OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Viktortarrak

Viktortarrak (erromantxez: Zaccons; ingelesez: Victorids) VII. eta VIII. mendeetan zehar bizitako Rhetiako familia boteretsu bat izan ziren, eskualdea politikoki menderatuz eta Churreko elizbarrutia kontrolatuz. Viktor izena bere leinuan zenbait aldiz errepikatuta agertzen denez Viktortarrak deitu zaizkie. Erromantxez, ordea, leinuaren lehen kidearen omenez izendatzen dira: Zacco.
Rhetia Frankoen Inperioaren zati bat izan zen gutxienez VI. mendetik aurrera. Ohiko Erromatarren antzera gobernatua izan zen. Rhetiako eliz-probintzia Milango Artxidiozesiari atxikita zegoen, baina 600 urte inguruan hasita, frankoen elizaren eragina areagotu egin zen. Probintzian botere sekularra eta eliz boterea familia bakar baten eskuetan finkatu ziren, Viktortarrena, Galiako merovingiar leinuarekin loturak zituena. Viktortarrek apezpiku eta pretore (funtzio judizial gorena, erromatar titulua) karguak betetzera iritsi ziren.
Leinuaren sortzailea Zacco izan zen. Frankoen erregeak eskualdeko aginte militarra eman zion VI. mendearen erdira, ziurrenik duke (dux) kargua betez. Hurrengo hamarkadetan zehar Zaccoren familiakoek eremuko Viktortarrekin lotu ziren. Viktor deitutako lehenengo apezpiku Viktortarra 614 urte inguruan gobernatu zuen. Viktorrek Milango artxidiozesitik urrundu eta frankoen elizarantz hurbildu zen. Horrela, Viktortarrak erromatar lurralde ohiko eliz ondasunak eta eskualdeko baliabide militarrak kontrolatu ahal izan zituzten. Zakoren ondorengoen artean duke eta pretore karguak batu ziren, eta azkenean apezpiku titulua ere onartu zen.
VII. mendearen amaieran, botere sekular eta izpirituala bereizi egin ziren, Viktortarren 7. belaunaldian beste Viktor apezpiku bezala eta bere anaia Jactato pretore bezala agertzen zirelako. Boterea Jactatoren semeen artean ere banatua izan zen 720 inguruan, Vigilio apezpiku eta Viktor III.a pretore zelarik. Viktor III.aren semeak, Tello eta Zacco, ere boterea partekatu zuten apezpiku eta pretore gisa. Anaia hil ondoren Tellok berriz ere botere sekularra eta eliz boterea batu zuen.
Viktortarren leinua Telloren iloba Viktor IV.arekin eta honen iloba Teusinda eta Oddarekin hil zen, hauek ere Telloren testamentuaren eranskinean aipatzen direlarik.
Sagognen, Bregl da Heidatik gertu, Viktortarren etxe bat dokumentatuta dago.

## Erreferentziak

* 1 2 (Alemanez) «Zacconen» hls-dhs-dss.ch (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
* ↑ «Churrätien im frühen Mittelalter, Ende 5. bis Mitte 10. Jahrhundert. Reinhold Kaiser» Speculum 76 (3): 746–748. 2001-07 doi:10.2307/2903923. ISSN 0038-7134. (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
# Rafael Bilbao Beyner

Rafael Bilbao Beyner (Santiago, XVIII. mendearen amaiera-Buenos Aires, 1862ko abuztuaren 28a) txiletar merkatari eta politikaria izan zen, Txileko hiriburuko abertzaletasun aristokrataren liderra.

## Familia

Francisco Bilbao González eta Josefa Beyner Pérezen semea zen. María de las Mercedes de Barquín Velasco Tagle Bracho argentinarrarekin ezkondu zen, eta harekin Manuel eta Francisco Bilbao izan zituen.

## Hasierak

Buenos Airesen merkataritzari eskaini zion bere burua, La Platako iraultza independentistaren garaian bertan egonik. Orduan, Rancaguako gudutik (1814) errefuxiatuei lagundu zien, Andeetako mendilerroaren beste aldera ihes egin zuten abertzaleei, erregezaleen aurka berreskuratu eta indar handiagoak biltzeko. eta berriro parte hartu zuen erakunde nazionalean.

