OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Erlatibismo moral

Erlatibismo moral edo Erlatibismo etiko gizarte ezberdinetan ematen diren etika ezberdinak azaltzeko ikuspegi filosofikoa da. Etikaren fundamentazioaren arazoa planteatzen du.
Moralaren gaiari heltzen diogunean aurkitzen dugun arazorik handienetakoa bere erlatibotasunarena da. Munduko gizarte guztiek beren kode moralak dauzkate eta horiek ez dira inola ere berdinak, diferentzia nabarmenak dituzte eta. Hortaz, moralaren baliagarritasun unibertsala zalantzan jarri eta erlatibismoaren alde egiteko joerak agertu izan dira historian zehar.
Arazo hori antzinako Greziako zibilizazioan sortu zen, teknologiaren aurrerapenari esker kultura desberdinen berri izan eta bestelako kode moralak ere bazirela ikusi zutenean. Grezian erlatibismo morala defendatzen eta argudiatzen duten filosofoei sofista deritze.
Erlatibismo morala, ona eta txarra gizatalde bakoitzak bizimoduaren araberakoak direla defendatzen duen jarrerari deritzogu.

## Erreferentziak

* ↑ Olariaga, Andoni (2019): Erlatibismoaren egiak, 91. or.

## Bibliografia

* Arrieta, Agustin (2002): "Etikaz: oinarrizko galderak" in Zertaz dihardu filosofiak?, Donostia, Jakin ISBN 84-95234-16-5
* Azurmendi, Joxe (1999): "Indarkeria eta balio berrien bilaketa" in Euskal Herria krisian, Donostia, Elkar. ISBN 84-8331-572-6.
* Olariaga, Andoni (2019): Erlatibismoaren egiak, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-691-9
* Soto, Iñaki (2004): "Etika" in Joxe Azurmendi (et al.): Filosofiako gida, Bilbo, UEU. ISBN 84-8438-048-3

## Ikus gainera

* Etika
* Dogmatismo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1778848
# Kolore biko saguzar

Kolore biko saguzarra edo Vespertilio murinus Vespertilio generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae subfamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak

* ↑ Linnaeus. (1758). 1 Syst. Nat., 32 or..
* ↑ Naturtzaindia Elkartea. (2023). Euskal Herriko saguzarren gida. Naturtzaindia ISBN 978-84-09-48316-7..

## Ikus, gainera

* Vespertilionidae

## Kanpo estekak

* 'Vespertilio murinus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
* Datuak: Q232644
* Multimedia: Vespertilio murinus / Q232644
* Espezieak: Vespertilio murinus
# Saguzar kriptiko

Saguzar kriptikoa edo Myotis cypticus Vespertilionidae familiako europar saguzar bat da. Myotis nattereri saguzar espeziearen konplexuko kidea da, eta bere ahaiderik gertukoena. 2019ra arte Myotis escalerai espeziearekin nahastu ohi zen Iberiar penintsulan, baina analisi genetikoak erakutsi zuen bi espezie desberdin direla.

## Deskribapena

4-5 zentimetro luze den saguzar txikia da, 12 gramoko pisua ohi duena. Aurpegia arrosa du, eta mutur eta belarri luzeak. Bizkar-ilajea marroia eta grisa da eta sabelaldea, berriz, argiagoa edo zurixeagoa.

## Habitata

Abandonatutako eraikinak edo zuhaitz hostoerorkorren pitzaduretan bizi ohi dira.

