OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Formol laborategia

Formol laborategia 2019. urtean sortutako antzerki kolektiboa da.

## Ibilbidea

Edurne Azkaratek, Intza Alkainek eta Mikel Ibargurenek sortu zuten antzerki konpainia. Hainbat helburu ditu: Euskal izateari eta bereziki gazteriari buruzko hausnarketa bat burutzea, euskal kulturgintza sustatzea eta antzerki garaikidean murgildu eta poetika eta estetika berriak arakatu eta lantzea.
Donostiako Tabakalerako Sortzaileen Gunean lehen egonaldi artistikoa egin ostean 2020an Maketa izeneko atzerki pieza laburra plazaratu zuten V. Zurrunbilo Euskal Arte Eszeniko Garaikideen jaialdian. 2021ean Album izeneko antzezlanaren aurre-estreinua Eztena jaialdiaren baitan egin zuten, Lekuona Fabrikan. Antzezlan honetan Edurne Azkarate zuzendari eta Intza eta Mikel aktore lanetan aritu ziren. Ondoren bira luzea osatu zuten. 2022an antzezlanaren gidoia argitaratu zuen Susa literatura argitaletxeak.
2025. urtea Heriotzak Eduardo du izena lana esteinatuz hasi dute. Susa argitaletxearen enkargua izan da, Mundu Poesia Kaierak poesia liburu bildumak 10 urte betetzen zituela eta ospatzeko.

## Lanak

* Maketa (2020) - antzerki pieza laburra
* Album (2021) - antzezlana
* Album (2022, Susa) - antzezlanaren liburua
* Heriotzak Eduardo du izena (2025) - poesia "ez-errezitala"

## Erreferentziak

* ↑ «Formol Laborategia» www.kulturklik.euskadi.eus 2022-02-14 (Noiz kontsultatua: 2024-09-14).
* ↑ «Formol Laborategia» Kultura Pays Basque (Noiz kontsultatua: 2024-09-14).
* ↑ «Susa literatura - Album» www.susa-literatura.eus (Noiz kontsultatua: 2024-09-14).
* ↑ «'Heriotzak Eduardo du izena'» www.kulturklik.euskadi.eus 2025-01-09 (Noiz kontsultatua: 2025-02-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q130298837
# Gustav Noske

Gustav Noske (Brandenburgo, 1868ko uztailaren 9a - Hannover, 1946ko azaroaren 30a) alemaniar politikaria izan zen.
Alderdi Sozialdemokratakoa izan zen, eta 1906an diputatu hautatu zuten. 1919an, Berlingo gobernari zela, Espartakisten Iraultzaren kontrako zapalkuntza antolatu zuen, hartarako batik bat militar erretiratuek osaturiko talde batez baliatu zela. 1919an Defentsako ministro izendatu zuten, eta matxinatuen esku zeuden Saxonia eta gainerako lurraldeak beretu zituen. Kapp eta von Lüttwitz jenerala buru zituen eskuineko estatu-kolpearen alde atera zen, eta matxinadak porrot egin ondoren, 1920ko martxoan kargua utzi behar izan zuen.
1933an eta 1939an naziek funtzionariotzatik egotzi zuten, eta 1944an atxilotua izan zen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q57353
* Multimedia: Gustav Noske / Q57353
# Hjalmar Schacht

Hjalmar Schacht (Tingleff, Alemaniar Inperioa, gaur egun Danimarka, 1877ko urtarrilaren 22a - Munich, 1970eko ekainaren 3a) alemaniar politikaria eta finantzaria izan zen.

## Bizitza

1916-1923 urteetan Alemaniako Banku Nazionaleko zuzendaria izan zen, eta 1923an Reichsbank-eko lehendakari izendatu zuten. Hitlerri laguntza eskaini zion, eta finantzari eta industrialari nagusiek haren alde jokatzea lortu zuen. Hitler aginpidera heldu zenean, Reichsbankeko lehendakari hautatu zuten berriz, eta 1934an Ekonomiako ministro egin zuten. Trust edo enpresa-multzo handiak bultzatu zituen, eta Alemania armez hornitzeko ekonomia-oinarriak ezarri zituen. Kimika-industriarekin izan zituen arazoak zirela medio, kargua utzi behar izan zuen, eta 1944an Hitlerren aurkako konspirazioan parte hartzea leporatu zioten. Kontzentrazio-esparrura behartu zuten, baina Nurenbergeko epaitegiak aske utzi zuen (1946).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q151691
* Multimedia: Hjalmar Schacht / Q151691
# Jurek Becker

Jurek Becker (Łódź, Polonia, 1937 – Thumby, Alemania, 1997) alemanezko idazlea izan zen, nazionalitatez alemaniarra.