## Mundu politikoan sartzea

1827ko Kongresuko Diputatu hautatua, Huasco eta Vallenar probintziak ordezkatuz. 1829an Santiago ordezkatzeko berrautatua, gainera, Diputatuen Ganberako Presidente izendatu zuten peluconesen iraultzaren urte hartan, ordura arte pipioloek zeramaten erregimen liberalarekin amaitu zuena. 1829an Kongresua bere borondatez desegin ondoren, Santiagoko Intendente kargua hartu zuen. Hiltzear egon zen Elbarrien konspirazioa deiturikoan (1829ko ekainaren 6an).
Diego Portales tiranoaren aginduz preso hartu eta sei hilabetez kateatu zuten, Perun erbesteratu zenetik Ramón Freire jeneralak prestatutako konplot batean parte hartzeagatik; gainera, 10 urteko erbestera kondenatu zuten, eta, ondorioz, Limara (Peru) joan zen bizitzera.

## Bere bizitza erbestean

Manuel Bulnes jenerala Limara iritsi zenean, Peru-Boliviako Konfederazioaren aurkako Gerran, ospitaleetako lanetan aritzeko esleitu zioten. Lan hori kuotarik jaso nahi gabe egin zuen. Andrés de Santa Cruz mariskalak Lima berreskuratu zuenean, kartzelara eraman zuten eta Txilera bidali zuten. Txileko gobernuak, Perun armada nazionalari emandako zerbitzuei erantzunez, jaioterrian finkatzeko baimena eman zion (1839). 1851ko gerra zibilaren ostean, Manuel eta Francisco Bilbao Barquín semeekin batera joan zen Perun erbesteratzera. Geroago Buenos Airesen kokatuko zen eta han hil zen iktus baten ondorioz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6097062
# Gartxot, konkista aitzineko konkista

Gartxot, konkista aitzineko konkista 2011. urtean Juanjo Elordik eta Asisko Urmenetak eginiko animaziozko filma da. Urmenetaren izen bereko komikian oinarrituta, era berean, komikia Arturo Kanpionek 1917an idatzitako Gartxot, Itzaltzuko bardoa liburuan oinarrituta zegoen.
Filmean zehar entzun daitekeen musika Benito Lertxundi abeslariarena da.

## Sinopsia

* Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Gartxot Itzaltzuko bardoa da. Orreagako abade berriak gogokoa ez duenez, deserriratu eta haren seme Mikelot bahituko du. Latinez kantatuko duen fraidea bilakatu nahi du abadeak Mikelot.

## Ahots-aktoreak

* Lüxi Agergarai: Mikelot
* Xan Lui Bidabe: Frai Martin
* Kristiane Etxaluz: Oxanda
* Maika Etxekopar: Xune
* Mixel Etxekopar: Gartxot
* Jose Angel Irigarai: Merioa
* Maritxu Kastillon: Aulli
* Benito Lertxundi: Alfontso I.a Borrokalaria, Iruñeko eta Aragoiko errege
* Ttitika Rekalt: Fanix
* Olatz Zugasti: Narratzailea

## Hizkuntza

Filmean Itzaltzun XII. mendean hitz egin zitekeen euskalkiaren kutsua zuen hizkera bat erabili zuten. Komikian, zaraitzuera erabili zuen Urmenetak baina filmerako euskalki sorberri bat asmatu zuten: oraingo denboretatik, ekialdeko bortuetako dialekto bat "asmatu" zuten. Aktore gehienak zuberotarrak izanik, askatasuna eman zieten testuak irakurtzerakoan. Hala ere, arau zorrotz batzuk jarri zituzten: ü kendu, r hegoaldean bezala markatu eta h ahoskatu. Ibar horietako honki Zuberoan bizirik dagoena mantendu zuten, baina j esaterakoan Zuberoako ahoskera hobetsi zuten bertako x-ren gainetik.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20150204193747/http://gartxotfilma.com/index.php/parte-hartzaileak/aktoreak
* ↑ Tubia, Iker. (2018-03-16). «Atmosfera sortzeko hitzak» Berria CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* https://web.archive.org/web/20111218204023/http://www.gartxotfilma.com/
* Webgunea imdb.com (Ingelesez)
* Datuak: Q16517336
# Ranulfo I.a Poitierskoa

Ranulfo I.a Poitierskoa, baita Rannoux eta Ramnulf ere, (820– 866) Poitiersko konde (835–866) eta Akitaniako dukea (852–866) izan zen.

