OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Jennifer Dickson

Jennifer Dickson Sweetman (Piet Retief, Hegoafrika, 1936ko irailaren 17a – Ottawa, Kanada, 2025eko urtarrilaren 18a) Hegoafrikan jaiotako britainiar-kanadar argazkilaria izan zen.

## Bizitza

John Liston Dickson eta Margaret Joan Dicksonen alaba, Jennifer Dickson Hegoafrikako Mpumalanga probintziako Piet Retiefen jaio zen 1936ko irailaren 17an. 1954tik 1959ra, margolaritza eta estanpazioa ikasi zituen Londresko Unibertsitateko Goldsmiths' Collegen. 1960tik 1965era, Stanley William Hayterren ikaslea izan zen Parisko Atelier 17 arte eskolan. 1962an bakarkako lehen erakusketa egin zuen Londresen. 1965ean Grabatzaile eta Akuafortisten Errege Elkarteko kide egin zen.
Ikasketak amaitu ondoren, Ingalaterrako Brighton College of Arten hasi zen irakasten. Unibertsitate horretan grabatugintzako graduondoko programa bat jarri zuen martxan eta argazkilaritza ere irakatsi zuen.
1968an, Jamaikara joan zen Mendebaldeko Indietako Unibertsitatean arte eder eta aplikatuetan bekadun bisitari izateko.
1969an, Kanadara emigratu zuen eta bertan marrazkigintzako programa zuzendu zuen Montrealgo Saidye Bronfman zentroan. 1976an Royal Academy of Artserako hautatu zuten. Ottawan bizi izan zen eta eta Ottawako Unibertsitatean irakatsi zuen. Lorategien estetikaren bilakaerari hitzaldi ugari eman zituen.
Bere lanak Quebeceko Arte Ederren Museo Nazionaleko eta Kanadako Galeria Nazionaleko bildumetan daude.
1995ean Kanadako Ordena jaso zuen eta 2002an Victor Tolgesy arte saria.
Ronald Sweetmanekin ezkonduta zegoen eta Bill izeneko seme bat izan zuen. Ottawan hil zen 2025eko urtarrilaren 18an, 88 urte zituela.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 (Ingelesez) «Jennifer Dickson Sweetman» The Globe and Mail 2025-01-25 (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* 1 2 3 4 5 (Ingelesez) «Jennifer Dickson RA (1936 - 2025)» Royal Academy of Arts (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* 1 2 3 4 (Ingelesez) Berlin, Mira. «Jennifer Dickson» The Canadian Encyclopedia (Historica Canada) 2015-03-04 (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Jennifer Dickson» National Gallery of Canada (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Ingelesez) «Jennifer Dickson Biography (1936-2025)» Jennifer Dickson RA (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Frantsesez) «Dickson, Jennifer» Musée national des beaux-arts du Québec (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Ingelesez) «Mrs. Jennifer Dickson» The Governor General of Canada (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
# José María Basualdo

José María Basualdo Elexalde (Luiaondo, 1948ko azaroaren 18a - ), euskal txirrindulari profesionala izan zen 1971tik 1976ra arte. Hirutan irabazi zuen Espainiako Ziklo-kros Txapelketa.

## Palmaresa

1970
* Santikutz Klasika
* 2. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketan (amateur mailan)
1972
* Espainiako Ziklo-kros Txapelketa
* 5. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketan
1973
* Espainiako Ziklo-kros Txapelketa
* 8. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketan
1976
* Espainiako Ziklo-kros Txapelketa

## Emaitzak lasterketa nagusietan

| Lasterketa | 1971 | 1972 | 1973 | 1974 | 1975 | 1976 |
| Italiako Giroa | - | - | - | - | - | - |
| Frantziako Tourra | - | - | - | - | - | - |
| Espainiako Vuelta | - | - | - | - | - | - |
| Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa | - | 5.a | 8.a | - | - | 17.a |

## Taldeak

* Kas (1971-1976)