## Bizitza

Gurasoak juduak zituenez, ghetto eta kontzentrazio-esparruetan igaro zuen haurtzaroa. 1945ean Alemaniako Errepublika Demokratikoan kokatu zen. Alemana eta filosofia ikasi, eta han hasi zen idazten. 1976an Alderdi Sozialistatik egotzi zuten, eta 1978az geroztik Sartaldeko Berlinen bizi izan zen behin betiko baimen batekin.
Beckerrek telebistarako gidoiak, glosa politikoak eta, batez ere, narrazioak eta eleberriak idatzi zituen. Haren idazkeraren ezaugarri nagusiak umorea, fantasia, zehaztasuna eta ironia dira. Gehienbat monotoniari eta eguneroko bizitzari buruz idatzi zuen, betiere gizarte hobe bat lortzeko nahi utopikoa agertuz.
Hauek dira Beckerren libururik aipagarrienetako batzuk: Jakob der Lügner (1969, Jakob gezurtia), Der Boxer (1976, Boxeolaria), Bronsteins Kinder (1986, Bronsteinsko haurrak), Irreführung der Behörden (1973, Agintarien engainua), Aller Welt Freund (1982, Guztien adiskidea) eta Warnung vor dem Schriftsteller (1990, Kontuz idazlearekin).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q77317
* Multimedia: Jurek Becker / Q77317
# Margarete Buber-Neumann

Margarete Buber-Neumann, jaiotza-izenez Margarete Gross (Potsdam, Alemania, 1901eko urriaren 21a - Frankfurt, Alemania, 1989ko azaroaren 6a), alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia

Gazte zela, Gazte Komunistekin bat egin zuen. Alemaniako Alderdi Komunistan (KPD) sartu zen, eta Heinz Neumann agintariaren neska-lagun bihurtu zen.
1930eko hamarraldiaren hasieran, Stalinek KPD alderdia bultzatu zuen, alderdi nazionalsozialistarekin harreman baketsuak izan zitzan; Neumann, ordea, joera horren kontrakoa zen, eta zituen karguetatik kendu, eta Moskun gelditu behar izan zuen. Ondoren, Espainiara bidali zuten.
Naziak aginpidera iritsi zirenean, Neumann senar-emazteen bizimodua larria izan zen: Heinz Zurichen atxilotu zuten 1934. urtearen amaieran, eta ondoren, Sobiet Batasunera bidali zuten; emazteak Havren egin zuen bat senarrarekin, eta 1935ean Leningradera joan ziren.
Moskun, bikotearen bizimodua arriskutsua zen oso. Senarra 1937an espetxeratu zuten, eta Margaretek ez zuen berriro senarra ikusi. Zalantzarik gabe, fusilatu egin zuten 1937an.
Margarete 1938an espetxeratu zuten, eta Karagandako esparrura bidali zuten. Ondoren, Ravensbrückeko esparru gogorrera (Alemania) bidali zuten; Milena Jesenská txekiar idazle eta Franz Kafkaren maitalearekin zuen adiskidetasunari esker, askatasuna lortu zuen, esparrua sobietarrek askatu baino lau egun lehenago.
1948an kontzentrazio-esparruetan izan zuen esperientzia argitaratu zuen Als Gefangene bei Stalin und Hitler (Stalinen eta Hitlerren preso) lanean. Lehenengo atala (Siberiara deportatua) Frantzian argitaratu zuen, 1949an, eta bigarrena (Ravensbrückera deportatua), 1988an.
1986an Milena argitaratu zuen, eta arrakasta handia izan zuen Frantzian; hala ere, hainbat lan idatzi zituen, argitaratu gabe gelditu zirenak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q77490
* Multimedia: Margarete Buber-Neumann / Q77490
# Andrée de Jongh

Andrée Eugénie Adrienne de Jongh (Dédée) (Schaerbeek, Belgika, 1916ko azaroaren 30a - Brusela, Belgika, 2007ko urriaren 13a) belgikar erresistentziako erizaina izan zen, II. Mundu Gerran soldadu aliatuen iheserako Comète sarea antolatu zuena.

