# Los Millaresko kultura

Los Millaresko kultura arkeologikoa Kobre Aroan Iberiar penintsulako hego-ekialdean gertatu zen konplexutasun kulturalaren gorakadaren eragiletzat hartu izan da. Historiaurreko konplexu hori ekialdeko Andaluzian eta Sortaldean zehar hedatu zen, K.a. IV. milurtekoaren eta K.a. III. milurtekoaren artean. Horren adierazle nagusia Los Millares aztarnategi eponimoa da, egungo Almeríako Santa Fe de Mondújar udalerrian dagoena.

## Ingurumena eta kronologia

Penintsulako hego-ekialdeko aztarnategi kalkolitikoak Almerian, Granadan, Murtzian eta Alacanten daude; gaur egun, probintzia horiek osatzen dute Europako eremurik lehorrena. Mendikate Betikoek hesi gisa jokatzen dute Atlantikoko haize hezeentzat, eta, beraz, eremu horiek urtean 200 eta 400 mm arteko euria baino ez dute jasotzen.
Autore batzuen arabera, millarestar taldeak Almeriako kultura neolitikoaren oinordekoak izango ziren eta K.a. 3100 eta K.a. 2200 urteen artean garatu ziren, gutxi gorabehera. Beste ikertzaile batzuk talde neolitiko horien existentzia eztabaidatzen ari dira, eta haien ustezko hondar materialak fase goiztiar millarestar batekin erlazionatzen dituzte. Fase hori K.a. 3500 eta K.a. 2250 artekoa izango litzateke.

## Aztarnategiak

Oro har, Los Millaresko kulturako aztarnategiak nolabaiteko garrantzia (hektarea bat normalean) eta urbanizazio-maila duten asentamenduak dira, bakoitza bere lurraldearen ustiapenerako erabiltzen direnak: Almizaraque (Almanzora Behea), Terrera Ventura (Tabernas), El Tarajal (Campo de Níjar), El Malagón (Cúllar), Las Angosturas, Cerro de la Virgen, Cabezo del Plomo (Mazarrón), Les Moreres (Crevillent) eta abar. Salbuespena Los Millaresko herrixka da, 4-5 hezkareakoa zela, eta beraz, "hiriburua" izan daitekela.
Aztarnategi horien guztien ezaugarri komunen artean, hauek nabarmenduko genituzke:
* Gotorlekuen presentzia, aurreko populazio neolitikoekin kontrastean dagoena, sakabanatuta eta babes gutxirekin (salbuespen bakarra Almizaraque izango litzateke, ixteko horma ahul bat baino ez baitzuen).
* Oinplano zirkularreko etxebizitzak, sei metro arteko diametroa dutenak eta harriz eraikiak.
* Nekropolia herrixken kanpoaldean, ehorzketa megalitiko kolektibo ugari dituena, tholos motakoak beheko aldeetan, eta kobazuloak eta hipogeoak barnealderantz.
* Kobrearen metalurgia goiztiarra.
* Trukeen gorakada.
Los Millares izan ezik, gainerako herrixkak ez dira bereizten ez tamainagatik, ez monumentaltasunagatik; kontrasteak hilobiratze-ostilamenduetan bakarrik agertzen dira. Azken horien ezaugarriak tamaina handikoak dira: tholosak sei metro arteko diametroa duen ganbera zirkular batez osatuta egon ohi dira, kupula faltsu batek estalia, alboko ganbera sekundarioak, harlauza zulatu batzuek ataletan banatutako sarbide-korridoreak eta guztia estaltzen duen lurrezko tumulu batez.

