# Ekainaren 5

Ekainaren 5a gregoriotar egutegiaren urteko ehun eta berrogeita hamaseigarren eguna da, 157garrena bisurteetan. 209 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Mariasun Landa Jaiotza: Errenteria, 1949 Andoni Cedrun Jaiotza: Durango, 1960 Iñigo Larrainzar Jaiotza: Iruñea, 1971 María Chivite Jaiotza: Cintruénigo, 1978 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Adam Smith Jaiotza: Kirkcaldy, 1723ko ekaina eta 1723 $^{(juliotaregutegia)}$ Heriotza: Edinburgo, 1790eko uztailaren 17a Federico García Lorca Jaiotza: Fuente Vaqueros, 1898 Heriotza: Víznar, 1936ko abuztuaren 19a John Maynard Keynes Jaiotza: Cambridge, 1883 Heriotza: Firle, 1946ko apirilaren 21a Mark Wahlberg Jaiotza: Boston, 1971 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Gabriel Aresti Jaiotza: Bilbo, 1933ko urriaren 14a Heriotza: Bilbo, 1974 Carmelo Bernaola Jaiotza: Otxandio, 1929ko uztailaren 16a Heriotza: Madril, 2002 Bernard Quemada Jaiotza: Donostia, 1926ko ekainaren 13a Heriotza: Parisko 18. barrutia, 2018 Francisco Marín Jaiotza: Cárcar, 1873ko azaroaren 22a Heriotza: Manila, 1932 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Ronald Reagan Jaiotza: Tampico, 1911ko otsailaren 6a Heriotza: Bel Air, 2004 Ray Bradbury Jaiotza: Waukegan, 1920ko abuztuaren 22a Heriotza: Los Angeles, 2012 Karl Maria von Weber Jaiotza: Eutin, 1786ko abenduaren 18a, 1786ko azaroa eta 1786ko azaroaren 18a Heriotza: Londres, 1826 O. Henry Jaiotza: Greensboro, 1862ko irailaren 11 eta 1862 Heriotza: New York, 1910 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Aita Santuen jauregia
* 1305 - Bordeleko apezpikua Aita Santu izendatu zuten Klemente V.a izenez, eta aitasantutza Erromatik Avignon hirira eraman zuen (irudian).
* 1967 - Sei Eguneko Gerra hasi zen Ekialde Hurbilean, Israel eta estatu arabiar mugakideen artean.
* 2002 - Mozilla 1.0 arakatzailea kaleratu zen.
* 2016 - Athletic Club Euskal Herriko futbol taldeak 2015-2016ko Emakumezkoen Futbol Superliga irabazi zuen.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Ekain2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Igandea
* 2023: Astelehena
* 2024: Asteazkena
* 2026: Ostirala
* 2027: Larunbata
* 2028: Astelehena
* Izendegia
* Santutegia:
* Doroteo Gazakoa, Bonifazio Mainzekoa, Franko Assergikoa
* Seaska egutegia:
* Igor eta Larraitz.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1199 – Gasteizko setioa hasi zuten gaztelarrek. Bederatzi hilabetez eutsi zioten gasteiztarrek, urtarrilaren 25a arte.
* 1975 – ETAk Mariano Roman Madroñal goardia zibila hil zuen Donostian.
* 1980 – Ordiziako Beti Argi Bandaren lehen emanaldia izan zen.
* 1998 – Ertzaintzak Ina Zeberio etakidea hil zuen Gernikako etxebizitza batean.
* 2016ko Euskal Herriko Estatuari buruzko galdeketak: Gure Esku Dago herri mugimenduaren erabakitzeko eskubidea aldarrikatzeko ekimenaren barruan Gipuzkoa, Bizkai eta Nafarroa Garaiko hainbat udalerrietan galdeketak egin ziren.
* 2006 – Portland Valderrivas zementuegile nafarrak Uniland enpresa erosi zuen, 1.091 milioi eurorengatik.

