# Uztailaren 19

Uztailaren 19a gregoriotar egutegiaren urteko berrehungarren eguna da, 201.a bisurteetan. 165 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Igor Martinez Jaiotza: Gasteiz, 1989 Juan Bizente Zengotita-Bengoa Jaiotza: Berriz, 1862 Heriotza: Donostia, 1943ko otsailaren 27a Niko Mindegia Jaiotza: Doneztebe, 1988 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Edgar Degas Jaiotza: Paris, 1834 Heriotza: Paris, 1917ko irailaren 27a Vladimir Maiakovski Jaiotza: Baghdati $^{(en)}$ , 1893 eta 1893 $^{(juliotaregutegia)}$ Heriotza: Mosku, 1930eko apirilaren 14a Herbert Marcuse Jaiotza: Berlin, 1898 Heriotza: Starnberg, 1979ko uztailaren 29a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Ángel Salas Jaiotza: Urduña, 1906ko urriaren 1a Heriotza: Madril, 1994 Alberto Matxinbarrena Jaiotza: Donostia, 1888ko martxoaren 31 Heriotza: Guadarrama, 1923 José Rezabal Jaiotza: Gasteiz, 1747 Heriotza: Santiago, 1800 Julen Lekuona Berasategi Jaiotza: Oiartzun, 1938ko uztailaren 18a Heriotza: Donostia, 2003 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Garry Marshall Jaiotza: Bronx, 1934ko azaroaren 13a Heriotza: Burbank, 2016 Curzio Malaparte Jaiotza: Prato, 1898ko ekainaren 9a Heriotza: Erroma, 1957 Syngman Rhee Jaiotza: Pyongsan County $^{(en)}$ , 1875eko martxoaren 26a Heriotza: Honolulu, 1965 Henrike II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa Jaiotza: Bad Abbach, 973ko maiatzaren 6a Heriotza: Grone $^{(en)}$ , 1024 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Parisko metroa
* 711 - Indar musulmanek Tariq ibn Ziyad-en aginpean bisigodoak garaitu zituzten, Iberiar Penintsularen konkista ahalbidetuz.
* 1522 - Amaiurko gazteluaren setioaren amaiera: Nafarroako Erresumaren berreskuratzearen hirugarren saiakeraren porrota, Gaztela eta Aragoiko Erresumek Nafarroa Garaia behin behinekoz militarki konkistatu eta okupatu zuten.
* 1848 - Emakumeen Eskubideen lehen Biltzarra egin zen New York hirian.
* 1849 - Espainiako merkataritza hartu-emanetan Sistema metriko hamartarra nahitaez erabiltzeko legea aldarrikatu zen.
* 1900 - Parisko Metroaren (irudian) lehen linea inauguratu zen.
* 1903 - Lehen Frantziako Tourra helmugara iritsi zen Parisko Parc des Princes estadiora.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Uztail2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Asteartea
* 2023: Asteazkena
* 2024: Ostirala
* 2026: Igandea
* 2027: Astelehena
* 2028: Asteazkena
* Izendegia
* Santutegia:
* Aurea Kordobakoa, Makrina Gaztea, Arsenio Scetiskoa
* Seaska egutegia:
* Amaiur eta Aiago.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1988 – 1988ko Gipuzkoako uholdeak: Euriteek hamalau hildako eragin zituzten Gipuzkoa hego-mendebaldean.

### Mundua

* 64 – Erromako Sute Handia.
* 711 – Guadaleteko guduan Roderiko bisigodoen azken erregea Tarik ibn Zijadek zuzenduriko islamdar armadak menderatua izan zen. Bisigodoen Erresuma, ondorioz, penintsulatik desagertu zen. Musulmanek Iberiar penintsula konkistatzea lortu zuten.
* 1512 – Fernando Katolikoak, Aragoiko errege eta Gaztelako gobernadoreak, Nafarroako Erresumaren inbasioa agindu zuen ofizialki.
* 1553 – Maria I.a Ingalaterrako erregina izendatu zuten.
