OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Cougar

    Artikulu hau argot-hitzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Cougar (argipena)».
Cougar (euskaraz: «puma») bikote nabarmen gazteagoa bilatzen duten emakumeak definitzeko ingelesezko argot-hitza da. Berarekin dauden gizonei, berriz, toy boy diete. Terminoa mendebaldeko Kanadan jaio zen, Cougardate.com elkartzeko web atarian edota Vancouverreko tabernetan. Gero, 30 Rock, How I Met Your Mother edota Two and a Half Men bezalako telesailei esker mundu osora zabaldu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Tony, Thorne. (2014-2-27). Dictionary of Contemporary Slang. A&C Black ISBN 9781408181805..
* ↑ Jennifer, Hillman. (2012-3-27). Sexuality and Aging: Clinical Perspectives. Springer Science & Business Media ISBN 9781461433989..
* ↑ Barrett, Grant. (2007/10/17). «Time for a cougar?» The Star Online.
* ↑ (Ingelesez) «Are More Older Women With Younger Men?» ABC News 2005-5-5.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q122956
# TXEMA

TXEMA modu informalean erabiltzen den akronimoa da, "Txortan Egiteko Moduko Ama" esan nahi duena. Emakume helduak baina sexualki desiragarriak era baldarrean izendatzeko erabili ohi da, ingelesezko MILF ("Mother I'd Like to Fuck") ingeles akronimoaren euskal aldaera gisa. Euskarazkoak, gainera, "Txortan Egiteko Moduko Aita" ere esateko balio du.

## Jatorria

Hitz hau 1990eko hamarkadan sortu zen. MILF erabili zen lehen erregistroetako bat 1995. urtean kokatzen da, urte horretan Google Groups atarian, Playboy aldizkariari buruzko agerkari bat dago, non "ChiPhiMike" erabiltzaileak dio New Jerseyko jendeak MILF hitza erabiltzen dutela "Txortan egiteko moduko ama" adierazteko.
MILF akronimoa 1999ko American Pie filmari esker egin zen bereziki ezagun, zeinetan Jennifer Coolidge aktoreak antzeztutako ama izendatzeko erabili baitzen.

## Erreferentziak

* ↑ Apalantza, Alazne. (2020). «Desiratutako amak» Ataria (Tolosaldeko Komunikazio Taldea) 1.323: 9..
* ↑ (Ingelesez) Cambridge Advanced Learner's Dictionary. Cambridge University Press 2008 ISBN 9783125179882. (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
* ↑ «Grupos de Google» groups.google.com (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
* ↑ (Ingelesez) «Who made up the word milf? - Quora» www.quora.com (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q861578
# Goodfellas

Goodfellas (euskaraz Gutarrak) Martin Scorsese zinema zuzendariak 1990ean zuzendutako filma bat da. Filma honetan Ray Liotta, Robert De Niro, Joe Pesci, Lorraine Bracco, Paul Sorvino, Frank Vincent eta Samuel L. Jackson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentoa

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Henry Hill (Ray Liotta), New York hiriko Brooklyn barrutiko irlandar aita eta siziliar ama eta mafiako kide izateko irrikia duen gaztea da. Hamalau urterekin amets hori egi bilakatu du, Lucchese familiako Paulie Cicero (Paul Sorvino) buruzagiaren konfiantzazko mutila bihurtu baita.
Buruzagiak hainbat betebehar aginduko dizkio, azkenean auzoko mafiaren antolaketan bere postua sendotzea lortuko duelarik. Azkenean auzoko mafiako estatubatuar-irlandar buruzagia den Jimmy Conway (Robert De Niro) eta Tommy de Vito (Joe Pesci) estatubatuar-italiarraren adiskide bilakatuko da, piskanaka-piskanaka gero eta negozio zikinagoetan barneratuko delarik.

## Aktorea

* Robert De Niro: Jimmy Conway
* Ray Liotta: Henry Hill, heldua
* Joe Pesci: Tommy De Vito
* Lorraine Bracco: Karen Hill
* Paul Sorvino: Paul Cicero (Paulie)
* Christopher Serrone: Henry Hill, gaztea
* Frank Sivero: Frankie Carbone
* Tony Darrow: Sonny Bunz
* Chuck Low: Morris Kessler (Morrie)
* Illeana Douglas: Rosie
* Samuel L. Jackson: Stacks Edwards
* Catherine Scorsese: Tommyren ama
* Charles Scorsese: Vinnie
* Frank Vincent: Billy Bats
* Tony Conforti: Tony
* Jérémy Sabban: Jimmy

## Kanpo estekak

* Goodfellas filmaren iragarkia ikusgai (Ingelesez)
* Goodfellas filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q42047
* Multimedia: Goodfellas / Q42047
# Adalberto Metzekoa

Adalberto (841eko maiatzaren 13an hila) jatorri frankoko noble bat izan zen, Inperio Karolingioan zehar barreiatutako lurrak zituena. Hatoniar leinuko kidea zen, IX. mendeko eliteko familia.
816tik aurrera Luis I.a Errukitsua enperadorearen aholkularirik fidagarrienetako bat zen. 838an jada Metzeko kondea zen. Luis Germaniarra, Luis I.aren semea, bere etsaia zen, Adalberto Luisek sortu nahi zuen "Germaniako erresuma handiaren" aurka baitzegoen. Haien lehenengo talka 838 urtean izan zen, eta honetan Adalberto garaile atera zen. Era berean, Luis Errukitsua hil ondoren (840) Lotario I.a enperadorearen alde egin zuen, bere aholkulari baliotsuena bihurturik.
Karolingiar Gerra Zibilan "dux Austrasiorum" titulua jaso zuen, Lotarioren alde Rhin aldean borrokatuz. 841eko maiatzaren 13an Luis Germaniarraren aurka borrokatzen hil zuten Rieseko guduan.