### Mundua

* 1832 – Jean Maximilien Lamarqueren hileta-elizkizunaren ondoren, Parisen Ekaineko Matxinada hasi zen.
* 2006 – Serbia Serbia-Montenegrotik independizatu zen ofizialki.

## Arte eta kultura
### Mundua

* 1963 – Irma la Douce (Irma Eztia) filma estreinatu zen, Billy Wilderek zuzendu eta Jack Lemmon eta Shirley MacLaine aktoreek antzeztu, eta Louis Jourdan aktoreak narratzailearen ahotsa ipini zuen.
* 1992 – Patriot Games (Abertzaleen Jokoak) filma estreinatu zen, Phillip Noycek zuzendu eta Harrison Ford, Anne Archer, Patrick Bergin, Sean Bean, Thora Birch, James Earl Jones eta Richard Harris aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia
### Mundua

* 1883 – Lehen Orient Express trena Paristik irten zen.
* 2012 – Ozeano Barearen mendebaldetik Artizarraren trantsitua hasi zen.

## Kirolak
### Euskal Herria

* 2012ko Durango-Durango Emakumeen Saria: Emma Pooley irabazle.
* 2016 – Athletic Club Euskal Herriko futbol taldeak 2015-2016ko Emakumezkoen Futbol Superliga irabazi zuen.
* 2016 – Aviron Bayonnais Euskal Herriko errugbi taldeak Top14ra igotzea lortu zuen.

### Mundua
## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1759 - Martin Gartzia-Loigorri, nafar militarra, artilleria arloan nabarmendu zena (h. 1824).
* 1789 – Manez Etxeto, Katxo, lapurtar bertsolaria (h. 1872).
* 1848 – Ramon Adan de Iartza, gipuzkoar geologoa (h. 1917).
* 1859 – Bonifazio Etxeberria, gipuzkoar industria gizona, Bonifacio Echeverría arma-fabrikaren sortzailea (h. 1951).
* 1869 – Marie Charles Duval, lapurtar militarra (h. 1958).
* 1878 –
** Bonifazio Etxegarai, gipuzkoar idazle eta legegilea (h. 1956).
** Willy Koch, Donostian bizi izandako alemaniar argazkilaria, Koch argazkilari dinastiaren aitzindaria (h. 1950).
** Santiago Meabe, bizkaitar politikaria, ezker abertzalearen aitzindaria (h. 1961).
* 1884 - Dominica Azparren Gil, nafar etxekoandrea, UGTko kidea, Gerra Zibilean fusilatua (h. 1936).
* 1893 – Norberto Almandoz, gipuzkoar apaiza, musikagilea, organista eta musika kritikaria (h. 1970).
* 1912 – Jean Larrieu, lapurtar militarra (h. 1969).
* 1915 – Bonifacia Zuazola, Boni, gipuzkoar erraketista (h. 2012).
* 1944 – Jerardo Elortza, gipuzkoar euskaltzalea, etnografoa, hizkuntzalaria, historialaria eta idazlea.
* 1949 – Mariasun Landa, gipuzkoar idazlea.
* 1950 –
** Francisco Javier Etxebarria, bizkaitar futbolari ohia.
** Ignacio Olabarri, bizkaitar historialaria eta Nafarroako Unibertsitateko katedraduna (h. 2024).
* 1952 – Jose Zugasti, gipuzkoar eskultore eta ilustratzailea (h. 2024).
* 1960 – Andoni Cedrun, bizkaitar futbolari ohia.
* 1961 – Libe Agirre, bizkaitar kazetaria. Euskaltzain urgazlea.
* 1968 – Joseba Larrinaga, gipuzkoar paralinpiar atleta (h. 2013).
* 1971 – Iñigo Larrainzar, nafar futbolari ohia.
* 1973 – Josu Andueza, gipuzkoar arraunlari ohia.
* 1975 – Aranzazu González, gipuzkoar igerilari paralinpiko ohia.
* 1976 – Aitzol Astigarraga, gipuzkoar informatikaria, robotika-ikertzailea eta Goi-mailako Online Institutuko irakaslea eta zuzendaria.
* 1978 – María Chivite, PSNko nafar politikaria.
* 1985 –
** Iker Arretxe, Arretxe II.a, nafar esku huskako pilotaria.
** Amaia Uribe, bizkaitar kazetaria.
* 1988 – Igor Genua, gipuzkoar errugbilaria.
* 1993 –
** Sergio Herrera, arabar futbolaria, Miranda Ebron.
** Alejandro Sanz Sainz, nafar futbolaria.

