# Aiaraldea

    Artikulu hau Arabako kuadrillari buruzkoa da; Araba-Bizkaietako ibarra gaitzat duena beste hau da: «Aiaraldea (ibarra)»
Aiaraldea edo Aiarako kuadrilla da Araba osatzen duten zazpi kuadrilla edo eskualdeetako bat, probintziako ipar-mendebaldean eta izen bereko haranean kokatua. Udalerri hauek hartzen ditu: Amurrio, Artziniega, Aiara, Laudio eta Okondo. Guztira 328,12 km² ditu (Arabaren %10), eta 34.353 biztanle zituen 2020ean (Arabaren % 11).
Nerbioi ibaiaren arroko herriak biltzen ditu batik bat. Bertakoak dira Laudio (hiriburua) eta Amurrio, biztanleria aldetik herrialdeko bigarren eta hirugarren udalerri arabarrak, hurrenez hurren.
Aiaraldea, Euskal Herriko eskualde bat da, Arabako ipar-ekialdean. Eskualde hau Nerbioi ibaiaren zati da, Bizkaiko probintziarekiko mugatik gertu. Bere garapenak industriaren eta ingurune naturalaren arteko kontrastea du ezaugarri, landa-bizitza eta hazkunde ekonomikoa ezin hobeto uztartzen dituen eskualdea izanik.
Aiaraldeak 40.000 biztanle inguru ditu, batez ere bi udalerri handienetan, Laudion eta Amurrion. Laudio, 18.000 biztanle baino gehiagorekin, eskualdeko herrigune eta industriagune garrantzitsuena da, eta Amurriok, 10.000 biztanle ingururekin, bere jarduera industriala orekatzen du eskaintza natural eta kultural aberatsarekin.
Eskualdeko garaiera itsas mailatik hasita 100-200 metro ingurura dago, eta 900 metrotik gorako mendi tontorretara iristen da eskualdeko lurralderik gorena. Ganekogortaz gain (998 metro), beste mendi aipagarri bat Tologorri tontorra da (1.068 metro), Salvada mendilerroaren gailurrik adierazgarrienetako bat, Aiarako haranaren ikuspegi ikusgarriak eskaintzen dituena eta mendi-ibiliak maite dituztenentzat helmuga herrikoia dena. Gibijo mendilerroa eta Ungino mendia (1.106 metro) ere bere paisaia menditsuaren parte dira, Aiaraldearen naturaz gozatzeko ingurune ezin hobea bihurtuz.
Aiaraldea hainbat udalerrik osatzen dute, eta Laudio eta Amurrioz gain, Aiara , Okondo eta Artziniega ere hartzen dituzte, guztiek herentzia kultural eta historiko aberatsa baitute. Aiara baserriz betetako landa-paisaian dago, eta Artziniega, berriz, Erdi Aroko hirigune historikoagatik eta ondare-balioagatik da ezaguna.

## Izena

Aiara hitzak antzinako Aiarako konderria aipatzen du, XII. mendeko historia aberatsa duen lurralde feudala, Aiaratarren familiak inguruan boterea eta eragina irabazi zuenean. Izen horrek herentzia historikoa eta landa-ingurunearekiko eta eskualdeko tradizioekiko lotura sakona islatzen ditu.

### Etimologia

Aiaraldea izena euskarazko "Aiara" hitzetik dator, hau da, eskualdeko udalerri nagusietako bat den Aiarako hiribilduaren izen historikotik, eta "-aldea" atzizkitik, "zona" edo "región" esan nahi duena. Beraz, Aiaraldea "Aiarako zona" edo "Aiarako eskualdea" bezala itzul daiteke. Historikoki, Aiarako bailara erreferentzia garrantzitsua izan da eskualdean, eta hortik dator eremu geografiko horri guztiari erreferentzia egiteko izena.

## Geografia

Eskualde mugakideak iparraldean Enkarterri, Bilboaldea eta Arratia-Nerbioi, hegoaldean Merindadeak eta Añanako kuadrilla, ekialdean Gorbeialdea eta mendebaldean Merindadeak.
Aiaraldea, Bizkaiko Orozko eta Arrankudiaga udalerriekin muga egiten du, eta, aldi berean, Urduñarekin. Kasu honetan, Urduña Aiaraldean sartuta dago, eta, askotan, Aiaraldea esaten zaio ofizialki Aiaraldea izan gabe. Paisaia Gorobel eta Salvada mendilerroek menderatzen dute, mendebaldean eta hego-mendebaldean; hesi natural gisa jarduten dute, eta mendi-hondoko oihal ikusgarria eskaintzen dute. Gailurrak nabarmentzen dira, hala nola Tologorriko Pikoa (1.068 metro) eta Ungino (1.106 metro), haranen gainetik altxatzen direnak. Eskualdearen iparraldean, Ganekogorta (998 metro) eta Pagolar mendiak daude Aiaraldea eta Bizkaia banatzen dituen mendikatean.

### Hidrologia

Eskualdea Nerbioi ibaiaren arroan dago, ekialdetik mendebaldera zeharkatzen duen arroan, ardatz natural gisa jardunez eta inguru horretan nekazaritza eta landa bizitza garatzeko funtsezkoak izan diren haran emankorrak eratuz.

### Klima

Aiaraldeko klima atlantikoa da, eta euria maiz egiten du urtean zehar. Horrek eskualdeko landare-aberastasunari laguntzen dio. Tenperaturak leunak izaten dira, uda epelak eta negu nahiko freskoak izaten dira, batez ere toki altuenetan.

