# Zancliar uholdea

Zancliar uholdea Mediterraneoko arroa duela 5,33 milioi urte bete zezakeen balizko uholdea izan zen. Uholde horrek Messiniarreko gatz-krisiari amaiera eman zion, eta berriro Mediterraneo itsasoa Ozeano Atlantikoarekin lotu zuen. Edonola ere, litekeena da uholdea baino lehen ere ozeano horrekin lotura partzialak egotea. Birkonexioak Zancliar aroaren hasiera markatzen du.
Teoria horren arabera, Ozeano Atlantikoko urak Mediterraneoko arro lehorra beteko luke Gibraltarko itsasartean barrena. Mediterraneoko arroa, batez ere, zenbait hilabete eta bi urte arteko epean urez bete zen. Arroan itsas mailaren igoera eguneko hamar metrotik gorako abiadurara irits zitekeen. Pliozenoko sedimentuaren azpian gaur egun arte gorde diren higadura-ezaugarrietan oinarrituta, García-Castellanos bezalako ikertzaileek uste dute ura behera erori zela kilometro bat baino gehiagoko erorikoan, 2 × 10$^8$ m³/s-rainoko deskargarekin, gaur egungo Amazonas ibaiaren halako mila, gutxi gorabehera. Gibraltarko itsasarteko lurpeko egituren azterketek erakusten dutenez, uholde-kanala pixkanaka jaitsi zen arroaren hondorantz, ur-jauzi handi bat osatu beharrean.
Azterketa zientifiko guztiak ez dira ados egon gertaera honen interpretazio katastrofistarekin. Ikertzaile batzuen arabera, Messiniar «Mare aintzira» ren ondoren, arro mediterraneo «normal» bat askoz ere modu mailakatuagoan leheneratu zen, 10.000 urte arteko epean.

## Testuingurua

Mediterraneoaren historia geologikoa plaken tektonikak zuzentzen du. Bertan, Afrikako plakak, Eurasiako plakak eta Arabiako plakak parte hartzen dute. Eurasiako plakak aurretik zegoen Tetis ozeanoa uzkurtu zuen, mendebaldeko zatia egungo Mediterraneo bihurtu zen arte. Argi eta garbi ezarri gabeko arrazoiengatik, Miozeno Berantiarrean, Mediterraneoa Ozeano Atlantikotik banandu eta zati batean lehortu zen Mediterraneoa eta Atlantikoa lotu zituzten Guadalhorce eta Rifkorridoreak itxi zirenean. Ondorioz, Messiniarreko gatz-krisia sortu zen, itsas hondo zaharrean gatz-metaketa lodiak eta kontinente-ezponden higadura sortuz. Nilok eta Rodanok arroila sakonak egin zituzten denbora horretan. Mediterraneoko ur-mailak kilometrotan murriztu ziren; erorikoaren magnitude zehatza eta Mendebaldeko Mediterraneoaren eta ekialdeko Mediterraneoaren artean simetrikoa bazen ez ditugu ezagutzen; baina litekeena da bi itsasoak Mediterraneoaren hondoan lotuta egotea.
Messiniar aztarnategietan dagoen Atlantikoko arrainen presentziaren eta Messiniarreko gatz-krisian metatutako gatz-bolumenaren ondorioz, Atlantikotik Mediterraneorako isuria egon zen, baita zancliar uholdearen aurretik ere. Zancliar uholdea baino lehen, prezipitazioen eta jariatze-uraren gorakadak murriztu egin zuen geratzen zen itsasoaren gazitasuna, ustez Paratetisko Mediterraneo iparraldean sortutako ur pixka batekin.