## Erreferentziak

* ↑ Juste, Javier; Ruedi, Manuel; Puechmaille, Sébastien J.; Salicini, Irene; Ibáñez, Carlos. (2019-02-14). «Two New Cryptic Bat Species within the Myotis nattereri Species Complex (Vespertilionidae, Chiroptera) from the Western Palaearctic» Acta Chiropterologica 20 (2): 285. doi:10.3161/15081109ACC2018.20.2.001. ISSN 1508-1109. (Noiz kontsultatua: 2025-01-07).
* 1 2 3 Naturtzaindia Elkartea. (2023). Euskal Herriko saguzarren gida. Naturtzaindia ISBN 978-84-09-48316-7..
* ↑ (Gaztelaniaz) CSIC. «Hallada una nueva especie de murciélago desconocida en Europa | Consejo Superior de Investigaciones Científicas» www.csic.es (Noiz kontsultatua: 2025-01-07).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61765729
* Multimedia: Myotis crypticus / Q61765729
* Espezieak: Myotis crypticus
# Akain-belar

Akain-belarra (Ricinus communis) euforbiazeoen familiako belar-landare luzea da, lurralde epeletan urtekoa, eta lurralde beroetan iraunkorra dena. Hosto zabalak eta lore txiki gorriak ditu. Oso hazi oliotsua du (% 80). Heste-aringarri gisa erabili izan da olio hori, alegia, errizino-olio ezaguna. Berez Afrikakoa da, baina klima epeleko eta beroko herrialde askotara zabaldu du gizakiak.

## Deskribapena

Akain-belarra izena badu ere zuhaixka bat da. Zurezko enbor eta adarrak ditu, barrutik hutsik daudenak. Adarrak, pezioloak eta kasu batzuetan hostoak gorrindol kolorekoak izaten ditu eta sarritan hauts zuri batek estaltzen ditu.
Hostoak oso handiak dira, palmatuak, 5-9 lobulu izaten dituzte eta ertza horzduna dute. Pezioloa luzea izan ohi da.
Loreek infloreszentzia handiak osatzen dituzte. Lore arrak infloreszentzien azpialdean kokatzen dira eta lore emeak infloreszentzien gainaldean. Ia urte guztian izaten du loraldia.
Fruitua globularra da eta arantzaz estalirik dago. Hiru atal ageri ditu eta bakoitzak hazi bat gordetzen du. Errizina izeneko toxina bat du, albumina motako proteina da. Fruitua lehortzen denean palanka baten bidez hazia hamar metrotara jaurtitzen du. Horrela lortzen du landareak hedatzea.

## Hedapena

Klima epel edo beroa atsegin du, izozterik izango ez duena. Antzinatik erabili izan denez mundu guztian hedaturik dago. Dirudienez Etiopian du jatorria.
Kanarietan adibidez espezie inbaditzailea da. Azkar hedatzen ari da eta bertako espezie endemikoak mehatxatuta daude.

## Erabilera

Haziak oso toxikoak dira errizina izeneko albumina ugari dutelako. Hazi gutxi batzuk murtxikatuz gero gastroenteritis latza sor daiteke. Deshidratazio horrek gibela eta giltzurrunak kaltetu ditzake eta kasu larrienetan heriotza eragin ere bai. Ezagutzen den toxina biologiko indartsuenetako bat da.
Haziak zukutuz eta ondoren errizina suntsitzeko berotuz errizino-olioa ateratzen da. Duen azido rizinoleikoagatik libragarri ezagunenetakoa da. Oso zapore txarra du hala ere.
Errizino-olioak baditu margo eta bernizen industrian ere erabilerarik, bai eta lubrifikatzaile eta balazta likidoen ekoizpenean ere.
Lorategietan ere erabiltzen da landare polita delako.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 «Ricinus communis - ficha informativa» www.conabio.gob.mx (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
* ↑ «Exos» www.biodiversidadcanarias.es (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «SEMILLA COMÚN, TOXINA LETAL – Ciencia UANL» cienciauanl.uanl.mx (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Envenenamiento con ricina» Mayo Clinic (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q155867
* Multimedia: Ricinus communis / Q155867
* Espezieak: Ricinus communis
# Opiofobia

Opiofobia opioideak erabiltzeko beldurra da, albo-ondorioak direla eta, bereziki adikzioagatik. Gaixoengan eta haien senideengan ematen den fenomenoa da, baita osasungileengan ere, farmako familia hau errefusatzera eramaten duena.
Zainketa aringarrietan ta Medikuntzako beste arlo batzuetan ere (Traumatologia, Erreumatologia, Anestesia, Larrialdiak) erabiltzen dira opioideak, eta eragin kliniko positiboak eta jakinak izan arren, fenomeno honek mugatzen du bere erabilera.

