantzaleen erlijio sentimendu hau itsasoko jainko paganoen aurkako defentsa bezala erabili omen da. Duesok azaltzen digu nola itsas folklorea nekazal folklorea baino modernoagoa denez, orduan itsas folklorean ez direla genio omgilerik sartu, eta neutralak ere ez. Horregatik kristautasunak arrantzaleen artean eremu zabala eta irekiagoa euki du, beraien dibinitateak eta santitateak hedatzerakoan. Kristautasunak ez zuen azken hau neurri berdinean nekazal eremuetan lortu.
Erlijio kutsu gutxiago duten superstizioei buruz, Azkuek kontatzen digu Lekeitioko arrantzaleak XIX. gizaldi amaieran itsasoan ez zutela beraien izenak hainbat abere edo izakiei ematen. Adibidez, deabruari “beste mutila” esaten zioten, kantuari “puz egitekoa”. Beste aldetik eta amaitzeko esan dezagun izaki kaltegarriak izendatzeko ohitura hau Europako beste herrietan ere ezaguna izan dela garai ezberdinetan.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Dueso, Jose. (1980). Historia de Euskal Herria. Bilbo: Ediciones Vascas.
* ↑ (Gaztelaniaz) Caro Baroja, Julio. (1972). Los vascos. Madril, 298 or..
* ↑ (Gaztelaniaz) Azkue, Resurreccion Maria. (1959). Euskalerriaren Yakintza. Espasa Calpe ISBN 1959..
* ↑ (Gaztelaniaz) Caro Baroja, Julio. (1980). Brujería Vasca. Donostia: Txertoa, 253-256 or..
* ↑ (Gaztelaniaz) Ciriquiaín, Mariano. (1979). Los vascos en la pesca de la ballena. Ediciones Vascas.
* 1 2 (Gaztelaniaz) Azkue, Resureccion Maria. (1959). Euskalerriaren Yakintza. Madril: Espasa Calpe.