OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Swartkrans

Swartkrans edo Swartkranz historiaurreko kobazulo eta aztarnategi paleoantropologikoa da, Hegoafrikako Gauteng probintzian, Johannesburgeko ipar-mendebaldean, Krugersdorp hiritik gertu dagoena.
Sterkfonteindik gertu kokatua, hominidoen aztarna arkeologiko ugari eta bereziki fosilak eman ditu. Witwatersrandeko Unibertsitateak erosi zuen 1968an. Aztarnategiko sedimentu-biltegi zaharrenen adina 1,8 eta 2 milioi urte artekoa da.
Swartkransen aurkitutako fosilek Telanthropus capensis (gaur egun Homo ergaster delakoarekin parekatua), Paranthropus eta Homo habilis espezieei egotzitako hondakinak biltzen dituzte.
Indusketak Robert Broomek egin zituen hasieran, eta Charles Kimberlin Brainek ondoren. Azken honen lana The hunters or the hunted liburuaren inspirazio iturria izan zen, non lekua hartu zuten hominidoak ez zirela odol egarriz zeuden tximino hiltzaileak, baizik eta felino handien harrapakeriaren biktima izan zirela erakusten zuen.
Sterkfontein, Kromdraai eta Wonder Cave inguruko leku arkeologikoekin, Swartkrans UNESCOren Gizateriaren Ondarearen zerrendan sartu zuten 2000. urtean, «Gizakiaren Seaska» izenarekin.

## Bibliografia

* Brain, C.K. (1970) - « New finds at the Swartkrans Australopithecine site », Nature, vol. 225, n° 5239, pp. 1112-1119.
* Brain, C.K. (1981) - The Hunters or the hunted ? An introduction to African cave taphonomy, Chicago, University of Chicago Press, 365 p.
* Clark, J.D. (1990) - « Les assemblages d'artefacts lithiques de Swartkrans, Transvaal, Afrique du sud », L'Anthropologie, t. 94, pp. 195-210.
* Clark, J.D. (1993) - « Stone artefact assemblages from members 1-3, Swartkrans cave », in: Swartkrans - a cave's chronicle of early man, Brain, C.K., (Éd.), Pretoria, Transvaal Museum Monograph n° 8, chap. 7, pp. 167-194.
* Clarke, R.J., Howell, F.C. et Brain, C.K. (1970) - « More evidence of an advanced Hominid at Swartkrans », Nature, vol. 225, n° 5239, pp. 1219-1222.
* Leakey, M.D. (1970) - « Stone artefacts from Swartkrans », Nature, vol. 225, n° 5239, pp. 1222-1225.
* Robinson, T.D. (1970) - « Two new early Hominid vertebrae from Swartkrans », Nature, vol. 225, n° 5239, pp. 1217-1219.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1887011
* Multimedia: Swartkrans / Q1887011
# Muertos de risa

Muertos de Risa (euskaraz "Barre Algaraka") 1999eko Álex de la Iglesia bilbotar zinema zuzendariaren filma bat da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
"Muertos de Risa" txiste bat dirudien giza drama bat da. Bertako protagonistak Nino eta Bruno dira, frankismoaren amaiera aldea eta gizarte aldaketa ugari eta sakonak jasaten ari den Espainian bizi diren bi umorista arrakastatsuak: telebista, udako abestiak eta joan-etorriko moda aldakorrak. Dena perfektua izan ezin daitekeenez, lasterrera Nino eta Brunok gero eta arrakasta gehiago bereganatzen doazen heinean, elkarren artean gero eta gehiago gorrotatuz joango direla ikusiko dute.

## Aktoreak

* Santiago Segura: Nino
* El Gran Wyoming: Bruno
* Álex Angulo: Julián
* Carla Hidalgo: Laura
* Eduardo Gómez: Tino gajoa
* Jesús Bonilla: Sarjentu estatu kolpatzailea
* María Asquerino: Ninoren ama
* Alfonso Lussón: Berasategi

## Kanpo estekak

* Muertos de Risa filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q3324496
# Cecilia Grierson

