OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Genseriko

Genseriko (Balaton, c. 389 – Kartago, 477ko urtarrilaren 25a) bandaloen eta alanoen erregea izan zen (428-477), baita V. mendean Mendebaldeko Erromatar Inperioak pairatu behar izan zuen arazo-sortzaile handienetakoa ere. Erregealdiko ia 50 urteetan, erlatiboki garrantzi gabeko tribu germaniarra Mediterraneoko botere nagusienetakoa izatera eraman zuen, zein Erroma bera arpilatzera iritsi zen (455). Hala ere, bere heriotzaren ondoren, erresuma hori gainbeheran erori zen harik eta bizantziarrek menderatuta desagertu zen arte.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 180. arauaː Goi Erdi Aroko pertsona-izenak. Germaniar jatorriko pertsona-izenak. .
* Datuak: Q152127
* Multimedia: Genseric / Q152127
# Tebaida

Tebaida (antzinako grezieraz: Θηβαΐδα, Thēbaïda edo Θηβαΐς, Thēbaïs) Antzinako Egiptoko eskualdea izan zen, Egipto Garaiko hegoaldeko muturrean zeuden hamahiru nomoek (Abidosetik Asuanera) barnean zituena. Izena egiptoar hiriburua zen Tebastik zetorkion.
Ptolomeotar Egipton, Tebasko epistrategosek gobernatutako probintzia izan zen. Erromatar Inperioan, Dioklezianok probintzia bilakatu eta I. Maximiana Thebanorum legioaren egoitza izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2004/XII/16). 142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak. Bilbo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q768515
# Bandalo

Bandaloak (latinez: vandali) III. mendean Vistula eta Oder ibaien artean bizi ziren germaniar herria izan ziren. Itsaso Baltikoko kostaldean bizi ziren, egungo Alemanian eta Polonian, eta Erromatar Inperioaren gainbeherarekin batera hegoaldera jo zuten.

## Historia

V. mendearen hasieran, Erromatar Inperioaren barnean sartu ziren. Hasieran hego-ekialde eta mendebaldera (Danubio, Main) jo zuten bandaloek; baina, 406. urtean, sueboak eta alanoak ondotik eramanez, Rhin ibaia igaro eta Galia eta Hispania zeharkatu zituzten, eta Guadalquivir ibaiaren arroan finkatu ziren.
Bisigodoen etsai izaki, Iparraldeko Afrikara alde egin behar izan zuten 429. urtean, eta, Genseriko buru zutela, Numidia (Aljeriako ekialdea), Bizazena eta Proconsularia (Tunisia) itsasertzeko lurraldeak hartu zituzten Bandaloen Erresuma sortuz. Itsasgizon trebeak izaki, Sizilia, Sardinia, Balear Uharteak eta Korsika hartu zituzten, baina ez zuten erresuma egonkorrik eratzen. Erroma bera arpilatu zuten 455ean.
Arrioren aldekoak izaki, katolikoen aurka jardun zuten (batez ere 482-484 urteetan, Hunerikoren garaian). Barbaroen eta erromatarren arteko lotura eratzeko gauza izan ez zirenez, eta berbere herri nomaden mehatxupean zeudenez betiere, guztiz ahuldu ziren bandaloak.
Hala, bada, Bizantzioko enperadore Justiniano I.aren osteek, Belisario buru zutela, Ipar Afrikako lurralde haiek konkistatu zituzten, 534an.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42211
* Multimedia: Vandals / Q42211
# Garamante

Garamanteak (beharbada amazigerako igherman / iɣerman hitzetik, "hiriak" amazigera modernoan; edo igerramen hitzetik, "santuak, jende sakratua" amazigera modernoa) berbere jatorriko saharar herri bat izan zen, Libiako hego-mendebaldean zibilizazio aurreratua garatu zuena. Lurrazpiko ureztatze sistema konplexua sortu zuten, eta berbere erreinu eta hiri-estatu aberatsak sortu zituzten gaur egungo Libiako Fezzan eskualdean, Saharako basamortuan. Botere garrantzitsua osatu zuten Saharan K.a. 500. eta K.o. 700. urteen artean.
Garamateei buruzko idatzizko informazio gutxi dago. "Garamante" hitza bera grezieratik etorri eta ondoren erromatarrek erabili zuten. Informazio gehiena greziarren eta erromatarren iturrietatik dator. Indusketa arkeologikoak egin dira eskualdean, baina aurrien gune asko oraindik ez dira aztertu. Garamante erreinuen sorrera baino lehenagoko labar arteak ere informazio nabarmena eman du.

