OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Fabio Valente

Fabio Valente (latinez: Fabius Valens) Neronek aupatutako erromatar jenerala izan zen. 69an Legio I Germanicako burua izan zen. Soldaduek Galba enperadorea ondartzeari muzin egitean, Vitelio, Germania Inferior probintziako gobernaria, enperadore aldarrikatu zuten.
Vitelioren armadak bitan banatu ziren. Bata Zezinaren agindupean, eta bestea Valenteren menpean. Cremonan egin zuten bat. Orduko Oton zen Erromako enperadorea, Galba hil ostean. Bedacrium izeneko batailan Vitelioren armada batuek eta Otonenak talka egin zuten. Zezina eta Valente garaile atera ziren. Otonek bere burua hil zuen eta Vitelio Erroman enperadore sartu ahal izan zen.
Hala eta guztiz ere, ekialdeko armadek Vespasiano aldarrikatu zuten enperadore. Valente gaixorik zegoen orduan. Hortaz, Zezina geratu zen matxinoen aurka egiteko armadaren buruan. Zezinak, ordea, Vespasianoren alde jo zuen. Valente borrokatzera ailegatu baino lehen, Vespasianoren armadak Viteliorenak garaitu zituen.
Valentek borrokatzeari jarraitu nahi zion. Galiara abiatu zen tropa berrien bila. Nolanahi ere, bidean atzemanda, hil egin zuten. Errenditu gabe geratzen zitzaien tropei Valentere burua erakutsi zitzaienean, amore eman zuten matxinoek.
# Lukano (poeta)

Marko Anneo Lukano, latinez Marcus Annaeus Lucanus, (Kordoba, 39ko azaroaren 3a - Erroma, 65eko apirilaren 30a) latinezko poeta bat izan zen, Seneka filosofoaren iloba.

## Bizitza

Aita, Marko Anneo Mela, Marko Anneo Senekaren semea zen eta ondorioz, nobleziako kidea. Ama, Alizia, hizlari baten alaba zen. Zortzi hilabeterekin, familia guztia Erromara joaten da. Orduko maisu hoberenek hezi zuten, Kornuto besteak beste. Grezian ikasten zegoela, Neronek deitu zuen Erromara 54. urtean eta geroztik bere laguna izan zen.
60 urteko Neronia izeneko jokoetan, berak idatziriko Laudes Neronis olerkiek goratu zuten olerkari gisa. Enperadorearen babespean, bere cursus honorum delakoa hasten da, 21 urterekin kuestore eta ondoren augur gisa. Neronen asmoak segituan aldatu ziren ordea eta poetari jendaurrean errezitatzea debekatu zion. Lukano orduan enperadorea satirizatu eta salatzen zuten lanak ekoizten hasi zen.
Neronen aurkako Pisonen konspirazioan parte hartu zuen. Parte hartu zuten kide batzuen axolagabekeriagatik, konspirazioa ageria geratu zen eta partehartzaileak atxilotuak, Lukano barne, galdeketa bortitzak jasanez. Heriotza zigorra jasota, hiltzeko modua aukeratzen utzi zioten eta 65 urteko apirilaren 30ean zainak moztu zituen, bere heriotza bera nozitu zuen gudari bati buruzko bertsoak errezitatuz.

## Lanak

Bere bizitza laburrean lan anitz idatzi zituen, baina guztietatik Pharsalia izeneko poema epikoa, Zesaren eta Ponpeioren arteko gerra zibila kontatzen duena, bakarrik gorde da. Poema epiko honek berritzailea da: Virgilioren poemetan ez bezala, ez da ospakizun olerki bat, gerra zibila deitoratzen duen poema baizik.
Idatzi zituen beste lanak, egun galdurik, hauek dira:
* Laudes Neronis;
* Iliacon, Troiako gerrari buruzkoa;
* Catachtonion, infernurako jeitsierari buurzko kontakizun bat;
* Orpheus, infernuari buruz;
* Siluae, 10 liburukietan;
* Medea, tragedia;
* Salticae fabulae, pantomimarako 14 liburukietan;
* Saturnalia;
* Adlocutio ad Pollam, bere emazteari;
* Carmen (famosum), Neronen aurka;
* De incendio urbis, Neronek eragindako suteaz;
* Epistulae;
* Oratio in Octavium Sagittam;
* eta epigrama batzuk.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q188646
* Multimedia: Lucan / Q188646
# Vibia Sabina