## Biografia

Adituek gutxi dakite bere bizitzari buruz. Bere aita Gerardo izan zen, Auverniako kondea. Bikingoen aurkako Brissartheko guduan hil omen zen. Ranulfo II.a Poitierskoa semea eta oinordekoa zuen.
* Datuak: Q1353431
# Katamita

Antzinako Grezian eta Erroman katamita (latinez: catamītus gizonezko heldu baten sexu bikotea den mutil nerabeari ematen zitzaion izena da, maiz harreman pederasta baten barruan. Latinez erabiltzen zenean, afektuzko termino bat zen gaztearentzat, baina irain bat gizonezko heldu bati buruz esaten bazen. Hitza Catamitus terminotik dator, Ganimedes greziar terminoaren latinezko baliokidea. Ganimedes Zeusek bahitutako Troiako gazte ederra zen, bere bikotea eta kopa-eramalea izan zedin.
Gaur egungo erabileran, katamita bat gizonezko heldu baten uzki-sexua jasotzen duen mutil bati egiten dio erreferentzia.

## Erreferentziak

* ↑ Williams, Craig A.. (2010). Roman homosexuality. Oxford University Press ISBN 978-0-19-974201-1. PMC 536309545. (Noiz kontsultatua: 2023-04-15).
* ↑ Blanshard, Alastair. (2010). Sex : vice and love from antiquity to modernity. ISBN 978-1-4051-2291-7. PMC 476361351. (Noiz kontsultatua: 2023-04-15).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3236725
# Carabinieri

    Artikulu hau italiar poliziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Karabineroak».
Carabinieri Italiako jendarmeria da; halaber, polizia militar gisa lan egiten du.

## Erabiltzen dituzten tresnak
### Armak

* Pistola: Beretta 92
* Metraileta: Mod.PM 12 S2
* Eraso-fusila: Beretta AR70/90
* Metraileta arina: FN Minimi
* Fusila: Franchi SPAS-15
* Tiratzailea: Mauser SP66
* Frankotiratzaile fusila: Accuracy International AWP

### Motorrak

* Moto Guzzi California Courassier
* BMW

## Kanpo estekak

* Datuak: Q54852
* Multimedia: Arma dei Carabinieri / Q54852
# Ronaldo de Assis Moreira

Ronaldo de Assis Moreira (Porto Alegre, Brasil,1980ko martxoaren 21), brasildar futbol jokalari ohia da, Ronaldinho edo Ronaldinho Gaúcho (Rio Grande do Sul Brasilgo estatukoa dela eta) goitizenak ere badituena. Ronaldinho (portugesez, Ronaldotxo) izena eman zioten Ronaldo futbolari brasildarrarengandik bereizi ahal izateko. Erdilari edo aurrelari gisa jokatzen zuen.
Futbolzale askoren ustez, Ronaldinho izan zen bere garaiko futbol jokalari hoberena, nahiz eta berak halako tituluak arbuiatu. Nolanahi ere, FIFAren The Best saria bitan eta Urrezko Baloia behin irabazi ditu. Mundu mailan futbolaren historiako jokalari eta talentu handienetako bat izan zen, askoren esanetan. Zelaian, bere kalitate, teknika eta trebetasun paregabeagatik nabarmentzen zen; baloia maisuki tratatzen zuen eta bere dribbling-a da ezagun egin zuena, bere paseen eta falta-jaurtiketen doitasunaz gain. Bere bertuteetako bat, jokaldiak inprobisatzea zen, bere egin zituen hamaika bat trikimailu: «elastikoa», «baselina» edo «kapela», «autopasea», «bizikleta», «cola de vaca» edo «espaldinha», besteak beste.

## Kirol ibilbidea

* Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense (1997-2001)
* Paris Saint Germain (2001-2003)
* FC Barcelona (2003-2008)
* AC Milan (2008-)

## Palmaresa
### Taldean

* Espainiako Liga: 2004-05 eta 2005-06 FC Barcelonarekin.
* Espainiako Superkopa: 2005-06 FC Barcelonarekin.
* Champions League: 2005-06 FC Barcelonarekin

### Nazioartekoak

* 17 urtez azpiko Munduko Txapelketa 1996-97.
* Amerika Kopa: 1998-99 eta 2004-05.
* Munduko txapelketa: 2002.
* Konfederazioen Kopa: 2004-05.