### Mundua

* 1341 – Edmundo Langleykoa, York etxearen sortzailea (h. 1402).
* 1436 – Luis Ziprekoa, Zipreko erregea (h. 1482).
* 1646 – Elena Cornaro Piscopia, veneziar filosofoa (h. 1684).
* 1656 – Joseph Pitton de Tournefort, frantziar zientzaliari eta naturalista (h. 1708).
* 1740 – Leopoldo I.a, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (h. 1705).
* 1771 – Ernesto Augusto Hannoverkoa, Hannoverko erregea (h. 1851).
* 1785 – Miguel Gómez Damas, espainiar militarra (h. 1864).
* 1819 – John Couch Adams, britainiar matematikari eta astronomoa (h. 1892).
* 1830 – Carmine Crocco, Donatello, italiar bidelapur eta gerrilaria (h. 1905).
* 1836 – Susan McFarland Parkhurst, estatubatuar idazle eta konpositorea (h. 1918).
* 1844 – L. T. Meade, irlandar idazlea (h. 1914).
* 1850 – Pat Garrett, estatubatuar sheriffa, Billy Haurra hiltzeagatik ezaguna (h. 1908).
* 1862 – Allvar Gullstrand, suediar oftalmologo eta optikaria, 1911ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1930).
* 1868 – Séamus Ó Conghaile (ingeleraz James Connolly), irlandar lider abertzale sozialista (h. 1916).
* 1870 – Jeannie Gunn, australiar idazlea (h. 1961).
* 1871 – Michele Angiolillo, italiar anarkista (h. 1897).
* 1875 – Stanislav Kostka Neumann, txekiar idazle, olerkari, kazetari eta literatura-kritikaria (h. 1947).
* 1878 – Pancho Villa, Mexikoko Iraultzaren buruzagi garrantzitsuenetako bat (h. 1923).
* 1879 – René Pottier, frantziar txirrindularia, Frantziako Tourreko lehen eskalatzailetzat hartzen da (h. 1907).
* 1880 – Mikhail Liber, lituaniar mentxebike judua (h. 1937).
* 1883 – John Maynard Keynes, ingeles ekonomialaria, XX. mendeko garrantzitsuenetakoa (h. 1946).
* 1887 –
** Ruth Benedict, estatubatuar antropologoa (h. 1948).
** Agustí Duran, kataluniar historialari, artxibista eta arkeologoa (h. 1975).
* 1898 – Federico Garcia Lorca, espainiar poeta, narratzailea eta antzerkigilea (h. 1936).
* 1900 – Dennis Gabor, hungariar-britainiar fisikaria, 1971ko Fisikako Nobel Saria (h. 1979).
* 1904 – Hans Furler, alemaniar politikaria, Europako Legebiltzarreko lehendakaria (h. 1975).
* 1906 – Eraldo Monzeglio, italiar futbolaria (h. 1981).
* 1907 – Rudolf Ernest Peierls, alemaniar-britainiar fisikaria (h. 1995).
* 1917 –
** Maurice Duverger, frantziar legelari eta politologoa (h. 2014).
** José Pinheiro de Azevedo, Portugalgo lehen ministroa (h. 1983).
* 1920 – Cornelius Ryan, irlandar kazetari eta idazlea (h. 1974).
* 1922 – John Gatenby Bolton, britainiar-australiar astronomoa (h. 1993).
* 1923 –
** George Montague, "Herriko Gayrik Zaharrena", gay eskubideen aldeko britainiar aktibista (h. 2022).
** Jesús Rafael Soto, venezuelar pintore eta eskultorea (h. 2005).
* 1926 – Wen Tsai Wang, txinatar botanikaria (h. 2022).
* 1928 –
** Gilles Aillaud, frantziar margolaria, eszenografoa, poeta eta antzerkigilea (h. 2005).
** Tony Richardson, ingeles zinemagilea (h. 1991).
** Otto Friedrich Walter, suitzar idazlea (h. 1994).
* 1931 –
** Jacques Demy, frantziar zinemagilea (h. 1990).
** José Joaquín Puig de la Bellacasa, bizkaitar diplomazialaria (h. 2021).
* 1932 – Christy Brown, irlandar margolari eta idazlea (h. 1981).
* 1937 – Hélène Cixous, frantziar unibertsitate irakaslea, idazlea, poeta, antzerkigilea, filosofoa eta kritikaria.
* 1938 – Karin Balzer, alemaniar atleta (h. 2019).
* 1939 –