### Udalerriak

Aiaraldeak bost udalerri biltzen ditu. Eskualdearen azaleraren % 40 Aiarak hartzen badu ere, Aiaraldeko biztanleria oso kontzentratuta dago Laudion eta Amurrion, ondorengo taulan ageri denez.
| # | Udalerria | Kontzejuak | Alkatea | Alkatearen alderdi politikoa | Biztanleria (2020) | Biztanleriaren ehunekoa, Aiaraldeko guztizkoan | Azalera (km²) |
| 1 | Laudio | | Ainize Gastaka Martinez | Euskal Herria Bildu | 18.118 | 53,8 | 37,56 |
| 2 | Amurrio | Aloria Artomaña Baranbio Delika Larrinbe Lekamaña Lezama Saratxo Tertanga | Txerra Molinuevo Laña | Euzko Alderdi Jeltzalea | 10.264 | 29,3 | 96,36 |
| 3 | Aiara | Aginaga Añes Arespalditza (herriburua) Beotegi Erbi Erretes-Lanteno Etxegoien Izoria Kexaa Lanteno Lexartzu Luiaondo Luxo Madaria Maroño Menagarai Menoio Murga Olabezar Opellora Ozeka Sanbantone Soxo Zuhatza | Pruden Otegi Etxebarria | Euskal Herria Bildu | 2.968 | 8,3 | 140,85 |
| 4 | Artziniega | Campijo Erretes Tutera Gordeliz Mendieta Santa Koloma Soxoguti | Joseba Vivanco Retes | Euskal Herria Bildu | 1.800 | 5,3 | 27,45 |
| 5 | Okondo | | Jon Escuza del Campo | Euzko Alderdi Jeltzalea | 1.203 | 3,3 | 29,90 |
| | Aiaraldea | | | | 34.353 | 328,12 |
Arrazoi geografikoegatik, batzutan Bizkaiko Orozko eta Urduña ere Aiaraldea ibarreko partetzat hartzen dira.

## Historia

Aiaratik (Aiara) datorkio izena, eskualdeko Erdi Aroko familia noble garrantzitsuenetako bat. Mendeetan zehar, eskualde hau funtsezkoa izan da Gaztela eta Nafarroako erresumak gurutzatzeko, eta horrek kokapen estrategikoa eman zion Erdi Aroko gatazketan eta euskal lurraldearen ondorengo garapenean.

### Erdi Aroko jatorria

Aiaraldearen historia oso lotuta dago Aiarako Jaurerriarekin, Euskal Herriko noble-etxe garrantzitsuenetako batekin. Aiala familia, eskualdeari izena eman ziona, leinu nabarmena izan zen Erdi Aroan, eta bertako kide askok eragin handia izan zuten Gaztelako Erresumaren politikan eta kulturan. Aiarako bailara feudoa bihurtu zen familia horren kontrolpean, eta beste noble batzuekin ezkontzak eta itunak eginez zabaldu zuen bere eragina.
Erdi Aroan, Aiaraldean nekazaritzan, abeltzaintzan eta merkataritza-trukeetan oinarritutako ekonomia zen nagusi. Mendeetan zehar, Artziniega eta Laudio bezalako hiribilduek garrantzi handiagoa izan zuten, neurri batean Gaztelako barnealdea eta Bilboko portua lotzen zituzten merkataritza-ibilbideetan kokatu zirelako.

### Aro Modernoa eta XIX. mendea:

Ondorengo mendeetan, batez ere Aro Modernoan, Aiaraldea eraldaketa-prozesu bat bizitzen hasi zen, batez ere esparru ekonomikoan. Ibaietan burdinolak (euskal burdineria tradizionalak) garatzea, Nerbioi ibaia kasu, bultzada industriala izan zen eskualdearentzat. Burdinola horiek uraren indarra erabiltzen zuten mailuak mugitzeko eta burdina ekoizteko, eta jarduera ekonomiko horrek arrastoa utzi zuen eskualdearen historian.
XIX. mendean zehar, industrializazioarekin, eskualdeak aldaketa nabarmena izan zuen, batez ere Laudio eta Amurrioko udalerrietan, non lantegiak eta industria-jarduera berriak sortu ziren, batez ere metalaren eta siderurgia edo burdingintza sektoreari lotuak, hala nola Tubos Reunidos eta Tubacex. XIX. mendearen bigarren erdialdean trenbidea iristea ere funtsezkoa izan zen Aiaraldeko industria-garapenerako, salgaien eta lehengaien garraioa erraztuz.

### XX. mendea eta oraina:

XX. mendean zehar, Aiaraldeak bere industria-profila sendotu zuen, hiri-hazkunde handiarekin, bereziki Laudion eta Amurrion, Araban erreferentziazko industria-gune bihurtu zirenak. Industriaren gorakada horrek langile asko erakarri zituen, eta horrek biztanleria handitu eta hiri-azpiegituren sorrera suspertu zuen. Tubos Reunidos eta Tubacex dira eskualdeko frabrika handienak.
Hala ere, XX. mendearen amaierako industria-krisiak eragina izan zuen eskualdean, batez ere enpleguari eta egitura ekonomikoaren birmoldaketari dagokienez. Hala eta guztiz ere, Aiaraldeak egokitzen jakin du, landa turismoaren sektorean aukera berriak bilatuz, baita bere ondare kultural eta natural aberatsa bultzatuz ere, turista asko erakartzeko aprobetxatuz.

