OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Grim Fandango

Grim Fandango LucasArts bideo-joko konpainiaren abentura grafiko bat da. 1998ko urriaren 30ean argitaratu zen. Konpainia honetako 3D grafikoak zituen lehenbiziko abentura grafikoa izan zen, bai eta GrimE motor eragilea erabili zuen lehenbizikoa ere, ordurarteko SCUMM motor eragilea alboratuz.
Era berean, kritikari eta erabiltzaile askoren arabera, bideo-joko honek LucasArts konpainiaren abentura grafikoen urrezko aroaren gainbeheraren mugarria izan zen, gaur egun kultuzko abentura grafikoa den arren.
Abentura grafiko honetako pertsonaiak Mexikoko mitologia eta herri kulturan hain errotuak dauden hildakoen kultura eta garezurren irudiak eta José Guadalupe Posada mexikar marrazkilariaren diseinuetan oinarrituak daude.

## Argumentua

Manny Calaverak bere bizialdian izandako portaeraren erruz orain hilik dagoela heriotzaren munduan bidai agente gisa lan egitera derrigortua dago, hil berriei merezi dituzten bidai txartelak emanez. Halere, Manny sistema honetan akatsak daudela jabetuko da, eta Phillip Marlow bat bailitzan, ikertzen hasi eta ustelkeria, krimen eta gezurrez beteriko trama topatuko du. Guzti hau zinema beltzeko filmetan ohikoa den femme fatale edo emakume erakargarri baina arriskutsuarekin, Mercedes Colomar.
Joko osoan zehar Mexikon usadiozko jaieguna den Hildakoen Eguna da.

## Kanpo estekak

* Grim Fandango abentura grafiko osoa ikusgai. Youtube.com (Ingelesez)
* Grim Fandango abentura grafikoari buruzko webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q592507
* Multimedia: Grim Fandango / Q592507
# Azken Afaria (Leonardo da Vinci)

Azken Afaria (italieraz, Il Cenacolo edo L'Ultima Cena) Leonardo da Vincik Ludovico Sforza dukearentzat egindako margolana da. Joanen ebanjelioan bezala irudikatzen du Azken Afaria, Jesusek Hamabi Apostoluei iragartzen dienean haietako batek traizionatuko duela. Apostolu bakoitzak jarrera desberdina hartzen du hori entzundakoan.
Milango Santa Maria delle Grazie monasterioan dago, jangelako horma batean. Ludovico Sforzak familiako mausoleoa egin nahi zuen monasterio horretan, eta, horretarako, Bramante arkitektoa kontratatu zuen besteak beste. Azken Afaria mausoleoaren lan nagusia zen izatekoa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q128910
* Multimedia: Last Supper by Leonardo da Vinci / Q128910
# Tetramorfo

Tetramorfo (Tetra, τετρα, "lau" + morfo, μορφη, "itxura") errepresentazio ikonografiko bat da, lau elementuz osatuta dagoena. Erabilera hedatuena kristautasunekoa da. Ezekielen ikuspegi batean lau izaki deskribatzen dira. Antzekoa agertzen da San Joanen Apokalipsian deskribatzen duen.
Erdi Arotik Ebanjelariak adierazteko ere erabili izan da:
* Mateo: Aingerua. Bere ebanjelioa Kristoren genealogia aztertuz hasten delako.
* Marko: Lehoia. Bere ebanjelioa Joan Bataiatzailearen pasartearekin hasten delako. Pasarte honetan, Joanen ahotsa deskribatzean lehoi baten antzekoa dela adierazten du.
* Lukas: Zezena. Bere ebanjelioa Zakariasek sakrifikatutako zezenaz hasten delako.
* Joan: Arranoa.

