OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Sarmaziar

Sarmaziar (latinez: Sarmatæ edo Sauromatæ; sanskritoz: Sakas; antzinako grezieraz: Σαρμάται, Σαυρομάται) turkiar jatorriko herri nomada bateko kidea izan zen, eszitekin lotura omen zuena.
K.a. III. mendean sarmaziarrak Kaukasoraino heldu ziren, esziten lurrak inbadituz. K.a. II. mendean Itsaso Beltzaren inguruko estepetan bizi ziren, egungo Ukrainan eta Polonian. Hori zela eta, Karpatoen ekialdean dagoen Ekialdeko Europako ordokiak "sarmaziar ordokia" du izena. K.a. I. mendean Itsaso Beltzetik Baltikoraino eta Volgatik Vistula eta Danubioraino zabaldu ziren, bere une gorena izanik. Ez zuten inoiz estatu batua izan eta III. mendean godoek Krimea konkistatu zutenean eta bandaloen eta hunoen erasoak jasan ostean desagertu ziren.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..
* ↑ Euskaltzaindia. Antzinateko eskualdeen euskarazko izenak. .
* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Sarmaziar. .
* ↑ Brzezinski, Richard; Mielczarek, Mariusz. (2002). The Sarmatians 600 BC-AD 450. in: Men-At-Arms. Oxford: Osprey Publishing ISBN 9781841764856..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q162858
* Multimedia: Sarmatians / Q162858
# Los Millares

Los Millares historiaurreko aztarnategia da, Andaluziako Santa Fe de Mondújar herrian dagoena, Almerían, Andarax ibaiaren ondoan. Kalkolitikokoa da, K.a 3200-2200 bitartekoa.
Ekialdeko biztanleak Iberiar penintsulako hegoaldera heldu zirenean sortu zela diote adituek, eta bidaiari haiek sartu zituztela kobrearen erabilera, hirietan antolaturiko gizartea eta giza itxurako idoloak gurtzeko ohitura, alegia, Los Millareseko ezaugarri nagusiak. Ikerlarien arabera, Iberiar penintsulan Historiaurrean eraikitako lehenbiziko hiria izan zen.

## Irudi galeria

* Hiriaren maketa
* Sarrera nagusia
* Zeramika
* Ohiko hilobi baten maketa
* Idolo begiduna
* Suharrizko gezia
* Hilobiratze-ostilamendu
* Sarrera gortua edo barbakanaren inguruaren arrastoak aztarnategian

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ The radiocarbon chronology and temporality of the megalithic cemetery of Los Millares (Almería, Spain). Archaeological and Anthropological Science, 2020, webgea.es (Noiz kontsultatua: 2022-12-05).

## Kanpo estekak

* Junta de Andalucía, Consejería de Turismo, Cultura y Deporte, Agencia Andaluza de Instituciones Culturales (2019). "Enclave arqueológico Los Millares". Enclaves culturales de Andalucía.
* Datuak: Q1579766
* Multimedia: Los Millares / Q1579766
# Jastorf Kultura

Jastorf Kultura edo Germaniar Burdin Aroa, Iparraldeko Europako Historiaurreko kultura bat da, zehazkiago, Eskandinavia, Herbehereak eta Alemaniako Rhin ibarreko iparraldea. Oscar Monteliusek sortutako sistemaren Hiru Aroetako lehenbizikoa da.
| Aurrekoa: Eskandinaviar Brontze Aroa | Iparraldeko Europako Kulturak Burdin Aroa K.a. 600 — K.a. I. mendea | Ondorengoa: Vendel Aroa |
* Datuak: Q500099
* Multimedia: Jastorf culture / Q500099
# Solutre aldia

Solutre aldia hego-mendebaldeko Europan izandako Goi Paleolitoko kultura arkeologikoa izan zen. Izena Solutré-Pouillyko Crôt du Charnier leizetik datorkio.

## kronologia

Antzinako Gravettiar kulturatik sortua, K.a. 22.000/18.000 eta K.a. 17.000/15.000 urteen artean iraun zuen. Bere industriak, kolpekatzearen bitartez, bi ahozko xaflak sortu zituen. Ipar Amerikako Clovis kulturak antzekotasun handia duenez, bion arteko harremanak aditzera eman dituzten adituak izan dira, eskimalak bitartekariak izanik.