Cecilia Grierson (Buenos Aires, 1859ko azaroaren 22a - ibid., 1934ko apirilaren 10a) irakaslea, filantropoa eta Argentinako lehen emakume medikua izan zen. Etorkin eskoziarreko familiaren alaba izan zen, sei anai-arreben artean nagusiena zen. Bere haurtzaroa familiako zelaietan igaro zuen, Uruguain.
Nerabea zenean irakasle gisa haritu izan behar zuen bere familiari laguntzeko; geroago lanbide horretako titulua lortu zuen. Gero bere lagunaren gaixotasuna piztu zuen medikua izateko bokazioa. Emakumea izan arren lanbidea jardutea lortu zuen. Obstetra eta anestesiologoa aritu zen, ibilbide zabal bat eta liburu bat egin zuen gaiei buruz. Ez zuen lortu kirurgilari bezala lan egitea, titulua lortu zuen lehen emakumea izan arren.
Ez zuen bere irakaskuntza zeregina inoiz utzi. Eskolak eta jarduera desberdineko heziketa establezimenduak sortu zituen. Aitzindaria izan zen ezgaitasunekiko umeen eta beste arazo batzuk tratamenduan.Irakaskuntzaren jardueratik erretiratu zenean publikoki abegi ona egin zen.
Gainera, biziki borroka egin zuen emakumearen eskubideen onarpenagatik. Nazioarteko kongresuetan parte hartu zuen eta bere indarreko jaioterriaren Kode zibilari buruzko ikerketa landu zuen, hori esker aldaketa garrantzitsua onartu zen legean, eskubide garrantzitsuak ezkondutako emakumearentzat sartu zituena.
Liburu ugari idatzi zuen eta sendagaiaren, heziketaren eta gai desberdinen gaineko beste argitalpen batzuk.
Omenaldia egin zioten bizirik zegoenean eta hilda zegoenean.Hiri argentinarretako eta eskoletako kale askok bere izena eramaten dute. Bere erretratu bat herriko emakume ospetsuei eskainitako Etxe Arrosako aretoko baten parte da eta gobernu argentinarrak zigilu bat igorri zuen bere ohorean.

## Ibilbidea
### Haurtzaroa eta familiaren bizitza

Cecilia Jane Duffy eta John Parish Robertson Grierson, William Grierson etorkin eskoziarrarensemea, irlandarren alaba zen.William Grierson Argentina kokatu zen 1825ean.
Bere haurtzaroa bere gurasoen zelaietan, Genakon distrituan Uruguaiko parlamentukoa. Sei urtekin Buenos Airesera bidali zioten ikastera eta ikasketak bukatu zuenean itzuli behar zuen bere aitaren heriotzagatik. Momentu horretan hasi zen bere amari laguntzen hasi zen bere anai-arreben ardurekin.

### Medikuntza

Gaixotasuna eta lagun min baten ondorengo heriotza, Amelia Kenig-en, arnas gaixotasun kronikoak pairatu zituenak produzitzen du Cecilia Grierson-en sendagaian aritzeko bokazioa.Erraza izango ez litzatekeen zeregina, Buenos Aireseko sendagai karrera garai horretan gordetzen zen gizonei.

## Erreferentziak

* ↑ Cecilia Grierson. (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).
* ↑ Binda, María del Carmen; Silveira, Romina; Krämer, Cristian. (2010-12-01). «Cecilia Grierson, la primera médica argentina» Revista argentina de radiología 74 (4): 361–365. ISSN 1852-9992. (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).
* Datuak: Q5056433
* Multimedia: Cecilia Grierson / Q5056433
# Mengíbar

Mengíbar Jaéngo udalerria da, Metropolitana eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 9.378 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Jaéngo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q1645553
* Multimedia: Mengíbar / Q1645553
# Iñaki G. Holgado

Iñaki G. Holgado (Errenteria, 1971-) ilustratzaile, marrazkigile eta komikigile gipuzkoarra da. Xabiroi aldizkariaren kolaboratzailea da, Harkaitz Canoren gidoietan oinarriturik lau lan argitaratu dituelarik Ikastolen Elkartearen eskutik: Piztia Otzanak (2008), Zebra efektua (2013) Museo bilduma (2016) eta Amets alokatuak (2019). 2018ko Zinemaldian estreinatu zen Black is Beltza animaziozko filmaren funtsen sorkuntzan zuzentze lanak egin zituen. 2020ean Elkano, mundua beletan komikia osatu zuen Alber Vazquez idazlearen gidoiarekin.
Euskaraz ez ezik frantsesez, gazteleraz eta italieraz ere argitaratu dira bere zenbait obra.