## Ikus, gainera

* Mundua (Tarot karta)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2010254
* Multimedia: Tetramorph / Q2010254
# Gurutzefika

Gurutzefika edo gurutzea Jesukristo gurutziltzatuaren irudi bat da, bereziki Eliza Katoliko eta Eliza Ortodoxoaren liturgia-objektu moduan erabiltzen dena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20460
* Multimedia: Crucifixes / Q20460
# Andre Mariaren Aurkenea

Kristautasunean, Andre Mariaren Aurkenea Jesukristoren amaren Jerusalemgo tenpluan sartzea (Theotokos izango zenaren seinale) ospatzen duen jaialdia da. Urtero azaroaren 21ean ospatzen dute.
Itun Berriak ez du ezer esaten Ama Birjinaren pasarte honi buruz. Iturri zaharrenak ebanjelio apokrifoetan daude. Andre Mariaren Aurkenea oso presente dago bizantziar eta Italiako pintura gotikoan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1124234
* Multimedia: Presentation of Virgin Mary / Q1124234
# Bizitzaren Iturria

Bizitzaren Iturria, edo bere forma primitiboan , Bizi Uren Iturria, bataioarekin lotutako sinbolismo kristauaren sinboloa da,
V. mendeko eskuizkribu argiztatuetan aipatua lehenbizi, eta margoetan geroago.
Flandriako 15. eta 16. mendeko margo tradizioetan Kristoren Odolaren debozioaren gaiarekin lotu zen Bizitzaren Iturriaren motiboa, eta iturriko likidoa bera odol gisa ere errepresentatzen hasi zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3076231
* Multimedia: Fountain of Life / Q3076231
# Hiru Mariak

Hiru Mariak Bibliako Itun Berriko pertsonaiak dira, ikonografia kristauan askotan agertu direnak mendeetan zehar. Hiru edo lau emakumezko ageri dira, izen desberdinekin, ebanjelio desberdinetan, Jesusen heriotza eta berpizkundearekin lotuta, baina identifikazio kanonikoena Markosen ebanjelioan ageri dena da, zeinean gurutzeko heriotzaren unean ageri diren hiru emakumeak diren "Magdalako Maria, Santiago gaztearen eta Joseren ama Maria, eta Salome". Hiruak izan ziren halaber, Markosek dioenez, hiru egunen buruan Jesusen hilobi hutsa aurkitu zutenak, berpiztueraren berri izan zutenak beraz.
Joanen arabera, Jesusen gurutziltzatzean, Andre Maria ama, amaren ahizpa, Maria Kleofasen emaztea, eta Magdalako Maria izan ziren han. Pertsonaia horien artean, Joanek dioen Maria Kleofasena litzateke Markosek aipaturiko "Santiago gaztearen eta Joseren ama Maria" bera, ondorengo interpretazio bibliko gehienem arabera.

## Iruditegia

* Maria Jesusen ama, eta beste hiru emakume gurutzean: San Joanen ebanjelioaren irakurketa dirudi beraz.
* Margo moderno bat, Edwin Austin Abbey, 1937.
* Kristoren hilobiratzearen ikonografian ere Hiru Mariak ageri ohi dira.
* Hiru Mariak hilobi santuan, Jan van Eyck, 1425.

## Erreferentziak

* ↑ «Mk 15,33-41 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» www.biblija.net (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).
* ↑ «Mk 16,1-8 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» www.biblija.net (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).
* ↑ «Jn 19,25-27 - BIBLIJA.net - Biblia interneten» www.biblija.net (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).
* ↑ (Gaztelaniaz) Parroquia, Secretaría. Santas Salomé y María de Cleofás, seguidoras del Señor (24 abril) | Parroquia de San Vicente Ferrer de Madrid. (Noiz kontsultatua: 2023-04-26).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3254109
* Multimedia: The three Marys / Q3254109
# Labaru

Labarua (latinez: labărum-i, antzinako grezieraz: λάβαρον, lábaron) erromatar enperadoreek erabiltzen zuten zutoihal bat da. Konstantino I.a Handia enperadoreak, kristautasunera bihurtu zenean, zeinu gisa, gurutzea eta krismoia edo Kristoren monograma erabiltzea erabaki zuen.
Hitzaren etimologia eztabaidatua dagoen arren, oro har onartzen da laureumetik (erramua) datorrela, nahiz eta beste batzuek dioten llafar (hitz egin) zelta hitzetik datorrela.
Labarurik erabiliena krismoia den arren, honako esaldi hau, "In Nomine Christi Vincas Semper" (Beti Kristoren izenean irabaz dezazula) agertzen zen beste bertsio bat ere erabiltzen zen. Labaru mota hau, Probo kontsularen diptiko kontsularrean ikus daiteke, non Honorio enperadorea agertzen den labaru bat eusten.