## Garamanteen bizitza

1960ko hamarkadan arkeologoek garamanteen hiriburuaren zati bat induskatu zuten eta Garama deitu zuten. Gaur egungo Germa (Libia) hirian daude aurriak. Gaur egungo ikerketek diote garamanteek zortzi hiri nagusi izan zituztela. Horrez gain, kokaleku txikiagoen multzo handi bat ere sortu zuten. Garamak 4.000 biztanle inguru zituen, eta inguruko 5 kilometrotan zeuden beste herrixka batzuk guztira beste 6.000 biztanle zituzten.
Garamanteak nekazariak eta merkatariak ziren. Haien elikabidea mahatsak, pikuak, garagarra eta garia ziren. Garia, gatza eta esklaboak saltzen zituzten, eta ardoa, oliba olioa, lanparak eta mahairako ontziak erosten zituzten.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q839034
# Ifrikija

Ifrikija (amazigeraz: ⵉⴼⵔⵉⵇⵢⴰ; arabieraz: إفريقية‎, Ifriqiya), Erdi Aroko islamaren historian, Iparraldeko Afrikan zegoen eskualdea, egungo Tunisia, basamortua izan ezik, eta Aljeriako ipar-ekialdeko zati batek osatuta.

## Izena

Ifrikija latinezko Afrika prokontsularra Erromatar Inperioko probintziaren izenaren arabiartzea izan zen. Egun, arabieraz Ifriqiya Afrika osoa adierazteko erabiltzen da.

## Historia

Arabiarrek Ifriqiya konkistatzeko gorriak ikusi zituztenez, beti autonomia administratiboa edo independentzia mantendu zuen. Hiriburua Kairuan (Al-Qayrawān) zuen. 800. urtean bertan aglabtar leinua sortu zen, Ibrahim I.a ibn Aglab pertsiarra bertako gobernadore edo vali izendatu zutenean. IX. mendeko bukaeran ismaeldarrek ordezkatuak izan ziren. Hauek boterea lortu eta, xiismoaz baliatuz, Fatimatar kaliferria aldarrikatu zuten. Hala ere, fatimatarrek Kairora joan eta X. mendean bertoko berbereek matxinatu ziren. Ifriqiya mantentzeko, fatimatarrek ziriar izeneko leinu berberea izendatu zuten. Hauek 1046an fatimatarrak utzi eta Bagdadeko abbastar kalifa onartu zuten. Fatimatarrek kontraeraso eta bere aliatuak ziren hilaliar berberek eskualdea konkistatu zuten. 1230tik aurrera hafsi leinua eta 1574an Otomandar Inperioak konkistatua izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q622855
* Multimedia: Ifriqiya / Q622855
# An Nuqat al Khams

An Nuqat al Khams Libiako muhafazatetako bat da. Bere hiriburua Zuwarah da. 51.750 kilometro koadro ditu eta 19.000 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26161
# Sirte (barrutia)

Sirte (baita Sirt edo Surt ere; arabieraz: سرت‎, Surt; italieraz: Distretto di Sirte)Libiako muhafazahetako bat da. 77.660 metro koadro ditu eta 156.389 biztanle zituen 2003an.

