OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Malakita berde

Malakita berdea konposatu organiko aromatikoa da C$_{23}$H$_{25}$ClN$_2$ formula duena, trifenilmetanoaren familiakoa. Solido urdin-berdexka da, malakita minerala bezala eta horregatik du izen hori kimikoki harremanik ez badute ere. Tindagai, pH adierazle eta pestizida gisa usatzen da.

## Sintesia

Malakita berdearen sintesi bi bat Michler-en zetona Grignard-en erreaktibo baten bidez, fenilmagnesio kloruroa preseski, tratatuz abiatzen da. Lehen urratsean tarteko alkohol tertziario bat eratzen da.
Bigarren urrats gisa, alkohol tertziarioa ingurune azido sendotan hidrolizatzen da karbokatioi egonkor bat eratzen delarik, kloruro gisa malakita berdea dena.
Beste bide bat da N,N-dimetilanilina eta bentzaldehido nahastea tratatzea azido sulfurikooz kontzentratuz edo zink kloruroz.

## pH adierazle

Gorago esan bezala, malakita berdea pH adierazle gisa usatzen da, bi kolore-trantsizio baitauzka. Lehen tantsizio-zona 0,2 - 1,8 pH tartean gertatzen da kolore horitik urdin bedexkara. Bigarren trantsizio-zonan, 11,5 - 13,2 pH tartean urdin-bedexkatik kolorge izatera.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Malachite Green» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-05-04).
* ↑ Hauptmann, Siegfried. (1991). Organische Chemie. (Nachdr. d. 3. Aufl., Leipzig 1991. argitaraldia) Dt. Verl. für Grundstoffindustrie ISBN 978-3-342-00280-2. (Noiz kontsultatua: 2024-05-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q408815
* Multimedia: Malachite green / Q408815
# Dapoxetina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Dapoxetina Isurketa goiztiarra tratatzeko erabiltzen duten farmakoa da. Serotoninaren birkaptazioaren inhibitzaile selektiboen klaseko antidepresibo moduan sortu zuten baina ez zen oso eraginkorra. Europako zenbait herrialdetan, hala nola Finlandia, Suedia, Portugal, Austria eta Alemania, onartu dute.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Farmakoak Hiztegia] [2022]
* ↑ PRILIGY (Dapoxetin) erhält die Zulassung für die Behandlung der Ejaculatio praecox in Deutschland

## Kanpo estekak

* Datuak: Q424965
* Multimedia: Dapoxetine / Q424965
# Lebomepromazina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Lebomepromazina eragin farmakologiko neuroleptiko motako farmako antipsikotiko tipikoa da, fenotiazinen taldekoa.
Lebomepromazina garuneko dopamina-hartzaileak blokeatuz jarduten duen farmakoa da. Dopaminak garuneko zelulen arteko bulkaden transmisioan parte hartzen du. Garunean dopamina gehiegi dagoenean, hartzaileen gehiegizko estimulazioa gertatzen da, eta horiek portaera aldatzen dute. Lebomepromazinak hargailu horiek blokeatzen ditu eta gehiegizko estimulazioa saihesten du, gaixotasun mentala kontrolatzen lagunduz.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Farmakoak Hiztegia] [2022]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q417204
* Multimedia: Levomepromazine / Q417204
# Tramadol

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Tramadol analgesiko opioide bat da, bizkarrezur-muineko eta burmuineko nerbio-zelula espezifikoetan eraginez mina arintzen duena. Bere portaera ezohikoa da morfina motako beste opioide batzuekin alderatuta. Tramadola ahoz eman ondoren, dosiaren %40 baino gehiago xurgatzen da, aldi berean beste medikamentu batzuk hartzen diren alde batera utzita. Bioerabilgarritasuna %20 ingurukoa da.
Tramadolak muskulu-afinitate handia du, eta proteina plasmatikoekin duen lotura %20koa da. Kontzentrazio plasmatiko maximoa eman eta 3 ordura lortzen dugu. Bizitza erabilgarria ez da 6-8 ordutik gorakoa.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Farmakoak Hiztegia] [2022]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q407592
* Multimedia: Tramadol / Q407592
# Doxiziklina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Doxiziklina tetraziklinen taldeko antibiotiko bat da, bakterio gram-positiboen eta gram negatiboen hazkuntza eta hedapena prebenitzen duena. Pneumonia eta beste infekzio batzuk tratatzeko erabiltzen dute, hala nola Lyme gaitza, aknea, akne arrosa, gaixotasun periodontala eta malaria. Doxiziklina 1957an patentatu eta 1967an merkaturatu zuten. Baimenduta dago zenbait animalia-espezietan erabiltzea, baina debekatuta dago esnea ekoizten duten behiei ematea