## Labarua eta lauburua

Teoria batzuen arabera, lauburu euskal hitzaren jatorria latineko labarum hitza da. Gainera, biak gurutze edo ixa itxura dute.

## Ikus, gainera

* Lauburu
* Kantabriar labaru
* Gurutze

## Kanpo estekak

* Datuak: Q118117
* Multimedia: Labarum / Q118117
# Krismoi

Krismoia, kristautasunaren sinbologian, Kristoren izenaren grezierazko letrak gainezarriz osatutako monograma da.

## Osagarriak

Formarik sinpleenean, Kristo hitzaren grezierazko izeneko (ΧΡΙΣΤΟΣ) lehen bi hizkiez osatuta zegoen (khi eta ro). Unicode sisteman, khi-ro ikurra (☧) U+2627 da, krismoiaren adierazpena, beraz, karaktere bakarrean.
Krismoi konplexuagoak ornamentazio kristauan erabili izan dira: khi eta ro biribil batean bat eginda ageri ziren, gurutzeak ere osatzen zuen biribila ardatz bertikal eta horizontalekin, ardatzen arteko goiko tarteetan alfa eta omega ere zeuden eta, batzuetan, sigma letra behean, halaber. Gurutzea kristautasunaren zeinua zen, alfak eta omegak Kristo (jainkoa) gauza guztien hasiera eta amaiera zela adierazten zuten, eta sigma, izenaren azken letra (ΧΡΙΣΤΟΣ).

## Erreferentziak

* ↑ «krismoi - Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa» www1.euskadi.net (Noiz kontsultatua: 2018-08-10).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El Crismón» Catholic.net (Noiz kontsultatua: 2018-08-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q151970
* Multimedia: Chi Rho / Q151970
# Jesus infernuetara jaistea

Kristau teologian, Jesus infernuetara jaistea (latinez: Descensus Christi ad Inferos) Jesus Nazaretekoa infernuetara (edo Hadesera) egin zuen jaitsiera arrakastatsua da. Tradizioaren arabera, Gurutziltzaketaren eta Piztueraren artean egin zuen, eta bertan munduaren hasieratik zuzenak izan ziren guztiei Salbazioa eskaini zien.
Jesukristoren jaitsiera heriotzaren mundura Apostoluen Kredoan eta Atanasioren Kredoaren agertzen da, non esaten den Jesus "azpimundura jaitsi zela" (descendit ad inferos), nahiz eta inon ez den aipatzen hildakoak askatu zituela. Azpimundura jaitsiera Itun Berrian agertzen da, 1 P 4:6, non esaten den Horregatik hots egin zitzaien berri ona hildakoei ere, gizakiari dagokion epaia gorputzean hartu ondoren, Espirituaren indarrez Jainkoaren biziaz bizi zitezen. Katezismo katolikoak ere interpretatzen du Ef 4:9 interpretazio honen aldekoa dela: Igo zela esatean, zer esan nahi du, aurrez beheko lur honetara jaitsi zela baizik?. Hala ere, pasarte hauen inguruan interpretazio ezberdinak egin dira. Aste Santuan larunbatan oroitzen da Jesus infernuetara jaitsi izana.
The Catholic Encyclopediaren arabera, Nikodemoren Ebanjelioan istorio hau argiki agertzen da, "Pilatoren Eginak" atalean.