## Industrializazioa

Hasiera batean, Aiaraldeko industria siderurgia eta metalurgia-sektorean zentratu zen, burdinola tradizionalak sortuz, uraren indarra burdina prozesatzeko aprobetxatzen zutenak. Denboran zehar, burdinola horiek industria modernoagoetarantz eboluzionatu zuten, eta industria horiek produktu metalikoetan, makinerian eta beste sektore industrial batzuetarako osagaietan espezializatu ziren. Bilboko portutik gertu egoteak aukera eman zien inguruko enpresei beren produktuak esportatzeko, eta horrek garapen ekonomikoa indartu zuen.
XX. mendetik aurrera, Aiaraldean manufaktura-industrien hazkunde azkarra ikusi zen, ontzietatik hasi eta makineria industrialeraino ekoizten zuten fabrikekin. Horrek beste eskualde batzuetako langile ugari erakarri zituen, eta populazioan hazkunde nabarmena eragin zuen, batez ere Laudio eta Amurrioko udalerrietan, eskualdeko industriagune bihurtu baitziren.
Tubacex altzairu herdoilgaitzezko hodiak fabrikatzeko sektorearen barruan dago eta Amurrion dago. Aiaraldeko enpresa garrantzitsuenetako bat da, eta altzairu herdoilgaitzezko hodien eta aleazio berezien fabrikazioan erreferente globala. 1963an sortu zen Tubacex, eta munduko liderra bihurtu da bere sektorean, produktuak hornituz industria sorta zabal bati, energiatik hasi eta petrokimikaraino eta industria aeroespazialeraino.
Tubacexez gain, Tubos Reunidos ere sortu zen, soldadurarik gabeko altzairuzko hodiak egiten espezializatuak, Laudion eta Aiaran, 1892an sortua. Tubos Reunidos Aiaraldeko beste enpresa enblematiko bat da, hainbat aplikazio industrialetarako soldadurarik gabeko altzairuzko hodiak ekoizten espezializatua. Konpainiak funtsezko zeregina izan du eskualdeko industrializazioan, eta enplegatzaile eta motor ekonomiko garrantzitsua izaten jarraitzen du eskualdean.
Bi enpresa handi horiez gain, beirarekin lotutako eskala handiko bi enpresa ere badaude, hala nola Guardian Glass, Laudion kokatua, industria, arkitektura eta automobil aplikazioetarako beira fabrikatzen duen enpresa multinazionala da. Laudion, Guardian lantegia eskualdeko garrantzitsuenetakoa da, eta funtsezkoa izan da tokiko garapen ekonomikoan. Eta bestea Vidrala da, Europan beirazko ontziak ekoizten dituzten konpainia handienetako bat. 1965ean sortu zen, eta Laudion (Laudio) du egoitza. Bertan hasi zen beirazko ontziak fabrikatzen elikagaien sektorerako. Orduz geroztik, Vidrala nabarmen hazi da, eta funtsezko eragilea da beiraren industrian, bai estatuan, bai nazioartean.

## Ekonomia

Aiaraldeko ekonomia bere landa-iraganaren, industrializazioaren eta zerbitzuen sektorearen gero eta garrantzi handiagoaren konbinazioak markatu du. Urteetan zehar, eskualdeak eraldaketa esanguratsua izan du, batez ere nekazaritza-ekonomia batetik hasi eta industria eskualde bihurtu arte.

### 1. Lehen sektorea (nekazaritza eta abeltzaintza)

Lehen sektoreak pisua galdu badu ere Aiaraldeko ekonomian urteetan zehar, presentzia esanguratsua izaten jarraitzen du, batez ere landaguneetan eta mendialdeetan. Jarduera nagusiak abeltzaintza (batez ere behiak eta ardiak) eta nekazaritza dira, zerealak, barazkiak eta mahastiak bezalako laboreekin.
Eskualdeak nekazaritza sektore txiki bat du, zereal laboreetan eta baratzeko produktuetan zentratua. Mahastiak ere nabarmentzen dira eremu batzuetan, ardoaren eta produktu eratorrien ekoizpena oraindik ere garrantzitsua baita, bereziki Aiaraldean, Arabako Txakolina Jatorri Deituraren barruan baitago, euskal ardo tipikoa, txakolina, ekoizten duen jatorrizko deitura.
Landa jarduera tradizionalenetako bat da. Abeltzaintzako ustiategiak daude, batez ere esnetarako eta haragitarako behienak, landa-ekonomian zeregin garrantzitsua izaten jarraitzen dutenak. Gazta bezalako produktu eratorrien ekoizpena ere presente dago, bereziki Idiazabal gazta, euskal gastronomian oso baloratua.
Hala ere, enpleguari eta BPGari dagokienez, Aiaraldeko lehen sektorea gutxiengoa da beste sektoreekin alderatuta.

### 2. Bigarren sektorea (industria eta manufaktura)

Bigarren sektorea Aiaraldeko motor ekonomikoa da, eta eskualdearen garapen ekonomikoaren oinarria izan da XIX. mendetik. Eskualdearen industrializazioa oso lotuta dago siderurgiarekin, metalurgiarekin eta produktu industrialen fabrikazioarekin. Industria jarduera nagusien artean hodiak, beirazko ontziak, automobilgintzarako osagaiak eta altzairuzko produktuak ekoiztea daude. Aiaraldean tamaina handiko hainbat industria-enpresa daude, eta estatuko eta nazioarteko erreferentzia izaten jarraitzen dute.
Aiaraldeko industria sektorea eskualdeko eta Arabako BPGaren ehuneko handi baten arduraduna da. Eskualde bakoitzeko zifra publiko espezifikorik ez dagoen arren, Arabako industria sektoreak BPGaren % 50 baino gehiago sortzen duela kalkulatzen da.
Eskualdeko industria-enpresa nagusiek (Tubacex, Vidrala, Tubos Reunidos, Guardian Glass), oro har, 5.000 enplegu zuzen baino gehiago sortzen dituzte eskualdean, eta zeharkako enpleguak sortzen dituzte lotutako sektoreetan, hala nola logistikan, mantentze-lanetan eta zerbitzu osagarrietan. Tubos Reunidosek 1.500 langile inguru ditu Laudion eta Aiaran, bereziki Luiaondon eta Amurrioko mugan. Vidrala bigarren enpresa handiena da, 1.200 langile baino gehiago ditu bere plantetan, eta egoitza nagusia Laudion du. Ondoren, Tubacex enpresak 900 langile inguru ditu Amurrioko lantegi nagusian eta Laudion bulegoak. Eta enpresa handi hauekin amaitzeko, Guardian Glassek 300 langile inguru izango lituzke Laudion.
Horrez gain, Aiaraldeko bigarren sektoreko enpresek esportazio ikuspegi handia dute, eta horrek ekarpen nabarmena egiten dio Arabako eta Euskadiko merkataritza-balantzeari. Kalkuluen arabera, Tubacex, Tubos Reunidos eta Vidrala enpresen ekoizpenaren zati handi bat nazioarteko merkatura bideratzen da, eta 80 herrialde baino gehiagotara saltzen da. Esportazio-maila handi horrek indartu egiten du Aiaraldea industria-gune esportatzaile garrantzitsu gisa duen posizioa.