** Joe Clark, Kanadako lehen ministro ohia.
** Juan Hormaechea, Kantabriako presidentea (h. 2020).
* 1940 – Imre Komora, hungariar futbolari eta entrenatzailea (h. 2024).
* 1941 – Martha Argerich, argentinar piano-jotzailea.
* 1942 – Teodoro Obiang Nguema, Ekuatore Gineako diktadorea.
* 1944 – Hartmut Esslinger, alemaniar-estatubatuar diseinatzaile eta asmatzailea.
* 1945 – Rosa Serrano i Llàcer, valentzierazko dazlea, itzultzailea eta editorea.
* 1946 – Stefania Sandrelli, italiar aktorea.
* 1947 –
** Laurie Anderson, estatubatuar artista.
** David Hare, britainiar antzerkigile eta zuzendaria.
* 1949 –
** Ken Follett, britainiar idazlea.
** Susan Lee Lindquist, estatubatuar biologo eta biologia irakaslea, biologia molekularrean aditua (h. 2016).
* 1951 – Lluís Pasqual, kataluniar antzerki-zuzendaria.
* 1952 – Connie Chiume, hegoafrikar aktorea (h. 2024).
* 1956 – Roger Michell, britainiar zinema zuzendaria (h. 2021).
* 1957 – Enrico Ruggeri, italiar kantagilea.
* 1959 – Mark Ella, Australiar aborigen errugbilari ohia.
* 1964 –
** Marian Moreno, espainiar irakaslea, idazlea eta hezkidetzaren inguruan irakasleen prestakuntzan aditua.
** Rick Riordan, estatubatuar idazlea.
* 1965 – Michael E. Brown, estatubatuar astronomoa.
* 1967 – Saman Arastoo, irandar aktore eta antzerki-zuzendaria.
* 1971 – Mark Wahlberg, estatubatuar aktore, zinema ekoizle, modelo eta rap abeslaria.
* 1976 –
** Lauren Beukes, hegoafrikar nobelagile, ipuin-idazlea, kazetaria eta telebistako gidoilaria.
** Takayuki Suzuki, japoniar futbolari ohia.
* 1978 – Martin Rančík, eslovakiar saskibaloi jokalari ohia.
* 1979 – David Bisbal, espainiar abeslaria.
* 1981 – Isabel Rodríguez García, espainiar abokatua eta politikaria.
* 1982 – Achille Emaná, kamerundar futbolaria.
* 1984 - Iris van Herpen, herbeherear moda-diseinatzailea, teknologia goi-mailako eskulangintza tradizionalarekin bateratzeagatik ezaguna.
* 1986 – Laura Casielles, asturiar poeta, kazetaria eta idazlea.
* 1988 – Osmar Ibáñez, espainiar futbolaria.
* 1990 – Ona Carbonell, kataluniar igerilari sinkronizatua.
* 1991 –
** Martin Braithwaite, danirmarkar futbolaria.
** Manuela Viale, argentinar aktore, modelo eta telebistako aurkezlea.
* 1997 – Kieran Tierney, manxar-eskoziar futbolaria.
* 1998 – Julia Lipnitskaia, errusiar patinatzaile artistikoa.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1316 – Luis I.a Nafarroakoa, Nafarroa eta Frantziako errege eta Xanpaina eta Brieko kondea (j. 1289).
* 1921 – Jose Martin Arana, gipuzkoar enpresaburua eta Beasaingo alkatea (j. 1846).
* 1938 – Gabino Lizartza, euskal palankari eta atleta (j. 1888).
* 1963 – Matias Aranzabal, gipuzkoar futbolaria (j. 1900).
* 1975 –
** Gabriel Aresti, bilbotar idazlea eta poeta, XX. mendeko euskal literaturaren berritzaileetako bat (j. 1933).
** Miguel Matxinandiarena, Argentinan lan egin zuen nafar zinema ekoizlea, Buenos Airesen (j. 1899).
* 1979 – Ricardo Untzue Belloso, nafar pilotaria (j. 1910).
* 2002 – Carmelo Bernaola, euskal konpositorea (j. 1929).
* 2005 – Jose Antonio Jauregi, nafar antropologo eta saiakeragilea eta Nafarroako Unibertsitate Publikoaren lehenengo dekanoa, Errumanian (j. 1941).
* 2014 – Felix Elejalde, nafar irakaslea, idazlea eta dibulgatzailea (j. 1929).
* 2018 – Bernard Quemada, gipuzkoar hizkuntzalaria, erromanista eta lexikografoa, Parisen (j. 1926).
* 2019 – Luis Migel Kerexeta, gipuzkoar auzitegi-mediku eta EHUko irakaslea (j. 1962).

