# Xake

    Artikulu hau jokoari buruzkoa da; joko beraren egoera gaitzat duena beste hau da: «Xake (xakea)»
Xakea bi jokalarirentzako mahai-jokoa edo kirola da.. Jokoaren helburua da jokalari bakoitzak, zuriak eta beltzak deitzen zaiena, bere koloreko xake-piezen armada kontrolatuz, aurkariaren erregea hiltzea, xake mate deitzen dena. Batzuetan, nazioarteko xakea edo mendebaldeko xakea esaten zaio, lotutako beste joko batzuetatik bereizteko, hala nola xiangqitik (txinatar x tuakea) eta shogitik (japoniar xakea). Xakearen historia dokumentatua VII. mendean hasten da, gutxienez, Indian chaturanga izeneko jokoa agertu zenean. Xakearen arauak, gaur egun ezagutzen den bezala, XV. mendearen amaieran sortu ziren Europan, eta XIX. mendearen amaieran estandarizatu eta onartu ziren unibertsalki. Gaur egun, xakea munduko joko ezagunenetako bat da, milioika pertsonak mundu osoan egiten dutena.
Xakea estrategia abstraktuko jokoa da, eta ez dago ezkutuko informaziorik, ez zorizko elementurik. 64 laukiko taula batean jokatzen da, 8 x 8ko lauki-sare batean. Hasieran, jokalari bakoitzak hamasei pieza kontrolatzen ditu: errege bat, dama bat, bi dorre, bi alfil, bi zaldun eta zortzi peoi. Zuriak mugitzen dira lehenik, eta ondoren beltzak. Partida irabazteko, aurkariaren erregeari xake matea egin behar da, hau da, ezinbestean harrapatuta geratu behar da. Partida berdinketan amaitzeko hainbat modu ere badaude.
Xake antolatua XIX. mendean sortu zen. Gaur egun, xake-txapelketak FIDEk (Nazioarteko Xake Federazioa) arautzen ditu nazioartean. Mundu osoan ezaguna den xakeko munduko lehen txapelduna, Wilhelm Steinitz, txapeldun izan zen 1886an; Ding Liren da gaur egungo munduko txapelduna. Xakearen hasieratik corpus teoriko izugarria garatu da. Xakeak, era berean, eragina izan du mendebaldeko kulturan eta artean, eta loturak ditu beste arlo batzuekin, hala nola matematikarekin, informatikarekin eta psikologiarekin.
Lehen informatikarien helburuetako bat xakean jokatuko zuen makina bat sortzea zen. 1997an, Garry Kasparov garaitu zuenean, Deep Blue partida batean munduko txapelduna irabazi zuen lehen ordenagailua bihurtu zen. Gaur egungo xake-motorrak giza jokalari onenak baino askoz indartsuagoak dira, eta eragin handia izan dute xakearen teoriaren garapenean; hala ere, xakea ez da ebatzitako jokoa.

## Piezak eta mugimenduak

Euskal Herriko xakelariek bi izendapen erabiltzen dituzte xake-piezak izendatzeko:
* Erregea, dama, gaztelua, alfila, zalduna eta peoia edo oinezkoa.
* Erregea, anderea, dorrea, gudaria, zalduna eta peoia edo oinezkoa.
Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan ez dago piezen izenik: horregatik, ez dago ofizialki onartutako izendapenik, izan ere Euskal Xake Federakuntzak berak ere ez baitu halakorik xedatu.
Hala ere, 1985ean Jon Esturo eta Maximo Aierbek argitaratutako Xake euskaraz idatzitako xakeari buruzko lehenengo liburuan lehenengo izendapena erabiltzen da. Geroago, ChessBase enpresa alemaniarraren Xake zakurtzarrari bideo-jokoa euskaratu zenean ere, FIDEk onartzen duen notazio aljebraikoa itzultzeko garaian lehenengo izendapen hori erabili zen.
Nolanahi ere, bigarren izendapena darabilten jokalariak aurkitzea oso arrunta da.