## Ekonomia

Itsasotik gertu zeuden herrixkek ibar emankorrenak kontrolatzen zituzten bitartean, nekazaritzari dedikazio argia emango ziona, goiko lurrekoak pasabide naturaletan eta larre-eremuetan kokatuta zeuden, merkataritza eta abeltzaintza menderatzeko aproposak zirenak. Labore nagusien artean zerealak (garia eta garagarra) eta lekadunak (baba eta dilistak) zeuden. Lehorreko laboreez gain, ureztatzeko nekazaritza ere egiten zen zantzuak daude (Cerro de la Virgenko indusketetan kalkolitiko itxurako ur-erreten bat agertu zen). Abeltzaintzako txabola ahuntzek, ardiek, bobidoek eta ekidoek osatzen zuten, eta horietatik haragia eta larruak ateratzeaz gain, bigarren mailako baliabide ugari lortuko ziren, hala nola esnea (eta horren deribatua gazta), simaurra, trakzioa eta karga. Era berean, ehizak (oreinak, basurdeak, uroak, etab.) pisu handia izango luke populazio horien dietan, eta kontsumitutako haragiaren bosten bat emango luke.
Artisautzako jarduera gehienak etxean egiten baziren ere, ondasun batzuk ekoizteko espezialistak behar izan ziren; hori litzateke zeramika oso homogeneo batzuen kasua eta Los Millaresko metalurgia-tailerra izatearen arrazoia. Sare komertzialek penintsulako hego-ekialde osoa lotu behar izan zuten, Atlantikora eta iparraldeko Afrikara iritsi arte. Izan ere, kanpai-formako ontziak, bolia eta ostruka-arrautzak lurperatu zituzten.
Hilobiratze-ostilamenduetan kobre urtuzko artefaktuak agertzen dira, hala nola aizkora lauak, zizelak edo sastakai triangeluarrak, baina aurkitutako tresna gehienak harri landuz eginak zeuden (gezi-punta bifazialak edo alabardak) edo leunduta (aizkorak, zeioak eta idoloak). Hezurra eta makila ere erabiltzen zituzten puntzoiak, orratzak edo botoiak egiteko. Zeramika zakarra eta leuna izan ohi da. Funtsean, ontziak, platerak eta godaletak hartzen ditu, baina badira edalontzi sinbolikoak (okupatuak eta soliformeak) eta kanpai-formakoak ere.

## Gizartea

Nekropolietan aurkitutako aztarnen azterketari esker (batez ere Los Millaresena), ikertzaileek ondorioztatu dute hierarkizazio prozesuan zegoen gizarte bat zela. Chapmanen arabera, hilobiak kolektiboak diren arren, eta, beraz, familia-talde baten adierazgarri diren arren, horien artean desberdintasun argiak daude, konplexutasun arkitektoniko handiago edo txikiagoan eta dituzten ostilamenduen aberastasunean antzematen direnak. Gainera, hilobi konplexu eta aberatsenak harresitik gertuago daude, eta horien barruan espazioa zatitu egin da, eta komunitateko kide guztiak ez ziren bertan lurperatzen (Los Millaresen mila eskeleto inguru aurkitu dituzte). Horren guztiaren ondorioz (proba kategorikorik ezean), elite hasiberri batzuk gainerako biztanleetatik bereizten hasi ziren.