Vibia Sabina (86-136 edo 137), Erromatar Inperioko enperatriza izan zen, Hadriano enperadorearen emaztea eta urruneko lehengusina. 86 inguruan jaio zen, Salonina Matidia, Trajano enperadorearen iloba eta Luzio Vibio Sabinoren alaba, kontsul mailakoa. Sabina, bere amona, ama eta Matidia Minor ahizpa eta bere ahizpaordeekin batera, Trajano eta honen emazte Ponpeia Plotinaren familiaren etxean bizi eta heziak izan ziren.
Hadrianorekin ezkondu zen 100ean, Plotina enperatrizak eta Salonina Matidiak hala eskatuta. Ezkontzak, Hadrianoren enperadore izateko aukerak sendotu zituen, Trajanoren oinordekoa izango zena hau hil ondoren, 117an. Ezkonbizitza, baina, ez zen zoriontsua izan. Ez zuten seme-alabarik izan.
128an, Augusta titulua eman zitzaion. 136 edo 137an hil zen, Hadriano baino lehenago. Ez da ezagutzen bere heriotzaren arrazoia. Badaude zurrumurruak, Hadrianok pozoitu zuela diotenak, baina ez dago hori hala izan zela frogatzen duten frogarik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q232716
* Multimedia: Vibia Sabina / Q232716
# Klaudio Ptolomeo

    Artikulu hau zientzialariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ptolomeo (argipena)».
Klaudio Ptolomeo (antzinako grezieraz: Κλαύδιος Πτολεμαῖος; latinez: Claudius Ptolemæus; Ptolemais Hermiu, Egipto, 100 inguru - Kanope, Egipto, 170 inguru) Egiptoar jatorriko eta kultura helenistikoan hazitako geografo, astronomo eta matematikari greziarra izan zen.
Lurra irudikatzeko proiekzio konikoaren aitzindaritzat jotzen da.

## Bizitza eta obra

Alexandrian bizi izan zen ia bizi osoan. Jakintza-alor asko landu zituen, astronomia, matematika, optika, geografia eta musika, besteak beste.
Bere garaiko ezaguerak eta ideiak hainbat obratan bildu zituen. Harenlan nagusia Mathematike syntaxis da (Matematika-sistema), arabiarrek hura zabaldu zutenean Almagesto deitua. Liburu horretan teoria astronomiko bat asmatu zuen zeruko argizagien higidurari buruz; Ptolomeok uste zuen Lurra zela unibertsoaren erdigunea eta haren inguruan ibiltzen zirela biraka Ilargia, Eguzkia, planetak eta izarrak.
Greziarrek eta arabiarrek ontzat hartu zuten Ptolomeoren sistema eta, azken horien bidez, Europara sartu eta Erdi Aroa arte iraun zuen, harik eta XVI. mendean Kopernikok eta Keplerrek teoria heliozentrikoa frogatu zuten arte.
Horretaz gainera, Ptolomeok optikako obra bat idatzi zuen eta astrolabio bat asmatu zuen, angeluak neurtzeko.
Bere garaiko geografo handiena izan zen. Zazpi liburukitako geografia-obra mardul bat idatzi zuen Geographike hyphegesis. Lehenengoan, mapak egiteko arauak eta argibideak eman zituen, eta, besteetan, mapak egin zituen, eta hiri jakin batzuen latitudeak eta luzerak zehaztu. Mapa batzuetan, Pirinioetako eta Euskal Herriko (Baskonia) hainbat toki aipatu eta hiri batzuen kokalekuen berri eman zuen.
Halaber, kalkulu batzuk egin zituen Lurraren zirkunferentzia neurtzeko. Hark ateratako emaitza, ordea, benetakoa baino laburxeagoa geratu zen.
Erdi Aroan, idazlan hura geografiako oinarritzat hartzen zen. Obra hartan, Asia gehiegi luzatzen zen ekialdera, eta, antza denez akats horrek nahasturik, Kristobal Kolonek Asian zegoela uste izan zuen Karibeko kostaldeak ikusi zituenean.

