OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Saumurko gaztelua

Saumurko gaztelua (frantsesez: Château de Saumur) Frantziako Loirerria eskualdeko Maine eta Loira departamentuko Saumur hiriko alde zaharrean dagoen gaztelua da. Loira eta Thouet ibaien elkargunean dago.
Jatorrizko eraikina X. mendean eraiki zen, eta 1026an Fulko III.a Anjoukoaren eskuetara igaro zen, Plantagenet etxeko jabeei kendu baitzien. 1067an suntsitua izan zen eta XII. mendean Henrike II.a Ingalaterrakoak berreraikia zuen.
1964ko azaroaren 2an Frantziako Monumentu Historiko izendatu zuten.
* Gazteluaren ikuspegia.
* Ataria.

## Kanpo estekak

* Saumurko gazteluari buruzko informazioa (Frantsesez)
* Datuak: Q1150222
* Multimedia: Château de Saumur / Q1150222
# Martin McGuinness

James Martin Pacelli McGuinness, gaelikoz Máirtín Mag Aonghusa (Derry, 1950eko maiatzaren 23a - ib., 2017ko martxoaren 21a) Sinn Feineko politikaria zen, Erresuma Batuko parlamentu kidea eta Behin-behineko IRA eta erakunde armatu horretako Derryko Brigadaren buruzagi ohia.
Bozketan Londresko parlamentuan eserlekua irabazi arren, Sinn Feineko kideek egin ohi duten bezala, ofizialki hartzeari uko egin zion. Ipar Irlandako Biltzarreko kidea ere izan zen, eta 1999tik 2002 arte Ipar Irlandako Gobernuko Hezkuntza ministroa izan zen. 2007ko hautestkundeen ostean, Sinn Feinek Ipar Irlandako Lehen Ministrordea izateko izendatu zuen, Ian Paisley Lehen Ministroa zela.
* Datuak: Q57689
* Multimedia: Martin McGuinness / Q57689
# Valentziako Horta

Valentziako Horta (katalanez: Horta de València; gaztelaniaz: Huerta de Valencia; euskaraz: «Valentziako Baratzea») Valentziar Herrialdeko eskualde historikoa da. Egun «Horta de València» Valentziako metropolia izendatzeko izen herrikoia da, berez, hiru eskualdetan- Horta Nord, Horta Sud eta Horta Oest- banaturik dagoena.
Turia ibaiaren azken zatiak eta haren ibarrean urak har ditzakeen eremuek eta Valentziako albuferaren inguruneak hartzen dute eremu hori. Bertan Valentziako portutik esportatzen diren arroza, barazkiak eta zitrikoak landatzen dituzte. Gaur egun, Valentzia hiriaren ingurua eta metropoli-area oso urbanizatuta eta industrializatuta daude, eta lurzoruaren nekazaritza-erabilerak bigarren mailan utzi dira.
Eskualde horrek 1,821 milioi biztanle inguru ditu guztira, hau da, Valentziako probintziako biztanleriaren % 71,9 eta Valentziako Erkidegoaren % 36,8.

## Banaketa administratiboa

Horta de Valènciaren banaketa :
| Eskualdea | Biztanleria (2019) | Azalera | Dentsitatea |
| Valentzia (udalerria) | 801 545 | 134,7 km² | 5853 /km² |
| Horta Oest (mendebaldea) | 359 337 | 187,6 km² | 1982 /km² |
| Horta Nord (iparraldea) | 228 424 | 140,4 km² | 1627 /km² |
| Horta Sud (hegoaldea) | 178 118 | 166,2 km² | 1071 /km² |
| Guztira: | 1 567 118 | 631,9 km² | 2480 /km² |

## Arkitektura tipikoa

Lurraren berezitasuna dela eta, hainbat etxebizitza tipiko daude. Valentziako baratzeko etxebizitza nagusia alquería da, batzuk, ubideen ibilbidea aprobetxatuz ur-errota bihurtuak.
Urak har ditzakeen eta zuhaitz-landaretza urria duten eremuetan ere oso bereizgarria den beste eraikin bat da. Eraikin autoktonoa sortzen du Valentziako barracak. Bertan, bi elementu batzen dira buztina eta lastoa, eta ohikoagoa da eskualdearen hegoaldean, albuferarekin eta arroz-soroekin batera.