## Erreferentziak

* ↑ «CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Harrowing of Hell» www.newadvent.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).
* ↑ The New Testament : a translation. 2017 ISBN 978-0-300-18609-3. PMC 1002687102. (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).
* ↑ «He Descended Into Hell» archive.is 2012-07-09 (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).
* ↑ Keene, Michael. (1995). The Christian experience. Stanley Thornes ISBN 0-7487-2188-6. PMC 60223331. (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).
* ↑ New Testament apocrypha. (Rev. ed., pbk. ed. argitaraldia) J. Clarke & Co. 2003 ISBN 0-664-22721-X. PMC 52758985. (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1540642
* Multimedia: Harrowing of Hell / Q1540642
# Jeseren Zuhaitza

Jeseren Zuhaitza, Jesusen zuhaitz genealogikoak hartzen duen izena da, Jesegandik abiatuta, David erregearen aita. Joan Ebanjelariak idatzitako Apokalipsian, Jesu Kristok, honako hau dio: Ni naiz Daviden sustrai eta kimua.
Jese izena, Isaiasen bikoizketa helenistiko bat da, eta, beraz, Ishai edo Isai bezala ere ezagutzen da. Mateok zein Lukas, Davidengandik abiatzen dira Josegana heltzeko (Jesusen aitaordea), baina, batenbatzuk, Lukasek aipatzen duen genealogia, izatez, Mariarena izango litzatekeela diote.
Itun Berriak, honela laguntzen du Isaiasen profezia: Isai (Jese)ren enborretik kimu bat irtengo da, eta bere sustraietatik kimu bat agertuko da. San Jeronimok, haga, virga edo birjina izatea eragin zuen (haga zena, baina baita birjina ere), honela, haga bat irtetzen delarik, Maria, Jesusen ama, eta, honengandik, kimu bat, seme bat, Jesus bera.
Jeseren zuhaitza, kultura kristauan, askotan irudikatu da, Hasierako bizitzaren zuhaitzarekin identifikatuz. Horren adibide bat Absolon Stummeren Jeseren Zuhaitza izeneko margolana da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1140484
* Multimedia: Tree of Jesse / Q1140484
# Artzainen gurtza

Artzainen gurtza edo artzainen adorazioa arteak maiz irudikatutako Natibitateko pasarte bat da, askotan Erregeen gurtzarekin batera irudikatzen dutena. Pasartea Lukasen Ebanjelioan- Lk 2:8-20- agertzen da:
| « | Baziren inguru hartan artzain batzuk, gauez kanpoan artaldea txandaka zaintzen. Jaunaren aingerua aurkeztu zitzaien eta Jaunaren aintzak argiz inguratu zituen; haiek beldur-ikaraz gelditu ziren, eta aingeruak esan zien: «Ez beldurtu! Hara, berri on pozgarria dakarkizuet, bai zuentzat, bai herri osoarentzat ere: Salbatzailea, hau da, Mesias Jauna, jaio zaizue gaur Daviden herrian. Eta hona seinalea: jaioberri bat aurkituko duzue oihaletan bildua eta askan etzana». Bat-batean, zeruko aingeru-talde handi bat azaldu zen aingeruaren inguruan, Jainkoa goretsiz: «Aintza zeru gorenean Jainkoari eta bakea lurrean berak hain maite dituen gizon-emakumeei!» Aingeruek zerura alde egin zutenean, artzainek ziotsaten elkarri: «Goazen Belenera, Jaunak adierazi digun gertakari hori ikustera». Joan ziren lasterka eta han aurkitu zituzten Maria, Jose eta jaioberria askan etzana. Ikusi zutenean, haurtxo hartaz esan zitzaiena kontatu zuten. Artzainek esandakoa entzun zuten guztiak harriturik gelditu ziren. Mariak, berriz, gertakari guztiok gogoan hartzen zituen, bere barruan hausnartuz. Artzainak, entzun eta ikusi zutenarengatik Jainkoari aintzaka eta goraka itzuli ziren, dena aingeruak esan bezala gertatu baitzitzaien. | » |
| —Lukas 2,8-20 |||

## Galeria

* Bizantziar margolana.
* Bronzino.
* Duccio di Buoninsegna, 1308-1311
* Giotto, c. 1320
* Andrea Mantegna, 1451–1453.
* Hugo van der Goes c. 1475
* Correggio, 1529
* Gaudenzio Ferrari c. 1533.
* Bramantino 1500 eta 1535 artekoa
* Jacopo Bassano, 1580
* Nicolaes Maes, 1660–1590.
* Gerard van Honthorst, 1622.
* Matthias Stom, 1625 eta 1650 artekoa
* Frantziar margolana, XVI. mendekoa
* Guido Reni, 1630–1642.
* Jacob Jordaens, 1657
* Gregorio Fernández, c. 1614
* Polidoro da Caravaggio, XVI. mendekoa
* Georges de La Tour c. 1644.
* Grekoa, 1614.
* Ukrainiako ikono, XVII. mendekoa
* Ignace Robert c. 1691, Toulgo katedrala.
* Sebastiano Conca c. 1720
* Giovanni Domenico Tiepolo c. 1751-1753
* James Tissot, 1886–1894.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1029715
* Multimedia: Adoration of the Shepherds / Q1029715
# Ecce homo