### 3. Hirugarren sektorea (zerbitzuak)

Hirugarren sektorea edo zerbitzu sektorea nabarmen hazi da azken hamarkadetan Aiaraldean, baina oraindik industria-sektorearen atzetik dago, garrantzi ekonomikoari dagokionez. Sektore horren barruan sartzen dira merkataritza, zerbitzu publikoak, hezkuntza, finantza-zerbitzuak eta, berrikiago, landa-turismoa.
Laudio eta Amurrioko udalerrietan, tokiko merkataritza eta herritarrei arreta emateko zerbitzuak, hala nola hezkuntza, osasuna eta administrazioa, funtsezkoak dira tokiko ekonomiarako. Hirigune horietan denda, jatetxe, taberna eta banku-zerbitzu ugari egoteak hirugarren sektorean enplegua lortzen laguntzen du.
Turismoak gero eta pisu handiagoa hartu du, industriaren osagarria den sektore ekonomiko gisa. Aiaraldeak, bere aberastasun natural eta kulturalarekin, landa turismoan, mendi-ibilietan eta ondare historikoan interesa duten bisitariak erakarri ditu. Artziniega, Erdi Aroko hirigune historikoa edo Gorobel mendilerroko ingurune naturala bezalako eremuak erakargarri turistiko garrantzitsuak dira. Gainera, turismo gastronomikoa, txakolina eta Idiazabal gazta produktu nagusiak izanik, hazkunde faktorea izan da ostatuan eta sukaldaritzan aritzen diren tokiko enpresa txikientzat.
Aiaraldean, hainbat zerbitzutan diharduten ETEek osatutako enpresa-sarea dago, aholkularitzetatik hasi eta garraioraino, tokiko ekonomia osatzen dutenak. Enpresa txiki horiek funtsezko eginkizuna betetzen dute enpleguaren dibertsifikazioan.

## Demografia

Aiaraldeak 36.000 biztanle inguru ditu, eta modu desberdinean banatuta dago osatzen duten udalerrien artean. Bi herrigune handienek, Laudiok (Laudio) eta Amurriok, biltzen dute biztanleriaren zatirik handiena, industria eta hiri izaeragatik, eta udalerri txikienek, Aiarak (Aiara), Artziniegak eta Okondok esaterako, biztanleria landatarragoa eta sakabanatuagoa dute. Baina hori ez zen horrela izan XIX. mendeko garapen ekonomikora arte, batez ere Euskal Herrikoeta Espainiako beste eskualde batzuetako langileak erakarri zituen industrializazioagatik.
* Biztanleria udalerrika
* > 20000
* 10000-20000
* 5000-10000
* 2500-5000
* 1000-2500
* 500-1000
* 100-500
* < 100
Euskal Autonomia Erkidegoko beste eskualde askotan gertatzen den bezala, Aiaraldean biztanleria zahartzen ari da. Jaiotza-tasaren jaitsierak eta bizi-itxaropenaren igoerak 65 urtetik gorako pertsonen proportzioa handitzea eragin dute. Fenomeno hori nabarmenagoa da landa-eremuko udalerrietan, hala nola Aiaraldean eta Okondon, non gazte gutxiago dauden eta biztanleria zaharragoa izateko joera dagoen.
Laudio eta Amurrio bezalako udalerrietan, biztanleriaren zahartzea ere gertatzen den arren, gazte eta familia gazte gehiago egoteak biztanleriaren egitura neurri batean orekatzen laguntzen du.

## Azpiegitura
### Garraio-sarea

Aiaraldeak ondo lotutako bide-sare bat du, eskualde barruko zein inguruko probintzietarako garraioa errazten duena. Errepide nagusiak A-624 errepidea (Laudio eta Amurrio Urduñarekin lotzen dituena) eta N-625 errepidea (Bilborekin lotzen duena) dira. Aiarako, Artziniegako, Orduña eta Okondoko landa udalerriak lotzen dituzten tokiko errepideak ere badaude.
Renfeko aldiriko trena garraiobide erabakigarria da, batez ere Bilborako joan-etorrietarako. Renferen C-3 lineak Bilbo, Laudio, Amurrio eta Urduña lotzen ditu, eta Bizkaiko hiriburuarekin konexio azkarra eta ohikoa eskaintzen du. Azpiegitura hori funtsezkoa da Aiaraldean bizi eta Bilbon edo haren metropoli-eremuan lan egiten duten langileentzat.
Aiaraldea eta Bilbo, Gasteiz eta beste gune garrantzitsu batzuk lotzen dituzten hiriarteko autobus-zerbitzuak daude. Arababus enpresak eta beste operadore pribatu batzuek garraio publikoaren beharrak asetzen dituzten ibilbideak eskaintzen dituzte.