### Bakarrik

* FIFAko Urteko Munduko Futbolariaren Saria: 2004 eta 2005.
* Urrezko Baloia: 2005.

## Ikus, gainera

* FIFA 100

## Kanpo estekak

* Ronaldinho
* Ronaldinho Tribute
* La web de los fans de Ronaldinho
* Photos and Videos Ronaldinho
* Datuak: Q39444
* Multimedia: Ronaldinho Gaúcho / Q39444
# Ea-nasirren taulatxoa

Ea-nasirren buztinezko taulatxoa Kristo aurreko 1750 urte inguruan datatua dagoen, Lehen Babiloniar Dinastiaren Inperioan, Mesopotamian aurkitutako pieza arkeologikoa da. Dirudienez ezagutzen den lehen erreklamazio idatzia da. Aurkikuntza Leonard Woolleyk egin zuen, Ea-nasirren izan zen etxean indusketa batean. British Museumen erakusten da gaur egun.

## Ezaugarriak

11,6 zmko altuera, 5 zmko zabalera eta 2,6 zmko lodiera du. Idazkera kuneiformearekin grabatuta dago.

## Edukia

Nanni izeneko gizon baten kexa jasotzen du taulatxoak. Nanninek kobrearekin negoziatzen zuen Ur hiriko merkataria zen Ea-nasirreri idatzi zion bere protesta azaltzeko. Ea-nasirrek Dilmun hirian negoziatzen zuen. Nanniren protesta bikoitza zen, lingoteen kalitate eskasagatik, batetik, eta bere mezulariari eman zitzaion tratu txarragatik bestetik.

## Beste taulatxoak

Beste taulatxo batzuk aurkitu dira Ea-nasirren etxebizitza zela uste duten aztarnategian. Horien artean, Arbituram izeneko gizonaren gutuna non oraindik kobrea jaso ez zuela salatu zuen; beste batek kobre txarra jasotzeaz nekatuta zegoela zioen.

## Erreferentziak

* ↑ British Museum.
* ↑ Noriega Hernández, Javier, ABC egunkarian.
* ↑ Killgrove, Kristina. "Meet The Worst Businessman Of The 18th Century BC". Forbes.

## Kanpo estekak

* Taulatxoaren irudiak.
* (Ingelesez):M. Rice The Archaeology of the Arabian Gulf, 276 or.
* Datuak: Q21585351
* Multimedia: Complaint tablet to Ea-nāṣir / Q21585351
# Ampulloclitocybe clavipes

Ampulloclitocybe clavipes Hygrophoraceae familiako onddo bat da. Berez jangarria bada ere, ez da interes gastronomikoduna, eta arazoak sor daitezke alkoholarekin batera hartuz gero.

## Sinonimoak

Clitocybe clavipes

## Deskribapena

Kapela: Eskuarki 5 cm inguruko diametrokoa, laua edo ganbil samarra, batzuetan kamuts-titiduna, kolore aldakorrekoa gris tonu desberdinen barruan, ertzerantz zurbila, gardentasunagatik ildaskatu samarra. Kapelaren azala leuna edo zetadun samarra.
Orriak: Krema kolorekoak, batzuetan isla horixkak izan ohi dituztenak, oso dekurrenteak eta nahiko estu.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: Borra formakoa, kapelaren kolorekoa, oinarri kotoitsu eta zurixkarekin.
Haragia: Zuria, biguna, harroa, trinkotasun gutxikoa, kapelaren erdian laster desagertzen den punturaino, hutsune hori utziz.
Etimologia: Clavipes epitetoa latinetik dator, oina borra itxuran esan nahi duen “clavipes” hitzetik. Oinaren formagatik.

## Jangarritasuna

Interes gastronomikorik gabea. Trinkotasun gutxiko haragia du.

### Nahasketa arriskua

Erraz identifika daitekeen taxoia, esperientziarik gabeko zaletuak Clitocybe nebularis-ekin nahas lezake, baina honek tamaina handiagoa eta usain bereizgarria du. Oinaren forma dela eta, Infundibulicybe geotropa-rekin ere nahas liteke, baina Ampulloclitocybe clavipes baino sei aldiz handiagoa izan daiteke.