## Gertaera

Zancliar uholdea Gibraltarko itsasartea ireki zenean hasi zen. Baliteke Gibraltar eskualdeko hondoratze tektonikoak erlaitza jaitsi izana hautsi zen arte. Gertaeraren eragile zehatza ez dugu ziur ezagutzen; failak izan ote ziren edo itsas mailaren igoera izan ote zen eztabaidatzen dute. Gehien onartzen den hipotesia da Mediterraneoan itsasoratzen den erreka batek Gibraltarko itsasartean zehar Ozeano Atlantikoa harrapatu arte higatu zuela, eta higadura-fenomeno horren aurretik itsasarterik ez zegoela.
Uholdeak iraun bitartean, Gibraltarko itsasartean zehar sortutako ubide bat, Gibraltarko itsasartean dagoen Camarinalgo erlaitzean hasten dena, Alborango itsasoko Ezako bizkondearen banku inguruan banatzen da eta, azkenik, Alborango ubidearekin lotzen da aljero-balear arroan amaitzen diren zenbait adarretan banatu aurretik. Kanalak U forma du abiapuntuko eskualdean, eta hori bat dator uholde erraldoi batean eratzen denarekin. Hala ere, Camarinalgo erlaitzetik igarotzen den zancliar kanalaren sektoreak jatorri desberdina izan dezake.
Zancliar uholdea pixkanaka-pixkanaka edo gertaera katastrofiko gisa bururatu ote zen eztabaidagaia da. Eredu bidez simulatu da uholde katastrofiko baten magnitudea. Eredu dimentsiobakar batek 10-100 sverdrup baino gehiagoko uholde katastrofikoa dakar. Beste kalkulu baten arabera, erlaitzaren lehen arrakalaren ondoren, ur korronteak erlaitza higatu zuen eta Gibraltarko itsasartean zehar ubidea eratu zuen, ur-fluxua handituz, eta horrek, aldi berean, higadura areagotu zuen, Mediterraneoan ur-mailak uholdea geldiarazteko adina igo ziren arte. Orduan, segundoko 100.000.000 metro kubiko baino gehiagoko deskarga-gailurra gertatu zen 40 m/s baino gehiagoko ur-abiadurarekin; emari horiek Amazonas ibaiaren deskarga baino mila aldiz handiagoak dira gutxi gorabehera, eta Missoulako uholdeak baino hamar aldiz handiagoak. Uholde horrek arrapala leun samar batetik behera egingo zukeen Mediterraneoko arrorantz, eta ez ur-jauzi erraldoi batetik behera. Geografia esplizituagoa erabiltzen duten ondorengo simulazioek 100 sverdrupera mugatzen dute fluxua, hau da, 100.000.000 metro kubiko segundoko. Gainera, uholdeak iraun zuen bitartean Alborango itsasoan bira handiak sortu zirela adierazten dute, eta uholdeak Camarinalgo erlaitza 0,4-0,7 metroko erritmoan eguneko higatu zuela. Uholdearen tamaina zehatza Mediterraneoko uholdearen aurreko ur-mailen araberakoa da. Ur-maila altuenek askoz txikiagoa izatea ekarriko lukete.
Hasieran, uholdeak mendebaldeko Mediterraneoari bakarrik eragin zion, Siziliako erlaitzak (egungo Siziliako itsasartean dagoena) bere arroa ekialdeko Mediterraneotik bereizten zuen hesi bat osatzen zuelako; gainera, litekeena da une horretan Alborango itsasoaren ekialdean erlaitza egotea. Hasiera batean, Mediterraneo ekialdea betetzeko milaka urte beharko zirela uste bazen ere, Gibraltarko itsasarteko kanalaren tamainaren ondorengo kalkuluek aditzera ematen zuten askoz ere denbora gutxiago beharko zela, urtebete baino gutxiago, berriz konektatzeko. 2018ko azterlan batek Mediterraneoak bi urteren buruan ur-galerak lehengoratuko zituela iradokitu zuen.
Uholde handi bat ez da Mediterraneoa Atlantikoarekin eta ingurumen-aldaketa konkomitanteekin berriz lotzeko azalpen bakarra; Mediterraneoa ere pixkanaka urez bete daiteke, beste ur-iturri batzuen bidez. Hondamendi uholderik ez egotea Alborango itsasoaren hegoaldeko ertzean zehar aurkitutako froga geologikoek babesten dute.
Hala ere, 2018ko urtarrilean Maltako Unibertsitateko zientzialari talde batek egindako eta Scientific Reports aldizkarian argitaratutako ikerketa batek hondamendi uholdea benetan erantzulea izan zela erakusten zuten ebidentzia geologikoak aurkeztu zituen. Aaron Micallef geozientifikoak zuzendutako ikerketak ekialdeko Siziliako eta Maltako kostaldearen arteko itsas hondoko datuak erabili zituen, Micallefek eta bere lankideek sedimentu gorputz bat identifikatzeko ekialderantz bultzatua izan zela Gibraltarko itsasartea irekitzeak Atlantikotik ur fluxu masiboa eragiten zuen heinean uste dute. Micallefek eta lankideek ikusi zuten sedimentu-bilduma 160 kilometroko luzera, 95 kilometroko zabalera eta 900 metroko sakonera zuen eremu batzuetan, Maltako malkar gisa ezagutzen den kareharrizko itsaspeko labar batekin mugakide.