## Idazlanak

* Geografia (Ptolomeo)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ (Ingelesez) Ptolomeo Britannica entziklopedian

## Kanpo-loturak

* Tetrabiblos astrologi-tratatua
* Datuak: Q34943
* Multimedia: Ptolemy / Q34943
# Valerio Maximo

Publio Valerio Maximo (latinez: Plubius Valerius Maximus; K.a. I. mendea-I. mendea), Antzinako Erromako idazle bat izan zen.
Bere lanik garrantzitsuena, Factorum et dictorum memorabilium (Gertaera eta esaera gogoangarriak) da, Tiberio enperadoreari eskainitakoak. Erroman idatzia izan zen 31. urtean, eta, bere xedea, pasadizo eta istorio tradizionalen edo historialari eta filosofoengandik ateratako istorioen bidez, erromatar bertute batzuk goraipatzea zen. Pasadizo bilketa honek, hizlarientzako harrobi bezala balio izan zuen, euren hitzaldiak ulerterrazeko narrazio moralak ateratzeko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q379991
* Multimedia: Valerius Maximus / Q379991
# Pontzio Pilato

Pontzio Pilato (latinez: Pontius Pīlātus; antzinako grezieraz: Πόντιος Πιλάτος, Pontios Pīlātos), erromatar prefektua izan zen Judean 26 eta 36 urteen artean, Tiberio enperadorearen erregealdian.
Prefektu izendatu aurretik eta ondorengo bere bizitzaren xehetasunak ez dira ezagutzen, baina elezaharrak ordezkatu ditu: horren barnean, bere emaztearen balizko izena dago, Santa Prokula (santu kanonizatu zuen Eliza Ortodoxoak), baita Tarracon jaio izana ere. Etiopiako Eliza Ortodoxoko santua da.
Tiberio enperadoreak Judeako prokuradore izendatu zuen, enperadorearen pretorioaren prefektu Luzio Elio Sejanoren gomendioz: hura Julia Vipsania Agripinaren arerioa zen eta antisemita ospea zuen.
Judea erromatartzen saiatu zen, arrakastarik gabe, Enperadorearen gurtzarako irudiak sartuz eta akueduktu bat eraikitzen ahaleginduz, Tenpluaren funtsekin. Juduekin zituen desadostasunek bere agintearen egoitza Zesareatik Jerusalemera eramatera behartu zuten, matxinadei hobeto aurre egiteko. Pilatok, gainera, muturreko taldeei aurre egin behar izaten zien, horien artean, Barrabasi, erromatar soldadu baten hiltzaileari. Talde iraultzaile horiek buruhauste ugari eman zizkioten Pilatori.

## Pilato Ebanjelioetan

Ebanjelioen arabera, Jesus soldadu armatu batzuek preso hartu zuten, Kaifas eta apaiz gorenen aginduz. Pilatori Jesus exekutatzeko eskatu zioten, heriotza zigorra erromatarrek soilik ezar baitzezaketen. Errudun ikusten ez zuen arren, Pilatok herriari utzi zion Barrabas edo Jesus askatzeko erabakia hartzea.
Apaiz nagusiak buru zituela, herriak Barrabas askatzea eta Jesus gurutziltzatzea erabaki zuen. Horren aurrean, Pilatok eskuak garbitu zituen, jendetzak nahiarekin zerikusirik ez zuela izan nahi adierazteko. Pilatok "Ez naiz gizon horren heriotzaren erantzule! Zeuek ikusi!" esan zuen, eta jendetzak "Geu eta gure ondorengoak egiten horren heriotzaren erantzule!" erantzun.