## Erreferentziak

* ↑ Urtekaria: José María Basualdo

## Kanpo estekak

* José María Basualdo - ProCyclingStats
* Datuak: Q617536
# Elijah Harper

Elijah Harper (Red Sucker Lake, Manitoba, 1949ko martxoaren 3a- Ottawa, Ontario, 2013ko maiatzaren 17a) kanadar legegilea izan zen. Ojibwa-creeak indiar herriko kidea izan zen. Manitobako Unibertsitatean ikasketak egiten ari zela, ez baitzen indiar ikasleentzako zerbitzurik, indiar ikasketen saila sortu zuen, eta indiar ikasleentzako aholku-bulegoa ere bai. Unibertsitatea utzita, Manitoba indiar anaidiarentzat lan egin zuen, erkidegoa sustatzeko ofizial gisa, Red Sucker Laken (1972-1973). 1974an creeaken aldeko proiektuetan lan egiten hasi zen. 1975etik 1977ra Manitoba probintziako ipar-arazoetarako analista gisa lan egin zuen. Red Sucker Lakera itzuli ondoren hango buruzagi izendatu zuten. 1981ean Manitobako iparraldeko ordezkari hautatu zuten, eta Manitobako Legebiltzarreko lehen indiarra izan zen. 1981-1986 bitartean beste zenbait kargu izan zituen, Iparraldeko Argindarraren Hedapenerako Lan taldeko buru, Indiar Arazoetako Batzordeko lehendakarikide, eta Ipar Arazoetako ministerioko laguntzaile, besteak beste. 1987an Ipar Arazoetako ministro izendatu zuten. Quebeceko autogobernu eskariari erantzunez, gobernu federalak zuzenketa bat egin zion Kanadako konstituzioari Meech Lake ituna deitua Quebec gizarte desberdintzat ezagutzeko eta lege-funtzio batzuk gobernu federaletik gobernu probintzialetara aldatzeko. Ituna gauza zedin, Kanadako eta bere hamar probintzietako Legebiltzarrek eman behar zuten bere onespena. Manitobako Legebiltzarrean Harperrek Meech Lake itunaren aurkako botoa eman zuen, indiarren arazoak aintzat hartuak ez zirelako. Jarrera horrek gobernu federal eta probintziala indiarrei buruzko politikak berriro aztertzera bultzatu zituen, eta Kanadako indiarren batasuna sendotu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q651597
* Multimedia: Elijah Harper / Q651597
# Hugh Le Caine

Hugh Le Caine (Kanada, 1914ko maiatzaren 27a - 1977ko uztailaren 3a) fisikaria, musikagilea eta musika tresnen egilea izan zen. Kanadako Ikerketa Kontseiluan fisikari gisa lan egiten zuela, hain gogoko zituen musika elektronikoa eta soinu berrien sormena lantzen jardun zuen etxean. Musika elektronikoaren aitzindaria da, eta hainbat musika-tresna asmatu zituen 1940ko hamarkadan, horien artean Sackbut sintetizadorea, gaur egun tentsioz kontrolaturiko lehen musika-tresnatzat hartua. Geroago, etxean egiten zituen lanak Ikerketa Kontseiluan lantzeko baimena eman zioten, eta egun osoan lan horretan aritzearen ondorioz musika-tresna eta obra berriak sortu zituen; horien artean Dripsody delakoa da ezagunena, ur-tanten hotsak besterik erabiltzen ez duen musika-lana.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q5931464
* Multimedia: Hugh Le Caine / Q5931464
# Lester Bowles Pearson

Lester Bowles Pearson (Toronto, Kanada, 1897ko apirilaren 23a - Ottawa, Kanada, 1972ko abenduaren 27a) Kanadako politikaria izan zen.

## Biografia

Kanadako enbaxadore izan zen Estatu Batuetan (1945-1946), Kanpo Arazoetarako ministroa (1948-1957), eta oposizio liberalaren buruzagia (1958-1963). 1957an Bakearen Nobel Saria eman zioten 1956. urteko Suezko krisialdia konpontzeko egin zuen ahaleginagatik.
Alderdi Liberalak 1963. urteko hauteskundeak irabazi zituenean, Kanadako Lehen Ministro izendatu zuten. 1967. urtean Quebeceko politika-arazoei aurre egin behar izan zien, eta urte hartako abenduan kargua utzi zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q128604
* Multimedia: Lester B. Pearson / Q128604
# John A. Macdonald

John Alexander Macdonald (1815eko urtarrilaren 11 – 1891ko ekainaren 6a) Kanadako lehenengo lehen ministroa izan zen, 1867ko uztailaren 1etik 1873ko azaroaren 5era arte, 1878ko urriaren 17tik 1891ko ekainaren 6ra arte errepikatuz.
* Datuak: Q128702
* Multimedia: John A. Macdonald / Q128702
# John George Diefenbaker