## Sasoia eta lekua

Udan eta udazkenean. Talde txikitan edo isolatua hazten da, bai koniferoetan bai hostozabalen basoetan. Iberiar penintsulako iparraldean ohikoa.

### Banaketa eremua
## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Calvo Pérez Javi. (2006). El mundo de las setas. Asociacion Micológica Fungipedia.
* ↑ (Gaztelaniaz) Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q54356860
* Multimedia: Ampulloclitocybe clavipes / Q54356860
* Espezieak: Ampulloclitocybe clavipes
# Te-etxe

Te-etxeak, baita ere japonierazko chashitsu (茶室), dekorazio soileko lokalak dira non lasai-lasai tea hartzen baita. Haren funtzioa aztertzen den kulturaren araberakoa da; kultura batzuek te-etxe ugari dituzte.

## Jatorria

Te-etxeek Ekialdeko praktika batean dute haien jatorria, zehazki tearen zeremonia izenarekin ezagutzen den japoniar ohitura batean (Cha-no-yu). XIII. mendean sortu zen tradizio hau, samurai japoniarrak te matxa hartzen hasi zirenean, hau da, te beltzaren landaretik ateratzen den te berde mota bat. Te-etxeen jatorria eta historia ezagutzeko, Cha-no-yu edo tearen zeremonia japoniar tradizioa ezagutu behar da.

## Tearen zeremonia

Esan bezala, tearen zeremoniaren oinarriak XIII. mendean samuraiak te matxarekin zaletzen hasi ziren unetik jarri ziren. Horri Zen budismoa gehitu behar zaio, budismoaren japoniar bertsioa.
Zeremonia tea prestatu eta zerbitzatzean datza, baina eguneroko beste edozein jarduerak bezala, modu idorrean egin beharrean, praktika horrek balio handia hartzen du Japonian, non umiltasuna, naturaltasuna, sinpletasuna, moderazioa eta abar agertzen diren.
Tearen zeremoniak, osorik egiten bada (bertsio honetan Cha-ji izena hartzen du), lau orduko iraupena du. Kasu honetan, ez da tea prestatzera mugatzen, baizik eta kaisekia (janari arina), usuxa, te arina eta koitxa (te lodiagoa eta astunagoa) sartzen dira ere bai.
Zeremoniaz arduratzen den pertsonak jakintza tradizional batzuk ezagutu behar ditu, te motei eta horien ekoizpenari buruzko ezagutzak, kimonoa, lore-konponketa, kaligrafia, intsentsua..., bezeroei harrera egokia egiteko.

## Te-etxearen garrantzia

Zeremonia solemne honen testuinguruan uler daiteke chashitsu edo te-etxeen jatorria. Japoniako etxeetako roji motatako lorategietan zeuden etxola txikiak ziren, eta tearen zeremonia egiten zuten bertan.
Txabola material naturalez egina dago, teilatu baxukoak dira, eta horrela, zeremonian parte hartzen dutenek belauniko sartu behar dute, harrotasuna ahaztu eta apaltasunez bustiz. Etxera sartzeko, gonbidatuek oinetakoak erantzi eta tabiak jantzi behar dituzte, galtzerdi zuri batzuk.
Te-etxeak lore naturalez apainduta egoten dira, eta horiek urtaroaren arabera aldatzen dira. Horiez gain, harrera-gela horman zintzilik dagoen txabana batez apainduta egoten da; kaligrafia edo pintura bat izan daiteke.

## Te-etxeak munduan

Japoniarrekin batera ohitura mundu osoan zabaldu da. Dena dela, ez dira Japoniako bezalakoak. Gaur egun Hispanoamerikan zein Txinan aurki daitezke. Herrialde bakoitzak bere ezaugarri propioak eman dizkie etxe horiei.