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Fischer, Janos; Ganellin, C. Robin. (2006). Analogue-based Drug Discovery. John Wiley & Sons, 489 or. ISBN 9783527607495..
* ↑ ACSA. (2014-6-9). «Albaitaritza-botiken hondakinek eztian eta esnean eragiten duten Arriskuaren Balioztatzea» Elika.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q422442
* Multimedia: Doxycycline / Q422442
# Psilozina

Psilozina (4-hidroxi-N,N-dimetiltriptamina) psilozibinatik eratorritako alkaloide bat da, onddo haluzinogeno gehienetan dagoena. Propietate enteogenoak ditu. Uste da O-azetilpsilozina psilozina-profarmakoa dela.
Albert Hofmann kimikari suitzarrak, Hans Tscherter laborategiko teknikariarekin batera, psilozina eta psilozibina isolatu zituen lehen aldiz Sandoz laborategietan, onddo haluzinogenoetatik abiatuta, 1959an.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Bauer, Barbara E.. (2019-09-18). «The State of the Art of Psilacetin (4-AcO-DMT)» Psychedelic Science Review.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q409150
* Multimedia: Psilocin / Q409150
# Metileno urdin

Metileno urdina C$_{16}$H$_{18}$ClN$_3$S formula duen koloratzaile organikoa da. Laborategian usu erabiltzen da mikroskopio prestakinak tindatzeko, eta baita ehun-zuntz naturalak tindatzeko ere.
Disolbagarria da uretan (kolore urdina hartzen du), kloroformoan eta etanolean.
Tindagai edo koloratzaile basikoa da. Horrek esan nahi du tindagaiaren alde basikoa dela kolorea ematen duena. Zitologian, zelularen osagai azidoak (esaterako, nukleoa) tindatzen ditu. Mikrobiologian ere erabiltzen da bakterioak tindatzeko (tindaketa bakunean, adibidez). Kasu honetan %1eko ur-disoluzioan erabili ohi da.
Medikuntzan ere aplikazioak ditu. Antiseptiko gisa erabiltzen da modu topikoan, larruazalean jarriz ebakuntzak egin aurretik. Onddoen eta hainbat bizkarroiren aurkako jarduera duenez, infekzio fungiko edo parasitarioen aurkako tratamenduan erabiltzen da, batez ere akuikulturan.
Ezaugarri erreduktoreak dituenez, odoleko gaixotasun baten tratamenduan gomendatzen da, metahemoglobinemian. Hemoglobinaren burdina, gaixotasun honetan eraldatuta dagoena, bere egoera normalera erreduzitzen du. Zain barneko bidetik aplikatu ohi da.

## Erreferentziak

* ↑ Metileno URA, Uraren Euskal Agentzia
* ↑ Methylene Blue The American Society of Health-System Pharmacists, 2022ko Otsaila

## Kanpo estekak

* Datuak: Q422134
* Multimedia: Methylene blue / Q422134
# Prometazina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Prometazina lehen belaunaldiko farmako antihistaminikoa eta antiemetikoa da, histaminaren H$_1$ hartzailearen antagonista gisa jarduten duena.

## Erabilera

Medikamentua antialergiko gisa erabiltzen dute, bai ahotik hartuta, bai kreman aplikatuta. Eragin lasaigarri handiak ere izan ditzake, eta, herrialde batzuetan, insomniorako agintzen dute, bentzodiazepinak kontraindikatuta daudenean. Difenhidraminarekin gertatzen den bezala, prometazinak loaren latentzia gutxitzen du, baina ez du loaldi osoa handitzen. Bi konposatu horiek bereziki erabilgarriak dira erreakzio alergiko akutuen edo eragin dezakeen azkura dela-eta ondo lo egin ezin duten pazienteentzat.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Farmakoak Hiztegia] [2022]
* ↑ (Ingelesez) Deitrick, Christine L.; Mick, Diane J.; Lauffer, Vickie; Prostka, Eloise; Nowak, Daniel; Ingersoll, Gail. (2015eko otsaila). «A Comparison of Two Differing Doses of Promethazine for the Treatment of Postoperative Nausea and Vomiting» Journal of PeriAnesthesia Nursing 30 (1): 5–13. doi:10.1016/j.jopan.2014.01.009..
* ↑ (Ingelesez) Zaman, H; Sampson, SJ; Beck, AL; Sharma, T; Clay, FJ; Spyridi, S; Zhao, S; Gillies, D. (2017ko abendua). «Benzodiazepines for psychosis-induced aggression or agitation» The Cochrane database of systematic reviews 12 doi:10.1002/14651858.CD003079.pub4..
* ↑ (Ingelesez) Schatzberg, Alan F.; Nemeroff, Charles B.. (1998). Textbook of psychopharmacology. (2. argitaraldia) Washington, DC [u.a.]: American Psychiatric Press ISBN 0880488174..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q422970
* Multimedia: Promethazine / Q422970
# Erranitidina