## Zergatiak

Zergatien artean, arrazoi historikoak daude. Txinan, adibidez, XIX. mendean gertatutako Opioaren Gerrak aztarna sakona utzi zuten hango gizartean.
XX. mendean, bestela, Opioideen epidemia mundu mailan zabaldu zen, farmako hauen abusua dela-eta. Ameriketako Estatu Batuetan nagusiki larria da krisialdia.
1980ko hamarkadan, Euskal Herrian bezala munduko beste leku batzuetan ere heroinak eragindako menpekotasuna zabaldu zen gizartean eta ondorio latzak laga zituen, heriotza ez ezik hainbat trauma sozial ere. Hau beste gako bat da opiofobiaren auzian.

## Ikus, gainera

* Droga mendekotasun
* Zainketa aringarrietako glosarioa

## Kanpo loturak

* (Ingelesez)"Opiophobia, hidden epidemic" (Loma Linda University Health).
# Letoniako demografia

Letoniako demografian letoniar jatorriko populazioa herriaren erdia gutxi gorabehera da, baina gutxiengoa da Rigan. Errusiar jatorria dutenak %28,8a da eta gutxiengoak osatzen dute Bielorrusia, Ukraina, Lituania eta Poloniako herriek. 1998an onartutako legearen arabera nazionaliatea lortzea erraza da, tentsioak arintzeko asmoz. Mundu osoan hazkuntza demografiko txikiena duen herrialdea da, non populazioa urtero %1,5a jaisten den.
Letonia Alemaniar zaldunek agindua izan zen XIII. mendetik 1561ra, non Poloniarrek hartu zuten eskualdearen defentsa, errusiar eta suediarren aurka. Hau dela eta minoria alemaniar, judu eta poloniarrak daude. 1897an lehen zentsu ofiziala egin zen eta letoniarrak populazioaren %68,3a ziren 1.930.000 biztanletik. Errusiarrak %12a ziren, juduak %7,4, alemaniarrak %6,2a eta poloniarrak %3,4. Besteak lituaniarrak, estoniarrak eta ijituak ziren batez ere.
XX. mendean populazioak behera egin zuen nabarmen mundu gerren ondorioz, Baltikoko alemanen errepatriazioa eta Holokaustoaren ondorioz. Ondoren Sobietarren okupazioa etorri zen eta honekin 1935tik errusiar minoria hirukoiztu zen. Urte horretan letoniarrak %77a ziren (1.467.035) eta 1989an %52a (1.387.757).
2005an oraindik ere letoniar gutxiago daude 1989an, populazioaren %58,8a badira ere. Independentziaren ondoren 1991aren aurretik jaiotako sobietar ondorengoek erregularizazioa egin behar zutela adostu zen. Ondoren jaiotakoak automatikoki ziren letoniarrak. 100.000 hiritar baino gehiago egoera erregularizatu zuten, baina mende hasieran oraindik 418.440 hiritarrek atzerriko pasaporteak erabiltzen zituzten (horietatik 278.213 errusiarrak direlarik).
Letoniarrak eta Livoniarrak, bertako jatorrizko herria, gaur egun populazioaren %60a baino gutxiago dira. Livoniarrak gaur egun 100 baino ez dira geratzen. Latgaliar herriak bere burua aparteko taldetzat du ere.

## Ikus, gainera

* Letonia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2329836
* Multimedia: Demographics of Latvia / Q2329836
# Nana Akufo-Addo

Nana Akufo-Addo, jaiotza-izena William Addo Dankwa Akufo-Addo (Akkra, Urre Kosta, 1944ko martxoaren 29a), ghanatar politikaria da, Ghanako Errepublikako presidentea 2017tik 2025era.

