OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Streptococcus

Streptococcus generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, koko itxura dutenak. Koko hauek ilaretan biltzen dira sarri, kate luzeak osatuz (ikusi argazkia). Ez dira mugitzen eta ez dute esporarik sortzen.
Genero honen barruan aniztasun handia dago: espezie batzuk saprofitoak dira, beste batzuk komentsalak; badaude patogenoak ere. Bakterio laktiko asko estreptokokoak dira, janari industrian eginkizun oso garrantzitsua dutenak, esnekigintzan batez ere (jogurt, mamia edo gaztaren ekoizpenean, esaterako).
Estreptokokoen ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:
* anaerobio fakultatiboak
* katalasa (-)
* oxidasa (-)
* glukosaren hartzidura (+) (azido laktikoa sortuz eta gasik sortu gabe)
* gelatinaren hidrolisia (-)
Janari eskakizun zorrotzak dituztenez, hazkuntza-inguru aberatsak erabiltzen dira laborategian hazteko.

## Patogenia

Estreptokoko patogenoak hiru taldetan sailkatzen dira; lehenengo biek Lancefield-en irizpide antigenikoak jarraitzen dituzte:
* A taldeko estreptokokoak: estreptokoko hauek eritrozitoen hemolisia eragiten dute, odol-agarrean hazten direnean kolonia inguruan zisku gardena sortuz. Talde honetan Streptococcus pyogenes dago, faringitis, eskarlatina eta sukar erreumatikoaren eragilea.
* B taldeko estreptokokoak: hauek ere eritrozitoen hemolisia eragiten dute. Streptococcus agalactiae da ezagunena, jaioberrien meningitis larri baten eragilea.
* Viridans taldeko estreptokokoak: ez dute eritrozitoen hemolisi osoa sortzen, odol-agarrean hemolisi-zisku txikia eragiten kolonia inguruan. Streptococcus pneumoniae (pneumoniaren eragilea) eta Streptococcus mutans (txantxarrarena) dira taldekide garrantzitsuenak.

## Erabilera industriala

Zenbait estreptokokok (eta oro har bakterio laktikoek) garrantzi handia dute esnea eta esnekien industrian. Esnearen laktosa hartzitzen dute, azido laktikoa sortuz (hartzidura homolaktikoa). Horren ondorioz esnearen pH asko jaisten da, mamia eta jogurt bezalako produktuak agertuz. Gaztagintzan ere funtsezko eginkizuna betetzen dute mikrobio hauek, hasierako fasean zein gaztaren heltze prozesuan.
Streptococcus lactis, Streptococcus cremoris eta Streptococcus diacetylactis (gaur egun Lactococcus lactis izenarekin bilduak) eta Streptococcus termophilus dira bakterio erabilienak esnekien industrian.

## Galeria

* S. mutans
* S. pneumoniae
* S. pyogenes
* S. viridans
* Datuak: Q190161
* Multimedia: Streptococcus / Q190161
* Espezieak: Streptococcus
# Olano (argipena)

Olano hitzak adiera batzuk ditu.

## Geografia
### Araba

* Olano: Zigoitiko herria.
* Olano (1.082 m): Asparrenako mendia.

### Gipuzkoa

* Olano: Abaltzisketako auzoa.

### Nafarroa

* Gorrontz-Olano: Ultzamako kontzejua.

## Onomastika

* Olano: euskal abizena.

### Euskal herritarrak

* Abraham Olano: txirrindularia.
* Antxine Olano: aurkezlea.
* Antonio Olano bertsolaria.
* Joan Mari Olano: Amnistiaren Aldeko Batzordeen koordinatzaile nazionala.
* Markel Olano: Gipuzkoako Ahaldun Nagusia.
* Aitor Olano: txirrindularia.
* Juantxu Olano: Bilbon jaiotako musikaria.
* Ignacio Díaz Olano: Gasteizko margolaria.

### Beste herrialde batzuetakoak

* Plinio Olano: Kolonbiako politikaria.
* Virgilio Olano: Kolonbiako idazle eta medikua.
* Antonio Ros de Olano: idazle espainiar-venezuelarra.