## Filmografia

| Urtea | Filma | Zuzendaria | Pertsonaia |
| 2007 | L'inchiesta | Giulio Base | Hristo Shopov |
| 2004 | The Passion of the Christ | Mel Gibson | Hristo Shopov |
| 1979 | Brianen bizitza | Terry Jones | |
| 1977 | Gesù di Nazareth | Franco Zeffirelli | Rod Steiger |
| 1965 | The Greatest Story Ever Told | George Stevens | Telly Savalas |

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 177. araua: Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako pertsona-izenak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17131
* Multimedia: Pontius Pilate / Q17131
# Plutarko

Mestrio Plutarko (antzinako grezieraz: Πλούταρχος; Keronea, Beozia, egungo Grezia, K. o. 46 inguru - K. o. 120) antzinako historialari, biografo eta saio-idazle greziarra izan zen.

## Biografia

Aristobulo jakintsuaren semea zen eta 20 urte bete zituenean Atenasera bidali zuen aitak matematika eta filosofia ikas zitzan. Atenasko aristotelikoen artean hezi zen, eta Asia Txikian barrena ibili zen; Alexandriara eta Erromara ere iritsi zen.
Bizitzako urterik gehienak, ordea, jaioterrian eman zituen. Kargu publikoak betetzeaz gainera, eskola ospetsu baten zuzendaria izan zen. Harreman estuak izan zituen, bestalde, Atenasko Platonen akademiarekin eta 95. urtetik aurrera Delfosen apaiz izan zen Apoloren tenpluan, eszeptizismoa eta ateismoa nagusi ziren garaian.

## Lanak

Plutarkoren lanik garrantzitsuena eta ospetsuena "Bizitza paraleloak" izenekoa da. Bertan, parez pare kontatzen ditu hainbat biografia, alde batean greziar batena, bestean erromatar batena, bakoitzaren sarreran bizitza horien parekotasunak aztertuz. Poeten eta filosofoen biografiak ere idatzi omen zituen, baina galdurik daude; 50 inguru gorde dira. "Bizitza paraleoak" liburuan politikoak eta militarrak ageri dira, denak historikoak, lehenengo biak izan ezik (Teseo eta Romulo, mitoaren arlokoak). Biografia paralelo horietako batzuk hauexek dira: Perikles eta Fabio Maximo, Koriolano eta Alzibiades, Demostenes eta Zizeron, Dion eta Bruto, Alexandro eta Julio Zesar, Agesilao eta Ponpeio. Plutarkoren ikuspegian, historia gizon handien ekintzen bidez egiten da; ez dira gertakizunak gizon handien bultzatzaile, alderantziz baizik. Lan horretan, Polibio, Tito Livio, Tuzidides, Salustio edo Homero aipatzen ditu Plutarkok.
Saiakera eta hitzaldi moduko testu anitz idatzi zituen, "Moralak" izeneko liburuan bilduak. Arlo anitzez mintzo da bertan: filosofiaz, erlijioaz, izadi jakintzaz, kritikaz, moralaz, arkeologiaz. Platonen filosofiaren oinarria agertzen du liburu horretan. Pizkunde garaiko humanistek ezagutarazi zuten Plutarkok eragin handia izan zuen William Shakespeare eta Michel de Montaignerengan, besteak beste.

## Lan euskaratuak

Bizitza paraleloak lanaren Alexandro / Zesar atala euskaratu zuen Jesus Maria Arrojeriak, Klasikoak bilduman UPV/EHUk argitaratuta..