Erranitidina histaminaren errezeptorea den H$_2$ren antagonista bat da, urin gastrikoaren ekoizpena inhibitzen duena eta normalean ultzera peptikoaren eta errefluxu gastroesofagikoaren tratamenduetan erabiltzen dena. Glaxok (orain GlaxoSmithKline) 1977an garatu zuen eta 1981ean salmentak hasi ziren. 1988an munduko farmakorik salduena izan zen. Ordutik, botika eraginkorragoek, omeprazola adibidez ordezkatu dute. Larruazalpetik administratzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Lednicer, Daniel, ed. Chronicles of Drug Discovery. 3 John Wiley & Sons, 45–81 or. ISBN 978-0-8412-2733-0..
* ↑ Arrate Plazaola eta beste asko. Gipuzkoako osasun-barrutian urgentzia onkologikoak tratatzeko protokoloa. , 34 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423037
* Multimedia: Ranitidine / Q423037
# Tioridazina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Tioridazina eragin farmakologiko neuroleptiko motako farmako antipsikotiko tipikoa da, fenotiazinen taldekoa.
Lehen eskizofrenia eta psikosia tratatzeko askotan erabiltzen zuten, baina 2005ean arritmia akutuak sortzen zituela jakin zituztenean, Novartisek bere salmenta utzi zuen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Withdrawal of thioridazine» Australian Prescriber 30 (3): 82. 2007ko ekaina.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q58375
* Multimedia: Thioridazine / Q58375
# Trietanolamina

Trietanolamina base organiko nitrogenatua da [(HOCH$_2$CH$_2$)$_3$N; 2,2',2"-Nitrilotrietanola]. Likido kolorge likatsua da, eta amoniako-usain pixka bat du. 21,2 °C-an likidotzen da eta 335 °C-an irakiten du. Uretan, kloroformoan eta alkoholean ongi disolbatzen da, baina nekezago bentzenoan eta eterrean. Sukoia da. Amoniakoa etileno oxidoarekin erreakzionaraziz lortzen da. Detergente, plastifikatzaile, intsektu-hiltzaile eta emultsionatzaile gisa, ehunak irazgazgaitz egiteko, kautxu eta gomen azeleratzaile gisa eta abar erabiltzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q424314
* Multimedia: Triethanolamine / Q424314
# Difenhidramina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Difenhidramina antihistaminiko, lasaigarri eta hipnotiko bat da, efektu antimuskarinikoak dituen sendagai antikolinergiko eta eskopolaminaren alternatiba sintetiko gisa aurkitua.
Difenhidramina lehen antihistaminiko ezagunetako bat izan zen: 1943an George Rieveschlek asmatu eta, handik gutxira, 1946an, bere erabilera komertziala onartu zuten. Sendagaia Benadryl, Pfizerrek eta Dimedrol bezala erregistratutako produktua, markapean saltzen dute baita generiko moduan ere.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «George Rieveschl, 91, Allergy Reliever, Dies.» The New York Times 2007/09/29.
* ↑ (Ingelesez) Ritchie, James. (2007/09/24). «UC prof, Benadryl inventor dies» Business Courier of Cincinnati.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q413486
* Multimedia: Diphenhydramine / Q413486
# Metil isozianato

Metil isozianatoa (MIC) konposatu organiko bat da, C2H3NO molekula duena. Konposatu hau hainbat pestizida ekoizteko erabiltzen dute (karbaril, karbofurano, metomilo eta aldicarb). Oso molekula toxikoa da, osasunarentzat oso kaltegarria eta Bhopaleko istripuan garrantzi handia izan zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi Terminologikoa] [2009]
* ↑ (Ingelesez) BBC News. (2010-6-7). Bhopal trial: Eight convicted over India gas disaster. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q410431
* Multimedia: Methyl isocyanate / Q410431
# Metilamina

