OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Teobromina

Teobromina edo 3,7-dimetilxantina konposatu organikoa da, C$_7$H$_8$N$_4$O$_2$ formula duena, alkaloidea, base purikoen klasekoa eta xantinaren deribatua. Solido kristalino zuria da. Uretan disolbagaitza da.
Teobromina produktu naturala da eta kakaoan (Theobroma cacao) aurkitzen da nagusiki. Beste hainbat landaretan ere badago, te-landarean (Camelia sinensis) etsenplurako.

## Iturriak

Teobromina azido 3-metilurikotik abiatuz sintetiza badaiteke ere, industrian baliatzen dena kakao-landaretik erauzten da nagusiki.
Teobromina-iturri handienak hauek dira:
* Theobroma cacao – hazia eta haziaren azala
* Theobroma bicolor – haziaren azala
* Ilex paraguariensis – hostoa
* Ilex guayusa – hostoa
* Ilex vomitoria – hostoa
* Camellia sinensis – hostoa

## Erabilera

Teobromina batez ere kafeina egiteko eta kosmetikan usatzen da.
Lehen, teobromina eta haren deribatuak diuretikoetan, miokardioko estimulatzaileetan, basodilatatzaileetan eta muskulu leuneko erlaxatzaileetan erabiltzen ziren. Teobromina-gatzak erabili izan dira, arteria koronarioak dilatatzeko. Gaur egun ez dago teobrominaren erabilera terapeutikorik.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Theobromine» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* ↑ Teobromina. Zientzia eta teknologia hiztegi entziklopedikoa. Elhuyar fundazioa.
* ↑ Miren, Lorenzo, Arantza Uranga, Ane. (2000-08-01). «Teak, kafeak ez bezala, substantzia babesleak dauzka» Zientzia.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* 1 2 Heldreth, Bart et als. (2024). Safety Assessment of Methylxanthines as Used in Cosmetics. International Journal of Toxicology Vol. 43 (Supplement 4) 42S–77S.
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Hazardous Substances Data Bank (HSDB) : 7332» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* Datuak: Q206844
* Multimedia: Theobromine / Q206844
# Puzker

Puzkerra edo uzkerra, soinugabea denean putza ere deitzen dena, ugaztun eta beste zenbait animaliaren digestioak sortutako gasak, sabel-haizea alegia, uzkitik kanporatzea da, usain eta soinu berezi batez.
Luis Bujanda doktoreak emandako datuen arabera haize-minek bizitza normala egitea eragozten dieten biztanleen %3ri.

## Osagaiak

Puzkerren osagai nagusiak gas usaingabeak dira:
* Nitrogenoa (sabeleratua, % 20 - % 90).
* Hidrogenoa (mikrobioek ekoitzia, % 0 - % 50).
* Karbono dioxidoa (sabeleratua edo mikrobio aerobioek ekoitzia, % 10 - % 30).
* Metanoa (mikrobio anaerobioek ekoitzia, % 0 - % 10).
* Oxigenoa (sabeleratua, % 0 - % 10).
Usain txarra beste osagai batzuek eragiten dute, proteinen hausturak eragina:
* Azido butirikoa (gurin zaharminduaren usaina).
* Sufre konposatuak.
** Hidrogeno sulfuroa (arrautza ustel usaina).
** Karbono disulfuroa.
Gorotzen partikula aerosolizatuak ere badituzte, baina kopuru txiki-txikian.

## Erreferentziak

* ↑ Zehazki hiztegia
* ↑ «Puzkerrak: lagun isilak (edo ez)» Berria.

## Kanpo estekak

* Enekoitz Telleria: "Puzkerrak: lagun isilak (edo ez)", Berria, 2025/02/18.
* Datuak: Q160184
* Multimedia: Flatulence / Q160184
# Ipurtxuntxur

    Artikulu hau hegaztien anatomiari buruzkoa da; giza hezurrari gaitzat duena beste hau da: «kokzix»
Ipurtxuntxurra, hegaztien anatomian, buztanaren eta bizkarraren arteko zona da. Eremu horretako lumajea koloreztatzea oso ezaugarri baliagarria da espezieen artean edo espezie bereko sexuen artean bereizteko. Hegalak tolestuta, eremu hori ezkutuan geratzen da.
Eboluzioaren aldetik, ipurtxuntxurraren agerpena pigostiloarekin eta lema-lumekin lotuta dago.

