OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Londres (Argentina)

Londres, Argentinan, Catamarca probintziako herri turistikoa da, Belén departamenduan dagoena, Ruta Nacional 40 ondoan eta Shincal mendilerroaren oinean, 1.276 m-tan, Quinmivil ibaiaren inguruan.
Espainiarrek sortutako lehen herria izan zen Catamarcan, eta bigarrena gaur egungo Argentinako lurraldean, Santiago del Esteroren ondoren. Probintziako hiriburutik 281 km-ra dago (Aimogasta, Errioxako probintzia).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q930973
* Multimedia: Londres, Catamarca / Q930973
# Burkina Fasoko futbol selekzio nazionala

Burkina Fasoko futbol selekzio nazionala herrialde hartako ordezkaria da. Etxeko partidak Stade du 4-Août zelaian jokatzen ditu, Uagadugu hiriburuan. Volta Garaia izenaz jokatzen hasi zen baina 1984. urtean herrialdeak Burkina Faso izena hartu zuen eta selekzioak ere bai.
Selekzioak Les Étalons (euskaraz: «paradako zaldiak») ezizena jaso du Yennenga printzesa mitikoaren zaldiari erreferentzia eginez.

## Palmaresa
### Munduko Futbol Txapelketa

* Ez du inoiz sailkatzerik lortu.

### Afrikako Nazioen Kopa

* Txapeldun (0)
* Finalista (1): 2013.
* Hirugarrena (1): 2017.

### Mendebaldeko Afrikako Nazioen Kopa

* Laugarren (3): 1984, 1986, 2010

## Ibilbidea

| Urtea | Afrikako Kopa |
| 1957- 1976 | ez zen sailkatu |
| 1978 | 8.a |
| 1980- 1994 | ez zen sailkatu |
| 1996 | 15.a |
| 1998 | 4.a |
| 2000 | 15.a |
| 2002 | 13.a |
| 2004 | 14.a |
| 2006- 2008 | ez zen sailkatu |
| 2010 | 13.a |
| 2012 | 15.a |
| 2013 | 2.a |
| 2015 | 16.a |
| 2017 | 3.a |
| 2019 | ez zen sailkatu |

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Marchais, Julien. (2006-12-09). Burkina Faso. Petit Futé, 102 or. ISBN 2-7469-1601-0..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q44270
* Multimedia: Burkina Faso national football team / Q44270
# SOS

SOS nazioartean gehien erabiltzen den laguntza seinalea da. XX. mendearen hastapenetan erabiltzen hasi zen. 1906ko Berlingo Biltzarrean onartu zen, ordu arte Morse kodean erabili ohi zen CQD seinalea ordezkatu asmoz.
Hiru letrok Morse kodean erraz airera eta igor zitezkeelako hautatu ziren: hiru taupada labur, hiru taupada luze eta hiru taupada labur berriz, ($\cdots ---\cdots$), gainera oso seinale sinplea denez, bidalitakoan galdu edota interferentzien eraginez gaizki ulertua izateko arrisku txikiagoa du. Berez, banatutako hiru hizki ere ez dira (hots, hiru taupada labur - pausaldia - hiru taupada luze - pausaldia - hiru taupada labur), bai ordea etenik ez duen kode jarraia.

### Esanahia

Denborarekin, jendeak seinalea erraz gogora zezan, hainbat esanahi lotu zitzaizkion.
Ingelesez:
* Save Our Souls: Geure arimak salbatu
* Save Our Ship: Geure ontzia salbatu
* Save or Sucumb: Salbatu edo geureak eginen du.

## RMS Titanic

Modu okerrean lehenbiziko aldiz 1912ko apirilaren 14an RMS Titanic ontziaren hondoratzean erabilia izan zela aipatu ohi da, baina aurretik beste hainbat europar ontziek ere erabilia izan zuten.
Halere, Titanic ontziaren istripuak SOS seinalea ospetsu bilakatu eta jendartean bere ezagutzaren hedapenean eragin handia izan zuela, aurreko CQD laguntza seinalea ia osoki ordezkatu zuelarik: Come Quickly Distress (Arin Etorri Larrialdea), literalki Copy Quality Distress (Kalitatezko Kopia Larrialdia).