## Ezaugarriak

Solutréko kulturan gizakiak harria lantzeko teknika berria asmatu zuen, presioaren teknika. Presioa eginez ezkata paraleloak egiten zituen harrizko punten bi aldeetan, eta forma berriak lortzen zituen horrela, xafla meheak lortuz, sarri "orri" edo "hosto" izendatzen direnak, hain zuzen. Horri esker tresna eta arma berriak egin ahal izan zituen, era askotako lantza puntak eta azkonak. Aldi berean, hezurrez egindako tresnak ere asko hobetu ziren: orratz zulodunak eta zerra ahoko arpoiak sortu ziren eta era askotako eztenak, burilak eta larrua leuntzeko tresnak egin ziren. Arteak ere aurreramendu handia izan zuen aldi hartan (haitzuloetako horma irudiak).
Solutréko kultura Frantzian eta Iberiar Penintsulan sortu eta hedatu zen, batez ere, baina Britainia Handian ere aurkitu dira haren aztarnak. Hala ere, Europako erdialdean (Szeletien kulturan) eta Afrikan aurkitu dira kultura horrekin antz handia duten aztarnak. Halaber, Madeleine aldian, Solutré kulturako tresnak eta arte moldeak aurkitu baitira, aditu askok uste du Madeleine aldia, arteari dagokionez batez ere, kultura horren jarraipena dela.

## Tresnen irudiak

* Puntak. Tolosako museoa (Muséum d'Histoire Naturelle de la ville de Toulouse, MHNT)
* Frantzai iparraldean aurkitutako tresnak
* Altamirako hezurrean tailatutako eta dekoratutako zintzilikarioak
* Gezi puntak. Valentziako Parpalló koba

## Ikus, gainera

* Frantziar-kantabriar eskualdea

## Erreferentziak

* ↑ Peñalver Iribarren, Xabier. (1996). Euskal Herria en la Prehistoria. Donostia: Orain ISBN 84-89077-5-4..
* ↑ M.H. Alimen & M.J. Steve, Prehistoria. Siglo XXI. 1970. ISBN 84-323-0118-3
* ↑ Stone Age Columbus - programme summary. BBC 2004ko martxoa.
* ↑ The North Atlantic ice-edge corridor: a possible Palaeolithic route to the New World. Bruce Bradley & Dennis Stanford. World Archaeology 2004 Vol. 36(4): 459 – 478.
* ↑ «Solutré aldi» Lur hiztegi entziklopedikoa (Eusko jaurlaritza) 2011-07-18 (Noiz kontsultatua: 2024-06-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1121344
* Multimedia: Solutrean / Q1121344
# Azil aldi

Aziliar kultura, Azil aldiko mendebaldeko Europan izandako Epipaleolitoko kultura arkeologikoa izan zen, orain dela 12.000 eta 9.500 urte artean garatu zena, Epipaleotitoan, hau da, Paleolito Berantiarrean eta Mesolito Goiztiarrean, bereziki Frantzian eta Espainian. Bere lanabesengatik identifikatzen da batez ere. Édouard Piettek Ariègeko Mas-d'Azil haitzuloan identifikatu zuen aurrenekoz kultura hau 1889an, Madeleine aldiko eta Neolitoko mailen arteko geruzan agertzen zen industria ikertzean.
Madeleine aldiko kulturarik konplexuenari jarraitu zion eta Tardenoisiar, Maglemoisiar, Ertebolle kultura eta Asutiernsea kulturaren garaikidea izan zen. Harri koskorrez egindako marrazki geometrikoak, hezurrezko edo adarkadazko helduleku batean ahokatzeko egindako harrizko erreminta oso txikiak, atzealdea okertuta duten jaurtigai-puntak, karrakagailu-puntak, hezurrezko puntzoiak, arpoi lauak eta "hagak" ditu bereizgarri, eta ez dakigu horien helburua zein izan zen.