## Klima

Datu klimatikoak (Sirte) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 17 | 18 | 20 | 22 | 24 | 27 | 28 | 29 | 29 | 27 | 22 | 18 | 23 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 11 | 11 | 13 | 16 | 18 | 21 | 23 | 24 | 23 | 21 | 16 | 12 | 17 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 38 | 23 | 13 | 5 | 3 | 0 | 0 | 0 | 10 | 23 | 25 | 43 | 185 |
| Iturria: Weatherbase ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
* ↑ (Ingelesez) Weatherbase. (2011). Historical Weather for Surt, Libya. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26417
# Sirte

Sirte (arabieraz: سرت‎, Surt; italieraz: Sirte) Libiako basamortuko hiri bat da, Sirte barrutikoa. Herrialdeko Gobernuaren instituzio garrantzitsu batzuk egoitza dute Sirte hirian. Sirteko golkoko hegoaldeko kostaldean dago. Tripoli hiriburuaren eta Bengazi hiriaren erdibidean dago Sirte. Muammar al Kadafi agintaria Sirten jaio (1942) eta hil (2011) zen.
Sirten sinatu zuten Afrikar Batasuna sortzeko ituna 1999. urtean. Kongoko Bigarren Gerrari amaiera emateko ituna ere Sirten sinatu zuten urte horretan bertan, 1999an.
Hiriaren antzinako izena Syrtis Maior (antzinako grezieraz: Σύρτις) zen. Syrtis Minor izeneko hiria, ostera, Gabesko golkoan dago.
Libiako gerra zibilean, Kadafi babesten zuten tropen eta matxinatutako gerrarien arteko azkenengo borrokaldia Sirten izan zen. Hiria suntsituta geratu zen, eta Kadafi menperatu egin zuten.

## Historia

Erromatarrek Syrtis Maior esaten zioten hiriari, baita Colluba eta Barbaras Syrtes ere.

### Darfurko elkarrizketak

2007. urteko urrian Sudango gobernuaren eta Darfurko talde matxinatu batzuen arteko elkarrizketak Sirten izan ziren.

### Libiako hiriburua

Kadafik ahaleginak egin zituen Libiako hiriburua Sirtera aldatzeko, besteak beste estrategia-arrazoiengatik. Egon ere, Libiako gobernuko hainbat egoitza nagusi Sirten daude, hala nola Kongresuaren Jauregia, Afrika iparraldeko handienetarikoa.

### 2011ko Sirteko bataila

Kadafiren diktaduraren amaiera aldarrikatuta zegoen arren, diktadorearen aldekoek eta kontrakoek Sirte hiriarengatik borrokan jarraitu zuten. Azkenean, matxinatuek NATOren laguntzaz 2011. urteko urriaren 20an Kadafi eta bere jarraitzaileak menperatu egin zituzten, eta diktadorea hil ere egin zuten.

## Klima

Datu klimatikoak (Sirte) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 17 | 18 | 20 | 22 | 24 | 27 | 28 | 29 | 29 | 27 | 22 | 18 | 23 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 11 | 11 | 13 | 16 | 18 | 21 | 23 | 24 | 23 | 21 | 16 | 12 | 17 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 38 | 23 | 13 | 5 | 3 | 0 | 0 | 0 | 10 | 23 | 25 | 43 | 185 |
| Iturria: Weatherbase ||||||||||||||

## Kultura eta Hezkuntza

Sirten Al Tahadi Unibertsitatea dago; hamahiru fakultate ditu, Zuzenbidea eta Medikuntza barne.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
* ↑ (Ingelesez) Weatherbase. (2011). Historical Weather for Surt, Libya. .

## Kanpo estekak

* MSN mapa
* Datuak: Q162413
* Multimedia: Sirte / Q162413
# Nalut

Nalut Libiako muhafazatetako bat da. 13.300 metro koadro ditu eta 360.521 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27659
# Tripolitania

Tripolitania (arabieraz: طرابلس Ṭarābulus; amazigeraz: Ṭrables; latinez: Regio Tripolitana) Libiako eskualde historiko eta antzinako probintzia da.
1927 eta 1934 artean Italiako kolonia independente izan zen. 1934 eta 1963 artean, Zirenaika eta Fezzan eskualdeekin batera, Italiar Libia eta Libiako Erresuma osatzen zuten hiru probintzietako bat izan zen.
Tripoliz gain, eskualdeko hiri nagusiak Misratah, Az Zawiyah, Gharyan, Al Khums, Tarhuna eta Sirte dira.