## Erreferentziak

* ↑ dirigido por Emiliano Aguirre [et al.] ; Sixto Fernández-López ... [et al.]. (1997). Registros fósiles e historia de la tierra. Universidad Complutense de Madrid ISBN 84-89365-92-X. PMC 37833933. (Noiz kontsultatua: 2022-08-04).

## Kanpo estekak

* nasdap
* Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa
* Datuak: Q62275
# Rainer von Fieandt

Berndt Rainer von Fieandt (Turku, 1890eko abenduaren 26a – Helsinki, 1972ko apirilaren 28a) finlandia bankaria izan zen.
Ez zen alderdi politiko bateko kide izan. 1955ean Finlandiako Bankuko gobernadore izendatu zuten. Urho Kekkonen presidentearen agindua jaso zuen gobernu bat zuzentzeko 1957ko azaroan eta 1958ko maiatzean kargua Reino Kuuskoskiri eman zion.
* Datuak: Q824517
* Multimedia: Rainer von Fieandt / Q824517
# Abderrahim Tounsi

Abderrahim Tounsi (arabieraz: عبد الرحيم التونسي‎; Casablanca, 1936ko abenduaren 27a - ib., 2023ko urtarrilaren 2a), ezizenez Abderraouf, marokoar umorista izan zen.
Casablancan umezurtz geratu zen, agintari kolonialek preso zeukaten, eta atxiloaldian deskubritu zuen antzerkirako grina. Telebistari esker, beste askok porrot egin duten tokietan lortu du, bere pertsonaia burlesko eta ergelarekin.
Abderraouf irrigarritasunaren sinonimo bihurtu zen Marokoko herri hizkeran. 1960ko hamarkadan sortutako pertsonaia hori ikaskide batengan inspiratuta dago, ergelkeriaren benetako irudikapena.

## Erreferentziak

* ↑ Décès d’Abderrahim Tounsi, dit Abderraouf. .
* ↑ Firdaous, Kawtar. (2023-01-02). L’humoriste marocain Abderraouf s’en est allé !. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q308064
# Euskadi saria - Euskarazko haur eta gazte literatura

Euskadi saria - Euskarazko haur eta gazte literatura Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailak 1997tik urtero antolatzen duen Euskadi Literatura Sariak literatura sariaren zazpi kategoriatariko bat da, aitzineko urtean euskaraz idatzitako haur eta gazteendako lan literario hoberena sariztatzen duena.

## Irabazleak
### Azken urteetakoak

| Egilea | Urtea | Obra | Generoa | Argitaletxea | argitaratze-data |
| Bernardo Atxaga | 1997 | Xola eta basurdeak | | Erein | 1996 |
| Patxi Zubizarreta | 1998 | Gizon izandako mutila | | Pamiela | 1997 |
| Juan Kruz Igerabide | 1999 | Jonas eta hozkailu beldurtia | | Aizkorri | 1998 |
| Felipe Juaristi | 2000 | Animalien inauteria | | Erein | 1999 |
| Karlos Linazasoro | 2001 | Bota gorriak | | Anaya Haritza | 2000 |
| Miren Agur Meabe | 2002 | Itsaslabarreko etxea | | Aizkorri | 2001 |
| Fernando Morillo Grande | 2003 | Izar-malkoak | | | 2003 |
| Jesus Mari Olaizola | 2004 | Osaba Bin Floren | | Elkar | 2003 |
| Xabier Olaso | 2005 | Pupuan trapua | olerkigintza | Pamiela | 2004 |
| Patxi Zubizarreta | 2006 | Pantaleon badoa | | Pamiela | 2005 |
| Miren Agur Meabe | 2007 | Urtebete itsasargian | | Elkar | 2006 |
| Pello Añorga | 2008 | Jenio gaiztoa | | Aizkorri | 2007 |
| Ruben Ruiz | 2009 | Anekdotak | | Pamiela | 2008 |
| Patxi Zubizarreta | 2010 | Xia Tenzinen bidaia miresgarria | | Ibaizabal | 2009 |
| Miren Agur Meabe | 2011 | Errepidea | | Erein | 2009 |
| Iban Zaldua | 2012 | Azken garaipena | komiki | Ikastolen Elkartea | 2012 |
| Xabier Olaso | 2013 | Tximeletrak | olerkigintza | Pamiela | 2012 |
| Harkaitz Cano | 2014 | Orkestra lurtarra | | Elkar | 2013 |
| Yolanda Arrieta | 2015 | Argiaren alaba | | auto-édition | 2014 |
| Uxue Alberdi | 2016 | Besarkada | | Elkar | 2015 |
| Leire Bilbao | 2017 | Xomorropoemak eta beste piztia batzuk | olerkigintza | Pamiela | 2016 |
| Eider Rodriguez | 2018 | Santa familia | komiki | Ikastolen Elkartea | 2017 |
| Patxi Zubizarreta | 2019 | Korri, Kuru, korri! | | Ibaizabal | 2018 |
| Iñigo Astiz | 2020 | Joemak eta polasak | | Elkar | 2019 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33100744
# Edirne

