# Hebreera

Hebreera (hebreeraz עִבְרִית, /ʔivˈʁit/ edo /ʕivˈɾit/ ahoskatua) afroasiar hizkuntza da, hizkuntza semitikoen taldekoa.
Hebreera klasikoa hizkuntza sakratutzat hartu izan dute egile askok, Hebrear Bibliakoa denez gero. Egungo aldaerak, aldiz, eguneroko mintzaira bizia izatea lortu du. Israelgo hizkuntza ofiziala da arabierarekin batera, eta zazpi bat miloi hiztun ditu, bai Israelen, bai munduan zehar dauden diasporako komunitateetan. AEBetan, adibidez, ia 200.000 hebreeradun bizi dira.
Antzinarotik, hebreera judaismoak darabilten hizkuntza idatzia, liturgikoa eta otoitz egitekoa da (lashón ha-Kódesh, 'hizkuntza sakratua'). Tradizio juduaren arabera, Jainkoak bere mezua gizateriari jakinarazteko, hebreera aukeratu zuen.
Hiru milurtekoan baino gehiagotan etengabe hitz egin ez bada ere, elementu komun garrantzitsua eta kohesiozkoa da oraindik ere, mundu zabaleko komunitate judutarrei dagokienez.
Hebreera modernoa Israelgo Estatuko hizkuntza ofiziala da.

## Filiazioa

Hebreera hizkuntza semitikoen ipar-mendebaldeko taldean eta kanaandar azpitaldean dago. Azpitalde horretan sartzen dira, halaber, feniziar-pulikoa, moabita eta amonita. Ipar-mendebaldeko hizkuntza semitikoen beste azpitaldean aramera dago, eta horren eta hebreeraren eta fenizieraren arteko antzekotasunak oso agerikoak dira. Litekeena da feniziera- eta hebreera-barietate batzuk elkar ulertzeko modukoak izatea.
Hebreera (ivrde) hitza ez zen hizkuntzan erabili asiriar arora arte. Biblian «Kanaango hizkuntza» aipatzen da Isaiasen (Is 19:18). Baina Errege 2 18:26, asiar aldian hebreera aipatzen da berariaz. Nehemiasen Liburuak, bestalde, gogorarazten du jerusalemdarrek yehûdît-ez hitz egiten zutela (Judeako hizkuntza, hitzez hitz, «judeera»). Isaiasen Liburuak eta Kroniken Bigarren Liburuak «Judeako hizkuntza» esaten diote hebreerari.
Bibliako hebrearraren eta fenizieraren arteko antzekotasunak, eta halaber K.a. XIV. mendetik aurrera Amarnako eskutitzetan agertzen diren hitz kanaandar batzuenak israeldarren hizkuntza eta kanaandarrena ez zirela oso desberdinak adierazten dute. Ezaugarri batzuk ohikoak dira hebreeraz eta kanaandarreraz. Deuteronomio 26:5 hitzek, «nire aita izan zen galtzeko zorian zegoen arameo bat», agian iradokitzen dute israeldarren arbasoetako batzuek arameoz hitz egiten zutela eta gero kanaandar hizkuntza hartu zutela, aurrerago hebreera izena jaso zuena. Hala ere, ez dago argi pasarte horrek hizkuntzaren historiari buruzko informazioa ematen ote duen.
Nolanahi ere, hebreerak kanaandarren hizkuntzarekin dituen kidetasunak azaltzeko hipotesia izan liteke israeldarrek eta haien arbasoek kanaandar hizkuntzarekin lotura estua zuen hizkuntza bat erabiltzen zutela.

## Historia

Hebreera hogeita hamahiru mendeko historia idatziko hizkuntza da. Tradizio hebraikoak Torahn eta Moisesen garaian. Luzera handiko aldi batean, hizkuntzak hainbat aldaketatako prozesua izan du, eta aldeak daude zaharraren eta modernoaren artean: bi hizkuntzak elkarrekin lotuta daude, nahiz eta batzuetan desberdinak izan ahoskera, gramatika eta lexikoari dagokienez.