### Datazioa

Zancliar uholdearen unea zalantzazkoa da, baina litekeena da duela 5,33 milioi urte inguru izatea; Messiniar/Miozenoaren amaiera eta Zancliar/Pliozenoaren hasiera uholdearekin lotzen dute normalean. Baliteke uholde nagusiaren aurretik lehenago uholde txikiagoa egotea, eta Mediterraneoa hainbat fasetan bete zela ondorioztatzeko ur sakonetako terrazak erabili izan dituzte. Baliteke hamarkada bat inguru igaro izana Mediterraneoa erabat bete zenetik.

## Ondorioak

Zancliar uholdeak Gibraltarko itsasartea sortu zuen; zalantzagarria da mugimendu tektonikoek edo sumendien erupzioek itsasartea beren kabuz sortu ahal izatea, plaka nagusien mugek ez baitute itsasartea zeharkatzen eta jarduera sismiko gutxi baitago haien eremuan. Itsasartearen gaur egungo morfologiak bi erlaitz ditu ezaugarri: Camarinalgo erlaitza, 284 metroko sakonerakoa, eta Espartelgo erlaitza, mendebalderago dagoena, sakonxeagoa; itsasartearen zatirik estuena bi erlaitzetako edozeinen ekialdean dago, eta zati estuago hori nabarmen sakonagoa da. Baliteke erlaitz horiek ondoko lurraren grabitateak eragindako mugimenduak eragindako uholdearen ondoren sortzea.
Zancliar uholdeak aldaketa handia eragin zuen arro mediterraneoko ingurumenean; Zancliarreko ur sakonen biltegiek ordezkatu zituzten «Lago Mare»ren ezaugarri kontinentalak, eta horrek eragina izan zezakeen klima globalean, kontuan hartuta Agassiz aintzira drainatu zenean uholdea askoz txikiagoa izan zela eta aro hotz bat eragin zuela.
Itsas mailaren gorakadaren ondorioz, Nilo ibaia, ebakidura sakonak zituena, Aswanera arteko itsasadarra bihurtu zen, Mediterraneoko kostalde modernotik 900 kilometrora. Zancliar uholdeak Mediterraneoko uharte ugari (Kreta, esaterako) isolatzea eragin zuen, eta bertan zeuden animaliak espeziatu ziren. Bestalde, Gibraltarko itsasartearen eraketak animaliak Afrika eta Europa artean gurutzatzea eragotzi zuen. Gainera, berrkonexio horri esker, itsas animaliek, zetazeoek eta arbasoek eta pinipedoek Atlantikotik kolonizatu zuten Mediterraneoa.
Zancliar aroko sedimentuetan izandako uholdeen probak lortu dira, bai zundaketa geoteknikoetan, bai gerora itsas mailatik gora igo ziren sedimentuetan. Higadura akutuko azalera batek bereizten ditu Zancliar aurreko uholde-azalera eta biltegi gazteenak, beti itsasokoak direlarik.
Uholdeak iraun zuen bitartean Mediterraneoa bete zen abiadura nahikoa izan zen lurrikara nabarmen bat eragiteko. Algecirasko arroan frogak aurkitu diren luizi handiak nahikoa izango ziren ehun metro arteko olatuko tsunami handiak sortzeko.