Ecce Homo latinezko esaldia da eta euskaraz hau da gizona edo hona gizona esan nahi du, hau Vulgata idazlanean agertzen den grekerazko ιδου ο ανθρωπος esamoldearen itzulpena da. San Joanen Ebanjelioaren arabera (19.5) Pontzio Pilatos erromatar agintariak hitz horiek aipatu zituen Jesus Nazaretekoa (zigortua, lotua eta arantzadun koroaz) harekiko etsaikor agertzen zen jendaurrean aurkeztu eta bere azken epaia jakinarazi zienean, nonbait [Pontzio Pilatos|Pilatosek]] ez baitzuen zigorraren zergati garbirik ikusten eta.
Nahiz eta Ebanjelioaren esaldia hondatze fisikoren irudiari loturik egon (Jesus zigortu ostean), gaur egun esaldia eguneroko hizkeran fisikoki hebainduaren zentzuan erabili ohi da; hots, "ecce homo bat egina ailegatu zen" bezalako esaldietan aipatzen den pertsonak zauriz, ubeldura, etab... beteriko irudi fisikoa duela uler daiteke.
Artean Ecce Homo izendapenaz Jesusen sufrimendu aldiaren irudikapenei deitzen zaie.

## Ikus, baita

* Laura Mintegi Ecce homo (2006, Txalaparta)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q534805
* Multimedia: Ecce homo / Q534805
# Getsemaniko baratzeko otoitza

Getsemaniko baratzeko otoitza Nazareteko Jesusen bizitzako pasarte bat da, lau Ebanjelioetan agertzen dena, Jesusen larritasuna deskribatzen duena atxilotua izan aurretik eta bere Nekaldia hasi aurretik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2467856
* Multimedia: Agony in the Garden / Q2467856
# Pietà

Pietà (italieraz; euskaraz, errukia) kristau artearen ohiko gaia da, bereziki eskulturgintzan, Kristo hilaren gorpua Mariak altzoan hartzen duela irudikatzen duena. Pertsonaia gehiago biltzen dituen Kristoren Erostaren irudi bereizia da. Gai hau arte figuratiboetan oso erabilia izan da batez ere Pizkunde garaian.

## Hitzaren etimologia

Pietà latinaren Pietas hitzatik dator. Erromatar Inperioan sortu zen, 64. urte inguruan, Antzinako Erromako jainkoen aurrean maitasuna, beldurra eta emozioa adieraziz belaunikatzearen ekintza adierazteko.

## Pietà ezagun batzuk

Hona hemen agian ezagunenak:
* Michelangeloren Pietà (eskultura): zalantzarik gabe, adibide ezagunena.
* Michelangeloren Pietà dell'Opera del Duomo (eskultura)
* Michelangeloren Pietà Rondanini (eskultura)
* Tizianoren Pietà (margolana)
* Peter Paul Rubensen Pietà (margolana)
* Jusepe de Riberaren Pietatea (margolana)

## Galeria

* Michelangeloren Pietà, San Petri basilika, Vatikano.
* Michelangeloren Pietà, Museo dell'Opera del Duomo, Florentzia.
* Rogier van der Weydenen Pietà, Pradoko museoa, Madril.
* Kollwitzen Pietà, Neue Wache, Berlin
* William-Adolphe Bouguereauren Pietà.
* Jorge Oteizaren Pietà, San Bizente eliza, Donostia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q223689
* Multimedia: Pietà / Q223689
# Arma Christi