John George Diefenbaker (1895eko irailaren 18a - 1979ko abuztuaren 16a) Kanadako hamahirugarren lehen ministroa izan zen. Bere agintaldian ihardun zuen 1957 – 1963 aldian.
* Datuak: Q128614
* Multimedia: John Diefenbaker / Q128614
# Gerhard Herzberg

Gerhard Herzberg (Hanburgo, Alemania, 1904ko abenduaren 25a - Ottawa, Kanada, 1999ko martxoaren 3a) fisikaria izan zen. Jatorriz alemaniarra, kanadar hiritartasuna hartu zuen. Izan ere, naziek Alemaniatik egotzi zutelarik, Kanadako Saskatchewango Unibertsitatean irakasle izan zen (1935). Gero Chicagon eta Ottawan lan egin zuen. Analisi espektroskopikoaren ikerketen ondorioz, molekula askoren egitura elektronikoa eta geometria aurkitu zituen, besteak beste erro askeena. Herzbergen lanak direla eta, kometen atmosfera eta izar arteko espazioa hobeto ezagutzeko modua izan da. 1971ko Kimikako Nobel saria irabazi zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q76602
* Multimedia: Gerhard Herzberg / Q76602
# Hanna Neumann

Hanna Neumann, ezkongabetan Hanna von Caemmerer (Lankwitz, 1914ko otsailaren 12a – Otawa, 1971ko azaroaren 14a), matematikari alemaniarra izan zen, HNN luzapena deritzonaren eta bere izena daraman aieru baten egilea.

## Biografia

Lankwitzen jaio zen, gaur egun Berlinen (Alemania) dagoen herrixka batean. 1932an, Berlingo Unibertsitatean matrikulatu zen matematika ikasteko, eta lehen urtean senarra izango zena ezagutuko zuen, Bernhard Neumann matematikaria. Hala ere, haien arteko harremana hautsi egin zen nazismoaren gorakadarekinbatera. Bernhard judua zen eta Alemaniatik alde egin zuen Cambridgeko Unibertsitatean ikasten jarraitzeko (Erresuma Batua). Hanna, orduan, juduen lan akademikoaren suntsipenaren aurka borrokatzen ziren taldeetan sartu zen, eta horrek lan- eta ekonomia-arazoak ekarri zizkion.
Bere ikasketan 1931 urtean amaitu zituen eta Gotingako Unibertsitatean hasi zuen tesia, baina bi urte geroago, Ingalaterrara joan zen Bernhardekin elkartzeko, eta harekin harremanetan egon zen epistolar bidez. Urtebete geroago ezkondu ziren Cardiffen (1938).
Senar-emazte matematikariok Oxfordera joan ziren. Han, Hannak talde-teorian jarraitu zuen tesia, Olga Taussky-Todd algebristaren zuzendaritzapean, doktoregoa 1944an lortuz. 1940an, nazionalitate britainiarra eskuratzen dute eta unibertsitatean eskolak eman ditzake. 1963an, senar-emazteak Australiara joan ziren, eta Australiako Unibertsitate Nazionalean lortu zuten plaza irakasle titular gisa.
1957 urtean Hanna Neumannek taldeen teorian bere aierua esan zuen, eta Joel Friedmanek eta Igor Mineyevek modu independentean egiaztatu zuten 2011n.
Otawan hil zen garuneko aneurisma batetik, 1973an, hiri horretara hitzaldu batzuk ematera joan zelako.
10 doktoretza-tesi zuzendu zituen; baita Peter Michael Neumann matematikariaren ama izan zen.
Bere lanik ezagunena 1967an argitaratu zen Varieties of Groups da. Ohorezko oroimen australiar ugari jaso zituen.

## Erreferentziak

* 1 2 http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Neumann_Hanna.html
* ↑ Copia archivada. .
* ↑ Copia archivada. .