## Bestelakoak

* Groupe Olano: Donibane Lohizunen egoitza duen enpresa.
* Germán Olano aireportua: Kolonbiako Vichada departamenduan; izen bereko militarraren omenez deitua.
* Olano Etxea edo Casa Olano, Bartzelonako etxea, erbesteko Eusko Jaurlaritzaren egoitza izan zena.
* Olano Etxea (Azpeitia), babestutako ondare gisa izendatua.
# Arnatz Puertas

Arnatz Puertas aktore bat da. Intimidad seriean, Xavi papera egiten du. Beste pelikuletan ere lan egin du.

### Filmografía
#### Pelikulak

* Ioitz udako sesioak (2023)
* Reino de Juventud (2020)
* Un Sueño de Juventud (2020)
* Erase una vez en Euskadi (2020)
* Muere un bañista (2019)
* Generacion Anti Todo (2018)
* Me quiere no me quiere (2018)
* Feliz Navidad Cariño (2017)
* Un monstruo imparable

#### Telebista serieak

* Itxaso (2023)
* Las pelotaris (2022)
* El internado: Las cumbres (2022)
* Intimidad (2021)

#### Digital serieak

* Bizi Txarrak (2020)
* Zure Txanda Da (2019)

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Arnatz Puertas - Loinaz Representación» www.loinazactores.com (Noiz kontsultatua: 2023-03-15).
# Piemontera

Piemontera edo Piamontera (Piemontèis) Italiako Piemonte eskualdeko lurralde ia guztian hitz egiten den hizkuntza erromantze da. Lombardiera, emiliano-romagnoloa, liguriera eta venezierarekin batera, iparraldeko italiar hizkuntzen parte da.
Piemonte eskualdeko gobernuak nolabaiteko aitortza eskaintzen dio piemonterari; ez, ordea, Italiako gobernuak.

## Ikus, gainera

* Italiako hizkuntzak

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Piemontera Ethnologuen
* Datuak: Q15085
* Multimedia: Piedmontese language / Q15085
# Ainara Ortega

Ainara Ortega Barrenetxea (Hernani, Gipuzkoa, 1981eko martxoaren 3a) aktorea, musikaria, musikagilea, moldatzailea eta abeslaria da.

## Ibilbidea

Biolin ikasketak amaitutakoan Psikologiako ikasketei ekin zien. Jazz musikarekiko zuen grinak Gorka Legarretarekin topo egitera eraman zuen. Musikenen Ohorezko tituluarekin lizentziatu zen lehenbiziko promozioan. Ordurako lau urtez aritu zen Mac Jeara's Band dixieland taldean abeslari, klaké dantzari eta banjo jole gisa. Eszenatokietan Amaia Zubiria, Niko Etxart, Karlos Jiménez, Pascal Gaigne, Iñaki Salvador, Hasier Oleaga, Angel Unzu, Petti, Mitxel Longaron, Javi Area, L.M. Moreno "Pirata", Luis Camino, Eñaut Elorrieta, Nere Alberdi edo Maria Berasarterekin lan egin du.
2004an, Lesakako zubigainean lehendabiziko kontzertua eskeini ondoren, Iñaki Salvador piano-jolearen alboan proiektu desberdinetan lanean aritu izan da ("Bihotzetik II", "Te doy una canción", "Kantaginjazz",...)
2016an Eskamak kentzen telesailean parte hartu zuen.

## Diskografia

* Onin diskoa. Lesakako ibaiari, bizitzari eta heriotzari eskainitako lana.

## Telebistan eginiko lanak

* Eskamak kentzen (2016)
* Intimidad (2022)

## Erreferentziak

* ↑ Bio - Ainara Ortega Barrenetxea. (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).
* ↑ Aldabaldetreku, Ane Delgado. ««Ibaiaren korronteak ekarritakoak eraman egiten ditu batzuetan»» Berria (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).
* ↑ «Ainara Ortega: «Estaba tan aburrida de la etiqueta de jazz que he ido a despistar»» El Diario Vasco 2021-05-10 (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).
* ↑ "Onin" Ainara Ortega Barrenetxea. (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61433627
* Multimedia: Ainara Ortega / Q61433627
# Itxaso (telesaila)

Itxaso euskal telesaila da, María Cortések Primeran eta Netflixentzat sortua. EiTBk eta K 2000ak ekoiztua, Thrillerra eta drama nahasten ditu telesailak, eta zortzi atal ditu guztira, 50 minutu ingurukoak denak ere.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Itxasok 17 urte ditu, eta Mexikon bizi da, amarekin. Ama hiltzean, ordea, Euskal Herriko kostaldeko herri batera joan beharko du bizitzera. Mikel du izena aitak, eta surf txapeldun izandakoa da; Itxaso berarekin bizitzera joatean, surf eskola baten jabea da, eta hor bertan egiten du lan. Oso desberdinak diren arren, elkar ulertzeko esfortzua egin beharko dute.