## Ezaugarri materialak

Aziliar kulturaren bereizgarri ditugu hortz ilara bateko edo biko arpoi zapal eta fusiformeak, hezurrez edo adarrez egindakoak, oinaldean zulo luzanga dutenak (Madeleine aldiko arpoiak ebakidura zirkularrekoak dira eta hortzak ardatzetik oso irtenak izaten dira). Sukarriz egindakoen artean, tresna txikiak ugaritzen dira. Bizkardun puntak (punta aziliarrak) eta marruskak dira lanabesik aipagarrienak. Azil aldian hezurrezko tresneria asko gutxitu zen, ikerlari askoren iritziz, adar edo hezurren ordez zura erabiltzen zutelako. Horma artea desagertu zen eta objektu artistiko berezienak errekarri margotuak edo grabatuak dira.
Harrizko tresnen lantzean aurreko aldiekiko atzerakada nabarmena gertatu zen.

## Klima aldaketa

Aziliar kultura Azken Izotz Aroaren amaierari eta holozenoaren hasierari loturik dago. Klima epeldu zen eta itsasoaren maila igo. Landarediari dagokionez zuhaitz hosto erorkorrek (hurritza eta haritza) azalera handiak kolonizatu zituzten. Pleistozenoko animalia batzuk (mamuta, leize-hartza) desagertu ziren eta beste batzuek (elur-oreina, ipar-azeria) Europako iparralderantz emigratu zuten. Ugaritu ziren animalien artean, basurdea eta orkatza ditugu.

## Euskal Herriko aztarnategiak

Euskal Herrian, besteak beste, Santimamiñe, Arenaza, Lumentza, Ekain, Berroberria, Zatoia eta Izturitzeko leizeetan aurkitu dira Azil aldiko aztarnak.

## Irudiak

* Mas-d'Azil haitzuloko iparraldeko sarrera
* Arpoi zapalak – Mas-d'Azil – Tolosa Okzitaniako museoa
* Punta aziliarrak - Saint-Martoryko haitzuloa – Tolosa Okzitaniako museoa
* - Mas-d'Azil – Tolosa Okzitaniako museoa

## Erreferentziak

* 1 2 (Gaztelaniaz) «Aziliense | Tesauro de Arte & Arquitectura» www.aatespanol.cl (Noiz kontsultatua: 2024-08-18).
* 1 2 Joxean Mujika Alustiza: Paleolito-ondorena Metal-Arora arte Euskal Herrian. Uztaro 4
* ↑ «'aldi'2 > Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-01-28).
* ↑ Historiaurrea Euskal Herrian

## Kanpo estekak

* Galeano, Rafael. 2014-04-01. "Epipaleolítico y Mesolítico: El Arte Aziliense". Comentarios de Historia del Arte.
* Datuak: Q793777
* Multimedia: Azilian / Q793777
# Châtelperroniar

Châtelperroniar hego-mendebaldeko Frantzian, Euskal Herrian eta iparraldeko Espainian izandako Goi Paleolitoko lehendabiziko kultura arkeologikoa izan zen. Izena Châtelperrongo la Grotte des Fées leizetik datorkio.
Antzinako Mousteriar kulturan sortua, bere ezaugarri nagusia levallois teknika erabiltzea izan zen. K.a. 35.000 eta K.a. 29,000 urteen artean iraun zuen. Bere industriak trena koskadunak eta aho bakarreko laban kurbatua sortu zituen. Horretarako, bere ondorengoa izan zen aurignaciar aldian ez bezala, bolia erabili ohi zuten.
Kultura honen egileak neanderthalak ez ote ziren eztabaidatua da. Frantziar adituek Châtelperroniar eta Gravettiar kulturak bat egiten dituzte Périgordiar izenpean, haientzat Behe Perigordiarra Châtelperroniaren baliokidea izanda

