# Harvard Unibertsitatea

Harvard Unibertsitatea «Ivy League»aren Cambridgeko (Massachusetts, AEB) ikerketa unibertsitate pribatua da. 1636ko urriaren 28an sortu zen, eta, haren lehen ongilearengatik, John Harvard eliza-gizon puritanoarengatik, hala izendatu zuten. Ameriketako Estatu Batuetako goi-mailako hezkuntzako erakunderik zaharrena da. Bere eragin, aberastasun eta sailkapenek munduko unibertsitate entzutetsuenetako bat bihurtu dute.
Massachusettseko Auzitegi Orokorrak sortu eta baimendu zuen Harvard, Massachusettseko badiako kolonian agintean zegoen legealdiak. Nahiz eta inoiz formalki inongo sinesbidera afiliatu ez, Harvardek klero kongregazionala trebatu zuen, bere ikasketa-plana eta ikasle-gorputza, XVIII. mendean, pixkanaka sekularizatu ziren arte.
XIX. mende inguruan, Bostongo elitearen artean erakunde akademiko eta kultural nagusi gisa agertu zen Harvard. AEBko Gerra Zibilaren ondoren, 1869tik 1909ra, Charles William Eliot Harvardeko presidentearen agintaldi luzearen pean, Harvardek hainbat eskola profesional garatu zituen, eta horrek ikerketa modernoko unibertsitate bihurtu zuen. 1900ean, Harvardek, beste unibertsitate batzuekin, Estatu Batuetako Unibertsitateen Elkartea sortu zuen. James B. Conantek gidatu zuen unibertsitatea Depresio Handiaren eta Bigarren Mundu Gerraren garaian, eta gerra ostean onarpenak liberalizatu zituen.
Unibertsitateak hamar fakultate akademiko eta «Harvard Radcliffe Institute»ri atxikitako fakultate bat ditu. Arte eta Zientzia Fakultateak gradu aurreko eta graduondoko zenbait diziplina akademiko eskaintzen ditu, eta beste fakultate batzuek graduondoko tituluak eskaintzen dituzte, titulu profesionalak barne. Harvardek hiru campus ditu: campus nagusia, 85 ha (209 akre), Cambridgen, Harvard Yard-en; Charles ibaiaren aldameneko campusa, Bostongo Allston auzoan; eta Bostongo Longwoodeko Medikuntza arloko campusa. Harvardek 50.7 mila milioi dolarreko balioa du, eta munduko erakunde akademiko aberatsena da. Harvardeko liburutegiak 20 milioi liburu baino gehiago ditu, eta munduko liburutegi akademikorik handiena da.
Harvardeko ikasle, irakasle eta ikertzaileen artean daude: 188 milioidun bizidun, Ameriketako Estatu Batuetako zortzi presidente, 24 estatuburu eta 31 gobernuburu, enpresa garrantzitsuen fundatzaileak, Nobel saridunak, Fields dominadunak, Kongresuko kideak, MacArthur bekadunak, Rodasko akademikoak, Marshall akademikoak, Fulbright akademikoak, Turing sarien, eta Pulitzer sariaren irabazleak. Harvardeko Unibertsitatea munduko unibertsitate onenen artean dago kategoria horietako bakoitzean. Harvardeko ikasle eta ikasleek, halaber, kolektiboki, 10 Akademiaren Sari eta 110 olinpiar domina ere irabazi dituzte, urrezko 46 barne.

## Kolonia garaia

Harvard 1636an sortu zen iraultza aurreko eta aro kolonialaren garaian, Massachusettseko Badiako (Amerika britainiarreko jatorrizko hamahiru kolonietako bat) Gorte Nagusi eta Handiaren botoaren bidez. Haren lehen zuzendariak, Nathaniel Eatonek, kargua hartu zuen hurrengo urtean. 1638an, Ipar Amerika britainiarreko lehen inprimategi ezaguna erosi zuen unibertsitateak. Urte berean, bere heriotza ohean, John Harvardek, Ingalaterrako koloniara emigratu zuen eliza-gizon puritanoak, 780 libera eta bere 320 liburuki inguruko liburutegia utzi zituen; hurrengo urtean, Harvard College izena jarri zioten.
1643an, Harvardeko argitalpen batek unibertsitatearen helburua zehaztu zuen: «Ikaskuntzan aurrera egin eta ondorengoei iraunarazi, gure egungo ministroak hautsean geratzen direnean elizei ministerio analfabeto bat uztearen beldurrez». Lehen urteetan, ikastetxeak ministro puritano asko trebatu zituen, eta Ingalaterrako unibertsitate ereduan oinarritutako curriculum klasikoa eskaini zuen, eta, Massachusettsen, lider asko trebatu zituen, Cambridgeko Unibertsitatean zaildutako askok Amerika britainiarrera emigratu aurretik ikasi baitzuten. Harvard ez zuen inoiz, formalki, bat egin eliza protestante jakin batekin, baina bere ikasketa-plana puritanismoaren printzipioetara egokitu zen. 1650ean, «Harvard Corporation»i, unibertsitateko organo errektoreari, gutuna eman zitzaion.
1681etik 1701era, Rise Mather eliza-gizon puritanoa izan zen Harvardeko seigarren presidentea. 1708an, John Leverett Harvardeko zazpigarren presidentea bihurtu zen, eta apaiza ez zen lehen presidentea izan zen. Harvardeko irakasle eta ikasleek Amerikako Iraultzaren garaiko kausa patriotikoa babestu zuten, hein handi batean.