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Argitaratu zen 2006 urtean; ISBN 84-96455-17-3 badago sarean irakurtzea Alexandro / Zesar , Bizitza paraleloak[kontsulta data 2022-08-18]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41523
* Multimedia: Plutarch / Q41523
# Petronio

Gaio Petronio Arbitro, latinez Gaius Petronius Arbiter, (Massilia, c. 20 - 65) Erromatar Inperioko politikari eta idazle bat izan zen, Neron enperadorearen agintepean. Seguru asko Satyricon izeneko satira sozialaren egilea delako da ezaguna. Urtetan Neronen konfiantzako gizona izan arren, Neronen aurkako Pisonen zimarkua dela eta, bere buruaz beste egitera bultzatu zuten, Tazitok kontatzen duenez. Bazkari handi bat antolatu, eta gero zainak ebaki zituen denen aurrean. Petroniok latinez idatzi zuen: Petronio eta Apuleio greziar erako prosan aritu ziren, nobelaren sorreraren eragile, baina latinez idatzi zuten biek ala biek.

### Satyricon idazlana

Satyricon obra latinezko prosako libururik harrigarrienetako bat da. Liburua ez zaigu osorik iritsi, zatika baizik. Zati batzuek lotura handia dute elkarren artean, baina beste askotan haria etenik geratzen da, eta, beraz, kontakizun osoaren trama ilun samar dago. Kontakizun bitxia da, gertakizun anitzez eta ondorio harrigarriz betea.
Deskripzio komiko zein satiriko asko ageri da, eta ekintza ustekabeko egoeraz josirik dago, gero eta erritmo biziagoz. Pertsonaia nagusiak hiru dira: Enkolpio, gertakizunak lehen pertsonan kontatzen dituena; Giton, Enkolpioren maitale gaztetxoa; eta Aszilto, bien adiskidea; azkeneko hau desagertu egiten da, eta haren ordez Eumolpo poeta agertzen. Italia hegoaldean dabiltza, bizimodua ateratzen, eta, batez ere, gozamen bila; horretarako edonoiz eta edonon iruzurra, trikimailua, besteen nortasuna hartzea, eta era guztietako nahaskeriak erabiliko dituzte. Egoera anitzetan gertatzen da hori: filosofia-eskola batean, Trimalzion aberats berriaren gehiegikeriaz beteriko oturuntza batean, ontzia hondoratuz amaituko den itsas bidaian...; pasadizo asko korapilatzen dira, umorea eta karikatura-giroan, eta maiz sinesgarritasunaren mugatik oso harantz doa. Lizunkeria, inolako lotsarik eta mugarik gabe ageri da, gehiegikeriarik handienetaraino eramanez.
Petroniok parodia egiten du hein handi batean; hots, maitasun garbia erakusten duen greziar nobela txukunaren kontrako parodia, eta beste zenbait idazlerena. Azkenik, kontakizunaren barruan poemak tartekatzen ditu, eta baita istorio herrikoiak ere (otso bihurtzen den gizonarena, likantropoarena, adibidez).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q47180
* Multimedia: Petronius Arbiter / Q47180
# Urgulania

Urgulania Antzinako Erromako goi mailako emakumea izan zen Zesar Augusto eta Tiberioren agintaldietan. Augustoren emaztea zen Livia Drusilaren laguna zen eta hortik zetorkion bere eragina. Marcus Plautius Silvanus jeneralaren ama zen, bestetik.

## Erreferentziak

* ↑ https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-6647

## Kanpo estekak

* Datuak: Q469853
# Varo

Publio Kintilio Varo (Cremona, K.a. 46 – Teutoburg basoa, K. o. 9) erromatar jeneral eta gobernaria izan zen. Afrikako prokontsul eta Siriako propretore izan zen. Herodes handia hil zenean, Judeako probintzian sortu ziren altxamenduak gogor geldiarazi zituen, horrekin batera, diru aberastasun handia lortuz.