## Biztanleria

| Urtea | Biztanleria | Libiako biztanleriaren % |
| 1954 | 738.338 | 67,8 |
| 1964 | 1.034.089 | 66,1 |
| 1973 | 1.459.874 | 64,9 |
| 1984 | 2.390.039 | 65,7 |
| 1995 | 3.185.458 | 66,4 |
| 2006 | 3.601.853 | 63,3 |
Iturria: 1964, 1973, 1995 eta 2006ko erroldak

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
* ↑ Euskaltzaindia. (2004/XII/16). 142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak. Bilbo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q192435
* Multimedia: Tripolitania / Q192435
# Sabratha

Sabrathako aztarnategi arkeologikoa$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | iii |
| Erreferentzia | 184 |
| Kokalekua | Libia |
| Eskualdea$^2$ | Herrialde arabiarrak |
| Koordenatuak | 32°47′32″N 12°29′3″E﻿ / ﻿32.79222°N 12.48417°E﻿ / 32.79222; 12.48417 |
| Izen ematea | 1982 (VI. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Sabratha (arabieraz: صبراتة‎) Tripoli osatzen zuten hirietako bat da, mendebaldekoa hain zuzen ere. Zawiya barrutian kokaturik, UNESCOk gizateriaren ondare izendatu zituen 1982an.
Feniziarrek, numidiarrek eta erromatarrek hiria zabaldu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Matthews, Kenneth D.. (1957). Cities in the Sand, Leptis Magna and Sabratha in Roman Africa. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, OCLC .414295.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q192918
* Multimedia: Sabratha / Q192918
# Al Jfara

Al Jfara Libiako muhafazatetako bat da. 1.940 kilometro koadro ditu eta 289.340 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q329060
# Afrika Prokontsularra

Afrika Prokontsularra Erromatar Inperioko probintzia bat izan zen. Egungo Tunisiako lurraldea ia-ia betetzen zuen, baita egungo Libiako kostaldeko zati bat ere. Afrikako kontinenteak izena probintzia honi zela kausa erdietsi zuen.

## Historia

Erromak afri izena eman izan zien aintzinatik Mediterranear Itsasoaren hegoaldean Egiptotik mendebaldera zeuden leinuei.
Hirugarren Gerra Punikoan erromatarrek kartagotarrak garaitu zituztenean, hauen lur onenekin Afrika Prokontsularra probintzia eratu zuten K.a. 146 urtean. Izenak dioen bezala prokontsul bat ezarri zuten buru eta Utica bihurtu zen hiriburu. Probintzia hoau sortzean Sizilia hegoaldean potentzia berri bat eratzea ekidin nahi izan zen.
K.a. 118 urtean Jugurta printze numidiarrak inguruko erreinu txikiak batu zituen. Bere heriotzaren ondoren erromatarrek beren menpeko Boko I.a ezarri zuten Afrikako errege.
K.o. 314 urtean Diokleziano enperadoreak Afrikako diozesia sortu zuen eta Kartago ezarri zuen diozesiko hiriburu. 432 urtean bandaloek inbaditu eta diozesia deseginez beren erresuma ezarri zuten bertan. 533 urtean bandaloen arteko istilu dinastiko bat probestuz Justiniano I.a enperadoreak Belisario jenerala bidali eta erromatarren agintzea berrezarri zuen.
698 urtean Egiptoko musulmanek konkistatu zuten eremua, Erroma erori eta 222 urte geroago.

## Ekonomia

"Inperioaren aletegia" ezizena eman izan zitzaion, izan ere milioi bat tona zekale ekoizten baitziren urtero eta hauetatik laurdena esportatu egiten zen. II. mendean oliba olioaren esportazioa zekaleen parera iritsi zen.
Erroma hiriaren populazioak gora egin ahala afrikarren artisautza eskaria ere asko igo zen eta ongi antolaturiko hiriak sortu ziren. Keramikak garrantzia handia hartu zuen.

## Ikus, gainera

* Ifriqiya

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2004/XII/16). 142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak. Bilbo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q181238
* Multimedia: Roman Africa / Q181238
# Mauretania Caesariensis

Mauretania Caesariensis antzinako erromatar probintzia izan zen, egungo Aljerian zegoena.
I. mendean, Klaudio enperadoreak orduko Mauritania bitan zatitu zituen: Mauretania Caesariensis eta Mauretania Tingitana, muga Mulucha ibaian zutenak. Caesarensisek hiriburua Caesarea zuen, egungo Cherchell (Maroko).

