# Colossus (ordenagailua)

Colossus kode-hausle britainiarrek 1943-1945 urteetan garatutako konputagailu multzoa izan zen, Lorenz zifratzailearen kriptoanalisian laguntzeko. Kolosok balbula termoionikoak (huts-hodiak) erabili zituen eragiketa boolearrak eta kontaketa-eragiketak egiteko. Colossus izan zen munduko lehen ordenagailu programagarri, elektroniko eta digitala, nahiz eta etengailu eta entxufeen bidez programatu zen, eta ez gordetako programa baten bidez.
General Post Office (GPO) ikerguneko Tommy Flowers telefono-ingeniariak diseinatu zuen, Max Newman matematikariak Bletchley Parkeko Government Code eta Cypher Schoolen (GC&CS) garatutako planak oinarri hartuta.
Alan Turingek kriptoanalisian probabilitatea zelan erabili zuen jakiteak ere (ikus Banburismus) diseinuan lagundu zuen. Batzuetan, oker esan izan da Turingek Colossus diseinatu zuela Enigmaren kriptoanalisiari laguntzeko. (Enigma deskodetzen lagundu zuen Turingen makina Bombe elektromekanikoa izan zen, ez Colossus).
Prototipoa, Colossus Mark 1, 1943ko abenduan lanean ari zen eta 1944ko hasieran Bletchley Park-en erabiltzen ari zen. Horren hobekuntza izan zen Colossus Mark 2, desplazamendu-erregistroak erabiliz bost aldiz azkarrago zebilen, 1944ko ekainaren 1ean hasi zen lanean, D egunean Normandiako lehorreratzerako parte hartzeko garaiz. [6] Gerra amaitzerako hamar Colossus erabiltzen ari ziren eta hamaikagarren bat enkargatzen ari ziren. [6] Bletchley Parkek makina horiek erabiltzeari esker, aliatuek maila handiko inteligentzia militar ugari lortu zuten Alemaniako Goi Komandoaren (OKW) eta bere armadaren aginduen artean atzemandako irrati-telegrafiako mezuetatik Europa osoan zehar.
Colossus makinen existentzia sekretupean mantendu zen 1970eko hamarkadaren erdialdera arte. Makina guztiak, bi izan ezik, hain zati txikietan desmuntatu ziren, non ezin izan zen haien erabilera ondorioztatu. Atxikitako bi makinak, azkenean, 1960ko hamarkadan desegin ziren. 2024ko urtarrilean, GCHQk argazki berriak atera zituen, Colossus birmoldatua erakutsi zutenak Bletchley Parkeko eraikinen oso bestelako ingurune batean, ustez GCHQ Cheltenhamen. [9] Mark 2 Colossus baten berreraikitze operatiboa 2008an amaitu zuten Tony Sale eta boluntario talde batek; The National Museum of Computing at Bletchley Park erakusketan dago ikusgai.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Colossus» The National Museum of Computing.
* 1 2 Copeland, Jack. «Colossus: The first large scale electronic computer» Colossus-computer.com.
* ↑ Golden, Frederic. (29 March 1999). «Who Built The First Computer?» Time 153 (12).
* ↑ Preneel, ed. «Colossus and the German Lorenz Cipher – Code Breaking in WW II» Advances in Cryptology - EUROCRYPT 2000: International Conference on the Theory and Application of Cryptographic Techniques Bruges, Belgium May 14-18, 2000, Proceedings. in: Lecture Notes in Computer Science. Springer, 417 or. doi:10.1007/3-540-45539-6_29. ISBN 978-3540675174..
* ↑ «coltalk_2» Codesandciphers.org.uk.
* ↑ Campbell-Kelly, Martin. (31 August 2011). «Tony Sale obituary» The Guardian.
* ↑ Colossus – The Rebuild Story. The National Museum of Computing.

## Bibliografia

* Campaigne, Howard; Farley, Robert D.. (28 February 1990). Oral History Interview: NSA-OH-14-83 Campaigne, Howard, Dr. 29 June 83 Annopalis, MD By: Robert G. Farley. National Security Agency.
* Colossus: Creating a Giant YouTuben A short film made by Google to celebrate Colossus and those who built it, in particular Tommy Flowers.
* Cragon, Harvey G.. (2003). From Fish to Colossus: How the German Lorenz Cipher was Broken at Bletchley Park. Dallas: Cragon Books ISBN 0-9743045-0-6.. – A detailed description of the cryptanalysis of Tunny, and some details of Colossus (contains some minor errors)
* Enever, Ted. (1999). Britain's Best Kept Secret: Ultra's Base at Bletchley Park. (3rd. argitaraldia) Sutton Publishing, Gloucestershire ISBN 978-0-7509-2355-2..
* Rojas, R.; Hashagen, U.. (2000). The First Computers: History and Architectures. MIT Press ISBN 0-262-18197-5.. – Comparison of the first computers, with a chapter about Colossus and its reconstruction by Tony Sale.
* Sale, Tony. (2004). The Colossus Computer 1943–1996: How It Helped to Break the German Lorenz Cipher in WWII. Kidderminster: M.&M. Baldwin ISBN 0-947712-36-4.. A slender (20-page) booklet, containing the same material as Tony Sale's website (see below)
* Smith, Michael. (2007). Station X: The Codebreakers of Bletchley Park. in: Pan Grand Strategy Series. (Pan Books. argitaraldia) London: Pan MacMillan Ltd ISBN 978-0-330-41929-1..

## Ikus, gainera

* Hardware informatikoaren historia

## Kanpo estekak

* Garapen informatiko goiztiarra
* Informatikaren Museo Nazionala (TNMOC)
** TNMOC: Lehen atentatuaren 75. urteurrena
* Tony Sale's Codes and Ciphers Informazio asko dauka, besteak beste:
** Kolosoa, kodearen hausturaren iraultza
** Lorenz Cipher eta Kolosoa
*** Makinen aroa iritsi da Fish codebreak-era
*** Colossus berreraikitzeko proiektua
*** Colossus berreraikitzeko proiektua: Kolosora eboluzionatuz Mk 2
*** Paseo around Colossus Colossus erreplikaren ibilbide zehatza - ziurtatu irudi bakoitzeko "Testu gehiago" esteketan klik egitea Colossus zati horri buruzko informazio testu zehatza ikusteko
** IEEE hitzaldia – Tony Sale hitzaldi baten transkripzioa berreraikitze proiektua deskribatuz
* Brian Randellen 1976ko hitzaldia Kolosarrei buruz
* BBCko albiste artikulua Colossus erreplikaren berri ematen
* BBCko albisteen artikulua: "Colossus cracks codes once again"
* BBCko albisteen artikulua: BBCko albisteen artikulua: "Bletchley's code-cracking Colossus", 2010-02-02 bideo-elkarrizketekin
* Copelanden 2006ko liburuari buruzko webgunea, informazio askorekin eta berriki desklasifikatutako informaziorako estekekin
* Manchesterreko haurra Bletchley Park-en sortua izan zen?
* Walk through video of the Colossus rebuild at Bletchley Park YouTuben
* Colossus-en online simulazio birtuala
* Datuak: Q770597
* Multimedia: Colossus computer / Q770597