## Erreferentziak

* ↑ INEbase. Alteraciones de los municipios. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3068364
# In The Summertime (Mungo Jerry)

In The Summertime (euskaraz Udaldian) 1970. urteko Mungo Jerry britaniar rock-blues musika taldearen abesti bat da. Taldeko burua zen Ray Dorset musikariak idatzi zuen.

## Kanpo estekak

* In The Summertime abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai (Ingelesez)
* Datuak: Q1660805
# Larrarteko trikuharria

Larrarteko trikuharria Gipuzkoako Beasain udalerriko lursailetan dagoen trikuharri bat da. Izen bereko kokaleku edo mendilepoan dago, Murumendi eta Txoritegi mendien artean, eta Garin auzoaz gain, Murumendiko mendilerroan. Estalkirik gabeko trikuharri txikia da. Kareharrizkoak hiru harlauza ditu, laugarrena, ordea, tuparrizkoa da.
Bertan anbarezko dekorazio txiki bat aurkitu da, Baltikotik ekarria. Ez dago argi jada landua ekarri zen, edo landu gabekoa ote zen, oso apurtuta baitzegoen. Edonola, Baltikotik ekarritako anbararen laginik zaharrena izango litzateke Euskal Herrian. Kanpai-formako ontzien kulturarekin lotu da lekua.

## Irudiak

* Informazio seinalea.
* Trikuharria eta atzean Goierri eskualdeko mendiak.

## Erreferentziak

* ↑ «Larrarteko trikuharria» turismoa.euskadi.eus 2007-01-02 (Noiz kontsultatua: 2024-09-24).
* ↑ Álvarez-Fernández, Esteban; Peñalver Mollá, Enrique; Delclòs Martínez, Xavier. (2005). La presencia de ámbar en los yacimientos prehistóricos (del Paleolítico superior a la Edad del Bronce) de la Cornisa Cantábrica y sus fuentes de aprovisionamiento. ISSN 0514-7336. (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ Merino, Itxaso. (1991). «Estudio del material óseo humano de los yacimientos de Larrarte y Trikuaizti I (Gipuzkoa)» Munibe (Aranzadi) 43: 167 -173..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25475107
* Multimedia: Larrarteko trikuharria / Q25475107
# Trikuaizti I eta II tumuluak

Trikuaizti I eta II tumuluak Gipuzkoako Beasain udalerriko Astigarreta auzoaren lursailetan dauden bi tumulu dira. Antxintxurdi mendiaren magalean dagoen pinudi batean daude, Mandubiko mendatetik hurbil.

## Historia

1978an J. Zufiaurrek aurkitu zituen, eta, ondoren, 1981etik 1985era indusketa arkeologikoak egin zituzten Aranzadi Zientzia Elkarteko J. A. Mujika eta A. Armendariz arkeologen zuzendaritzapean: 1981etik 1984ra Trikuaizti Iean eta 1984tik 1985era Trikuaizti IIan. Ondoren, berriz estali eta gutxi gorabehera hasieran zeuden bezala utzi zituzten.
* Kanpai-formako ontzia, Trikuaizti I-en aurkitua.
Trikuaizti I handiagoa da, eta, indusketa egin zuten arkeologoen arabera, bi garai ezberdinetan erabili zen: Neolitoan eta Eneolitoan. Kanpai-formako ontzien kulturako ontzi zeramiko oso bereizgarri bat aurkitu izan da bertan. Gutxienez 12 pertsonen hezurrak aurkitu ziren, horietako bi umeak. Anbarezko bitxi bat ere aurkitu zen, nahiko apurtua, gertuko lekuren batetik ekarria.
Trikuaizti IIaren kasuan, aldiz, arkeologoek ezin izan zuten noizkoa den zehaztu, baina oso zaharra dela uste dute; Euskal Herriko monumentu megalitikorik zaharrenetakoa omen da.
Sailkatutako Kultur Ondare dira eta Monumentu Multzo izendapena dute (EHAA, 2001/03/05).