### Osasuna

Laudion eta Amurrion osasun publikoko zentroak daude, Osakidetzaren Sarekoak (Euskal Osasun Zerbitzua). Zentro horiek lehen mailako arreta, pediatria-zerbitzuak, medikuntza orokorreko kontsultak, erizaintza eta tokiko biztanleentzat funtsezkoak diren beste zerbitzu batzuk eskaintzen dituzte. Laudiok eskualdeko osasun zentro handienetako bat du, oinarrizko espezialitate medikoen eta lehen mailako arretaren eskaintza zabalarekin inguruko biztanleentzat. Amurrioko Osasun Zentroak ere tamaina handia du eta antzeko funtzioa betetzen du.
Aiaraldean eskualdeko ospitalerik ez dagoen arren, pazienteak gertuko ospitaleetara sar daitezke Bilbon eta Gasteizen. Aiaraldean bizi direnek gehien erabiltzen dituzten ospitaleen artean daude Barakaldoko (Bizkaia) Gurutzetako Unibertsitate Ospitalea (Laudiotik 20 minutu ingurura dago autoz) eta Gasteizko Txagorritxu Ospitalea. Larrialdietan edo arreta mediko espezializatua behar denean pazienteak ospitale horietara bideratzeko osasun-garraioko zerbitzuak daude.
Eskualdeak udalerri guztietan banatutako farmazia sare bat ere badu, baita osasun zerbitzu pribatuak ere, hala nola hortz-klinikak eta fisioterapia zentroak.

### Hezkuntza

Aiaraldeako hezkuntza sistema ikastetxe publiko eta itunduen sare batek osatzen du, haur hezkuntzatik hasi eta bigarren hezkuntzaraino eta batxilergoraino. Gainera, gero eta kezka handiagoa dago euskarazko irakaskuntzaren inguruan, eta hizkuntza hori, gaztelaniarekin batera, koofiziala da hezkuntza maila guztietan.
Udalerri gehienek, Okondo eta Artziniega barne, haur eta lehen hezkuntzako eskola publikoak dituzte. Laudion eta Amurrion daude ikastola eta ikastetxe publiko handienak, hala nola Laudioko Laudio Ikastetxea edo Amurrioko Lucas Rey Ikastetxea, bi hizkuntza koofizialetan hezkuntza eskaintzen dutenak.
Bigarren hezkuntza eta batxilergoa Laudion eta Amurrion dauden institutu publikoetan ematen dira. Laudion, Laudio BHIk eta San Jose Ikastetxeak bigarren hezkuntzako eta batxilergoko programak eskaintzen dituzte euskaraz eta gaztelaniaz. Amurrion, Zaraobe BHI eskualdeko ikastetxe garrantzitsuenetako bat da, bigarren hezkuntzako eta batxilergoko ikasleentzako hezkuntza eskaintza osoarekin, baita lanbide heziketako programekin ere.
Lanbide Heziketa funtsezko alderdia da Aiaraldean, eskualdearen izaera industriala dela eta. Laudion eta Amurrion erdi eta goi mailako heziketa zikloak eskaintzen dituzten zentroak daude, industria sektorearen beharrak asetzera bideratuak, hala nola mekanika, elektrizitatea, elektronika eta administrazioa.
Amurrioko Zaraobe Lanbide Heziketako Zentroa eskualdeko garrantzitsuenetako bat da, fabrikazio mekanikoa, elektronika eta administrazioa bezalako arloetan espezializatutako programekin, tokiko lan eskariarekin lerrokatzen direnak, bereziki industria arloan.
Aiaraldean ez dago unibertsitaterik, baina Bilbon eta Gasteizen inguruko unibertsitateekin ondo konektatuta dago. Ikasleak erraz sar daitezke Euskal Herriko Unibertsitatera, eta campusak dituzte bi hirietan. Aldiriko trenek eta autobus konexioek eskualdeko ikasleak goi mailako ikasketak egitera joatea ahalbidetzen dute.

## Politika

| # | Udalerria | Kontzejuak | Alkatea | Alkatearen alderdi politikoa | Biztanleria (2020) | Biztanleriaren ehunekoa, Aiaraldeko guztizkoan | Azalera (km²) |
| 1 | Laudio | | Ainize Gastaka Martinez | Euskal Herria Bildu | 18.118 | 53,8 | 37,56 |
| 2 | Amurrio | Aloria Artomaña Baranbio Delika Larrinbe Lekamaña Lezama Saratxo Tertanga | Txerra Molinuevo Laña | Euzko Alderdi Jeltzalea | 10.264 | 29,3 | 96,36 |
| 3 | Aiara | Aginaga Añes Arespalditza (herriburua) Beotegi Erbi Erretes-Lanteno Etxegoien Izoria Kexaa Lanteno Lexartzu Luiaondo Luxo Madaria Maroño Menagarai Menoio Murga Olabezar Opellora Ozeka Sanbantone Soxo Zuhatza | Pruden Otegi Etxebarria | Euskal Herria Bildu | 2.968 | 8,3 | 140,85 |
| 4 | Artziniega | Campijo Erretes Tutera Gordeliz Mendieta Santa Koloma Soxoguti | Joseba Vivanco Retes | Euskal Herria Bildu | 1.800 | 5,3 | 27,45 |
| 5 | Okondo | | Jon Escuza del Campo | Euzko Alderdi Jeltzalea | 1.203 | 3,3 | 29,90 |
| | Aiaraldea | | | | 34.353 | 328,12 | |

## Komunikabideak
### Aiaraldea

Eskualdean nabarmenena eta hedadurarik handiena duena Aiaraldea.eus da, tokiko eta eskualdeko albisteak estaltzen dituen euskarazko komunikabide digitala. Aiaraldea.eusek funtsezko zeregina du biztanleek tokiko politikari, kulturari, ekonomiari eta ekitaldi sozialei buruzko informazioa izan dezaten. Gainera, euskararen erabilera sustatzen du, eskualdearen kultur nortasunaren zati garrantzitsua baita.
Kulturari, kirolari, hezkuntzari, tokiko politikari, ekonomiari buruzko edukiak eskaintzen ditu. Aiaraldea.eus funtsezko tresna da komunitatea tokiko gaiei buruz informatuta edukitzeko, eta adibide argia da euskarazko hedabideak gero eta gehiago ari direla zabaltzen eskualdeko albisteak.

