# Elisa Sánchez Loriga

Elisa Sánchez Loriga (Galizia, 1882) maistra izan zen. Ezaguna da 1901eko ekainaren 8an Coruñan sexu bereko beste maistra batekin, Marcela Gracia Ibeasekin ezkontzea lortzeagatik. . Hori lortzeko, Elisak identitate maskulinoa hartu behar izan zuen, Mario Sánchez, eta horrelaxe agertu zen ezkontza-aktan. Espainiako Estatuan homosexualak ezkontzeko egin zen lehen saiakera da, eta erregistroetan horren berri dago. Erromatar Eliza Katoliko ezkontza izan zen, hiriko San Jorge parrokian. Gero, parrokoak iruzurra antzeman zuen, eta salatu eta jazarri egin zituzten.
Legeak Espainiako homosexualei ezkontzeko baimena eman baino ehun urte lehenago ezkondu ziren, beraz, Espainian homosexualen arteko ezkontzaren aurrekaria da. Ezkontzaren albistea Espainia osoan eta Europako hainbat herrialdetan zabaldu zuten.

## Bizitza

Elisa Sánchez Loriga Coruñako Maistren Eskola Normalean ikasi zuen lehen hezkuntzako irakasle izateko eta bertan jarraitu zuen irakasle. Marcela Gracia Loriga bost urte gazteagoa zen eta eskola horretara joan zen ikastera. 1885ean ezagutu zuten elkar. Bere adiskidetasunak harreman estuago bati eman zion bide. Marcelak hamazortzi urte zituen eta Elisak hogeita hiru. Marcelaren aitak, Manuel Gracia Armadako kapitainak, bikotearen adiskidetasuna sozialki onartzen zena baino gehiago handitzen ari zela ikusita, eta balizko eskandalu baten beldur, alaba Madrilera bidali zuen. Lau hilabete geroago Madrilen bukatu zituen ikasketak Marcelak.

### Maistra ibilbidea

Elisa berriro elkartu zen Marcelarekin Coristancoko (Coruña) parrokia txiki batera bitarteko maistra izateko destinatu zutenean, eta handik hurbil, Calo herrixkako Vimianzokon, Marcela goi mailako maistra lanetan hasi zen. Berriro elkartzeak euren arteko harremanaren garra piztu zuen, eta Calo herrixkan elkarrekin bizitzea erabaki zuten. 1889an, Marcelak Dumbriara joan behar izan zuen eskolak ematera, eta eskola-etxean jarri zen bizitzen; Elisa, berriz, Calon geratu zen, baina harremanak jarraitu zuen, Elisa Marcela bizi zen herrira joaten zen eta.

### Identitate faltsua eta ezkontza

Coruñako probintziako hainbat tokitan elkarrekin bizitzen hamarkada bat baino gehiago eman ostean, 1901ean ezkontzea erabaki zuten. Elisak itxura maskulinoa hartu zuen (horrekin Eskola Normalean aurkeztu zen ikasketa ziurtagiri bat eskatzeko), iragan bat asmatu zuen eta Mario Sánchez (gizonezko) bihurtu zen. Iragan asmatu horretarako, hondoratze batean hildako bere lehengusu bat hartu zuen erreferentziatzat. Gainera, haurtzaroa Londresen eman zuela eta aita ateoa zela ere asmatu zuen. Azken egoera horren aurrean, Coruñako San Jorgeren parrokoa zen aita Victor Cortiellak, Mario bataiatu egin zuen 1901eko maiatzaren 26an (gainera, lehen jaunartzea ere jaso zuen), eta ondoren, 1901eko ekainaren 8an ezkondu zuen bikotea, goizeko zazpi eta erdietan, ohiko kargu-hartzeak argitaratu ostean. Ezkontza-zeremonia laburra izan zen, aitabitxiek haren baliozkotasunaren fede eman zuten, eta bikoteak San Andres kaleko Corcubión ostatuan ospatu zuen eztei-gaua.

### Ondorioak

Azkenean, bizilagunek ezin izan zuten axolagabe jarraitu une horretatik aurrera gizonik gabeko ezkontza izenez deitua izan zenaren aurrean. Bikotea Galiziako eta Madrilgo egunkarietako azala izan zen eta, horren ondorioz, biek berehala galdu zuten lana, eskumikatuak izan ziren, eta bilatzeko eta atxilotzeko agindua eman zen. Itxuraz, eskumikua egiteko, erretoreak Mario (Elisa) aztertzeko eskatu zion doktore bati, gizona ala emakumea zen ikusteko. Onartu egin zuen Mariok, eta, medikuak epaia eman zuenean, hermafrodita baten itxurak egiten saiatu zen, Londresen diagnostikatua baitzuen bere egoera. Guardia Zibilak Dumbria herriraino jazarri zituen, maistra lanetan hantxe ari ziren eta.