## Interpretazioak
### Jatorria

Oro har, bi interpretazio-ildoren bidez azaldu nahi izan da Kalkolitoan Iberiar hego-ekialdeko kultura-konplexutasunaren jatorria:
* tesi difusionista edo orientalista;
* eboluzioaren edo autoktonismoaren azalpena.
Siret anaiek, garai hartan Troian aurkitutako artefaktuekin zituzten antzekotasun batzuetan oinarrituta, Los Millaresen aurkitutako teknikak eta materialak feniziar nabigatzaileen eraginaren emaitza zirela zioen teoria garatu zuten. Haien arabera, metalurgiaren eta megalitismoaren jatorriak aloktonoak izango lirateke iberiar penintsulan, eta kolonia terminoa sartu zen lehen aldiz Espainiako hego-ekialdeko asentamenduak izendatzeko.
Ondoren, Bosch Gimperak kultura-zirkuluen teoria erabili zuen hego-ekialdeko kultura-hedapena azaltzeko, Neolitoan eskualde horretara emigratu zuten Ipar Afrikako ustezko talde batzuen arteko erlazioarekin eta ondorengo tokiko bilakaerarekin lotuz; era berean, Los Millares eta Vila Novako konplexuak estuki erlazionatuta zeudela uste zuen. Georgek eta Vera Leisnerrek tesi hori kritikatu zuten, ekialdeko kolonoen etorrera eskualdeko konplexutasun kulturalaren jatorrian egon zelako ideia birformulatuz.
1950 eta 1960ko hamarkadetan, Childeren tesiek ikertzaile asko bultzatu zituzten uste izatera kolono zikladetarren etorreraren ondorio zela, gotorlekuen, kupula-hilobien eta Mediterraneoaren bi aldeetako objektu jakin batzuen artean zeuden paralelo tipologikoen ondorioz. Arazoa da Iberiar penintsulan ez dela aurkitu Kordoban aurkitutako eta K.a. 1300 edo K.a. 1500 inguruan datatutako mizenastar zeramika batzuk baino antzinakoagoak diren ekialdeko inportazioko materialik (karbono-14 bidezko datazioa kalibratuek K.a. 3100-2200 bitartean kokatzen dute kronologikoki Milarrak). Bestalde, idolo okelatuek, zeramika ildaskatu edo margotuak eta penintsulako hego-ekialdeko kobrezko isurketek berezko ezaugarriak dituzte, eta ez dira ekialdeko ustezko ereduak bezalakoak.
Horregatik guztiagatik, ikertzaileek beren teoriak birformulatu behar izan zituzten:
* batzuk, difusionismo ez-kolonial baterantz, ideien Mediterraneoan zeharreko fluxuan oinarritua, herrien mugimendurik gabe;
* beste batzuk, eredu difusionista erabat baztertuz, baina alternatibarik planteatu gabe;
* eta hirugarren talde bat, eredu klasikoari ere uko egiten diona, baina funtzionalismoan edo materialismoan oinarritutako ikuskera kultural integratua aintzat hartzen duten beste talde batzuekin.
Gaur egun, ikertzaile gehienen iritziz, Kobre Aroan Los Millaresen eremuan gertatu ziren aldaketa kultural eta sozialak bilakaera autoktonoaren ondorio izan ziren. Arazoa datu arkeologikorik ez izatean datza, oraingoz ezinezkoa baita bilakaera horren irismenaren irudi osatuagoa eskaintzea.

### Gizarte-antolaketa

Eztabaida kronogeografikoa agortuta, ikertzaileak Kalkolitoko gizarte-berreraikuntzaren esparruan murgildu ziren, eta, horretarako, bi eredu nagusi erabili zituzten:
* funtzionalista, komunitateetan emandako zerbitzuen azterketan eta errealitate aldakor batzuetara egokitzeko erantzunetan oinarrituta;
* materialismo historikoa, faktore sozioekonomikoetan oinarritua.
Renfrew, R.W. Chapman eta C. Mathersen eredu funtzionalistei jarraiki, millarestar nekropoliek hierarkizazio sozial hasiberria islatzen dutela uste dute, eta uraren hornidura erregularra bermatzeko beharra azaltzen dute, nekazaritza gero eta handiagoa izan dadin. Zerbitzu hori birbanatzaile gisa jarduten zuten agintari batzuek kudeatzen zuten. Horiek, bereizteko, prestigiozko ondasunen ekonomia bat sortu zuten, eta horren adierazle nagusiak kobrez egindako objektuak izango ziren.
Materialismoaren ikuspegitik, A. Ramos Millanek uste du hazkunde demografikoak lurraldea areagotzea eta hedatzea eragin zuela, eta horrek komunitateen arteko lehia ekarri zuela, ahaidetasun-lotura tradizionalak hautsiz, gatazkak areagotuz eta prozesu hori kontrolatu zuten gizon handiak bereiziz. A. Gilman Guillenentzat, militarismo progresiboari lotutako hertsapena (gotorlekuen eta armen gorakadan egiaztatua) estratifikazio sozialaren gakoa izango litzateke, irrigazioaren eta polilabore mediterraneoaren (olibondoa eta mahatsondoa) bidez lortutako nekazaritza areagotzeari esker sortua. Bitartean, metalurgiak bigarren mailako papera jokatzen zuen, eta hertsapenari esker lortutako aberastasuna metatu eta erakusteko balio zuen.