### XIX. mendea

XIX. mendean, Argien Garaiko ideiek eragin zioten Harvardi, baita arrazoiak eta aukeramena ere. Ideia horiek ministro kongregazionalen artean zabaldu ziren, eta ministro horiek eta haien kongregazioak ez zeuden ados artzain eta eliza-gizon tradizionalistenekin, kalbinistekin$^{:1–4}$. David Tappan (Hollis Jainkotasunaren Irakaslea) 1803an eta hurrengo urtean Joseph Willard Harvardeko hamaikagarren presidentea hil ondoren, bere ordezkapenak lortzeko borroka lehertu zen. 1805ean, Henry Ware hautatu zuten Tappan ordezkatzeko Holliseko presidente gisa. Bi urte geroago, 1807an, Samuel Webber liberala Harvardeko 13. presidente izendatu zuten, Harvardeko ideia tradizionaletatik ideia liberal eta arminianoagoetara aldaketa bat adieraziz$^{:4–5}$$^{:24}$.
1816an, Harvardeko Unibertsitateak hizkuntza programa berriak abiarazi zituen frantsesa eta Gaztelania ikasteko, eta George Ticknor izendatu zuen unibertsitateko lehen irakasle hizkuntza programa horietarako.
1869tik 1909ra, Charles William Eliot, Harvardeko Unibertsitateko presidenteak, kristautasunak historikoki izan zuen aldeko posizioa murriztu zuen curriculumean, ikasleen auto-zuzendaritzara irekiz. Eliot Estatu Batuetako goi-mailako hezkuntzaren sekularizazioan eragin handiko figura izan bazen ere, William Ellery Channing, Ralph Waldo Emerson eta beste batzuen uste transzendentalista eta bateratuek eragin zuten sekularismoaren ordezkapenean. XIX. mendearen amaieran, Harvardeko Unibertsitateko graduondoko eskoletan emakumeak kopuru txikitan onartzen hasi ziren.

### XX. mendea

1900ean, Harvard Amerikako Unibertsitateen Elkarteko kide sortzaile bihurtu zen. XX. mendeko lehen hamarkadetan, Harvardeko ikasleen gorputzak, nagusiki, «goi-mailako protestanteak, batez ere, episkopalianoak, kongregazionalak eta presbiterianoak» ziren, Jerome Karabel soziologo eta egileak dioenez.
XX. mendean, Harvardeko Unibertsitatea, bere afiliatutako intelektual eta irakasle ospetsuekin, munduko unibertsitate entzutetsuenetarikoa bilakatu zen. Unibertsitateko matrikulak ere hazkunde nabarmena izan zuen, bai graduondoko programa akademiko berrien sorreraren ondorioz, bai lizentziaturaren hedapenaren ondorioz. «Radcliffe College» sortu zen «Harvard College»n emakumeen kontrako alderdi gisa, eta nazioko emakumeentzako eskolarik garrantzitsuenetako bat bihurtu zen.
1923an, Harvardeko ikasle juduen portzentajea % 20ra iritsi eta urtebetera, A. Lawrence Lowellek, unibertsitateko 22. presidenteak, proposatu zuen ikasle juduen onarpena gradu aurreko biztanleriaren % 15era mugatzea, baina ez zuen arrakastarik izan. Lowellek ere uko egin zion unibertsitateko lehen urteko logeletan segregazioaren nahitaezko ezabapena ezartzeari, honako hau idatziz: «Gizon zuriari ematen dizkiogun heziketa aukera berberak zor dizkiogu gizon koloredunei, baina ez dugu behartu behar, ez bera, ez zuria, elkarrentzat atseginak ez diren —edo izan ezin diren— harreman sozialak izatera».
1933 eta 1953 artean, James B. Conantek, unibertsitateko 23. presidenteak, zuzendu zuen Harvardeko Unibertsitatea, eta unibertsitateko sormen beka biziberritu zuen Harvardek nazioaren eta munduko ikerketa erakunde hasiberrien artean zuen nagusitasuna bermatzeko ahaleginean. Conantek talentudunentzako aukera-tresnatzat jo zuen goi-mailako hezkuntza, aberatsentzako eskubidetzat hartu beharrean, eta, talentudun gazteak identifikatzeko, errekrutatzeko eta laguntzeko programak diseinatu zituen. 1945ean, Conanten gidaritzapean, eragin handiko 260 orrialdeko txosten bat, «General Education in a Free Society» (Gizarte Libre batean Hezkuntza Orokorra), argitaratu zuen Harvardeko fakultateak, curriculum ikasketetan lan garrantzitsuenetako bat izaten jarraitzen duena, eta emakumeak medikuntza eskolan onartu zituzten lehen aldiz.
1945 eta 1960 artean, onarpenak estandarizatu egin ziren, unibertsitatea ikasle talde zabalago bati irekitzeko. Bigarren Mundu Gerraren ostean, adibidez, azterketa bereziak egin zituzten beteranoak onartuak izateko, eta, ikasle gehienak Ingalaterra Berriko eskola prestatzaile ospetsuetatik hartu gabe, gradu aurreko eskola eskuragarria bihurtu zen klase ertaineko ikasleak eskola publikoetatik jasotzeko; Judu eta katoliko gehiago onartuak izan ziren, baina oraindik beltz, hispaniar edo asiar gutxi ikusi zuten talde horien ordezkaritza Estatu Batuetako populazio orokorrean. Hala ere, XX. mendearen bigarren erdian, unibertsitatea gero eta zabalagoa bihurtu zen.
1971tik 1999ra bitartean, Harvardek Radcliffeko emakumeen onarpena, heziketa eta etxebizitza kontrolatu zituen; 1999an, Radcliffe-k bat egin zuen formalki Harvardeko Unibertsitatearekin.