## Ikus, gainera

* Frantziar-kantabriar eskualdea

## Erreferentziak

* ↑ d'Errico, F.D., Zilhao, J., Julien, M., Baffier, D. & Pelerin, J. 1998. Neanderthal Acculturation in Western Europe? A Critical Review of the Evidence and it's Interpretation. Current Anthropology 39: S1-S44
* ↑ Higham T, Jacobi R, Julien M, David F, Basell L, Wood R, Davies W, Ramsey CB.C. (2010). «Chronology of the Grotte du Renne (France) and implications for the context of ornaments and human remains within the Chatelperronian» Proc Natl Acad Sci U S A. doi:10.1073/pnas.1007963107. PMID 20956292..
* ↑ Mellars, P.. (2010). «Neanderthal symbolism and ornament manufacture: The bursting of a bubble?» Proc Natl Acad Sci U S A. doi:10.1073/pnas.1014588107..
* ↑ F. Jordá Cerdá et al., Historia de España 1. Prehistoria. Gredos ed. 1986. ISBN 84-249-1015-X
* ↑ Peñalver Iribarren, Xabier. (1996). Euskal Herria en la Prehistoria. Donostia: Orain ISBN 84-89077-5-4..
* ↑ M.H. Alimen & M.J. Steve, Prehistoria. Siglo XXI. 1970. ISBN 84-323-0118-3

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1090851
* Multimedia: Châtelperronian / Q1090851
# Unetice kultura

Unetice kultura, Europako Erdialdeko Brontze Aroaren hasierako kultura arkeologikoa da. Gutxi gorabehera K.a. 2300 eta K.a. 1800 artekoa. Txekiar Errepublikan, Pragako ipar-mendebaldean, dago kultura horri izena ematen dion Únětice herrixka. Txekiar Errepublikan eta Eslovakian, Únetice kulturako 1.400 laborantza-leku inguru dokumentatu dira, 550 Polonian eta, Alemanian, 500 leku inguru bestelako aurkikuntza solteak. Austriako ipar-ekialdean ere (Böheimkirchen taldea izeneko kulturarekin bat eginda) eta Ukrainako mendebaldean ere aurkitu dira kultura hau.
Tumuluen kulturak ordezkatuko du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q773818
* Multimedia: Unetice culture / Q773818
# Kastroen kultura

Kastroen kultura (galizieraz: cultura castrexa, portugesez: cultura castreja, asturieraz: cultura castriega, gaztelaniaz: cultura castreña) Iberiar Penintsulako ipar-mendebaldean (iparraldeko Portugalen, Galizian, mendebaldeko Asturiasen eta ipar-mendebaldeko Leónen) Brontze Aroaren amaieratik (c. k .a. IX. mende inguru) erromatartua izan zen arte (c. k .a. I. mendea) zegoen kultura zeltaren izen arkeologikoa da. Kultura honen ezaugarri nagusiak honakoak dira: harresiz inguratutako herriak, castros deituak, eta ageriko hilobi-ohituren eskasia, haitzetan, ibaietan edota beste lekuetan ezpata edota beste metalezko tresnak askotan utzi arren. Bere eremu kulturaleko mugak Cares (ekialdean) eta Duero (hegoaldean) ibaien haranetan jarri izan dira historiografian duela gutxi arte, baina azken urteetan, ekialdeko muga, Asturias probintziako erdi-ekialdera (Navia ibaia) mugitu dute ikerlariek.
Nahiz eta beste leku askotan, herri hizkeran "kastro" izena ematen zaien gune arkeologikokoak egon, horiek ezin dira kultura arkeologiko zehatz honen barne sartu.
Dena den, arkeologo eta historialari batzuek, Kastroen kultura eremu geografiko zabalgo batean kokatzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Rodríguez-Corral, Javier. (2009). A Galicia Castrexa. Lóstrego, 13 or. ISBN 978-84-936613-3-5..
* ↑ Comendador Rey, Beatriz. «Space and memory at the mouth of the river Ulla (Galicia, Spain)» Archaeopress in: Conceptualising Space and Place: On the role of agency, memory and identity in the construction of space from the Upper Palaeolithic to the Iron Age in Europe..
* 1 2 «Tesauros - Diccionarios del patrimonio cultural de España - Cultura Castreña» tesauros.cultura.gob.es (Noiz kontsultatua: 2024-04-14).