Metilamina, aminarik sinpleena da, CH$_3$NH$_2$ formula kimikoarekin. Amoniakoaren eta alkohol metilikoaren katalisi erreakzioz lortzen den gas kolorgea da. -6,8 °C-an irakiten du eta -92,5 °C-an solidotzen da. Amoniako-usaina du. Uretan, alkoholetan eta eterretan disolbatzen da, eta normalean uretan disolbatutako soluzioetan saltzen da (% 30-40ko kontzentrazioetan). Bi egoeretan, likido gisa eta gas gisa, sukoia da, eta gasak begiak eta arnas aparatua erretzen ditu. Erabilera nagusiak hauek dira: tindagaiak, intsektizidak, sendagaiak, argazki-errebelatzaileak egiteko, eta abarretarako. Polimerizazio-erreakzioak moteldu edo eragozteko eta erregaien gehigarri gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q409304
* Multimedia: Methylamine / Q409304
# Dimetil sulfoxido

Dimetil sulfoxidoa (DMSO) (CH$_3$)$_2$SO$_2$ formulako organosufre-konposatua da. Likido kolorgea da 189 °C-an irakiten duena. Higroskopikoa eta sukoia da. Disolbatzaile polar aprotiko inportantea da substantzia polar zein ez-polarrak disolbatzen dituena eta nahaskorra da uretan zein disolbatzaile organiko askotan.
Prozesu kimiko askotan disolbatzaile moduan usatzen da. Bestetik medikuntzan kolpeek sortutako hanturak tratatzeko eta analgesiko gisa erabiltzen da azalean zehar oso erraz barneratzen delako gorputzean.

## Sintesia

Dimetil sulfoxidoa lehen aldiz Alexander Zaytsev-ek sintetizatu zuen 1867an. Industrialki papera produzitzeko Kraft prozesuaren azpiproduktu gisa ekoizten da dimetil sulfuroa oxidatuz oxigenoarekin edo nitrogeno dioxidoarekin.

## Erreakzio nagusiak

DMSOaren sufrea nukleozale gisa jokatzen du elektroizale ahulen aurrean eta oxigenoa nukleozalea da elektroizale sendoen aitzinean.
Adibidez, metil ioduroarekin trimetilsulfonio ioduroa eratzen du:
    (CH$_3$)$_2$SO + CH$_3$I → [(CH$_3$)$_3$SO]I
Sintesi organikoan DMSO oxidatzaile leun moduan jokatzen du eta sulfonioak oinarri duten hainbat oxidazio-erreakzioetan erreaktiboa da hala nola, Pfitzner-Moffatt oxidazioan, Corey-Kim oxidazioan eta Swen oxidazioan.
DMSO gatz asko disolbatzeko gaitasuna duenez estekatzaile arrunta da koordinazio-kimikaren alorrean.

## Erreferentziak

* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
* ↑ Ullmann's encyclopedia of industrial chemistry. (Sixth edition. argitaraldia) 2002 ISBN 978-3-527-30673-2. PMC 751968805. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
* ↑ (Ingelesez) Epstein, W. W.; Sweat, F. W.. (1967-06-01). «Dimethyl Sulfoxide Oxidations» Chemical Reviews 67 (3): 247–260. doi:10.1021/cr60247a001. ISSN 0009-2665. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
* ↑ (Ingelesez) Tidwell, Thomas T.. (1990). «Oxidation of Alcohols by Activated Dimethyl Sulfoxide and Related Reactions: An Update» Synthesis 1990 (10): 857–870. doi:10.1055/s-1990-27036. ISSN 0039-7881. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
* ↑ (Ingelesez) Calligaris, Mario. (2004-02-01). «Structure and bonding in metal sulfoxide complexes: an update» Coordination Chemistry Reviews 248 (3): 351–375. doi:10.1016/j.ccr.2004.02.005. ISSN 0010-8545. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q407927
* Multimedia: Dimethyl sulfoxide / Q407927
# Dimetil sulfona

Dimetil sulfona edo (metanosufonil)metano IUPACen nomenklaturaren arabera organosufre-konposatua da (CH$_3$)$_2$SO$_2$ formula duena. Sulfonarik sinpleena da. Solido kolorge eta nahikoa geldoa da, tenperatura handiei deskonposatu gabe eusteko gain dena.
Naturan landare batzuetan eta itsas gaineko atmosferan aurki daiteke. Elikagai-osagarri gisa merkaturatzen da.
Polarra eta termoegonkorra delako tenperatua altuko disolbatzaile gisa usatu izan da industrian.