## Ibilbidea

90.hamarkadatik aurrera bere komikiak hainbat aldizkaritan argitaratu izan dira: Aleta etxeko aldizkariak, Ipurbeltz, El Balanzin, Heavy Metal (USA), Spirou (Belgika), Penthouse Comix, Gotham, Z eta Xabiroi: azken aldizkari honetan Harkaitz Canorekin osatu du sormen bikotea, eta aldizkarian atalka argitaratzeko 4 istorio luze osatu dituzte, 2005 eta 2019 artean, albumetan merkaturatu direnak. Frantziar merkatuan maiztasunez argitaratzen du, Marko komikigilearekin elkarlanean.

## Argitalpenak

* "El Voluntario" (gidoia: Joseba Basalo). Aleta ediciones, 1996
* "Ipurbeltz" (245. zenbakia). Erein argitaletxea, 1998
* "Aleta presenta". Aleta ediciones, 2000
* "Balas perdidas" (1 eta 9 zenbakietan), Aleta ediciones
* "Xabiroi". Ikastolen elkartea (lehen aletik gaur egun arte)
* Flash-back volumen 2, Ediciones flash-back (5. zenbakia), 2006
* Aiò Zitelli! Aleta ediciones (2014)
* Verdún, Yermo ediciones (2017)
* Elkano, mundua beletan (gidoia Alber Vazquez), GFA, 2020.
* “Itzalen Dama eta Patxi Bakallu 1: Herri Margotua” (idazlea Urtzi Leonet Santa Cruz), Elkar (2022)
* ”Itzalen Dama eta Patxi Bakallu 2: Harrizko Errementariak” (idazlea Urtzi Leonet Santa Cruz), Elkar (2024)

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Infame, Kike. (2017). «Iñaki G. Holgado. En Portada.» (elkarrizketa) el Balanzín 13 (Noiz kontsultatua: 2017-11-06).
* ↑ «Kultura Departamentuak» ORAIN Gipuzkoa (Noiz kontsultatua: 2021-01-12).
* ↑ «Iñaki Holgado - komikipedia» www.komikipedia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-01-12).
* ↑ Tebeosfera

## Ikus, gainera

* Getxoko Komiki Azoka

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) "IG Holgado, Pintamonas" bloga
* Datuak: Q12260039
# Safia Hama Dschan

Safia Ahmed-jan (Safia Ahmed Jan, Safia Ama Jan edo Safia Amajan, Alganistan, 1943 – 2006ko irailaren 25a) talibanek hil zuten. Afganistandar emakumeen eskubideen aldeko irakasle eta ekintzailea izan zen. Emakumeen eskubideen alde borrokatzeko ekintzez gain, neskentzako eskola klandestinoak kudeatu zituen Afganistanen fundamentalisten nagusitasun garaian.

## Bizitza

Kandaharren bizi zen 2001. urtean talibanak erretiratu ondoren, eta haren hilketak «itxuraz itzulera markatu zuen larderia eta hilketa estrategia, urte hartako irailean NATOko indarrek Kandahar mendebaldean talibanak garaitu ondoren». Malalai Kakar eta Sitara Achakzai bezala, Safia Ahmed-jan Afganistango eta Pakistango emakumeak espazio publikotik atera nahi zituen terrorismo talibanaren biktima enblematikoenetakotzat jotzen da; bere hilketa Kandahar hirian gertatu zen 63 urte zituela, motorrean zihoazen bi gizonek buruan lau tiro eman ostean.

## Erreferentziak

* ↑ Gunmen Kill Afghan Women’s Advocate. 25 de septiembre de 2006.
* 1 2 Taliban kill top Afghan woman. 26 de septiembre de 2006.
* ↑ La educación bajo ataque. .
* ↑ The Associated Press. (25 de septiembre de 2006). Gunmen kill director of women's affairs in southern Afghanistan. .
* ↑ The woman who defied the Taliban, and paid with her life. 26 de septiembre de 2006.
* ↑ Marie Cocco: The Death of Safia Ama Jan. 9 de octubre de 2006.
* ↑ Afghan women's official shot dead. 25 de septiembre de 2006.
* ↑ Obituary: Safia Amajan. 16 de octubre de 2006.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q375098
# Sitara Achakzai

Sitara Achakzai, Achaksai ere idatziz (Afganistan 1956/1957-2009ko apirilak 12a) afganistandar-alemaniar politikaria izan zen, emakumeen eskubideen aldeko aktibista eta talibanek eraildako Kandaharreko probintzia kontseilu eta parlamentu erregionaleko kidea.