### XXI. mendea

2007ko uztailaren 1ean, Drew Gilpin Faust, Harvard Radcliffe Institute-ko dekanoa, Harvardeko 28. presidente izendatu zuten, eta unibertsitateko lehen emakume presidente izan zen. 2018ko uztailaren 1ean, Faust erretiratu, eta Goldman Sachsen zuzendaritza batzordera batu zen, eta Lawrence Bacow Harvardeko 29. presidente bihurtu zen.
2023ko otsailean, Harvardeko 6.000 langile inguru sindikatu bat antolatzen saiatu ziren.
Bacow 2023ko ekainean erretiratu zen, eta, uztailaren 1ean, Claudine Gay, Harvardeko irakaslea Gobernuko eta Afro-amerikar Ikasketen departamentuetan eta Arte eta Zientzien Fakultateko dekanoa, Harvardeko 30. presidente bihurtu zen.
2024ko urtarrilean, presidente izateko sei hilabete besterik falta ez zirela, Gayk uko egin zion, antisemitismo eta plagio akusazio izan ostean. Gay, izan ere, Alan Garberrek, unibertsitateko probokatzaileak, ordezkatu zuen, eta behin-behineko presidente izendatu zuten. 2024ko abuztuan, unibertsitateak iragarri zuen Garber Harvardeko presidente izendatuko zutela 2026–2027 urte akademikoaren amaieran.

## Kanpusak
### Cambridge

Harvardeko Unibertsitateko 85 ha-ko (209 akre) campus nagusia Harvard Yard-en dago, Massachusettseko Cambridgen, Boston erdialdetik 5 km (3 milia) ipar-mendebaldera, eta Harvard plazaren inguruko auzora zabaltzen da. Patioak Harvardeko hainbat eraikin jasotzen ditu, unibertsitateko lau liburutegi barne: Houghton, Lamont, Pusey eta Widener. Harvard Yarden ere daude Massachusetts Hall (1718 eta 1720 artean eraikia eta unibertsitateko eraikinik zaharrena), Memorial Church, eta University Hall.
Harvard Yardek eta inguruko guneek Arte eta Zientzia fakultateko eraikin akademiko nagusiak hartzen dituzte, Sever Hall, Harvard Hall eta lehen urteko logelak barne. Goragokoak, hamabi etxe erresidentzialetan bizi dira, Harvard Yardeko hegoaldean, Charles ibaitik gertu, eta Radcliffe Quadranglen, zeinetan garai batean Radcliffe Collegeko ikasleak bizi baitziren. Etxe bakoitza ikasle, dekano eta tutore egoiliarren komunitate bat da, bere jantoki, liburutegi eta jolas-instalazioekin.
Cambridgeko campus nagusian daude, halaber, Zuzenbide, Teologia, Ingeniaritza eta Zientzia Aplikatuak, Arkitektura, Hezkuntza, Kennedy (politika publikoa), eta Hedadura, eta Harvard Radcliffe Institute (Radcliffe Yard). Harvardek baditu higiezinen jabetza komertzialak ere Cambridgen.

### Allston

Harvard Business School, Harvard Innovation Labs, eta kirol instalazio asko, Harvard estadioa barne, 145 ha-ko (358 akre) campusean daude, Bostongo Allston sailean, John W. Week zubiaren bitartez; zubi horrek Charles ibaia zeharkatzen du, eta Allston eta Cambridge campusak lotzen ditu.
Unibertsitatea etengabe ari da hedatzen Allstonera, non orain Cambridgen baino lur gehiago duen. Besteak beste, Negozio Eskola, hotel bat, hitzaldi-zentro bat, graduondoko ikasleentzako etxebizitzak, Harvard estadioa eta beste kirol-instalazio batzuk eraiki, eta berrituko dituzte.
2021ean, Harvardeko John A. Paulsonen Ingeniaritza eta Zientzia Aplikatuen Eskola, izan ere, Zientzia eta Ingeniaritza Konplexu (ingelesez, SEC) berrian zabaldu zen, 500.000 oin karratu baino gehiago dituena. SEC Harvardeko Enpresa Ikerketako Campusaren, Negozio Eskolaren eta Berrikuntza Laborategien ondoan dago, eta bizitzaren eta teknologiaren zientzian zentratutako enpresa helduekin abioak eta lankidetzak sustatzeko diseinatuta dago.