### Ingurumena

Ia autore horiek guztiak bat datoz esatean Espainiako hego-ekialdeko kKalkolitoko ingurumen-baldintzak gaur egungoen antzekoak zirela, baina A. Hernando Gonzalo ez dago ados horrekin. Izan ere, ditugun datu paleobotanikoetan eta fauna-datuetan oinarrituta, uste du aldaketa ekologiko esanguratsua egon dela arrazoi antropogenikoen ondorioz.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Antonio, Gilman Guillén. (1999). «Veinte años de Prehistoria funcionalista en el sureste de España» Boletín del seminario de estudios de Arte y Arqueología (BSAA) (65): 74..
* ↑ Fullola, Josep Mª; Nadal, Jordi. (2005). Introducción a la prehistoria. La evolución de la cultura humana. (1. argitaraldia) Bartzelona: Ed. UOC, 181 or. ISBN 84-9788-153-2..
* ↑ Gilman Guillén, Antonio. Veinte años de Prehistoria funcionalista en el sureste de España. , 75 or..
* ↑ Delibes, Germán; Fernández-Miranda, Manuel. (1993). Los orígenes de la civilización. El Calcolítico en el Viejo Mundo. (1. argitaraldia) Madril: Editorial Síntesis, 156-158,160 or. ISBN 84-7738-181-X..
* ↑ Eiroa García, Jorge Juan. (2010). Prehistoria del mundo. (1. argitaraldia) Bartzelona: Sello Editorial SL, 643 or. ISBN 978-84-937381-5-0..
* ↑ Gilman Guillén, Antonio. Veinte años de Prehistoria funcionalista en el sureste de España. , 76 or..
* ↑ Delibes, Germán; Fernández-Miranda, Manuel. (1993). Los orígenes de la civilización. El Calcolítico en el Viejo Mundo. (1. argitaraldia) Madril: Editorial Síntesis, 162-163,166 or. ISBN 84-7738-181-X..
* ↑ Delibes, Germán; Fernández-Miranda, Manuel. (1993). Los orígenes de la civilización. El Calcolítico en el Viejo Mundo. (1. argitaraldia) Madril: Editorial Síntesis, 161,164-165 or. ISBN 84-7738-181-X..
* 1 2 Delibes, Germán; Fernández-Miranda, Manuel. (1993). Los orígenes de la civilización. El Calcolítico en el Viejo Mundo. (1. argitaraldia) Madril: Editorial Síntesis, 166-167 or. ISBN 84-7738-181-X..
* ↑ Delibes, Germán; Fernández-Miranda, Manuel. (1993). Los orígenes de la civilización. El Calcolítico en el Viejo Mundo. (1. argitaraldia) Madril: Editorial Síntesis, 163,168-169 or. ISBN 84-7738-181-X..
* 1 2 3 4 Delibes, Germán; Fernández-Miranda, Manuel. (1993). Los orígenes de la civilización. El Calcolítico en el Viejo Mundo. (1. argitaraldia) Madril: Editorial Síntesis, 169-171 or. ISBN 84-7738-181-X..
* ↑ (Gaztelaniaz) Hernando Gonzalo, Almudena. (1987-88). «Interpretaciones culturales del Calcolítico del sureste español. Estudio de las bases teóricas» Cuadernos de Prehistoria de la Universidad de Granada (12-13): 51..
* ↑ Almudena, Hernando Gonzalo. pp. 41-50.
* ↑ Gilman Guillén, Antonio. Veinte años de Prehistoria funcionalista en el sureste de España. , 77 or..
* ↑ Almudena, Hernando Gonzalo. pp. 56-57.
* ↑ Almudena, Hernando Gonzalo. pp. 59-62.
* ↑ Gilman Guillén, Antonio. Veinte años de Prehistoria funcionalista en el sureste de España. , 85 or..
* ↑ Almudena, Hernando Gonzalo. pp. 64, 68.
* ↑ Gilman Guillén, Antonio. Veinte años de Prehistoria funcionalista en el sureste de España. , 81 or..
* ↑ Almudena, Hernando Gonzalo. p. 70.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5794482
* Multimedia: Los Millares / Q5794482