## Aktoreak
### Aktore protagonistak

* Jon Plazaola: Mikel
* Nerea Mazo: Itxaso
* Itziar Atienza: Elene
* Aritz Kortabarria: Urko
* Gaizka Ugarte: Ibar
* Jon Mendia
* Amancay Gaztañaga
* Sambou Diaby: Abdul
* Itziar Manero
* Nerea Garmendia
* Nerea Paris

### Telesailean agertutako beste aktore batzuk

* Aitor Beltran
* Aitor Borobia
* Aitor Francesena "Gallo"
* Albar Cirarda
* Ana Garcia
* Ander Jimenez
* Ainhoa Artetxe
* Arnatz Puertas
* Asier Hernandez
* Belen Cruz
* Dorleta Urretabizkaia
* Eneko Fuentes
* Eneritz Artetxe
* Fabrice Morvan
* Francisco Olaya
* Gabriel Ocina
* Gaizka Ugarte
* Garoa Bugallo
* Ibai Ugarte
* Iker Diaz
* Iñigo Larrinaga
* Isidoro Fernandez
* Leire Orbe
* Lolin Goithandia
* Maite Bastos
* Mercedes Salazar
* Mikel Larrañaga
* Nahil Garralda
* Olatz Ganboa
* Rakel Brel
* Sofia Zallio
* Ugaitz Alegria
* Unai Arana
* Unai Izquierdo

## Atalak

* 1x01: Urteko egunik luzeena
* 1x02: Ez atzera, ez aurrera
* 1x03: Eten-puntua
* 1x04: Burubila
* 1x05: Iluntzea
* 1x06: 24 ordu
* 1x07: Hiru hirurogei
* 1x08: Blessing in disguise

# Erreferentziak

* ↑ Donostiako Zinemaldia. Itxaso. .
* ↑ (Gaztelaniaz) «EITB estrena en Primeran su nueva producción original, ‘Itxaso’» Noticias de Gipuzkoa 2023/09/28.
* ↑ «Primeran-eko 'Itxaso' thrillerra Netflixen ere jarri dute» Berria 2023-11-14 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.
* ↑ eitb. (2024-05-14). Sambou Diaby: "Zuzendariekin batera joan naiz Abdulen pertsonaia osatzen". (Noiz kontsultatua: 2024-11-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q123438640
# Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunha

Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunha (ingelesez: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha) Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunhak osatzen duten itsasoaz haraindiko britainiar lurraldea da. 2009ko irailaren 1era arte lurraldeak Santa Helena eta dependentziak izena zuen, orduan Konstituzio berria martxan jarri zenean eta hiru uharteei estatus berdina eman zitzaien lurraldearen barruan.

## Banaketa administratiboa

Administratiboki, lurraldea 3 guneetan banatzen da eta bakoitza kontseilu batek zuzentzen du. Lurraldeko Gobernadorea Santa Helenako Kontseiluko buru da eta Ascension eta Tristan da Cunhan administratzaile bat du, bera ordezkatzen duena.

## Kanpo estekak

* Santa Helenako Gobernuaren webgune ofiziala
* Ascension Uharteko Gobernuaren webgune ofiziala
* Tristan da Cunharen webgune ofiziala
* (Ingelesez) CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak.
* Datuak: Q192184
* Multimedia: Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha / Q192184
# Aitor Beltrán

Aitor Beltrán (Donostia, 1975eko ekainaren 22a - ) gipuzkoar aktorea da, zineman, antzerkian eta telebistan ibilitakoa.

