# Hafez

Hafis-e Shirazí (persieraz: حافظ شیرازی‎) edo, besterik gabe, Hafis , izen osoa Khwaja Shams-ud-Din Muhammad Hafez-e Shirazi (persieraz: خواجه شمس‌‌الدین محمد حافظ شیرازی‎; Xiraz, 1325/26 – Xiraz, 1389/90), persiar olerkari lirikoa izan zen. Hafez izengoitiak (persieraz: حافظ‎, Ḥāfeẓ,) «Korana buruz dakiena» esan nahi du. Mistiko sufia izan zen, eta, batzuetan, gorteko poeta ere.
Beti egon dira misteriozko aire bat eta kondairakHafezen bizitzaren inguruan, agian, oso xehetasun gutxi ezagutu direlako. Gai bakotar eta mistikoko konposizioengatik nabarmendu zen, aginteko boterearen ortodoxiarekin sarritan arazoak eragin zizkiotenak. Haren bizitza eta poemak izan dira analisi, iruzkin eta interpretazio askoren xede. Eragin handiena izan du XIV. mendearen ondorengo persiar poesian. Haren hilobiak jatorri ezberdineko erromesak jasotzen ditu.

## Asteroidea

12610 Hãfez asteroidea, 1960an aurkitua, bere omenez bataiatu zuten.

## Ezkontza

Diotenez, Hafez maitemindu, eta, azkenean, Shâj-e Nabât (azukre kanaberaren adarra) deitzen zion neska batekin ezkondu zen. Baliteke seme-alabak izatea, baina, hori guztia beti bere poemetan oinarritutako espekulazioen eremuaren barruan gelditzen da.

## Bizitza

Hafiz jaio baino lehentxeago, bere aitak, merkataria, Xirazera aldatu zen familiaren bizilekua, eta laster hil zen, mutikoa, artean, haurra zela. Osaba batek hartu zuen, amarekin batera. Aitaren heriotzak familia oso egoera larrian utzi bazuen ere, Hafez heziketa on bat lortzeko moldatu zen, arabiera eta persiera jarioz maneiatuz eta Korana oso adin goiztiarrean memorizatuz. Saadiren lana ere buruz ikasi zuen, baita Farid ad-Din Attar, Yalal ad-Din Muhammad Rumi eta Nezami Ganjavi idazleen lanak ere.
Kontatzen denez, 21 urterekin, berrogei eguneko, bere gauekin, esna-aldi bat egin zuen 1050ean hildako Baba Kuhi poetaren hilobian, zeinak idatzi baitzuen bere hilobia berrogei egunez eta berrogei gauez zaintzen zuenak pertsona maitatuaren bihotza erdietsiko zuela. Etengabeko jardunaldi horren ondoren, Attar maisu sufia ezagutu zuen, eta bere dizipulua egin zen.
Kopista eta okin ikastun gisa egin zuen lan babesle nabarmenen laguntza lortu baino lehen. Gerora, erlijio ikasketetako irakasle izatera iritsi zen. 30 urte bete baino lehen, Abu Ishaken gorteko poeta egin zen, ospe eta eragin handia lortuz. Mubariz Muzaffarrek Xiraz harrapatu zuen, eta, bere erabakietako bat izan zenHafez unibertsitateko ikasketa koranikoetako irakasle kargutik kentzea. Tiranoaren zapalkuntzaren aurkako protesta eta aldarrikapen poemak garai horretan agertzen dira. Sha Shuyak, diktadorearen semeak, aita preso hartu zuen, etaHafez bere katedrara itzuli zuen. Poetak, bere obran, sufi espiritualtasunaren aldera jo zuen. Gobernariaren konfiantza galdu zuen, eta, ondorioz, bere segurtasunagatik, lekualdatu behar izan zuen 50 urte inguru zituenean, eta erbestea inposatu zion bere buruari, Isfahanen. Haren poemek malenkonia igortzen dute. 52 urterekin, Sha Shuiak berariaz gonbidatuta, erbestea amaitutzat eman, eta Xirazera itzuli zen. Azken urteetako poesiak Jainkoarekin bat egin duen Maisuaren autoritatea dauka.
Gaztetan, teologia, arabiar hizkuntza eta literatura ikasi ondoren, gai horiek eta Koranaren exegesia irakatsi zituen Xirazeko madrasa batean. Bertako gortearen babesa izan zuen, eta, Irango beste printzeek deitu arren, ia ez zen bere sorterritik irten. Gaztetandik idatzi zuen poesia, eta haren lanak (Divan, 1368) erabateko onespena izan zuen. Haren obrak molde askotan taxutu zuen poesia.Gazal (amodiozko poesia) delakoan gailendu zen bereziki, eta islamiar poesiako adibiderik ederrenetakoak eman zituen molde hartan. Ardoari eta edateari eskainitako poemak idatzi zituen, mistizismo sakonekoak eta esoterismoz beterikoak. Mendebaldeko adituen ustez,Hafezen poesia persiar literaturaren gailurra da, ekialdean hain estimu handirik lortu ez badu ere.