## Kanpo estekak

* Australian Dictionary of biography
* Datuak: Q71633
* Multimedia: Hanna Neumann / Q71633
# Tadjidine Ben Said Massounde

Tadjidine Ben Said Massounde (Domoni, Anjouan, 1933ko abenduaren 25a – Paris, 2004ko martxoaren 1a) Komoreetako estatuburua izan zen 1998tik 1999ra.
Ahmed Abdallahren koinatua izan zen. 1978tik ogasun publikoko finantza-zuzendari izan zen, eta 1988tik 1990era diruzain nagusi izan zen. Said Mohamed Djohar presidenteak Finantza eta Aurrekontu ministro izendatu zuen. Mohamed Taki Abdoulkarim presidenteak lehen ministro izendatu zuen 1996ko martxotik abendura.
1998ko azaroaren 6an Taki presidentea hil ondoren, Massounde herrialdeko behin-behineko presidente bihurtu zen. 1999ko apirilaren 30ean kargutik kendu zuten, Azali Assoumani koronelak zuzendutako estatu-kolpe militar batean.
# Lamelofono

Lamelofonoa musika tresna mota bat da, xafla edo mihi mehe batzuen bibrazioaren bitartez soinua ateratzen duena. Mihiak metalezkoak edo egurrezkoak izan daitezke, eta hatz puntekin sakatuz jotzen dira. Musugitarra eta hego-ekialdeko Afrikako mbira dira lamelofonoak.

## Erreferentziak

* ↑ García Ranz, Francisco. Los lamelófonos afrocaribeños. La Manta y La Raya, 2019ko martxoa, lamantaylaraya.org (Noiz kontsultatua: 2025-1-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q936762
* Multimedia: Lamellaphones / Q936762
# Mbira

Mbira shona herriaren musika tresna tradizionala da, lamelofonoa zehazki, Zimbabwen eta Malawin erabiltzen dena. Mbira/sansia egiteko eta jotzeko artea UNESCOren Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialaren zerrendan dago 2020tik.
Egurrezko taula bat da, gainean metalezko mihi mehe batzuk (giltzak) itsatsita dituena; batzuetan, kalabaza edo zurezko erresonantzia-kaxa baten gainean ezartzen da. Koilara-kirtenak edo bizikletako gurpil-izpiak erabiltzen dira giltzak egiteko, eta hatz puntekin jotzen da.

## Erreferentziak

* 1 2 Art of crafting and playing Mbira/Sansi, the finger-plucking traditional musical instrument in Malawi and Zimbabwe. ich.unesco.org (Noiz kontsultatua: 2025-1-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1467960
* Multimedia: Mbira / Q1467960
# Agiña (Lesaka)

    Agian Hagin edo Aginaga bilatzen ari zinen.
Agiña Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko mendia da, Lesakan dagoena, Bortziriak eskualdean. Mendi gaina 618 metroko garaieran dago. Lesakatik Oiartzunera doan NA-4000 errepidea hegoaldeko mazelatik igarotzen da, 534 metroko altueran.
Bertan dago Agiñako estazio megalitikoa. Bestalde, 2009an egindako indusketa kanpainan, Burdin Aroko eremu harresitu bat aurkitu zen tontorrean. Bestalde, 1958an Jorge Oteizak Aita Donostiari oroitarria multzo artistiko-monumentala eraiki zuen hegoaldeko hegalean.

## Irudi galeria

* San Anton urtegia
* Bunkerra gailurrean
* Bera eta Larhun, Ibanteli eta Arxuria mendiak
* Aita Donostiari oroitarria

## Erreferentziak

* ↑ Agiña. euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-5).
* ↑ Arotzena, Aitor. Burdin Aroko harresia topatu du arkeologo talde batek Agiñako kaxkoan. Ttipi-ttapa, 2009ko irailak 14, erran.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-5).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20492297
# Gabarra

Gabarra edo kabarra ibai edo kanal batean merkantzia astunak garraiatzeko erabiltzen den hondo zapaleko ontzia da, sakonera txikiko ibilguetarako aproposa. Euskarazko kabarra bide da jatorrizko izena, gaztelaniarako ere. Ontzi honen zorua erabat laua izaten da. Gabarra gehienak ez dira autopropultsatuak eta atoiontzi baten beharra dute tiratzeko edo bultzatzeko.

