# Errekaleorreko miliarria

Errekaleorreko miliarria Gasteizko Errekaleor auzoaren ondoan aurkitutako erromatar galtzada bateko miliarri da. Miliarria Ab Asturica Burdigalam edo Iter 34 bidearekin lotuta dago, gaur egungo Astorga eta Bordele lotzen zituen bidea. Kokapenarengatik, Iruña-Veleia eta Suessatio (egungo Arkaia) lotzen zituen bidearen parte zen. Gaur egun Arabako Arkeologia Museoan dago ikusgai.

## Aurkikuntza

Vicente Valero Gálvezek 1976ko irailaren 23an aurkitu zuen, Errekaleor auzotik gertu, Karobia deitzen den eremu batean. Gasteizko erdigunetik 2,5 kilometrora zegoen ekialdera, eta Arkaiatik kilometro ingurura mendebaldean.

## Testua

Miliarrrietan ohikoa zen bezala, testu bat du bertan. Testuak horrela dio:
| « | /MP CAE/ / / /ARCO CA/ / /ANO LAT/ /IO POsTVMO AVG | » |
Horrela interpretatzen da testua:
| « | [I]mp(eratori) Cae[s(ari)] [M]arco Ca[ssi]ano Lat[in] io Postumo Aug(usto) Zesar Marko Kasiano Latinio Postumo Augusto enperadoreari | » |
Hau da, Postumo Galietako enperadore zenean egindako miliarri bat dela, beraz 258. urtetik aurrera. Enperadore, Zesar eta Augusto tituluak dituenez, baina ez Germanicus Maximus titulua, 262. urtea baino lehen egin zen miliarria. Galietako Inperioa Erromatar Inperioaren zatiketa bat izan zen, de facto estatu bereizi bat, 260 eta 274 urteen artean. III. mendeko krisialdiaren parte da, erromatar lider militar eta aristokratiko batzuek Galiaren gaineko kontrola zutela aldarrikatu zutenean, Italia konkistatzeko asmorik gabe. Gaur egungo Euskal Herria, Tarraconensis eta Galia Akitaniaren artean, Inperio horren parte izan zen.

## Testuinguru arkeologikoa

Miliarriak erromatar galtzadetan jartzen ziren, mila pauso eman zirela esateko, eta maiz distantziak ere agertzen ziren. Antoninoren Ibilbidean zehazten denez, Iter 34 edo Ab Asturica Burdigalam bideak Astorga eta Bordele lotzen zituen. Asturica Augustatik hasita, gaur egungo euskal lurretan Deobrigan sartzen zela uste da eta hortik Iruña-Veleiara zihoan. Veleiatik Pompaelorako bidean hainbat mansio bisitatzen zituen, Suessatio (uste denez, Arkaia), Tullonio (Dulantzi?), barduliaren Alba (Durruma), eta baskoien lurraldeko Aracaeli (Zamartze, Uharte Arakil) eta Alantone (agian Atondo). Iruñetik iparralderako bidea hartzen zuen, Iturissa (Auritz), Summo Pyreneo (Ibañeta), Immo Pyreneo (Donazaharre edo Donibane Garazi) eta Carasa (agian Garrüze) bisitatu ostean.
Miliarria Arkaiatik gertu agertu zen. Bertan aurkitu diren termek, eta bestelako elementu arkeologiko batzuetan oinarrituta, uste da Suessatio civitas izango zela. Antoninoren ibilbidearen arabera, Suessatio eta Beleia artean 7 milia zeuden. Milia bakoitza 1.475 eta 1.485 metro arteko distantzia zuela uste da, horrela bi lekuen artean 10,5 kilometro egongo lirateke, gutxi gora behera gaur egun Iruña-Veleia eta Arkaia artean dagoen distantzia bide zuzena eginez. Bidearen gertuko etapak Tullonium eta Iruña-Veleia ziren. Gasteiz iparraldean ere Atxako aztarnategia dago, Brontze Aroko herrixka baten gainean eraikitako erromatar kanpamendua. Eta Olarizu mendian dago Kutzemendiko herri gotortua, hau herri indigenatzat hartua.

## Oharrak

* ↑ Jatorrizko argitalpenak Carrovia gisa aipatzen du toponimoa, eta gaztelaniazko interpretazio bat egiten, berehala lotzen du gurdi-bide moduko zerbaitekin. Eusko Jaurlaritzaren GeoEuskadi plataformak Karobia izenarekin erakusten du leku hori. Karobia [Carobia] toponimoa agertzen da 1563an, eta ondoren deformatu da.
* ↑ Deobriga autrigoien lurraldearen parte zen, baina bere kokapena eztabaidagarria da. Gaur egungo egile gehienek Miranda Ebro kanpoaldean, Zadorra ibaiak Ebrora urak isurtzen dituen lekuan, Arabako mugan bertan dagoen Arce-Mirapérez izeneko aztarnategian kokatzen dute.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Sáenz de Buruaga Blázquez, Andoni; Loza Lengaran, Ramón; Abásolo Álvarez, José Antonio. (1983). «Columna miliaria de Errekaleor (Vitoria-Alava)» Estudios de Arqueología Alavesa (11): 427–439. ISSN 0425-3507. (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Miliario» museotik.euskadi.eus 2023-12-31 (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ «Visor de geoEuskadi» www.geo.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ «CAMINET · La toponimia en Álava referida a la calzada romana y al Camino de Santiago · La toponimia en Álava referida a la calzada romana y al Camino de Santiago · Repositorio colaborativo del Camino de Santiago» www.caminet.org (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ Goldsworthy, Adrian Keith. (2010). The fall of the west: the slow death of the Roman superpower. Phoenix ISBN 978-0-7538-2692-8. (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) Cervantes, Biblioteca Virtual Miguel de. «Nuevo estudio sobre el "Itinerario" de Antonino» Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ «VITORIA-GASTEIZ | MUSEO BI BAT.» www.vitoria-gasteiz.org.es (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).
* ↑ «Tullonium, Castillo de Henayo, AlegrÃ­a-Dulantzi – Digital Atlas of the Roman Empire» imperium.ahlfeldt.se (Noiz kontsultatua: 2025-02-07).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131905020
* Multimedia: Errekaleor miliarium / Q131905020