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2004/XII/16). 142. araua: Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak. Bilbo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q734505
# Khums

Khums edo Al-Khums (arabieraz الخمس) Libiako hiria da, Al Murgub barrutiaren hiriburua dena.
Mediterraneoko kostaldean kokaturik, Leptis Magna antzinako erromatar hiria hiru kilometrotara du.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q310381
* Multimedia: Al-Khums / Q310381
# Bandaloen Erresuma

Bandaloen Erresuma (latinez: Regnum Vandalum) germaniar erresuma izan zen, Genseriko bandaloen erregeak 435ean sortutakoa, iparraldeko Afrikako lurralde batzuk eta Mediterraneoko zenbait uharte hartzen zituena. Hasieran, Numidia eta Mauritania erromatar probintzietan kokatu ziren, baina handik zabaldu zuten beren eremua. 534an, Justiniano bizantziar enperadoreak erresuma guztia konkistatu zuen Bandaloen Gerran.
Nizeatar kristauen jazarpenagatik ospe txarra hartu zuten arren, bandaloak mezenas handiak izan ziren. Iparraldeko Afrikan eraikin handiak egin zituzten eta latinezko literatura bultzatu zuten.

## Erregeen zerrenda

* Genseriko (435–477)
* Huneriko (477–484)
* Gunthamundo (484–496)
* Thrasamundo (496–523)
* Hilderiko (523–530)
* Gelimer (530–534)

## Erreferentziak

* 1 2 Merrills, Andrew; Miles, Richard. (2007). The Vandals. Blackwell Publishing, 60 or..
* ↑ Allison, Penelope M.. (2001). An Empire of Cities. in: The Cambridge Illustrated History of the Roman World. Cambridge University Press, 223 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10416611
* Multimedia: Vandals / Q10416611
# Tin Hinan

Tin Hinan erregin gerlari bati tuareg herriak ematen dion izena da. IV. mendeko erregin honek prestigio handia izan zuen. Saharako Abalessan egun gordetzen den hilobi monumentala eskaini zioten. Haren biografiaren alde handiak kondairarekin nahasturik daude.

## Kondaira

Kondairaren arabera Tin Hinan egungo Marokon dauden Atlas mendietan zegoen Tafilalet oasistik egungo Aljeriara joan zen. Berarekin Takamat izeneko neskamea zihoan. Tin Hinan berberea zen eta, elezahar honen arabera, alaba (edo hiloba) bat zuen, Kella izenekoa. Takamet, bestetik, bi alaba zituen. Neska horiek Hoggar mendietan bizi diren tuaregen arbasoak izango ziren. Beste kondaira batek Tin Hinanen hiru alaba aipatzen ditu; haien izenak basamortuko totem animalien izenak zituzten eta tuaregen arbasoak izango ziren. Haien erlijioa musulmana zen baina datu hau erabat anakronikoa da. Beste anakronimoa Tin Hinanen alaba Kella da zeren eta pertsonaia historiko hori, tribuaren errege-ama, XVII. mendean bizi izan baitzen.
Badago beste kondaira bat egindako azterketa zientifikoekin bat datorrena eta XIV. mendean Ibn Khaldunek jaso zuena: Herrena zen Ahaggar tribuen ama Tiski zen.

## Hilobia

Erregin handi honi Saharako Abalessan hilobi monumentala eskaini zioten tuaregek. Hilobia beste hilobi askorekin ingururatuta zegoen. Tin Hinan izenak "Tribuaren ama" adierazten du etimologia batzuen arabera. Tin Hinani batzutan "Hoggarren erregina" eta Tamenoukalt (erregina) deitzen diote. Hilobiaren estiloa ohikoa da Saharan.
Tin Hinanen hilobia 1925ean, Byron Khun de Prorokek ireki zuen. Lan horretan ejertzito frantsesaren laguntza izan zuen. 1933an ikerketa sakonago egin zen, bestetik. Barruan, emakume baten eskeletoa zen eta hezurrekin batera objetu asko aurkitu zituzten.