* 1848 – Emakumeen Eskubideen lehen biltzarra egin zen New Yorken.
* 1849 – Espainian sistema metriko dezimala ezarri zuten merkataritza harremanetarako unitate gisa.
* 1921 – Arditi di Popolo milizia antifaxista italiarrak bere lehen ekintza ofiziala burutu zuen Piombinon. Faxisten bilkura bati eraso egin eta hau inguratu zuten.
* 1979 – Matxinatu sandinistek boterea hartu zuten Nikaraguan, eta Somoza familiaren 44 urteko aginteari amaiera eman zioten
* 1997 – Behin-behineko Irlandako Armada Errepublikarrak su etena aldarrikatu zuen. Ondorioz, Sinn Fein alderdien arteko mahaian onartu zuten.
* 2006 – 50 hildako Libanon Israelen bonbardaketa indiskriminatuen ostean.
* 2010 – Indian bi trenen arteko istripuan 60 lagun hil eta 150 zauritu ziren.
* 2024 – Zibersegurtasunerako Crowdstrike plataformaren eguneraketak anabasa teknologikoa eragin zuen, mundu osoan Microsoft ekipoak eroriz.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 2008 – Aurelia Arkotxa Euskaltzaindian ofizialki sartu zen Hendaian egindako bilkuran.

### Mundua

* 1950 – Treasure Island ("Altxor uhartea") filma estreinatu zen, Byron Haskinek zuzendu eta Bobby Driscoll, Robert Newton, Basil Sydney eta Finlay Currie aktoreek antzeztu zuten.
* 1996 – The Frighteners ("Ikaratzaileak") filma estreinatu zen, Peter Jacksonek zuzendu eta Michael J. Fox, Trini Alvarado, Peter Dobson, John Astin, Dee Wallace Stone, Jeffrey Combs eta Jake Busey aktoreak antzeztu zutelarik.
* 2002 – K-19: The Widowmaker ("K-19: Alargungilea") filma estreinatu zen, Kathryn Bigelowek zuzendu eta Harrison Ford, Liam Neeson eta Peter Sarsgaard aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia
### Mundua

* 1900 – Parisko metroaren lehen linea inauguratu zen.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1795 – Rufino Lacy, irlandar familiako bizkaitar biolinista eta musikagilea (h. 1847).
* 1808 – Fernando Norzagarai, euskal militar eta politikaria (h. 1860).
* 1862 –
** Ignacio Ugarte, gipuzkoar margolaria (h. 1914).
** Juan Bizente Zengotita-Bengoa, bizkaitar idazlea (h. 1943).
* 1880 – Pedro Vargas, euskal abokatu eta politikaria.
* 1881 – Mikel Urreta Etxebeste, gipuzkoar politikari eta euskaltzalea (h. 1961).
* 1929 – José Espartza, Espartza, nafar pilotaria (h. 2018).
* 1931 - Margarita Mendizabal Arakama, arabar arkitektoa eta irakaslea (h. 2023).
* 1938 – José Luis Falcón, gipuzkoar atleta ohia, mailu jaurtiketan aditua.
* 1940 – Jose Antonio Rubalkaba, bizkaitar politikari jeltzalea.
* 1949 – Jesús Iradier, arabar saskibaloi jokalari ohia eta margolaria, Madrilen.
* 1951 – Joxean Lizarribar, gipuzkoar enpresaburua, Berria Taldeko lehendakaria (h. 2013).
* 1954 – Guanes Etxegarai, lapurtar eskulturagilea, margolaria eta grabatzailea (h. 2013).
* 1955 – Mari Carmen Urbieta, bizkaitar politikaria.
* 1966 – Peio Hontas, lapurtar errugbilari ohia.
* 1973 – Antonio Zabalburu, bizkaitar aktorea.
* 1979 – Laura de la Calle, euskal aktore eta modeloa.
* 1986 – David Zurutuza, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1988 – Niko Mindegia, nafar eskubaloi jokalaria.
