# Melillako Komunitate Judua

Melillako komunitate judua Espainiako zaharrenetakoa eta txikienetakoa da, baina paper garrantzitsua jokatu du hiriaren historian eta garapenean. Afrikako iparraldean dagoen Melilla hainbat kultura eta erlijioren topagune izan da historikoki, eta juduak antzinatik egon dira bertan. Bere historia mendeetan zehar eraiki da, juduen hainbat adar, sefardiak zein magrebtarrak, identitate komun batean uztartuz.

## Historia

Juduen presentzia Melillan K.a. I. mendera arte jarrai daiteke, Rusadir enklabe feniziarra, beranduago Melilla bezala ezagutuko zena, Afrika iparralde osoan juduen kokalekuak barne hartzen zituen sare komertzial baten parte zenean. Erromatarren menderatze garaian, komunitate juduak ezarri ziren eskualde osoan, gaur egun Maroko dena barne. Jerusalemgo Tenplua suntsitu ondoren, K.o. 70. urtean, judu asko Afrika iparraldean kokatu ziren, eta prozesu horrek mendeetan zehar jarraitu zuen.
XV. mendean, 1492an juduak Espainiatik kanporatu zituztenean, sefardi askok Afrikako iparraldean bilatu zuten babesa, Marokoko eskualdea barne. Mendeetan zehar, Marokoko komunitate juduak bi adar nagusitan banatu ziren: megorashim (Espainiatik zetozen judu sefardiak) eta toshabim (judu magrebtarrak, jada eskualdean bizi zirenen ondorengoak).

### Juduen komunitatearen berpiztea Melillan

Komunitate juduaren etorrera areagotu egin zen XIX. mendean. Afrikako Gerra (1859-1860) eta Wad-Raseko ituna sinatu ondoren, Tetuanetik etorritako judu asko Melillara joan ziren. Judu sefardi hauek, 1492an Espainiatik kanporatutakoen ondorengoak, haketia hitz egiten zuten eta tradizio kultural hispaniar aberatsa mantentzen zuten. 1862tik aurrera, Wad-Rasen Bakearen ondoren, judu talde batek Tetuan utzi zuen eta, Espainiako tropekin batera, Melillan ezarri zen, non azkar hasi ziren aurrera egiten.
1881ean, Mantelete auzoan etxebizitzak eraiki ondoren, komunitate judua modu formalagoan antolatzen hasi zen. Joseph Levy merkatari sefardiak, komunitateko beste hainbat kiderekin batera, auzo judua sortu zuten, komunitatearen gune ekonomiko eta soziala bilakatu zena.
Aldi berean, Rifeko eskualdean, Moulay Abdelaziz sultanaren aurkako tentsio politikoek eta matxinadek beren etxeak utzi eta Melillan babesa bilatzera behartu zituzten judu magrebtar asko, toshabim izenez ezagunak. Judu magrebtar hauen etorrera 1903 eta 1904 artean gertatu zen nagusiki, Taza bezalako hirietan milaka familiak indarkeriatik ihes egin zutenean. Hasiera batean, judu hauek sefardiek baino formazio kultural eta ekonomiko gutxiago zuten, baina denborarekin komunitate judu sefardiarekin parekatu ziren eta komunitate israeldar bateratua osatzen lagundu zuten.

### XX. mendeko hedapena eta garapena

XX. mendeko lehen hamarkadetan, Melillako komunitate judua nabarmen hazi zen, eta 7.000 biztanle inguru zituen 1930ean. Denbora horretan, Melillako juduak funtsezkoak izan ziren hiriaren garapen ekonomikorako, euren merkataritza trebetasunari esker. Melilla Marokoren barrualdearekin lotzeko giltzarri izan ziren, Afrikako produktuen salerosketa erraztuz Europarekin.
1911n Marokon espainiar protektoratua sortzeak are gehiago zabaldu zituen Melillako juduentzako merkataritza aukerak. Hala ere, 1956an protektoratua amaitu eta Marokoren independentzia lortuta, hiriko judu askok Espainia, Israel eta Amerikara emigratu zuten, Melillan kopurua nabarmen murriztuz.

## Egungo komunitate judua

Gaur egun, Melillako komunitate juduak hiriko bizitza sozial, kultural eta ekonomikoaren parte garrantzitsua izaten jarraitzen du, nahiz eta bertako populazioa nabarmen jaitsi den. Mila judu inguru bizi dira Melillan, eta haien presentzia esanguratsua da oraindik hiriko eguneroko bizitzan, bereziki merkataritza arloan.
Melillako juduek sefardiak izaten jarraitzen dute gehienbat, baina magrebtarren herentzia kultural aberatsa ere gordetzen dute, mendeetan zehar komunitatea osatu duten talde ezberdinen fusioaren ondorioz. Komunitateak hainbat erakunde erlijioso eta kultural aktibo mantentzen ditu, hala nola sinagoga eta Melillako Sefardi Lizeoa, eta jai juduak gogotsu ospatzen ditu. Gainera, Espainiako hilerri judu bakarrenetakoa dago hirian, eta oraindik ere juduen presentzia historikoaren ikur da.
Juduek Melillako arkitekturari egindako ekarpena ere nabarmena da, bereziki Melillako modernismoaren garapenean, non komunitateko kideek eraikitako hainbat eraikin dauden.
Kopuruz komunitate txikia izan arren, Melillako juduek hiriaren izaera multikulturalaren funtsezko parte izaten jarraitzen dute, beren aniztasun erlijioso eta kulturala zaintzen lagunduz.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Shalom - La comunidad judía de Melilla. 2021-12-13 (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) Gil, Severiano. (2021-02-22). «Los Judíos de Melilla» Mem Guímel (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) Salafranca Ortega, Jesús F. (1995). Historia de la población judía de Melilla desde su conquista por España hasta 1936. .
* ↑ (Gaztelaniaz) La jaquetía de la comunidad judía de Melilla en el siglo XXI: entre remanentes léxicos, la intimidad e Israel. Aproximación aplicada a una etnovariedad desde la sociolingüística cognitiva y su relación con la percepción. (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) Benhamu Jimenez, David. (2017). La jaquetia de la comunidad judía de Melilla en el siglo XXI: entre remanentes léxicos, la intimidad e Israel. Aproximación aplicada a una etnovariedad desde la sociolingüística cognitiva y su relación con la percepción. UNED. Universidad Nacional de Educación a Distancia (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) Campo, Paula del. (2018-11-06). «El pueblo judío en Melilla se redujo a 1.200 habitantes a partir de mitad del siglo XX» El Faro de Melilla (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) «LOS JUDÍOS DE MELILLA» Sfarad.es 2022-07-28 (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) Brik, Daniela. (2024-09-02). «Elena Fernández: «El cementerio judío más antiguo en territorio español tras la expulsión de 1492 está en Melilla»» El Debate (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Judeo Sefardí archivos» Melilla Inmaterial (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Lucena recibe 55 piezas de la comunidad judía de Melilla para la exposición sefardí» Ayuntamiento de Lucena 2018-04-10 (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).

## Kanpo estekak

* Melillako komunitate juduaren web orria.
* Datuak: Q131931501