## Athleticen gabarra

Athletic futbol-taldearentzat gabarrak esanahi berezia du. Talde honek txapelketaren bat irabazten duenean garaipena ospatzeko bere gabarra erabiltzen du Ibaizabalen zehar nabigatuz.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herria itsastarra; San Juan baleontzitik. Elkar/Lekuko, 45 or. ISBN 978-84-9027-383-8..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16518
* Multimedia: Barges / Q16518
# Laetoli

Laetoli historiaurreko aztarnategi bat da. Ngorongoro barrutiko Enduleni eremuan dago, Arusha eskualdean (Tanzania). Aztarnategia Plio-Pleistozenoan datatuta dago, eta ezaguna da sumendi-errautsetan kontserbatutako hominido-aztarnengatik. Laetoliko zztarnategia (G aztarnategia) Olduvaitik 45 km hegoaldera dago. Lekua eta aztarnak Mary Leakey arkeologoak eta bere taldeak aurkitu zituzten 1976an, eta 1978an induskatu zituzten. Oinen inpresioen azterketan oinarrituta, «Laetoliko Lorratzek» Pliozenoko hominidoen bipedismoaren teoriaren froga sinesgarriak ekarri zituen, eta zientzialarien eta publikoaren aldetik errekonozimendu garrantzitsua jaso zuen. 1998az geroztik, Tanzaniako Museo Nazionaleko Amandus Kwekasonen eta New Yorkeko Unibertsitateko Terry Harrisonen zuzendaritzapean jarraitu dute espedizio paleontologikoek, eta, horiei esker, hominidoen dozena bat aurkikuntza berri baino gehiago berreskuratu ahal izan dituzte, baita paleoekologia zehatz-mehatz berreraiki ere. Aztarnategia Tanzaniako Gune Historiko Nazional gisa erregistratuta dago.
Duela 3,7 milioi urte datatuak, garai hartan hominidoen bipedismoaren frogarik zaharrena ziren. Ondoren, Ardipithecus ramidusen fosil zaharragoak aurkitu zituzten, bipedismoa iradokitzen duten ezaugarriekin. Aztarnekin batera beste aurkikuntza batzuk ere egin zituzten Laetolin, hominidoen eta animalien hezurren aztarnak, esaterako. Eskeletoaren aztarnen eta egituraren azterketak argi erakutsi zuen bipedismoak garuna handitu baino lehen lortu zuela Hominina taldeak. Espezie mailan, arrastoa egin zuen Homininaren identitatea zehaztasunez interpretatzea zaila da; Australopithecus afarensis da gehien proposatu den espeziea.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Harrison, Terry. (2011-01-27). Paleontology and Geology of Laetoli: Human Evolution in Context: Volume 2: Fossil Hominins and the Associated Fauna. Springer Science & Business Media ISBN 978-90-481-9962-4. (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
# Zhoukoudian

Zhoukoudiango Pekingo gizakiaren gunea$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Sarrera ||
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | iii, iv |
| Erreferentzia | 439 |
| Kokalekua | |
| Eskualdea$^2$ | Asia eta Ozeania |
| Izen ematea | 1987 (XI. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Zhoukoudian (txineraz: 周口店, pinyineraz: Zhōukǒudiàn), Txinako Herri Errepublikako Beijing udaltasunean dagoen leize sarea da. Bertan, Txinako arkeologiaren aurkikuntzarik garrantzitsuenak egin dira, tartean, duela 700.000 eta 200.000 urte bitarteko "Pekingo gizakia".

## Lehen arrastoak

Pekingo gizakia dagoen gunea Johan Gunnar Anderssonek aurkitu zuen 1921ean eta ondorengo bi urteetan, Otto Zdanskik lehen giza arrastoak atera zituen bertatik.

## Ikus, gainera

* Txinako geografia

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Zhoukudiani buruzko informazioa Unescoren webgunean.
* Datuak: Q499552
* Multimedia: Zhoukoudian / Q499552
# Steinheim an der Murr

Steinheim an der Murr Alemaniako hiri-udalerri bat da, Baden-Württemberg estatuan. Azken zentsuaren arabera 12.082 biztanle zituen, 23,18 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61707
* Multimedia: Steinheim an der Murr / Q61707
# Mauer (Baden)

Mauer Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, [[Rhein-Neckar barrutia|Rhein-Neckar]] barrutian. 2014an 3.946 biztanle zituen 6,3 kilometro koadrotan banatuta.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q81937
* Multimedia: Mauer (Baden) / Q81937
# Olduwaiko arroila