* 1989 –
** Igor Martinez, arabar futbolaria.
** Mikel Uriz, nafar saskibaloi jokalaria.
* 1995 – Mikel Ibarguren, gipuzkoar aktorea.
* 1998 – Asier Etxeberria, nafar txirrindularia.
* 2001 – Xabier Zaldua Marcen, nafar futbolaria.

### Mundua

* 810 – Muhammad al-Bukhari, arabiar idazlea (h. 870).
* 1223 – Baibars I.a, Egiptoko laugarren sultan mamelukoa (h. 1277).
* 1688 – Giuseppe Castiglione, italiar margolaria eta misiolari jesuita (h. 1766).
* 1764 – Juan José Castelli, argentinar abertzalea (h. 1812).
* 1789 – John Martin, ingeles margolaria (h. 1854).
* 1791 – Odilon Barrot, Frantziako lehen ministroa (h. 1873).
* 1793 – Thomas Doughty, estatubatuar margolaria, Hudson Ibaiaren Eskolako kidea (h. 1856).
* 1814 – Samuel Colt, estatubatuar enpresaburua, errebolberraren asmatzailea (h. 1862).
* 1819 – Gottfried Keller, suitzar olerkari eta nobelagilea (h. 1890).
* 1830 – Juliette Bonheur, frantziar margolaria (h. 1891).
* 1834 – Edgar Degas, frantziar margolari, eskulture, grabatzaile eta marrazkigilea (h. 1917).
* 1846 – Edward Charles Pickering, estatubatuar astronomoa (h. 1919).
* 1863 – Hermann Bahr, austriar eleberrigile, antzerkigile, antzerki zuzendari eta kritikaria (h. 1934).
* 1864 – Fiammetta Wilson, britainiar musika-maistra, zuzendaria eta astronomoa (h. 1920).
* 1868 – Francesco Saverio Nitti, Italiako lehen ministroa (h. 1953).
* 1876 – Ignaz Seipel, austriar estatu-gizona eta apaiza (h. 1932).
* 1882 – Emmanouil Tsouderos, Greziako lehen ministroa (h. 1956).
* 1885 – Aristides de Sousa Mendes, Schindler portugaldarra, portugaldar diplomatikoa (h. 1954).
* 1886 – Ana Carrique, argentinar musikagilea eta irakaslea (h. 1978).
* 1890 – Jurgi II.a Greziakoa, Greziako erregea (h. 1947).
* 1893 – Vladimir Maiakovski, errusiar poeta eta dramaturgo iraultzailea (h. 1930).
* 1896 – Archibald Joseph Cronin, ingeles eleberrigilea (h. 1981).
* 1898 –
** Étienne Decroux, frantziar mimoa (h. 1991).
** Vilho Lampi, finlandiar margolaria (h. 1936).
** Herbert Marcuse, alemaniar filosofoa eta soziologoa (h. 1979).
* 1901 – Eugene Avtsine Aveline, frantziar idazlea (h. 1992).
* 1908 – Josefina Carabias, espainiar abokatu, idazle eta kazetaria, Espainiako lehen emakume kazetarietako bat (h. 1980).
* 1918 – Edith Shain, Alfred Eisenstaedten Times Squareko musuaren argazki ospetsuan agertzen den erizaina (h. 2010).
* 1921 – Rosalyn Yalow, estatubatuar fisikaria, 1977ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 2011).
* 1922 –
** Ja'afar Negeri Sembilangoa, Malaysiako erregea eta Negeri Sembilango monarka (h. 2008).
** George McGovern, estatubatuar historialari eta politikaria (h. 2012).
* 1925 –
** Otto Arosemena, Ekuadorko presidentea (h. 1984).
** Jean-Pierre Faye, frantziar idazle eta filosofoa.
* 1927 – María Wonenburger, espainiar matematikaria, Fulbright beka jaso zuen lehen espainiar emakumea (h. 2014).
* 1929 –
** John Hejduk, estatubatuar arkitektoa (h. 2000).
** Emmanuel Le Roy Ladurie, frantziar historialari modernista (h. 2023).
** Luigi Pistilli, italiar aktorea (h. 1996).
** Orville Turnquest, Bahametako gobernadore orokorra.
* 1934 – Francisco Sá Carneiro, Portugalgo lehen ministroa (h. 1980).