Arma Christi edo Nekaldiaren tresnak dira Erdi Aroko sinbolismo katolikoan Kristoren Nekaldiari lotutako objektuak, zeinak adierazten baitute Jesukristok Satanen aurka konkistaturiko meritu sorta arma heraldikoen forman. Bada talde bat, gehienez 20 elementu inguru, arte kristauan maiz erabiltzen dena, batez ere Behe ​​Erdi Aroan. Gehienetan, gurutze bat edo Vir dolorum motako Kristo irudi bat inguratzen dute, konposizioaren inguruan ondo kokatuta eta aingeruek ongi eusten dutena.
Zentzu espirituala da Kristoren Nekaldiaren gertaera gogoangarriak gogoan izatea, barneratu ahal izateko eta Kristok Lurrrean pairatutako oinazean hausnartzea, horrela, irudikatutako objektu bakoitzari begiratuz, batetik bestera igarotzen da Ebanjelioetan adierazitako gertaeren ordena naturalean.

## Erreferentziak

* Datuak: Q1240885
* Multimedia: Arma Christi / Q1240885
# Eoarkearra

Eoarkearra duela 3.800 milioi urte hasi eta duela 3.600 milioi urte amaitu zen garai geologiko bat izan zen. 200 milioi urteko iraupena izan zuen eta Arkear eoiaren lehen garaia izan zen.
Bere aurreko garaia Hadear eoia izan zen, eta, ondorengoa, Paleoarkearra. Erregistro geologikoko era denbora geologikoko Eoarkear aroak bat datoz harkaitz estratuen sailkapen sistema bikoitzean. Nazioarteko Estratigrafia Batzordeak gaur egun ez du zehazten aro honen behe muga, behin-behinean duela 4.000 milioi urte ezarri dena, ezta Hadear eoiarena ere.
Izena bi greziar hitzetik dator: Eos (egunsentia) eta archios (antzinakoa). Lehen superkontinentea, Vaalbara, garai honen amaiera aldera agertu zen, duela 3600 milioi urte. Era berean, Lurreko harkaitz eraketarik antzinakoena, Groenlandiako Isuako gerriko goikortikala, garai honetan sortu zen, duela 3800 milioi urte. Litekeena da lehen zelulak, ziuraski bakterioak, garai honetan agertu izana, garai honetako mikrofosil fidagarririk ezagutzen ez den arren.

## Ikus gainera

Lurraren historia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q731470
* Multimedia: Eoarchean / Q731470
# Era (geologia)

Era (maiz, aro), lurraren historia zatitzeko erabiltzen den unitate geokronologiko formal bat da. Garai geologikoen taulan erabiltzen da. Hainbat arok, eon bat osatu dezakete geologian, bestalde, erai periodoetan zatitzen dira.
Eren zatiketa oso desberdina da. Eon batzuetan, adibidez Arkearrean, era bakoitzak 300-400 milioi urte irauten du; Fanerozoikoan, aldiz, 290-65 milioi urte artean irauten dute aroek. Era batetik beste batera igarotzeko, Fanerozoikoan, iraungipen masiboak edota biosferaren aldaketa handiak hartzen dira ardatz gisa. Arkearrean, aldiz, aldaketa klimatikoek egiten dute banaketa hori, adibidez, atmosferako oxigenoaren igoera, glaziazioak, etab.

## Historia

Fanerozoikoko hiru aroak geologoek egin zituzten lehen hiru zatiketa handiak izan ziren, Paleozoikoa, Mesozoikoa eta Zenozoikoa. Fosilen eta estratigrafiaren inguruan zituzten datuen bidez zatitu zituzten. Beraien izenak bizitzaren historiarekin lotura dute, Paleozoikoak fauna zaharra esan nahi du, ornogabe eta arraien garaia. Mesozoikoak, bigarren fauna edo erdiko fauna narrastien garaia baitzen eta azkenik Zenozoikoak fauna berria esan nahi du, ugaztunen garaia.
Geologia historikoan, aroak, zein denbora neurtzeko gainerako unitateak, harrien sorreraren garaia identifikatzeko eta garai geologikoak neurtzeko erabili izan ziren, 1880. urtean, zientzialariak nahaste-egoera batean zeudela, bi sistemak banatzea erabaki zuten arte.