Edirne (antzinako izena, Ἁδριανούπολις, Hadrianupolis) Europako Turkiako hiria, izen bereko probintziako hiriburua. 65.800 biztanle ditu. Aztarnategi erromatarrak eta meskita bikainak ditu: Selim II.arena (1569-1575), Beyazit II.arena (1484-1488) eta Eski-Kami (1403-1414). Ekonomia-jarduera nagusia nekazaritza da.

## Klima

Datu klimatikoak (Edirne) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 20.5 | 23.2 | 28.0 | 29.8 | 35.3 | 42.6 | 44.1 | 40.7 | 37.8 | 35.8 | 28.0 | 22.8 | ' |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 6.7 | 9.4 | 13.5 | 19.3 | 24.7 | 29.3 | 31.7 | 31.6 | 27.1 | 20.5 | 13.6 | 8.1 | 19.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -0.5 | 0.3 | 2.9 | 7.1 | 11.4 | 15.4 | 17.3 | 17.1 | 13.3 | 9.1 | 4.7 | 1.1 | 8.3 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -19.0 | -19.0 | -12.0 | -4.1 | 0.7 | 6.0 | 9.3 | 9.4 | 4.2 | -3.7 | -6.6 | -13.4 | ' |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 53.4 | 48.9 | 50.2 | 45.3 | 53.9 | 39.2 | 34.2 | 26.5 | 38.1 | 52.8 | 69.0 | 63.8 | 575.3 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 11.5 | 8.1 | 9.3 | 10.3 | 10.0 | 8.0 | 5.5 | 4.8 | 4.9 | 7.1 | 10.4 | 12.9 | 102.8 |
| Eguzki orduak | 74.4 | 103.6 | 142.6 | 192.0 | 263.5 | 294.0 | 328.6 | 310.0 | 234.0 | 161.2 | 99.0 | 68.2 | 2271.1 |
| Iturria: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü ||||||||||||||

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindiaren 147. araua (ANTZINATEKO HIRIEN EUSKARAZKO IZENAK)
* ↑ İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Dmi.gov.tr (Noiz kontsultatua: 2011-07-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43387
* Multimedia: Edirne / Q43387
# Ayşe Hatun

Ayşe Hatun edo Âise Hatun (turkiar otomandarrez: عایشه خاتون; Bahçesaray, Krimeako khanerria, 1476 — Edirne, 1539) printzesa izan zen, Krimeako Meñli I. Giray Khanen alaba eta Selim I.aren ezkontideetako batena.

## Bizitza

Ayşe Hatun 1476 inguruan jaio zen, Krimeako Kanatoan, Krimeako Meñli I Giray khanaren alabetako bat izan zelarik.

### Ezkontza

Ayşe Hatun lehen aldiz ezkondu zen Selim-en anaiarekin, Şehzade Mehmed, Feodosiako Sanjak Bey. Litekeena da 1504an bere senarra hil ostean, bera gero Selim I.a izan zenaren haremean sartu izana, baina ez dira ezagutzen gertaera horren inguruabarrak.
Nekdet Sakaoarren historialari turkiarrak, "Los sultanes de esta propiedad" (euskaraz: Propietate honen sultanak) izeneko liburuan, idatzi zuen otomandar batek, bere "La estructuras de la dinastía otomana" (euskaraz: Otomandar dinastiaren egiturak) lanean, 1511n Ayşe Hatun eta Selim-en ezkontzari buruzko iruzkin interesgarria egiten zuela.

