OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Bartzelona Futbol Kluba (emakumezkoen taldea)

Bartzelona Futbol Kluba-ren emakumezkoen futbol taldea Espainiako talde indartsuenetakoa da, zortzi Espainiako liga eta bederatzi Erreginaren Kopa eskuratu baititu. 2021ean eta 2023an Txapeldunen Liga irabazi zuen.

## Historia

Taldea 1988an sortu zen Club Femení Barcelona izenarekin eta Superligaren sortzaileetako bat izan zen 1989an. Hasieran Bartzelona Futbol Klubaren barnean ez bazegoen ere kolore blaugrana hartu zuen. 1991ean Kopako finalista izan zen eta 1994an lehenengo titulua eskuratu zuen, Erreginaren Kopa. 2001ean sartu zen FC Barcelonaren egituraren barnean.
XXI mendearen hasieran maila apalean ibili zen, Superligra igo eta jeitsi egin baitzen sarritan, harik eta 2007an behin betiko igo zen arte. Emaitza aipagarrienak 2010tik aurrera izan ditu, lau liga jarraian irabaziz eta beste lau Kopa ere bai. 2019an Txapeldunen Ligako finalera iritsi zen baina Olympique Lyonnais 4-1 emaitzaz garaitu zuen. 2019-20 denboraldian COVID-19 pandemiaren erruz Liga bertan behera gelditu zen eta une horretan bigarrenari 9 puntu ateratzen zizkionez txapeldun izendatua izan zen. 2021ean Txapeldunen Ligako finala jokatu zuen Chelsearen aurka eta 4-0 emaitzaz partida irabazi eta txapelduna izan zen. Urte berean Liga eta Kopa ere irabazi zituen.
2021-22ko Espainiako Liga aisa eskuartu zuen, partidu guzti guztiak irabaziz. Txapeldunen Ligako finalera irisi zen baina Turinen jokaturiko partida hartan Olympique Lyonnais 3-1 emaitzaz nagusitu zitzaion. 2022-23an berriz finalera iritsi eta bigarrenez izan zen txapelduna Wolfsburg 3-2 garaituz, 0-2 egon ondoren. Ligan partidu guztiak irabazi zituen eta Kopan jokalari bat legez kanpo sartzeagatik kanporatua izan zen.

## Palmaresa

* Txapeldunen Liga:
** Txapelduna (2): 2021, 2023
** Finalista (2): 2019, 2022
* Lehen maila (9): 2012, 2013, 2014, 2015, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024.
* Erreginaren Kopa (10): 1994, 2011, 2013, 2014, 2017, 2018, 2020, 2021, 2022, 2024.
* Espainiako Superkopa (5): 2020, 2022, 2023, 2024, 2025.
* Kataluniako Kopa (10): 2009, 2010, 2011, 2012, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019.

## Ikus, gainera

* FC Barcelona

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q522899
* Multimedia: FC Barcelona Femení / Q522899
# Espainiako Emakumezkoen Futbol Superkopa

Espainiako Emakumezkoen Futbol Superkopa Espainiako emakumezkoen futbol txapelketa bat da.

## Historia

2020. urtean izan zuen lehen ekitaldia eta lau taldek hartu zuten parte, Ligako aurreneko biek eta Erreginaren Kopako finalistek. Atlético Madril txapelduna eta Kopako finalista izan zenez Ligako hirugarrena ere aritu zen, Levante.

## Palmaresa

* ¹ 1998an kanpoan sarturiko gol kopuruak erabaki zuen txapelduna.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Espainiako Futbol Federakuntzaren webgunea
* Datuak: Q78339648
# SS Lazio

Società Sportiva Lazio edo SS Lazio Erromako bi futbol talde nagusietako bat da, Lazio eskualdearen izena daukana. Italian hainbat titulu lortu ditu, 2 liga eta sei kopa, eta Europa mailan ere badu garaipenik, garrantzitsuena jokatu zen azkenengo Europako Errekopa eta ondoren Superkopa.
Etxeko partidak Erromako Estadio Olinpikoan jokatzen ditu eta etsai nagusia hiriko beste taldea du, AS Roma.