## Erreferentziak

* ↑ Trikuaiztiko tumuluak. Ondare kulturala. Artea eta Kultura. Open Data Euskadi.
* ↑ Testua Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentzia batean ezarria dago.
* ↑ Merino, Itxaso. (1991). «Estudio del material óseo humano de los yacimientos de Larrarte y Trikuaizti I (Gipuzkoa)» Munibe (Aranzadi) 43: 167 -173..
* ↑ Álvarez-Fernández, Esteban; Peñalver Mollá, Enrique; Delclòs Martínez, Xavier. (2005). La presencia de ámbar en los yacimientos prehistóricos (del Paleolítico superior a la Edad del Bronce) de la Cornisa Cantábrica y sus fuentes de aprovisionamiento. ISSN 0514-7336. (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25475131
* Multimedia: Trikuaizti I eta II tumuluak / Q25475131
# Tinta

    Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Tinta (argipena)»
Tinta edo urbeltza hainbat pigmentu (edo koloratzaile) eta likido garraiatzaile bat duen isurkaria da. Material baten gainean idazteko edo marrazteko balio du, normalean papera. Edozein inprimazio egiteko erabiltzen da. Tintarik zaharrena txinatarra da, orain dela 5.000 urte baino gehiago asmatua.
Tinten likido garraiatzailea hainbat alkoholen eta uraren arteko nahasketa da. Nahasketa horietan gehien erabilitakoak etanola, metanola, isopropanola, etilen glikola eta ura dira. Likido garraiatzaileak tinta likido egoeran mantentzen du papera bezalako gainazal porotsu batekin ukipenean ez dagoenean.
Idazteko tintak kolorea ematen dion koloregai edo pigmentu berezi bat izaten du. Normalean tinta gehienak isurkariak izaten dira, baina badira ore bigunen modukoak ere. Tinta guztiek azido tanikoa izaten dute kopuru txikietan, eta horren eginkizuna koloregaia paperean finkatzea da. Tipografiako tintek bi osagai nagusi dituzte: batetik, gai solidoa edo pigmentu kolore emailea, eta bestetik, gai likatsua edo ore biguna.

## Historia

Tinta oso antzinatik erabili izan da idazteko; Txinako tinta K. a. 2500. urte inguruan asmatu zen, baina badirudi garai bertsuan egiptoarrek ere erabiltzen zutela, Egiptoko faraoien hilobietan tinta beltzez eta gorriz idatzitako papiro zaharrak aurkitu baitira. Greziarrek eta erromatarrek ere ezagutzen zuten idazteko tinta, eta hori lortzeko moduak eta teknikak deskribatu zituzten.
Erdi Aroaren hasieran burdinatik ateratako gai bat eta potaren edo txibiaren tinta erabili ziren idazteko. Erdi Aroan, azido tanikoz egiten zen tinta beltza, baina kalitate txarrekoa zenez, garai hartako eskuizkribuak kolorea galduz joan dira denborarekin.
XVIII. mendean asko hobetu zen tintaren kalitatea. Gaur egun, kalitate handiko tinta mota asko egiten dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ «Labayru Hiztegia :: Bilatu» Labayru Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).

## Ikus, gainera

* Tinta ikusezina.
* Tinta txinatarra.