## Sormena

Iran ezaguna izan da denbora luzez bere literaturagatik. Hafez jaio aurretik, unibertsalki, ospetsuak ziren Rudaki, Ferdowsi, Nasir Khusraw, Omar Khayam, Nizami, Rumi, Amir Khusraw Dihlawi, Saadi eta beste batzuk izan ziren.
Hafezekin maila altuagoa lortu zuen Persiako literaturak. Izan ere, Hafezek ezin zuen bere aurreko talentudunenganako lotura alde batera utzi. ikertzaileek Saadi, Salman Savaji eta Khwaju Kermaniren eragina sumatu dute Hafezen poesian. Hafezen pentsamendu filosofikoaren ildoa Omar Khayamek edo Rumik markatutako bidea da, noski, nortasun sakoneko ezberdintasunekin. Hafezek, zalantzarik gabe, persiar ondare literario gehiena ezagutzen zuen. Bestetik, dokumentatuta dago (Taxkenteko Ekialdeko Ikasketen Institutuko liburutegian dago) Amir Khusraw Dihlawiren Khamsa eskuizkribuan, bost masnaviko pasarte bat, eta horietatik hiru Hafezek transkribatu zituen, zuzenean.
Hafezen ahapaldi gustukoena gazala zen.​ Poema ugariren egile gisa deskribatu zuen. Hafidh baino lau mende lehenago jaioak, Rudakiren jakinduria eta Saadiren talentu txukuna Hafezen lanetan gailentzen dira.
| « | Neskatxa, kopa bat eta jar iezadazu ezpainetan, oi, ardoaren eramaile ederra. Maitasunaren bidea erraza zirudien, hasieran, baina gero ez zen erraza izan Bere lurrinarekin, goizeko brisak eztitzen ditu sarraila ederrak Haren ile kizkur ilunek zentzurik gabe uzten dituzte bihotzak Nola goza dezaket festaz, nire maitearen etxera Elizako kanpaiek erromesaldira deitzen badigute. Zure ardo-kolore trajedunarekin, antzinako magoen trikimailu bikaina Bidaide honen aholkuaz fidatu, bideaz eta bideez asko baitaki. Gauerdiko iluntasuna, olatu beldurgarriak eta zurrunbilo ekaiztsua Gutaz jakin dezakete, aterpe portuak hutsik ote dauden. Maitasunaren bideari jarraitu nion, eta ospe txarrak asaldatu egiten nau Nola jarraituko du sekretu gorde bat izaten, mingain orotatik tantaka ari bada? Haren presentziaren bila bazabiltzan, orduan, zergatik ezkutatzen zara zeure baitan? Ezagutzen duzun Bakarrari izan leial, alegiazko bidaiak alboratu itzazu. | » |
Gazalen egituraren ezaugarriek eragina dute haien pertzepzioan. Oro har, gazala bospasei binakakok (beits) osatzen dute. Garrantzitsua da binakako bakoitzak pentsamendu oso bat adieraztea, eta, askotan, ez dute lotura zuzenik gainerako «beit»ekin. Horrek markatzen du ekialdeko bertsoaren eta Europako estilo klasikoko bertsoaren arteko kontrastea, non bertsoa egile beraren pentsamenduak irmoki lotzen duen eta logikoki lotzen den. Lotura logiko hori ez da beti ikusten gazalen, bereziki mendebaldeko poesiara ohituta dagoen irakurlearentzat. Hala ere, gazalek, batez ere maisuak sortutako gazalek, osotasun suntsiezina osatzen dute. Osotasun hori hauteman eta ulertzeko, sentipenak behar dira, eta irakurlearen buruak, binakakotik binakakora pasatzean, egileak alde batera utzitako komunikazioa berrezarri behar du, «beit»ak lotzen dituen elkarte-katean zehar bidea egin behar baitu, eta kateak egilearen formarekin bat ez etortzeak bertso bakoitza baliotsuago egiten du; irakurlearen bihotzetik gertuago dago. Hori are egiazkoagoa da, maiz gazalen lotura nolabaiteko esperientzia, aldartea, arrazoiaren amaierarainoko sentsazio denboragabea izaten baita. Baina, gazalen muinean, Hafezek eta Omar Khayyamek, adimena eta sentimenduak uztartzen dituzte. Gazala ulertzeko, Hafezen artea ere ulertu behar da, eta sonetoa ere ulertu behar da Petrarcaren edo Shakespeareren sormena sakonago ulertzeko.