* 1935 – Harvey Sacks, estatubatuar soziologoa, etnometodologiaren ordezkari nabarietakoa (h. 1975).
* 1938 – Galina Tiurina, errusiar matematikaria, geometria aljebraikoan espezialista (h. 1970).
* 1943 – Thomas J. Sargent, estatubatuar ekonomialaria, makroekonomia eta ekonometrian aditua, 2011ko Ekonomiako Nobel Saria.
* 1946 – Ilie Năstase, errumaniar tenislari ohia.
* 1947 – Brian May, ingeles musikari eta astrofisikaria, Queen taldeko gitarrajolea.
* 1950 – Adrian Noble, britainiar antzerki zuzendaria.
* 1951 – Abel Ferrara, estatubatuar zinemagilea.
* 1952 – Allen Collins, estatubatuar gitarra-jotzailea, Lynyrd Skynyrd taldeko kidea (h. 1990).
* 1953 –
** René Houseman, argentinar futbolaria (h. 2018).
** Howard Schulz, estatubatuar enpresaria.
* 1958 –
** Kazushi Kimura, japoniar futbolari ohia.
** Maria Mercè Roca, kataluniar idazle eta politikaria.
* 1959 – Juan José Campanella, argentinar zinema eta telebista zuzendari eta gidoigilea.
* 1960 – Atom Egoyan, kanadar-armeniar zinema zuzendaria.
* 1962 –
** María La Ribot, espainiar dantzaria, koreografoa eta artista bisuala.
** Manuel Vilas, espainiar idazlea.
* 1965 –
** Hailemariam Desalegn, Etiopiako lehen ministroa.
** Evelyn Glennie, eskoziar perkusionista birtuoso gorra.
** Ana Labordeta, aragoar aktorea.
* 1968 – Sandra Ortega Mera, coruñar psikologoa, enpresaburua eta filantropoa, Espainiako bigarren pertsonarik aberatsena.
* 1969 – Sabine Bau, florete modalitateko alemaniar eskrimalaria.
* 1970 –
** Anna Cardús Flaqué, espainiar saskibaloi-arbitro ohia, ACB ligako bigarren emakume arbitroa.
** Christopher Luxon, Zeelanda Berriko lehen ministroa.
** Nicola Sturgeon, Eskoziako lehen ministroa.
* 1971 –
** Vitali Klitxko, ukrainar boxeolari ohi eta politikaria.
** Naoki Soma, japoniar futbolari ohia.
* 1972 - Zanele Muholi, hegoafrikar argazkilari eta ikus-artista ez-bitarra.
* 1973 – Saïd Taghmaoui, marokoar-frantziar aktorea.
* 1976 – Benedict Cumberbatch, ingeles aktorea.
* 1977 – Matt Carthy, irlandar politikaria.
* 1978 –
** Brittany CoxXx, estatubatuar aktore pornografikoa (h. 2016).
** Dolores Fonzi, argentinar aktorea.
* 1979 – Roger Torrent, Kataluniako Parlamentuko presidentea.
* 1980 – Carlos Zárate, espainiar txirrindularia.
* 1982 –
** Jared Padalecki, estatubatuar aktorea.
** María Sefidari Huici, espainiar psikologoa eta irakaslea, Wikimedia Fundazioko Administrazio Kontseiluko presidentea.
* 1983 – Sabrina Garciarena, euskal jatorriko argentinar aktorea.
* 1984 – María Lapiedra, kataluniar idazle, aktore pornografiko eta modeloa.
* 1988 – Jaiyah Saelua, samoar futbolaria, gizonezkoen Munduko Futbol Txapelketarako sailkapen-fase batean jokatu duen lehen pertsona transgeneroa.
* 1991 – Jun Amano, japoniar futbolaria.
* 1994 - Lucas Torró, espainiar futbolaria.
