# Ar

    Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Ar (argipena)»
Arra (ikurra: ♂) sexuaren bidez ugaltzen diren izaki bizidunen sexuetako bat da, espermatozoideak edo polena sortzeko gaitasuna duten banakoen sexua, alegia. Arrak sortzen duen gametoa emeek sortzen duten handiagoarekin batzen da, obulua, ernalketan zehar. Ar batek ez du gaitasunik sexu-ugalketa bere kabuz egiteko, ez badu gutxienez eme baten obulu batera sarbidea, baina badaude ugalketa asexuala ere egin dezaketen organismoak. Ugaztun ar gehienek, baita gizakiek ere, Y kromosoma bat dute, testosterona kopuru handiak sortzeko aukera ematen diona, eta gizonezkoaren ugaltze-aparatua garatzen duena.
Gizakien kasuan, ar terminoa ere erabiltzen da generoa izendatzeko, genero-rolak eta genero identitatea eztabaidatzen denean, gizon erabili beharrean.

## Sarrera

Sexu bereizien existentziak eboluzio independentea izan du une eta leinu ezberdinetan, eboluzio konbergentearen adibide. Patroi errepikatua da ugalketa sexuala espezie isogamoetan, forma eta portaera bereko gametoekin (baina maila molekularrean desberdinak) estalketa mota bi edo gehiagorekin, gameto maskulino eta femeninoa duten espezie anisogamoekin eta gameto femeninoa duten espezie oogamoekin, zeinetan gameto femeninoa maskulinoa baino askoz handiagoa den eta mugitzeko gaitasunik ez duen. Argudia daiteke ugaltze sexualerako bi gameto elkartzen dituzten mekanismoen muga fisikoek eragiten dutela patroi hori. Baina espezie batzuetan arrak beren kabuz ugaldu daitezke asexualki, androgenesi bidez, adibidez.
Ondorioz, sexua espezie guztietan sortutako gameto motaren arabera definitzen da (hau da, espermatozoide edo obuluen arabera), eta leinu batean ar eta emeen arteko desberdintasunek ez dute beti desberdintasunik iragartzen beste leinu batean.
Sexu desberdineko organismo edo ugal-organoen arteko ar/eme dimorfismoa ez da animalietara mugatzen; gameto arrak kitridoek, diatomeoek eta landare lurtarrek sortzen dituzte, besteak beste. Landare lehortar, femenino eta maskulinoetan, gameto femenino eta maskulinoak ekoizten dituzten organismo eta egiturak ez ezik, landare ar eta femeninoak sortzen dituzten esporofitoen egiturak ere izendatzen dituzte.

## Eboluzioa

Anisogamiaren eboluzioak funtzio maskulino eta femeninoaren eboluziora eraman zuen. Anisogamiaren eboluzioaren aurretik, espezie bateko ernalketa motak isogamoak ziren: tamaina berekoak eta biak mugi zitezkeen, «+» edo «-» motetan soilik katalogatuta. Anisogamian, ugalketa egiten duen elementu bakoitzari gameto deitzen zaio. Arren gametoa emeena baino txikiagoa da, eta mugikorra izan ohi da. Anisogamia zergatik gertatu zen ez da oraindik guztiz ondo ulertzen, ez baitago haren agerpenaren erregistro fosilik. Anisogamiaren jatorriari buruzko teoria ugari daude. Azalpenetako askok komunean dute gameto eme handiagoek bizirauteko aukera gehiago dituztela eta gameto ar txikiagoek beste gameto batzuk aurkitzeko aukera gehiago dituztela, azkarrago bidaiatu dezaketelako. Gaur egungo ereduek ez dute azaldu ohi zergatik mantentzen den isogamia espezie gutxi batzuetan. Badirudi anisogamiak hainbat aldiz eboluzionatu duela isogamiatik aurrera; adibidez, Volvocales emeek (alga berde mota bat) Plus estalketa motatik aurrera eboluzionatu zuten. Sexuaren eboluzioa gutxienez duela 1.200 milioi urte hasi bazen ere, erregistro fosil anisogamorik ez dagoenez, zaila da zehaztea noiz eboluzionatu zuten arrek. Teoria baten arabera, arrak «-» motako ernalketatik eboluzionatu zuten.

