# Mariano Espinosa Aroca

Mariano Espinosa Aroca (El Palmar-Murtzia, 1933ko abuztuaren 24a - Bilbo, 2017ko apirilaren 25a) barne-mediku, pediatra, medikuntza sofrologikoko espezialista eta idazlea izan zen. Mediku gisa jarduteaz gain, Sofronizazio-teknikak eta, bereziki, Caycedoren Erlaxazio Dinamikoa egokitu zituen Pediatrian, Eskolako Medikuntzan eta Eskolako Higienean.
Medikuntza sofrologikoan aditua, goi-mailako kirolariak entrenatu eta prestatu zituen, besteak beste, Pedro Delgado txirrindularia, Mary Joe Fernandez tenislaria eta Cayetano Martinez de Irujo hipikako zalduna.

## Biografia

Mariano Espinosa Almela ginekologoaren semea zen. Aitak Murtziako El Palmar auzoan lan egin zuen, eta bertan bere izenari eskainitako kale bat du (Doctor Mariano Espinosa, El Palmar 30120). Ama Remedios Aroca Martínez izan zen. haren aita ere medikua izan zela.
Murtziako Maristen ikastetxean ikasi zuen batxilergoa, Madrilera Medikuntza ikasketak egitera joan zen arte.
Medikuntzarekiko bokazioa bere maisu hoberentzat jo zuen aitagandik jaso zuen. Aita mediku-obstetra zen eta forzeps bat aplikatzean hil zen orain gaztea zela, landa-medikuntza nahiko heroikoa zen garai hartan. Gertaera horrek seme medikuaren lanbide-bilakaera markatuko zuen gero, medikuntza-lana gizatiarrago bilakatzeko helburua barnetartu baitzuen.
Hasiera batean, Madrilen egin zituen bere unibertsitate-ikasketak, San Carloseko Medikuntza eta Kirurgia Fakultatean, Madrilgo Medikuen Elkargo Ofizialaren egungo egoitzan (Ilustre Colegio Oficial de Médicos de Madrid, ICOMEM), Santa Isabel kalean.51. Unibertsitate Konplutentseko Medikuntza Fakultatean amaitu zituen ikasketak, 1958an Medikuntza eta Kirurgiako Lizentziatura eta 1960an Pediatria Puerikultore Titulua lortuz. Orduz geroztik, Barne Medikuntzaren arlo zabalean trebatu zen, bai haurrenean, bai helduarenean. Diziplina horiek Sofrologia Medikoak eskaintzen zizkion teoria eta teknikekin garatu zituen.
1960ko otsailaren 24an Madrilgo Medikuen Elkargo Ofizialean kolegiatu zen, medikuntza pribatuan Internista eta Pediatra gisa arituz hiri horretan, baita Sofrologia bi espezialitate horietan aplikatuz ere. 2000. urtean, Bilbora joan zenean, Bizkaiko Medikuen Elkargoan kolegiatu zen, eta bertan Medikuntza Sofrologikoan bakarrik aritu zen.