## Bibliografia osagarria

* Maluquer de Motes, Joan (2000). «Formación y desarrollo de la cultura castreña». Pyrenae, 2000, 22 lib., 215-230 or.
* Morillo Cerdán Ángel (1997). "Un siglo de historiografía sobre cultura castreña en la Cantabria histórica". Lancia: revista de prehistoria, arqueología e historia antigua del noroeste peninsular, 1137-8034, 2, 1997, 111-128 or.
* González Álvarez, David (2011). "De la cultura castreña al mosaico castreño: una aproximación en términos sociales a la variabilidad de las formas de poblamiento de las comunidades castreñas del noroestepeninsular y orla cantábrica". Estrat Crític 5. lib., 1 (2011): 213-226 or.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1049966
* Multimedia: Castro culture / Q1049966
# Thapsosko kultura

Thapsosko kultura deitzen zaio antzinako Siziliako zibilizazio bati, non aztarna arkeologiko ugari aurkitu diren. Tokia, greziarrek Thapsos deitzen ziotena, Magnesi penintsulan dago, Augusta (Italia) eta Sirakusaren artean.
| « | Uste dut frogatu dudala, nahiz eta azaleko moduan, mizeniar arkitekturaren eragina hilobien Magnesiko irlatxoaren hilobietan. Eragin hori toki gehienetan ikusgai dago | » |
| —Paolo Orsi |||

## Ikerketa arkeologikoak

Adituen ustez, kultura hau gailendu zen K.a. 1550-1200 urteen artean, Erdi Brontze Aroan. Thapsosko zibilizazioa Sizilia osoan garatu zen, nahiz eta gunerik garrantzitsuenak (noizean behiz harresi batez inguraturik) kostaldean egon.
Kultura honek interes handia sortu zuen Paolo Orsi eta Luigi Bernabò Brea ikastunengan. Vozaren ikerketek hiru garapen-faseak adierazi dituzte:
* Thapsos I, Pantalicako kultura baino lehenagokoa.
* Thapsos II, aurrekoaren garaikidea.
* Thapsos III, Brontze Aroa amaitu arte.
Nekropolietan aurkitutako ehorzketa mota haitzean induskatutakoa da, zenbaitetan tholos itxurakoa. Ikerlari batzuen iritziz, Mizenastik eratorria da, beste batzuek, berriz, txabola itxuratik bilakaera egin zuen.
Etxebizitza askorik, ez badaude, txabola biribilak dira, harresiz inguraturik. Ekonomiari dagokionez, abeltzaintzan, nekazaritzan, arrantzan eta ehizan oinarritu zen. Merkataritza ohikoa zen, brontzezko itsasontziek eta mizeniar armek adierazten duten moduan. Eoliar uharteetako Milazzeseko kulturarekin erlazio estuak izan zituen eta Apeninoetakoarekin ere, Italiar penintsulan.
Kultura horren zeramika iluna zen, askotan ebakidun motiboekin apainduta edo soketako apaindurekin, girlandak osatu arte. Bereziak dira adar-itxurako oin luzeko kaiku handiak baita kaikuak, pitzarrak eta katiluak euskarriak bi alboetan dituztenak ere.

## Iruditegia

* Thapsosko txabola biribila
* Siziliako zeramika handia (K.a.1500-800)
* Thapsosko hilobiak
* Globo-formako baso oinarriduna

## Erreferentziak

* ↑ Pantalica e i suoi monumenti di Paolo Orsi
* ↑ Voza, Giuseppe. "Thapsos". Kontsultatuta 2019.03.27an.