## Sexuaren determinazioa

Organismo jakin baten sexua hainbat faktorek zehaztu dezakete. Genetikoak edo ingurunekoak izan daitezke, edo modu naturalean alda daitezke organismo baten bizitzan zehar. Espezie gehienek bi sexu baino ez dituzten arren (arra edo emea), animalia hermafroditek, harrek bezala, ugal-organo arrak zein emeak dituzte. Ar eta emeetan banatzen diren espezieei gonokoriko deitzen zaie animalietan eta dioiko hazidun landareetan eta kriptogamoetan. Sistema batzuetan, arrek eta hermafroditek elkarrekin biziraun dezakete, androdioiko deitzen den sistema batean. Arrez gain, emeak eta hermafroditak baldin badaude, orduan trioiko deitzen zaio.
Espezie guztiek ez dute sexua zehazteko sistema bera. Animalia gehienetan, gizakiak barne, sexua genetikoki zehazten da; hala ere, Cymothoa exigua bezalako espezieek sexua aldatzen dute inguruan dauden eme kopuruaren arabera.

### Determinazio genetikoa

Ugaztun gehienak, gizakiak barne, genetikoki sexua zehazteko XY sistemak zehazten ditu, eta arrek XY sexu-kromosomak dituzte sistema horretan (emeek, berriz, XX). Hainbat espezietan, gizakiak barne, posible da XX ar bat izatea, edo beste kariotipo batzuk edukitzea. Ugalketan, ar batek X espermatozoide bat edo Y espermatozoide bat eman dezake, eta eme batek, berriz, X obulu bat baino ezin du eman. Y espermatozoide batek eta X obulu batek ar bat sortzen dute, eta X espermatozoide batek eta X obulu batek, berriz, eme bat.
Maskulinitatearen erantzule den Y kromosomaren zatia da Y kromosomaren sexuaren eskualde determinatzailea, SRY delakoa. SRYk Sox9a aktibatzen du, zeinak FGF9arekin eta PGD$_2$arekin atzeraelikatze-begiztak eratzen dituen gonadetan, eta gene horien mailak garapen maskulinoa eragiteko bezain altu mantentzea ahalbidetzen du; adibidez, FGF9ak kordoi espermatikoen garapena eta Sertoli zelula sexualen ugalketa eragiten ditu (biak ala biak erabakigarriak dira garapen maskulinorako).
ZW sexua zehazteko sistema, non arrek ZZ sexu-kromosomak dituzten (emeen ZW ez bezala), hegaztietan eta intsektu batzuetan (tximeletak eta sitsak batez ere) eta beste organismo batzuetan aurki daiteke. Hymenoptera intsektuen ordenako kideak, inurriak eta erleak bezala, haplodiploidiak zehaztu ohi ditu: ar gehienak haploideak dira, eta emeak eta ar antzu batzuk, berriz, diploideak. Hala ere, oraindik ar diploide emankorrak ager daitezke zenbait espezietan, hala nola Cataglyphis cursor espeziean.

### Ingurunearen araberako determinazioa

Narrasti espezie batzuetan, kaimanetan adibidez, sexua arrautza inkubatzen den tenperaturaren araberakoa izaten da. Beste espezie batzuek, barraskilo batzuek adibidez, sexu-aldaketa praktikatzen dute: helduak arrak izaten hasten dira, eta gero eme bihurtzen dira. Pailazo-arrain tropikaletan, talde bateko indibiduo menderatzailea eme bihurtzen da; gainerakoak, berriz, ar.

## Karaktere sexual sekundarioak

Arrek eboluzionatu egin dute bigarren mailako ezaugarri sexualak erabiltzeko, beren gaitasuna adierazten duten ezaugarriak erakusteko. Uste denez, hautespen sexuala da ezaugarri horiek garatzeko indar bultzatzailea. Tamaina fisikoaren ezberdintasunek eta hautespen sexualaren baldintzak betetzeko gaitasunak modu esanguratsuan lagundu dute espezie bakoitzaren bigarren mailako ezaugarri sexualen emaitzan.
Espezie askotan, esperma ekoizte soilak baino alde handiagoa dute arrek emeengandik. Adibidez, intsektu eta arrain batzuetan, arra emea baino txikiagoa da. Landare hazidunetan, organismo beraren sexu-organoak bai emeen bai arren elementuak izaten dituzte.
Ugaztunetan, gizakiak barne, arrak emeak baino handiagoak izan ohi dira. Ugaztun arrek estalketa aukerak irabazteko fisikoki indartsuagoak eta lehiakorragoak izan beharrari egozten zaio hori askotan. Gizakietan, zehazki, arrek emeek baino gorputz-ile eta muskulu-masa gehiago dute.
Hegaztiek lumaje koloretsua izaten dute, eta horrek emeak erakartzen ditu. Hegazti espezie askotan, arrek emeek baino kolore biziagoak erakusten dituzte, eta horrek ikusgarriago egiten ditu balizko bikoteentzat. Ezaugarri horiek denborarekin eboluzionatu egin dute, hautespen sexualaren ondorioz; izan ere, ezaugarri horiek zituzten arrek arrakasta handiagoa zuten bikotekideak erakarri eta geneak transmititzeko orduan.

