# Arrano

Arranoa Accipitriformes ordenako zenbait hegazti harrapariri ematen zaien izen generikoa da.
Nahiz eta hegazti harraparia izateagatik ezaguna izan, sarraskijalea ere bada. Edonon aurki daitezke, Antartidan izan ezik. Tamaina handia, gorpuzkera mardula eta buru eta moko pisutsuak haien ezaugarri nagusiak dira.

## Adierak

Euskararen estandarizazioak eta hiztegigintzak arrano finkatu eta mugatu egin dute adiera, erdarazko águila, aigle edo eagle hitzen sinonimo bihurtu arte; baina, berez, izena oso modu generikoan erabiltzen da edo erabili izan da euskaraz, ia eguneko hegazti harrapari guztiak izendatzeko balio dezake. Arrano izen espezifikoa jasotzen dutenei, zein miru edo aztore deitu ditzakegunei ere, ia denei aplika dakieke, hango edo hemengo herri hizkeran.
Harrapari sarraskijaleak ere (putre edo saiak, kasu) arrano izendatzen dira hainbat hizkeratan, bai Lapurdin zein Bizkaieraren eremuan.

## Ezaugarriak

Hegazti harraparia denez, moko handi, boteretsu eta puntazorrotza dauka, harrapakinen haragia erraz askatzeko. Haien tartso eta atzaparrak ere indartsuak dira. Halaber, oso esanguratsua da haien indarra, izan ere, harrapakin pisutsuagoak eramanez hegan egiteko gai baitira. Gainera, oso ikusmen ona dute, harrapakinak (besteak beste, arratoiak, erbiak, saguak, untxiak, azeri txikiak eta beste ugaztun txiki batzuk) distantzia handietan aurkitzeko ahalmena ematen diena.
Obiparoa da, hau da, arrautzak erruten ditu. Habiak zuhaitz altuetan edo arroketan egiten dituzte eta hiru metrora irits daitezke. Hegazti hain handia denez, bakarrik arrautz bat edo bi aurki daitezke habian, eta gurasoek 45 egunean berotzen dituzte. Jaiotzetik bi hilera hegan egiteko prest daude eta gero eta urrunago joateko gai dira. Hala eta guztiz ere, urte oso bat egon behar dira habia utzi gabe, gurasoen ondoan ehizatzen ikasten, berez kabuz ehizatzeko gai izan arte.

## Hegaztiak

Munduan zehar dauden arrano espezie gehienak Accipitridae familiakoak dira, baina arrano arrantzalea Pandionidae familiakoa da.
| Aquila spilogaster | Accipitriformes | Accipitridae | arrano afrikar |
| Terathopius ecaudatus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano akrobata |
| Nisaetus cirrhatus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano aldakor |
| Spizaetus ornatus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano apain |
| Pandion haliaetus | Accipitriformes | Pandionidae | arrano arrantzale |
| Aquila chrysaetos | Accipitriformes | Accipitridae | arrano beltz |
| Nisaetus lanceolatus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano celebestar |
| Nisaetus philippensis | Accipitriformes | Accipitridae | arrano filipinar |
| Nisaetus floris | Accipitriformes | Accipitridae | arrano florestar |
| Harpyopsis novaeguineae | Accipitriformes | Accipitridae | arrano gineaberritar |
| Polemaetus bellicosus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano gudari |
| Hieraaetus morphnoides | Accipitriformes | Accipitridae | arrano hankazuri |
| Clanga hastata | Accipitriformes | Accipitridae | arrano indiar |
| Nisaetus bartelsi | Accipitriformes | Accipitridae | arrano javatar |
| Stephanoaetus coronatus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano koroadun |
| Ictinaetus malaiensis | Accipitriformes | Accipitridae | arrano malaiar |
| Lophaetus occipitalis | Accipitriformes | Accipitridae | arrano mottodun |
| Aquila rapax | Accipitriformes | Accipitridae | arrano nagi |
| Eutriorchis astur | Accipitriformes | Accipitridae | arrano narrastizale |
| Hieraaetus weiskei | Accipitriformes | Accipitridae | arrano papuar |
| Clanga clanga | Accipitriformes | Accipitridae | arrano pikart |
| Clanga pomarina | Accipitriformes | Accipitridae | arrano pomeraniar |
| Lophotriorchis kienerii | Accipitriformes | Accipitridae | arrano sabelgorri |
| Macheiramphus alcinus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano saguzarzale |
| Spizaetus tyrannus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano tirano |
| Hieraaetus pennatus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano txiki |
| Pithecophaga jefferyi | Accipitriformes | Accipitridae | arrano tximinozale |
| Nisaetus kelaarti | Accipitriformes | Accipitridae | arrano zeilandar |
| Aquila audax | Accipitriformes | Accipitridae | arrano ziri-buztan |
| Spizaetus melanoleucus | Accipitriformes | Accipitridae | arrano zuri-beltz |
| Hieraaetus ayresii | Accipitriformes | Accipitridae | Ayres arrano |
| Aquila fasciata | Accipitriformes | Accipitridae | Bonelli arrano |
| Aquila gurneyi | Accipitriformes | Accipitridae | Gurney arrano |
| Spizaetus isidori | Accipitriformes | Accipitridae | Isidoro arrano |
| Nisaetus nipalensis | Accipitriformes | Accipitridae | mendi-arrano |
| Aquila verreauxii | Accipitriformes | Accipitridae | Verreaux arrano |
| Hieraaetus wahlbergi | Accipitriformes | Accipitridae | Wahlberg arrano |
| Nisaetus nanus | Accipitriformes | Accipitridae | Wallace arrano |
Hauetaz gain, eguzki-arrano eta itsas arrano ere izen arruntak dira.

## Erabilpena Euskal Herrian

Arrano hitza euskaraz arraio hitzaren leungarritzat erabiltzen da. Adibidez:
* Nola arrano hainbeste diru?
* Arranotan!
* Arranopola!
* Hau mundu arrano hau!.
Arrano Beltza euskal abertzaletasunaren ikurretako bat da.

### Ikurrak beste leku batzuetan

Arranoak historiako etapa eta leku askotan duen munta esanguratsua da. Izan ere, hainbat zibilizazio eta garaitan, arranoa ikur nagusitzat hartzen zen: esaterako, Erromatar Inperioan, Gurutzaden garaian edota beste inperio batzuen garaietan (Karlomagno, Napoleon, Errege Katolikoak...), arranoa sinboloa izan zen, batez ere, entsena militarrerako.

## Erreferentziak

* ↑ Larrunen, Azkaine Gure Herria, Jean Elizalde Zerbitzari, Elkar 1985
* ↑ Saiak, arranoak eta putreak, Asier Sarasua, Eibartik blogean, Creative Commons by-sa
* ↑ Ortik eta Emendik, Justo Mokoroa, 1990
* ↑ Juan Bautista Bilbao Batxi; Susa argitaldariak haren esaldi horrekin idazburutu zuen bere idazkien bilduma (1997)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2092297
* Multimedia: Accipitridae / Q2092297