## Ondorengotza

Selimek eta Ayşek alaba ezagun bakarra izan zuten:
* Şah Sultan (1500. k. — 1572. k.), 1523an Damat Lütfi Pasharekin ezkondua, gero Otomandar Inperioaren bisir handia izan zena (1539 – 1541). Seme-alabak izan zituen.

## Heriotza

1520an Selim I.a hil ostean, tradizioak agintzen zuen bezala, Edirnen erbesteratu behar izan zuen, hiriburutik urrun zegoen hiri batean. Harantz abiatu zen, eta normalean alabak egiten zion bisita.
Ayşe 1539an hil zen, eta Istanbulen lurperatu beharrean, bere jaioterrira, Krimeara, aberriratu zuten, non bere familiarekin batera lurperatu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Boĭkova, Elena Vladimirovna; Rybakov, R. B.. (2006). Kinship in the Altaic World: Proceedings of the 48th Permanent International Altaistic Conference, Moscow 10-15 July, 2005. Otto Harrassowitz Verlag ISBN 978-3-447-05416-4. (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5999082
# Mikel Gogorza

Mikel Johan Gogorza Krüger-Johnsen (Bergen, Norvegia, 2006ko irailaren 27) Euskal herritar jatorriko futbolari danimarkarra da.

## Biografia

Aurrelari gisa jokatzen du. Aita Baionan jaioa eta Errenterian hazia da, eta ama berriz Danimarkarra.

## Ibilbidea

2024ko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | Europa League | Europa League | Conference League | Conference League | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Midtjylland | 1. | 2023/24 | 1 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | 0 | 0 | - | - | 1 | 0 |
| Midtjylland | 1. | 2024/25 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Midtjylland | Denera | Denera | 1 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | 0 | 0 | - | - | 1 | 0 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 1 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | 0 | 0 | - | - | 1 | 0 |

## Erreferentziak

* ↑ Mikel Gogorza, el hincha del Athletic que golea en las categorías inferiores de Dinamarca y que no entra en la filosofía
* ↑ Nació en Noruega, con nacionalidad danesa y francesa, regresa ante la Real Sociedad a sus orígenes vascos: "Jugaba con ikurriñas en la muñequera"

## Kanpo estekak

* Fitxa
* Datuak: Q125510480
# Euskal Gaizkileak

Euskal Gaizkileak 2019an ZuZeu albistari digitalak sorturiko podcast seriea da. Beñat Hach Embarek kazetaria da podcastaren zuzendaria eta gidoien egilea.

## Historia

Hasier Etxeberria kazetari eta idazle zena euskal gaizkileen inguruko artikuluak idazten hasi zen. Horretarako hainbat euskal abesti herrikoietak kontatzen diren krimenak hartu zituen ardatz. Beñat Hach Embarek kazetariak Zuzeu atarian artikulu horiek podcast bihurtu zituen eta bi denboraldi osatu zituen launa atalekin. 2022an proiektuari berrekin eta hirugarren denboraldi bat osatu zuen beste lau atalekin.
Atal bakoitzaren amaieran dagokion kantu herrikoia entzuten da.

## Atalak
### 1. denboraldia (2019)

* Berdabioko atea
* Itsaso zikin bat
* Muatzeko desgrazia
* Bereterretxeren heriotza

### 2. denboraldia (2020)

* 14 heriotzak
* Beizamako krimena
* Estudiante kondenatua
* Belateko lapurrak

### 3. denboraldia (2022)

* Lafitte anaiak, Baratariako erregeak
* Jaungoikotxiki mairu gipuzkoarra
* Sakamantekas, Lautadako hiltzailea
* Santxikorrota, Bardeetan libre

## Erreferentziak

* ↑ r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f, r01etpd158aa64558419b9ec5ed77644af02263cda. (2020-03-16). «'Euskal Gaizkileak' Podcast seriea (Zuzeu)» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-04-07).
* ↑ «'Zuzeu' atariak 'Euskal gaizkileak' podcastaren atal berriak egin ditu» Berria 2022-03-12 (Noiz kontsultatua: 2024-04-07).