## Kultura

Aiarako Koadrila, artean eta literaturan herentzia kultural aberatsa izateagatik nabarmentzen den eskualdea da, bere nortasuna moldatu duten eragin historikoen lekuko bizia izanik.
Artearen esparruan, arkitektura Aiaraldeako elementu adierazgarrienetako bat da. Paisaia ikus daitezken eliza eta ermitak gotikotik hasi eta errenazentistaraino doazen estiloen adibide dira. Horien artean, Amurrioko Andre Maria Eliza nabarmentzen da egitura bikainagatik eta apaindura-xehetasunengatik, Erdi Aroaren eta Errenazimenduaren arteko trantsizioa islatzen dutenak. Beste leku enblematiko bat Menako San Migel baseliza da, bere izaera espirituala eta tokiko tradizio erlijiosoekin duen lotura nabarmentzen dituen ingurune natural batez inguratua.
Dorretxeak, euskal nobleziaren ohiko defentsa eraikuntzak, Aiarako historia feudalaren sinbolo ere badira. Eraikin horiek funtzio militarra izateaz gain, eskualdeko familia eraginkorrenentzako egoitza ere baziren. Artziniegako Dorrea, adibidez, erreferente kultural bihurtu da Museo Etnografikoan, non mendeetan zehar eskualdeko eguneroko bizitza kontatzen duten objektuak eta testigantzak gordetzen diren.
Pinturari eta eskulturari dagokienez, eskualdearen ezaugarria bere arte sakratua da, bereziki elizetako erretauletan ikus daitekeena, estilo gotikoak eta barrokoak nahasten baitituzte. Artelan ez ezik, Aiaraldeko historia markatu duen erlijiotasun sakonaren irudikapenak ere badira pieza horiek. Gainera, duela gutxi, eskultura garaikidea paisaian integratzen hasi da, natura eta hiri ingurunearekin hitz egin nahi duten lanekin, eskualdeko ondare artistiko aberatsari ikuspegi modernoa emanez.
Aiarako Kuadrillako literaturak ere sustrai sakonak eta eragin nabarmena ditu. Erdi Aroan, lurralde hau garaiko idazlerik nabarmenenetako baten sorlekua izan zen, Pero López de Ayala (1332-1407), kronista, poeta eta politikaria. Bere lanik ezagunena, Rimado de Palacio, bere garaiko kezkak eta balioak islatzen dituen kritika sozial bat da. Gainera, Gaztelako Erregeen Kronikak, Petri I.a Ankerra eta Henrike II.a bezalako erregeen bizitzak kontatu zituena, funtsezkoak dira XIV. mendeko Iberiar Penintsulako historia ulertzeko.
Literatura idatziarekin batera, ahozko tradizioak leku berezia du Aiarako kulturan. Belaunaldiz belaunaldi euskaraz eta gaztelaniaz transmititutako kondairek eta ipuinek bizirik mantendu dituzte sorginei, herri-mitoei eta gertaera historikoei buruzko kontakizunak. Eskualdeko dorre eta paisaietan girotutako istorio hauek iruditeria kolektiboaren parte dira eta herriaren eta inguruaren arteko loturaren isla dira.
Garai modernoetan, literaturak paper garrantzitsua izaten jarraitzen du Aiaran, euskaraz zein gaztelaniaz idazten duten egileekin, nortasuna, memoria historikoa eta landa-bizitza bezalako gaiak aztertuz. Kultur elkarteek eta hainbat ekitaldik, hala nola liburu-azokek eta literatur jardunaldiek idazle horiei ikusgarritasuna ematen lagundu dute, eta tailer eta errezitaldiek, berriz, obra berrien sorkuntza eta hedapena sustatzen dute.
Aiarako Koadrila, azken batean, artea eta literatura elkartzen diren lurraldea da, bere iragana zaintzeko eta sormen garaikidea elikatzeko. Euskal Herriko kultur aberastasunaren isla da eskualde hau, eta artea eta letrak nortasunaren eta gizarte-kohesioaren eragile izan daitezkeela erakusten du.

### Ondareak

| Aiara | Kexaako monumetu multzoa Ureta Dorretxea Lantenoko eskolak Atxa Jauregia Murga dorretxea Negorta dorretxea Cadahalso etxea Indianoren etxetzarra | Laudio | Santa Maria del Yermo santutegia Ugarte dorretxea Katuxa jauregia Etxebarri baserria Anuntzibai zubia Lamuza Jauregia |
| Amurrio | Nuestra Señora de la Antigua santutegia Urrutia dorretxea Larrakoetxea jauregia San Roke ermita Andra Mari eliza | Okondo | Nuestra Señora de Unza parrokia San Roman parrokia San Bartolome ermita San Prudentzio eta San Esteban ermita Hilerria Okondoko Museo Etnografikoa Izagako errota Goikoetxea burdinola Zurikaldai dorretxea |
| Artziniega | Nuestra Señora de la Encina santutegia Nuestra Señora de los Remedios komentua Ortiz de Molinillo de Velasco dorretxea Etnografia Museoa Nuestra Señora de la Asunción eliza | | |