## Bizitza

1980ko hamarkadaren hasieratik Alemanian bizi zen, eta 2001ean Afganistanera itzuli zen senarrarekin. Han, giza eskubideen aldeko aktibista gisa hasi zen lanean. Malalai Kakar eta Safia Amajan bezala, Sitara Achakzai Afganistango eta Pakistango emakumeak espazio publikotik atera nahi dituen terrorismo talibanaren biktima enblematikoenetakotzat jotzen dute; bere hilketa Kandahar hirian gertatu zen 52 urte zituela, motorretan zihoazen lau gizonek etxe aurrean tiro egin ziotenean.

## Erreferentziak

* ↑ Helping Afghan women find a voice. 15 de febrero de 2011.
* 1 2 Taliban claims responsibility for killing female politician in Kandahar. 12 de abril de 2009.
* ↑ Sitara Achakzai, Female Afghan Politician, Gunned Down By Taliban For Women's Rights Wor. 14 de mayo de 2009.
* 1 2 Taliban shoot dead Afghan politician who championed women's rights. .
* ↑ Sitara Achakzai, Martyr for Muslim Women. 15 de mayo de 2009.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q74953
# Malalai Kakar

Malalai Kakar (Kandahar, Afganistan, 1967 – 2008ko irailaren 28a) Afganistanen maila altueneko emakume polizia izan zen 2001ean talibanak handik irten ondoren. Teniente koronela, Kandahar probintziako emakumearen aurkako krimenen departamenduko burua izan zen. Heriotza mehatxu ugari jasotako Kakar 2008ko irailaren 28an hil zuten talibanek. Kakar 1982an batu zen poliziara, aitaren eta nebaren urratsak jarraituz. Bera izan zen Kandaharreko Polizia Akademian graduatu zen lehen emakumea, eta Kandaharreko Polizia Departamenduan ikertzaile bihurtu zen lehena.

## Genero arazoak Afganistango legearen aplikazioan

Malalai Kakarren patuak Afganistanen legea aplikatzerakoan genero gaien konplexutasuna erakusten du. Afganistango emakume poliziak etxetik irteten ziren burka baten barruan ezkutatuta, uniformea jantzi eta arauzko arma eramateko polizia gisa zituzten lanpostuetara iristean.
2009. urte amaieran 500 emakume polizia zeuden lanean Afganistanen eta 92.500 gizon polizia, kopuruan alde galanta. Dozena gutxi batzuk Kandahar eta Helmand hegoaldeko probintzietan zerbitzatzen zuten, talibanen eragina indartsuagoa zen tokietan.
Afganistango matxinoen aurkako gerran emakume poliziek funtsezko papera jokatu zuten. Sexuen banaketa zorrotz batek markatutako kulturan, segurtasun-indarrek emakumeak behar zituzten zenbait lan egiteko, hala nola beste emakume batzuk eta haien etxeak miatzeko. Emakumeak ezinbestekoak ziren bizilekuak erregistratzeko, afganistandarrak irainduta sentitzen ziren gizonezko sexuko soldaduak eta poliziak emakumeak zauden geletara sartzen zirenean, eta segurtasun-postuetan ezin zuten emakumerik erregistratu armak edo kontrabandoa eramateagatik.
2009ko abenduan, Shafiqa Quraisha koronelak, Afganistango poliziaren Genero Gaietarako Unitateko buruak, sarekada bat deskribatu zuen, non matxinatuek emakumeak bildu zituzten armak ere ezkutatuta zeuden gela batean. Malalai emakumeak eta gela miatzeko gai izan zen, eta armak aurkitu zituen. Etxe batean sartzean, emakume polizia bat sartzen lehena zenean, gizonezko egoiliarrak ezin ziren kexatu, barruan emakumeak zeuden egoitza batean sartzeagatik.

## Heriotza

Goizeko 7ak eta 8ak bitartean tirokatu zuten Malalai Kakar bere autoan, bere etxe aurrean, lanera zihoan bitartean. Hil zenean 40 urte inguru zituen eta 6 seme-alaba utzi zituen.