## Kanpo estekak

* ZuZeu.eus webgunean atal guztiak
* "Euskal Gaizkileak" - Atal guztiak entzungai ZuZeu Podcasten: https://podcast.eus/category/euskal-gaizkileak/
* Datuak: Q125378521
# Kabila

    Artikulu hau tribuari buruzkoa da; zurgintzako tresnari buruzkoa beste hau da: «Larako».
Kabila (singularrez arabieraz: قبيللة‎, qabīla, pluralez قبائل, qabāʾil) berbere edo beduinoen tribua da.
Marokoko Protektoratu Espainiarrean, kabilak egitura politiko-administratiboaren oinarria izan zen. Kaid batek gobernatzen zuen nahiz eta batzutan administratzaile militar bat izan.

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Kabila2. .
* ↑ Villanova, José Luis. «La organización territorial del Protectorado español en Marruecos» Revista de Estudios Internacionales Mediterráneos.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4516258
# Naia Laso

Naia Laso Ponzano (Bermeo, Bizkaia, 2008ko azaroaren 19a) skateboard kirolaria da. 11 urterekin lehiatu zen lehen aldiz eta 13 urterekin hainbat txapelketa irabazita zituen.
2024ko Udako Olinpiar Jokoetan 7. gelditu zen Skateboard-eko parkeko skate modalitatean.

## Ibilbidea

Jaioterriko, Bermeoko, skateparkean aritu zen lehen aldiz skate baten gainean, 8 urterekin.
Basaurin (Bizkaia) lehiatu zen lehen aldiz, 11 urterekin, bere lagunek animatuta. 13 urterekin Espainiako txapeldun bikoitza izan zen, eta Rio de Janeiron egin zuen debuta txapelketa batean, 2022ko azaroan. 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan bi modalitatetan hartu zuen parte.
Horren ostean Dubain, Argentinan, Erroman, Shangain eta Budapesten lehiatu da, besteak beste.
2024ko Udako Olinpiar Jokoetan parkeko skate modalitateko diploma lortu zuen Parisen eta finalean aritu zen. 86,28ko puntuazioa lortu zuen eta zazpigarren gelditu zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Olympics.com.
* ↑ «Naia Lasok diploma lortu du bere estreinako Jokoetan» Berria 2024-08-06 (Noiz kontsultatua: 2024-08-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) Pascual, Roger. (2023-11-23). «Naia Laso, la 'skater' vasca de 14 años que mira a los Juegos de París» www.sport.es (Noiz kontsultatua: 2024-07-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Naia Laso, olímpica con 15 años: "No soy una niña prodigio"» MARCA 2024-06-30 (Noiz kontsultatua: 2024-07-22).
* ↑ «Tokioko kopurua gainditzea espero da» Berria 2024-05-02 (Noiz kontsultatua: 2024-07-22).
* ↑ «Naia Lasok diploma lortu du bere estreinako Jokoetan» Berria 2024-08-06 (Noiz kontsultatua: 2024-08-07).

## Ikus, gainera

* Skateboarding
* 2024ko Udako Olinpiar Jokoak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q126902967
# Abide Sultan (Ahmed I.aren alaba)

Abide Sultan edo Übeyde Sultan (otomandar turkieraz: نصب تذكاري; Istanbul, Otomandar Inperioa, c.1618 – ibidem, c.1648) otomandar printzesa izan zen, Ahmed I.a sultanaren eta Fatma Hatun emaztearen alaba.

## Bizitza

1618an jaio zen, Ahmed I.a aita hil eta hilabete batzuetara. Ama Fatma Hatun zuen, Kuyucu Murad Paşaren alaba. Urte berean, Mustafa I.a osaba tronutik kendu zuten, eta haren ordez neba zaharrena jarri zuten, Osman II.a. Nebak Altin Kafes delakoan giltzapetuta egon ziren.
1622an, Osman bortizki torturatu eta hil egin zuten. Berriz ere tronuan jarri zuten osaba eroa, baina haren agintealdiak urtebete inguru iraun zuen. 1623ko irailaren 10ean, jauregiko konspirazio bati esker, Mustafa eroa tronutik kendu zuten eta haren ordez 11 urteko neba gaztea jarri zuten, Murad IV.a. Horren ondorioz, bere amaordea, Kösem Sultan, inperioko lehen erregeorde izendatu zuten.

### Ezkontzak

Seguru asko Kösemek hazi zuen eta ez bere amak. 1641ean Musa Paşarekin ezkondu zen. Ezkontzak sei urte inguru iraun zuen, senarra 1647an hil baitzen. Teoria baten arabera, Abide Dabanyasdekin ezkondu zen, eta Mehmed Paşarekin ezkondu zen, 1639an hil zena.