## Filmografia
### Filmak

* Soinujolearen semea (2018)
* Ola de crímenes (2018)
* Ignacio de Loyola (2016)
* Los tontos y los estúpidos (2014)
* A escondidas (2014)
* Amaren eskuak (2013)
* Izarren argia (2010)

### Telebista

* Itxaso (2023)
* Go!azen (2021 eta 2023)
* Ihesaldia (2019)
* Presunto culpable (2018)
* El ministerio del tiempo (2017)
* Aitaren etxea (2015)
* Isabel (2012)
* Gernika bonbapean (2012)
* Sabin (2011)
* Mugaldekoak (2010)
* Euskolegas (2010)
* Goenkale (2005-2007)
* Hasiberriak (2001)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q59576534
# Asier Hernandez

Asier Hernandez Landa (Donostia, 1971ko maiatzaren 14a) euskal aktorea da.

## Biografia

Kazetaritza ikasketak burutzen zituen bitartean, Eusko Jaurlaritzako Antzerki Eskola Ofizialean, Antzertin, alegia ikasten zuen. Paco Pinoren interpretazio zinematografikoko kurtsoan parte hartu zuen eta REC enpresaren bikoizketa ikastaroko titulua ere lortu zuen. Irratian esatari gisa lan egin du eta bere ahotsa hainbat filmetarako utzi du. Zineman, telebistan eta antzerkian lan egiten du.

## Filmografia
### Telebista

* Itxaso (2023)
* El internado: Las Cumbres (2021-orain)
* Hondar ahoak (2020)
* Ihesaldia (2019)
* Goǃazen 5.0 (2018 – 2019). Paul Elizondo.
* Goenkale (2008 – 2014). German Madariaga.
* Trikitraka Trikitron (2008 – 2010). Kakusain pertsonaia
* Cuenta atrás (2008)
* Balbemendi'' (2006)
* Policías, en el corazón de la calle (2000 eta 2002)
* Hospital Central (2002)
* La noche del escorpión (2002)
* Goenkale (1998)
* Amaren etxea (1994)
* Hegan (1993)
* Piratak (1993)
* Claves para un misterio (1992)
* Bi eta bat (1991)

### Zinema

* Irati (2023)
* Korosagasti (2020)
* Hil kanpaiak (2020)
* Soinujolearen semea (2018)
* Handia (2017)
* Igelak (2016)
* Wayuu: La Niña de Maracaibo (2012)
* Seré tus ojos (2005)
* Pasos (2005)
* El cepo (2001)
* La rosa azul (2001)
* Yoyes (2000)
* D.D. Generation (2000)
* Qué dura es la vida (1999)
* Mensaka (1998)
* Alsasua 1936 (1994)
* Urte ilunak (1993)
* Loraldia (1990)
* Ke arteko egunak (1989)
* Beste estualditxo bat (1985)'Sisiforen paperak antzezlanaren aktore batzuk agurtzen, 2020.

## Erreferentziak

* ↑ Euskadiko Filmategia. Hernandez , Asier. .
* ↑ Hoy llega al cine "Wayuu: la niña de Maracaibo" (Gaztelaniaz)
* ↑ Berria. «'Sisiforen paperak' gaur estreinatuko dute Madrilen» Berria (Noiz kontsultatua: 2022-08-24).
* Datuak: Q41220
# Dorleta Urretabizkaia

Dorleta Urretabizkaia (Donostia, 1977ko maiatzaren 23a) gipuzkoar aktore eta eleberrigilea da.
2006. urtean Irun Hiriko Euskarazko Eleberri Saria irabazi zuen Jaione nobelarekin.

## Biografia
### Aktore
#### Zineman

* Mi hijo Arturo (2001)
* Narciso (2015)
* Hil kanpaiak (2020)

#### Telebistan

* Goenkale (1994-1996);(2007-2008)
* Policias (2001)
* Martin (2006)
* Mi querido Klikowsky (2007)
* Alquilados (2000)
* Go!azen (2018)
* Irabazi arte (2023-gaur egun)
* Itxaso (2023)

#### Antzerkian

* LA BEUATÉ DE MARITÉ" (2019). Maria Casal. Microteatro
* EL AMOR DESPUÉS DEL AMOR/ MAITASUNAREN OSTEAN, MAITASUNA" (2014). GARBI LOSADA. Ados Teatroa.
* TERAPIAS/ TERAPIAK" (2013). RAFAELCALATAYUD. Vaivén Producciones La Pavana.
* EL CLUB DE LAS MUJERES INVISIBLES".FERNANDO BERNUÉS. Vaivén producciones.
* EL JEFE DE TODO ESTO (2008). GARBI LOSADA.
* BATEKMILA (2005). PASCALE DANIEL-LACOMBE. Compañía Théâtre du Rivage.