## Ikus gainera

* CQD
* Mayday
* Morse kodea
* Sorospen seinale

## Kanpo estekak

* Datuak: Q214266
* Multimedia: SOS / Q214266
# Mayday

Mayday (mede ahoskatuta) nazioartean larrialdi egoeretan laguntza eskatzeko erabiltzen den dei-mezua da. 1923an sortu zen, frantsesezko m'aider ("ni lagundu", Venez m'aider –"Ni laguntzera etor zaitezte"– laburtuta) esamoldetik harturik.

## Ikus, gainera

* SOS

## Kanpo estekak

* Datuak: Q283777
# Gizaldeko krisialdi

Gizaldeko krisialdia larrialdiko egoera da, gizaldeko laguntzaren premia masiboak, ohikoagoak baino askoz ere maila aurreratuagoak, aurreikusten direnean sortzen dena: laguntza hori ez bada nahikotasunez, eraginkortasunez eta premiaz eskaintzen, gizaldeko hondamendia ekar lezake.
Errefuxiatuen desplazamenduetatik edo tokian tokiko osasun zerbitzuen aukerak gainditzen dituen egoera baten biktimen kopuru handia in situ zaintzeko beharra dakar, bai gertakariaren magnitudeagatik (baita herrialde garatuetan ere, hala nola, Estatu Batuetako Katrina), bai tokiko egoeraren prekarietateagatik (ohikoa herrialde azpigaratuetan).

## Kausak

* Krisi politikoak izan daitezke (gerra nazioartekoa edo gerra zibila, gutxiengo baten jazarpena). Nabarmentzekoa da krisi humanitarioen kausarik handienak krisi politikoen ondorio direla munduan, eta arazo ekonomikoak nabarmentzeaz gain, gehienetan burokraziaz eta ustelkeriaz betetako gobernuak direla.
* Ingurumenaren krisiak, aurreikusiak izan daitezkeenak (lehorteak, izurriteak edo, oro har, plangintza txarrak gosetea eragin dezakeen uzta txarrak), ez oso aurreikusgarriak (urakanak, montzoiak) edo aurretik sumatu ezin diren gertaerak (lurrikarak, tsunamiak).

## Erreferentziak

* ↑ https://www.fundeu.es/recomendacion/catastrofe-humanitaria/

## Ikus, gainera

* Gizaldeko laguntza
* Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q617059
* Multimedia: Humanitarian crisis / Q617059
# Mossi

Mossi mendebaldeko Afrikako etnia da, Volta ibaiaren arroan bizi dena. Mossi herria Burkina Fasokoa da jatorriz, baina mossi kopuru handi bat inguruko herrialdeetan bizi da, hala nola Benin, Boli Kosta, Ghana, Mali eta Togon. 2022an, Burkina Fasoko biztanleria estimatua hogei milioi biztanletik gorakoa zen, eta horietatik hamaika milioi baino gehiago mossiak ziren. Beste bi milioi mossi bizi dira Boli Kostan.

## Historia

Ahozko tradizioaren arabera, mossiak dagomba printzesa baten, Yennenga, eta mandinga ehiztari baten ezkontzatik datoz. Yennenga printzesa-gerlari bat zen, Naa Gbewaa Dagbon erregearen alaba. Kondairak dioenez, bere erreinua zaldiz esploratzen ari zela, galdu egin zela eta Riale mandinga elefante-ehiztari bakartiak erreskatatu zuela. Ezkondu egin ziren eta seme bat izan zuten, Ouedraogo, mossien aita bilakatuko zena.
Kondaira izan arren, informazio historiko ziurra du: mossiak ashanti talde batekoak dira. Ashantiak ghanatar etnia bat, azpitalde ugariz osatua. Mossiak ere dagomba herriaren ondorengo zuzenak dira.
Mossi erregistroak badaude ere, batez ere ajami idazkeraz idatziak, mossi herriaren historia ahozko tradizioz kontserbatu da hein handi batean. Horregatik, ezinezkoa da jatorriari data zehatzak ematea. Hala ere, historialariek XI. mendean kokatu zuten beren existentziaren hasiera. Zaldiaren nagusitasunari esker, mossiek lurralde zabal bat konkistatzea lortu zuten, inperio oparo bat sortu zuten eta bakea mantendu zuten eskualdean, Mossi Erresumak frantsesek konkistatu zituzten arte. Mossi inperioaren hedapena XIX. mendean gelditu zen frantsesek kolonizazio intentsiboa hasi zutenean.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .
* ↑ (Ingelesez) «Burkina Faso» The World Factbook (Central Intelligence Agency) 2023-03-10.
* ↑ (Ingelesez) Debutify. «The Rise & Fall of The Powerful Mossi Kingdoms» Our Ancestories.
* ↑ (Frantsesez) «Sculptures sur Granit de Laongo» fasotour.fr.
* ↑ (Ingelesez) Mossi states | historical empire, Africa. in: Britannica..
# Diula