## Erreferentziak

* ↑ https://miviaje.com/la-importancia-de-la-casa-de-te-japonesa/
* ↑ https://www.archdaily.mx/mx/962129/casas-de-te-reinterpretaciones-del-espacio-tradicional
* ↑ https://www.tebebo.com/casa-te-japonesa/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1072166
* Multimedia: Tea houses / Q1072166
# Lactobacillus delbrueckii

Lactobacillus delbrueckii subspecies bulgaricus (Lactobacillus bulgaricus, 1984 arte) jogurta egiteko erabiltzen den laktobakterioetako bat da. Bakterio mota hori beste elikagai hartzitu batzuetan aurki daiteke, hala nola gaztan. Stamen Grigorov bulgariar doktoreak identifikatu zuen lehenbizikoz 1905ean, eta horregatik deitu zioten gerora Lactobacillus bulgaricus.

## Propietateak

Bakterio hori gutxi erabili da elikagaien industrian, elikagaien industria-prozesuetako tenperatura altu samarretan (25º - 35º) eragiteko gaitasun txikia duelako eta L. delbrueckiiren anduiak bizirik mantentzea zaila delako. Morfologikoki, hodi gram-positiboa da, eta luzea eta haritsua izan daiteke. Gainera, ez du mugikortasunik eta ez du esporarik sortzen. Nutrizio-eskakizun konplexuak ditu, besteak beste, edozein azukre hartzitzeko ezintasuna, laktosa izan ezik. Azidofilotzat edo azidofilotzat hartzen da, pH nahiko baxua behar duelako (5.4-4.6 inguru) hazkunde optimorako.
Bakterioak laktosa azido laktikora hartzitzen du, eta horrek hobeto gordetzen du elikagaia. Esnekiei dagokienez, laktosarekiko intolerantzia duten pertsonak toleranteagoak dira.

## Erreferentziak

* ↑ Richard Kenneth Robinson, A. Y. Tamime, (1991), "Feta and Related Cheeses", Springer, ISBN 0-7476-0077-5
* ↑ Grigoroff, Stamen, (1905), "Étude sur une lait fermenté comestible. Le “Kissélo mléko” de Bulgarie". Revue Médicale de la Suisse Romande. Genéve. Georg&G., Libraires-Éditeurs. Librairie de L’Université
* ↑ Keith H. Steinkraus, (2001), "Industrialization of Indigenous Fermented Foods", CRC, ISBN 0-8247-4784-4

## Ikus, gainera

* Jogurt
* Streptococcus thermophilus
* L. casei
* Bifidobacterium bifidus

## Kanpo estekak

* Culture Evolves jogurta
* Datuak: Q3246083
* Espezieak: Lactobacillus delbrueckii
# Bakteriofago

Bakteriofagoak edo fagoak (labur esanda) bakterioak soilik kutsatzen dituzten birusak dira. 1915. urtean lehen aldiz aipatuak, egun ehunka fago ezagutzen dira. Ikerketa genetikoan funtsezko zeregina burutu dute, bakterioengan geneak klonatzeko oso erabiliak izan baitira.

## Egitura

Bakteriofagoek egitura konplexua dute, gainontzeko birusekin alderatuta. Gehienetan bi zati bereizten dira: burua eta isatsa.
Bakterioefagoen burua ikosaedrikoa da, hots, prisma hexagonal baten itxura du. Buru horren barnean azido nukleikoa pilatzen da, oso bildua. Azido nukleikoa DNA izan ohi da.
Isatsa helikoidala da eta muturrean oinaldeko plaka du; plaka honetatik luzakin batzuk ateratzen dira, hankatxoen modura, bakterioei atxikitzeko balio dutenak.

## Erreplikazioa

Bakteriofagoek bi harreman mota izan dezakete bakterioekin:
* harreman lisogenikoa: fagoaren DNA bakterioaren kromosoman integratzen da, profago moduan. Genoma birikoa belaunaldiz belaunaldi transmititzen da bakterioengan, une jakin batean berraktibatu arte. Hori gertatzen denean, profagoak bakterioaren genoma uzten du eta birus berriak sortzeari ekiten dio, bakterioaren lisia eraginez.
* harreman litikoa: fagoaren DNAk hasieratik bakterioaren genoma erabiltzen du birus berriak sortzeko. Hauek sortu ondoren bakterioaren suntsiketa edo lisia gertatzen da, birus berriak kanpora ateratzen direlarik.