## Heriotza

1649an hil zen Abide, bere iloba Mehmed IV.aren agintealdian, ezagutzen ez diren arrazoiengatik. Eyüp-eko hilerrian lurperatuta dago, eta ez du ondorengorik.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Sociales, Ecole des Hautes Etudes en Sciences. (2013-06-05). «Les perles de nacre du sultanat. Les princesses ottomanes (mi-XVe -mi-XVIIIe siècles)» EHESS (Noiz kontsultatua: 2024-11-07).
* ↑ Leslie P. Peirce. (1993). Imperial Harem. Oxf. U. P. (N. Y.) ISBN 978-0-19-508677-5. (Noiz kontsultatua: 2024-11-07).
* ↑ Sakaoğlu, Necdet. (2008). Bu mülkün kadın sultanları: vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. (1. baskı. argitaraldia) Oğlak Yayıncılık ISBN 978-975-329-623-6. (Noiz kontsultatua: 2024-11-07).
* ↑ (Turkieraz) Sakaoğlu, Necdet. (2008). Bu mülkün kadın sultanları: vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık ISBN 978-975-329-623-6. (Noiz kontsultatua: 2024-11-07).
* ↑ ISSN https://es.dbpedia.org/page/Abide_Sultan..
* ↑ Alderson 1956, table XXXIV.

## Bibliografia

* Mehmet Süreyya Bey; Aktan, Ali; Yuvaleki, Abdülkadir; Keskin, Mustafa. Tezkire-i meşâhir-i Osmaniyye. - Sebil Yaynevi, 1995. - 479 or.
* Alderson An. D. Otomandar dinastiaren egitura. - Oxford: Clarendon Press, 1956. - 186 or.
* Öztuna, Ylingaz. Devletler ve hânedanlar . - Kültür Bakanlakasten, 2005. - T. 2. ATALA - ISBN 9751704693 , ISBN 9789751704696.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q23666611
# Ayşe Sultan

Ayşe Sultan (otomandar turkieraz: عائشه سلطان; Istanbul, Turkia, c. 1608 — ibidem, 1656ko maiatza) Otomandar Inperioko printzesa izan zen.

## Bizitza

Ayşe 1605 eta 1610 artean jaio zen. Historialari gehienek 1608an jaio zela uste duten arren, data oraindik eztabaidatua da hainbat artxibo suntsitu baitziren. Gurasoak Ahmed I.a eta Kösem Sultan izan ziren. Osman II.a, Murad IV.a eta Ibrahim I.aren arreba zen, eta Mustafa I.aren iloba. Otomandar Inperioko printzesarik aberats eta eraginkorrenetako bat izan zela esaten da.
Garai hartan, emakumezko sultanen misiorik garrantzitsuena printzeen etorkizuna bermatzea zen, eta horregatik Ayşek Damat Nasuh Pašarekin, Bisir Handiarekin, ezkondu behar izan zuen 4 urte besterik ez zituenean. Ezkontza ospetsu horrek inperioko emakumerik aberatsenetako bat egin zuen, bere senarra, sasoi hartako gizonik aberatsenetakoa zena, hil ostean, ondasun horren zati handia heredatu baitzuen.
Ayşe Sultan Estatuko politikan eragiteko asmoz hezia izan zen, bere ahizpa Fatma bezala eta bere lau ahizpak ez bezala, Hanzade, Gevherhan, Atike eta Abide. Ayşe bizio handiko emakumea zen eta bere hitzak eragin handia zuen politikan, berarentzat bere neben etorkizun politikoa beste edozer baino garrantzitsuagoa zen.
Historiaren arabera, Ayşe Sultan bere neba Üehzade Kasininen oso gertukoa zen, beste guztien aurrean jartzen zuena eta haren amak bezala, tronurako oinordeko ezin hobea ikusi zuena. Eragin handiko pertsonaiekin izandako hainbat ezkontzari esker, Ayşe Sultanek bere buruarentzat eta bere amarentzat (erregeordetzaren ondoren) instituzioan leku bat ziurtatu zuen.
Hirugarren senarrarekin bi ume izan zituen. Mustafa izeneko seme bat izan zuen, eta haurtzaroan hil zen.
Bere iloba batekin eta bi ahizparekin batera Telli Hümaăah Sultan Ibrahimen ezkontideari zerbitzatzera umiliatu zutelako ere ezaguna izan zen. Ibrahimek uste izan zuen bere maiteari gaizki zerbitzatzen ziotela, eta Edirneren jauregira erbesteratu zituen.