Era berean, Hafezen poemen barruko edertasuna atzemateko, sinbolo sufien ezagutza ere garrantzitsua da. Hitz soiletan kodetutako esanahi sekretuak ezagutzean, irakurlea gai da ez bat baizik eta bertso xume batean gauzatutako pare bat esanahi irekitzeko, amaiera mistiko azaleko eta sakonenetik hasita. Irakurlearentzat, interpretazio sinple eta ez-ohikoaren adibide bat izan daiteke Hafezen maitasun-gai arrunt bat. Eta giza begiak emakume batentzat den poetaren maitasun-poemaren errekonozimendua besterik ez badu ikusten ere, sinbolismo sufiarekin ohituta dagoenak ulertzen du sufiak Jainkoa ezagutzeko duen desira dela, hori baita «maitasun» eta «maitale» hitzekin ulertzen dena, Jainkoa bera.
Hafezen sormenaren beste ezaugarri espezifiko bat hitz deskribatzaileen erabileran islatzen da. Ezaugarri negatiboei santu (mufti) deitzen die. Arloteak eta mozkorrak dira bere bihotzarentzat estimatuak. Bitxia da hori, lege islamiarrak alkohola edatea erabat debekatzen baitu. Hafezen poemetan, aldiz, bakanalen gaia nahiko maiz agertzen da. Ez zen gai berria gazaletan, baina beste poetarik ez zuen hainbeste erabili.
Hafezen sorkuntzaren ardatza giza bizitza zuzena da, bere poz eta atsekabe guztietan. Bere lumaren mendean, gauza arruntak edertasuna eta esanahi sakona hartzen dute. Bizitza minez beteta badago, hobeto egin behar dugu edertasuna emateko, zentzuz betetzeko. Plazer sentsualak maiz aipatzeak, dela ardoa edatean edo emakume baten maitasunean, ez du esan nahi Hafezen nahia errealitate itsusiari bizkarra ematea denik, atseginetan ezkutatzeko. Gazal kopuru handi bat agintarien gaiztakeriaz, gerra krimenez eta ergelkeria fanatikoz markatuta daude, eta horrek erakusten du Hafezek ez ziola bizitzaren zailtasunari beldurrik eta bere poztasunerako deia (munduaren ikuspegi baikor baten adierazpena), eta poza gisa ulertzen badugu Jainkoaren ezagutzaren esanahi ezkutua, orduan, mina ez da haserrearen arrazoia, baizik eta Jainkoarengana jo eta bizitza eraikitzeko (bere aginduen arabera) pizgarria.
Hafezen gazalik tragikoenetako bat lagun baten galerari eskainia dago, eta, noski, adiskidetasuna izan zen Hafezen bizitzako baliorik handiena. Baina galerak ezin zuen poetaren izpiritua hautsi, eta, beraz, ez zion bere buruari depresioan erortzen utzi, etsipenari amore eman. Esperientzia tragikoen sakontasuna da, hain zuzen ere, Hafezen kontzientziaren kausa; haren espiritua bizitzako zirkunstantzien gainetik dago beti. Eta tristura ikusten du, ez bizitzari uko egiteko, baizik eta oraindik areago preziatzeko.
Esan daiteke poetaren ideal etikoa rendia dela: alproja, alproja jainkozale, bidelapur, lizun, kirten, ibiltari, errebeldiaz betea edo izpiritu-askatasunaren eskatzaile gisa itzul daitekeena. Hafezek bere burua predikariaren antitesitzat zuen bere burua, maitasunaren, alaitasunaren, musika, ardoa eta rendiaren kontsolatzaile, pulpitutik jaurtitako sermoietatik zuzendutako ohartarazpen ilun eta zorrotzei kontrajarrita.
Ikuspuntu horretatik, Hafezen ezaugarri bereizgarria askatasun nahia da. Bizitzaren konplexutasuna dogma handinahietara murrizteko borondaterik ez izateak, giza izaeraren anbiguotasunaren aurrean atzera egiteko ezetzak, benetako hautapen-askatasuna aurkezten dio irakurleari.
Hafezen munduan gaiztakeria, indarkeria eta krudelkeria asko ikusten da. Mundua berriro berreraikitzeko ametsak behin eta berriz jotzen du haren ahotsean. Amets bat da beti, ez borrokarako deia. Geroago, heroi positibo bezala rendiak bere bidea aurkitzen du Ali-Shir Nava'i eta Abdul Qader Bedil-en bertsoetan.
Hafezen jatorrizko poema oso melodikoa eta abesteko erraza da. Arrazoia ez da hainbeste soinu errepikapenen erabilera, baizik eta irudiak eta transmititutako soinua lotzen dituen harmonia sakona. Esanahiaren aberastasuna eta irakurtzeko erraztasuna dira Zand-ek ematen duen arrazoia: jendeak, askotan, Hafez igarkizunerako erabiltzen du, bere patua iragartzeko.