## Antzeko uholdeak

Lurreko beste leku batzuetan historian zehar antzeko uholdeak gertatu dira; adibidez, Bonnevilleko uholdea Ipar Amerikan, zeinetan Bonneville aintzirak gainezka egin zuen Red Rocketik Snake ibaiaren arroarantz igaroz, bai eta Itsaso Beltzaren uholdearen hipotesia ere, Mediterraneotik Itsaso Beltzera Bosforotik barrena.

## Oharrak

* ↑ Sverdrup bat segundoko miloi metro kubiko bat da. Ibai guztien emaria 1,2 sverdrup da gutxi gora behera.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Blanc, P.-L.. (2002). «The opening of the Plio-Quaternary Gibraltar Strait: assessing the size of a cataclysm» Geodinamica Acta (15): 303–317. doi:10.1016/S0985-3111(02)01095-1. Bibcode: 2002GeoAc..15..303B..
* 1 2 3 (Ingelesez) García-Castellanos, D., Estrada, F., Jiménez-Munt, I., Gorini, C., Fernàndez, M., Vergés, J., De Vicente, R.. (2009-12-10). «Catastrophic flood of the Mediterranean after the Messinian salinity crisis» Nature (462): 778–781. doi:10.1038/nature08555..
* ↑ (Ingelesez) Roveri, M.. (2008). «A high-resolution stratigraphic framework for the latest Messinian events in the Mediterranean area» Stratigraphy 5 (3–4): 323–342..
* ↑ (Ingelesez) Gill, Victoria. (2009-12-09). «Ancient Mediterranean flood mystery solved» BBC News.
* ↑ Cipollari et al. 2013, 473 orr. .
* 1 2 Periáñez & Abril 2015, 49 orr. .
* 1 2 3 4 Cipollari et al. 2013, 474 orr. .
* ↑ Just et al. 2011, 51 orr. .
* ↑ García-Castellanos et al. 2009, 778 orr. .
* 1 2 Abril & Periáñez 2016, 242 orr. .
* 1 2 3 Abril & Periáñez 2016, 243 orr. .
* 1 2 Stoica et al. 2016, 854 orr. .
* ↑ Stoica et al. 2016, 867 orr. .
* 1 2 Estrada et al. 2011, 362 orr. .
* ↑ (Ingelesez) Loget, Nicolas; Van Den Driessche, Jean. (2006ko ekaina). «On the origin of the Strait of Gibraltar» Sedimentary Geology 188–189: 341–356. doi:10.1016/j.sedgeo.2006.03.012. ISSN 0037-0738. Bibcode: 2006SedG..188..341L..
* 1 2 Estrada et al. 2011, 369 orr. .
* ↑ Estrada et al. 2011, 368 orr. .
* ↑ Estrada et al. 2011, 371 orr. .
* 1 2 García-Castellanos et al. 2009, 779 orr. .
* ↑ Cornée et al. 2016, 115,116 orr. .
* 1 2 Periáñez & Abril 2015, 55 orr. .
* ↑ (Ingelesez) Lagerloef, Gary; Schmitt, Raymond; Schanze, Julian; Kao, Hsun-Ying. (2010-12-1). «The Ocean and the Global Water Cycle» Oceanography 23 (4): 85. doi:10.5670/oceanog.2010.07..
* ↑ García-Castellanos et al. 2009, 780 orr. .
* ↑ García-Castellanos et al. 2009, 781 orr. .