### Etapa historikoen araberako sailkapenak

Hebreera erabiltzen eta garatzen den aldiak kontuan hartuta, alde bat ezartzen da antzinako hebrear mintzatuaren, Antzinaroko hebreeraren eta hebreera modernoaren artean, hau da, garai modernoetan berpiztu ondoren erabilitako hizkuntzaren artean. Alderdi askotan, bi formak oso desberdinak dira, batez ere hebrear modernoa, beste hizkuntza batzuetako mailegu ugari baititu, eta horrek eragiten du israeldarrak oso toleranteak izatea atzerriko azentuekiko. Hebrear moderno hori gramatika-arau nahiko sinpleetan oinarritzen da, eta ikasteko hizkuntza erraza da.
Bada sailkapen gehigarri bat, hebrear hizkuntza aurremodernoarentzat garrantzi handiena duten hiru aldi historikoak bereizten dituena:
* Antzinako hebreera
** Hebreera biblikoa edo klasikoa
** Hebreera mishnaikoa
* Erdi Aroko hebreera
* Hebreera modernoa

### Antzinako hebreera

Tel Dango estelak, K.a VIII. mendearen erdialdean idatzia, Hazael errege siriarraren Israelgo errege Acab-en seme Joram-en aurkako garaipenak gogoratzen ditu, eta Judako errege eta Daviden dinastiako Joramen seme Ocozias-en aurkakoak. Dinastia horri buruzko aipamen idatzi zaharrena da. Hebreera zaharra ia hamalau mendean erabili zenez aldi horretan, hizkuntza aldatu egin zenez, hebreerarik zaharrenaren zenbait alderdi hebreera berantiarragotik bereizten dira. Hebreera zaharraren gutxi gorabeherako bilakaera honako hau da:
* Bibliako arkaikoa, K.a. X. mendetik eta K.a. VI. mendea arte. Babilonian erbesteratu arteko aro monarkikoari dagokio.
* Bibliako berantiarra, K.a. V. mendetik K.a. III. mendea arte. Pertsiarren menderatze dagokio.
* Itsaso Hileko Eskuizkribuetakoa, K.a. III mendearen eta I.aren artekoa Jerusalemgo tenplua suntsitu aurreko garai helenistiko eta erromatarrari dagokio. Itsaso Hileko eskuizkribuetan (Qumran) erabiltzen zen hizkuntzaren fasea da.
* Mishnako hebreera, I. eta III.-IV. mendeen artekoa.
Hebreera IV. mendearen inguruan hitz egiteari utzi zitzaion, baina literaturan eta, batez ere, liturgian eta helburu akademikoekin erabiltzen segitu zen. Palestinan, batez ere arameerak ordezkatu zuen ahozko hizkuntza gisa. Diaspora juduari dagokionez, historian hizkuntza komunak bi izan dira bereziki: yiddish askenazi izenekoa juduen artean (Europako erdialdea eta ekialdea) eta ladinoa edo judeo-gaztelania sefardien artean, Iberiar penintsulatik lekututako judutarrena.

### Hebreera modernoa

Hebreera hizkuntza modernoren berpiztea Eliezer Ben-Yehudaren ahaleginekin hasi zen. Hasiera batean, Errusia tsaristako sionista zen; ondoren, Mugimendu Nazional Judutarrarekin bat egin zuen —Mugimendu Sionistaren aitzindaria zen—, eta 1881ean Palestina otomandarrera joan. Diasporaren bizi-estilo judua berritzeko eta baztertzeko ideiek bultzatuta, Ben-Yehudak israeldarrek eguneroko komunikaziorako erabil dezaketen hizkuntza berria garatu zuen.
Hasieran haien lana gutxietsi bazen ere, asko hizkuntza komun baten beharra ulertzen hasi ziren. Laster eratu zen Hebreera Batzordea. Geroago, Hizkuntza Akademia bihurtu zen, oraindik ere dirauen erakundea. Bere lanaren eta batzordearen emaitzak hiztegi batean argitaratu ziren (La Kompleta Vortaro de la Hebrea Antikva kaj Moderna). Ben-Yehudaren lanak, azkenean, lur emankorra aurkitu zuen, eta XX. mende hasierarako, hebreera bihurtzen ari zen populazio juduen hizkuntza nagusi, bai Palestina turkiarraren lurraldeetan, bai diasporaren mugimendu sionistan.
Hasieran, hebreera modernoaren hiztun gehienek europar arbasoak zituzten, eta mendeetan zehar hebreera liturgia- eta ikasketa-hizkuntza izan zen, eta liturgia-motako hizkuntza hila zen. Hebreera komunitate baten ama-hizkuntza gisa berpizteko, Europako hizkuntzen substratuak eragin handia izan zuen, kontsonante faringal eta frikari batzuk galduta.
Hala eta guztiz ere, 1948tik aurrera herrialde arabiarretatik kanporatutako errefuxiatu juduen olatuek europar jatorrikoak berdindu eta, denborak aurrera egin ahala, gainditu dituenez, neurri batean ahoskera tradizionala berrezarri da. Gramatikan ere, Israelen hizkuntza komunikazio-hizkuntza gisa erabiltzeak Bibliako hebrearrean agertzen ez diren erabilera berriak sortzea eragin du.