### Erregea

Erregea piezarik garrantzitsuena da, jokoa berau defendatzean datzalako. Nahi duen lekurantz mugi daiteke (ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean), beti ere mugimendu bakoitzean lauki bat eginez. Gazteluarekin batera endroke izeneko mugimendua egin dezake: hor, erregea dorrearen beste aldean babesten den mugimendu bakar baten (endroke luzea eta endroke laburra daude, erregearen aldean edo damaren aldean egiten diren endrokeak bereizteko). Gazteluarekin batera egiten den jokaldia den arren, arauz erregearen jokalditzat jotzen da endrokea.

### Dama

Dama edo Anderea da erregearen ostean piezarik garrantzitsuena, eta balio gehien daukana. Jokalari batzuek Xake damari ere erabiltzen dute berau jateko arriskuan dagoenean.
Edozein mugimendu egin dezake ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean nahi dituen koadro guztiak mugituz jokaldi bakoitzean.

### Gaztelua edo dorrea

Gazteluak ezker-eskuin eta aurrera-atzera bakarrik mugi daitezke (ez-diagonalean) eta nahi haina lauki har ditzakete.

### Alfila edo gudaria

Alfilek gazteluek egin ezin dezaketena egin dezakete, hau da, diagonalean mugitu. Horren truke ezin dira ezker-eskuin ez aurrera-atzera mugitu. Egoera honek alfil bat beti lauki zurietan egotea eta beste bat beti beltzetan egotea dakar.

### Zalduna edo zaldia

Zaldunaren mugimenduaren definizioa hauxe da: hurbilen daukan laukira mugi daiteke, baldin eta lauki hori ez badago zaldunaren diagonal, errenkada edo zutabe berean. Hala ere, errazago ulertzen da L forma duen mugimendua egiten duela esaten bada. Hau da, bi lauki alde batera eta bat horrekiko elkarzut. Edozein norabidetan egin dezakete mugimendu hori eta beste piezekin konparatuta alde bat du: pieza baten gainetik salto egin dezake.

### Peoia edo oinezkoa

Peoiak banan-banan mugitzen dira (lehenengo mugimenduan ezik, kasu honetan bi lauki egin dezakete aurrera, beti ere biak libre badaude). Euren zutabea uzteko modu bakarra beste pieza bat harrapatzea da, diagonalean aurrerantz lauki bat mugituz egiten baitute. Zortzigarren lerroraino iritsiz gero dama bihurtzen dira.

## Erlojua

Jokalariek txandaka mugitu behar dute eta txapelketetan denbora mugak jartzen dira. Jokalari bakoitzak erabiltzen duen denbora neurtzeko erloju bereziak erabiltzen dira.

## Xake mate

Jokoaren helburua xake mate egitea da. Xake mate egitean aurkariaren erregea ihes egin ezin duen egoeran jartzen da eta behin egoera horretara iritsiz gero, jokoa amaitu egiten da. Ezagutzen den xake materik laburrena honako hau da (Zoroaren matea):

## Jokoaren faseak

Xakean hiru fase berezitu ohi dira:
* Irekiera: lehen jokaldiak hartzen ditu barne; piezak hasierako laukietatik irteten dira.
* Joko ertaina: erdialdeko borroka bizia hartzen du barne; aurkariek peoi eta pieza asko dituzte oraindik.
* Amaiera: azken gudua hartzen du barne; peoi eta pieza gutxi gelditzen zaizkie aurkariei.
Fase bakoitzak estrategia eta trebetasun bereziak eskatzen dizkio jokalariari. Hori dela eta, gerta daiteke jokalari bat ondo moldatzea hasieran eta amaieran baina ez izatea oso iaioa joko ertainean. Hiru faseren arteko mugak ez dira zehatz-zehatzak.