## Sofrologiako arduraduna Bartzelonako Nazioarteko Eskolan (1972-2000)

Sofrologia Medikoko ikasten 1968an hasi zen, Bartzelonako Nazioarteko Unibertsitatean eskatutako Oinarrizko eta Goi Mailako ikastaroak eginez, Alfonso Caycedo Lozano Irakasle doktoreak zuzenduta.
1972az geroztik, sofrologian mundu osoko medikuntza eta psikologiako profesionalak trebatzearen arduraduna izan zen, eta, gainera, horren gainean egindako lan eta ikerketetan nabarmendu zen. Metodologia sofrologikoen Barne Medikuntzara eta Pediatriara egin zituen egokitzapenak etengabeak izan ziren. Helduek erraz eskuratzeko moduko metodologia bat sortu zuen, informazio- eta prestakuntza-programa originalekin, eta horiek ziren egunero egiten zuen lan klinikoaren oinarria. Haurren alorrari dagokionez, gauza bera egiteko gai izan zen haurraren adimena lantzeko zailtasunen aurrean. Bere ikastaroetako lelorik ohikoenetako bat hauxe zen: “Zaindu zure garuna, eta zure garunak zainduko zaitu”. 1973an, Nazioarteko Eskolako Koordinatzaile Nagusi izendatu zuten, eta hark ezarritako jarraibideak gauzatu zituen. Hainbat hiritan ordezkaritza bat ireki eta inauguratzeko lanak koordinatu zituen: Latinoamerikako Ordezkaritza Nazionala (Santo Domingo, Venezuela, Kolonbia, Brasil, Uruguai eta Argentina), Europakoa (Portugal, Italia eta Frantzia) eta Espainiaren sailetako Ordezkaritza (Madril, Bilbo, Las Palmas, Valladolid eta Valentzia). 1976an, Sofrologia Medikoaren Nazioarteko Kontseilu Iraunkorreko lehendakariorde izendatu zuten, eta Frantziako Courchet doktorearekin partekatu zuen ohore hori. Espinosa doktorea Madrilen egoitza nagusia duen Nazioarteko Sofrologia Eskolako (SEEIS) Espainiako Sekzioaren fundatzaile, sortzaile, irakasle eta zuzendaria izan zen. 1998tik aurrera Zentralean integratutako Azpiatalak sortu zituen, estatuan zehar banatutako ordezkaritzekin (Bartzelona, Madril (3), Ciudad Real, Málaga, Castelló, Bilbo eta Murtzia). Era berean, amatasunerako prestakuntza sofrologikorako Saila sortu zuen, eta irakasle gisa parte hartu zuen ikastaroetan. 2000. urtean Eskolaren Egoitza Nagusia Bilbora lekualdatu zuen.
Espinosa irakasleak, 1983ako “Zientzia baten errealitatea: Sofrologia, Iragana eta Oraina" liburuan, honela definitzen du Sofrologia: “Zientzia, medikuntzaren barruan sortua, funtsezko hiru helburu betetzen dituena: giza kontzientziaren azterketa zientifikoa, filosofia humanistikoan oinarritutako diziplina existentzialaren praktika, eta nortasuna eta terapeutika entrenatzeko tekniken eta metodoen erabilera”. Eta jarraitzen du: “Haien esanahia zehazten duten erroak Grezia klasikoko terminologian aurkitzen ditugu, eta, azken batean, honako hauetatik datoz: «SOS», harmonia; «PHREN», gogoa; eta «LOGOS», ikasketa. Are gehiago sintetizatuz, esandako guztia Sofrologiak bere oinarri eta tekniketan bilatzen duen azken esentziara murriztu dezakegu definizio hori: Giza kontzientziaren gainean harmonian egindako azterketa zientifikoa eta garapen metodikoa.”
Bere hastapen sofrologikoetatik beraietatik, sofronizazio-teknikak eta bereziki Caycedoko Erlaxazio Dinamikoa Pediatriara eta Eskolako Medikuntzara eta Eskolako Higienera nola egokitu ikertzen hasi zen. Hainbat kongresu, sinposio eta bilera zientifiko pediatriko eta sofrologikotan erakutsi zituen bere lanen aurrerapenak, bai nazio mailan, bai nazioartean. 1974ko urrian Pediatriako XIV. Mundu Biltzarrean parte hartu zuen, Buenos Aires hirian. Bertan Espainiako Pediatria eta Sofrologia Medikoarentzat lehiaketa handiko lehen saria eta urrezko domina lortu zituen..“Pediatria Sofrologikoa” liburuak bere ikerketa-lanaren testigantza fidela islatu zuen 1977an, eta, agian, egin daitekeen baloraziorik onena, egileak gai nagusia jorratzen duen sinpletasun eta zintzotasun zientifiko handia da: “Umeari bere kontzientziaren errespetuaren eta indartzearen bidez laguntzea, buru-higienearen benetako sistema praktiko eta erabakigarri bat eskainiz”. Espinosa doktoreak fenomenoen errealitatera jaisten saiatzen da, diren bezala eta kontzientziaren argitan aurkezten zaizkigun bezala. Behaketarako eta errespeturako joko bikoitz horren bidez lortu nahi du pediatria integrala.

## Kirol-sofrologoa

Bere ibilbide profesionalaren barruan, azpimarratzekoa da goi-mailako lehiaketetako atleten entrenatzaile sofrologikoa dela, metodologia sofrologikoak arlo existentzialean aplikatzen baititu, olinpismoaren eta kirol profesionalaren esparruetara proiektatuta, errendimendu handiko programen garapen teknikoei laguntza eraginkorra emateko, izan ere, behartuta baitaude aurrez aurre jartzera, a priori, beren kontzientzietan, helmuga ia eskuraezintzat aurkezten zaizkien markak gainditzeko etengabeko saiakeretan.