## Historia
### Sorrera eta lehenengo urteak

Società Podistica Lazio izenarekin sortu zen taldea 1900 urtean eta 1910an futbolarentzako atala eratu zuen. Italia iparraldeko talde indartsuei aurre egin nahian, 1927an Alderdi Nazional Faxistak Erromako talde guztiak batu nahi izan zituen eta horrela sortu zen Lazio, baina AS Roma ez zuen elkarketa horretan sartu nahi izan eta bere bideari jarraitu zion.

### Gerra ostea

Bigarren Mundu Gerraren ondoren 1958 arte itxaron behar izan zuen lehenengo titulua lortzeko, Italiako Kopa hain zuzen ere. ACF Fiorentina garaitu zuen 1-0 emaitzaz. 1971ean Alpeetako Kopa irabazi zuen finalean FC Basel talde suitzarra 3-1 gaindituz. 1974 urtean bere lehenengo liga eskuratu zuen.

### XXI mendea

1998an lorturiko bigarren kopak eta batez ere 1999ko Europako Errekopa eta Superkopa garaipenek bultzada eman zioten taldeari. Horrela iritsi zen bigarren liga garaipena 1999-2000 denboraldikoa. Hamarkada berrian beste lau kopa eskuratu ditu, azkena 2013an.
2014-15 denboraldia bikaina izan zen eta Ligan 3. izateaz gain Kopako finalera ere iritsi zen, baina Juventus FC-k eskuratu du titulua luzapenean sarturiko gol bati esker. Hurrengo urteetan ere Europako postuetan gelditu da. 2018-19 denboraldian Ligan zortzigarren egin zuen baina bi titulu berri eskuratu zituen, Italiako Kopa eta Superkopa, biak ala biak azken 10 urtetan hirugarrenak.

## Zaletuak eta eskuin muturra

Taldeak zaletuen artean eskuin muturra eta faxismoaren jarraitzaileak izateagatik ospea du, hauek batez ere estadioaren Iparraldeko Bihurgunea (Curva Nord) deritzon eremuan jartzen dira, eremu honetako taldeen artean Irriducibili eskuin muturreko taldea nabarmentzen da.

## Uniformea

Hasierako urteetan kolore zuri, beltz eta urdin argia izan zituen,
* 1901-02 ||
* 1902-05 ||
* 1911-12 ||
* 1912-56 ||
* 1956-2002 ||
* 2002-tik ||
* 2018-19 ||
* 2019-20 ||
* 2020-21 ||
* 2021-22 ||
* 2022-23 ||

## Palmaresa
### Italian: 14

* Italiako futbol liga (2): 1973–74, 1999–2000.
* Italiako futbol kopa (7): 1958, 1998, 2000, 2004, 2009, 2013, 2019.
* Italiako superkopa (5): 1998, 2000, 2009, 2017, 2019.

### Nazioartean: 3
#### Europako Errekopa

* Txapelduna (1): 1999.

#### Europako Superkopa

* Txapelduna (1): 1999.

#### Alpeetako Kopa

* Txapelduna (1): 1971.

## Euskal taldeen aurkako partidak

SS Laziok partida ofizial bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:
| Denboraldia | Txapelketa | Fasea | Etxekoa | Emaitza | Kanpokoa |
| 2024-25 | UEFA Europa League | Liga fasea | Lazio | 3-1 | Real Sociedad |

## Ikus, gainera

* Italiako futbol taldeen zerrenda

## Kanpo estekak

* (Italieraz) Taldearen webgune ofiziala
* Datuak: Q2609
* Multimedia: Società Sportiva Lazio / Q2609
# An Officer and a Gentleman