## Xake txapeldunak

Munduan hainbat lehiaketa jokatzen dira xake txapelduna nor den erabakitzeko. Lehiaketa ofizialaz aurretik, egondako txapeldun ezberdinak zerrendatzen dira. 1993tik hona bi modalitate daude. Lehenengoa lehiaketa klasikoaren parekoa da. Bigarrena, FIDE lehiaketa, azkarragoa da eta horregatik, hainbat jokalariren ustez, ez da kalitate maila berekoa.
2006ko irailaren 21etik urriaren 13ra jokatu zen Errusiako Elista hirian, Munduko Txapelketen bateratze txapelketa deitu zena. Veselin Topalov eta Vladimir Kramnik jokalarien arteko arazo eta salaketen ostean, Vladimir Kramnik errusiarra izan zen garaile azken desberdinketa partidan.
2007an Mexikon jokatuko da berriz ere Munduko Txapelketa, aurrerako Argentinako San Luis hirian jokatu zen sistema bera erabilita. Aurretik, eta berriz ere Elistan, Txapelketa horretara sailkatzeko hautagaien txapelketak deritzonak jokatuko dira. Bertako 4 garaileek, aurretik sailkatuta dauden beste 4en aurka jokatuko dute Mexikon.
Hau da Munduko Txapelketetako txapeldunen zerrenda:
    IzenaUrteaHerrialdeaAdina gutxi gorabehera Francí de Castellví Narcís Vinyoles Bernat Fenollar eta Francesc Vicent~1475 Aragoiko Koroa ~37 25 Luis Ramirez de Lucena~1490 Gaztelako Koroa~25 Pedro Damiano~1520 Portugal~40 Ruy López de Segura1559–1575 Gaztelako Koroa19–35 El Morro~1560–1575 Portugal Leonardo da Cutri1575 Napoliko Erresuma33 Paolo Boi1575 Siziliako Erresuma47 Giulio Polerio~1580 Napoliko Erresuma~32 Alessandro Salvio~1600 Napoliko Erresuma~30 Gioachino Greco~1620–1634 Napoliko Erresuma~20–34 Pietro Carrera~1640 Siziliako Erresuma~67 Alexander Cunningham of Block~1700 Eskoziako Erresuma~45 Legall de Kermeur~1730–1745 Frantziako Erresuma~28–43 François-André Danican Philidor1745–1795 Frantziako Erresuma19–69 Johann Baptist Allgaier~1795–~1815 Austriar Inperioa~32–~52 Verdoni~1795–~1804 Italia Frantzia Jacob Henry Sarrat~1805–~1815 Erresuma Batua~33–~43 Alexandre Deschapelles1815–1821 Frantzia35–41 Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais1821–1840 Frantzia26–45 Alexander McDonnell1834 Irlanda36 Pierre Charles Fournier de Saint-Amant1840–1843 Frantzia40–43 Howard Staunton1843–1851 Erresuma Batua33–41 Adolf Anderssen1851–1858 Prusiako Erresuma33–40 Paul Morphy1858–186221–25 Adolf Anderssen1862–1866 Prusiako Erresuma44–48 Wilhelm Steinitz1866–1878 Austria-Hungariako Inperioa, Bohemia30–42 Johannes Zukertort1878–1886 Polonia Alemaniar Inperioa36–44

### Munduko xake jokalari onenak 1886–1993 artean

| # | Izena | Urtea | Herrialdea | Adina |
| 1 | Wilhelm Steinitz | 1886–1894 | Austria-Hungariako Inperioa, Bohemia | 50–58 |
| 2 | Emanuel Lasker | 1894–1921 | Alemaniar Inperioa | 26–52 |
| 3 | José Raúl Capablanca | 1921–1927 | Kuba | 33–39 |
| 4 | Alexander Alekhine | 1927–1935 1937–1946 | Frantzia Errusia | 35–43 45–54 |
| 5 | Max Euwe | 1935–1937 | Herbehereak | 34–36 |
| 6 | Mikhail Botvinnik | 1948–1957 1958–1960 1961–1963 | Sobietar Batasuna (Errusia) | 37–46 47–49 50–52 |
| 7 | Vasili Smyslov | 1957–1958 | Sobietar Batasuna (Errusia) | 36 |
| 8 | Mikhail Tal | 1960–1961 | Sobietar Batasuna (Letonia) | 24 |
| 9 | Tigran Petrosian | 1963–1969 | Sobietar Batasuna (Armenia) | 34–40 |
| 10 | Boris Spaski | 1969–1972 | Sobietar Batasuna (Errusia) | 32–35 |
| 11 | Bobby Fischer | 1972–1975 | | 29–32 |
| 12 | Anatoli Karpov | 1975–1985 | Sobietar Batasuna (Errusia) | 24–34 |
| 13 | Gari Kasparov | 1985–1993 | Sobietar Batasuna (Errusia) | 22–30 |