## Beste erabilera batzuk

Analogiaz, elektronikan edo iturgintzan erabiltzen diren tresnetan, besteak beste, ar eta eme hitzak erabiltzen dira konektoreen duten forma zehazteko. Oro har, konektatzen den atalari, ar deitzen zaio, eta finkoa denari eme.

## Erreferentziak

* ↑ Lehtonen, Jussi; Parker, Geoff A.. (2014-12-01). «Gamete competition, gamete limitation, and the evolution of the two sexes» Molecular Human Reproduction 20 (12): 1161–1168. doi:10.1093/molehr/gau068. ISSN 1360-9947. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ Fusco, Giuseppe; Minelli, Alessandro. (2019). The biology of reproduction. Cambridge University Press ISBN 978-1-108-49985-9. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ A dictionary of biology. (7th ed. argitaraldia) Oxford university press 2015 ISBN 978-0-19-871437-8. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ Lively, Curtis M.. (2010-03-01). «A Review of Red Queen Models for the Persistence of Obligate Sexual Reproduction» Journal of Heredity 101 (suppl_1): S13–S20. doi:10.1093/jhered/esq010. ISSN 0022-1503. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) «Y chromosome: MedlinePlus Genetics» medlineplus.gov (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) «Y Chromosome» www.genome.gov (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) Palazzani, Laura. (2012-08-18). Gender in Philosophy and Law. Springer Science & Business Media ISBN 978-94-007-4991-7. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) «Sex | Definition, Origin, Significance, & Facts | Britannica» www.britannica.com 2024-12-11 (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) «4.9: Sexual dimorphism» Biology LibreTexts 2016-06-04 (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ Dusenbery, David B.. (2009). Living at Micro Scale: The Unexpected Physics of Being Small. Harvard University Press ISBN 978-0-674-03116-6. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ Hedtke, Shannon M.; Stanger-Hall, Kathrin; Baker, Robert J.; Hillis, David M.. (2008-05-01). «ALL-MALE ASEXUALITY: ORIGIN AND MAINTENANCE OF ANDROGENESIS IN THE ASIAN CLAM CORBICULA» Evolution 62 (5): 1119–1136. doi:10.1111/j.1558-5646.2008.00344.x. ISSN 0014-3820. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ Schwander, Tanja; Oldroyd, Benjamin P.. (2016-10-19). «Androgenesis: where males hijack eggs to clone themselves» Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 371 (1706): 20150534. doi:10.1098/rstb.2015.0534. PMID 27619698. PMC PMC5031619. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) Wilcox, Christie. (2020-04-23). «Why Sex? Biologists Find New Explanations.» Quanta Magazine (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) Lehtonen, Jussi. (2017). Shackelford, Todd K. ed. «Gamete Size» Encyclopedia of Evolutionary Psychological Science (Springer International Publishing): 1–4. doi:10.1007/978-3-319-16999-6_3063-1. ISBN 978-3-319-16999-6. (Noiz kontsultatua: 2025-01-01).
* ↑ (Ingelesez) Bachtrog, Doris; Mank, Judith E.; Peichel, Catherine L.; Kirkpatrick, Mark; Otto, Sarah P.; Ashman, Tia-Lynn; Hahn, Matthew W.; Kitano, Jun et al.. (2014(e)ko uzt. 1(a)). «Sex Determination: Why So Many Ways of Doing It?» PLOS Biology 12 (7): e1001899. doi:10.1371/journal.pbio.1001899. ISSN 1545-7885. PMID 24983465. PMC PMC4077654. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Sawada, Hitoshi; Inoue, Naokazu; Iwano, Megumi. (2014-02-07). Sexual Reproduction in Animals and Plants. Springer ISBN 978-4-431-54589-7. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Kumar, Rahul; Meena, Mukesh; Swapnil, Prashant. (2019). Vonk, Jennifer ed. «Anisogamy» Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior (Springer International Publishing): 1–5. doi:10.1007/978-3-319-47829-6_340-1. ISBN 978-3-319-47829-6. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Togashi, Tatsuya; Cox, Paul Alan. (2011-04-14). The Evolution of Anisogamy: A Fundamental Phenomenon Underlying Sexual Selection. Cambridge University Press ISBN 978-1-139-50082-1. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Butterfield, Nicholas J.. (2000). «Bangiomorpha pubescens n. gen., n. sp.: implications for the evolution of sex, multicellularity, and the Mesoproterozoic/Neoproterozoic radiation of eukaryotes» Paleobiology 26 (3): 386–404. doi:10.1666/0094-8373(2000)026<0386:BPNGNS>2.0.CO;2. ISSN 0094-8373. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Togashi, Tatsuya; Bartelt, John L.; Yoshimura, Jin; Tainaka, Kei-ichi; Cox, Paul Alan. (2012-08-21). «Evolutionary trajectories explain the diversified evolution of isogamy and anisogamy in marine green algae» Proceedings of the National Academy of Sciences 109 (34): 13692–13697. doi:10.1073/pnas.1203495109. PMID 22869736. PMC PMC3427103. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) «Hermaphroditism | Definition, Types, & Effects | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Leonard, Janet L.. (2019-05-21). Transitions Between Sexual Systems: Understanding the Mechanisms of, and Pathways Between, Dioecy, Hermaphroditism and Other Sexual Systems. Springer ISBN 978-3-319-94139-4. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Ruiz-L, A.; Madrid-V, J.. (1992-03-06). «Studies on the biology of the parasitic isopod Cymothoa exigua Schioedte and Meinert, 1884 and it's relationship with the snapper Lutjanus peru (Pisces: Lutjanidae) Nichols and Murphy, 1922, from commercial catch in Michoacan» Ciencias Marinas 18 (1): 19–34. doi:10.7773/cm.v18i1.885. ISSN 2395-9053. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) «43.1C: Sex Determination» Biology LibreTexts 2018-07-17 (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) «SRY gene: MedlinePlus Genetics» medlineplus.gov (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Moniot, Brigitte; Declosmenil, Faustine; Barrionuevo, Francisco; Scherer, Gerd; Aritake, Kosuke; Malki, Safia; Marzi, Laetitia; Cohen-Solal, Anne et al.. (2009-06-01). «The PGD2 pathway, independently of FGF9, amplifies SOX9 activity in Sertoli cells during male sexual differentiation» Development 136 (11): 1813–1821. doi:10.1242/dev.032631. ISSN 0950-1991. PMID 19429785. PMC PMC4075598. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Kim, Yuna; Kobayashi, Akio; Sekido, Ryohei; DiNapoli, Leo; Brennan, Jennifer; Chaboissier, Marie-Christine; Poulat, Francis; Behringer, Richard R. et al.. (2006(e)ko mai. 23(a)). «Fgf9 and Wnt4 Act as Antagonistic Signals to Regulate Mammalian Sex Determination» PLOS Biology 4 (6): e187. doi:10.1371/journal.pbio.0040187. ISSN 1545-7885. PMID 16700629. PMC PMC1463023. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Doums, Claudie; Ruel, Camille; Clémencet, Johanna; Fédérici, Pierre; Cournault, Laurent; Aron, Serge. (2013-12-01). «Fertile diploid males in the ant Cataglyphis cursor: a potential cost of thelytoky?» Behavioral Ecology and Sociobiology 67 (12): 1983–1993. doi:10.1007/s00265-013-1606-6. ISSN 1432-0762. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Cahill, Abigail E.; Juman, Alia Rehana; Pellman-Isaacs, Aaron; Bruno, William T.. (2015-12). «Physical and Chemical Interactions with Conspecifics Mediate Sex Change in a Protandrous Gastropod Crepidula fornicata» The Biological Bulletin 229 (3): 276–281. doi:10.1086/BBLv229n3p276. ISSN 0006-3185. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Bull, J. J.. (1980-03). «Sex Determination in Reptiles» The Quarterly Review of Biology 55 (1): 3–21. doi:10.1086/411613. ISSN 0033-5770. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Campbell, Bernard. (2017-09-04). Human Evolution: An Introduction to Man's Adaptations. Routledge ISBN 978-1-351-51441-5. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Ellis, Lee; Hershberger, Scott; Field, Evelyn; Wersinger, Scott; Pellis, Sergio; Geary, David; Palmer, Craig; Hoyenga, Katherine et al.. (2013-05-13). Sex Differences: Summarizing More than a Century of Scientific Research. Psychology Press ISBN 978-1-136-87493-2. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Richards, Julia E., ed. (2011). The human genome: a user's guide. (3rd ed. argitaraldia) Academic Press/Elsevier ISBN 978-0-08-091865-5. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Ingelesez) Short, R. V.; Balaban, Evan. (1994-08-04). The Differences Between the Sexes. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-44878-9. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q44148
* Multimedia: Males / Q44148