### Idazle

* Jaione eleberria (Kutxa, 2006)

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Dorleta Urretabizkaia - Loinaz Representación» www.loinazactores.com (Noiz kontsultatua: 2020-05-23).
* ↑ Euskal Aktoreen Batasuna
* ↑ www.vaivenproducciones.com
* ↑ «literaturaren zubitegia - Dorleta Urretabizkaia» zubitegia.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2020-05-23).
* ↑ Berria. «'Sisiforen paperak' gaur estreinatuko dute Madrilen» Berria (Noiz kontsultatua: 2022-08-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12256381
# Dieu et mon droit

Dieu et mon droit (euskaraz Jainkoa eta nire eskubidea) britainiar monarkiari loturiko goiburua da, XV. mendean Henrike VI.a Ingalaterrakoak hartua. Herrialde hartako armarrian ere ezarri zen.
Goiburua ingelesez beharrean frantsesez izatekoaren arrazoia garai hartan herrialde honetako goi klaseetan latina frantsesak ordezkatu zuela da, Henrike VI.a Ingalaterrako erregeaz gain Frantziakoa ere koroatu baizuten.
Esaldi hau ustez Rikardo I.a Ingalaterrakoak 1198an Girorseko guduan pasahitza gisa erabili omen zuen, gudu horretan errege honek frantziarrak garaitu zituen. Goiburuaren esanahia Rikardo I.ak bere erregetza Jainkoaren boterea eta errege honen ondareari zor ziolako ustean datza, eta honenbestez ez zegoela inongo botere lurtarrari atxikia.

## Bitxikeria

Dieu et mon droit goiburua da The Beatles musika taldearen txantxetako esaldi baten oinarria: Duit On Mon Dei ahoskatuz, Do It On Monday (euskaraz «egin ezak/ezan astelehenean»).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q542463
* Multimedia: Dieu et mon droit / Q542463
# Eusko Jaurlaritzaren bigarren aroa

Eusko Jaurlaritzaren bigarren aroa 1979ko abenduaren 18an hasi zen, bi prozesu paraleloren emaitza gisa.
Batetik, 1978an Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako euskal ordezkari politikoekin osatutako Eusko Kontseilu Nagusia osatu zen, eta ordezkari hauen eta Kontseiluaren bidez Gernikako Estatua idatzi eta onartu zen, eta Estatutua indarrean sartu zen egunean Kontseilu Nagusiko presidentea, Carlos Garaikoetxea, lehendakari bilakatu zen eta jarraian Eusko Jaurlaritza izena har zezakeen gobernua osatua zuen.
Bestetik, Erbesteko Eusko Jaurlaritzako lehendakariak, Jesus Maria Leizaolak, Parisko erbestea eta Jaurlaritzaren ordezkaritza utzi zituen 1979ko abenduaren 15ean, eta bi egun beranduago Carlos Garaikoetxeari kargu-transmisio sinbolikoa egin zion Gernikako Batzarretxean, besteak beste Singer kaleko 50.eko giltzak emanez Garaikoetxeari (Jose Antonio Agirreren irudia zeukan giltzatako batean), eta Lehen Eusko Jaurlaritzaren legitimitateari jarraipena emanez.

## Erreferentziak

* 1 2 (Gaztelaniaz) Intxusta, Aritz. (2024-12-15). «El regreso del lehendakari Jesús María de Leizaola tras 43 años de exilio» www.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) ANASAGASTI, IÑAKI. (2009-10-02). «1979, el año de la segunda autonomía» El Correo (Noiz kontsultatua: 2025-02-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) Anasagasti, Iñaki. (2004-12-12). «Leizaola regresó volando» Deia (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q132527916
# Carlton hotela

Carlton Bilbon dagoen eraikin historiko eta hotel bat da.

## Kokalekua

Indautxu azuko Federico Moyúa plazaren 2. zenbakian dago.