Olduwaiko arroila Tanzaniako arroila eta historiaurreko aztarnategia da, Victoria aintziraren hego-ekialdean dagoena. Lurrazaletik 100 metrotarainoko sakoneran aurkitu dira aztarnak, bost geruzatan. Hominidoen aztarna fosilak eta harrizko lanabesak aurkitu dira besteak beste Olduwain.
Aztarnategi paleoantropologokorik inportanteena da. Mary eta Louis Leakey britainiar-kenyar arkeologoek arroila induskatu dute eta, bere lanei esker, giza eboluzioaren hastapenak hobeto ulertzen ditugu.
Homo habilis, agian lehenengo giza espeziea, bertan bizi zen duela 1,9 milioi urte; gero Paranthropus boisei bere garaikidea (duela 1,8 miloi urte) eta Homo erectus (duela 1,2 milioi urte) agertu ziren. Homo sapiens duela 17.000 urte bizi zen arroilan.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Colin Renfrew & Paul Bahn. (2007). Archaeology Essentials. (2. argitaraldia) Londres: Thames & Hudson Ltd.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q217043
* Multimedia: Olduvai Gorge / Q217043
# Ceprano

Ceprano Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. 8.116 biztanle ditu, 38,03 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Cepranok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Arce Castro dei Volsci Falvaterra Pofi Ripi San Giovanni Incarico Strangolagalli

## Kanpo estekak

* Datuak: Q116716
* Multimedia: Ceprano / Q116716
# Koobi Fora

Koobi Fora Kenyako aztarnategi arkeologiko bat da, Turkana lakuaren ondoan dagoena.
Koobi Forako maila estratigrafikoak bi ataletan banatzen dira. Lehenengoa sedimentu zaharrenek osatzen dute, 1,9 - 1,8 milioi urte ingurukoak, eta Olduvaiense motako giza fabrikazioko artefaktuak dituzte.
Bigarren atalak 1,6 - 1,4 milioi urteko kronologia du eta bertan Karari industriako artefaktuak aurkitu ziren.
Koobi Foran ere giza fosil ugari aurkitu dira, eta horien artean lehen Homo habilis nabarmendu behar da.

## Kanpo estekak

* Koobi Fora Research Project (ingelesez)
* Datuak: Q1968136
* Multimedia: Koobi Fora / Q1968136
# Sungir

Sungir 1955ean Goi Paleolitoko historiaurreko aztarnategia da. Errusian dago, Moskutik 200 ekialdera dago, Vladimirren kanpoaldean. Homo sapiens fosilak hain iparraldeko latitudean aurkiutako aztarnategirik zaharrenetako bat da.

## Aurkikuntza

Aztarnategia 1957 eta 1977 artean induskatu zuten. Gizon heldu baten hilobia aurkitu ondoren, Otto N. Bader errusiar arkeologoak 1969an induskatu zabaldu eta bi mutilen ehorzketa bateratua aurkitu zuen, beste pertsona baten femurrarekin batera. Hasieran umeetako bat neska zela identifikatu zuten, baina 2017an egindako analisi genetikoek lurperatutako gorpu guztiak gizonezkoak zirela ikusi zuten. Gunearen data duela 30.000 urte inguruan kokatu zuten arkeologoek, baina 2017an egindako DNA analisi batek 34.000 urteko adina proposatu zuen .
Bi umeak 3 metroko luzerako hobi batean etzanda zeuden, okre gorrizko geruza baten gainean, haien hezurdurak forma simetriko bat osatuz, bakoitza mamut-bolizko lantza batez lagunduta.
Sungirren lurperatutako hiru gizabanakoek aparteko objektuez lagunduta zeuzkan, tartean, 13.300 bolizko pieza mamutetatik ateratakoak, jatorriz beren arropetan jositakoak izango zirenak . Halako piezak sortu eta josteko lanak 10.000 orduko lana hartuko zuela gutxienez kalkulatu dute.
Apainduraren aberastasunak paleolito garaiko estraitifikazio sozialaren falta zalantzan jartzen duen Europako hilobietako bat da Sungirrekoa. Alde horretatik, eta Arene Candide Liguriako leizean aurkitutako Printzearekin eta Okzitaniako Saint-Germain-de-la-Rivièreko damarekin lotzen da aurkikuntza hau.

## Erreferentziak

* 1 2 Sikora, Martin; al.. (2017). «Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers» Science 358 (6363): 659–662. doi:10.1126/science.aao1807. PMID 28982795..
* ↑ Sophie Archambault de Beaune, Qu'est-ce que la préhistoire ?, Folio, 2016, p. 256
* ↑ (Ingelesez) Graeber, David. (2021). «3. Unfreezing the Ice Age» The dawn of everything : a new history of humanity. ISBN 978-0-374-72110-7. PMC 1284998482. (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1779534
* Multimedia: Sungir / Q1779534