# Charles Howard Hinton

Charles Howard Hinton (1853 – 1907) britainiar matematikaria eta zientzia-fikziozko generoaren idazlea izan zen. Laugarren dimentsioaren kontzeptuan interesatua zegoen. Geometria hainbat dimentsiotan bistaratzeko sistemarako teseraktoa (ingelesez tesseract) hitza sortzeagatik ezagutzen da. Teosofiarekiko ere interes handia erakutsi zuen.

## Biografia

Mary Everest Boole eta George Boole logika matematikoaren sortzailearen alabarekin (Mary Ellen) eta Maud Wheldonekin ezkontzeagatik zigortu zuten Hinton bigamia egotzita. Egun bakarra eman zuen espetxean, ondoren Mary Ellenekin Japoniara joan zen lehenik 1886an eta geroago Princetongo Unibertsitatearekin batera 1893an, non matematika irakasle izan zen.

## Laugarren dimentsioa

1880ko artikulu batean, “What is the Fourth Dimension?” (Zer da laugarren dimentsioa?) izenekoan, Hinton-ek iradoki zuen hiru dimentsioetan zehar mugitzen ziren puntuak lau dimentsioko lerroen segidako sekzio gisa uler zitezkeela, hiru dimentsioko plano bat zeharkatuz. Ideia horrek unibertso-lerroaren eta denboraren nozioa laugarren dimentsio gisa aurreratu zuen (nahiz eta Hinton-ek ez zuen esplizituki proposatu, artikuluak nagusiki laugarren dimentsio espazialaren posibilitatea lantzen baitzuen), geroago Einstein-en erlatibitate bereziaren teorian agertu zirenak. Gerora, Hintonek kubo koloreztatuen sistema bat sartu zuen, eta, haren azterketaren bidez, lau dimentsioko espazioa irudikatzen ikas zitekeela zioen (Casting out the Self, 1904). Zurrumurruak agertu ziren kubo horiek hainbat pertsona zorarazi zituztela.
Hintonek neologismo asko asmatu zituen laugarren dimentsioko elementuak deskribatzeko. Oxford English Dictionaryren arabera, A New Era of Thought liburuan tesseract hitza erabili zuen lehena izan zen. Halaber, “kata” (grekozko “behera” hitzetik dator) eta “ana” (grekozko “gora” hitzetik dator) hitzak asmatu zituen, laugarren dimentsioko kontrako bi norabideak deskribatzeko, eskuinera-ezkerrera, gora-behera, eta aurrera-atzera hitzen baliokideak.

## Obrak

* Scientific Romances: First and Second Series, jat. 1884 eta 1885, 1976an berrinprimatua, James Webb, Arno Press, ISBN 0-405-07954-0 sartuz
* The Fourth Dimension, jat. 1904, 1912 by Ayer Co., Kessinger Press reprint, ISBN 0-405-07953-2, eskaneatutako bertsioa eskuragarri the Internet Archive
* Speculations on the Fourth Dimension: Selected Writings of Charles H. Hintona, popr Rudolf Rucker, 1980, Dover Publications, ISBN 0-486-23916-0 (1902ko Philosophical Society of Flland Washington-eko buletineko Scientific Romances, The Fourth Dimension, "The Recognition of the Fourth Dimension" eta Distan-en laburpenak biltzen ditu)

## Erreferentziak

* ↑ Domínguez, Santos. (2023ko azaroaren 23a). La cuarta dimensión. En un bosque extranjero.
* ↑ Domínguez, Santos. (2024ko urtarrilaren 8a). De Planilandia a la cuarta dimensión. Encuentros de lecturas.
* ↑ Marín, Paco. (2023ko abenduaren 2a). Rincón Literario de Paco Marín: "De Planilandia a la cuarta dimensión". Cartagena Actualidad.
* ↑ Glez, Montero. (2024ko urtarrilaren 18a). ¿Existe realmente la cuarta dimensión espacial?. El hacha de piedra, El País.
* ↑ Lila, Violeta. (2024ko apirila). De Planilandia a la cuarta dimensión. Anika entre libros.
* ↑ Rubio, Frank G.. (2024ko abuztuaren 19a). Una trama sin tejido: después del Krakatoa. Zenda.

## Kanpo loturak

* Hintonen lanak ibiblio.org
* Kontakizun zientifikoak. Hintonen literatur lan bat Jorge Luis Borgesen aipamena lan horren gaztelaniazko argitalpenari.
* Datuak: Q1064912
* Multimedia: Charles Howard Hinton / Q1064912