## Biografia
### Comète sarea

Frédéric de Jongh, eskola maisuaren eta Edith Cavell erizainaren alaba zen. Edith Alemaniako auzitegi batek hiltzera kondenatu zuen I. Mundu Gerran soldadu britainiarrei ihes egiten laguntzeagatik. Naziek Belgika inbaditu zutenean, 1940ko maiatzean, Andrée Bruselan jarri zen bizitzen, eta bere aitaren laguntzarekin, urtebete eman zuen preso hartutako soldadu aliatuen iheserako Comète sarea prestatzen.
1941eko abuztuan, britainiar kontsulatuan aurkeztu zen, Bilbon, soldadu britainiar batekin eta bi boluntario belgikarrekin batera. Trenez egin zuten Parisetik Baionarainoko bidea, eta gero Pirinioak oinez zeharkatu zituzten. MI9ren babesa lortu zuen, ondoren Madrilgo kontsulatu britainiarrera iritsi eta handik Gibraltarrera. 400 militar aliatuk egin zuten ihes Belgikatik, horietako 118ri Andréek lagundu zien bidaia osoan.

### Atxiloketa

Gestapok bere aita, Frédéric de Jongh, atxilotu zuen Parisen 1943ko ekainean eta exekutatu egin zuen. Sareko beste kide batzuk atxilotu zituzten, eta horietako 23 ere exekutatu zituzten. Andree, aldi berean, 1944ko urtarrilean harrapatu zuten, baina Comète sareak funtzionatzen jarraitu zuen, eta beste 400 presok lortu zuen ihes egitea .
Naziek, sareko burua Andree zela susmatu gabe, Fresnesko espetxean eduki ondoren, Ravensbrückeko kontzentrazio esparrura bidali zuten. Sobietar tropek askatu zuten 1945eko apirilaren 30ean.

### Gerra ostea

Gerra ostean, erizain gisa egin zuen lan Kongo Belgikarrean, eta, gero, Etiopian, Adis Abebako legenardun gaixoentzako ospitalean. Erretiroa hartuta, Bruselan bizi izan zen azken urteetan.

## Ohoreak

Hainbat kondekorazio jaso zituen, hala nola Ameriketako Estatu Batuetako Medal of Freedom eta Erresuma Batuko George Medal; gainera, Belgikan kondesa titulua eta armadako teniente koronel gradua jaso zituen.

## Erreferentziak

* Marie-Pierre d'Udekem d'Acoz, Andrée De Jongh. Une vie de résistante, Bruxelles, éditions Racine, 2016, 269 p.
* Gubin, E., "De Jongh, Andrée dite Dédée (1916– )"; E. Gubin, C. Jacques, V. Piette & J. Puissant (eds), Dictionnaire des femmes belges: XIXe et XXe siècles. Bruxelles: Éditions Racine, 2006. ISBN 2-87386-434-6 (en francés)
* Obituary in The Times, 15 October 2007

## Ikus, baita ere

* Donato Errasti.

## Kanpo estekak

* Andrée de Jongh. Auñamendi.154383
* Site de la filière d'évasion Comète (Frantsesez)
* Houston Chronicle: Countess who helped WWII pilots escape Nazis dies (ingelesez)
* American (U.S.) Medal of Freedom Recipient Andrée de Jongh (ingelesez)
* Datuak: Q461027
* Multimedia: Andrée De Jongh / Q461027
# Halina Birenbaum

Halina Birenbaum (Varsovia, 1929ko irailaren 15a) Holokaustotik bizirik atera den idazle, poeta, itzultzaile eta aktibista da.