* 1997 - Ariana Sánchez, espainiar padel-jokalaria.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1604 – Rodrigo del Río de Losa, Espainiako banderapean aritutako arabar konkistatzaile eta esploratzailea, Mexikon (j. 1536).
* 1800 – José Rezabal, euskal abokatu, legelari eta politikaria, Txileko Santiagon (j. 1747).
* 1923 – Alberto Matxinbarrena, gipuzkoar futbolaria, Guadarraman (j. 1888).
* 1977 – Ángel María Rousse, bizkaitar futbolaria (j. 1902).
* 1980 – Faustino Villanueva Villanueva, nafar apaiza eta misiolaria, Guatemalan eraila (j. 1931).
* 1994 – Ángel Salas, bizkaitar hegazkinlaria, Gerra Zibil garaian aparteko hegazkinlari izandakoa, Madrilen (j. 1906).
* 2003 – Julen Lekuona, euskal idazlea, abeslaria, eta musikagilea (j. 1938).
* 2006 – Juan María Benegas, gipuzkoar futbolaria (j. 1934).
* 2014 – Mauro Urriza, nafar musikaria eta musikagilea (j. 1963).

### Mundua

* 514 – Simako, Aita santua.
* 1304 – Francesco Petrarca, italiar poetista (j. 1304).
* 1626 – Elixabete Danimarkakoa, Brunswick-Lüneburgeko dukesa ezkontidea (j. 1573).
* 1692an, Salemgo sorginkeria prozesuan sorginkeria leporatuta:
** Sarah Good (j. 1653).
** Rebecca Nurse (j. 1621).
** Sarah Wildes (j. 1627).
* 1810 – Luisa Mecklenburg-Strelitzekoa, Prusiako erregina ezkontidea (j. 1776).
* 1814 – Matthew Flinders, ingeles itsasgizon eta esploratzailea (j. 1774).
* 1824 – Agustin de Iturbide Aranburu, Mexikoko lehenbiziko presidentea eta enperadorea (j. 1783).
* 1837 – Agustín Eyzaguirre, Txileko behin-behineko lehendakaria izandakoa (j. 1768).
* 1838 – Pierre Louis Dulong, frantziar fisikari eta kimikaria (j. 1785).
* 1842 – Pierre Joseph Pelletier, frantziar farmazialari eta kimikaria (j. 1788).
* 1850 – Margaret Fuller, estatubatuar kazetari, kritikari eta emakumeen eskubideen defendatzailea (j. 1810).
* 1891 – Pedro Antonio de Alarcón, espainiar idazlea (j. 1833).
* 1917 – Gregoria Canelo de Paredes, cacerestar chinato dialektoaren hiztuna eta Extremadurako dialektologiaren ikertzailea (j. 1861).
* 1920 – Hasan bey Aghayev, azerbaijandar politikari, kazetari, mediku, irakasle eta Azerbaijango parlamentuko presidentea (j. 1875).
* 1930 – Robert Stout, Zeelanda Berriko lehen ministroa (j. 1844).
* 1936 – Apel·les Mestres i Oñós, kataluniar marrazkigilea eta idazlea (j. 1854).
* 1937 – Nino Nanetti, italiar komunista (j. 1906).
* 1943 – Giuseppe Terragni, italiar arkitektoa (j. 1904).
* 1945 – Heinrich Wölfflin, suitzar arte-historialaria (j. 1864).
* 1947 – Aung San, birmaniar buruzagi iraultzailea (j. 1915).
* 1954 – Jean Roger-Ducasse, frantziar musikagilea (j. 1873).
* 1957 –
** Marija Lastauskienė, lituaniar idazlea (j. 1872).
** Curzio Malaparte, italiar kazetaria eta idazlea (j. 1898).
* 1961 – Paul W. Merrill, estatubatuar astronomoa (j. 1887).
* 1964 – Olavi Paavolainen, finlandiar idazle, poeta, entsegulari eta kazetaria (j. 1903).
* 1965 – Syngman Rhee, lehenengo Hego Koreako presidentea (j. 1875).