## Erreferentziak

* 1 2 Shah, Saeed. (28 de septiembre de 2008). Taliban kill top policewoman. The Sydney Morning Herald.
* ↑ Top Afghan policewoman shot dead. 28 de septiembre de 2008.
* ↑ Temple-Raston, Dina. Kandahar's Top Cop is a Woman. Marie Claire.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q292193
* Multimedia: Malalai Kakar / Q292193
# Eusebio Bastida

Eusebio Bastida (Azpeitia, 1908ko abenduaren 16a - Zarautz, 1986ko urriaren 18a) euskal txirrindularia izan zen. 1928 eta 1935 artean profesionala izan zen eta hainbat garaipen lortu zituen.

## Palmaresa

1929
* Azpeitia
* 3. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
1930
* Eibarko Zirkuitua
* 8. Euskal Herriko Itzulian
1931
* Donostia - Tolosa - Donostia
* Leintz Bailarari Itzulia
* Levanteko Itzuliko etapa 1
* Espainiako Ziklo-kros Txapelketa
* 3. Ordiziako Klasikan
1933
* Azkoitia, Santa Cruz Zirkuitua
* 2. Bizkaiko Sari Nagusian
* 2. Galiziako Itzulian
* 3. Guadarramako Mendateetako Klasikan
* 3. Santikutz Klasikan

## Taldeak

* Unión Azpeitiana (1928)
* Lagun Onak (1929)
* Dilecta-Lagun Onak (1930)
* Lagun Onak-Fortuna (1931)
* Unión de Irun-Orbea (1932-1935)

## Erreferentziak

* ↑ www.urtekaria.com

## Kanpo estekak

Eusebio Bastida - ProCyclingStats
* Datuak: Q8846544
# Francisco Expósito

Francisco Expósito Kamio (Usurbil, 1921eko martxoaren 25a - ib., 1975eko uztailaren 31) euskal txirrindularia izan zen. 1942 eta 1953 artean txirrindulari profesionala izan zen eta hamalau garaipen lortu zituen
Usurbilgo Udarregi baserrian jaioa txirindularia izan zen 1940koen hamarkadan eta 1950koen hasieran. Kiroletik erretiratu ostean taxi gidari lanetan aritu zen herrian bertan.
1975eko uztailaren 31n ETAk eraila izan zen, Usurbilgo taxi geltokian zegoelarik, bezeroen zain. Hil zuten egunean, esku-paperak bota zituzten herrian, Guardia Zibilaren ustezko salataria zela leporatuz, hilketa justifikatzeko asmoz.

## Palmaresa

1942
* 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
* 3. Ordiziako Klasikan
1945
* Leintz Bailarari Itzulia
1946
* Eskoriatza
* Erretuerto
* Durangoko Zirkuitua
* 3. Udaberriko Klasikoan
1947
* Ermua
1948
* Ordiziako Klasika
* 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
* 3. Loinaz Proban
1949
* Ondarroa
1950
* Barakaldo
* Nafarroako txapelketa
* 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
* 11. Espainiako Vueltan
1951
* Goierri Saria
* Oiartzun
* Espainiako Ziklo-kros Txapelketa
1952
* Aretxabaleta
* Azpeitia
* 3. Altsasuko Sarian
* 8. Bilboko Udala Sari Nagusian

## Taldeak

* Fortuna (1942)
* Independente (1943-1947)
* Michelin (1948)
* Independente (1949-1953)

## Erreferentziak

* ↑ procyclingstats.com
* ↑ Urtekaria: Francisco Expósito
* ↑ Usurbilgo Baserriak eta Baserritarrak
* ↑ Francisco Expósito Camio
* ↑ Noaua! aldizkaria, 379. alea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8962342
# Ignacio Esnaola

    Artikulu hau txirrindulariari buruzkoa da; politikoa gaitzat duena beste hau da: «Iñaki Esnaola»
Ignacio Esnaola (Gipuzkoa, XX. mendearen hasiera - ) euskal txirrindularia izan zen. 1947 eta 1950 artean txirrindulari profesionala izan zen eta hamazazpi garaipen lortu zituen.