## Ibilbidea

Varsovian jaio zen. Bere haurtzaroa Varsoviako Ghettoan igaro zuen eta 10 urte zituelarik guda hasi eta Alemaniako kontzentrazio-esparru ezberdinetan egon zen: Majdanek, Auschwitz (Oświęcim), Ravensbrück eta Neustadt-Glewe. Behin baino gehiagotan hiltzeko zorian egon zen baina 1945ean aske utzi zuten. Orduko familia osoa galdua zuen, 1947an Israelera emigratu zuen eta geroztik han bizi da.
2001ko Martxoan Poloniako Kristau eta Juduen Kontseiluak (Rada Chrzescijan i Żydów) Adiskidetze Saria eman zion.

## Bibliografia
### Liburuak

* Itxaropena da hiltzen den azkena (Nadzieja umiera ostatnia), 1967. Itzulipena: ingelesa, alemana, frantsesa, italiera, gaztelania, japoniera, eta hebreera
* Arbasoen lurrerako itzulera (Powrót egin ziemi praojców), 1991
* Garrasi egin oroitzeko (Wołanie o pamięć), 1999

### Olerkiak

* Barre egiten dudanean ere (Nawet gdy się śmieję)
* Ez loreei buruz (Nie o Kwiatach)
* Nola hitzetan (Jak można m słowach)

## Erreferentziak

* ↑ «Holokaustoa hizpide, konzentrazio esparruetako biziraunle Halina Birenbaum eta Marta Simósoziologoarekin» Euskal kultura (Noiz kontsultatua: 2018-04-25).
* ↑ «Centro de Recordación de los Héroes Polacos» www.polish-heroes.org (Noiz kontsultatua: 2018-04-25).
* ↑ Berria.eus. ««Holokausto ugari daude egun munduan»» Berria (Noiz kontsultatua: 2018-04-25).
* ↑ Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. «Duela 70 urte sarraskia bukatu zela gogorarazi du Auschwitzek» www.eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2018-04-25).

## Kanpoko loturak

* 2018-Elkarrizketa - DiarioGasteiz.com (Bideoa)
* 1992- Halina Birenbaum, Hope dies last- (Bideoa
* Datuak: Q325714
* Multimedia: Halina Birenbaum / Q325714
* Aipu famatuak: Halina Birenbaum
# Charlotte Delbo

Charlotte Delbo (Vigneux-sur-Seine, 1913 – Paris, 1985) idazle frantsesa izan zen, Frantziako Erresistentziako kidea eta nazien kontzentrazio esparruetatik bizirik ateratako lekukoa.
Bere literatur lanaren zati handi bat, Robert Antelme eta Primo Levi idazleen kasuan bezala, Auschwitz-Birkenau eta Ravensbrückeko kontzentrazio-esparruetan ikusitakoa kontatzen erabili zuen, historiaren lekuko izaten.

## Biografia

Komunista zen ideologiaz, Italiako etorkinen familia batean hazia. Antzerki munduan egin zuen lan Louis Jouvet zuzendariaren laguntzaile gisa. 1941ean Erresistentziarekin bat egin zuen senarra zuen Georges Dudachekin batera. Biak elkarrekin atxilotu zituzten, eta Dudach 1942an fusiatu egin zuten.
1943ko urtarrilaren 24an Auschwitzera deportatu zuten 230 emakumeren artean. Errepresioaren konboi inportanteenetakoa izan zen horretatik, 49 emakume bakarrik irten ziren bizirik liberazioaren garaian.
Deportazioaren unean erabaki zuen Delbok, itzultzerakoan, han berarekin izan zirenen testigantzak bilduko zituela. 1965ean argitarat zuen, hortaz, Aucun de nous ne reviendra (Inor ere ez gara itzuliko). Delboren testigantzetan Lutx edo Higinia Luz Martos delako nafar baten berri ere jasotzen zen, eta hari horri tiraka deskubritu zuen Alberto Barandiaran kazetariak, hura Higinia Luz Goñi zela, Ziraukikoa. Delbo ez bezala, Lutx Auschwitzen hil zen, 1943an.