### Eskeletoaren ikerketa

Emakumea egurrezko litera batean jarrita zeogen, bizkarrez, burua ekialdera begira. 1968 gorpuzkinen azterketa egin zen eta zenbait datu argitu zuten: 1,72-1,76 zentimetroko emakumea zen, mediterranear arrazakoa. Itxura guztien arabera, inoiz ez zuen seme-alabarik izan eta herrena zen zere eta alde lunbarrean eta sakroan deformazioak baitzituen. Deskribapen hau Ibn Khaldunek egindakoarekin bat dator.

## Hilobiaren ostilamendua

Erregina oso apainduta zegoen eta haren gainean eta inguruan bitxiak eta balio handiko objektuak zeuden:
* Urrea
* Zilarrezko bitxiak, batzuk perlekin apainduta
* Eskuineko besaurrean zilarrezko zazpi eskumuturreko zituen
* Ezkerrekoan urrezko zazpi eskumuturreko
* Gorputzean zilarrezko beste eskumuturreko eta urrezko eraztuna zegoen
* Urrezko iduneko baten aztarnak
* Aurignac kulturaren Hohle Felseko venusaren antzeko irudia
* Kristalezko kopa bat, Bigarren Mundu Gerran desagertua
* Urrezko orri bat non 308 eta 324 urtetan egindako Konstantino I.a Handiaren txanpon baten zigilua

## Karbono-14ko datazioa

Aurkitutako objetuei Karbono-14 probak egin zaizkie eta guztien antzeko datak ematen dituzte, IV. mende hasierakoak, alegia, txanpon agertzen diren daten inguruan.

## Kanpo loturak

* (Gaztelaniaz):Tin Hinanen biografia.
* Datuak: Q619787
* Multimedia: Tin Hinan / Q619787
# Zezina

Zezina (latinez Aulus Caecina Alienus) jeneral erromatarra izan zen. 68an Hispania Baetica probintziako kuestor karguan zegoen.
Neron hil zenean, Galbak Germaniako legio baten buruan kokatu zuen. Fabio Valenterekin batera, Vitelio euren jeneralaren, Oton enperadorearen aurkako matxinada eragin zuen.
Zezinaren armadak Cremonan porrota jaso zuen. Hala ere, Fabio Valentek Otonen armada garaitu zuen Bedriacum bataila erabakigarrian.
Vitelio enperadore berriaren gaitasun ezak Vespasianoren matxinada eragin zuen. Zezinak Vespasianoren aurka egiteko agindua jaso bazuen ere, matxinatuekin bat egiten saiatu zen. Soldaduek, halere, preso atzeman zuten.
Vespasiano enperadore bihurtzerakoan, aske utzi zuten Zezina. 79an Vespasianoren kontrako konspirazio batean parte hartzea leporatu zioten, eta Tito hiltzera zigortu zuen.
Tazito historialariaren arabera, Zezina gizon ederra baina mugarik gabeko handinahia zen. Hizlari trebea, soldaduek miresten zuten.
Tazito, Historiae, i. 53, 61, 67-70, ii. 20-25, 41-44, iii. 13; Dion Kasio Ixv. 10-14, Ixvi. 16; Plutarko, Oton, 7; Suetonio, Tito, 6; Zonaras xi. 17.
# Berenize (Salomeren alaba)

Berenize Kostobaro eta Salome I.aren alaba, Herodes I.a Handiaren iloba.
Aristobulo lehengusuarekin ezkondu zen, Herodes I. Handiaren eta Mariamne I.aren semea. Ezkontza hau beren bi familiak batzeko saiakera izan zen eta tentsioak arintzeko. Horrek ez zituen jaraunsleen arteko arazoak konpondu, eta, azkenean, Aristobulo bere aitak hil zuen K.a. 6. urtean, eta Berenizeri heriotzean konplize izatea leporatu zioten. Berenize Herodes Agripa I.a, Herodes Kaltziskoa, Herodias, Mariamne III.a eta Aristobulo Minorren ama izan zen Aristobulorekin.
Berenizek eliteko estatusari eutsi zion Judean, bere familiak familia inperial erromatarrarekin zituen lotura estuei esker. Lotura horri esker, Agripa semea Erroman hazi zen Antonia Minorren familiarekin.
Azkenik, berriro ezkondu zen Teudion izeneko gizon batekin (Herodesen lehen emazte Dorisen anaia, eta, beraz, Antipaterren osaba), familiaren lotura politikoak indartzeko. Herodes Handia hil ondoren, Berenizeri buruz ezer gutxi dakigu, baina pentsa daiteke haren ezkontza konponduak ez zuela osabaren heriotza arte iraun.

