# Amalda (leizea)

Amalda historiaurreko aztarnategi arkeologiko den kobazulo da, Zestoako Aizarna auzoan, Pagoetako natur Parkean, dagoena.
Garai bateko Amaldako kobazuloa, gaur egun Amalda I da, giza aztarnak dituzten beste sei leize aurkitu baitira inguru berean: Amalda II, III, IV, V eta VI.
Ertoitza mendiaren ekialde-ipar-ekialdeko hegalean dago, Alzolaras edo Granada errekastotik hurbil. metroko kotan dago Amalda I. Errezabal baserritik ez oso urrun dago. Guztira 74 m-ko garapena du, 55 m-ko galeria nagusi batean eta 19 m-ko bigarren galeria batean banatuta. Goi Paleolitoko historiaurreko aztarnategia du, 1927an Jose Migel Barandiaranek aurkitua. Hari buruzko elezahar bat ezagutzen da, Aizarnazabalgo Goiko-Etxea baserriko Manuel Ortegak kontatua.
Noaillesko zulakaitza eta beste tresnak, tartean châtelperroniar aizto bat, topatu dituzte leizean. Faunaren aztarnak, batez ere elur-oreinak ere baditu.
Amaldako haitzuloan Moustier aldiko animalia ugari topatu da. Sarrioa eta ahuntza (Rupicapra rupicapra, Capra pyrenaica) eta oreina (Cervus elaphus) dira ugarienak, baina zaldiak (Equus caballus), bisonte edo basazezena (Bison priscus/Bos primigenius), otsoak (Canis lupus), azeriak (Vulpes vulpes), leize-hartza (Ursus spelaeus) eta abar ere badira.
Amalda III aztarnategiari, besteak beste, Neandertal gizakiaren aztarnei esker, gizaki horren portaera eta jokatzeko moduak aztertu ahal izan dituzte Joseba Ríos Garaizar arkeologoak zuzendutako lan-taldeak. Ikertutako aztarnategia Erdi Paleolitokoa da eta 100.000 eta 55.000 urte bitarteko antzinatasuna du, Mousteriar klasikoari dagokion aldia, hain zuzen ere. Bertako garaiko faunaren hondarrak ere aurkitu eta ikertu ahal izan dira.
Amalda III haitzuloa 1983 eta 1984 bitartean esploratu zuen lehen aldiz Azpeitiko Antxieta Arkeologi Taldeak. Lehen indusketa horren ondorioz, Erdi Paleolitoko okupazioak zituzten hainbat mailatako sekuentzia arkeologiko bat aurkitu zen. Urtetan egindako ikerketen ondoren, badakigu okupazio horiek horiek MIS5en (Marine Isotope Stage 5) hasi zirela (mousteriar puntadun eta bifazedun Levallois industria batekin) eta MIS3ren (Azken glaziazioa) hasieran amaitu zela (Vasconiense motako industria batekin).

## Erreferentziak

* ↑ «Ondarea - Euskal Kultura Ondarea» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ «AMALDA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ Straus, Lawrence Guy. Human occupation of Euskalerria during the Last Glacial Maximum: the Basque Solutrean. Aranzadi Zientzia Elkartea, 37 or..
* ↑ Azkue Mendia, Iñaki. «2. Historiaurrea» I ZESTOA MENDETAN ZEHAR (Historiaurretik 1500. urtera arte): 56..
* ↑ «Amalda III aro neandertaleko aztarnategiaren garrantzia azaleratu du ikerketa berri batek» Naiz 2024-05-27 (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ Taldea, Antxieta Arkeologi. (2025-01-01). «Amalda III Erdi Paleolitoko kobazuloko indusketa 2024: Zestoako Neandertalen bizimodua ikertzen» Antxieta Arkeologi Taldea (Noiz kontsultatua: 2025-03-07).
* ↑ Riss-Würm glaziazioarte garai, duela 130,000 eta 80,000 urte artean. (Ikus: ingelesezko Wikipedia: Marine Isotope Stage 5
* ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupaciones neandertales en la cueva de Amalda III (Zestoa, Gipuzkoa) hace 100-55 mil años.» arkeobasque 2024-04-28 (Noiz kontsultatua: 2025-03-08).

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Altuna, Jesús. (1990). La cueva de Amalda (Zestoa, País Vasco): ocupaciones paleolíticas y postpaleolíticas. Jose Miguel de Barandiaran fundazioa ISBN 8486240999..
* Datuak: Q16516107