## Erreferentziak

* ↑ Lévy, René, 1929-. (2014). Les écrivains français sous l'Occupation, 1940-1944 : pages arrachées et brûlots mortels. Harmattan ISBN 9782343038131. PMC 885177261. (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
* ↑ «Biographie» www.charlottedelbo.org (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
* ↑ «Kazetaritzatik Literaturara | Alberto Barandiaran» bbk.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
* ↑ Barandiaran, Alberto. (1995). «Lutx» Euskaldunon Egunkaria (Euskaldubon Egunkaria): 41-48. (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
* Datuak: Q452272
* Multimedia: Charlotte Delbo / Q452272
# Lise London

Lise London, ezkondu aurretik Élisabet Ricol, (Montceau-les-Mines, Borgoina, 1916ko otsailaren 15a – Paris, Frantzia, 2012ko martxoaren 31) erresistentzia frantseseko aktibista izan zen, nazien kontzentrazio-eremuetatik bizirik atera zena.

## Biografia

Frantzian bizi ziren emigratzaile espainiarren alaba, Aragoiko lurrak utzi eta etorkizun hobearen bila joandakoak. Hamabost urte zituela, Gaztedi Komunista frantsesetan sartu zen, eta hemezortzi urterekin Kominternen lanean hasi zen, Moskun. Hantxe ezagutu zuen Artur London. Ordutik, ibilbideak ez ziren bereizi. Biak Espainiako errepublikanoei laguntzera etorri ziren, Erresistentzian parte hartu zuten eta kartzela eta kontzentrazio-eremu naziak ezagutu zituzten, eta, geroago, errepresio estalinista.

### Kartzela

Nazioarteko Brigadetan parte hartu ondoren, Lise London frantziar erresistentzian borroka egin zuen. 1942ko abuztuan atxilotu zuten arte, nazi okupatzaileen aurkako mitin batean hitza hartzen zuen bitartean. Erresistentzia-ekintza horrek betiereko lan behartuak egitera eta alemanak Ravensbrücken kontzentrazio-eremura deportatzera kondenatu zuen.

### Memoriak

Roja primavera/ Udaberri gorria izan zen La madeja del tiempo izenburu komunarekin Lise Londonek bere bizitza kontatzeko erabili zituen bi memorietako lehena, Artur Londonen bizitza, La confesión (makina estalinisten gaizkile engranajeak munduari ezagutarazi zizkion liburua) autorea eta bere bizitza Saturnok bezala semeen idealaren mesedetan eman zuen belaunaldi batena. Bigarren liburukiak, Memoria de la Resistencia/ Erresistentziaren Oroimenak, Errepublikaren porrotetik nazien kontzentrazio-eremuetara arteko aldia jasotzen du. Jean Ferratek "Le bilan" abestian aipatu zuen, eta Simone Signoret Lise London izan zen, Artur Londonen memorietan oinarritutako Costa-Gavrasen filmean (1970) .

## Aintzatespenak

* Ohorezko Legioko ofiziala
* Lise London eta senarraren izeneko plaza Parisen
* Jean Ferratek "Le bilan" abestian aipatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Santiago Carrillo. (4 de abril de 2012). Lise London, una heroína de la lucha antifascista. El País.
* ↑ AFP. (2 de abril de 2012). Fallece en París la ex combatiente Lise London. La Jornada.

## Bibliografia

* Roja primavera, Madril, Ediciones del Oriente y del Mediterráneo, 1996, ISBN ά87198-32-8
* Erresistentziaren memoria, Madril, Ediciones del Oriente y del Mediterráneo, 1997, ISBN ά87198-41-0
* Artur London: La Confesioa, Madril, Ayuso, 1971, ISBN ά336-0015-8; Gasteiz, Ikusager, 2000, ISBN ά85631-78-0 (edizio berria, Jordi Solé Aceroren hitzaurre interesgarriarekin)
* Artur London: Se levantaron antes del alba, Bartzelona, Ediciones Península, 2006, ISBN ά8307-729-0

## Kanpo estekak

* blog, Lise Londoni buruzko elkarrizketa, testu eta artikuluekin
* Lise Londonek Radio Pragan hitz egiten du.'
* Lise Londoni elkarrizketa El Viejo topo aldizkarian.
* Gerezien gorria dokumentala, Emilio Garridok zuzendua 2011n
* Lise London hil zen.
* Datuak: Q453950
* Multimedia: Lise London / Q453950
# Neus Català