## Kanpo estekak

* Tinta (www.zientzia.net)
* Datuak: Q127418
* Multimedia: Ink / Q127418
# Bolaluma

Bolaluma, axota, bika (Ipar.) edo boligrafoa (Heg.) idazteko tresna da, munduko erabiliena, idazten den puntuan daukan bola batetik tinta askatuz doana.

## Historia

Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, Marcel Bichek eta Edouard Buffardek Société PPA izeneko idazteko tresnen enpresa sortu zuten. Gerra garaian Bichek muturrean bola zuen luma ikusi zuen Argentinan, László Bírók egina. Enpresa sortu eta gero, Suitzatik metala milimetro ehunenetan ebakitzeko eta lantzeko ahalmena zuen teknologia ekarri zuen. Hala, altzairu herdoilezinezko milimetro bateko esfera ekoiztea lortu zuen, tintaren jario egokia ahalbidetuko zuena. Hainbat saiakera eta gero, loditasun egokia zuen tinta ere lortu zuen. Eta, horrenbestez, Bíróren asmakizunaren lizentzia lortu eta gero, Bic Cristal bolaluma merkaturatu zuen.
Bolalumaren plastikozko hodiak zurezko arkatzetatik hartu zuen forma hexagonala, idaztean egonkortasun handiagoa ematen duelako. Plastiko gardena erabili zuten, erabiltzaileak tinta maila ikus zezan. Gainera, zulotxo bat ere egin zioten, airearen presioa hodi barruan eta kanpoan bera izan zedin. Halaber, plastikozko estalkia ere hasieratik jarri zioten produktu berriari.
Bichek produktuan sinesten zuen: kalitatezkoa zen, berria, eta, gainera, ekoizpen kostu baxuei esker, merke sal zitekeen. Hala ere, hasieratik diru asko inbertitu zuen publizitatean. 1953an Pierre Guichenné publizitate exekutiboak produktua izendatzeko Bichen deitura erabiltzekotan, bukaerako h-a kentzeko aholkatu zion enpresaburuari: Bic gogoratzen errazagoa zen, nazioartean zabaltzeko egokiagoa, eta gerra osteko garaian markei izen ahalik eta sinpleenak jartzeko joera zen nagusi. Baina beste arrazoi bat ere bazegoen: Bich izenak ingelesezko bitch ("urdanga") hitzaren antz handiegia zuen. Enpresak zein bolalumak izen berria hartu zuten eta 1959an, AEBetako merkatuan sartu ziren: han ez zegoen bolaluma merkerik. 1960an, hamar urte besterik ez zituela, Bic bolalumak aurreko idazluma gehienak ordezkatu zituen merkatuan.
Egun, Bic Cristal New Yorkeko Arte Moderno Museoko erakusketa iraunkorreko pieza da. Eta inoizko artelanik salduena da, Bic enpresako ordezkariek 2005eko irailean 100.000 milioi ale saldu zituztela jakinarazi baitzuten.

## Ikus, gainera

* Arkatz-markatzaile

## Erreferentziak

* ↑ «Bolaluma». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2021-04-04.)
* ↑ «Zehazki - UPV/EHU» www.ehu.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ «Milimetroko bola erraldoia» Argia (Noiz kontsultatua: 2020-10-15).

## Kanpo estekak

* Bolalumaren historiari buruzko artikulua Argian
* Datuak: Q160137
* Multimedia: Ballpens / Q160137
# Limoi

Limoia limoiondoaren fruitua da. Zapore azidoa duenez garrazkien taldekoa da. Limoia jangarria da eta gastronomian asko erabiltzen da.

## Etimologia

Persiarrek līmūn izena eman zioten eta arabiarrek ليمون (laymūn). Italieraz limone eta gazteleraz limón izanik euskaraz limoi izena hartu zen Hegoaldean. Hizkuntza gehienetan hitz honen aldaerak aurkitzen dira. Frantsesez citron esaten zaio eta hortik jaso da zitroin hitza Ipar Euskal Herrian. Gainera, urre-madari esan dakioke.