### Longwood

Unibertsitateko Medikuntza, Odontologia eta Osasun Publikoko fakultateak 8,5 ha-ko (21 akre) campus batean daude, Bostongo Longwoodeko Medikuntza eta Akademia Arloan, Cambridgeko campusetik 5,3 km (3,3 milia) hegoaldera.
Londresko Unibertsitatera afiliatutako hainbat ospitale eta ikerketa institutu ere Longwooden daude, besteak beste, Beth Israel Deaconess Zentro Medikoa, Bostongo Haur Ospitalea, Brigham and Women's Ospitalea, Dana–Farber Minbiziaren Institutua, Joslin Diabetes Zentroa eta Ingeniaritza Biologikoko Wyss Institutua. Beste afiliatu batzuk, Massachusettseko Ospitale Orokorra barne, Boston Handian daude.

### Beste batzuk

Harvard honako hauen jabetza du: Dumbarton Oaks (Washingtoneko inbestigazio-liburutegia); Harvard Forest (Petersham, Massachusetts); Concord Field Station Estabrook Woods-en (Concord, Massachusetts); Villa I Tatti ikerketa-zentroa (Florentzia, Italia); Harvard Shanghai Center (Shanghai, Txina), eta Arnold Arboretum auzoa Jamaikan.

## Fakultateak

Unibertsitateak 12 fakultate ditu, besteak beste:
| Fakultatea | Fundazioa | Matrikulazioa |
| Harvard Unibertsitatea | 1636 | 31,345 |
| Medikuntza | 1782 | 660 |
| Teologia | 1816 | 377 |
| Zuzenbidea | 1817 | 1,990 |
| Odontologia | 1867 | 280 |
| Arte eta zientziak | 1872 | 4,824 |
| Negozio | 1908 | 2,011 |
| Hedadura | 1910 | 3,428 |
| Diseinu | 1914 | 878 |
| Hezkuntza | 1920 | 876 |
| Osasun publiko | 1922 | 1,412 |
| Gobernantza | 1936 | 1,100 |
| Ingenieritza | 2007 | 1,750 |

## Pertsona nabarmenak
### Ikasleak

Duela ia lau mende sortu zenetik, Harvardeko ikasleak akademian, aktibismoan, arteetan, atletismoan, negozioetan, ekintzailetzan, gobernuan, nazioarteko gaietan, kazetaritzan, hedabideetan, musikan, irabazi asmorik gabeko erakundeetan, politikan, politika publikoan, zientzian, teknologian, idazketan eta beste hainbat industria eta arlotan nabarmendu dira.
Munduko unibertsitate eta Collegeetako ikasleen artean, Harvard da Ameriketako Estatu Batuetako presidente gehien dituena (8), milioidun biziak (188), Nobel sariak (162), Pulitzer sariak (48), Fields dominak (7), Marshall akademikoak (252) eta Rhodes akademikoak (369). Harvardeko ikasleen artean ere daude: Turing Saria irabazi duten bederatzi, Akademiaren sarien hamar irabazle eta 108 olinpiar domina lortu dituzten 46 kirolari (urrezko dominaren 46 irabazleak barne).
* Hauek Harvardeko ikasle ohi aipagarriak dira:
* John Adams, AEBko 2. Presidentea (AB, 1755; AM, 1758)
* John Quincy AdamsAEBko 6. Presidentea (AB, 1787; AM, 1790)
* Ralph Waldo Emerson Saiogile, irakasle, filosofo eta poeta (AB, 1821)
* Henry David Thoreau Naturalista, saiogilea, poeta eta filosofoa (AB, 1837)
* Rutherford B. HayesAEBko 19. Presidentea (LLB, 1845)
* Oliver Wendell Holmes Jr. AEBko Auzitegi Goreneko epaile elkartua (AB, 1861, LLB)
* Charles Sanders Peirce Filosofoa, logistikoa eta matematikoa (AB, 1862, SB 1863)
* Theodore Roosevelt AEBko 26. Presidentea eta Bakearen Nobel Saria (AB, 1880)
* W. E. B. Du BoisSoziologoa eta eskubide zibilen aktibista (PhD, 1895)
* Robert Frost poeta (graduatu gabea)
* Franklin D. Roosevelt AEBko 32. Presidentea (AB, 1903)
* Helen Keller Egilea, ekintzaile politikoa eta irakaslea (AB, 1904, Radcliffe College)
* T. S. Eliot Poeta eta Nobel Saria literaturan (AB, 1909; AM, 1910)
* J. Robert OppenheimerFisikaria eta Manhattan Proiektuaren liderra (AB, 1925)
* Paul Samuelson Ekonomialaria eta Nobel sariduna, ekonomian (AM, 1936; PhD, 1941)
* Leonard BernsteinMusikaria eta konpositorea (AB, 1939)
* John F. Kennedy AEBko 35. Presidentea (AB, 1940)
* Pierre Trudeau Kanadako 15. Lehen Ministro (MA, 1947)
* Mary Robinson Irlandako 7. Presidentea eta Nazio Batuen Giza Eskubideetarako Goi Mandataria (LLM, 1968)
* Al Gore AEBko presidenteorde eta Bakearen Nobel sariduna (AB, 1969)
* Ellen Johnson Sirleaf Liberiako 24. presidentea eta Bakearen Nobel sariduna (MPA, 1971)
* Benazir Bhutto 11. eta 13. Pakistango Lehen Ministro (AB, 1973, Radcliffe College)
* Ben Bernanke AEBko Erreserba Federaleko 14. presidentea eta Ekonomiako Nobel Saria (AB, 1975; AM, 1975)
* George W. Bush AEBko 43. Presidentea (MBA, 1975)
* John Roberts AEBko Auzitegi Goreneko 17. presidentea (AB, 1976; JD, 1979)
* Bill Gates Microsoften sortzailea eta filantropoa (College, 1977; LLD hc, 2007)
* Ban Ki-moon Nazio Batuetako 8. idazkari nagusia (MPA, 1984)
* Jennifer Doudna Biokimikaria eta Kimikako Nobel Saria (PhD, 1989)
* Barack Obama AEBko 44. Presidentea eta Bakearen Nobel Saria (JD, 1991)
* Mark Zuckerberg Facebooken sortzailea (College, 2004; LLD hc, 2017)