## Bizitza

Haren aita Edward Akufo-Addo Ghanako presidentea izan zen 1970 eta 1972 bitartean. 2000ko presidentetzarako hauteskundeetan Alderdi Abertzale Berriaren (NPP) hautagaia izan zen, eta baita 2012koetan ere. 2016ko bozetan John Mahama lehendakaria garaitu zuen, eta 2020an berriz hautatu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Akufo-Addok irabazi ditu Ghanako bozak. Berria, 2020ko abenduak 10, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q718601
* Multimedia: Nana Addo Dankwa Akufo-Addo / Q718601
# John Mahama

John Dramani Mahama (Damongo, 1958ko azaroaren 29a) ghanatar politikaria da, Ghanako Errepublikako presidentea 2012tik 2017ra rta berriro 2025etik.

## Bizitza

Ghanako iparraldeko Gonja etniaren kidea da. Ghanan eta Moskun ikasi zuen. Kongresu Nazional Demokratikoko kide, 1997an diputatu hautatu zuten. Jerry John Rawlingsek Komunikazio ministro izendatu zuen 1998an. 2009-2012 bitartean, Ghanako presidenteordea izan zen, eta presidente bihurtu zen John Atta Mills hil zenean. 2012ko abenduan, Nana Akufo-Addo garaitu zuen presidentetzarako hauteskundeetan, baina 2016an eta 2020an haren aurka galdu zuen.
2024an presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen eta agintaldi berria hasi zen 2025eko urtarrilaren 7an.

## Lanak

* My First Coup D'Etat (Memories from the Lost Decades of Africa), Londres, 2012

## Erreferentziak

* ↑ Akufo-Addok irabazi ditu Ghanako bozak. Berria, 2020ko abenduak 10, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q50678
* Multimedia: John Dramani Mahama / Q50678
# Lipsanoteka

Lipsanoteka (grezieratik: “leipsianon” (jarrita) eta “teca” (kutxa)) santuen erlikiak gordetzeko espazioak edo kutxak ziren. Ohikoak izan ziren Erdi Aroan, arte erromanikoan, batez ere X. mendetik XIII. mendera.

## Ezaugarriak

Egurrezko kutxak izaten ziren eta, normalean, aldare nagusiaren azpian kokatzen ziren, elizetan eta baselizetan. Erlikiekin batera dokumentu bat gordetzen zen; dokumentuan zeinen gorpuzkinak ziren adierazten zen. Modu batez antzinako kristauen ohitura jarraitzen zen, eukaristia martiririen hilobien gainean egiteko ohitura, alegia. Gehienetan lipsanotekak hormetan edo zoluetan gordetzeko izaten ziren eta, ondorioz, ez zituzten apaingari asko izaten. Dena dela, badira salbuespenak, oso ornituak. Ornituta egoten zirenean apaingarriak elementu geometrikoak, loreak, landareen marrazkiak izaten ziren. Batzutan idazkunak ere agertzen ziren zenbait kasutan kaligrafia kufikoaz.

## Formak

Eredu desberdinak ezagutzen dira:
* Arrautza formakoak, aldeak tornuan landuak, zilindroko ebakeraz, estalki konikoa eta heldukeku tornuan landua.
* Laukizuzena, irristatzaile den tapakiarekin.
* Zilindrikoa, ahokatzen den tapakiarekin.