## Bakteriofagoak eta bakterioen genetika

Bakteriofagoek bakterioen arteko trukaketa genetikoa errazten dute transdukzioaren bitartez. Bakterio bat infektatzerakoan fagoak DNA zatiak harrapatzen ditu, beste bakterio batera pasatuko direnak bigarren hori infektatzen duenean.
Bestalde, ziklo lisogenikoa burutzerakoan zenbait fago lisogenikok ezaugarri genetiko berriak ematen dizkio bakterioari, eraldaketa lisogeniko deitutakoaren bitartez.
Azkenik, biologia molekularrean fagoak bektore gisa erabiltzen dira laborategian DNA zatiak bakterioengan sartzeko.

## Erabilera terapeutikoa

Bakterioak suntsitzen dituztenez, aspalditik proposatu zen bakteriofagoen erabilera tresna terapeutiko gisa. Bakterio askok antibiotikoekiko erresistentzia handia garatu dute, eta fagoen bidezko terapiak ate berria ireki du infekzioen tratamenduan, infekzio kronikoen kasuetan batik bat. Hainbat herrialdetan (Errusian, batez ere) bakteriofagoen erabilera terapeutikoa aspalditik dago abian.

## Erreferentziak

* ↑ Arponen, Sari: Es la microbiota, idiota. Ed. Alienta (2020), 288-289 orr. ISBN: 978-84-1344-068-2

## Kanpo estekak

* Datuak: Q165028
* Multimedia: Bacteriophages / Q165028
# Fago (argipena)

Fago hitzak honako esanahiak ditu:
* Fago udalerria, Huescako probintzian (Aragoi, Espainia)
* Fago (edo Bakteriofago) bakterioak infektatzen dituen birusa

## Ikus, gainera

* Pago
# Ruský Hrabovec

Ruský Hrabovec Eslovakiako udalerri bat da, Sobranceko barrutian kokatuta. 16,82 km²ko azalera du eta 311 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1567. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q970225
* Multimedia: Ruský Hrabovec / Q970225
# Jacinto Otxoa

Jacinto Otxoa Martikorena (Uxue, Nafarroa Garaia, 1917ko urtarrilaren 10a - Iruñea, 1999ko urriaren 9a) militante komunista nafarra izan zen.
Kartzela frankistetan urte gehien egondako presoa izan zen: 26 urte eta 10 hilabete. Bi aldiz egin zuen ihes, eta beti itzuli zen faxismoaren kontrako borroka politikora eta gerrillara. Bi heriotza zigor ezarri zizkioten, eta horien ordez kondena luzeak bete zituen. 1963 urtean Joan XXIII.a aita santuaren heriotza zela eta indultatu, eta 1964 urtean askatu zuten.
Demokraziaren, berdintasun sozialaren eta herrien burujabetzaren aldeko ikur izan zen.

## Omenaldiak

1992an, Nafarroako CCOO sindikatuaren V. Biltzarrean, omenaldia eskaini zitzaien Jacinto Otxoari eta Dora Serranori.
2013ko ekainean, José Luis Díaz Monreal idazleak Jacinto Ochoa, la prisión más larga, liburua aurketu zuen, Ahaztuak 1936-1977 elkartearen eskutik.
2014ko maiatzean, Uxueko bere jaiotetxean plaka bat jarri zen eta omenaldia egin zitzaion.

## Erreferentziak

* ↑ «Jacinto Ochoa Marticorena» www.ehk.eus (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) 197/2006 – Rebelion. (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
* ↑ Díaz Monreal, José Luis. (2013). Jacinto Ochoa : la prisión más larga. (1a edición. argitaraldia) ISBN 978-84-616-4730-9. PMC 878225248. (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Gerinda Bai» gerindabai.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
* ↑ Burgui, Mikel. (2014-05-11). «UXUE, UJUÉ ATALAYA DE NAVARRA.: Ujué recordó a su paisano Jacinto Ochoa.» UXUE, UJUÉ ATALAYA DE NAVARRA. (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q117758885
# Hildegarda (Luis Errukitsuaren alaba)

Hildegarda, 803 urte inguruan jaioa, Luis I.a Errukitsua enperadore Karolingioaren eta Ermengarda Hesbayakoaren alaba izan zen.
Gerardo Auverniakoarekin ezkondu zen eta Laongo San Jon abadiako abadesa bihurtu zen 841eko urriaren ondoren, 860ko abuztuaren 23an hil zen arte.

## Erreferentziak

* ↑ «Hildegarde d'Occident» www.pagedhistoire.com (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4953965