Diula (jula) Mande taldeko hizkuntza bat da. Mandinga hizkuntzak elkar ulertzen diren manden hizkuntzek osatzen duten multzoa da. Manden hizkuntzak Afrikako mendebaldeko herrialde askotan hitz egiten dira. Mandinga hizkuntza garrantzitsuenak hauek dira: Bambara (Malin gehien hitz egiten den hizkuntza), Mandinga (Gambian gehien hitz egiten den hizkuntza eta Ginea-Bissaun), Maninka edo Malinke (Ginean asko erabiltzen den hizkuntza), Kasonka (Senegaleko hegoaldean], Mende (Sierra Leonan erabiltzen dana), Jula (Boli Kosta eta Burkina Fason) , Mandingo eta Yakuba Liberian eta azkenez Ligby Ghanan. Honez gain, dialekto asko daude herrialde bakoitzean. Hizkuntza guzti hauetan mintzatzen direnak elkar ulertzeko gai dira.
Diula hitzak, merkataria esan nahi du. Hizkuntza honen zabaltasunen ondorioz, Afrikako mendebaldeko merkataritzarako beharrezko hizkuntza bihurtu da, Hau dela eta, Boli Kostan, Mandinga hizkuntzetan hitz egiten zutenei, diula deitzen zieten, eta diula hitza gelditu da, alde honetako Mandinga hizkuntza honi deitzeko.
Jula eta bambararen arteko ezberdintasunak oso txikiak dira, adibidez julaz plurala egiteko "lu" atzizkia erabiltzen da, bambaran "u", horrela gizonak esateko julaz "txe lu" esaten da , eta bambaraz "txe u". Zenbait ezberdintasun badaude ere, aditzen laguntzaileekin eta eguneroko hitz batzuekin ere bai.
Jula, Maliko hego ekialdean, Burkina Fasoko mendebaldean eta Boli Kostan, ia lurralde guztian erabiltzen da.
Julaz abesten duten Boli Kostako abeslari ezagunak badaude ere, Tiken Jah Fakoly, eta Alpha Blondy aipagarrienak direla.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q32706
* Multimedia: Dyula language / Q32706
# Gurma (hizkuntza)

Gurma edo gourmantxe gurma herriaren ama hizkuntza da. Oti-Volta adarreko hizkuntza hau Burkina Fasotik Togo eta Benin iparralderaino mintzatzen da, baita Niger bezalako leku urrunetan ere. Hizkuntza honetako izen guztiak zortzi klase-motatan sailkatzen dira, aurrizkiez eta atzizkiez singularrean eta pluralean identifikatuta.

## Alfabetoa

Hona hemen gurmazko alfabetoa:
Alfabetoa :
| a | b | c | d | e | f | g | gb | h | i | j | k | kp |
| l | m | n | ŋ | ŋm | ñ | o | p | s | t | u | y |

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .
* ↑ Hartell, Rhonda L.. (1993). Alphabets de Langues Africaines. Dakar: BREDA (UNESCO) et Summer Institute of Linguistics OCLC .29327453.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q35474
# More (hizkuntza)

More edo mossiera Burkina Fasoko lau hizkuntza ofizialetako bat da. Mossiera gur hizkuntzetako Oti-Volta adarreko parte da. Burkina Faso hegoaldean hitz egiten den frafra (farefare) hizkuntzarekin estuki ahaideturik dago, eta baita Ghana iparraldean hitz egiten den dagbani hizkuntzarekin ere.

## Hiztunak

Mossi herriak erabiltzen du, eta gutxi gorabehera bost milioi pertsonek hitz egiten dute Burkina Fason. Horrez gain, Malin eta Togon 60.000 pertsonek hitz egiten dute.