## Heriotza

1656ko maiatzean utzi zion artxiboetan aipatua izateari, eta litekeena da urte horretan hil izana. Meskita Urdinean lurperatuta dago, aita, ama eta nebekin batera.

## Ondorengotza

Gutxienez, bost aldiz ezkondu zen eta seme bakarra izan zuen. Simon Contarini Veneziako enbaxadorearen esanetan, Ayşek abortuak eta hildakoak baino ez zituen izan:
* Sultanzade Mustafa Bey (1629 — 1687), Anatoliako gobernadorea. Ez dakigu ezkondu zen edo seme-alabarik izan zuen.

## Fikzioan

Muhteşem Yüzyl Kösem telesail historikoan Sude Zülâl Güler aktoreak interpretatu zuen Ayşe Sultan. Nerabe baten papera egin zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 (Gaztelaniaz) «Historia de la Sultana Ayşe» elpensante.com (Noiz kontsultatua: 2024-11-06).
* ↑ (Turkieraz) Sakaoğlu, Necdet. (2024-11-03). Bu Mülkün Kadın Sultanları. Alfa Yayınları ISBN 978-605-171-079-2. (Noiz kontsultatua: 2024-11-06).
* ↑ (Ingelesez) Gevherhan Sultan (daughter of Ahmed I). 2024-09-25 (Noiz kontsultatua: 2024-11-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q23654861
# Kösem Sultan

Kösem Sultan (1589-1651) otomandar inperioko Haseki Sultan bat izan zen, hau da, Ahmed I.a sultanaren emaztea. Era berean, Murad IV.aren eta Ibrahim I.a sultanen ama izan zen. Otomandar historiako emakume boteretsuenetarikoa izan zen.
Murad IV.aren (1623–1640) eta Mehmed IV.aren (1648–1687) erregeorde gisa aritu zen eta berak zuzendu zuen inperioaren gobernua. Ospe handia lortu zuen bere erabakien ondorioz.

## Bizitza

Tinosen jaio zen, gaur egungo Grezian, eta bere aita Eliza ortodoxoko apaiz bat zen.
12 edo 13 urterekin bahitu zuten, eta esklabo gisa saldu zuten. Horrela amaitu zuen Konstantinoplako Ahmed I.a sultanaren haremean. Haremeko buru izatea lortu zuen. Ahmed I.arekin ezkondu zen eta ume asko izan zituzten.
Ahmed I.a hil zenean Palazio Zaharrean desterratu zuten. Baina Murad IV.a tronura igo zenean, Kösem Sultan erregeorde izendatu zuten eta 1623ra arte iraun zuen kargu horretan.
1640an Murad IV.a hil zen eta Ibrahim I.ak hartu zuen tronua. Kösem Sultan berriro ahalegindu zen gobernatzen.
Ibrahim I.a hil zenean Mehmed IV.a igo zen tronura, baina umea zen oraindik eta bere amona Kösem Sultan erregeorde izendatu zuen.
Mehmed IV.aren ama Turhan Sultan zen, eta berak ere gobernuan eragin nahi zuen. Ondorioz, Kösem Sultan haren kontra konspiratzen hasi zen, Mehmed IV.a erregetzatik kendu eta haren anaia txikia ipintzeko, Suleiman. Baina 1651an hil egin zuten Kösem Sultan. Heriotzaren ondoren, istiluak izan ziren Konstantinoplan.

## Erreferentziak

* ↑ Baysun, M. Cavid, s.v. "Kösem Walide or Kösem Sultan" in The Encyclopaedia of Islam vol. V (1986), Brill, 272 or.
* ↑ Peirce, 1993: While Hurrem was the woman of the Ottoman dynasty best known in Europe, it is Kösem who is remembered by the Turks as the most powerful.
* ↑ Douglas Arthur Howard, The official History of Turkey, Greenwood Press, ISBN, 195 or.
* ↑ https://archive.org/details/palaceoftopkapii00davi
* ↑ Dankoff, La vida íntima de un estadista otomano, 89.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61127
* Multimedia: Kösem Sultan / Q61127