## Bibliografia

* SEMINERIO, D.: Civiltà preistoriche nel Calatino - 1988 Tringale editore-Catania
* FINLEY, Moses, I. (1979): Storia della Sicilia antica, Laterza.
* RUBINI et al. (2001): Modelli economici di sussistenza nella Sicilia orientale durante la media età del bronzo. Cultura di Thapsos. Rivista di antropologia, 79 liburukia, 85-106 or.
* RUBINI et al. (1999): The Population of East Sicily During the Second and First Millennium BC: The Problem of the Greek Colonies. Int. J. Osteoarchaeol. 9: 8–17 or.
* BREA, Luigi Bernabò (1957): The Middle Bronze Age: the Thapsos culture in Sicily. In, Sicily before the Greeks (S. 129–135). London: Thames and Hudson

## Ikus, gainera

* Italiako Brontze Aroa
* Casteluccioko kultura
* Siziliako historiaurrea
* Siziliako antzinako herriak

## Kanpo estekak

* Piccolo, Salvatore (2018). Bronze Age Sicily. Ancient History Encyclopedia.
* area archeologica di Thapsos giorni di apertura febbraio 2015
* Datuak: Q3699334
# Tumulu armorikarren kultura

Tumulu armorikarren kultura (K.a. 1900-1350) Brontze Aroko kultura da, Frantziako lurralde atlantikoetakoa, bereziki Bretainia eta Normandia eskualdeetakoa, Antzinako Brontze Aroa eta Tarteko Brontze Aroan iraun zuena. Bere garapena Britainia Handiko Wessex Kulturarekiko paraleloa da.
Taldeari izena ematen dion elementu bereizgarria ehorzketa-tumulua da. Oso handia izan daiteke, eta hilobi indibidualak ditu, oro har, ehortzitako norbanako garrantzitsuak dituztenak. Kasu garrantzitsu bat Plouvorneko Kernonen tumulu handia da, 50 metro baino gehiagoko diametroa duena. Erdiko ganbera (4,70 m luze eta 1,30 m zabal) granitozko lauza erraldoi batek estali zuen (zazpi edo zortzi tonakoa), beste bi ateburu osagarrirekin batera.
tumulu horietan armak (Carnöet motako ezpatak, Kernonen motako sastakai triangeluarrak, pedunkulu gezi-puntak eta hegatsak), arkulari-besokoak, bitxiak eta ospe handiko objektuak bereizten dira, batzuetan inportatuak, hala nola Irlandako lunulak edo Baltikoko anbarra. Kultura horrek trukeak izan zituen Iberiar Penintsulako, Britainia Handiko hegoaldeko, Irlandako eta Baltikoko fatxada atlantikoarekin. Harreman horiek sendotuz joan ziren milurtekoan zehar, eta, aldiaren amaieran, kultura-unitate bat eratu zuten eremu horretan, Brontze Atlantikoa izenekoa.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Wessex, la Armórica y Micenas | artehistoria.com» artehistoria.com (Noiz kontsultatua: 2024-09-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Término: Cultura de los Túmulos Armoricanos» Tesauros del patrimonio cultural de España (Espainiako gobernua. Kultura Ministeritza).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5794586
* Multimedia: Armorican Tumulus culture / Q5794586
# Maikop kultura

Maikop kultura (K.a. 3700-K.a. 2500 urteak ingurukoa) Errusia hegoladean aurkitutako kultura arkeologiko garrantzitsu bat da. Geografikoki egungo Adigeako Errepublikan kokatzen da (hiriburua Maikop, Taman penintsulan, Kuban ibaian. Kultura honen izena Maikopen aurkitutako erre-hilobi batetik dator. 1897an Maikopeko gurdia aurkitu zen, oso altxor aberatsa.

## Ezaugarriak

Kaukason eta ekialdeko Anatoliako Kura-Araxes kulturaren garaikidea zen gutxi gorabehera (K.a. 3500-K.a. 2200) eta ziur aski horren eragina ezagutu zuen. Mendebaldean, bestetik, Yamna kultura zuen eta iparraldean Novotitorovka kultura (K.a. 3300- K.a. 2700). Maykop kultura Brontze Aroan kokatu behar da: material horrekin egindako objektu eta tresna asko eta asko aurkitu dira. Badira ere, bestetik, zilarrezko eta urrezko objektuak. Aurkintzuntzen kopurua erabat ezohikoa da urte haietarako, beste leku arkeologikoekin konparatuta.
Kultura honen arlo ezagunena hiletako praktikak dira. Hildakoak lurperatu egin zituzten eta zuloak harriez inguratzen zituzten, guztia kurgan edo hil-muinoz biribiltzen. Geroago kurganak harrizko cairn erabileraz trukatu zen. Espezialista batzuen ustez, esaterako Marija Gimbutas, praktika horietan estepatik etorritako herrien ohiturak ikusi dituzte. Malloryren ustez hori demostratzeko oso zaila da zeren eta indoeuroparrak ez ziren herrien aztarnetan gurdien aztarnak aurkitzen baitira.
Maikop kultura deszifratu ez den protoidazkera garatu zuen. Idazkera hori antza hieroglifikoak erabiltzen zituen.