## Alfabetoa

Burkina Fason erabiltzen den morezko alfabetoa alfabeto latinotik eratorria da.
Morezko alfabetoa :
| A | ʼ | B | D | E | Ɛ | F | G | H | İ | Ɩ | K | L | M | N | O | P | R | S | T | U | Ʋ | V | W | Y | Z |
| a | ʼ | b | d | e | ɛ | f | g | h | i | ɩ | k | l | m | n | o | p | r | s | t | u | ʋ | v | w | y | z |
| Transkripzio fonetikoa ||||||||||||||||||||||||||
| ä | ʔ | b | d | e | ɛ | f | ɡ | h | i | ɪ | k | l | m | n | o | p | r | s | t | u | ʊ | v | w | j | z |

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q36096
* Multimedia: Mossi language / Q36096
# Mande hizkuntzak

    Artikulu hau hizkuntza familiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mande».
Mande hizkuntzak Afrikako mendebaldean Mande herriek hitz egiten duten hizkuntza multzoa dira. Mandinkera, Soninkera, Bambara, Dioula, Kagoro, Bozo, Mende, Yacouba, Vai eta Ligbi dira hizkuntzarik garrantzitsuenak.

## Zabalkundea

Mande hizkuntzak honako herrialdetan mintzo dira:
* Benin
* Boli Kosta
* Burkina Faso
* Ginea
* Ginea Bissau
* Liberia
* Mali
* Mauritania
* Nigeria
* Sierra Leona

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33681
# Mande

Mande izan daiteke:
* Mande herriak, mendebaldeko Afrika etniak
* Mande hizkuntzak, Niger-Kongo hizkuntzetako adarra
* Mande, Bosnia-Herzegovinako ibaia
* Mandé, Maliko hiria

## Abizena

* Hendrik Mande (?-1431), herbehereetar idazlea
* Jerold Mande (1954-), estatubatuar nutrizionista.
# Fula

    Artikulu hau hizkuntzari buruzkoa da; herria gaitzat duena beste hau da: «Fula (etnia)»
Fula, fulaera edo pulaar Mendebaldeko Afrikako hizkuntza taldea da, lau dialekto mota nagusitan banatzen dena. Fula herriek hitz egiten dute.

## Dialektoak

* Eki-erdialdekoak:
** Niger
** Nigeria
* Ekialdekoak:
** Adamawa: Kamerun eta Txad.
** Bagirmi: Txad eta Afrika Erdiko Errepublika.
* Mendebal-erdialdekoak:
** Maasina: Mali eta Ghana.
** Borgu: Benin, Togo eta Nigeria.
** Pular: Ginea, Mali, Senegal eta Sierra Leona.
* Mendebaldekoak edo Pulaar: Mauritania, Senegal eta Ganbia.

## Erreferentziak

* ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-12-19).
* ↑ Berria. Estilo Liburua. .: fulaera, fulani, peul, pulaar eta fulfulde izenak ere hartzen ditu, baina BERRIAk fula erabiliko du

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Pulaagu.com
* Datuak: Q33454
* Multimedia: Fula language / Q33454
# Abon

Abon hizkuntza Niger-Kongo hizkuntza bat da. Nigeria ekialdean hitz egiten da, Taraba estatuan, zehazkiago Sardauna tokiko gobernu eremuan. Ia ziurtzat jotzen da Kamerun eta Nigeriaren arteko mugaren bestaldean ere hitz egiten dela.

## Gaur egungo egoera

1.000 hiztun zeuzkan 1973an.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Learn About Taraba State, Nigeria | People, Local Government and Business Opportunities in Taraba» Overview of Nigeria |NgEX (Noiz kontsultatua: 2019-02-18).
* ↑ (Ingelesez) «Abon» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2019-02-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q35121
# Eweera

Eweera (Èʋe edo Èʋegbe èβeɡ͡be ahoskatua) Afrikako hizkuntza bat da, gbe familiakoa, horren barruan hiztun gehien dituena. Hiru milioi pertsona inguruk Ghana, Togo eta Beninen erabiltzen dute, ewe etniako partaideak bereziki. Eskoletan irakaskuntza bide gisa erabiltzen hasi zen 1954ko independentzia ostean.
Hizkuntza horrek literatura aberatsa batzen du, Ferdinand Kwasi Fiawoo, Sam Obianim, S.K. Anika eta abar bezalako autoreekin.