## Sintesia

Sulfona organiko gehienen kasuan bezala oxidazioz sintetizatzen da. Dimetil sulfuroa hidrogeno-peroxidoz tratatzen da eta prozesuan tarteko produktu gida dimetil sulfoxidoa eratzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Dimethyl sulfone | 67-71-0» ChemicalBook (Noiz kontsultatua: 2022-11-10).
* ↑ Encyclopedia of reagents for organic synthesis. Wiley 1995 ISBN 0-471-93623-5. PMC 32779383. (Noiz kontsultatua: 2022-11-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423842
* Multimedia: Dimethyl sulfone / Q423842
# Trimetilamina

Trimetilamina giro-tenperaturan gasa den amina da, formula kimiko hau duena: (CH$_3$)$_3$N. Amina tertziarioa da. Erraz kondentsatzen da. Uretan, alkoholean eta eterrean aise urtzen da. Metanola eta amoniakoa katalizatzaile bat aurrean dela tenperatura beroan erreakzionatzean eratzen da. Sukoia da; eta, irentsiz gero, pozoitsua. Sintesi organikoetan, desinfektatzaileak ekoizteko, flotazio-eragile gisa, intsektuak erakartzeko, plastikoak ekoizteko eta abarretarako erabiltzen da.
Kontzentrazio txikian, "arrain"-usaina du; kontzentrazio handian, berriz, amoniakoa gogorarazten du. Animalia eta landareen deskonposizioan sortzen da. Bera da, adibidez, arrain ustelaren usainaren sortzailea.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423953
* Multimedia: Trimethylamine / Q423953
# Metokarbamol

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Metokarbamola muskulu-erlaxatzailea da, muskulu-espasmoetan erabilgarria dena. Beste muskulu-erlaxatzaile batzuk bezala, gaixotasun kronikoetan ez da hain eraginkorra.
Metokarbamola hauts zuri bat da, uretan eta kloroformoetan apenas disolbagarria, baina alkoholetan disolbagarria. Guaifenesina karbomatoa da.
Metokarbamola ahoz hartzen dugu, monofarmako moduan edo analgesiko/antiinflamatorioekin- adibidez parazetamolarekin, azido azetilsalizilikoarekin edo ibuprofenoarekin- batera.

## Erreferentziak

* ↑ Gipuzkoako Sendagileen Elkargo Ofiziala. Hiztegia. .
* ↑ Valtonen, E. J.. (2008ko abuztua). «A double-blind trial of methocarbamol versus placebo in painful muscle spasm» Current Medical Research and Opinion 3 (6): 382–385. doi:10.1185/03007997509114791..
* ↑ Elenbaas, JK. (1980ko urria). «Centrally acting oral skeletal muscle relaxants.» American journal of hospital pharmacy 37 (10): 1313-23..
* ↑ Bruce, RB; Turnbull, LB; Newman, JH. (1971ko urtarrila). «Metabolism of methocarbamol in the rat, dog, and human» Journal of pharmaceutical sciences 60 (1): 104..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q411456
* Multimedia: Methocarbamol / Q411456
# Metandienona

Metandienona, metandrostenolona ere deitua, ahozko anaboliko bat da, 1955ean CIBAk garatua. Proteinetan efektu metaboliko handia sortzen duen substantzia kimiko bat da, hau da, bere sintesia sustatzen du, muskulu-ehunaren handitzea babesten baitu. Oso erabilia da kulturismoan eta beste kirol batzuetan errendimendua handitzeko. Substantzia dopatzailetzat hartzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q417194
* Multimedia: Metandienone / Q417194
# Ivermectina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Ivermectina sendagai bat da, bizkarroi mota askok eragindako gaitzen tratamenduan erabiltzen dena. Besteak beste, eraginkorra da pediculosis capitisa, hazteria, miiasia, elefantiasia, onkozerkosia, estrongiloidiasia, askariasia eta trikuriasia tratatzeko. Aho bidez har daiteke, edo larruazalean eman kanpoko infestazioei aurre egiteko. Munduko Osasun Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago. 1975ean aurkitu eta 1981ean hasi zen medikuntzan erabiltzen; aurkitzaileek, William C. Campbellek eta Satoshi Ōmurak, Medikuntzako Nobel saria jaso zuten 2015ean.