## Museoetan

Bartzelonako Kataluniako Arte Museo Nazionala bilduma interesgarria gordetzen da.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20181104170204/https://museodiocesano.es/7-coleccion-de-lipsanotecas-siglos-xi-al-xvi/
* ↑ https://www.glosarioarquitectonico.com/glossary/lipsanoteca/

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Bideoa Youtuben.
* Datuak: Q9022844
# Husák

Husák Eslovakiako udalerri bat da, Sobranceko barrutian kokatuta. 13,95 km²ko azalera du eta 162 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1548. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q747740
* Multimedia: Husák / Q747740
# Keijo Liinamaa

Keijo Antero Liinamaa (Mänttä, 1929ko apirilaren 6a – 1980ko ekainaren 28a) finlandiar abokatu eta politikaria izan zen. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1975eko ekainetik azarora.
Lan-zuzenbidean espezializatutako abokatu bat izan zen, eta Finlandiako Sindikatuen Erakunde Zentralean hasi zen lanean. Lan-gatazketako bitartekaria izan zen, lehenik eskualde mailan eta gero bitartekari nazionala izan zen (1965-1970 eta 197-1980) eta negoziazioen bidez hainbat greba saihestea lortu zuen. 1967an, sindikatuen eta patronalen arteko akordio garrantzitsua lortu zuen, soldaten igoerak eragindako inflazioa saihesteko.
1970ean Justizia ministro izan zen Teuvo Auraren gobernuan eta 1971tik 1962ra Lan ministro izan zen Auraren bigarren gobernuan.
1975eko ekainetik azarora behin-behineko gobernu bateko lehen ministro izan zen, Martti Miettunenekin lehen ministro gisa koalizioa osatzeko akordioa lortu zen arte.
* Datuak: Q1397964
* Multimedia: Keijo Liinamaa / Q1397964
# Villañoko Esparrua

Villañoko Esparrua edo Bilañoko Esparrua (gaztelaniaz: La Cerca de Villaño) Urduñako udalerri bizkaitarrak Burgosko Lausa Haranean, Merindadeen eskualdean, duen exklabe bat da. Barrendegi hau bere osotasunean Villaño alkate-auzoak inguratzen du.

## Historia

Exklabe honen jatorria Gaztelako Komunitateen Gerran aurkitzen da. Gatazka honen testuinguruan Karlos I.a enperadoreak Urduñari lursail hau eman zion bertako biztanleek Gaztelako Koroari eskainitako babesagatik. Lursail honen zabalera mugatzeko hainbat mugarri ezarri ziren. Egun, gehienak galduak daude. Esparru honen barruan zeuden hiru etxebizitzak bizkaitar bezela hartzen ziren legediaren arabera. Bere zabalera hektarea erdi baina gutxiagokoa da.
Lursail honen sorreratik 1951. urtera arte hainbat alditan izan da bisitatua Urduñako udal agintariengatik. Bisita hauek esparruaren egoeraren aztertzea eta mantenua zuten helburu. 2015ean Bizkaiko Batzar Nagusietako kide batek barrendegiaren estatus bizkaitarra aldarrikatzea eskatu zion foru aldundiari, bere proposamena ukatua izaten. Zazpi urteren ondoren, 2022an, Urduñako Udalak esparrua ikertzeko prozesuari ekin zion, hura udal hirigintzako dokumentazioan sartzeko helburuarekin.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Villañoko Esparrua. in: EODA..
* ↑ (Gaztelaniaz) «Las raíces vascas de La Cerca de Villaño» Ezagutu Urduña.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Orduña investiga su jurisdicción sobre La Cerca de Villaño» Diario de Burgos.

## Kanpo estekak

** El cachito de Bizkaia que está en Burgos y no sale en los mapas
** La 'cerca de Villaño' en medio de Burgos, más cerca de ser oficialmente Bizkaia
** Este trozo de Burgos es Bizkaia! - La Cerca de Villaño
* Datuak: Q111737648
# Edulkoratzaile

Edulkoratzailea, gozagarri edo eztitzailea ere deitua, elikagai edo botika bati zapore gozoa ematen dion edozein substantzia da (azukrea, eztia, sakarina, besteak beste).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3400794
* Multimedia: Sweeteners / Q3400794
# Sorginaren Txabola

Sorginaren Txabola Arabako Elvillar herrian kokaturik dagoen trikuharria da. Álvaro de Gortazarrek eta Carlos Saenz de Tejadak aurkitu zuten 1935ean. 1936an Jose Migel Barandiaranek induskatu zuen; eta 1974an, Juan Maria Apellanizek.
Bederatzi harlauzez eta estalkia eratzen duen lauzaz osatua dago. Hiru harlauza handik estalkia egiten duen harlauzari eusten diote. Pasabidea bost harlauzez osatua dago. Trikuharria aurkitu zutenean estalkiz egiten duen lauza hirutan zegoen hautsita.