## Historia

XVIII. mendean, lurraldea britainiarren kolonia zelarik, bertako talde etnikoak, asanteak, guanak, guak eta eweak, elkartu egin ziren kontra egiteko. Ghana estatua sortu zuten 1957an, horrela, Afrikako lehen estatu independentea bihurtu zen, Nkrumahren lanari esker. Deskolonizazioa eman ostean, asanteak eta eweak nagusitasun politikoa lortzeko gehien lehiatu ziren.
1979an, Rawlings estatuburu izendatua zuten: ewe etniakoa zenez, haren taldekoak erantzukizun politikoko postu gehienen arduradunak izan ziren.

## Kokapena

Hizkuntza darabiltten hiztunak ewé etniakoak dira. Ghana, Benin eta Togon bizi dira, bereziki Ghanan.

## Gramatika

Hizkuntzak bost tonu nagusi ditu: altua, ertaina, baxua, goranzkoa eta beheranzkoa.
Ez dago genero gramatikalik. Hirugarren pertsonako plural pronominala,wó da, plurala adierazteko erabilia: adibidez, ame ("pertsona"), pluralean amewó ("pertsonak").
Izenordain subjektu edo objektuak hauek dira:
| Singularra | Plurala |
| nye | míawo |
| wò | miawó |
| éyà, yé | wóawo |
Izenordain erakusleak dira: si(a) ("hau") singularrean, siawó pluralean eta á, lá ("bera", "hau"), adibidez atí lá ("zuhaitz hau").
Izenordain galdetzailea kâ/ka ("Zein?") da, eta pluralean kawó.
Esaldien ordenean, SVO hurrenkera darabil, hots, subjektua, aditza eta objektua.

## Dialektoak

Dialekto nagusiak anglo, ayuna, hudu eta kotafoa dira.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. (Noiz kontsultatua: 2019-3-2).
* ↑ , 243. orr.
* 1 2 «Promotora Española de Lingüística» www.proel.org (Noiz kontsultatua: 2019-02-18).
* ↑ «ewe» www.ikuska.com (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).
* ↑ «Promotora Española de Lingüística» www.proel.org (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).
* ↑ «EWE Iniciación al Idioma» www.ikuska.com (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q30005
* Multimedia: Ewe language / Q30005
# Igboera

Igboera (Asụsụ Igbo) igbo herriaren hizkuntza da, batez ere hego-ekialdeko Nigerian bizi dena. Bertan hizkuntza ofiziala bada eta 20 milioi hiztun inguru ditu eskualdean (Nigerian, Kamerunen eta Ekuatore Ginean). Idazteko gehienetan latindar alfabetoa erabiltzen dute, baina Ekpe bezalako elkarte sekretuek nsibidi ideogramak erabiltzen dituzte
1972an pwerri eta umuahia dialektuetan oinarritutako igboera batua sortu zuten, hizkuntzak 20 dialekto izan arren (aro, bonny, ekpeye, enuanị, ika, ikwerre, isuama, izzi, ngwana, ogbah, ohafia, ohuhu, onịchạ, opobo, olụ, owerre eta ukwụànì).

## Erreferentziak

* ↑ 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).
* ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).
* ↑ Nsibidi. in: National Museum of African Art. Smithsonian Institution.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33578
# Izon hizkuntza

Izon (Ịzọn), mendebaldean Ijo, Ijaw edota Uzo ere deitua, Ijaw hizkuntzako hizkuntz nagusia da. Nigeriako Ijaw biztanle gehienek hitz egiten duten hizkuntza da.
Gutxi gorabehera hogeita hamar dialekto ditu, elkarrekiko ulergarritasun osoa dutenak. Dialektoen artean: Gbanran, Epetiama eta Kolokuma dira garrantzitsuenak. Azken honek, hezkuntzarako erabiltzen dute.
2013ko ekainean, Izon Fie liburua eta CDa argitaratu zuten Bayelsa lurraldeko gobernuak ospatu zen zeremonia batean.

## Informazio Orokorra/Historia

Ijo hizkuntzaren hiztunak 1.700.000 dira Nigeria osoan, baina pentsatzen da horietako milioi batek izonez hitz egiten duela. Izon desagertze arriskuan dago %20an, eta jakinda dago Nigeria Delta aldetik sartu zela duela 7000 urte.

## Hizkuntza berreskuratzeko esfortzuak

Bayelsa lurraldeko gobernuak irtenbideak hasi da bilatzen. Izon hizkuntza lurraldeko ikastoletan irakasteko helburua jarri diote hogei irakasle baino gehiagori. Kultura eta Ijwal Nazionaleko Arriskuak neurtzen duen zinegotzia, Dr. Felix Tuodolo, salatzen du lurraldeko familien pasibotasuna, beraien seme alabei Izon hizkuntzarekin hazi ez dietelako.