An Officer and a Gentleman (euskaraz Ofiziala eta Zintzoa ) 1982ko Taylor Hackford estatubatuar zinema zuzendariaren amodio drama filma bat da. Bertan, Richard Gere, Debra Winger, Louis Gossett Jr., David Keith, Lisa Blount, Robert Loggia eta Tony Plana aktoreek antzeztu zuten.
Filmaren izenburua jatorriz Royal Navyn eta ondoren AEBtako Armadako Justizia Militarreko Jokaera Kodeko conduct unbecoming an officer and a gentleman ("Ofizial eta Zaldun Jokaera Desegokia") esaeran oinarritua dago.
Filmak 6 Oscar Saritarako izendapenak jaso eta 2 irabazi zituen: Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria (Louis Gossett, Jr.) eta Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria.
Filma honetako amaieran Zack Mayo ofizialak Paula neskalaguna bere enpresatik besoetan ateratzen duen eszenan entzun litekeen Up Where We Belong abestia mundu osoan ezagun bilakatu eta filma beraren ikur bilakatu zen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Zack Mayo (Richard Gere), AEBtako Itsas Armadako Eskolan sartu berri den gizon gaztea da, hasi eta berehala disziplina militar zorrotzera egokitzeko zailtazun ugari izango ditu, ondorioz itxuraz gupidagabea dirudien Foley (Louis Gossett Jr.) sarjentu zorrotzak gaztea kate motzean lotu eta gogortasunez hartuko du, betiere Zacken portaera zuzendu asmoz, azken finean Foley sarjentuaren gorotasunaren atzean bihotz oneko gizona baitago. Bienbitartean, Zackek Paula (Debra Winger) izeneko neska gaztea ezagutu eta biak elkar maiteminduko dira.

## Aktoreak

* Richard Gere: Zachary "Zack" Mayo
* Debra Winger: Paula Pokrifki
* Louis Gossett Jr.: Emil Foley, sarjentu hezitzailea
* David Keith: Sid Worley
* Lisa Blount: Lynette Pomeroy
* Tony Plana: Emiliano Della Serra, ofizial hautagaia
* Lisa Eilbacher: Casey Seege, ofizial hautagaia
* Harold Sylvester: Lionel Perryman, ofizial hautagaia
* David Caruso: Topper Daniels, ofizial hautagaia
* Robert Loggia: Byron Mayo
* Victor French: Joe Pokrifiki
* Grace Zabriskie: Esther Pokrifiki
* Tommy Petersen: Zack gaztea
* Ed Begley Jr.: hipobarikar gelako hezitzailearen ahotsa

## Kanpo estekak

* An Officer and a Gentleman filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* An Officer and a Gentleman filmarenren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com (Ingelesez)
* Datuak: Q1132575
# Suzanne Cazaux

Suzanne Cazaux "Justine" (Haltsu, 1908ko abuztuaren 8a - ) nazien aurkako erresistentziaren kide izateagatik kontzentrazio-esparruetara deportatutako emakume euskalduna izan zen.

## Bizitza

Pierre Cazaux eta Marie Mainguyagueren alaba, Haltsuko Mainguyague etxean jaio zen. Ondoren, Ainhoara aldatu zen, Dantxaria izeneko auzora, non épicerie bat izan zuen.
1944ko apirilaren 15ean Gestapok Suzanne atxilotu zuen, Forces Françaises Livres-era (FFL) batzeko asmoa zuten herrikideei muga zeharkatzen laguntzeagatik. Ordu txikitan eraman zutenez, bere atxiloketaren eta bere dendaren txikizio eta lapurretaren, testigu bakarra egon zen, Victor Fernández, bere etxean bizi zen gizona. Suzanne bezala, Victor atxilotu zuten eta Bordeleko Fort du Hâ espetxera eraman zuten, baina Suzanne ez bezala Victor bi hilabetera askatu zuten. Suzanne Fort du Hâ-n geratu zen 1944ko abuztuaren 9an, beste 63 emakumerekin batera Dachauko tren-mamuan sartu zuten arte, haien artean Jesusa Micaela del Campo Goñi eta María Josefa Sansberro.
Dachauko kontzentrazio-esparruan, 93875 zenbakia eman zioten eta Jesusari 93876 zenbakia. Dachauko txostenaren arabera, hiru egunez egon ziren bertan eta ondoren, Ravensbrückera aldatu zituzten eta Cazaux 62468 zenbakiarekin eta "Justine" ezizenarekin inskribatu zuten. Zerrendetan bata bestearen atzean inskribatuta zeudenez, Ana García Santamaría ikerlariaren arabera, baliteke naziek Suzanne eta Jesusaren izenak nahastea, eta horregatik Suzanne-ri Justine eta Jesusari Suzzane deitzea.
1944ko irailaren 1etik 1945eko martxoaren 10a arte, bortxazko-lanak egitera behartzen zituzten "komando" batera bidali zuten. Ondoren, Jesusa bezala, Hanburgoko beste "komando" batera aldatu zuten, kasu horretan, Neuengammeko kontzentrazio-esparruari lotutakoa. 1945ko maiatzeren 1ean askatu zuten Suediako Gurutze Gorriaren esku-hartzeari esker eta Stocholmen artatu zuten. Halaxe adierazten dute Jesusaren senideek gordetzen dituzten argazkiek.
Jesusa ez bezala, Suzannek Frantziako Gobernuaren eskutik erresistentziaren alde egindako lanaren aitortza jaso zuen 1953an. Espeletteko gendarmeriaren atestatua zuen, baita Ainhoako alkatearen ziurtagiri bat eta Ustaritzeko bi deportaturen testigantzak, Guy eta Jean Etchenique-renak hain zuzen ere, muga gainditzeko Suzannen laguntza jaso zutela adierazi zutenak.