### Irakasleak

* Iraganeko eta egungo Harvardeko irakasle aipagarri batzuk:
* Louis Agassiz
* Danielle Allen
* Alan Dershowitz
* Paul Farmer
* Jason Furman
* John Kenneth Galbraith
* Henry Louis Gates Jr.
* Asa Gray
* Seamus Heaney
* Oliver Wendell Holmes Sr.
* William James
* Timothy Leary
* Henry Wadsworth Longfellow
* James Russell Lowell
* Greg Mankiw
* Steven Pinker
* Arthur M. Schlesinger Jr.
* Amartya Sen
* B. F. Skinner
* Lawrence Summers
* Cass Sunstein
* Elizabeth Warren
* Cornel West
* E. O. Wilson
* Shing-Tung Yau
* Robert Reich

### Herri kulturan

Elite edo pribilegio elitistaren lorpen-gune gisa Harvardek duen ospeak maiz erabiltzen den atze-oihal literario eta zinematografiko bihurtu du. «Zinemaren gramatikan, Harvardek tradizioa eta egoskorkeria adierazi ditu», esan zuen Paul Sherman zinema-kritikariak 2010ean.

#### Literatura

* The Sound and the Fury (1929) eta Absalom, Absalom! (1936), William Faulknerren bi nobela, biek Harvardeko ikasle bizitza irudikatzen dute.
* Of Time and the River (1935) Thomas Wolferenak, autobiografia fikzionatu bat, Wolferren alter egoa irudikatzen duena, Eugene Gant, Harvardeko ikaslea
* The Late George Apley (1937), John P. Marquandena 1915ean Harvardeko ikaslea, XX. mende hasierako Harvardeko gizonen ikuspegi satirikoa aurkezten duen eleberria Pulitzer fikzio saria irabazi zuen.
* The Second Happiest Day (1953), John P. Marquandena, Harvarden erretratua Bigarren Mundu Gerran