## Historia

Carlton Hotelaren eraikina Manuel María Smith arkitektoak egindako eraikinen artetik adierazgarrienetako bat da. Eraikina 1919 eta 1926 urteen artean jaso zuten.
Carlton Hotelaren eraikinak esanahi historiko era sinbolikoa du, 1936-1937 bitarteko lehen Eusko Jaurlaritza eta Lehendakaritzaren egoitza izan zelako eta Bilboko hainbat eta hainbat ekintza ofizial eta kultural han egin ohi direlako.
1994an Ignacio Palacios arkitektoak zaharberritu zuen.

## Ezaugarriak

Bigarren inperioa izeneko estilokoa da, XIX. mendeko hotelak eraikitzeko tradizioa jarraitzen duena, berandu xamar bada ere. Eraikin exentua da, zati bat hotelak betetzen du eta bestea berriz bulegoek. Oinplantak hiruki forma dauka, ertzak alakatuak dituela. Sotoa, erdisotoa, beheko solairua eta sei solairu ditu, azkenekoa atzeraeramana eta kuxindurakin. Alaketatik hurbilen dauden begiratokien ardatzen ondoan hormatalak daude eta gainerakoan paramentu rebokatuak. Hotelaren aurreko aldean karrerapea dago, bertara erdi parean dagoen teilatudun terrazatik sartzen da, apaingarri ugari dituen terrazatik. Elementuak simetrikoki jarriak daude. Beheko solairuak erdi puntuko bao adobelatu eta beheratuak dauzka. Lehenengoak, bao beheratuak eta dintelduak txandan-txandan, burdin forjatuz egindako barandadun balkoiekin. Bigarren solairuan bao dinteldunak eta begiratoki hegalduak daude, hirugarren eta laugarrenean bao dinteldunak eta bosgarrenean burdinezko barandadun balkoiak. Seigarren solairuak atzeraemangunea eta balkoi korritua dauka eta teilatua mantsardatua da, arbelezkoa. Barruko aldean material nobleak erabili dira. Denen artetik sarrera nagusia nabarmentzen da, ginga-argia duena.

## Iruditegia

* Moyúa enparantza, Carlton eskuinaldean duena.
* Carlton hotela.
* Urrutira.

## Erreferentziak

* Edukiaren zati bat monumentu hau sailkatutako kultura-ondasun izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).

## Kanpo estekak

* Carlton hotelaren webgunea (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q11682615
* Multimedia: Hotel Carlton (Bilbao) / Q11682615
# Alfonso Etxegarai

Alfonso Etxegarai Atxirika (Plentzia, Bizkaia, 1958ko urtarrilaren 10a -) Euskal Herriko deportatu ohia da; 2019 arte São Tomé Afrikako uhartean bizi zen deportatua, Euskal Herrira itzultzea debekatuta zuelako. Kristiane Etxaluzen senarra da.

## Biografia

Plentziarra, hamazortzi urterekin Lemoizko zentral nuklearrean hasi zen lanean. Ordurako LABeko militantea eta ETAko kidea zen, hainbeste borroka sindikal eta politikotan parte hartuz. 1978an Ipar Euskal Herrira alde egin behar izan zuen, zentralaren kontrako eraso baten ondorioz.
1985eko uztailean Frantziako gobernuak Quitora (Ekuador) deportatu zuen; han polizia espainiarrek Ekuadorreko gobernuaren laguntasunarekin bahitu eta torturatu zuten. Besteak beste elektrodoekin jasandako tortura latzen ondorioz, Juan Pedro Guzmán, bizkaitar enpresaria eta Athleticeko zuzendaria bahituta zegoen tokiaren berri eman zion poliziari. Ekuador eta Espainiaren arteko komunikabide zuzena eta azkarraren ondorioz torturatzaileek beren helburua lortu zuten. Torturatuta egon zen bitartean, familiarrek ez zuten jakin non zegoen eta ez Espainiako gobernuak ez eta Ekuadorreko gobernuak ez zuten bere berririk eman.
Zortzi egun beranduago (1986ko martxoaren 19an) Ekuadorreko gobernuak São Tomé eta Príncipera deportatu zuela azaleratu zen. 1986ko abuztuaren 14tik 2019ko irail arte hor bizi behar izan zuen.

## Sorkuntza lanak

Bere bizipenez eta batez ere erbesteratzearen modu berezia den deportazioaren gainean zenbait lan egin izan dira, beti Kristiane Etxaluz bikotekidea lagun duela.