## Indusketaren historia

Estalkia konpondu ondoren, ustez bere jatorrizkoa den tokira igo zuten berriz. Harrien azpian ehortzitako pertsonak gutxienez 39 dira eta tresna batzuk ere aurkitu dira: harrizko bi mailu, aizkora bat, buztinezko ontziak...
2010 eta 2014 artean, Arabako Foru Aldundiaren eskariz, UPV-EHUko Javier Fernandez Eraso eta Jose Antonio Mujika Alustiza irakasleek indusi eta ikertu zuten.
Gaur egun, trikuharrian aurkitutako giza aztarnak nahiz tresnak Arabako Arkeologia Museoan daude, horietako batzuk erakusgai daudela. Nabarmena da Sorginen Txabolako kanpai formako ontzia, kanpai-formako ontzien kultura adierazgarri dena.

## Monumentu kalifikatua

2011ko uztailaren 26ko, 183/2011 dekretuan, Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharriak monumentu-multzo kategoriako kultura-ondasun gisa sailkatu ziren.
Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Herri kulturan

Abuztuan, herriko festen aurretik, akelarrea ospatzen da trikuharriaren inguruan.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria, 152 zk. 2011-08-11

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko historiaurrea

## Kanpo estekak

* Arabako trikuharriak
* Trikuharriak Euskal Herrian
* Aralarko trikuharrien ibilbidea
* Eusko Jaurlaritza: "Chabola de la Hechicera trikuharria". Euskal Kultura Ondarea osatzen duten elementuen inguruko informaziorako eta geolokalizaziorako sarbidea. Eusko Jaurlaritza.
* Datuak: Q8344449
* Multimedia: Sorginaren Txabola-Chabola de la Hechicera / Q8344449
# Starčevoko kultura

Starčevoko kultura (c. K.a. 5500-5000) Balkanetako kultura neolitiko handia da. Serbiatik Errumaniara, Bulgariara, Hungariara eta Ukrainara hedatu zen, eta hainbat eskualde-aldaera izan zituen. Tesalia eta Mazedoniako kultura neolitikoen eraginak ditu. Herrixkak nekazaritza eta abeltzaintzako komunitate txikiak dira, buztinez estalitako zurezko etxeak eta lau angeluko edo angeluzuzeneko oinplanoak dituztenak. Zerealetan oinarritutako nekazaritza praktikatzen zuten, baita ur ugariko ibar emankorretan edo mendi inguruetan kokatutako ahuntz edo ardien abeltzaintza ere. Aztarnategi garrantzitsuenak Starčevo, Vinça eta Bubanj (Serbia) eta Bucedol (Eslovenia) dira. Herrixka horiek iraupen luzekoak izan ziren, eta bere hondarrek "tell" erako muinoak utzi dituzte, leku berean irauten zutela adierazten digutenak.

## Garapen geografikoa

Starcevoko kultura Balkanetako penintsularen barnealdean hedatu zen, Adriatikoko kostaldean ordea, zeramika kardiala zuen kultura batek okupatu zuen. Starcevo-Körös-Cris kultura zabalenaren parte da, eta Europa erdialdeko zeramika linealaren kultura sortu zuen, nekazari neolitikoak Balkanetako iparraldera hedatu zirenetik 700 urte inguru igaro ondoren.

## Erreferentziak

* ↑ «Tesauros - Diccionarios del patrimonio cultural de España - Cultura de Starcevo» tesauros.cultura.gob.es (Noiz kontsultatua: 2024-05-20).
* ↑ Hofmanová 2017, 18 orr. .