### Hedabideak

* Uhinak Irratia
* Aiaraldea.com

## Jaiak eta ospakizunak

Aiarako Kuadrillak bere nortasun historikoa eta tradizio errotuenak islatzen dituzten ospakizunez beteriko jai egutegia du. Jai hauek ez dira soilik tokiko komunitateak batzeko une bat, baizik eta bisitariek eskualdeko aberastasun kulturalaesperimentatzeko aukera bat ere badira.
Festarik aipagarrienen artean zaindariak daude, hala nola Jasokundeko Andre Maria eta San Roke Amurrion, abuztuan ospatzen direnak. Ospakizun horiek ekitaldi erlijiosoak (prozesioak eta meza ospetsuak, esaterako) eta herri-jarduerak (berbenak, kirol-lehiaketak, merkatu tradizionalak eta zuzeneko musika-ikuskizunak) uztartzen dituzte.
Laudion (Laudio), abuztuaren 15etik 17ra ospatzen diren San Roke eta San Sebastian jaiak dira enblematikoenak. Jai hauek jendetza erakartzen dute erromeria koloretsuekin, kontzertuekin, lehiaketa gastronomikoekin eta Nerbioi ibaian piraguetan egin ohi duten jaitsierarekin. Gainera, San Blas jaietan, otsailaren 3an, nekazaritzako eta artisautzako azoka ospetsua dago, eta bertako produktuak eros daitezke bertan, erroskillak eta San Blas lokarri tipikoa, esaterako.
Okondon, maiatzaren 15eko San Isidro Jaia gehien espero denetako bat da, bereziki landa-tradizioetan duen ikuspegiagatik. Ospakizun honetan, herriak nekazaritza eta abeltzaintza azoka bat antolatzen du, baita euskal kirolen erakustaldiak, dantzak eta musika tradizionala barne hartzen dituzten kultur jarduerak ere.
Aiarako udalerrian, apirilaren 28an ospatzen diren San Prudentzio Jaiek garrantzi handia dute komunitatearentzat. Egun horretan, ermitak eta landa-eremuak herri-erromerien agertoki bihurtzen dira, eta erlijio-suhartasuna eta aire zabaleko jardueren alaitasuna uztartzen dira. Abuztuaren 24ko San Bartolome Jaiak ere nabarmentzen dira, non jai, musika eta kirol ekitaldiak antolatzen diren.
Artziniegan, irailaren amaieran San Migel jaiak dira gehien espero diren ekitaldietako bat. Herri hau bizitzaz betetzen da dantza tradizionalekin, kontzertuekin, artisautza azokekin eta euskal dantzen tradizioa bizirik mantentzen duten herriko taldeen parte-hartzearekin.
Herriko jaiez gain, Aiarako Kuadrilla ezaguna da bere kultur ekitaldiengatik. Garrantzitsuenetako bat Amurrioko San Anton Azoka da, urtarrilean egin zena. Nekazaritzaren eta abeltzaintzaren merkatua eta eskualdeko landa ondareari balioa ematen dioten lehiaketak eta erakusketak biltzen ditu.
Beste ekitaldi aipagarri bat Artziniegako Erdi Aroko Azoka da, irailean egiten dena. Ospakizun honetan, udalerriko kaleak eraldatu egiten dira Erdi Aroko giroa birsortzeko, merkatuak, juglareen ikuskizunak, txapelketak eta lanbide tradizionalen tailerrak eskainiz. Azoka hau bertakoek zein bisitariek gehien espero duten hitzorduetako bat da, historia, artea eta entretenimendua uztartzen baititu.
Gastronomiari dagokionez, Amurrioko Txakolinaren Jaia Euskal Herriko ardo zuri tipikoari egindako omenaldia da. Udaberrian egiten den ospakizun honetan, bertako ekoizleek txakolin dastaketak eskaintzen dituzte, bertako produktuekin batera, kultura eta musika jarduerak antolatzen diren bitartean.
Azkenik, herri erromeriak nabarmendu behar dira, hala nola San Prudentzio eta San Bartolome erromeriak, erlijio grina aire zabaleko jai-topaketekin uztartzen dutenak, musika, dantza eta gastronomiarekin batera. Ospakizun horiek bereziki hunkigarriak dira tokiko komunitateentzat, kide izatearen eta tradizioaren zentzua indartzen baitute.
Aiarako Kuadrillako jaiak eta jaialdiak, azken batean, bertako kultura biziaren adierazgarri dira, non iraganak eta orainak elkar hartzen duten komunitate loturak sendotzen dituzten alaitasun eta topaketa uneak eskaintzeko.

## Kirolak
### Laudioko Kirol Elkartea

1927an sortua, Laudioko klubik adierazgarriena da eta Arabako Ohorezko Dibisioan jokatzen du, Espainiako Hirugarren Mailatik gertu. Kategoria guztietan taldeak dituen egitura bat du, haurrentzat zein seniorrentzat.

### Altzarrate Kirol Elkartea

Altzarrate emakumezkoen futbol taldea, adin ezberdinekin lan egiten duena eta Aiaraldeko neska askok parte hartzen duena.

### Laudio Atletismo Kirol Elkartea

Laudio Atletismo Kirol lkarte honek atletismoa hainbat diziplinatan praktikatzea sustatzen du, herri lasterketak eta tokiko ekitaldiak antolatuz.

### Laudio Rugby Taldea

Aiaraldeko Astoak Rugby taldea, gazteen eta helduen arteko kirol honen praktika sustatzen du. Proiektu berria da, Aiaraldean denbora luzez galdutako espazio bat ireki nahi duena, errugbia, alegia.

### Amurrio Kluba

Amurrio Kluba 1949an sortua, Aiaraldeko talde garrantzitsuenetako bat da. Urte askoan lehiatu da Bigarren B Mailaren eta Espainiako Hirugarren Mailaren artean, eta bere garaian bigarren mailako playoffak jokatzera iritsi zen. Gaur egun Arabako Ohorezko Dibisioan ari da, urte asko eman dituzten lekura itzultzeko ametsetan. Gaztetatik seniorrerainoko taldeak ditu eta bere estadioa Araba osoko onenetakoa da, Basarte izenekoa.

### Amurrio Rugby Taldea

Nerbioi Rugby Elkartea: errugbiari eskainia, Aiaraldean errugbi kirola sustatu nahi izan duen talde historiko bat izan da. 2017tik 2022ra arte ez zen talderik atera Amurrion, eta 2023an Universitario Bilbaorekin batera aritu zen elkarrekin lehiatzeko.