### Iturriak

Hebreera klasikoaren iturri nagusia Biblia da eta hizkuntza hori Antzinaroko zenbait inskripziotan ere erabili zen. Inskripzio ospetsuen artean, ahuek daude:
* Gezerreko Egutegikoak (K.a. X. mendea), bertan egindako nekazaritza-lan bereizgarriak definitutako hilabeteen zerrenda bat,
* Kuntillet 'Ajrud eta Khirbe el-Qom inskripzioak (K.a. IX. mendearen amaierakoak edo VIII. mendearen hasierakoak), Yahveh eta bere Asherah aipatzen dituztenak,
* Samariako Ostraka (K.a. VIII. mendea) ardoaren, olioaren eta abarren ordainketak jasotzen ditu,
* Siloeko tuneleko inskripzioa (K.a. VIII. mendearen amaiera), David hiriaren azpiko Ezekiasek Gihon iturburutik Siloam Erreserbara ura eramateko eraikitako tunelean,
* Lachish-eko Ostrakako inskripzioak (K.a. VI. mende hasiera) babiloniar inbasioaren aurreko mezu militarrak,
* Aradeko Ostrakon-a (aldi berekoa) soldaduei emandako hornidurak dituena, eta
* Mesha-ko Estela (K.a. 830 gutxi gorabehera): hor, moabita Mesha erregeak israeldarren gaineko garaipenak egin zituen, Bibliako hebreeraren ia antzeko hizkuntzan idatzitako edukiekin.

### Dialektoen alderdi historikoak

Antzinako hebreera ez zen hizkuntza erabat homogeneoa. Jakina da dialektoen arteko aldeak zeudela israeldarren artean. Epaileek 12: 5-6k adierazi dute efraimita iheslariak ez zirela gai shibboleth esateko, eta, aldiz, sibboleth esaten zuten, eta horregatik uzten zuten jatorria beren etsai galaadunek.
Jendeak Judan transmititu zuen hebrear biblia, baina beste dialekto baten aztarnak –ustez iparraldekoak– Biblian gorde dira. Déboraren kantikoak (Epaileak 5), jatorriz iparraldekoa dela dirudien arren, maskulino plurala erabiltzen du, v.7an amaitu zena (v.10) eta partikula erlatiboa (v.7), non Judako dialektoa erabili izan zen -îm eta aser, hurrenez hurren).
Beste alde batzuk ere egon ziren iparraldeko eta hegoaldeko hebrearen artean, izenordainaren femenino singularreko bigarren pertsonan eta atzizki pronominalean, esaterako. II Reyesen kontakizuna (non Elisha iparraldeko profeta agertzen den) 16 Elisha iparraldeko dialektotik ere pixka bat atxiki du. Gero, iparraldeko inskripzio batzuek dialektoen arteko aldeak erakusten dituzte. Adibidez, etxe esateko hebrear Bibliaren hitza bayit da, baina iparreko inskripzioek bt dute, ziurrenik ahoskera bat [bet] islatzen duena, eta "urtea" st, hegoaldeko snh hitzarekin kontrastean. Oseasen liburuak hizkuntza- eta testu-zailtasun asko ditu, eta horietako batzuk, beharbada, profetaren ipar-dialektoaren ondorioz azal litezke.