## Historia

Satoshi Ōmura izan zen avermectina garatzeko lehen pausoa eman zuen ikertzailea. Mikrobiologoa izaki, eta gai naturaletatik konposatuak isolatzen aditua, lurrean bizi diren Streptomyces bakterioetan jarri zuen arreta, ezaugarri antibiotikoak dituzten konposatu ugari sortzen dituztelako. Bakterioak laborategian hazteko metodologia findu zuen, eta konposatu eraginkorrenak sortzen zituzten espezieak aukeratu zituen; guztira, 50 espezie. Tartean Streptomyces avermitilis zegoen, avermectinaren iturria, hain justu.
William C. Campbell biologoak eman zion jarraipena Ōmuraren lanari. Streptomyce-kulturak eskuratu, eta haien eraginkortasuna aztertu zuen. Haietako bat abereen bizkarroiei aurre egiteko bereziki eraginkorra zela ohartu zen. Isolatu zuen, eta avermectina deitu zion. Gerora, kimikoki eraldatu, eta beste konposatu bat sortu zuen, are eraginkorragoa: ivermectina. Gizakietan egindako probetan frogatu zuten benetan eraginkorra zela filariasia, onkozerkosia, eta era horretako gaixotasunak tratatzeko, eta, geroztik, ivermectinan oinarrituta sortu dira bizkarroiek eragindako gaitzak tratatzeko hainbat botika.

## Erreferentziak

* ↑ Ivermectin. The American Society of Health-System Pharmacists, drugs.com (Noiz kontsultatua: 2020-3-22).
* ↑ World Health Organization Model List of Essential Medicines. 21st List. 2019. apps.who.int (Noiz kontsultatua: 2020-3-22).
* ↑ Mehlhorn, Heinz. Encyclopedia of parasitology. 646. orrialdea, Springer, ISBN 978-3-540-48994-8, books.google.es (Noiz kontsultatua: 2020-3-22).
* 1 2 3 Galarraga Aiestaran, Ana. Medikuntzako Nobel Saria, zizare bizkarroiek eragindako gaitzen eta malariaren aurkako terapiak asmatu dituztenentzat. Elhuyar aldizkaria, 2015/10/05, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2020-3-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q415178
* Multimedia: Ivermectin / Q415178
# Karfentanilo

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Karfentaniloa morfinaren μ hartzaileen opioide agonista hutsa da. Albaitaritzan dardo lasaigarrien bidez animalia handiak, hala nola elefanteak eta hartzak, anestesiatzeko erabiltzen dute. Gizakietan ere erabili izan da, opioide hartzaileen irudi medikoetarako, baita injekzio, intsuflazio edo inhalazio bidez kontsumituriko legez kanpoko droga gisa ere. Karfentaniloari lotutako heriotzak izan dira.
Karfentaniloak gizakiengan dituen ondorioak eta albo-ondorioak beste opioide batzuenen antzekoak dira, eta honako hauek hartzen dituzte barnean: euforia, erlaxazioa, mina arintzea, begi-niniak hertsatzea, logura, sedazioa, bihotz-maiztasuna gutxitzea, arteria-presio baxua, gorputz-tenperatura jaistea, kontzientzia galtzea eta arnasketa kentzea. Karfentaniloaren efektuak, gaindosia barne, naloxona eta naltrexona opioideen antagonistak erabiliz itzul daitezke, nahiz eta ohi baino dosi gehiago edo altuagoak behar izan daitezkeen beste opioide batzuekin alderatuta.

## Erreferentziak

* 1 2 Zawilska, Jolanta B.; Kuczyńska, Katarzyna; Kosmal, Wiktoria; Markiewicz, Katarzyna; Adamowicz, Piotr. (2021eko martxoa). «Carfentanil - from an animal anesthetic to a deadly illicit drug» Forensic Science International 320: 110715. doi:10.1016/j.forsciint.2021.110715. ISSN 1872-6283. PMID 33581655..
* 1 2 Misailidi, Nektaria; Papoutsis, Ioannis; Nikolaou, Panagiota; Dona, Artemisia; Spiliopoulou, Chara; Athanaselis, Sotiris. (2017). «Fentanyls continue to replace heroin in the drug arena: the cases of ocfentanil and carfentanil» Forensic Toxicology 36 (1): 12–32. doi:10.1007/s11419-017-0379-4. ISSN 1860-8965. PMID 29367860. PMC 5754389..
* ↑ (Ingelesez) «Report on the risk assessment of methyl1-(2-phenylethyl)-4-[phenyl(propanoyl)aminopiperidine-4-carboxylate in the framework of the Council Decision on new psychoactive substances»] European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423386
* Multimedia: Carfentanyl / Q423386