# Dryopteris submontana

Dryopteris submontana Dryopteridaceae familiako iratze espezie bat da. Europa mendebaldeko eta hegoaldeko mendietan aurkitzen da, Turkia eta Kaukaso arteraino eta Afrikaren iparraldean ere bai. Euskal Herrian ere aurkitzen dira populazio isolatu batzuk.

## Taxonomia

Christopher Roy Fraser-Jenkins botanikari ingelesak deskribatu zuen Zientziarako 1977an.
Generoaren izena grezierazko dryopterís izenetik dator, eta Dioskoridesen arabera "haritz (drys) artean sortzen den iratzea (pterís)" esan nahi du. Espeziearen submontana izenak mendialdean hazten dela adierazten du.
Basionimoa:
* Dryopteris villarii subsp. submontana Fraser-Jenk. & Jermy in Fern Gaz. 11: 339 (1977).
Sinonimoak:
* Dryopteris villarii subsp. pallida auct.
* Dryopteris villarsii auct.
* Polistichum rigidum auct.

## Deskribapena

Tamaina txikiko iratze bat da. Lurpean dagoen errizoma labur batetatik sortzen dira frondeak (hostoak), 15-40 cm-koak, ezkataz inguraturiko peziolo motz batekin, fronderen 1/3-2/3 hartzen duena. Lamina triangeluarrak lantza-forma dauka, eta bitan edo hirutan dago zatituta eta pinatuta. Laminaren azpialdean eta aldeko folioloak edo pinak sortzen diren ardatzean daude ile txikiak (lupaz ikus daitezkeenak), guruinez inguratuta. Azken segmentuek (pinulak) soroak dituzte azpialdean, esporontziak garatzen diren lekuak. Gris koloreko soroak dira, giltzurrun itxura dutenak. Bertan garatzen diren esporek 34-42 μm neurtzen dute.
Limoiaren antzeko usaina jariatzen duten guruin txiki ugariak ditu.
Erraz identifikatzen den iratzea da, harkaitzetako arrakaletan hazten baita, tamaina txikia baitu eta usaintsua baita.

## Habitata

Kareharrizko haitzetako arrailetan bizi da, giro heze eta freskoa egiten duen toki elurtsu eta lainotsuetan 1.400 eta 2.200 m artean. Euskal Herrian 1.000 metrotatik gora agertzen da.

## Ugalketa eta bizi-zikloa

Iratzeen ohi duten bezala bizi ziklo haplo-diplontea du. Ekaina eta urria artean sortzen ditu esporak.
Iratze bizikor txikia da, hemikriptofitoa, izan ere neguan frondeak galtzen ditu eta udaberrian errizomatik hosto berriak ateratzen ditu.

## Mehatxuak

Euskal Herrian oso populazio gutxi ezagutzen dira, Altzania, Aizkorri, Aralar, Urkiola, Arkamu mendilerroetan eta Nafarroako Pirinioaldean.
Premia ekologiko oso zehatzak dituen espeziea da. Giro heze eta freskoa dagoen lekuetan soilik agertzen da. Ale gutxi aurkitu dira, populazioak dimentsio txikikoak dira eta geografikoki isolatuta daude elkarrengandik. Guzti horren ondorioz, bere biziraupena arriskuan egon daiteke, horregatik sartu da Espezie Mehatxatuen EAEko Katalogoan.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Dryopteris submontana (Fraser-Jenk. & Jermy) Fraser-Jenk.» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* 1 2 3 4 5 «Euskadiko Naturari buruzko Informazio Sistema» www.ingurumena.ejgv.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Dryopteris submontana (Fraser–Jenk. & Jermy) Fraser–Jenk. [hoseito.com»] Plantas Silvestres de España (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* 1 2 3 Román Belmonte Andujar, Santiago Pajarón Sotomayor, Emilia Pangua Fernández-Valdés. Dryopteris submontana (Fraser-Jenkins & Jermy) Fraser. Biblioteca Digital de Albacete, 36 or..
* ↑ «Atlas de la Flora de los Pirineos -- Proyecto POCTEFA» www.florapyrenaea.com (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ «Sistema de Información de la Naturaleza de Euskadi» www.ingurumena.ejgv.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15612140
* Multimedia: Dryopteris submontana / Q15612140