### Mundua

* 754 – Bonifazio Mainzekoa, beneditar misiolaria izan zen, frisiarrak ebanjelizatzera bidali zutena (j. c. 675).
* 1310 – Amalriko Tirokoa, Tiroko jauna eta Zipreko erregeordea (j. 1272).
* 1568 – Lamoral, Egmonteko kondea, herbehereetar militarra (j. 1522).
* 1625 – Orlando Gibbons, ingeles musikaria (j. 1583).
* 1740 – Giovanni Paisiello, italiar musikagilea (j. 1740).
* 1819 – Bodawpaya, Birmaniako erregea (j. 1745).
* 1826 – Karl Maria von Weber, alemaniar musikagilea, orkestra-zuzendaria eta piano-jotzailea (j. 1786).
* 1864 – Beata Sofia Gyldén, finlandiar poeta (j. 1804).
* 1873 – Urbano Rattazzi, Italiako lehen ministroa (j. 1808).
* 1887 – Hans von Marées, alemaniar margolaria (j. 1837).
* 1893 – Julio Popper, errumaniar-argentinar hiltzaile eta kriminala, selknam herriaren aurkako genozdioaren arduradun nagusienetakoa (j. 1857).
* 1900 – Stephen Crane, estatubatuar olerkaria (j. 1871).
* 1910 – O. Henry, estatubatuar idazle eta kazetaria (j. 1862).
* 1913 – Marie Popelin, belgikar abokatu eta feminista, legeetan doktoratua lortu zuen lehen emakume belgikarra (j. 1846).
* 1916 – Horatio Herbert Kitchener, Kitchenerreko 1. kondea, ingeles militar eta politikaria (j. 1850).
* 1921 – Georges Feydeau, frantziar Belle Époqueren antzerkigilea, bere fartsengatik ezaguna (j. 1862).
* 1923 – George Hendrik Breitner, herbeheretar margolari eta argazkilaria (j. 1857).
* 1930 – Julius Pinkas Pascin, bulgariar-estatubatuar margolaria (j. 1885).
* 1932 – Ruairí Ó Brádaigh, irlandar errepublikar politikari eta militar buruzagia (j. 1932).
* 1935 – James Edward Quibell, britainiar egiptologoa (j. 1867).
* 1940 – Domingo Hergueta, burgostar historialaria, Errioxa Garaian eta Burgosko probintzian aditua (j. 1856).
* 1946 – Holger Thiele, daniar-estatubatuar astronomoa (j. 1878).
* 1953 –
** Bill Tilden, Big Bill, estatubatuar tenislaria (j. 1893).
** Moelona, galestar eleberrigile eta itzultzailea (j. 1877).
* 1968 – Ellen Gleditsch, erradiokimikan aitzindaria eta Norvegiako bigarren emakume irakaslea (j. 1879).
* 1972 – Louis Mottiat, belgikar txirrindularia (j. 1899).
* 1976 – María Ruanova, argentinar dantzari, koreografo, irakasle eta baleteko maistra (j. 1912).