## Historia

Limoiondoa Asiakoa da jatorriz, eta seguru asko Txinan eta Indian aspalditik hazten da. Ondoren, Ekialde Hurbilera iritsi zen K.a. 700. urte inguruan, eta musulmanek sakratutzat hartu zuten. Arabiarrak izan ziren, hain zuzen, limoia Europara eraman zutenak.
Limoien landaketa XIII. mendetik aurrera orokortu zen Espainian eta Sizilian. Europako gainerako tokietan ordea berritasun gisa hartzen zen Pizkunde garaian oraindik. XVIII. mendean eskorbutoari aurre egiteko limoiak erabiltzen hasi ziren mariñelak eta horrek limoien kontsumoa orokortu zuen. Sizilia bihurtu zen limoi ekoizle nagusia. Palermo hiriaren inguruan ekoizten zen Conca d'Oro deitzen zioten eskualdean.

## Erabilera

C bitamina eta azido zitrikoa ugari dituenez hainbat erabilera ditu limoiak:

### Gastronomia

Usai eta zapore freskoak emateko erabiltzen da. Freskagarriak eta izozkiak egiten dira eta saltsa ugariren osagaia ere bada. Limoiaren zukua hainbat haragi eta arraini gehitu dakioke zaporea indartzeko. Limoiaren azala ere erabiltzen da elikagaien gelifikatzaile eta egonkortzaile gisa, pektina ugari baitu. Azkenik postre ugari ere egiten dira limoiarekin.

### Higienea eta estetika

Lurringintza industrian erabiltzen da, bai eta higiene produktuetan ere, usainkentzaileak esate baterako.

## Ekoizpena

Limoiondoa munduan gehien ekoizten diren zitrikoen artean hirugarrena da, laranjondoaren eta mandarinondoaren ondoren.
2018. urteko datuen arabera munduan 19,4 milioi tona lima eta limoi ekoiztu ziren. %65a sei herrialde hauek osatu zuten:
Limoi (eta lima) ekoizpena, 2018 :
| Herrialdea | Kopurua (milioi tona) |
| India | 3,1 |
| Mexiko | 2,5 |
| Txina | 2,5 |
| Argentina | 2,0 |
| Brasil | 1,5 |
| Turkia | 1,1 |

## Erreferentziak

* ↑ Eguilaz y Yanguas, L. de. (1886). Glosario etimológico de las palabras españolas (castellanas, catalanas, gallegas, mallorquinas, portuguesas, valencianas y bascongadas) de origen oriental (árabe, hebreo, malayo, persa y turco). Impr. La Lealtad, Granada, 1886; facsímil Ediciones Atlas, Madrid, 1974., 439 or..
* ↑ «urre - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ (Ingelesez) Simeone, Giuseppe Di Rauso; Matteo, Antonio Di; Rao, Maria Antonietta; Vaio, Claudio Di. (2020). «Variations of peel essential oils during fruit ripening in four lemon (Citrus limon (L.) Burm. F.) cultivars» Journal of the Science of Food and Agriculture 100 (1): 193–200. doi:10.1002/jsfa.10016. ISSN 1097-0010. (Noiz kontsultatua: 2020-05-12).

## Ikus, gainera

* Limoiondo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1093742
* Multimedia: Lemon / Q1093742
# Sortzez Garbiaren eliza (Tanger)

    Artikulu hau 1880-1881 urteetan eraikitako elizari buruzkoa da; 1961ean eraikitako katedrala gaitzat duena beste hau da: «Sortzez Garbiaren katedrala (Tanger)»
Sortzez Garbiaren eliza, Eliza Espainiarra edo La Purísima ere deitua, Marokoko Tanger hirian dagoen eliza katolikoa da, 1880-1881 urteetan eraikia.