* ↑ Periáñez & Abril 2015, 60 orr. .
* ↑ Stoica et al. 2016, 868 orr. .
* ↑ Just et al. 2011, 52 orr. .
* ↑ Cornée et al. 2016, 127 orr. .
* ↑ Just et al. 2011, 53 orr. .
* 1 2 (Ingelesez) «Mediterranean megaflood confirmed» Cosmos.
* ↑ (Ingelesez) Marzocchi, Alice; Flecker, Rachel; Baak, Christiaan G.C. van; Lunt, Daniel J.; Krijgsman, Wout. (2016-7-16). «Mediterranean outflow pump: An alternative mechanism for the Lago-mare and the end of the Messinian Salinity Crisis» Geology 44 (7): 525. doi:10.1130/G37646.1. ISSN 0091-7613. Bibcode: 2016Geo....44..523M..
* ↑ (Ingelesez) Zecchin, Massimo; Civile, Dario; Caffau, Mauro; Muto, Francesco; Di Stefano, Agata; Maniscalco, Rosanna; Critelli, Salvatore. (2013ko abendua). «The Messinian succession of the Crotone Basin (southern Italy) I: Stratigraphic architecture reconstructed by seismic and well data» Marine and Petroleum Geology 48: 455. doi:10.1016/j.marpetgeo.2013.08.014. ISSN 0264-8172. Bibcode: 2013MarPG..48..455Z..
* ↑ (Ingelesez) Cornée, Jean-Jacques; Münch, Philippe; Melinte-Dobrinescu, Mihaela; Moussa, Abdelkhalak Ben; Quillévéré, Frédéric; Drinia, Hara; Azdimousa, Ali; Touhami, Abdelouahed Ouazani et al.. (2014ko martxoa). «The Early Pliocene reflooding in the Western Mediterranean: New insights from the rias of the Internal Rif, Morocco» Comptes Rendus Geoscience 346 (3–4): 97. doi:10.1016/j.crte.2014.03.002. ISSN 1631-0713. Bibcode: 2014CRGeo.346...90C..
* ↑ (Ingelesez) Micallef, Aaron; Camerlenghi, Angelo; García-Castellanos, Daniel; Otero, Daniel Cunarro; Gutscher, Marc-André; Barreca, Giovanni; Spatola, Daniele; Facchin, Lorenzo et al.. (2018-1-18). «Evidence of the Zanclean megaflood in the eastern Mediterranean Basin» Scientific Reports 8 (1) doi:10.1038/s41598-018-19446-3. ISSN 2045-2322..
* ↑ (Ingelesez) Kornei, Katherine. «A Megaflood-Powered Mile-High Waterfall Refilled the Mediterranean [Video»] Scientific American.
* ↑ Cornée et al. 2016, 116 orr. .
* ↑ (Ingelesez) van den Berg, B.C.J.; Sierro, F.J.; Hilgen, F.J.; Flecker, R.; Larrasoaña, J.C.; Krijgsman, W.; Flores, J.A.; Mata, M.P. et al.. (2015eko abendua). «Astronomical tuning for the upper Messinian Spanish Atlantic margin: Disentangling basin evolution, climate cyclicity and MOW» Global and Planetary Change 135: 89. doi:10.1016/j.gloplacha.2015.10.009. ISSN 0921-8181. Bibcode: 2015GPC...135...89V..
* ↑ Estrada et al. 2011, 372 orr. .
* ↑ Estrada et al. 2011, 374 orr. .