### Berak idatzitako liburuak

* Regresar a Sara. Testimonio de un deportado vasco, Txalaparta, Tafalla, 1995.
* Hitzezko txalupak. Euskal Herria-Sao Tome gutunak. 2010-2011, Josu Martinezekin batera. Elkar, 2011.
* La guerra del 58, Txalaparta, Tafalla, 2017. 58ko gerra, Maiatz, Baiona, 2018.

### Berari buruz

* Sagarren denbora filma, 2010; zuzendariak: Josu Martinez eta Txaber Larreategi.
* Caminho Longe filma, 2020; zuzendariak: Josu Martinez eta Txaber Larreategi.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20190929/etxegarai-recorre-siete-mil-kilometros-y-cuatro-decadas-para-volver-a-casa
* ↑ https://elpais.com/diario/1987/03/27/espana/543798015_850215.html
* ↑ https://elpais.com/diario/1986/08/19/espana/524786410_850215.html
* ↑ Piztu Plentzia! bloga.
* ↑ «Hitzezko txalupak», harreman estu baten paperezko euskarria, Gara, 2011ko azaroaren 10a.

## Ikus, gainera

* Kristiane Etxaluz
* São Tomé eta Príncipe
* Sagarren denbora
* Datuak: Q12253168
# Kenya Britainiarra

Kenya Britainiarra (ingelesez: British Colony and Protectorate of Kenya eta British Kenya) Britainiar Inperioko estatu koloniala izan zen, egungo Kenyaren lurraldea hartzen zuena. 1920an eratu zen, Ekialdeko Afrika Britainiarra izeneko protektoratua kolonia bilakatu zenean. Koloniak barnealdeko lurrak hartzen zituen, eta Indiako ozeanoaren ertzeko lur zerrendak protektoratu izaten segitu zuen. Kenya 1963an independizatu zen Erresuma Batutik.

## Erreferentziak

* 1 2 Kenya Population. worldometers.info (Noiz kontsultatua: 2019-08-17).
* ↑ Ingham, Kenneth, Ntarangwi, Mwenda eta beste batzuk. Kenya Colony. Encyclopædia Britannica, inc., 2019ko uztailak 12, britannica.com (Noiz kontsultatua: 2019-08-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2538511
* Multimedia: British East Africa / Q2538511
# Chennai

Chennai (tamilez: சென்னை), 1996 arte Madras izenez ezaguna, Indiako Tamil Nadu estatuko hiriburua da, eta Bengalako golkoko Koromandel kostan dago. Chennai laugarrena da Indiako metropolitar eremu jendetsuenen artean, eta bosgarrena Indiako hiri jendetsuenen artean. Izan ere, Chennai hiriak 4,34 milioi biztanle zituen 2001eko erroldan, Chennaiko Udalak administratutako eremuaren barruan; eta metropoli handiko biztanleak, berriz, 6,5 milioi ziren.

## Hiri senideak

Chennai senidetua dago munduko beste hainbat hirirekin. Hona hemen zerrenda:
| Estatua | Hiria | Azpibanaketa | Senidetze urtea |
| Ameriketako Estatu Batuak | San Antonio | Texas | 2007 |
| Alemania | Frankfurt | Hessen | 2005 |
| Egipto | Kairo | Kairoko gobernoratoa | 2000 |
| Ameriketako Estatu Batuak | Denver | Kolorado | 1984 |
| Errusia | Volgograd | Volgogradeko oblasta | 1966 |

## Hiritar ezagunak

* Viswanathan Anand (1969-), xake jokalaria, munduko txapelduna izandakoa.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).
* ↑ (Ingelesez) «Population, population in the age group 0-6 and literates by sex - Cities/Towns (in alphabetic order)». World Gazetteer webgunetik 2010-06-17an hartua.
* ↑ (Ingelesez) «India: metropolitan areas», World Gazetteer webgunetik 2010-06-17an hartua.
* ↑ «Chennai, India, at a glance», Denver Sister Cities International erakundearen webgunetik 2010-06-18an hartua.
* ↑ Sudha Mahalingam: «Riding into a steppe sunset en route to Mumbai», The Hindu egunkaria, 2006-11-26 (eskuratze data: 2009-03-03).

## Kanpo estekak

* Chennaiko Udalaren webgune ofiziala
* Datuak: Q1352
* Multimedia: Chennai / Q1352