## Historia

Eliza Es-Siaghine kalean dago, Tangerreko medinaren erdialdean dagoen Petit Socco plazatik mendebaldera. 1788an ezarritako Suediako legazioa zegoen lekuan dago. Manuel Aníbal Álvarez Amoroso arkitektoak eraiki zuen Jose Maria Lertxundi misiolari frantziskotarraren ekimenez. Eraikuntza 1880ko urrian hasi zen, Espainiako Gobernuaren eta Obra Pía erakundearen finantzazioarekin, eta 1892-1893 urteetan osatu zen erloju-dorrea eraikitzearekin. Hasiera batean, dorreak orratz bat zuen eta gero berreraiki zuten, egungo kupula gehituz.
XX. mendearen amaieran, eliza Karitateko Misiolariek erabili zuten, eta 1996an barnealdea eraberritu zuten, habeartea bi solairutan banatuz.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Iglesia de la Purísima Concepción» Archnet (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Darias Príncipe, Alberto. (2014). «La arquitectura al servicio del poder: la Catedral de Tánger como catarsis de las frustraciones coloniales españolas» Anuario de Estudios Atlánticos 60: 768-770. (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ (Ingelesez) «Spanish Church» Balado Découverte (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ (Frantsesez) López Soler, Mónica. (2013). Les couleurs de la memoire : Routes d´architecture pour voyageurs émotifs. Service des programmes de la ville de Malaga. Observatoire de l’Environnement Urbain, OMAU, 79 or. (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) Bravo-Nieto, Antonio. (1998). «Formas y modelos de la arquitectura religiosa española en Marruecos» Boletín de Arte 19: 208. ISSN 0211-8483. (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25206259
* Multimedia: Church of the Immaculate Conception (Tangier) / Q25206259
# Callimus angulatus

Callimus angulatus Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europako eskualde epeletan, Kaukaso aldean, Turkian, Iranen, Ekialde Hurbilean eta Afrikako Magreb eskualdean aurkitzen da, bai eta Euskal Herrian ere.

## Taxonomia

Franz de Paula von Schrank austriarrak deskribatu zuen Zientziarako 1789. urtean. 1989an Holzschuhek azpiespezie bat aurkitu zuen eta ordutik bi azpiespezie sistematizatu dira:
* Callimus angulatus angulatus (Schrank, 1789)
* Callimus angulatus glabrescens (Holzschuh, 1989)

## Deskribapena

Kakalardo txikia da, 7-10 mm luzera hartzen du gehienez. Gorputza luzatua du eta kolorez urdin-berde metalikoa da. Burua eta pronotoa iletsak dira. Antena eta hanka luze eta finak ditu, arrarenak zerbait luzexeagoak.

## Habitata

Baso hoztozabaletan agertzen da, Quercus, Fagus, Carpinus, Fraxinus, Crataegus, Ficus, Zelkova, eta Ostrya generotako zuhaitzetan.

## Bizi zikloa

Urtebeteko edo bi urtetako zikloak osatzen ditu. Helduak apirila eta ekaina artean ikusten dira zuhaitz hostalarien hostoetan edo loretan. Emeak arrautzak jartzen ditu hil berriak diren zuhaitz ataletan, diametro txikiko adarretan. Handik jaioko diren beldarrak azalaren azpian hasten dira elikatzen eta ondoren zur barnera sartzen dira. Lehenengo edo bigarren udazkenean pupa eratzen dute berariaz zulaturiko gela batean eta han hiberntzen dute, udaberrian helduak atera arte.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* ↑ www.cerambycidae-slama.cz (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* 1 2 3 «Callimus angulatus angulatus» www.cerambyx.uochb.cz (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12107828
* Multimedia: Callimus angulatus / Q12107828
* Espezieak: Callimus angulatus
# Dos Marins mendia

Dos Marins mendia Brasilgo mendi bat da, Mantiqueira mendilerroan kokatua, São Paulo estatuan. Gailurra itsasoaren mailatik 2420,7 metrora dago eta herrialdeko 26. gailurrik altuena da Horma malkartsuak dituen mendigune harritsu handi batek eratua, mendia helmuga garrantzitsua da mendizaleentzat

## Erreferentziak

* ↑ Anuário Estatístico do Brasil 2014. IBGE, 33 or. ISSN 0100-1299..
* ↑ Pico dos Marins. .