* 1966 – Mary Jobe Akeley, estatubatuar esploratzaile, egile, alpinista eta argazkilaria (j. 1878).
* 1970 – Panagiotis Pipinelis, Greziako lehen ministroa (j. 1899).
* 1973 – Anna O. Shepard, estatubatuar arkeologoa (j. 1903).
* 1980 – Hans Morgenthau, jurista eta politikalari alemaniar-estatubatuarra (j. 1904).
* 1981 – José María Pemán, espainiar idazle, politikari eta intelektuala (j. 1897).
* 1983 – Mariblanca Sabas Alomá, kubatar feminista, kazetaria eta poeta (j. 1901).
* 1984 – Faina Ranevskaia, sobietar aktorea (j. 1896).
* 1986 – Alfredo Binda, italiar txirrindularia (j. 1902).
* 1990 – Lluís Maria Millet, kataluniar musikaria (j. 1906).
* 1994 – Rudolf Firkušný, txekiar piano-jotzaile eta musikagilea (j. 1912).
* 1995 – Beatriu Civera, espainiar eleberrigilea (j. 1914).
* 1998 – Antoine Tisné, frantziar musikagilea (j. 1932).
* 2003 –
** Elena Caffarena, txiletar abokatua, legelaria, politikaria eta ekintzailea (j. 1903).
** Maruchi Fresno, espainiar aktorea (j. 1916).
** Pierre Graber, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1908).
** Jude Milhon, estatubatuar hacker eta egilea (j. 1939).
* 2004 – Zenkō Suzuki, Japoniako lehen ministroa (j. 1911).
* 2006 – Jack Warden, estatubatuar aktorea (j. 1920).
* 2007 – Fontanarrosa, El negro, argentinar komikigilea (j. 1944).
* 2009 – Frank McCourt, irlandar jatorriko estatubatuar idazlea (j. 1930).
* 2009 – Karen Margrete Harup, Danimarkako igerilaria (j. 1924)
* 2010 – Cécile Aubry, frantziar aktorea, idazlea eta gidoilaria (j. 1928).
* 2014 – James Garner, estatubatuar aktorea (j. 1928).
* 2016 –
** Carlos Gorostiza, argentinar antzerkigilea, XX. mendearen erdialdeko Argentinako antzerki-joera berriaren sortzailea (j. 1920).
** Carmen Hernández, espainiar katekista eta kimikaria, Bide Neokatekumenalaren sortzailea (j. 1930).
** Garry Marshall, estatubatuar zinema-zuzendaria, aktorea, idazlea eta produktorea (j. 1934).
* 2017 – Miguel Blesa, espainiar funtzionario eta finantziaria, Caja Madrideko kudeaketa kontseiluko presidentea (j. 1947).
* 2019 –
** Rutger Hauer, herbeheretar telebista eta zinemako aktorea (j. 1944).
** Ágnes Heller, hungariar filosofoa (j. 1929).
** César Pelli, argentinar arkitektoa (j. 1926).
* 2020 –
** Seydou Diarra, Boli Kostako lehen ministroa (j. 1933).
** Nikolai Tanaiev, Kirgizistango lehen ministroa (j. 1945).
* 2021 – Arturo Armando Molina, El Salvadorko presidentea (j. 1927).
* 2022 – Georgina Regàs, bartzelonar sukaldari eta idazlea, Kataluniako sukaldaritza tradizionalaren berreskuratzaile eta dibulgatzailea (j. 1932).
* 2024 –
** Montserrat Candini i Puig, kataluniar politikaria (j. 1957).
** Josefina Constantino, filipinar saiakeragile, poeta, literatura kritikari eta moja karmeldarra (j. 1920).
** Toumani Diabaté, maliar musikaria, kora jotzeagatik nazioartean ospetsua (j. 1965).
** Iryna Farion, ukrainar hizkuntzalari eta politikaria (j. 1964).
** Nguyễn Phú Trọng, Vietnamgo presidentea (j. 1944).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Amaiur eta Aiago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2726
* Multimedia: 19 July / Q2726