## Garai geologikoen taulan onartutako aroak

Ondoren ageri diren aroak dira ofizialki garai geologikoen taulan ageri direnak. Esan beharra dago, Hadear eonaren barnean beste lau era gehiago ipintzen direla batzuetan, baina ez daude ofizialki onartuak proba faltarengatik.
| Eona | Era | Hasiera (milioi urte) |
| Fanerozoikoa | Zenozoikoa | 65 |
| Fanerozoikoa | Mesozoikoa | 251 |
| Fanerozoikoa | Paleozoikoa | 542 |
| Proterozoikoa | Neo-proterozoikoa | 1000 |
| Proterozoikoa | Mesoproterozoikoa | 1600 |
| Proterozoikoa | Paleoproterozoikoa | 2500 |
| Arkearra | Neoarkearra | 2800 |
| Arkearra | Mesoarkearra | 3200 |
| Arkearra | Paleoarkearra | 3600 |
| Arkearra | Eoarkearra | 3800 |

## Erreferentziak

* ↑ «International Stratigraphic Guide» www.stratigraphy.org (Noiz kontsultatua: 2019-06-04).
* ↑ Erwin, Douglas H.. (1994-01). «The Permo–Triassic extinction» Nature 367 (6460): 231–236. doi:10.1038/367231a0. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2019-06-04).

## Ikus, gainera

* Garai geologikoak
* Hadearra
* Eon
* Geologiaren historia

## Kanpo estekak

* Aro geologikoen inguruan informazio gehiago
* Lurraren sorreraren inguruko informazioa
* Datuak: Q630830
* Multimedia: Geology by era / Q630830
# Mesoproterozoiko

Mesoproterozoikoa Proterozoiko eoiaren bigarren zatia da. Duela 1.600 milioi urtetik duela 1.000 milioi urtera arte iraun zuen.

## Banaketak

Hiru periodo edo sistematan banatua dago Mesoproterozoikoa:
* Esteniarra (Duela 1200 milioi urte - duela 1000 milioi urte)
* Ektasiarra (Duela 1400 milioi urte - duela 1200 milioi urte)
* Kalimiarra (Duela 1600 milioi urte - duela 1400 milioi urte)

## Gertaera garrantzitsuak

Aro honetan Rodinia superkontinentea eratzen hasi zen. Sexu ugalketa agertu zen. Lehen akritarkoak eta lehen eukariota modernoak agertu ziren.

## Ikus, gainera

* Denbora eskala geologikoa
* Lurraren Sorrera
* Eoi Proterozoikoa
* Aroak (geologia)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q210611
* Multimedia: Mesoproterozoic / Q210611
# Paleoarkearra

Paleoarkearra duela 3600 milioi urte hasi eta duela 3200 milioi urte amaitu zen garai geologiko bat da. Arkear eoiaren bigarren garaia izan zen. Bere aurreko garaia Eoarkearra izan zen, eta ondorengoa Mesoarkearra. 400 milioi urte iraun zuen. Garai hau kronometrikoki zehazten da, eta ez dato garai honetako harkaitz estraturik. Ezagugarriak diren izaki bizidunik antzinakoenak (Mendebaldeko Australian aurkitutako duela 3.460 milioi urteko ondo kontserbatutako bakterioen mikrofosilak) garai honetakoak dira. Estromatolitoak duela 3.500 milioi urte eratzen hasi ziren, baina es da ziurra antzinakoenen jatorria bakterioetan egotea.
Garai honetan bakterioak fotosintesia egiten hasten dira, hasieran anoxigenikoa zena, ondorioz, oxigenorik askatzen ez zutelarik. Gaur egun, sufrearen bakterio berdeek, sufrearen bakterio purpurek eta bakterio gorrindolek egiten dute fotosintesi mota hau. Duela 2.800 milioi urte hasi zen Neoarkear garaian agertu ziren fotosintesi oxigenikoa egiteko gai izan ziren lehen bizidunak, zianobakterioal kasu, hala oxigenoa askatzen hasiz.

## Ikus gainera

* Lurraren historia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q738167
* Multimedia: Paleoarchean / Q738167