## Oharrak

* ↑ Dos Marins mendiaren altuera bertan lortu zen ofizialki 1996an
* ↑ 2012ra arte egindako neurketen arabera
* Datuak: Q4415165
* Multimedia: Pico dos Marins / Q4415165
# Simon Donaldson

Sir Simon Kirwan Donaldson (Cambridge, 1957ko abuztuaren 20a) britainiar matematikaria da.

## Biografia

Lehenengo ikasketak Kent-eko Sevenoaks eskolan eta Cambridgeko Pembroke Collegen egin zituen. 1980an lanean jarraitu zuen Worcester Collegen, Oxforden, lehenengo Nigel Hitchenen zuzendaritzapean eta Atiyahrenean gero. 1982an, ikasle zela, Donaldsonek problema zail bat frogatu zuen, mundu osoko matematikariak aho zabalik utzi zituena. Doktoregoa egin eta gero, 1983an, Ikertzaile Gazteen kide egin zuten Donaldson All Souls Collegen, eta 1983-84 ikasturtea Princetonen eman zuen. Oxfordera itzuli zenean Matematikako irakasle egin zuten. 1985ean Junior Whitehead saria jaso zuen Londresko Matematikako Elkartearen eskutik. Hurrengo urtean Errege Elkarteko kide izendatu zuten, eta Berkeleyko Nazioarteko Kongresuan Fields domina jaso zuen. Lau dimentsioko geometria landu du bereziki, eta, lan hori dela-eta, beste sari asko ere jaso du: Sir William Hopkins saria (1991), Errege Elkarteko urrezko domina (1992) eta Crafoord saria (1994).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014/11/20 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q334039
* Multimedia: Simon Donaldson / Q334039
# Stenopterus rufus

Stenopterus rufus Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europan, Kaukaso eskualdean eta Ekialde Hurbilean hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia

Lineok deskribatu zuen Zientziarako 1767. urtean. Hiru azpiespezie ditu:
* Stenopterus rufus rufus (Linnaeus, 1767) - 6 barietate deskribatu zaizkio
* Stenopterus rufus syriacus Pic, 1903
* Stenopterus rufus transcaspicus Plavilstshikov, 1940

## Deskribapena

Tamaina txikiko kakalardoa da, 7-16 mm artean neurtzen du. Burua eta pronotoa beltzak dira eta ile finez estalita daude, gorputzaren aurrealde guztia bezala. Elitroak marroiak dira eta atzerantz asko estutzen dira. Elitroen aurreko eta atzeko muturrek beltzera jotzen dute. Sabelaldea marratua da, lerro horiak eta beltzak txandakatzen dira.
Antenak gorputza bezain luzeak dira, eta segmentaturik daude.

## Habitata

Baso hostozabaletan aurkitzen dira, Quercus, Castanea, Robinia, Juglans, Prunus, Salix, Pistacia... generotako landareak atsegin dituzte. Helduek egunargiz jarduten dute eta loreetako polenaz elikatzen dira.

## Bizi zikloa

Helduak maiatza eta abuztua artean ikusten dira. Beldarrak zuhaitz eta zuhaixken adar hiletan garatzen dira, zurez elikatzen baitira. Bigarren udaberrian pupa eratzen dute berariaz eratutako gela batean.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* 1 2 3 4 5 «Stenopterus rufus rufus» www.cerambyx.uochb.cz (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q445229
* Multimedia: Stenopterus rufus / Q445229
* Espezieak: Stenopterus rufus