## Kanpo estekak

* Becker, Valeska. (2006). «The Starčevo culture» Donau-Archäologie.
* Datuak: Q1483547
# Tardenoisiar

Tardenoisiarra mendebaldeko Europan izandako Epipaleolitoko kultura arkeologikoa izan zen, orain dela 8.000 eta 6.000 urte artean garatu zena. Aztarnategi nagusiak iparraldeko Frantzian eta Belgikan dauden arren, erdialdeko Europan, Britainia Handiko zenbait eskualdetan eta Iberiar penintsulan antzeko kulturak gauzatu ziren. E. Taték 1885ean Tardenois eskualdean aurkitu zituen lehendabizikoz kultura honetan erabat nagusitu ziren mikrolitoak.
Bi aldi nagusi bereizten dira Mesolito aroan: Azil aldia (K.a. 9.000 - K.a. 6.000) eta Goi Mesolito edo Tardenois aldia (K.a. 6.000 - K.a. 4.000).

## Erreferentziak

* ↑ Childe, V. Gordon. (1935). The Prehistory of Scotland. , 20 or..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1808482
* Multimedia: Tardenoisien / Q1808482
# Vendel Aroa

Vendel Aroa (550-793), Germaniar Burdin Aroaren zati handi batek jasotzen duen izendapena da. Izena Suediako Uppland probintziako Vendel udalerritik datorkio, bertan VI, VII eta VIII. mendeko tumuluen aurkikuntza garrantzistu asko burutu baidira.

## Ezaugarriak

Vendel zibilizazioak, mende horietan Eskandinaviak berezkoa zuen kulturak, lurraldeari ezaugarri berezi batzuk eman zizkion, eta horri esker eskandinaviarrak Europan eta Bizantziar Inperioan barna hedatu ahal izan ziren. VIII. mendearen inguruan oso jende gutxi bizi zen Eskandinavian (2.000.000 bat biztanle); erkidego txikitan zeuden antolatuta, errejimen autarkikoa zuten, eta uharteetan eta fiordo-bazterretan bizi ziren. Eskualdekako antolamenduak indar handia bazuen ere, hiru nazio multzo suma zitezkeen: Danimarka, Suedia eta Norvegia.
Herri haiek nekazaritza (hegoaldean batez ere) eta abeltzaintza (iparraldean batez ere) bizibide nagusia zuten; esnetarako azienda larrez-larrekoa zen, aldez bederen.Arrantzak eta basoak ere garrantzi handia zuten; basoetan zerri taldeak izaten ziren. Ez zegoen hiririk.
Bazegoen lur sail jabeen aristokrazia bat, bondiak; klan buruzagiak ziren eta haiek ziren kantonamenduetan agintari. Aristokrazia hori zen gidaria herri batzarretan eta gerran. Esklaboez baliatzen ziren lurra lantzeko.
Zurezko gela handiko etxetan bizi ziren, jaiak eta bazkariak egiten zituzten han?; batzuetan itsasontzi handitan ehorzten zituzten hilak, lehorrean, eta lurrez estaltzen zituzten gero.
VIII. mendea bitartean aristokrata horietako batzuek gero eta aginpide gehiago iritsi zuten eta lurraldeko printze gisako bihurtu ziren, jarl, titulu hori aitengandik semeetara heredatzen zelarik. Aginpide sistema horrek monarkia bat sortu zuen pixkanaka-pixkanaka, oinordetza sistema, aldez bederen, hauta bidezkoa zuena.
Bikingoen hedatzea bondiek eta jarlek bultzatu zuten, ustez, erregeek bainoago.

## Suediako Historiaren kronologia

* Datuak: Q1275225
* Multimedia: Vendel era / Q1275225
| Aurrekoa: Jastorf Aroa | Iparraldeko Europako Kulturak Burdin Aroa 550 — 795 | Ondorengoa: Bikingoen Aroa |