### Eztabaidatuak ez dauden munduko txapeldunak 2006-gaur egun artean

| # | Izena | Urtea | Herrialdea | Adina |
| 14 | Vladimir Kramnik | 2006–2007 | Errusia | 31-32 |
| 15 | Viswanathan Anand | 2007–2013 | India | 38-43 |
| 16 | Magnus Carlsen | 2013–Egun | Norvegia | 22-32 |
| 17 | Ding Liren | 2023-2024 | Txina | 30-32 |
| 18 | Gukesh Dommaraju | 2024-Egun | India | 18- |

## Euskal xakea

Euskal xakeak ez du oso ibilbide oparoa egin oraindaino eta, gainera, ez du hedapen maila handiegirik lortu, beste zenbait jarduerekin alderatuz (kirolak, musika...) edo xakeak berak beste zenbait herrialdetan (Errusia...) izan duen garapenarekin parekatuz gero. Hala ere, azkenaldian hainbat xake-talde ari da jardunean Euskal Herri osoan. Maila ezberdineko txapelketa ofizialak eta bestelako lehiaketak antolatzen dira eta jokalari bikainik ere badugu, nola helduen hala gazteen artean ere.

### Euskadiko bakarkako txapelketa (1986-2002)

1986-1987: Felix Izeta NM; 1987-1988: Mario Gómez NM; 1988-1989: Francisco Gallego NM; 1989-1990: Mario Gómez NM; 1990-1991: Felix Izeta NM; 1991-1992: Rafael Alvarez NM; 1992-1993: J.M. Iruzubieta1993-1994: Rafael Alvarez NM; 1994-1995: J.M. Iruzubieta; 1995-1996: J.M. Iruzubieta; 1996-1997: Mario Gómez NM; 1997-1998: Mario Gómez NM; 1998-1999: Unai Garbisu NM; 1999-2000: Rafael Alvarez NM: 2000-2001: Mario Gómez NM; 2001-2002: Felix Izeta MH

### Euskadiko taldekako txapelketa (1986-2002)

1986-1987: Marlaxka (Hondarribia); 1987-1988: Marlaxka (Hondarribia); 1988-1989: Fomento Cultural (Orereta); 1989-1990: Marlaxka (Hondarribia); 1990-1991: Marlaxka (Hondarribia); 1991-1992: La Salle (Irun); 1992-1993: Peña Rey Ardid (Bilbo); 1993-1994: Marlaxka (Hondarribia); 1994-1995: Marlaxka (Hondarribia); 1995-1996: Peña Rey Ardid (Bilbo); 1996-1997: Fomento Cultural (Orereta); 1997-1998: La Salle (Irun); 1998-1999: Zuri-Baltza (Santutxu-Bilbo); 1999-2000: Peña Rey Ardid (Bilbo); 2000-2001: Gros (Donostia); 2001-2002: Gros (Donostia)

## Erreferentziak

* ↑ Espainiako Xake Federazioa, esaterako, Espainiako Kirol Federazioen artean dago ofizialki

## Ikus, gainera

* Kotov sindromea
* Shannonen zenbakia
* Zugzwang
* Palamedes
* Felix Izeta
* Añorga Kultur eta Kirol Elkartea
* Eibarko Klub Deportiboa

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) FIDE Nazioarteko Xake Federakuntza
* Euskal Xake Federakuntza
* Xake hiztegi lau eleduna.
* (Ingelesez) FICGS Doako posta-trukezko zerbitzaria.
* (Ingelesez) FICS Doako zerbitzaria.
* Lichess Doako zerbitzaria.
* (Ingelesez) Xakearean Legeak (jatorrizko bertsioa)
* (Gaztelaniaz) Xakearen Legeak
* Xakearen Legeak edo Araudia Euskaraz
* (Alemanez) (Ingelesez) (Gaztelaniaz) (Frantsesez) (Suedieraz) ICC Ordaindu beharreko internet kluba.
* Datuak: Q718
* Multimedia: Chess / Q718