## Erreferentziak

* ↑ Flavio Josefo, Antigoaltasun juduak, 16, 2
* ↑ Greenwalt, William. "Salome (c. 65 BCE–10 CE)." Women in World History: A Biographical Encyclopedia, edited by Anne Commire, vol. 13, Yorkin Publications, 2002, 704–08 or.
* ↑ «BERENICE - JewishEncyclopedia.com» jewishencyclopedia.com (Noiz kontsultatua: 2023-11-28).
* ↑ Schalit, Abraham (2007). "Berenice". In Berenbaum, Michael; Skolnik, Fred (eds.). Encyclopaedia Judaica. Vol. 3 (2nd ed.). Detroit: Macmillan Reference. 410–11 or. ISBN 978-0-02-866097-4.
* ↑ Greenwalt, William. "Berenice (c. 35 BCE–?)." Women in World History: A Biographical Encyclopedia, edited by Anne Commire, vol. 2, Yorkin Publications, 2002, 444–48 or.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q453069
* Multimedia: Berenice of Idumea / Q453069
# Apiano

Apiano (antzinako grezieraz: Ἀππιανὸς Ἀλεξανδρεύς Appianòs Alexandreús; latinez: Appianus Alexandrinus; c. 95-c. 165)) greziar-erromatar historialaria izan zen, Alexandrian jaioa. K.o. 95ean jaio zela uste da. Haren Erromaren Historia, 24 liburutan emana, interesgarria da Erromak garaitu zituen herriez eta gerra zibilez dakartzan berriengatik.
Postu altuetan egon zen funtzionario bezala Egipton, Antonino Pio enperadorearen erregealdian, II. mendearen erdialdean, eta, beraz, inperioko dokumentazioa ikus zezakeen. Alexandrian, kargu administratibo ezberdinak bete zituen, ondoren, abokatu izango da, Zizeron izan zen bezala, eta Antonino Pioren prokuradore bezala amaituko du.
Erromaren historia luze bat idatzi zuen, 24 liburutan banatuta, hiriaren sorreratik, K.a. 35 arte hartzen duena.
Gainera, Iberiaren historiaren liburuak idatzi zituen, modu etnografikoan. Bere liburu honetan, Zeltiberiar Gerrak eta Numantziaren konkista kontatzen dira.
Bere iturririk garrantzitsuena Polibio da (honen galdutako zati asko ordezkatuz), Gaio Salustio, Paulo Clodio, Posidonio, Tito Livio, Zelio Antipatro, Jeronimo Kardiakoa, Julio Zesar, Augusto, Asinio Polion, Plutarko eta Diodoro Sikulo eta beste egile batzuen datuak ere hartzen dituen arren.

## Erreferentziak

* ↑ LATIN ETA GREZIAR PERTSONA-IZEN KLASIKOAK. EUSKARAZ EMATEKO IRIZPIDEEI BURUZKO ERABAKIA. ARAU OSATUA, EGUNERATUA ETA EMENDATUA. Euskaltzaindia.
* ↑ «Apiano | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2024-05-04).
* ↑ r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f, r01e00000ff26d465bca470b8832717fd08b75808. «Apiano - Eusko Jaurlaritza - Euskadi.eus» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-05-04).

## Kanpo estekak

* Apiano. Historia Romana II. Guerras Civiles. Libros I y II. [ocr] [G]. Antonio Sancho Arroyo (itzul) 1985. Madrid: Gredos
* Datuak: Q190368
* Multimedia: Appian / Q190368