### Bilakaera historikoa

Hebreera aldatu egin zen denborarekin. Kroniken liburuaren hizkuntza, adibidez, Erregeena ez bezalakoa da. Arameoa hizkuntza nagusi bihurtu zen Siro-Palestina eskualdean, eta eragina izan zuen hebrean, eta, azkenik, zenbait eremutan lekualdatu zuen. Nehemias 13.24 kexu da ezkontza mistoetako haur batzuek jada ezin izango luketela Judako hizkuntzaz hitz egin, baizik eta "Ashdod-en hizkuntzaz" hitz egiten zutela. Baliteke hori filistea hizkuntzaren aztarna bat ez izatea (baina hori ez da baztertu behar), arameoa baizik.
Elizatako hizkuntza eta aurreerbesteko testuetako hizkuntza oso desberdinak dira, eta Kantarretako Kantaren berezitasun linguistikoak askotan berandu gertatzen dira. Jenderen batek, ordea, jatorrizko estiloan idatz dezake oraindik, 180a inguruan idatzitako Jesús ben Siiraren epaiketan ikus daitekeen bezala. C. y en el parcial escrito de Qumrán. Hala eta guztiz ere, hebrear klasikoko konposizio-saiakuntza horiek arkaizazio-saiakerak izan ziren. Sirachen greziar itzulpenaren hitzaurrean hebrear terminoaren jatorrizko erabilera ere jasotzen da Israel zaharraren hizkuntzarako.
Aroaren lehen mendeetako idazkera rabinikoak hebrear forma bat erabiltzen du, hebrear misnaiko izenez ezagutzen dena (Misná izenez ezagutzen den lege-tratatuen bildumakoa, de ca. 200). Orduan, oro har, jende arruntak hizkuntza hori inoiz erabili ez zuela uste izan zuten, arameoaren eraginpean sortutako hizkuntza erudita izan baitzen. Orain, oro har, onartu egiten da rabyek ez zutela erudita hizkuntza bat egin, baizik eta a azken mendeetan garatu zen hebrearen forma bat erabili zutela. C. Ondorio hori hizkuntzaren izaera eta testu rabinikoetako erreferentziak aztertzetik hasi eta jende arruntak erabiltzen duen arte agertzen da, eta hizkuntza-erabilera horrek, zalantzarik gabe, agerian uzten du Copper de Qumrán erroiluen atzealdean eta Bigarren Iraultza Juduaren (132-135) gutun batzuetan agertzen dela.
Lehen mendean Judan erabili zen hebreera herri-herri gisa, baina arameoa eta greziera ere hitz egin ziren, eta arameoa Galilearen iparraldean nagusitu zela erakusten duten ebidentziak daude. Jesús Vino de Galilea eta, segur aski, arameoz hitz egin zuen. Ebanjelioetan aipatzen diren hitzetako batzuk arameoan daude, nahiz eta batzuk (adibidez, "* abba" eta "ephphatta") hebrearra edo arameoa izan daitezkeen. Litekeena da, halaber, hebreeraz hitz egitea, batez ere Judera egindako bisitetan. Zenbait azterlanek (ikus kanpoko estekak) adierazten dute ziurrenik Jesusek hebreeraz hitz egingo zuela "Galilearen azentuarekin".
Badirudi, lehen begiratuan, Testamentu Berriko zenbait txatal hebreeraz ari direla, eta greziar hitzak, Hebreo gisa itzulitakoak (hebraisti), hizkuntza horri egiten diola erreferentzia Apokalipsian 9,11; 10,16. Baina arameoa ere erabiltzen da, hala nola Gabbatha en Golgotha en Juan 19,13-17, eta horrek, ziurrenik, juduek hitz egiten duten hizkuntza semitikoa adierazten du (grezieraz bestelakoa), bai hebreera bai arameoa barne, hebreeraz hitz egin ordez, arameoa aipatuz. Era berean, aramea Akeldema esamoldea «Hechos 1.19» atalean «bere hizkuntza» esaten da, hau da, Jerusalemeko jendearen hizkuntza.
Bigarren Iraultza Juduaren ondoren, hebrearra herri-hizkuntza gisa hil zen Palestinan, segur aski II. edo III. mendeen amaieran. Hala ere, juduek hizkuntza erlijioso, erudito eta literario gisa erabiltzen segitu dute, eta egoera jakin batzuetan ere hitz egiten dute. Herrixka gisa XIX. mendearen amaieran soilik berriztatu zuten, eta gaur egun Israelgo Estatuko hizkuntza bizia da.

## Hebreera klasikoa

Lehendabiziko aztarnak K.a. VI. mende ingurukoak dira. Hizkuntza sakratutzat hartzen da.

## Hebreera modernoa

Gaur egungo mintzairak "hebreera berri", "hebreera israeldar" edo "hebreera israeldar estandar" izenak ere hartzen ditu. Hizkuntza batua da, baina hiru dialekto nagusi daude:
* Ashkenaziera (אשכנזי): yiddishak eta eslaviar hizkuntzek eragindako aldaera da. Egun, erlijio-funtzioa du batez ere.
* Sefardiera (ספרדי) edo judu-gaztelania: XV. mendean ספרד Sefaradetik (Espainia) Errege-erregina Katolikoek egotzitako juduen hizkuntza, erbestean mendeetan gordetakoa izan dena. Gaztelaniak, ladinoak, portugesak, nederlanderak, turkierak eta arabierak eragindako aldaera da.
* Ekialdeko hebreera edo mizrahi-hebreera: Yemengo aldaera da, batez ere, bai eta turkieraz eta arabieraz hitz egiten duten herrialdeetako juduena ere.