## Obrak

Haren poemek ardoaren, ehizaren eta maitasunaren plazerak Shirazeko gortean ospatzen dituzte. Maila sakonago batean (aditu batzuen iritziz), baita islatzen dute sufi gisa duen erabateko debozioa Jainkoarekin bat egiteko ere. Era berean, buruzagi erlijioso musulmanen hipokrisia satirizatzen dute.
Hafezen lanak, 1368 inguruan Divan izenburuarekin bilduak (ingelesezko itzulpena The Gift), 500 poema baino gehiago ditu, gazal formakoak gehienak, berak garatu eta ondu zuen persiar forma labur tradizional bat. Poema bakoitzak 15 binakako ditu, oso egituratuak, gai bakar bati buruzkoak. Hizkuntza oso sinplea da, lirikoa eta grinatsua. Iranen zein mendebaldean ezaguna, bere itzulpenei esker, jende xumeenganako maitasuna eta eguneroko bizitzak betierekotasunaren bilaketarekin duen harremana nabarmentzen ditu.
| « | Sarritan, bertso eder batek bihotz atsekabetua arintzen du. | » |
| Hafiz ||
Goethena da hausnarketa-birao hau: «bikain ekialdea, Mediterraneoak zeharkatu zuena.Hafez irakurtzen duenak bakarrik jakingo du Calderonek zenbat idatzi zuen».
Hafezek ez zuen ospe handirik lortu bizirik zegoenean, eta, sarritan, ortodoxoen gaitzespenak jaso zituen, baina, bere ondorengo poeta persiar handiengan, eragina izan zuen, eta persiar kulturako poetarik estimatuena jazo da. Persieraz hitz egiten den etxe batean liburu bat baldin badago, Hafezen Divan izango omen da. Askoz geroago, Hafezen lanak marka utzi zuen mendebaldeko idazleengan, Ralph Waldo Emerson eta Goethengan, esaterako.​ 1771n, bere idatziak ingelesera itzuli zituen William Jonesek.​​
Ez dago bere lanen behin betiko bertsiorik; Divan izenekoaren edizioek 573 eta 994 bertso artean dituzte. Iranen, lan hori herri-asmakizunetarako laguntza gisa erabiltzera ere iritsi da. 1940az geroztik, Iranen, ikertzaileek –Mas'ud Farzad, Qasim Ghani eta beste batzuk– etengabe saiatu dira haren lana baieztatzen eta kopistek eta zentsoreek gerora egindako akatsak ezabatzen. Hala ere, autore batzuek zalantzan jarri dute lan horren fidagarritasuna, eta, Iraj Bashiri Hafezi buruzko espezialistaren hitzetan: «itxaropen gutxi dago hemen (hau da, Iranen) Divana autentifikatzeko».
Hafezi buruzko itzulpenaren historia korapilatsua izan da, eta ingelesezko itzulpen batzuk benetan bikainak izan dira, hein handi batean Hafez famatuago egiten duen egitate figuratiboa nabarmentzen delako: anbiguotasuna. Beraz, testuak zuzen interpretatzeak pertzepzio intuitiboa eskatzen du. Haren edizioen inguruko eztabaida agerian uzten duen gertakaria da, lanaren edizio ingeles batekin gertatu zena: Daniel Ladinskyk egindako poema bilduma batek, The Gift: Poems by Hafez the Great Sufi Masterek (Oparia: Hafez maisu sufi handiaren poemak)​ arrakasta komertzial ona izan zuen, eta, hala ere, eztabaida iturri izan zen. Ladinskik ez du persieraz hitz egiten edo irakurtzen, eta kritikariek, hala nola Murat Nemet-Nejat turkiar poeta, saiogile eta poesia modernoaren itzultzaileak, esan dute haren itzulpenak Ladinskyren asmakizunak direla.
Hafezen poesian islamaren pentsamenduak eragin nabarmena izan arren, indiarrek, kristauek eta beste fededun batzuek asko errespetatzen eta miresten dute. Meher Baba jatorri irandarreko induar jakintsuak, sufismo, hinduismo, zoroastrismo eta mistizismo kristauaren elementuak uztartu zituen, eta Hafezen poesia hil zen egunera arte errezitatu zuen.