## Ihesa
### Portugalera

Badakigu Vigo eta Portotik (Portugal) pasa zirela ihesean, senar-emazteak dokumentu publikoak faltsutzeagatik auzipetu baitzituzten eta, Elisaren kasuan, gainera, ustezko izena erabiltzeagatik. Azken gauza jakina zen Ameriketara zihoan itsasontzi batera igo zirela (seguruenik Argentinara, sasoiko beste galiziar asko bezala), eta hantxe eztei-bidaia egin eta, azkenean, bertan bizitzen geratu zirela. Epaitegietako batek haien aurka zeraman kasua itxi egin zuen, eta Dumbriako bizilagun batzuek zurrumurrua zabaldu zuten, urte batzuk geroago, Elisaren heriotza, eta Marcela gizon batekin ezkondu zela esanez. Zurrumurru hori ezin izan da gerora baieztatu.
300 orrialde baino gehiagoko lan batek, 1901eko ekainean Coruñatik ihes egin behar izan zutenetik 1904. urtera arte bi emakume horiek egindako bidaia jasotzen du. Coruñan eta Dumbrian ez ezik, Porton bizi izandako gertaerak ere kontatzen dira tartean. Han, Elisak Pepe izena hartu zuen eta, berriro ere bikote heterosexual baten itxuran, bi hilabetez senar-emazte gisa bizi izan ziren bi neska gazteak. 1901eko abuztuaren 18an atxilotu eta espetxeratu zituzten, Espainiako poliziak eskatuta. 13 egun geroago askatu zituzten, ekintzaile portugaldarrak buru zituen mugimendu solidario batek haien askatasuna eskatu baitzuen, eta, gainera, hainbat diru-bilketa publiko egin zituzten ekonomikoki laguntzeko. Bien bitartean, Elisak gizona zela zin egin zuen. Nahaste-borraste guztia zuritu nahi zuen, besterik ez. Baina bi medikuk miatu zuten eta bere sexua femeninoa zela ondorioztatu zuten, emakumez janztera behartua izanik. Zalaparta gorabehera, Espainiako administrazioak bikotea estraditatzea eskatu zuen, eta Portugalek onartu egin zuen. Hala ere, Espainiara bidali baino lehen, ondoko herrialdean egozten zitzaizkien delituengatik epaitu eta absolbitu zituzten. Bere historiak beste jauzi geografiko bat eman zuen, izan ere, entrega gertatu baino lehen, Marcela eta Elisak berriro ihes egin zuten, ordukoan Argentinara bidean.

### Argentinara

Portotik Ameriketarantz abiatu aurretik, Elisa eta Marcela familia bihurtu ziren, Marcelak, 1902ko urtarrilaren 6an, neskato bat izan baitzuen, beharbada, sinesgarritasun handiagoa izateko eta Maria Enriqueta izena jarri zioten. Urte berean, Buenos Airesen lehorreratzea ere ez zen erraza izan. Urtebetez neskame aritu ziren, baina soldata ez zen nahikoa familia bat mantentzeko, eta, beraz, estrategia berriak erabili behar izan zituzten banantzea ezartzen zuten egoerak gainditzeko. Horretarako, Elisa Sánchez Loriga (herrialde horretan María Sanchez Loriga izenez identifikatzen zena) Christian Jensen danimarkarrarekin ezkondu zen 1903an, bera baino 24 urte zaharragoa zen gizon batekin, Marcela (Carmen izeneko nortasunarekin), bere ahizpa izan balitz bezala, eta bere alaba, etxean babesa emateko estrategia gisa.
Denborarekin eta Elisak (María) senarrarekin ezkondu ondorengo harremanak izateari uko egin zionean, senarraren susmoak piztu ziren, eta horrek María eta Carmen, hain zuzen ere, ospetsuak ziren Elisa eta Marcela ikertzera eraman zuen, aurretik prentsan azalduak.
Jensen bere ezkontza baliogabetzen ahalegindu zenean, epaitegietara jo behar izan zuten berriro. Jakina da epaiak erabaki zuela ezkontza, orduko horretan, baliozkoa zela gizon eta emakume baten artean egin zelako, eta hortaz, ez zela kargurik egon Elisaren (María) aurka. 1904an galdu zen bere arrastoa.

## Eragin soziala eta legatua

Gertaera hori Espainiako homosexualen arteko ezkontzaren aitzindari zaharrenetakotzat jotzen da. Hedabideetan bi emakume horien balioa azpimarratzen da, Espainiako lehen ezkontza homosexuala bezala historiara pasa zirela nabarmenduz.
Elizbarrutiko artxiboaren arabera, ezkontzak oraindik balio du. Ez elizak ez erregistro zibilak ez zituzten ezkontza horren aktak baliogabetu, beraz, Espainian erregistroan jasota dagoen lehen ezkontza homosexuala da.