## Sintaxia

Izon hizkuntzak ez du bereizten pluralean edo singularrean dauden aditzak, eta generoak bereizten ditu, euskarak ez bezala.
Hona hemen adibide batzuk:
| Izon esaldiko adibideak | Euskarazko itzulpena | Ingeleseko itzulpena |
| Kiri ma se ke u sei mini ye. | Beti dago dantzatzen (mutila) | He dances at all times |
| Kiri ma se ke a sei mini ye. | Beti dago dantzatzen (neska) | She dances at all times |
| Kiri ma se ke wo sei mini ye. | Beti gaude dantzatzen | We dance at all times |
| Kiri ma se ke oni sei mini ye. | Beti daude dantzatzen | They dance at all times |

## Hiztegi laburra

| Izon hitzak | Euskarazko itzulpena | Ingeleseko itzulpena |
| abadí ̣ | itsasoa | sea |
| agbaị-áràụ | neskalaguna | girlfriend |
| báka | harrituta | confounded |
| dụlụkpụụ́ | zikina | dirty |
| fịkịmí | persona hila | dead person |
| gbísì | katua | cat |
| ingbekeé | oso handia | unsually big |
| ịngịọrịí ̣ | poztu | to rejoice |
| kọrọngbọọ́ ̀ | argal | thin |
| músu | heze | be damp |
| peuu | ondo eraikita dagoen etxea | well-roofed house |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Izon» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2019-02-18).
* ↑ (Ingelesez) Eribake, Akintayo. (2015-11-03). «Bayelsa moves to save Izon language from extinction» Vanguard News Nigeria (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q35483
# Jorubera

Jorubera (joruberaz èdè Yorùbá, hitzez hitz «joruba hizkuntza») Mendebaldeko Afrikako Niger-Kongo familiako hizkuntza bat da. Joruba etniako jendeek hitz egiten dute, Joruba Herrian bereziki. Nigeria osorako onarpen ofiziala duten hizkuntzetako bat da, jorubak estatu horretako biztanleen % 21 inguru baitira. Mendebalderago, Benin eta Togo estatuetan ere mintzatua da.

## Dialektoak

Joruberaren continuum dialektalean, hainbat dialekto daude. Joruba Herriko Nigeriako aldean, dialekto nagusiak hiru dira:
* Ipar-mendebaldeko jorubera: Abẹokuta, Ibadan, Ọyọ, Ọgun eta Lagos eskualdeak.
* Erdialdeko jorubera: Igbomina, Ifẹ, Ekiti, Iworoko Ekiti, Akurẹ, Ẹfọn, eta Ijẹbu.
* Hegoaldeko jorubera: Okitipupa, Ondo, Ọwọ, Ikare, Sagamu eta Ijẹbuko alde batzuk.

## Eredu batua

Jorubera batua eskoletan irakasten duten eta literaturan eta hedabideetan erabiltzen duten eredu idatzia, batua edo estandarra da. 1850eko hamarkadan sortu zuen Samuel A. Crowther apezpikuak, gramatika bat eta Bibliaren itzulpena egiteaz batera. Nagusiki, Oyo eta Ibadango aldaeretan oinarrituta dago, beste dialekto batzuetatik ere hainbat osagai hartu dituen arren.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren 53. araua (Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)Hiztegia (Yoruba-Ingelesa)
* Datuak: Q34311
* Multimedia: Yoruba language / Q34311
# Luganda

Luganda edo gandera Bantu hizkuntza bat da, Niger-Kongo familiakoa hain zuzen ere. Batez ere Ugandako Buganda herrialde inguruan hitz egiten den hizkuntza baita, Ugandako hego-mendebaldean, Victoria lakuraino eta Kyoga lakuatik, Tanzaniako mugaraino.
4 dialekto desberdin bereizten dira hizkuntza honetan: Kooki (olukooki), Sese (Olusese), Luvuma eta Ludiopa. Lugandaren antzekoak diren beste hizkuntza Bantúak Soga, Nyiole eta Saamia dira.