Sufi eskoletako poesiak, beste eskola hermetiko batzuekin partekatzen dituzten arrazoiengatik, hizkera metaforikoaren erabilera liberala du ezaugarri, zeinak terminoen benetako esanahia ezkutatzeko balio duen, eta publiko hautatuarentzat da. Alde horretatik, Hafezen poesia ez da salbuespena, eta elementu kodifikatu ugariz blaituta dago, adibidez, esaldi (ardoa, haizea, eskua), objektu eta tresna (kikarak, kanabera, arpak), leku (taberna) eta txori eta lore (arrosa, nartziso, urretxindorra) ugaritan agertzen direnak.
Haren lanaren alderdi interesgarri eta esanguratsu bat da poema bakoitzak bere izena daramala. Batzuetan, Hafezek iritzi bat adierazten du, eta, beste batzuetan, berriz, bertsoaren testuak egilea irakasten du: «Oi Hafez, Konturatzen zarenean ardoa dela zure kezka eta ez kopa, orduan, bi erresumetako errege izango zara».
Hafezek adierazpen indartsua egin zuen lurreko gure existentziaren lilura-izaerari buruz. Mistiko gisa oso figura interesgarria da, eta bere berezko espiritualtasunaren inguruko ezinegona erakusten du.
Haren obra literalki, mistikoki, ala bietara interpretatu behar ote den auzia kezka eta polemika iturri izan da mendebaldeko ikerlarien artean.​ Alde batetik, lehen ikerlarietako batzuek, William Jonesek adibidez, poeta konbentzional gisa ikusi zuten, Petrarcaren antzeko poeta europar amodiozkoa. Beste batzuek, hala nola Wilberforce Clarkek, didaktikaren poeta huts gisa ikusi zuten, Rumiren estasizko mistizismoa, erudizio modernoak arbuiatu duen ikuspuntua.
Persiar literaturaren historiaren hasieran, nahasmendua sortu zen mistikoek hiztegi poetikoa usurpatu zutelako, uste baitzuten esanezina poesian prosan baino hobeto landu zitekeela. Eduki mistikoa duten poemen konposizioan, hitz eta irudi bakoitza konnotazio mistikoz bururatu zuten, funtsean tradizio bakarrean bat egiten duten mistizismoa eta lirismoa eragiten dituena. Horren ondorioz, ez dago XIV. mendeko poeta pertsiarrik poema liriko bat idatzi ezin zuenik hiztegi poetiko berberak behartutako mistizismoaren ideiarik izan gabe. Poeta batzuk, Ubaid Zakani kasu, tradizio mistiko-liriko bateratu horretatik aldentzen saiatu ziren, satirak idatziz; Hafezek fusioa besarkatu zuen, eta bat egin zuen bararengan. W.M. Thackstonen hitzetan, Hafezek «giza maitasunaren eta maitasun mistiko orekatuaren arteko nahasketa bitxi bat kantatu zuen [...] bata bestetik bereiztea ezinezkoa dena».
Arrazoi horregatik, besteak beste, Hafezen itzulpenaren historia gai konplexua izan da, eta mendebaldeko hizkuntzetara egindako itzulpen batzuk erabateko arrakasta izan dute.
Keinu figuratibo famatuenetako bat (eta itzultzeko zailenetako bat) «\hām» (hitz-joko burutsuak} da. Esaterako, «Gowhar» hitzak (esentzia edo egia eta perla esan nahi izan lezakeenak) bi adierak batera har litzake honelako esaldi batean: «azaleko existentziaren oskoletik kanpo zegoen perla / egia esentziala».
Hafez maiz baliatu zen lirika, mistika eta panegiriko idatziaren arteko bereizketaren gabeziaz, metafora eta irudi landuekin, esanahi posible anitz iradokitzeko erabilera oso intelektualarekin. Hori Hafezen poemetako baten hasierako binakako baten bidez irudika daiteke:
| « | Bart, altzifre adarretik, urretxindorrak kantatzen zuen, Antzinako persiar tonuetan, urtaro espiritualen ikasgaia.​ | » |
Altzifrea maitearen zein benetako presentziaren sinboloa da. Urretxindorrak eta txorien kantuak, giza maitasunagatik, ingurune tradizionala gogorarazten dute. «Urtaro espiritualetako lezioek» kutsu mistikoa ere iradokitzen dute, jakina. (Nahiz eta «espiritual» hitza «berez esanguratsu» gisa ere itzul daitekeen). Beraz, hitzek, aldi berean, esan nahi lezakete printze bat bere jarraitzaile leialak zuzentzen, maitale bat gurari bat ospatzen eta jakinduria espiritualaren harrera.