## Palmaresa

1944
* Ordiziako Klasika
1945
* Ordiziako Klasika
1946
* 2. Ordiziako Klasikan
1947
* Galdakao
1948
* Soraluze
* Zegama
* Zamudio
* Baztango Itzulia
* Ondarroa
* Torrelavegako Zirkuitua
* 3. Ordiziako Klasikan
1950
* Espainiako Ziklo-kros Txapelketa
* Barazarko Igoera
* San Antonio Zirkuitua - Gasteiz
* Orio
* Leintz Bailarari Itzulia
* Laudio

## Taldeak

* Independiente (1947)
* Real Sociedad (1948-1950)

## Erreferentziak

* ↑ www.urtekaria.com

## Kanpo estekak

* Ignacio Esnaola - ProCyclingStats
* Datuak: Q5642614
# Mercedes-Benz S Klasea

Mercedes-Benz S Klasea (Sonderklasse) luxuzko autoa da, F segmentukoa, eta Mercedes-Benz fabrikatzaile alemaniarrak ekoizten du. Gaur egun, gamako turismo handiena eta luxuzkoena da. 1950eko hamarkadaren erdialdetik aurrera hasi zen fabrikatzen, eta, ordutik, munduko luxuzko sedanik salduena da, bere segurtasun handiagatik, munduko sedanik seguruena bihurtzen baitute. Aurkari nagusiak Audi A8, BMW 7-Saila, Lexus LS eta Jaguar XJ dira.
Mercedesen bandera-ontzi gisa, S Klaseak konpainiaren azken berrikuntzak estreinatu ditu, transmisio-teknologia berriak, barne-ekipamendua eta segurtasun-sistemak barne (hala nola lehen airbag sistemak, segurtasun uhalak aurretenkagailuekin, balaztak ez blokeatzeko sistema eta egonkortasun-kontrola). S Klasea bi tamaina desberdinetan saltzen da, normala eta luzea, eta gasolina eta gasoliorako V6 eta V8 motorrak eskaintzen ditu, eta gasolinarako V12 motorra bakarrik, atzeko trakzioa du, nahiz eta duela urte batzuetatik bertsio batzuek trakzio osoa izan dezaketen, 4Matic izenekoa.
Cupé bertsioa du, aurretik SEC bezala ezaguna eta ondoren S-Coupé, 1996 eta 2013 artean bere gama propioa izan zuen, CL Klasea deiturikoa, ohiko S Klasetik bereizita.
2014. urteko autorik onena izendatu du Women´s World Car of the Year sariko epaimahaiak.

## Erreferentziak

* ↑ Caruna Mercedes SE/SEL Convertible, el cabrio que no pudo ser. .

## Kanpo estekak

* Mercedes-Benz S500 hibrido entxufagarria
* Ganador en 2014 del Women´s World Car of the Year|http://www.womensworldcoty.com/winners/
* Más información sobre el Mercedes-Benz Clase S
* Datuak: Q461469
* Multimedia: Mercedes-Benz S-Class / Q461469
# Khadija Ahrari

Khadija Ahrar (Afganistan, XX. mendea) Afganistango politikaria. 1965ean Afganistango Parlamentuan edo Wolesi Jirgan diputatu jezarleku bat lortu zuen lehen lau emakumeetako bat bihurtu zen (Anahita Ratebzad, Roqia Abubakr eta Masuma Esmati Wardakekin batera), 1964ko Afganistango Konstituzio Politikoan emakumeek botoa emateko duten eskubidea onartu ondoren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6398889
# Mercer aintzira

Mercer aintzira Antartikako glaziarpeko aintzira da, 1,067 metroko lodierako izotz-geruza batez estalia; azpian dagoen ura hidraulikoki aktiboa da, Ross itsasotik hamarkada bat inguruko ur-ordezkapeneko denborekin.
Mercer aintzira Mendebaldeko Antartikako izotz-geruza kolapsatzeko arrisku handikoa da, berotze globalak eraginda. Azterlanen arabera, badirudi Mercer aintzira eta glaziarpeko beste aintzira batzuk lotuta daudela erreserborio bateko drainatze-gertakariekin, eta, ondorioz, ondoko lakuak bete eta drainatu egiten direla.