## Aitortzak

* 1953an Frantziako Gobernuak Déporté résistant bezala aitortu zuen, hau da, erresistentziaren aldeko deportatua.

## Erreferentziak

* 1 2 «Dossier individuel de personnel de CAZAUX, SUZANNE / JUSTINE | Service historique de la Défense» www.servicehistorique.sga.defense.gouv.fr (Noiz kontsultatua: 2025-01-26).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 García Santamaría, Ana. (2023). «Mujeres resilientes: Demetria Carlota Gastón Ganuza, Jesusa Micaela del Campo Goñi, Suzanne Cazaux» Antzina: revista de genealogía vasca e historia local (35): 8–17. ISSN 1887-0554. (Noiz kontsultatua: 2025-01-26).

## Kanpo estekak

* Dossier individuel de personnel de CAZAUX, SUZANNE / JUSTINE (Ministère des Armèes, frantsesez)
* Datuak: Q131901656
# Higinia Luz Goñi Aiestaran

Higinia Luz Goñi Aiestaran (Zirauki, Nafarroa Garaia, 1906ko urtarrilaren 11 – Auschwitz, 1943ko maiatzaren 1a) Higinia Luz Martos ezkontza-izenez eta Lutx goitizenez ere ezaguna, nazien kontrako Frantziako erresistentzian parte hartu zuen emakumezko nafarra izan zen. Atxilotu ondoren, Auschwitzeko kontzentrazio eremura eraman zuten, eta hantxe hil zen.

## Aurrekariak

1940ko abuztuaren 6tik 1945eko maiatzaren 6ra arte hainbat euskaldun deportatu zituzten Alemaniako kontzentrazio-esparruetara. Bi aldi bereiztu ohi dira: lehenengoan, 1940ko abuztutik 1942ko hasierara, 1939an Frantziako armadan sartzera behartu eta ondoren gerrako preso egin zituzten euskaldunak sartzen dira; bigarrenean, 1942ko hasieratik 1945eko maiatzera arte, Frantziaren alemaniar okupazioaren aurka borrokatu ziren erresistenteak deportatu zituzten. Beraz, Higinia bigarren aldiko deportatua da. Emakume euskaldun gehienak Ravensbrückera bidali zituzten, ezagutzen denez, Simone Liberman eta Higinia Goñi dira Auschwitzera bidali zituzten bakarrak.

## Biografia

Ziraukin jaiotako emakumezko hau etxeko lanetan aritu zen Iruñean gaztetan, eta jardun berean jarraitu zuen Parisen 1932tik aurrera. Parisen José Martos algeriarra ezagutu zuen eta harekin ezkondu zen 1934an. Martos eta emaztea aktiboki inplikatu ziren Frantziako erresistentzian, alemanek Frantzia 1940an inbaditu ostean.
1941ean atxilotu zuten Montmartreko etxe batean, eta preso egon zen La Santen eta Romainville gazteluan. 1943ko urtarrilean eraman zuten Auschwitzera trenez, non 31696 preso zenbakia izan zuen. Erresistentzia politikoko 230 emakume eraman zituzten tren hartan, eta haien artean zen Charlotte Delbo idazleak kontatu zuen geroago Lutx esaten zioten Higinia Luz Martos baten berri. Alberto Barandiaran kazetariak berreskuratu zuen gero historia, bere benetako deiturak eta jatorria aurkitu arte, 1995ean Euskaldunon Egunkarian argitaratu zen erreportaia baterako.
Kontzentrazio eremuko baldintza beldurgarrietan, lau hilabete bakarrik iraun zuen, eta maiatzean hil zen, neumoniarekin. 230 emakumeen bere taldetik, 49 irten ziren bizirik Auschwitzetik, liberazioarekin.