## Divan Hafez

Divan Hafez Hafezen gainerako poema guztiak biltzen dituen liburua da. Poema horietako gehienak persieraz daude eta Divanaren zatirik erabakigarriena gazalak dira. Divanean, badaude beste formatu poetiko batzuk ere: pieza, oda, masnavi eta laukoteak.
Ez dago frogarik Hafezen poema gehienak galdu zirela agertzen duenik. Horrez gain, Hafez oso famatua izan zen bere bizitzan; Hortaz, gorteko poesia kopuru txikiak adierazten du ez zela poeta emankorra izan.
Hafezen Divana Mohammad Glendamek bildu zuen lehen aldiz, hura hil ondoren. Dena den, baieztatu gabeko txosten batzuek diote Hafezek liburua 770. AHn (1368) argitaratu zuela, hau da, gutxienz, hil baino hogei urte lehenago editatu zela.

## Hafez Persiako musikan

Persiar konpositore askok Hafezen poemetan inspiratutako edo haren poemen gainean sortutako piezak konposatu dituzte. Kantari persiar askok abestu dituzte Hafezen poemak ere, horien artean Mohsen Namjook, zeinak musika konposatu eta ahotsa jarri dien Hafezen hainbat poemari: «Zolf», «Del Miravad», «Nameh» eta beste, eta Hayedeh (Padeshah-y Khooban abestia, Farid Zolanden musikaz); Karol Szymanowski konpositore poloniarrak Hafezen maitasun abestiak ere konposatu du, Hafezen poema batzuen alemanezko itzulpena.