### Bibliografia

* (Ingelesez) Abril, J.M.; Periáñez, R.. (2016ko abendua). «Revisiting the time scale and size of the Zanclean flood of the Mediterranean (5.33Ma) from CFD simulations» Marine Geology 382: 242–256. doi:10.1016/j.margeo.2016.10.008. ISSN 0025-3227. Bibcode: 2016MGeol.382..242A..
* (Ingelesez) Blanc, Paul-Louis. (2012-5-30). «The opening of the Plio-Quaternary Gibraltar Strait: assessing the size of a cataclysm» Geodinamica Acta 15 (5–6): 303–317. doi:10.1080/09853111.2002.10510763..
* (Ingelesez) Cipollari, Paola; Cosentino, Domenico; Radeff, Giuditta; Schildgen, Taylor F.; Faranda, Costanza; Grossi, Francesco; Gliozzi, Elsa; Smedile, Alessandra et al.. (2013). «Easternmost Mediterranean evidence of the Zanclean flooding event and subsequent surface uplift: Adana Basin, southern Turkey» Geological Society (Londres: Special Publications) 372 (1): 473–494. doi:10.1144/SP372.5. ISSN 0305-8719. Bibcode: 2013GSLSP.372..473C..
* (Ingelesez) Cornée, Jean-Jacques; Münch, Philippe; Achalhi, Mohammed; Merzeraud, Gilles; Azdimousa, Ali; Quillévéré, Frédéric; Melinte-Dobrinescu, Mihaela; Chaix, Christian et al.. (2016ko martxoa). «The Messinian erosional surface and early Pliocene reflooding in the Alboran Sea: New insights from the Boudinar basin, Morocco» Sedimentary Geology 333: 115–129. doi:10.1016/j.sedgeo.2015.12.014. ISSN 0037-0738. Bibcode: 2016SedG..333..115C..
* (Ingelesez) Estrada, Ferran; Ercilla, Gemma; Gorini, Christian; Alonso, Belén; Vázquez, Juan Tomás; García-Castellanos, Daniel; Juan, Carmen; Maldonado, Andrés et al.. (2011-12-1). «Impact of pulsed Atlantic water inflow into the Alboran Basin at the time of the Zanclean flooding» Geo-Marine Letters 31 (5–6): 361–376. doi:10.1007/s00367-011-0249-8. ISSN 0276-0460. Bibcode: 2011GML....31..361E..
* (Ingelesez) García-Castellanos, D.; Estrada, F.; Jiménez-Munt, I.; Gorini, C.; Fernàndez, M.; Vergés, J.; Vicente, R. De. (2009). «Catastrophic flood of the Mediterranean after the Messinian salinity crisis» Nature 462 (7274): 778–781. doi:10.1038/nature08555. ISSN 1476-4687. Bibcode: 2009Natur.462..778G..
* (Ingelesez) Just, Janna; Hübscher, Christian; Betzler, Christian; Lüdmann, Thomas; Reicherter, Klaus. (2011-2-1). «Erosion of continental margins in the Western Mediterranean due to sea-level stagnancy during the Messinian Salinity Crisis» Geo-Marine Letters 31 (1): 51–64. doi:10.1007/s00367-010-0213-z. ISSN 0276-0460. Bibcode: 2011GML....31...51J..
* (Ingelesez) Periáñez, R.; Abril, J.M.. (2015eko apirila). «Computational fluid dynamics simulations of the Zanclean catastrophic flood of the Mediterranean (5.33Ma)» Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 424: 49–60. doi:10.1016/j.palaeo.2015.02.017. ISSN 0031-0182..
* (Ingelesez) Silva, P.G.; Elez, Javier; Huerta, Pedro; Llovera, Jorge; Perucha, María Ángeles; Roquero, Elvira; Rodríguez-Pascua, Miguel; Martínez-Graña, A et al.. (2017-11-6). «Sedimentary record of pre-Quaternary tsunamis in the Gibraltar Strait area after the Zanclean flooding» (PDF) IX Reunião do Quaternário Ibérico, Faro: 137–140..
* (Ingelesez) Stoica, Marius; Krijgsman, Wout; Fortuin, Anne; Gliozzi, Elsa. (2016ko urtarrila). «Paratethyan ostracods in the Spanish Lago-Mare: More evidence for interbasinal exchange at high Mediterranean sea level» Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 441: 854–870. doi:10.1016/j.palaeo.2015.10.034. ISSN 0031-0182..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3612703