## Esplorazioa

2018ko abenduaren 28an, Subglacial Antarctic Lakes Scientific Access (SALSA) taldeak iragarri zuen Mercer lakura iritsi zela, bi egunez zain egon ondoren, goiko izotz-geruza urtu arte, 1,067 metrotan, presio handiko ur beroko zulagailu batekin. Zulaketa-ura bakterioen eta partikulen % 99,9 harrapatzen duten iragazkien bidez gauzatu zuten. Izotz basalaren laginak, 6 metro arteko sakonerako sedimentuak eta aintzirako ura bildu ziren, itsasoko erasoaldietan pilatutako materia organikoak egungo biodibertsitatean eta karbonoaren zikloan nola eragiten duen argitzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Marine ice sheet instability. Bethan Davies, Antarctic Glaciers.org. 16 September 2014.
* ↑ Connected subglacial lake activity on lower Mercer and Whillans Ice Streams, West Antarctica, 2003–2008. PDF) Helen Amanda Fricker, and Ted Scambos. Journal of Glaciology, Vol. 55, No. 190, 2009.
* ↑ Subglacial Antarctic Lakes Scientific Access (SALSA). Montana State University. Accessed on 1 January 2019.
* ↑ Maddie Scientists Just Melted a Hole Through 3,500 Feet of Ice to Reach a Mysterious Antarctic Lake. Maddie Stone, Gizmodo. 31 December 2018.
* ↑ Scientists explore Antarctic lake 'twice the size of Manhattan' buried under 3,500 feet of ice. Jennifer Earl, Fox News. 31 December 2018.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q60347905
# Masuma Esmati Wardak

Masuma Esmati Wardak (Kabul, 1930) Afganistango idazlea eta politikaria da, baita emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea ere, 1965ean Afganistango Parlamentu edo Wolesi Jirgarako hautatuak izan ziren lehen lau emakumeetako bat bihurtu zena. — Anahita Ratebzad, Roqia Abubakr eta Khadija Ahrarirekin batera —, 1964ko Afganistango Konstituzio Politikoan emakumeen botoa jasotzeko eskubidea indarrean sartu ondoren, non batzar konstituziogileko kide gisa parte hartu baitzuen..
Ameriketako Estatu Batuetako enpresa ekonomian graduatua, Mohammad Najibularen gobernuko Hezkuntza Ministroa eta Emakumearen Afganistango Kontseiluko presidentea ere izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6785684
# Lisogenia

Lisogenia edo ziklo lisogenikoa bakteriofago batek bakterio bat infektatzen duenean erreplikatzeko duen bi bidetako bat da (bestea ziklo litikoa izanik).
Lisogenia burutzen duten bakteriofagoek ez dute infektatutako bakterioa epe laburrean suntsitzen, bakteriofago horiek ez baitute bere DNA erabiltzen birus berriak sortzeko (ziklo litikoan gertatzen den moduan); horren ordez, birusaren DNA bakterioaren kromosoman integratzen da (profago moduan) eta bakterioaren ondorengoetara pasatzen da. Lisogenian dauden birusek latentzia egoera batean irauten dute, ez dira erreplikatzen, harik eta kanpoko eragile batek (argi ultramoreak edo zenbait konposatu kimikok, esaterako) berpizten dituen arte. Hori gertatutakoan profagoak birus berriak sortzeari ekiten dio eta ziklo litikoa hasten da, bakterioaren suntsiketarekin bukatuko dena.
Lisogenian dauden birus guztiek ez dute beren DNA bakterioaren kromosoman integratzen; batzuetan bakteriofagoaren azido nukleikoak era autonomoan dirau, plasmido moduan, erreplikatzeko berezko erritmoa mantenduz.
Sarritan birusaren material genetikoak (profagoak edo plasmidoak) aldaketak ekartzen dizkio bakterioaren genomari. Horretan datza eraldaketa lisogeniko deritzona. Hiru dira eraldaketa horren adibiderik aipagarrienak:
Lisogenia oso hedatuta dagoen prozesua da, bakterio askotan aurkitu baitira andui lisogenikoak (Pseudomonas generoak, esaterako, profago batekin du andui guztien %90a). Eukariotoetan ez dago lisogeniarik, baina antzeko fenomenoa agertzen da tumoreak eragiten dituzten birusen eta zelula eukariotoen arteko interakzioan.

## Ikus, gainera

* Lambda fagoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1148110
* Multimedia: Lysogenic cycle / Q1148110