#### Filmak

Harvardeko Unibertsitateak toki nabarmena du hainbat film garrantzitsuren sailetan, besteak beste:
* Love Story (1970), Harvardeko izotz-hockey-jokalari aberats baten, Ryan O'Neal-ek antzeztua, eta Ali MacGraw-ek antzeztutako Radcliffeko baliabide apaleko ikasle bikain baten arteko amodioa
* The Paper Chase (1973), John Jay Osborn Jr. Harvardeko ikasle ohiaren 1971ko izen bereko eleberrian oinarritutako drama bat, Harvardeko Zuzenbide Fakultateko lehen urteko ikasle bati buruzkoa, zuzenbideko ikastaro eta kontratupeko irakasle zorrotz bati aurre egiten.
* A Small Circle of Friends (1980), Harvard Unibertsitateko hiru ikasleri buruzko drama 1960ko hamarkadan
* Prozac Nation (1994), Christina Ricci protagonista duen drama psikologikoa, Elizabeth Wurtzelen izen bereko eleberrian oinarrituta, bere bizitza errealeko istorioa dokumentatzen duena, droga-abusuarekin eta depresio klinikoarekin borrokan ari den Harvardeko 19 urteko ikaslea.
* Homeless to Harvard: The Liz Murray Story (2003), Lifetime telebistako film biografikoa, Liz Murrayren (Thora Birch-ek antzeztutakoa) bizitza errealeko istorioa kontatzen duena, zeinak etxegabetzea eta familia disfuntzionala gainditzen dituen Harvarden sarrera eta beka bat lortzeko. New York Times-ek bultzatutako saiakera lehiaketa irabazi zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Examples include: Keller, Morton; Keller, Phyllis. (2001). Making Harvard Modern: The Rise of America's University. Oxford University Press, 463–481 or. ISBN 0-19-514457-0.. Spaulding, John; Trumpbour, Christina. (1989). «Sexual Shakedown» How Harvard Rules: Reason in the Service of Empire. South End Press, 326–336 or. ISBN 0-89608-284-9.. David Altaner. (March 9, 2011). Harvard, MIT Ranked Most Prestigious Universities, Study Reports. Bloomberg. Collier's Encyclopedia. Macmillan Educational Co.. Newport, Frank. (August 26, 2003). Harvard Number One University in Eyes of Public Stanford and Yale in second place. Gallup. (Ingelesez) Leonhardt, David. (September 17, 2006). «Ending Early Admissions: Guess Who Wins?» The New York Times ISSN 0362-4331.. Hoerr, John. (1997). We Can't Eat Prestige: The Women Who Organized Harvard. Temple University Press, 3 or. ISBN 978-1-56639-535-9.. Wong, Alia. (September 11, 2018). «At Private Colleges, Students Pay for Prestige» The Atlantic.
* ↑ "Harvard Charter of 1650", Harvard Library
* ↑ Story, Ronald. (1975). «3» «Harvard and the Boston Brahmins: A Study in Institutional and Class Development, 1800–1865» Journal of Social History 8: 94–121. doi:10.1353/jsh/8.3.94. ISSN 0022-4529..
* ↑ Farrell, Betty G.. (1993). Elite Families: Class and Power in Nineteenth-Century Boston. State University of New York Press ISBN 0-7914-1593-7..
* 1 2 (Ingelesez) Member Institutions and years of Admission. Association of American Universities.
* ↑ Faculties and Allied Institutions. Office of the Provost, Harvard University.
* 1 2 Faculties and Allied Institutions. Office of the Provost, Harvard University.
* ↑ "Harvard posts investment gain in fiscal 2023, endowment stands at $50.7 billion". Reuters.com. October 20, 2023. Archived from the original on October 20, 2023. Retrieved October 20, 2023.
* ↑ Financial Report Fiscal Year 2023 (PDF) (Report). Harvard University. October 19, 2023. p. 7. Archived (PDF) from the original on October 23, 2023. Retrieved October 23, 2023.
* ↑ Ireland, Corydon. (March 8, 2012). The instrument behind New England's first literary flowering. Harvard University.
* ↑ Rowley and Ezekiel Rogers, The First North American Printing Press. Maritime Historical Studies Centre, University of Hull.
* ↑ (Ingelesez) Wright, Louis B.. (2002). The Cultural Life of the American Colonies. (1.. argitaraldia) Dover Publications, 116 or. ISBN 978-0-486-42223-7..
* ↑ Grigg, John A.; Mancall, Peter C.. (2008). British Colonial America: People and Perspectives. ABC-CLIO, 47 or. ISBN 978-1-59884-025-4..
* ↑ Harvard Office of News and Public Affairs. (July 26, 2007). Harvard guide intro. Harvard University.
* ↑ John Leverett – History – Office of the President. .
* ↑ "Harvard's year of exile", The Harvard Gazette, October 13, 2011
* 1 2 (Ingelesez) Dorrien, Gary J.. (January 1, 2001). The Making of American Liberal Theology: Imagining Progressive Religion, 1805–1900. Westminster John Knox Press ISBN 978-0-664-22354-0..
* ↑ (Ingelesez) Field, Peter S.. (2003). Ralph Waldo Emerson: The Making of a Democratic Intellectual. Rowman & Littlefield ISBN 978-0-8476-8843-2..
* ↑ Shoemaker, Stephen P.. (2006–2007). «The Theological Roots of Charles W. Eliot's Educational Reforms» Journal of Unitarian Universalist History 31: 30–45..
* ↑ An Iconic College View: Harvard University, circa 1900. Richard Rummell (1848–1924). .
* ↑ Jerome Karabel. (2006). The Chosen: The Hidden History of Admission and Exclusion at Harvard, Yale, and Princeton. Houghton Mifflin Harcourt, 23 or. ISBN 978-0-618-77355-8..
* ↑ «Compelled to coexist: A history of the desegregation of Harvard's freshman housing» Harvard Crimson November 4, 2021.
* ↑ Steinberg, Stephen. (September 1, 1971). «How Jewish Quotas Began» Commentary.
* ↑ Johnson, Dirk. (March 4, 1986). «Yale's Limit on Jewish Enrollment Lasted Until Early 1960's Book Says» The New York Times.