Neus Català Pallejà (Els Guiamets, Tarragona, Herrialde Katalanak, 1915eko urriaren 6a — Guiamets, 2019ko apirilaren 13a) katalandar ekintzaile antifaxista bat izan zen. PSUCeko gazte taldeko kidea, Espainiako Gerra Zibileko gerra urteak gehienbat PSUCeko gudarien seme-alabak zaintzen pasatu zituen.
Erizain izan nahi zuen, baina lehenengo kurtsoa bukatu ondoren Gerra Zibilaren leherketak moztu zuen bere asmoa. Herrian geratu zen, eta PSUC-eko (Kataluniako Alderdi Sozialista Bateratuta) gazteei lagundu zien, baita herriko Udalari ere, gerra antolatzeko.
Frantziara ihes egin egin eta nazien aurka borrokatu zuen makisean. 1943an salaketa baten ondoren bere senarrarekin batera atxilotu zuten eta Limogesera preso eraman zituzten. Han beste emakume batzuekin munizio eta makina ugari saboteatu zituzten, erabilezin bihurtzea lortu zuten. 1944an Ravensbrückeko kontzentrazio-esparru nazira bidali zuten; leku honetatik bizirik atera zen espainiar estatuko hiritar bakarra izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ http://nirekatalunia2.blogspot.com/2016/02/neus-catala-i-palleja.html
* ↑ https://www.lavanguardia.com/internacional/20190414/461632835447/neus-catala-muere-hitler.html
* ↑ https://www.elperiodico.com/es/sociedad/20190413/rubi-homenajea-la-figura-de-neus-catala-tras-su-fallecimiento-7406921

## Kanpo estekak

* http://www.rtve.es/alacarta/videos/personatges/arxiu-tve-catalunya-personatges-neus-catala/3259171/
* http://www.rtve.es/alacarta/videos/para-todos-la-2/para-todos-2-video-neus-catala/1535393/
* Datuak: Q4855901
* Multimedia: Neus Català / Q4855901
# Lily van Angeren-Franz

Lily van Angeren-Franz (Alemania, 1924ko urtarrilaren 24a – 2011ko martxoaren 7an) Auschwitz-era biziraun zuen emakume ijitoa izan zen.

## Biografia

Neustadtl-en jaio zen, sinti familia batean. Karabana batean bizi ziren eta uda partean Hildesheim-era mugitzen ziren. 1938an naziek Lilyren aita Sachsenhausen-era eraman zuten eta Lily eskolatik kanporatu zuten, Nurembergeko Lege arrazialak zirela eta. 1943ko martxoaren 1ean Lily eta bere ahizpa atxilotu eta Hildesheimeko polizi kuartelera eraman zituzten, eta handik Auschwitz-Birkenau-era. Preso zenbakia tatuatu zioten besoan, Z-561, orduan 19 urte zituen. Tifusarekin gaixotu zen baina ez zuten hil, ohikoa zenez. Ravensbrück-era mugitu zuten eta han arma fabrika batean lan egiten izan zuten.
SS-ak antolatutako "Marchas de la muerte" delako batean hegazkinetatik erasotuak izan ziren eta Lily beste emakube romaní batzuekin batera ihes egin eta basoan ezkutatu ziren, Txekia-ko mugara iritsi ziren arte, Porraimos-era biziraun zuen beraz. Gurutze Gorrian lagundu zuen denbora batez eta azkenik, Hildesheim-era bueltatu zen Bigarren Mundu Gerra amaitzean, bere aita, Julius Franz eta bere ahizpa Waltraud bertan zirela entzun zuen eta, bere ama eta bere bost neba-arreba Auschwitz-etik ez ziren bizirik atera. Gerora, Holandara mugitu zen.
Ernst-August König-en, Zigenerlager-en nagusia (ijitoentzako barrakoi bereizia Auschwitz) kontrako epaiketan testigantza eman zuen, eta SS-etan lan egin zuten ia guztien izenak gogoratzeko gai izan zen.