## Erreferentziak

* ↑ www.funtsak.com, Funtsak-Diseño y Programación Web-. «Nombres que recorren el tiempo - Begoña Zabala González» www.txalaparta.eus (Noiz kontsultatua: 2024-09-17).
* 1 2 3 4 Euskaldunen deportazioa Hirugarren Reicheko esparruetara (1940-1945). Gogora Institutua.
* ↑ Calvo, Juan M.. (2012-01-10). «Aragoneses: exilio, resistencia y deportación: FELICIANA PINTOS NAVAS: superviviente de Auschwitz, Ravensbruck y Mauthausen. [1»] Aragoneses (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
* ↑ «Kazetaritzatik Literaturara | Alberto Barandiaran» bbk.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
* ↑ Barandiaran, Alberto. (1995). «Lutx» Euskaldunon Egunkaria (Euskaldubon Egunkaria): 41-48. (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).
* ↑ Barandiaran, Alberto. «Auschwitz, 31.696. argazkia» Berria (Noiz kontsultatua: 2019-07-26).

## Bibliografia

* Postkronikak (Alberto Barandiaran), Elkarlanean, Donostia, 2009. ISBN-978-84-9783-812-2.
* Datuak: Q65944386
# Untxi

    Artikulu hau Untxiari buruzkoa da; Untxien ordenari gaitzat duena beste hau da: «Lagomorpha»
Untxia, konejua (Heg.) edo lapina (Ipar.) Leporidae familiako zenbait espezieren izen arrunta da, mundu osoko zenbait eskualdetan bizi direnak. Ugaztun karraskaria hauek, erbiaren antzekoak dira baina hura baino txikiagoak, asko ugaltzen direnak eta lurrean egiten dituzten zuloetan bizi direnak.

## Taxonomia

Taxonomiaren ikuspegitik ez dute maila zehatzik. Untxiak, Leporidae familiako kideak dira Lepus generotik kanpo. Erbiak baino askoz txikiagoak izaten dira. Jatorriz Europakoak, Afrikako zona batzuetakoak, Asia erdialdeko eta hegoaldekoak, eta Ipar eta Hego Amerikakoak dira. Belardi eta eskualde idorretan bizi dira. 20 eta 50 cm arteko tamaina dute, atzeko hanka luze eta indartsuekin, eta buztan txikia. Orokorrean gris-marroi kolorekoak dira, baina badago beltza den espezie bat eta marradunak diren beste bi.
Untxi etxekotuek kolore gehiago dituzte, jasandako gurutzamenduen ondorioz. Untxi jaioberriek erbiek baino garapen txikiagoa dute eta gurasoen zaintza behar dute. Espezie gehienak lurpeko gordelekuetan bizi eta tadekoiak dira. Untxiek zeregin garrantzitsua dute lehorreko kate-trofikoan, landare eta belar ugari jaten baitituzte, eta espezie haragijale askoren oinarrizko dietaren parte baitira.
Euskal Herrian eta mendebaldeko Europa osoan, espezierik arruntena etxe-untxia da, Oryctolagus cuniculus. Bizkarra gris-marroixka kolorekoa du eta sabel zurixka. Erbiak baino tamaina txikiagoa du, eta belarriak ere txikiagoak ditu, punta beltzarik gabe. Euskal Herrian bere banaketa etena da. Sastrakadiak gogoko ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Akuri
* Untxi Zuria (Alice Lurralde Miresgarrian)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9394
* Multimedia: Rabbits / Q9394
# Elefante