## Hiztun kopurua

4 milioi hiztun inguru dituzte lehen hizkuntza gisa (Ugandako biztanleriaren %20 inguru). 1.000.000 pertsonek bigarren hizkuntza bezala erabiltzen dute, bigarren hizkuntza erabilia baita, ingelesatik gertu. Ugandako lehen hezkuntzako eskoletan erabiltzen dute, ingelesa ikasten hasten direnen ikasleen artean (hizkuntza ofiziala). Hego-mendebaldeko elizetan ere erabiltzen dute.

## Bilakaera

1947an Baganda Konferentziak Lugandaren ortografiaren normalizazioa hitzartu zuen.
1960. urtera arte Ugandako ekialdeko eskolen hezkuntzako hizkuntza ofiziala izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua: Uganda. .
* ↑ «Luganda: Iniciacion al Idioma» www.ikuska.com (Noiz kontsultatua: 2019-02-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33368
# Gurunsi

Gurunsi edo grunshi mendebaldeko Afrikako etnia da, iparraldeko Ghanan eta hego-erdialdeko Burkina Fason bizi dena.
Gurunsien ahozko tradizioen arabera, Saheletik igarotzen den mendebaldeko Sudanen dute jatorria. Migrazioa noiz gertatu zen ez dakigun arren, uste da gurunsiak 1100. urtean jada bere egungo lurraldean zeudela. XV. mendetik aurrera, iparraldean Mossi Erresumak ezarri zirenean, mossi zaldizkoek gurunsi esklabotzat hartzen zuten, baina gurunsiak ez ziren inoiz erabat azpiratuak izan, eta independente mantendu ziren.

## Talde etnikoak

"Gurunsi" terminoa "meta-termino" moduan erabiltzen dugu oso harreman lasaiak dituzten herriak izendatzeko. Gurunsi gisa sailkatutako talde etnikoek ez dute hizkuntza komun bat partekatzen eta praktika kultural ezberdinak dituzte. Gurunsi etnia handienetako batzuk Frafra, Nabt eta Talensi dira Ghanan, baita Ko, Lyele, Nuna eta Sisaala ere Burkina Fason. Kassena eta Nankani azpitaldeak Ghanan eta Burkina Fason bizi dira.

## Artea eta arkitektura

Kassena herria ezaguna da bere buztinezko etxeengatik, gizonek eraikiak. Emakumeek eredu geometrikoz apaintzen dituzte etxeen kanpoaldeak.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .
* ↑ (Ingelesez) Jeffiries, Pat. (2013-2-7). «From the Home Front: 'Flintstones' architecture; decorated cob homes; architectural jewelry; Roof House» Oregon Live.
# Senufo

Senufo Maliko hegoaldetik eta Burkina Fasoko mendebaldetik Katiolara (Boli Kosta) hedatzen den eremu batean bizi diren hainbat azpitaldek osatutako talde etnolinguistikoa dira. Talde bat, Nafana izenekoa, Ghanako ipar-mendebaldean sortu zen. Zenbatetsitako senufo kopuru osoa 1,5 eta 2,7 milioi artekoa da (iturri desberdinak daude kopuru horretan). Senufoek senufo hizkuntza desberdinak hitz egiten dituzte. Senufoen hiriburua Korhogo da, Boli Kostako iparraldeko oso antzinako herria, XIII. mendekoa. Bere nekazaritza artatxikia, ñamea, kakahuetea eta arroza landatzean oinarritzen da batez ere.
Senufo herria animista da batez ere, musulman batzuekin. Erregionalki, artisautza lanengatik dira ospetsuak, eta horietako askok gai kulturalak eta sinesmen erlijiosoak irudikatzen dituzte.
Mali eta Burkina Fasoko komunitate senufoen balafonari lotutako praktika eta adierazpen kulturalak Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zituen Unescok 2012an. 2012ko abenduaren 6an, Boli Kosta gehitu zitzaion hautagaitza plurinazional horri.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .
* ↑ Richter, Dolores. (1980). «Further considerations of caste in West Africa: The Senufo» Africa (Cambridge University Press) 50 (1): 37–54. doi:10.2307/1158641..
* ↑ (Ingelesez) Pascal James Imperato; Gavin H. Imperato. (2008). Historical Dictionary of Mali. Scarecrow, 266 or. ISBN 978-0-8108-6402-3..
* ↑ (Gaztelaniaz) Unesco. (2012-12-6). Las prácticas y expresiones culturales vinculadas al balafón de las comunidades senufo de Malí, Burkina Faso y Côte d’Ivoire. .