### Amurrio Trail Taldea

Amurrio trail Running mendiko lasterketak sustatu, ekitaldiak antolatu eta naturan horrelako probak egiten dituzten kirolariak entrenatzen dituen kluba da. Talde honek eragin handia du Aiaraldeko gizartean, lasterketa edo martxa solidarioak egiteagatik eta Aiaraldeko ikuspegiez gozatu ahal izateagatik.

### Eskupilota

Eskupilotak euskal pilotaren praktika sustatzen du Amurrion eta lehiaketak antolatzen ditu bere frontoian. Gabonetan beti jokatzen dira txapelketa amateurrak Aiaraldeko herritarren artean eta gaur egun Iker Larrazabal Amurrioko frontotik ateratako jokalari profesionala dugu.

### Mendiko Lagunak

Mendiko Lagunak mendi-ibiliak eta alpinismoa antolatzen ditu Aiaraldean eta Euskal Herrian zehar. Mendi-ibiliak eta mendiak eginez, Amurrio Trail taldearen oso antzekoa.

## Berdintasuna

Amurrioko eta Laudioko Udalek Berdintasun Zerbitzu propioak dituzte eta Kuadrillako Berdintasun Zerbitzutik udalerri txikien berdintasun politikak kudeatzen dira, hain zuzen ere, Aiara, Artziniega eta Okondokoak.
Aipatutako udalerrietan berdintasuna bultzatzeaz gain, hiru Berdintasun Zerbitzuak Urduña eta Orozkokoekin kolaboratu eta koordinatzen dira, Bizkaiko udalerriak izan arren, Aiaraldean daudelako. Era berean, udalerri eta eskualdean koordinatzen diren bezala, gainerako erakundeekin ere berdin egiten dute: Arabako Foru Aldundiarekin koordinatzen dira lurraldeko berdintasun politikak txertatzeko eta Emakunde eta Eudelekin erkidegoko politikak koordinatzeko.
Berdintasun Zerbitzuek gauzatutako ekintzen artean, honakoak aipatu dira: Udalerri guztiek Berdintasun Planak dauzkate, Udalekoak edo Kuadrillakoa, berdintasun politikak antolatu eta egituratzeko; denek dute indarkeria matxistari aurre egiteko Protokoloa; elkarrekin, ekintzak gauzatzen dituzte (Beldur Barik Lehiaketa Aiaraldean, LAIAeskolaren programazioa Aiaraldean, jaietan eraso sexisten aurkako kanpaina, Aiaraldeko Berdintasun Topaketa.
Aiaraldean emakume elkarte eta talde feminista ugari daude, besteak beste, Artziniegako Hiriska Emakume Elkartea, Menagaraiko Emakume Elkartea, Okondoko Ametsus Emakume Elkartea, Laudioko Solastiar Emakume Elkartea, Laudioko Jakaranda Emakume Elkartea, Laudioko AVILLO Emakume Alargunen Elkartea, Amurrioko Aurreraka Emakume Elkartea, Aiarako Eskutxiko Ahotsak Abesbatza, Urduñako Adi Emakumeak Elkartea, Urduñako Loraldi Emakume Elkartea eta Orozkoko Matxintxu Emakume Elkartea.
2017an Arabako lehen Emakumeen Etxea, Arespalditzan hasi zen martxan: Emakumeen Gela du izena.

## Aiaraldearrak

* Juan Antonio Urrutia Arana (1670-1743), markesa.
* Jose Paulo Ulibarri (1775-1847), idazle eta hizkuntzalaria.
* Estanislao Urkixo Landaluze (1816-1889), markesa.
* Ramon Belaustegigoitia (1891-1981), idazle eta futbolaria.
* Jesus Galindez (1915-1956), politikaria.
* Pablo Gorostiaga (1941-), politikaria.
* Juan Jose Ibarretxe (1957-), seigarren lehendakaria.
* Kepa Sojo (1968-), zinemagilea.
* Inma Shara (1972-), orkestra zuzendaria.
* Txani Rodríguez (1977-), idazlea.
* Elisabeth Pinedo (1981-), eskubaloi jokalaria.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011-12-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia: Euskal Onomastika Datutegia.
* ↑ «Datos estadísticos de la C.A. de Euskadi» www.eustat.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ «Cuadrilla de Ayala – Aiarako Kuadrilla» www.cuadrilladeayala.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ «Historia» www.aiarakoudala.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Home» Tubacex (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Inicio» Álava Emprende (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ «Alavaturismo - Date un Respiro en Álava - arabaturismo - web.araba.eus» alavaturismo.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) admin. «aiaraldea archivos» Destino (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ «Azala | Laudio ikastola» laudioikastola.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) El ser humano nuestra razón de ser - Artziniega Museoa. 2024-11-06 (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Eventos» Aiaraldea (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ «Kirola - Aiaraldea.eus» aiaraldea.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-18).
* ↑ Emakumea eta hirugarren adina – Amurrioko Udala. (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Laudio Udala» www.laudio.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Berdintasuna» www.cuadrilladeayala.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Hasiera» aiarakoudala.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Hasiera - Artziniegako Udala» artziniegakoudala.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Hasiera» www.okondokoudala.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Urduñako Udala - Igualdad» www.urduna.com (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Orozkoko Udala - Igualdad» www.orozkoudala.com (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ Berdinsarea. (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ «Aiaraldeako Beldur Barik lehiaketa 2019 martxan da!» Beldur barik 2019-09-18 (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ Laia Eskola Aiaraldea 2019-2020 egitaraua aurkeztu da Laudion. (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ Artziniega – Aiaraldeko Berdintasun Topaketa. (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Respaldiza inaugura la primera casa de las mujeres de Álava. Noticias de Alava» Noticias de Álava (Noiz kontsultatua: 2019-11-14).

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez)(Frantsesez) Aiarako kuadrillako turismo bulegoa
* aiaraldea.com webgunea
* Datuak: Q1832944
* Multimedia: Aiaraldea / Q1832944