Elefanteak Proboscidea ordenako eta Elephantidae familiako ugaztun lurtar handiak dira. Familia honetako hiru espezie bizi da egun: sabanako elefante afrikarra, oihaneko elefante afrikarra eta elefante asiarra (edo elefante indiarra). Gainerako espezieak, mamuta barne, iraungi egin ziren azken glaziazioaren ondoren.
Elefanteak lurreko animaliarik handienak dira. Beren ernaldia 22 hilabetekoa da, animalia lurtarren artean luzeena. Jaiotzean elefantekumeek 120 kg inguru eduki ohi ditu. Normalean 50 eta 70 urte artean bizi dira, baina inoiz ezagutu den elefanterik zaharrena 82 urtez bizi izan zen. Bestalde, inoiz ikusitako elefanterik handiena Angolan ehizatu zen 1956an: 12.000 kg pisatu zituen. Elefanterik txikienak, berriz, Kreta uhartean Pleistozenoan bizi zen espezie batekoak izan ziren.
Elefante heldu osasuntsuek ez daukate harrapari naturalik, nahiz eta lehoiek kumeak edo gaixo dauden aleak harrapa ditzaketen. Haatik, gero eta mehatxu handiagoa pairatzen dute gizakien eraginetik eta legez kanpoko ehizatik. Aspaldi elefante-aleak milioika zenba bazitezkeen, egun beren populazioa 470.000 eta 690.000 artekoa da, 2007ko estimazio baten arabera. Elefanteak babesturik daude mundu mailan, eta muga handiak daude haiek harrapatu, etxekotu edota beren produktuak (bolia kasu) merkaturatzeko. Hala ere, berriki boliaren merkatua berriro ireki izanak handitu egin du isileko ehiza. Afrikako zenbait herrialdetan elefante-populazioak bi heren txikitu direla ezagutarazi dute, eta zenbait eskualde babestutako taldeak arriskuan daude.

## Taxonomia

Elefante afrikarraren generoak bi espezie bizidun ditu; elefante asiarra, berriz, bere generoko espezie bakarra da, nahiz eta azken hau lau azpiespezietan bana daitekeen.

## Ikus, gainera

* Zerrenda:Animalien hotsak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7378
* Multimedia: Elephants / Q7378
# Giraffa camelopardalis camelopardalis

Giraffa camelopardalis camelopardalis Etiopiako mendebaldean eta Sudanen bizi den jirafa azpiespezie bat da.
Beste azpiespeziez ezberdindu daiteke azal zuriaren gainean dituen orban marroi ilun handiengatik (nabarmeneko kolore kontrastea sortuz), gainera, beste azpiespezieak ez bezala, jirafa honek ez dauka orbanik (edo ikusteko zailak dira) sabel inguruan ezta belaunen azpialdean ere.
Jirafa azpiespezie hau ez da asko ikusten zoologikoetan, dena den, talde txiki bat dute Arabiar Emirerri Batuetan dagoen Al Ain zoologikoan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1093821
* Multimedia: Giraffa camelopardalis camelopardalis / Q1093821
* Espezieak: Giraffa camelopardalis camelopardalis
# Gorila

Gorila (Gorilla) bizirik dagoen primate motarik handiena da, gaur egun Erdialdeko Afrikako oihanetan hedatzen dena. Bi espezietan eta 4 azpiespezietan (espezie bakoitzak bi azpiespezie ditu) banatuta daude.
Euren DNAren % 98-99 gizakienaren bera da. Oso handia da: 1,80 m inguru luze eta 200 kg izatera hel daiteke. Besoak hankak baino luzeagoak ditu eta sudurra motza eta zapala. Lepo labur-gihartsua du, bularra sendoa eta besoak eta hankak oso trinkoak. Emea 250-270 egun egoten da ernari eta ume bakarra egiten du ernaldiko. Bi gorila mota bereizten dira: mendebaldeko gorila (Gorilla gorilla) eta ekialdeko gorila (Gorilla beringei).

## Etimologia

Hanno Nabigatzailearen bidaiaren amaieran, esploratzaileak uharte oso populatu bat aurkitu zuen, jende iletsu eta basati bezala deskribatu zena. Gizonak harrapatzeko saiakerek huts egin zuten, baina emakumeetako hiru harrapatuak izan ziren: hain ziren basatiak, non hil egin zituzten eta beren larruak Kartagoko etxera eramateko kontserbatu ziren. Larruak Junoren tenpluan (Tanit edo Astarte) gorde ziren Hannoren itzuleran eta, Plinio Zaharraren arabera, bertan iraun zuten K. a. 146an Kartago erromatarrek suntsitu zuten arte, Hannoren espediziotik 350 urtera. Hannorekin bidaiatzen zuten itzultzaileek Gorillai deitzen zioten herriari (grezierazko hitzetik). Thomas Staughton Savage mediku eta misiolari amerikarrak eta Jeffries Wyman naturalistak gorilak XIX. mendean deskribatu zituztenean, tximinoak Troglodytes gorilla izendatuak izan ziren, Hannoren deskribapenagatik.