## Aitortzak

* 2020an, Silvia Agüeroren Resistencias Gitanas liburuan bere istorioa kontatzen da.
* 2006an Europako Legebiltzarrean Porraimosen testigantza eman zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 Martínez, Juan Molleja. (2011-11-14). «Porrajmos: Te Bisterdon Tumare Anava: Lily van Angeren-Franz» Porrajmos (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» pikara magazine 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Las valientes mujeres que condenaron a los nazis responsables del genocidio gitano» www.publico.es (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18221070
# Golde itzulgarri

Golde itzulgarria bere luzetarako ardatzaren inguruan biratu daitekeen golde mota bat da. Aho pare bat edo gehiago ditu, eta aho pare kopuru bera dago ispilu-irudian, ardatz birakari bati lotuta. Goldea landaren amaieran inklinatuz gero, ildoan bertan goldatu daiteke berriro. Horrek etengabeko golde-eremu bat sortzen du.
Emaitza bera lor daiteke golde bakun batekin. Goldea ardatz perpendikular baten inguruan inklinatzen da luzetarako ardatzarekiko. Hala ere, hainbat ildo dituenez, golde horrek golde itzulgarriak baino luzera handiagoa du, eta, ondorioz, burukoa handiagoa da.

## Galeria

* Modelo tradizionala
* Modelo modernoa

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Lorezaintza Hiztegia] [2019]
# Belarri (goldea)

    Artikulu hau goldearen zatiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Belarri (argipena)».
Nekazaritzan, belarria lurra irauli eta zabaltzeko erabiltzen den goldearen zati bati esaten zaio. XI. mendean asmatu zen, normandiar goldetik egundaino erabiliz. Laborantzak lurrean duen eragina adierazten duen elementuetako bat da, bere formaren arabera, lan ezberdinak egiten baititu, ohi, azalean zegoen geruzarekin beheko geruza iraultzen duen arren, kasu askotan, kaltegarria ere izan daitekeelarik.

## Ikus, gainera

* Golde

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Laborantzaren eraginak lur batetako aldagarri fisikoei buruz
* Datuak: Q9093072
# PDF

PDF edo Portable Document Format (Dokumentu Formatu Eramangarria) dokumentuen elkartrukerako fitxategi formatua da, Adobe Systems enpresak garatutakoa. 2008ko uztailaren 1az geroztik estandar irekia da, ISO 32000-1:2008 kodearekin.

## Ezaugarriak

* Plataforma-anitza da, sistema eragile nagusietan bistaratu daiteke, hala nola Windows, Linux edota Mac OS.
* Testua, irudiak eta musika gordetzeko gai da.
* Interneten, zein enpresa eta gobernuetan oso zabalduta dagoen formatu bat da.
* Irekia da eta PDF formatua sortu, bistaratu eta aldatzea ahalbidetzen duten aplikazioak sortu eta banatzea baimenduta dago.
* Edukia babesteko asmoz, kodetu egin daiteke.

## PDF hibridoak

PDF hibridoak PDF fitxategiak dira, beste edozein PDF bezala irakur daitezkeenak, baina jatorrizko dokumentua ODF formatuan ere badute. Esate baterako, LibreOffice erabiliz PDF hibridoak eskaini daitezke, non PDF testua jasotzen duenak testuaren zati batzuk erraz edita ditzake eta testuaren beste zati batzuk, ordea, irudi bezalako zerbait aldaezin agertuko dira.

## Erreferentziak

* ↑ PDF 1.7, ISO 32000 bezala onartua.
* ↑ (Gaztelaniaz) Merino, Marcos. (2021-04-21). «La historia de cómo el PDF logró convertirse en el formato por excelencia para compartir documentos en Internet» Genbeta (Noiz kontsultatua: 2021-04-22).
* ↑ (Ingelesez) October 26, Jack Wallen in Open Source on; 2016; Pst, 7:35 Am. «How to create interactive PDFs with LibreOffice» TechRepublic (Noiz kontsultatua: 2020-04-23).
* ↑ (Ingelesez) «What is a hybrid PDF file?» wiki.documentfoundation.org (Noiz kontsultatua: 2020-04-23).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Adobe
* (Ingelesez) PDFak sortzeko PDFCreator programa askea
* Datuak: Q42332
* Multimedia: Portable Document Format / Q42332