* 1982 – Roger Bonvin, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1905).
* 1991 –
** Rosalina Abejo, filipinar musikagile, zuzendari eta pianista (j. 1922).
** Min-Chueh Chang, txinatar-estatubatuar ikertzailea, pilula antisorgailuaren asmatzaileetako bat (j. 1908).
* 1994 –
** Federico Clavería, eusko-estatubatuar marinea, Pazifikoko Gerran gerra-korrespontsal gisa aritu zena (j. 1908).
** Thaddée Nsengiyumva, ruandar apezpiku katolikoa (j. 1949).
** Joseph Ruzindana, ruandar apezpiku katolikoa (j. 1943).
* 2000 – Franco Rossi, italiar zinemagilea (j. 1919).
* 2001 – Pedro Laín Entralgo, espainiar sendagile eta idazlea (j. 1908).
* 2002 – Dee Dee Ramone, estatubatuar musikaria, Ramones taldeko kide sortzailea (j. 1951).
* 2004 –
** Fernando Manzaneque, Manzaneque de la Mancha, espainiar txirrindularia (j. 1934).
** Ronald Reagan, Ameriketako Estatu Batuetako 40. Presidentea eta aktorea (j. 1911).
* 2005 –
** Pepita Carpeña, espainiar feminista eta anarkosindikalista, frankismoan erbesteratua (j. 1919).
** Alberto Pedro Torriente, kubatar antzerki-idazle, antzezle eta olerkaria (j. 1954).
* 2008 – Eugenio Montejo, venezuelar olerkaria, saiakera egilea eta diplomatikoa (j. 1938).
* 2012 – Ray Bradbury, zientzia fikzio, fantasia, beldur eta misteriozko estatubatuar idazlea (j. 1920).
* 2013 – Clément Méric, frantziar ekintzaile antifaxista gaztea, eskuin muturreko talde batekin izandako borroka baten ondorioz.
* 2014 – Nina Byers, estatubatuar fisikari teorikoa eta ikerketa-irakaslea (j. 1930).
* 2015 – Tarek Aziz, irakiar politikaria, Saddam Hussein Irakeko diktadorearen laguntzailea (j. 1936).
* 2016 – Jerome Bruner, estatubatuar psikologoa (j. 1915).
* 2018 –
** Jadwiga Grabowska-Hawrylak, poloniar arkitekto arrazionalista (j. 1920).
** Kate Spade, estatubatuar moda-diseinatzailea eta enpresaburua (j. 1962).
* 2022 – Alec John Such, hungariar-estatubatuar baxu-jolea, Bon Jovi taldeko kidea (j. 1951).
* 2023 –
** Astrud Gilberto, brasildar abeslaria (j. 1940).
** Robert Hanssen, estatubatuar espioia (j. 1944).
* 2024 – Ben Vautier, suitzar jatorriko frantziar artista (j. 1935).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Igor eta Larraitz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2622
* Multimedia: 5 June / Q2622