## Erreferentziak

* ↑ https://books.google.es/books?id=pA1-3KfkpuwC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=cultura+maikop&source=bl&ots=hUt1kYGLf4&sig=ozkbOEIUp24HMv4Wg5peBzlCWMA&hl=eu&sa=X&ved=0ahUKEwjWrKm4zsDWAhXJJcAKHatjCB84ChDoAQgpMAE#v=onepage&q=cultura%20maikop&f=false
* ↑ Mallory, J. P.: In search of the indo-europeans. Thames and Hudson, 1987, ISBN 0-500-27616-1, 233.or.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1257373
* Multimedia: Maykop culture / Q1257373
# Suburdina

Suburdina egurra pilatu edo eusteko beheko suan jartzen den burdinazko euskarrietako bakoitza da, normalean hankaduna izaten dena

## Kanpo estekak

* Datuak: Q262026
* Multimedia: Fireplace andirons / Q262026
# Aitzinindoeuropar

Aitzinindoeuroparrak garai modernoetan berreraikitako aitzinindoeuroperaz mintzatzen ziren balizko herriak dira. Kalkolito eta Brontze Aroaren artean biziko ziren.
Indoeuropar hizkuntza jatorria duten antzinako eta gaur egungo hizkuntzen arteko hiztegia eta gramatika erkatuz, antzinako hiztegi eta gramatika erkideak eraiki dira. Zalantzak zalantza, artifizialki sortutako hizkuntza horretatik herri horiek nola bizi ziren ondoriozta daiteke:
* Gizartea gizonezko erlazioen artean oinarritzen zen.
* Jainko nagusiak *dyeus ph$_2$tēr (literalki "zeruko aita"; > antzinako grezieraz Ζευς (πατηρ) / Zeus (patēr); *dieu-ph$_2$tēr > latinez Jupiter) eta lurreko jainkoa ziren.
* Olerki heroikoak sortu eta abesten zituzten.
* Elurra ezagutzen zuten.
* Abeltzainak eta nomadak ziren, behiak eta zaldiak hazita.
* Gurpildun gurdiak zituzten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1145774
# Villenako Altxorra

Villenako Altxorra Europako Brontze Aroko urrezko objektuen aurkikuntza handienetako bat da. Urrezko, zilarrezko, burdinako eta anbarrezko 59 objektuk osatzen dute, ia 10 kiloko pisua dutelarik orotara.
Burdinazko piezak nabarmentzen dira Iberian aurkitu diren zaharrenak direlako, burdina metal preziatu gisa erabiltzen zeneko garai batekoa.
1963an aurkitu zituzten lehen piezak langile batzuek, Villena herritik gertu. Bitxigile batekin kontsultatu ondoren, honek José María Soler García arkeologoarengana jo zuen, eta honek neurriak hartu zituen tokia babesteko, eta aurkikuntza indusketa gehiagorekin osatzeko.
Piezen artean zenbaitek katiluak dira, urrezkoak, eta antzekotasunak nabarmendu dituzten beraien egikeraren eta Eskoriatzan topatutako Axtrokiko ontzien artean.
Axtrokiko piezak ez bezala, ordea, Villenakoak Villenan bertan gordetzea lortu dute, eta herriko museo arkeologikoan daude, non eta Eskoriatzakoak Madrilera eraman zituzten Espainiako Arkeologia Museo Nazionalera.

## Erreferentziak

* ↑ «BOE.es - Documento BOE-A-2005-7771» www.boe.es (Noiz kontsultatua: 2020-07-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1488571
* Multimedia: Tesoro de Villena / Q1488571