### Bartzelonako olinpiadan

ADO Kirol Olinpikoen Elkarteak (Asociación de Deportes Olímpicos) Bartzelonako Olinpiadaren aurreko hiru urteetan kontratatu zuen, Espainiako zazpi talde olinpiko entrenatzeko eta sofrologikoki prestatzeko, eta hauek ziren emaitzak:
* Arku tiroa, taldekako urrezko domina.
* Emakumezkoen belar hockeya, urrezko domina.
* Igeriketa.
* Tranpolin-jauziak.
* Hipika. (Jauzietan, 4. postua, diploma olinpikoa, Lehiaketa osoa eta Doma).
* Eskrima bere hiru modalitateetan: sablea, floretea eta ezpata.
* Tiro olinpikoa (aire- eta kirol-pistola).
* ADOk enkargatu ez bazuen ere, Mariano Espinosa doktoreak Antonio Rebollo arkularia ere entrenatu zuen, Arku-tiroko Talde Nazional eta Paraolinpikoko kidea, eta hura izendatu zuten su-ontzia pizteko Montjuiceko Estadio Olinpikoko inaugurazio-jardunaldian, 1992ko uztailaren 25ean.

### Elitezko kirolariekin

Bartzelonako Olinpiadaren aurretik eta ondoren ere egin zuen aritu zen entrenatzaile sofrologiko gisa, Espainiako talde nazionaletako kideekin eta eliteko profesionalekin; honako kirolari hauek nabarmendu ditzakegu:
* Pedro DelgadoTxirrindularitza: Pedro Delgado, bi aldiz irabazi zuen Espainiako Vuelta (1985, 1989) eta Frantziako Tour bat (1988).
* Tenisa: Mary Joe Fernandez, banakako Tokioko Torneoan (1990), finalista Australiako Irekian (1990, 1992) eta Roland Garrosen (1993), finalerdia Wimbledonen (1991), eta AEBetako Irekian. AEB. (1990, 1992) eta Brontzezko domina Bartzelonako Olinpiar Jokoetan (1992); Australiako Binakako Irekian (1991) eta Roland Garrosen (1996), finalista AEBetako Irekian. AEB. (1989), finalerdietan Wimbledonen (1991, 1993) eta urrezko dominak Bartzelonako Olinpiadetan (1992) eta Atlantan (1996). Anabel Medina hirugarren izan da Wimbledonen (2006, 2008, 2009) eta AEBetako Irekian. AEB. (2005, 2007, 2011), laugarrena Australiako Irekian (2002, 2009) eta Roland Garrosen (2007); binakako Roland Garrosen (2008, 2009), finalerdietan Australiako Irekietan (2008) eta AEBetan. AEB. (2008, 2012) eta Wimbledon (2009) eta Zilarrezko domina Pekingo Olinpiar Jokoetan (2008).
* Futbola: Rayo Vallecano, Lehen Mailarako lehen igoeran (1976-77), Garcia Verdugo entrenatzaile duela.
* Hipika taldea: Moskuko Olinpiar Jauziak (1980) eta ondorengoak, Lehiaketa osoa eta Doma.
* Golfa: Santiago Luna, Espainiako txapelduna (1988, 1990 eta 1992), Madeirako Irekia (1995) eta hiru aldiz Hassan II Trofeoa (1998, 2002 eta 2003). Tania Abitbolek, Danimarkako Irekietan (1989) eta Singapurren (1992), WPG European Tour Classic txapelketan (1990) eta mistoan, Jose Maria Cañizaresekin batera, Benson & Hedges sarian (1990) lortu zituen garaipenak. Itziar Elguezabal, Kadete, Junior eta Taldekako Espainiako Txapelduna.
* Atletismoa: Amaia Andres Berakoetxea, Espainiako txapelduna 800 metrokoan zazpi aldiz.
* Cayetano Martínez de IrujoJauzi hipika: Cayetano Martinez de Irujo, Espainiako txapelduna (2006), Munduko Txapelketako ibilbideetako batean lehen postua Stockholmen (1990), Helsinkiko Sari Nagusia (1993), lehen postua Erroman, Kopenhageko Sari Nagusia, Nazioen Sari Nagusia (Kopenhage) eta Alemaniako Lehiaketa Nazionala (Aachague).
* Eskrima: Manuel Pereira, Munduko txapelduna Estatu Batuetan ezpata modalitatean (1989), taldekako seigarren diploma olinpikoa Bartzelonan (1992).
* Aireko pistola: Eva Suárez, urrezko domina bat, hiru zilar eta brontze bat 1989 eta 1994 bitartean, eta laugarren postu bat Milango Munduko Txapelketan (1994) eta bosgarren bat Zurichen (1989).