## Literatura

* Shmuel Yosef Agnon. Israel. (1888-1970).
* Isaac Bashevis Singer. Polonia / AEB. (1902-1991).

### Saiakera

* Yuval Noah Harari. ( 1976 - ).

### Itzulpenak

Hebreeratik euskarara Xabier Kintanak egin ditu itzulpen batzuk.

## Idazkera

Normalean, hebrear alfabetoa erabiltzen da: אלף-בית. Hala ere, latindar alfabetoaz ere idazten dute.
Hebreera eskuinetik ezkerrera idazten da, hogeita bi letrako alfabeto batekin. Hasieran kontsonanteak baino ez zituzten adierazten, baina V, Y eta H, berriz, bokal luze eta bokal jakin batzuk hitzaren amaieran adierazteko ere erabiltzen dira (V =/u/; Y =/i/; H =/a/, /o/ eta /e/; V eta Y geroago erabili ziren/edo/eta/edo, hurrenez hurren), gutxienez K.a. X mendera arte eta V. eta Y hitzaren barruan, IX. mendera arte. Kontsonante laguntzaile horiek bokalak adierazteko idazten dira, eta beste hizkuntza semitiko batzuetan ere erabiltzen dira; nikud (puntu) deitzen zaie.
Qumranen testuetan eta berandu idatzitako idazkietan, letrak gehiago erabili ziren bokalak irudikatzeko. Bokalak irudikatzeko sistema osoa, kontsonanteei puntuak gehituz, askoz beranduago garatu zen, V. eta X. mendeen artean.
Bokalizazio-sistemak, beraz, Bibliaren amaieraren ondorengo mila urte batzuetako ahoskera arrunta errepikatzen du, nahiz eta, zalantzarik gabe, Bibliaren lehen irakurketa-tradizioetan oinarritzen den.

## Fonologia

Atal honetan, hebrear modernoaren deskribapena egiten da; hebrear zaharraren edo biblikoaren alderdi batzuk desberdinak dira. Ahoskeran hebrear modernoak kontsonante kopurua murrizten du.
Kideak
Hebrear modernoaren bokal-inbentarioa:
| | Aurrekoa | Erdikoa | Hurrengoa |
| Itxia | i | | u |
| Erdikoa | e | | o |
| Zabaldua | | a | |
Inbentario hori oso desberdina da hebrear zaharretik, elementu gehiago baitzituen.

### Kontsonanteak

Hebrear modernoaren inbentario kontsonantikoa
| | Ezpainkariak | Hobikariak | Sabaikariak | Belareak | Ubulareak | Glotalak |
| Leherkariak | p, b | t, d | | k, g | | ʔ |
| Albokari igurzkariak | | ts | | | | |
| Igurzkariak | f, v | s, z; ʃ | | | χ, ʁ | h |
| Hurbilkariak | | l | j | | | |
| Sudurkariak | m | n | | | | |

## Gramatika

Gramatikan, Europako hizkuntzen sintaxirako hurbilketa bat aurkezten du, baita hizkuntza horietatik datozen mailegu lexiko ugari ere.
Tipologiaren ikuspegitik, hebreera fusio-maila handiko hizkuntza sintetikoa da. Oinarrizko ordenari dagokionez, hebrearrak SVO du eta preposizioak erabiltzen ditu, hasierako nukleoa izateko joerarekin. Gainera, lerrokatze morfosintaktiko izenduna eta akusatiboa du.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren hiztegi batua
* ↑ (Ingelesez) NW, 1615 L. St; Suite 800Washington; Inquiries, DC 20036USA202-419-4300 | Main202-857-8562 | Fax202-419-4372 | Media. (2021-05-11). «1. The size of the U.S. Jewish population» Pew Research Center's Religion & Public Life Project (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).
* ↑ (Ingelesez) «Jewish Languages: From Aramaic to Yiddish» My Jewish Learning (Noiz kontsultatua: 2022-10-14).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Hebreeraren Akademiaren webgunea
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)
* Datuak: Q9288
* Multimedia: Hebrew language / Q9288