* ↑ «Lowell Tells Jews Limits at Colleges Might Help Them» The New York Times June 17, 1922.
* ↑ (Ingelesez) «General Education in a Free Society (Harvard Redbook)» Encyclopedia of Curriculum Studies. 1 SAGE 2010, 400–402 or. ISBN 978-1-4129-5883-7..
* ↑ First class of women admitted to Harvard Medical School, 1945. Countway Repository, Harvard University Library.
* ↑ «The Class of 1950» The Harvard Crimson.
* ↑ Older, Malka A.. (January 24, 1996). «Preparatory schools and the admissions process» The Harvard Crimson.
* ↑ Powell, Alvin. (October 1, 2018). «An update on Harvard's diversity, inclusion efforts» The Harvard Gazette.
* ↑ Radcliffe Enters Historic Merger With Harvard. .
* ↑ «Harvard Board Names First Woman President» NBC News (Associated Press) February 11, 2007.
* ↑ (Ingelesez) «Harvard University names Lawrence Bacow its 29th president» Fox News (Associated Press) February 11, 2018.
* ↑ Quinn, Ryan. (February 6, 2023). Harvard Postdocs, Other Non-Tenure-Track Trying to Unionize. Inside Higher Education.
* ↑ «HARVARD PRESIDENT CLAUDINE GAY RESIGNS, SHORTEST TENURE IN UNIVERSITY HISTORY» The Harvard Crimson.
* ↑ Harvard College. A Brief History of Harvard College. Harvard College.
* ↑ The Houses. Harvard College Dean of Students Office.
* ↑ (Ingelesez) Radcliffe Institute for Advanced Study at Harvard University. .
* ↑ Institutional Ownership Map – Cambridge Massachusetts. .
* ↑ (Ingelesez) Tartakoff, Joseph M.; Rubin-wills, Jessica R.. (January 7, 2005). Harvard Purchases Doubletree Hotel Building. .
* ↑ (Ingelesez) Logan, Tim. (April 13, 2016). Harvard continues its march into Allston, with science complex. .
* ↑ Allston Planning and Development / Office of the Executive Vice President. Harvard University.
* ↑ (Ingelesez) Bayliss, Svea Herbst. (January 21, 2007). «Harvard unveils big campus expansion» Reuters.
* ↑ O'Rourke, Brigid. (April 10, 2020). SEAS moves opening of Science and Engineering Complex to spring semester '21. .
* ↑ Our Campus. .
* ↑ Concord Field Station. Harvard University.
* ↑ Villa I Tatti: The Harvard University Center for Italian Renaissance Studies. Itatti.it.
* ↑ Shanghai Center. .
* ↑ Harvard University Campus Information, Costs and Details. .
* ↑ Siliezar, Juan. (November 23, 2020). 2020 Rhodes, Mitchell Scholars named. .
* ↑ Communications, FAS. (November 24, 2019). Five Harvard students named Rhodes Scholars. .
* ↑ (Ingelesez) Kathleen Elkins. (May 18, 2018). «More billionaires went to Harvard than to Stanford, MIT and Yale combined» CNBC.
* ↑ (Ingelesez) Statistics. .
* ↑ Pulitzer Prize Winners. .
* ↑ Companies – Entrepreneurship – Harvard Business School. .
* ↑ Barzilay, Karen N.. The Education of John Adams. Massachusetts Historical Society.
* ↑ John Quincy Adams. The White House.
* ↑ Hogan, Margaret A.. (October 4, 2016). John Quincy Adams: Life Before the Presidency. Miller Center.
* ↑ HLS's first alumnus elected as President—Rutherford B. Hayes. Harvard Law Today.
* ↑ Theodore Roosevelt - Biographical. Nobel Foundation.
* ↑ Leuchtenburg, William E.. (October 4, 2016). Franklin D. Roosevelt: Life Before the Presidency. Miller Center.
* ↑ Selverstone, Marc J.. (October 4, 2016). John F. Kennedy: Life Before the Presidency. Miller Center.
* ↑ Ellen Johnson Sirleaf - Biographical. .
* ↑ L. Gregg II, Gary. (October 4, 2016). George W. Bush: Life Before the Presidency. Miller Center.
* ↑ Press release: The Nobel Prize in Chemistry 2020. Nobel Foundation.
* ↑ Barack Obama: Life Before the Presidency. Miller Center October 4, 2016.
* ↑ Barack H. Obama - Biographical. Nobel Foundation.
* ↑ Thomas, Sarah. (September 24, 2010). 'Social Network' taps other campuses for Harvard role. .
* ↑ Crinkley, Richmond. (July 12, 1962). WILLIAM FAULKNER: The Southern Mind Meets Harvard In the Era Before World War I. .
* 1 2 Vaughan Bail, Hamilton. (1958). Harvard Fiction: Some critical and Bibliographical Notes. , 346–347 or..
* ↑ (Ingelesez) Late George Apley. .
* ↑ King, Michael. (2002). '"`UNIQ--nowiki-000000A1-QINU`"'Wrestling with the Angel. '"`UNIQ--nowiki-000000A2-QINU`"', 371 or..
* ↑ Halberstam, Michael J.. (February 18, 1953). «White Shoe and Weak Will» '"`UNIQ--nowiki-000000A4-QINU`"'Harvard Crimson'"`UNIQ--nowiki-000000A5-QINU`"'.
* ↑ Yardley, Jonathan. (December 23, 2009). «Second Reading» '"`UNIQ--nowiki-000000A7-QINU`"'The Washington Post'"`UNIQ--nowiki-000000A8-QINU`"'.
* ↑ Du Bois, William. (February 1, 1953). «Out of a Jitter-and-Fritter World» '"`UNIQ--nowiki-000000AA-QINU`"'The New York Times'"`UNIQ--nowiki-000000AB-QINU`"''"`UNIQ--nowiki-000000AC-QINU`"' BR5..
* ↑ «John Phillips, The Second Happiest Day» '"`UNIQ--nowiki-000000AE-QINU`"'Southwest Review'"`UNIQ--nowiki-000000AF-QINU`"' 38'"`UNIQ--nowiki-000000B0-QINU`"' 267..
* ↑ «Never Having To Say You're Sorry for 25 Years...» Harvard Crimson June 3, 1996.
* ↑ Vinciguerra, Thomas. (August 20, 2010). «The Disease: Fatal. The Treatment: Mockery» '"`UNIQ--nowiki-000000B2-QINU`"'The New York Times'"`UNIQ--nowiki-000000B3-QINU`"'.
* ↑ «A Many-Splendored 'Love Story'.» '"`UNIQ--nowiki-000000B5-QINU`"'Harvard University Gazette'"`UNIQ--nowiki-000000B6-QINU`"' February 8, 1996.
* ↑ Walsh, Colleen. (October 2, 2012). «The Paper Chase at 40» '"`UNIQ--nowiki-000000BA-QINU`"'Harvard Gazette'"`UNIQ--nowiki-000000BB-QINU`"'.