## Aintzatespenak

* 1902an Extremadurako Felipe Trigo idazlearen La sed de amar liburua argitaratu zen Espainian. Liburuak Marcela eta Elisaren historia jaso zuen, Rosa eta Claudiaren izenak jarrita. Bi emakume horien profila eta haien arteko harremanaren historia liburuaren fikziora transkribatuta dago, historia errealaren ia guztiz baliokidetzarekin (Felipe Trigo berak orri-oinean adierazi zuen historia benetakoa zela eta Coruñan gertatu zela 1901ean).
* Isaías Lafuentek (Espainia mailako SER kateko erredaktoreburua), Agrupémonos Todas liburuan, XX. mendeko feminismoaren gertaera aipagarrienetan zehar ibilbide bat egin zuen, Marcela eta Elisaren historia Galizian gertatutako mugimendu horrekin lotutako gertaera esanguratsuenetakotzat hartuz (beste bat Emilia Pardo Bazán izan zen).
* 2008ko abenduaren 18an, Nazio Batuen Erakundeak (NBE) mundu osoan homosexualitatea zigortzea desagerraraztea helburu zuen proposamen bat eztabaidatu zen egun berean, Coruñan Elisa e Marcela - Alén dos homes (Elisa eta Marcela - Gizonez haratago) liburua aurkeztu zen. Liburuaren aurkezpen ekitaldia Coruñako Unibertsitateko Paraninfoan izan zen eta bertan hitz egin zuten editoreak, egileak, Manuel Rivas idazleak, Carmen Blanco idazleak eta Marcela eta Elisa Sariaren sustatzailea zen Milhomes kolektiboko lehendakariak.
* Milhomes kolektiboak omenaldia egin nahi izan zien Marcela y Elisa Saria sortuta; Espainiako Estatuko Lesbiana, Gay, Transexual eta Bisexualen Federazioaren (FELGTB) babesarekin, gutxienez sei edizio izan ditu. Marcela e Elisa kaleko errotulua.
* Coruñan euren izeneko kale bat aldarrikatzen hasi ziren aspaldi, azkenean 2018ko maiatzaren 13an gauzatu zena.
* 2011. urtearen bukaeran, «La Normal» aretoan, Coruñako Unibertsitateak emakume horiek bizi izandako une historikoari buruzko erakusketa bat aurkeztu zuen, baita haien historia propioa ere. Paneletako batean kontatzen denez, Mexikoko prentsak, 1909an, Elisaren heriotza iragarri zuen: bere buruaz beste egin zuen. Marcelaz ez da ezer esaten.
* 2019an Isabel Coixet zuzendari espainiarrak Elisa y Marcela aurkeztu zuen, non bi emakume hauen historia kontatu zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 El primer matrimonio gay en España. 20 minutos 8 de junio de 2006.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 García Solano, Manuel. (30 de junio de 2002). Son dos mujeres y se casaron en 1901. El Mundo.
* ↑ Rivas, Manuel. (9 de marzo de 2007). Sae da sombra a poesía amatoria de Blanco Amor. El País.
* 1 2 3 Esparza, Pablo. (11 de noviembre de 2016). La fascinante historia de Marcela y Elisa, las pioneras lesbianas que se casaron en España (y tuvieron que huir a Argentina). BBC Mundo.
* 1 2 Ramírez, Cristóbal. (14 de marzo de 2010). «Marcela y Elisa, casadas en 1901» El País.
* 1 2 3 4 Martiño, Henrique.. «Marcela y Elisa, las únicas lesbianas que se casaron por la Iglesia» Público.
* 1 2 3 Fernández, Carlos. (8 de junio de 2001). La primera boda sin hombre. La Voz de Galicia.
* 1 2 3 4 5 Marcela y Elisa: Maestras náufragas, por Espido Freire. Campus 7 de junio de 2006.
* ↑ La boda homosexuak que la iglesia olvidó anular. .
* ↑ Belinchón, Gregorio. (6 de febrero de 2018). El primer matrimonio de lesbianas en España, nueva película de Isabel Coixet. El País.
* ↑ Rego, Paco. (5 de junio de 2019). La película de la hija 'perdida' de Marcela y Elisa. El Mundo.
* 1 2 Martiño, Henrique.. «El trágico destino de Marcela y Elisa, las únicas lesbianas casadas por la Iglesia: ¿suicidio o cáncer terminal?» Público.
* 1 2 Lesbianas: La homosexualidad 'invisible'. El Mundo 30 de junio de 2002.
* ↑ Fallado el Premio Marcela y Elisa. FELGT 8 de junio de 2007.
* ↑ «A Coruña conta xa cunha rúa dedicada ao matrimonio de Marcela e Elisa» La Opinión (La Coruña) 8 de junio de 2018.
* ↑ «Isabel Coixet presenta en Berlín 'Elisa y Marcela', una historia de amor homosexual en 1901» RTVE.es 13 de febrero de 2019.

## Ikus, gainera

* Homosexualen arteko ezkontzaren aurrekariak Espainian

## Kanpo estekak

* elputojacktwist. (2 de diciembre de 2011). «Marcela y Elisa» Don Manzanas.
* «Marcela e Elisa (Exposición)» Normal. Espazo de intervención cultural da Universidade da Coruña.
* Datuak: Q132562806