## Liburuak

Mariano Espinosak sofrologiaz idatzi zituen lanak dohaintzan eman zien hainbat erakunderi. Horien artean zeuden Medikuntza eta Zientzia Historiaren Euskal Museoa, Bizkaiko Foru Aldundiaren Liburutegia, Bidebarrietako Liburutegia (Bilbo), eta Bilboko Mediku Akademia. Artikulu eta elkarrizketa ugariz gain, honako liburu hauek idatzi zituen:
Sofrologiari buruz
* Pediatría Sofrológica. EGRAF S.A. Madrid, 1977. ISBN 84-400-3944-1. Lehen Saria eta Urrezko Domina Pediatriako XIV. Mundu Biltzarrean.
* Sofrología. Realidad de una ciencia. Pasado y presente. EGRAF S.A. Madrid, 1989. ISBN 84-7391-099-0
* Sofrología. Realidad de una ciencia. Pasado y presente. Volumen II. EGRAF S.A. Madrid, 1991. ISBN 84-87659-01-2
* Sofrología. Olimpismo y deporte profesional. Altos rendimientos. EGRAF S.A. Madrid, 1993. ISBN 84-87659-05-5
* Sofrología. El método abreviado de relajación dinámica. Sofroprofilaxis. Sofroterapia. Sofropedagogía. EGRAF S.A. Madrid, 1995. ISBN 84-7989-043-6
* Sofrología Profesional. Gráficas Goya. Bilbao, 2007
Poesía
* Poesía... Ilusión... Amor... PCMEA S.A. Bilbao, 1992

## Hitzaldiak

Hitzaldi hauek eman zituen bilera zientifiko ez-sofrologikoetan:
* Sofrología y problemas de educación. Actas del I Simposio de Pediatría Social. Madrid, 1972
* Motivaciones para la aplicación de la Sofrología en Higiene Escolar. Actas de la Reunión Internacional de Medicina e Higiene Escolar de Países de Lengua Española. Madrid, 1972
* Motivaciones para la aplicación de las técnicas de sofronización (RDC) en Medicina Escolar. Actas del XIII Congreso Español de Pediatría. Palma de Mallorca,1972
* Sofropedagogía en la adolescencia. Actas de la V Reunión Nacional de la Asociación Española de Medicina e Higiene Escolar. Valladolid, 1973
* Pediatría Sofrológica. Sofroterapia en Pediatría. Actas de la Reunión de Casuística de la Sociedad de Pediatría de Madrid y Región Centro. Madrid, 1974
* La Relajación Dinámica de Caycedo. Nuestra adaptación en Pediatría. Actas del XIV Congreso Mundial de Pediatría. Primer Premio y Medalla de Oro. Buenos Aires, 1974
* Relajación Dinámica de Caycedo en Pediatría. Actas de la Reunión Fin de Semana Pediátrico de la Sociedad de Pediatría de Madrid y Región Centro. Madrid, 1977
* Sofrología y escritura. Actas de las VI Jornadas de Grafología de la Escuela de Medicina Legal de la Facultad de Medicina de la Universidad Complutense de Madrid. Madrid, 1978
* La Medicina Sofrológica y sus técnicas de sofronización como medio eficaz de contrarrestar los efectos negativos del estrés. Actas del I Congreso Iberoamericano de Medicina Rural. Madrid, 1979
* La Relajación Dinámica de Caycedo adaptada a la Pediatría. Actas del VI Congreso de la Unión Europea de Paidopsiquiatras. Madrid, 1979
* Pediatría Sofrológica. Ciencia del desarrollo natural del sosiego, equilibrio y armonía psicofísica. Actas del XVI Congreso Mundial de Pediatría. Barcelona, 1980
* Pediatría Sofrológica en la prevención y tratamiento de los procesos psicosomáticos en la adolescencia. Actas del XVI Congreso Mundial de Pediatría. Barcelona, 1980
* Sofronización en Geriatría. Actas de la ll Reunión Interprovincial de la Sociedad Regional Norte de Geriatría y Gerontología. Miranda de Ebro, 1982
* La Sofrología. Nueva ciencia y nueva profesión. Actas del Primer Debate Mundial de Cibernética y Sociedad. Barcelona, 1982
* Nuestra adaptación a la Pediatría de la Relajación Dinámica de Caycedo. Las Metodologías Sofrológicas adaptadas al campo de la infancia. Metas socioprofilácticas y Taller de operatividad sofrológica en el campo de la infancia. Actas del III Congreso Internacional de AEDES sobre desajustes sociales y problemas de conducta en la infanto-adolescencia. Madrid, 1984
* Applicazione delle tecniche sofrologiche nei bambini e preadolescenti. Seminario Internacional de Medicina Sofrológica organizado por la Facultad de Medicina de la Universidad de Roma. Roma, 1985
* Metodologías sofrológicas aplicadas al deporte y Taller de operatividad sofrológica en el deporte. XI Coloquio Internacional de Psicología do Desporto. Estoril, 1985
* Espinosa, M.; Pommier, F.; y Pietrangelo, T.: Técnicas sofrológicas adaptadas a la Pediatría. l Meeting Prevention of Disorders of lnfancy and Adolescence-Neurological and social Components. L'Aquila, 1985
* Realidad actual de la Sofrología y su proyección al ámbito de la infancia. Actas de las Jornadas Internacionales de Psicología Infantil, Medicina de la Educación y Pedagogía Terapéutica. Barcelona, 1987
* Aplicación de las metodologías sofrológicas al deporte olímpico y exposición documentada de un diseño deportivo sofrológico. Actas del I Seminario Internacional sobre Psicología del Deporte del Comité Olímpico Español. Madrid, 1990
* Aproximación a la anatomía de la consciencia. Fundación Universidad de Verano de Castilla y León. Palencia, 2006
* Sentido y práctica del proceso de sofronización. Práctica. Fundación Universidad de Verano de Castilla y León. Palencia, 2006
* Aplicaciones de las metodologías sofrológicas. Fundación Universidad de Verano de Castilla y León. Palencia, 2006
* Metodología dinámica de sofronización. Fundación Universidad de Verano de Castilla y León. Palencia, 200