## Oharrak

* 1 2 Nominal Harvard College class year: did not graduate

## Bibliografia

* Abelmann, Walter H., ed. The Harvard-MIT Division of Health Sciences and Technology: The First 25 Years, 1970–1995 (2004). 346 pp.
* Beecher, Henry K. and Altschule, Mark D. Medicine at Harvard: The First 300 Years (1977). 569 pp.
* Bentinck-Smith, William, ed. The Harvard Book: Selections from Three Centuries (2d ed.1982). 499 pp.
* Bethell, John T.; Hunt, Richard M.; and Shenton, Robert. Harvard A to Z (2004). 396 pp. excerpt and text search
* Bethell, John T. Harvard Observed: An Illustrated History of the University in the Twentieth Century, Harvard University Press, 1998, ISBN 0-674-37733-8
* Bunting, Bainbridge. Harvard: An Architectural History (1985). 350 pp.
* Carpenter, Kenneth E. The First 350 Years of the Harvard University Library: Description of an Exhibition (1986). 216 pp.
* Cuno, James et al. Harvard's Art Museums: 100 Years of Collecting (1996). 364 pp.
* Elliott, Clark A. and Rossiter, Margaret W., eds. Science at Harvard University: Historical Perspectives (1992). 380 pp.
* Hall, Max. Harvard University Press: A History (1986). 257 pp.
* Hay, Ida. Science in the Pleasure Ground: A History of the Arnold Arboretum (1995). 349 pp.
* Hoerr, John, We Can't Eat Prestige: The Women Who Organized Harvard; Temple University Press, 1997, ISBN 1-56639-535-6
* Howells, Dorothy Elia. A Century to Celebrate: Radcliffe College, 1879–1979 (1978). 152 pp.
* Keller, Morton, and Phyllis Keller. Making Harvard Modern: The Rise of America's University (2001), major history covers 1933 to 2002 online edition. .
* Lewis, Harry R. Excellence Without a Soul: How a Great University Forgot Education (2006) ISBN 1-58648-393-5
* Morison, Samuel Eliot. Three Centuries of Harvard, 1636–1936 (1986) 512pp; excerpt and text search
* Powell, Arthur G. The Uncertain Profession: Harvard and the Search for Educational Authority (1980). 341 pp.
* Reid, Robert. Year One: An Intimate Look inside Harvard Business School (1994). 331 pp.
* Rosovsky, Henry. The University: An Owner's Manual (1991). 312 pp.
* Rosovsky, Nitza. The Jewish Experience at Harvard and Radcliffe (1986). 108 pp.
* Seligman, Joel. The High Citadel: The Influence of Harvard Law School (1978). 262 pp.
* Sollors, Werner; Titcomb, Caldwell; and Underwood, Thomas A., eds. Blacks at Harvard: A Documentary History of African-American Experience at Harvard and Radcliffe (1993). 548 pp.
* Trumpbour, John, ed., How Harvard Rules. Reason in the Service of Empire, Boston: South End Press, 1989, ISBN 0-89608-283-0
* Ulrich, Laurel Thatcher, ed., Yards and Gates: Gender in Harvard and Radcliffe History, New York: Palgrave Macmillan, 2004. 337 pp.
* Winsor, Mary P. Reading the Shape of Nature: Comparative Zoology at the Agassiz Museum (1991). 324 pp.
* Wright, Conrad Edick. Revolutionary Generation: Harvard Men and the Consequences of Independence (2005). 298 pp.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Harvard Unibertsitatea
* Datuak: Q13371
* Multimedia: Harvard University / Q13371