## Hafezen hilobia

Hil eta hogei urtera, hilobi bat eraiki zuten (Hafezieh) Hafezen omenez, Xirazeko Musala lorategietan. Gaur egungo mausoleoa André Godard arkeologo eta arkitekto frantsesak diseinatu zuen 1930aren amaieran. Barruan, alabastrozko hilarriaren gainean, Hafezen bi poema daude grabatuta.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014-9-22 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ https://books.google.cat/books?id=e78VgieJUIQC&pg=PA260#v=onepage&q&f=false
* ↑ (Italieraz) Biografia universale antica e moderna ossia Storia per alfabeto della vita pubblica e privata di tutte le persone che si distinsero per opere, azioni, talenti, virtù e delitti. Opera affatto nuova compilata in Francia da una: 27. presso Gio. Battista Missiaglia 1826 (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ (Ingelesez) «Hafez | Biography, History, Books, & Poems | Britannica» www.britannica.com 2024-06-17 (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ Gran Enciclopedia Catalana (ed.). «Shams al-Dīn Muḥammad Ḥafīẓ». l'Enciclopèdia (Katalanez). Barcelona.
* ↑ (Gaztelaniaz) Hafez de Shiraz. 2023-12-24 (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ «Shams al-Din Hafez Shirazi, The Greatest Poet of Persia» web.archive.org 2006-04-27 (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ «Small-Body Database Lookup» ssd.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ https://historia.nationalgeographic.com.es/a/hafez-poeta-mistico-persia_17129
* ↑ A century of ghazels, or, a hundred odes, selected and tr. from the Diwan of Hafiz [by S. Robinson].. 1875. pp. 66-.
* ↑ Lehen Ghazal-a. Shahriar Shahriari-ren ingelesezko itzulpena. Jatorrizkoa, persieraz, orrialde berean.
* ↑ iranica online
* ↑ rendi - Jainkoari bihotza eskainitako lagun alaiak, baina bizitza aszetikoa behatzen ez dutenak, ardoa edatea eta dibertsioa maite dutenak»
* ↑ «HAFEZ’S POETIC ART».
* ↑ Meena Sharify-Funk; William Rory Dickson; Merin Shobhana Xavier (22 de diciembre de 2017). Contemporary Sufism: Piety, Politics, and Popular Culture. Taylor & Francis. pp. 134-. ISBN 978-1-134-87999-1
* ↑ Hiwa Michaeli (21 de octubre de 2019). Goethe’s Faust and the Divan of Ḥāfiẓ: Body and Soul in Pursuit of Knowledge and Beauty. De Gruyter. pp. 42-. ISBN 978-3-11-066157-6
* ↑ Hillmann, Michael (1971). Rahnema-ye Ketab. p. 13
* ↑ "Hafiz' Shirazi Turk": A Structuralist's Point of View (ingelesez)
* ↑ Ladinsky, Daniel (1999). The Gift: Poems by Hafiz the Great Sufi Master (ingelesez). Penguin Books. (ezabatutako esteka, artxibo honetan eskuragarri).
* ↑ Hafiz (26 de septiembre de 2006). I Heard God Laughing: Poems of Hope and Joy. Penguin Publishing Group. ISBN 978-1-4406-2853-5
* ↑ Kalchuri, Bhau (1986). Meher Prabhu: Lord Meher, The Biography of the Avatar of the Age, Meher Baba. Manifestation, Inc. p. 6712.↑
* ↑ Schroeder, Eric "The Wild Deer Mathnavi" a The Journal of Aesthetics and Art Criticism, Vol. 11, No. 2, Special Issue on Oriental Art and Aesthetics (Dec., 1952), p.118
* ↑ Jones, William (1772) "Prefacio" a Poems, Consisting Chiefly of Translations from the Asiatick Tongues p. iv
* ↑ Davis, Dick: Iranian Studies, Vol. 32, No. 4 (otoño del 1999), p.587
* ↑ Thackston, Wheeler: "A Millennium of Classical Persian Poetry," Ibex Publishers Inc. 1994, p. sale en "Introducción"
* ↑ Davis, Dick: "On Not Translating Hafez" a The New England Review 25:1-2 [2004]: 310-18
* ↑ Thackston, Wheeler: "A Millennium of Classical Persian Poetry," Ibex Publishers Inc. 1994, p.64
* ↑ The Collected Lyrics of Hāfiz of Shīrāz, gazal núm. 254
* ↑ Meisami, Julie Scott (mayo del 1985). "Allegorical Gardens in the Persian Poetic Tradition: Nezami, Rumi, Hafez." International Journal of Middle East Studies 17(2), 229-260
* ↑ (Ingelesez) International Journal of Middle East Studies. 2024-07-06 (Noiz kontsultatua: 2024-07-09).
* ↑ Video:Mohsen Namjoo - Zolf bar bad made.
* ↑ Dominique Auzias; Jean-Paul Labourdette (2019-03-04T00:00:00+01:00). Irán 2019/2020 Petit Futé. Petit Futé. 380.or. ISBN 979-10-331-9904-5.