## Sariak eta aitortzak

* Mariano Espinosa medikua ETB2ko Forum saioan 2003an1974: Lehen Saria eta Urrezko Domina Nazioarteko XIV. Pediatria Biltzarrean. Buenos Aires.
* 1977: Sofrologia Medikoko Nazioarteko Eskolako ad meritum irakaslea. Bartzelona.
* 1982: Nazioarteko Sofrologia Eskola Fundazioko Espainiako Ataleko zuzendaria. Bogota.
* 1998: Honoris causa diploma espezialitate sofrologikoetan eta irakaskuntzan. Sofrologiaren Garapen Integralerako Fundazioa. Santa Santa Fe de Bogotá (Kolonbia).
Behin baino gehiagotan elkarrizketatua prentsa idatzirako (Medikuntza eta Zientzien Historiaren Euskal Museoko Artxiboan gordetako dokumentazioa). Irrati eta telebistako hainbat saio akreditatutan parte hartu zuen, hala nola La Clave, La 2n; Forum, EITBn, David Barberok zuzenduta; Estudio abierto y Directísima, José María Iñigok zuzenduta; Gente hoy, Isabel Tenaille eta Mari Cruz Sorianorekin; eta SER irrati-katean, José Domingo Castañok elkarrizketatuta, besteak beste.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 Barbero, David. (2003). FORUM telesaioa. Entrevista con el Dr. Mariano Espinosa.. Euskal Telebista (Noiz kontsultatua: 2024-07-25).
* ↑ «PEDIATRÍA SOFROLÓGICA» (Entrevista) TVE1 «Cosas». España, 05.12.80
* ↑ «VIVIR SIN DOLOR» (Entrevista) TVE1 «La Clave». España, 17.07.81
* ↑ LA SOFROLOGÍA» (Artículo) ABC. España, 30.11.80
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Palmareños Destacados» juanbalarcon 2018-10-31 (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ «Medikuntza eta Zientzia Historiaren Euskal Museoa - UPV/EHU - Fondo bibliografikoa, Mariano Espinosa doktoreak sofrologiari buruz idatzitako obrarekin». Medikuntza eta Zientzia Historiaren Euskal Museoa.
* ↑ «5. Sofrología» preparacionalparto.net (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) Historia de la Sofrologia Médica.. , Sofrologia Médica or. (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) EFE. (2007-09-28). «Loa expertos advierte de que la Sofrología no tiene nada que ver con la hipnosis» Diario de Ibiza (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «espinosa aroca mariano - Iberlibro» www.iberlibro.com (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) «espinosa aroca mariano - Iberlibro» www.iberlibro.com (Noiz kontsultatua: 2024-07-25).
* ↑ «MARIANO ESPINOSA: LA SOFROLOGÍA MEJORA EL RENDIMIENTO PORQUE AYUDA AL DEPORTISTA A POTENCIAR SU AUTOCONTROL» (Elkarrizketa) Gente. Revista semanal de diario 16. España, 18.03.94