## Teutoburgo

Zerbaitegatik baldin bada Varo hain gogoratua, Germania Magna probintzian gertatu zenagatik izan zen. Druso, K.a. 9. urtean hil zen, Elbatik Rhinerako bidean zihoala, bere zalditik erori ondoren jaso zituen zaurien ondorioz, eta bere anaia zen Tiberiok ordezkatu behar izan zuen. Baina Dalmazia eta Panonian ere altxamenduak izan ziren, eta horiek geldiaraztera joan behar izan zuen. Orduan, Augustok, Varori eman zion Germania Magna probintzia behin betiko erromatar bihurtzeko agindua. Eta, halaxe, XVII., XVIII. eta XIX. legioak hartuta, Germania Magna probintziara abiatu zen Varo.
Bere harrokeria zela eta, laster piztu zuen iraultzaren sua germaniar haiengan. Eta Arminiogan aurkitu zuten agintari ahaldun bat. Honek, Varoren konfiantza bereganatu eta hau Rhineko gotorlekuetatik atera zuen. Halako batean, Arminiok berak egindako zeinu baten ondoren, germaniar guztiak Varo eta bere hiru legioen aurka atera ziren. Erromatarrak, Teutoburgoko oihaneko guduan, segada batean erori ziren. Gogor borrokatu zuten, baina hiru legioak, deuseztatuak izan ziren. Eta Varok, bere buruaz beste egin zuen, ez baitzeukan germaniarrek jasanaraziko zioten tortura jasateko batere gogorik. Augustok, hori jakitean, zera esan zuen: Quintilio Varo, itzulizkidazu nire legioak!
Ordutik aurrera, hain denbora gutxian erromatar probintzia izan zen Germania Magna, betirako aske izan zen, eta Erromatarrek, ez zuten sekula, Rhin ibaitik ekialdera zeuden lurrak konkistatzeko asmorik erakutsi.

## Ikus, gainera

* Teutoburgoko oihaneko gudua
* Erromatar Inperioa
* Datuak: Q214765
* Multimedia: Varus / Q214765
# Kintiliano

Marko Fabio Kintiliano (Calagurris —egungo Calahorra—, c. 35 - c. 100), jatorrian latinez Marcus Fabius Quintilianus, Antzinako Erromako baskoi erretoriko, pedagogo eta legegizona izan zen, ospetsua Institutio Oratoria erretorika-bilduma idatzi izateagatik. Erretorikan, klasizismoko estilo garbira itzultzea defendatu zuen, Zizeron eredutzat harturik.
Erroman kultura orokor handia ikasi zuen Remio Palemon eta Servilio Nonaino irakasle zituela literaturan, eta Domicio Afer elokuentzian. Hispaniara itzuli zen 61. urtean, Neronek Galba Tarraconense probintziako gobernadore izendatu zuenean. Zazpi urtez elokuentzia irakasle eta abokatu aritu zen. Elokuentziaren artearen endekapenari buruzko hitzaldi bat idatzi zuen, gaur egun galduta dagoena, bere postura ideologikoa erakusteko (De causis corruptae eloquentiae), eta hil baino pixka bat lehenago bere obra nabarmenena argitaratu zuen: De institutione oratoria. Dominikano enperadorearen hilketarekin hil zen, 95. urtean.
Kintilianorentzat, ikastea gizakiak bere gain duen bertute naturala da, eta guztion eskura dago, bakar batzuei erreserbatua zegoela ziotenei aurre eginez. Adimenak guztiei egiten die onura; baina, beste edozer bezala, adimena ere prestatu eta landu beharrekoa da.