## Bibliografia

* E.G. Browne. Literary History of Persia. (Four volumes, 2,256 pages, and twenty-five years in the writing). Reprint 1998. ISBN 0-7007-0406-X
* Will Durant, The Reformation. New York: Simon and Schuster, 1957
* Erkinov A. “Manuscripts of the works by classical Persian authors (Hāfiz, Jāmī, Bīdil): Quantitative Analysis of 17th-19th c. Central Asian Copies”. Iran: Questions et connaissances. Actes du IVe Congrès Européen des études iraniennes organisé par la Societas Iranologica Europaea, Paris, 6-10 Setembre 1999. vol. II: Périodes médiévale et moderne. [Cahiers de Studia Iranica. 26], M.Szuppe (ed.). Association pour l'avancement des études iraniennes-Peeters Press. Paris-Leiden, 2002, pp. 213–228.
* Khorramshahi, Bahaʾ-al-Din. (2002). Encyclopædia Iranica. .
* Yarshater, Ehsan. (2002). Hafez I: An Overview. .
* Jan Rypka, History of Iranian Literature. Reidel Publishing Compurtea. 1968 OCLC 460598. ISBN 90-277-0143-1
* Browne, Edward Granville. (1999). A Literary History of Persia (4 liburuki). Routledge ISBN 070070406X..
* Encyclopædia Iranica. .

### Itzulpenak
#### Gaztelaniaz

* Hafiz (1320-1389) 2002: El despertar del amor. Editor SUFI
* Hafez 101 poemas. Ediciones del Oriente y del Mediterráneo. ISBN 84-87198-77-5
* Hafiz (Schemsu al-Din Mohamed) Los Gazales deHafez. Traducció d'E. Fernández Latour. Visor-Libros. ISBN 84-7522-114-9
* Hafiz - Ghazels - M.Arimurtea Editor - copyright 1943- Traducció d'A. Brunet - col·lecció ventana abierta.

#### Ingelesez

* Peter Avery, The Collected Lyrics ofHafez of Shiraz, 603 p. (Archetype, Cambridge, Regne Unit, 2007). ISBN 1-901383-09-1 Traduït de Divān-e Hāfez, Vol. 1, The Lyrics (Ghazals), editat per Parviz Natel-Khanlari (Teheran, Iran, 1362 AH/1983-4).
* Parvin Loloi,Hafez, Master of Persian Poetry: A Critical Bibliography - English Translations Since the Eighteenth Century (2004. I.B. Tauris)
* Hafez. The Green Sea of Heaven: FiftyGazals from the Divan ofHafez. Trad. Elizabeth T. Gray, Jr. White Cloud Press, 1995 ISBN 1-883991-06-4
* Hafez. The Angels Knocking on the Tavern Door: Thirty Poems of Hafez. Trad. Robert Bly i Leonard Lewisohn. HarperCollins, 2008, p. 69. ISBN 978-0-06-113883-6
* Hafiz, Divan-i-Hafiz, traduït per Henry Wiberforce-Clarke, Ibex Publishers, Inc., 2007. ISBN 0-936347-80-5

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)Hafezen poemak ingelesera itzulita.
* Datuak: Q6240
* Multimedia: Hafez / Q6240