* 1 2 «SALUD. SUDAR LAS NEURONAS» (Entrevista) El País. España, 24.04.95
* ↑ «LA SOFROLOGÍA AYUDA A LOS OLÍMPICOS A PREPARARSE PARA LA ALTA COMPETICIÓN. DOCTOR ESPINOSA: SE TRATA DE QUE EL ATLETA SUDE SUS NEURONAS» (Entrevista) ABC. España, 02.06.92
* ↑ «LOS ATLETAS QUE GANAN CONTROLANDO SU MENTE. SIETE SELECCIONES OLÍMPICAS INCLUYEN LA SOFROLOGÍA EN SU PREPARACIÓN PARA LOS JUEGOS DE BARCELONA» (Entrevista) Cambio 16. España, 19.06.90
* ↑ «EL CONTROL DEL CUERPO» (Entrevista) El País. España, 29.05.89
* ↑ «LA RELAJACIÓN Y LA SOFROLOGÍA, TÉCNICAS AL SERVIVIO DE LOS ATLETAS» (Referencia) El Correo Español, El Pueblo Vasco. España, 26.09.89
* ↑ «MARIANO ESPINOSA: EL ENTRENAMIENTO DE LA MENTE ES CUESTIÓN FUNDAMENTAL EN ALTA COMPETICIÓN. EL PRESTIGIOSO MÉDICO TUVO A SU CARGO 7 EQUIPOS OLÍMPICOS EN BARCELONA’92» (Entrevista) Sur Deportivo. España, 31.05.93
* ↑ «ARCO. UN DEPORTE SIN EDAD BASADO EN LA AGUDEZA VISUAL Y LA CONCENTRACIÓN» (Referencia) Marca. España, 06.11.91
* ↑ «ANTONIO VAZQUEZ APUNTA A LO MÁS ALTO. EL ARQUERO ESPAÑOL POSEE LA MEJOR MARCA MUNDIAL EN LOS 30 METROS» (Referencia) El País. España, 12.07.92
* ↑ «MEDIA HORA ANTES, LÓPEZ ZUBERO ESTABA VIVIENDO EN SU CEREBRO LA FINAL DE LOS 200 ESPALDA» (Referencia) As. España, 08.12.92
* 1 2 «ANTONIO REBOLLO SE PREPARA CON AYUDA DE UN ESPECIALISTA EN SOFROLOGÍA PARA CONTROLAR LOS NERVIOS» (Entrevista) El Periódico de Catalunya. España, 15.05.92
* ↑ «LOS SECRETOS ÍNTIMOS DEL ÉXITO DE DELGADO. PREPARACIÓN FÍSICA, SOFROLOGÍA Y ALIMENTACIÓN, BASE DE SUS ÉXITOS» El País. España, 16.07.88
* ↑ «GOLF: SANTIAGO LUNA CONSIGUIÓ VICTORIA HISTÓRICA EN EL ABIERTO DE MADEIRA. EL VENCEDOR, ATRAIDO POR LA RELAJACIÓN DINÁMICA SOFROLÓGICA» (Referencia) As. España, 06.02.95
* ↑ «LUNA VE COMPENSADO SU BUEN TRABAJO EN EL TOUR. UN CAMPEÓN SEDUCIDO POR LA SOFROLOGÍA» (Referencia) El Mundo Deportivo. España, 08.02.95
* ↑ «LA PROEZA DE CAYETANO MARTÍNEZ DE IRUJO EN EL MUNDIAL DE ESTOCOLMO» (Referencia) Marca. España, 03.08.90
* ↑ «AZAÑA DE LA HÍPICA ESPAÑOLA EN AQUISGRAN. SEGUNDOS EN LA COPA DE NACIONES» (Referencia) As. España, 25.07.91
* ↑ «EVA SUAREZ. ASTURIANOS HACIA BARCELONA’92» (Referencia) La Voz de Asturias. España, 20.02.92
* ↑ (Gaztelaniaz) «Espinosa Aroca, Mariano - Iberlibro» www.iberlibro.com (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) Capacidades de la consciencia. (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q127164170