## Erreferentziak

* ↑ «Quintiliano, Marco Fabio - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q193769
* Multimedia: Quintilian / Q193769
# Filon Alexandriakoa

Filon Alexandriakoa (antzinako grezieraz: Φίλων, Philōn; hebreeraz: ידידיה הכהן‎, Yedidia (Jedediah) HaCohen; Alexandria, c. K.a. 25 – ibidem, c. 50) filosofo helenistikoa izan zen, judua jatorriz. Etxe onekoa zen eta heziketa helenikoa eman zioten, Bibliaren eta pentsamendu juduaren ikaskuntza alde batera utzi gabe. Hasieran, kontenplaziozko bizitzak erakarri bazuen ere, politikan ere parte hartu zuen. Erromara bidali zuten diputatu gisa (K.o. 39-41) Kaligula enperadorearengana, haren irudia gurtu nahi ez zuten juduen alde hitz egin zezan. Exegesia (Genesiari eta Exodoari buruzko arazoak eta irtenbideak; Genesiaren komentario alegorikoa) eta filosofia (Ergelaren esklabotasunari buruz; Jakintsuaren askatasunaz) landu zituen. Bere lanetan fede monoteista eta filosofia grekoa, batez ere Platon eta estoikoak, bateratu nahi izan zituen. Neoplatonismoaren aitzindaritzat hartu ohi da maiz Filon.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2015-10-1 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q189597
* Multimedia: Philo of Alexandria / Q189597
# Polikarpo Esmirnakoa

Polikarpo (grezieraz: Πολύκαρπος, Polýkarpos; latinez: Polycarpus; Esmirna, 69 – ibidem, 155) santua, martiria eta Esmirnako apezpikua izan zen.
Joan Ebanjelariaren dizipulu izan zen, eta Smirnako apezpiku izendatu zuen. Sutan martirizatuta hil zen, erreta eta sastakatuta.
Eliza kristauek santutzat eta Elizako Gurasotzat hartzen dute.
* Datuak: Q192371
* Multimedia: Polycarp of Smyrna / Q192371
# Ponponio Mela

Ponponio Mela (Tingentera/Iulia Traductan -Erroma) (latinez, Pomponius Mela) I. mendean jaio zen idazle erromatarra izan zen. Klaudio enperadorearen garaian idatzi zuen. Betika probintzia erromatarrean jaio zen, Tingentera (edo Iulia Traducta zenaz ere ezaguna) hirian. Hiri hori Egungo Andaluziako Cádizeko probintzian dagoen, Algecirasekin identifikatu da. Beste gehiagori kez dakigu haren bizitzaz.
Ezagutzen dugun bere lan bakarra hiru bolumeneko K.o. I. mendeko "De Chorographia" 40 hamarkadan idatzia da. Liburua garrantzitsua da erromatarrek K.o. I. mendean zuten ikuskera geografikoa ezagutzeko. Bere ezagutza kosmografikoakautore greko eta erromatarrek zuzeneko behaketan oinarritzen ez ziren ideia geografikoen laburpen eruditu bat da.
Batez ere, Hispania, Galia eta Germania jorratzen ditu baina Asia eta Afrikaraino ere heltzen da. Idazten duen guztietan interesgarriena herrien deskribapenak dira.
Itzal handiko idazlea izan zen antzinako garaiko idazleentzat, Plinio Zaharrarekin hasi eta Petrarcaraino. Europar Pizkundean antzinako idazlerik errespetatuenetariko bat zen.

## Oharrak

* ↑ Kosmografia unibertsoaren ezaugarriak mapa gisa deskribatzen dituen zientzia da, geografiako eta astronomiako elementuak konbinatuz. Antzinako, Erdi Aroko eta Aro Berriko jakintsuek landu zuten zientzia hori.

## Erreferentziak

* ↑ «Pomponio Mela | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2023-12-04).

## Kanpo estekak

* (Latinez) "De Chorographia"ren testua
* (Latinez) De chorographia. Vicifons.
* (Frantsesez) Baudet (itz), M. Louis. (1843). Pomponius Mela. Paris: C.L.F. Panckoucke.
* (Gaztelaniaz) Pomponio Mela. Coreografía.
* Datuak: Q297515
* Multimedia: Pomponius Mela / Q297515