## Taxonomia

| Gorilla generoaren taxonomia | Hominoidea superfamiliaren filogenia |
| Gorilla generoa mendebaldeko gorila (G. gorilla) G. g. gorilla G. g. diehli ekialdeko gorila (G. beringei) G. b. beringei G. b. graueri | Hominoidea Homo Pan Gorilla Pongo Hylobatidae |

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)Mendietako gorilak (WWF)
* Datuak: Q36611
* Multimedia: Gorilla / Q36611
* Espezieak: Gorilla
# Bubalus

Bubalus generoa Bovinaeren barruko subfamiliako bat da; hitz arruntez, bufaloa. Animalia handiak dira, belarjaleak, eta ekonomikoki garrantzitsuak, batez ere Asiar bufaloa, espezie etxekotua, zeinaren barietatea da Italiar bufaloa.
Espezieak
* Bubalus arnee
* Bubalus bubalis (Asiar bufaloa)
* Bubalus depressicornis
* Bubalus quarlesi
* Bubalus mindorensis
* †Bubalus cebuensis
* †Bubalus murrensis

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83521
* Multimedia: Bubalus / Q83521
* Espezieak: Bubalus
# Errinozero

Errinozeroa (Rhinocerotidae) (grezieratik: errino, "sudurra" eta kera, "adarra") perisodaktiloen taldeko ugaztunen espezie multzo bat da. Bost espezie baino ez dira gaur egun, bi Afrikan eta hiru Asiako hegoaldean: Sumatrakoa, Javakoa eta Indiako errinozeroa (azken biak adar bakarrekoak). Horietatik hiru espezie galtzeko arrisku larrian daude: Indiako errinozeroa arriskuan dago eta errinozero zuria ere laster egon liteke, 17.500 bat ale baino ez baitaude.
Errinozeroak handiak dira tamainaz, munduan dauden ugaztun handienen artean. Espezie guztiak tona bat baino gehiagokoak izan daitezke. Belarjaleak dira eta, babesteko, larru gogorra eta sendoa dute. Burmuina txikia da erlatiboki (400-600 gramo artean). Adar handia dute aurrealdean, sari preziatua ehiztarientzat, beste antilopeak ez bezala keratinaz (ile eta azkazalaren substantzia bera) eginda baitago. Usaimen bikainekoa da (sudurreko ehuna burmuina bera baino pisutsuagoa da) eta entzumen ona dute eta hirurogei urte iraun dezakete. Bakartiak eta lurralde finkokoak dira.

## Sailkapena

* Rhinocerotidae
** Rhinocerotinae
*** Aceratheriini
**** †Aceratherium
**** †Acerorhinus
**** †Alicornops
**** †Aphelops
**** †Chilotheridium
**** †Chilotherium
**** †Dromoceratherium
**** †Floridaceras
**** †Hoploaceratherium
**** †Mesaceratherium
**** †Peraceras
**** †Plesiaceratherium
**** †Proaceratherium
**** †Sinorhinus
**** †Subchilotherium
*** Teleoceratini
**** †Aprotodon
**** †Brachydiceratherium
**** †Brachypodella
**** †Brachypotherium
**** †Diaceratherium
**** †Prosantorhinus
**** †Shennongtherium
**** †Teleoceras
*** Rhinocerotini
**** Rhinoceros
**** †Gaindatherium
*** Dicerorhinini
**** Dicerorhinus
**** †Coelodonta
**** †Dihoplus
**** †Lartetotherium
**** †Stephanorhinus
*** Ceratotheriini
*** Ceratotherium
*** Dicerotini
*** Diceros
*** †Paradiceros
** Elasmotheriinae
*** †Gulfoceras
*** Diceratheriini
**** †Diceratherium
**** †Subhyracodon
**** †Trigodon
*** Elasmotheriini
**** †Bugtirhinus
**** †Caementodon
**** †Elasmotherium
**** †Hispanotherium
**** †Huaqingtherium
**** †Iranotherium
**** †Kenyatherium
**** †Menoceras
**** †Ougandatherium
**** †Parelasmotherium
**** †Procoelodonta
**** †Sinotherium
* Datuak: Q34718
* Multimedia: Rhinocerotidae / Q34718
* Espezieak: Rhinocerotidae