## Erreferentziak

* 1 2 3 Champion, Étienne. (1998-01-01). «'DEPREUX, Philippe, Prosopographie de l’entourage de Louis le Pieux (781-840)'» Revue de l’Institut français d’histoire en Allemagne doi:10.4000/ifha.1445. ISSN 2190-0078. (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
# Javier Urriza

Javier Urriza Torres (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1981eko azaroaren 9a) erremontaria da, ogibidez ingeniari elektrikoa. Izan ere, gaur egungo erremontari hoberena den arren, pilotako modalitate horrek ez du bizi izateko adina dirurik ematen.
2020an buruz buruko erremonte txapelketa zazpigarren aldiz irabazi zuen. Horrenbestez, txapelketa gehien bereganatu dituzten erremontarien artean bigarrena da; lehena Koteto Ezkurra da, txapel hori 11 aldiz lortuta.

## Buruz buruko txapelketan jokatutako finalak

| Urtea | Txapelduna | Txapeldunordea | Tantoak | Pilotalekua |
| 2012 | Urriza | | | Galarreta |
| 2013 | | Urriza | | Galarreta |
| 2014 | Urriza | | | Galarreta |
| 2015 | Urriza | Uterga | 30-20 | Galarreta |
| 2016 | Urriza | Barrenetxea III.a | 30-21 | Galarreta |
| 2018 | Urriza | Uterga | 30-15 | Galarreta |
| 2019 | Barrenetxea IV.a | Urriza | 30-20 | Galarreta |
| 2020 | Urriza | Endika | 30-27 | Galarreta |
| 2021 | Barrenetxea IV.a | Urriza | 30-15 | Galarreta |
| 2022 | Urriza | Barrenetxea IV.a | 30-27 | Galarreta |

## Erreferentziak

* ↑ «Javier Urriza, erremontaririk onena ingeniari elektrikoa da ogibidez» EITB Euskal Irrati Telebista 2021-01-08 (Noiz kontsultatua: 2021-07-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) Navarra.com. «Una final entre navarros: El pamplonés Javier Urriza se lleva la txapela en un gran partido ante Endika» Navarra.com (Noiz kontsultatua: 2021-07-13).
* ↑ Etxeberria, Julen. (2025-1-28). «Javier Urrizak erretiroa hartuko du ekainaren 28an» Berria (Noiz kontsultatua: 2025-1-28).

## Kanpo estekak

* Javier Urrizari elkarrizketa. Noticias de Gipuzkoa (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q30156291
# Epicauta femoralis

Epicauta femoralis Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Txileko intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2048070
# Luiaondo

Luiaondo Aiarako udalerriko herririk populatuena da, herriburua Arespalditza den arren.
Laudio eta Amurrio artean kokatuta dago, Nerbioi ibaiaren ezkerraldean. Hiriburuei dagokienez, Bilbotik 25 kilometrotara dago eta Gasteiztik 45 km-tara. Bilboko Renfe Aldiriak zerbitzuaren C-3 trenbideak (Bilbo-Urduña) Luiaondon geltokia dauka.

## Demografia

XX. mendearen hasieran etxebizitzen urbanizazio berria sortu zen herriaren hegoaldean, eta horrek populazioa bikoiztu zuen.
* Luiaondoko biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* Luiaondoko 52 zenbakia duen baserria, XVI. mendekoa, ikustekoa da eta monumentutzat izendatu dute.
* Maria Madalenaren eliza
* "Arbol Malato" delako zuhaitza hemen kokatuta zegoen, Bizkaiko Jaurerriko mugak zehazten zituena eta batzuen ustez herrialdeko armarrian agertzen dena zelarik. XVIII. mendean zuhaitza zegoen tokian harrizko gurutzea paratu zuten.

## Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 15 | Gasteiz (unibertsitatea) | Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (geltokia) • Zaitegi • Murgia • Sarria • Murgia (Paularrak) • Ametzaga • Beluntza (Soleta) • Izarra • Lezama • Larrinbe • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Luiaondo (Malato) • Luiaondo • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Areta • Laudio (Ugarte) • Okondo | Artziniega |

## Argazki galeria

* Luiaondoko 52 zenbakia duen baserria.
* Maria Madalenaren eliza.
* Luiaondoko geltokia.

## Luiaondotar ezagunak

* Juan Garai (1528-1583), Buenos Aires hiriaren fundatzailea bertan jaioa izan liteke.
* Anuntxi Arana Murillo (1947-) antropologoa eta irakaslea. Frantses filologian lizentziatua, AEKko irakasle izan zen Baionan, EHEko kidea eta Bortizkeria sexisten aurkako kolektibo feministan ibilitakoa da. Orozko Haraneko kondaira mitikoak sakonki aztertu zituen bere doktorego-tesian (Iparraldean euskaraz aurkeztu zen lehenengoa), eta ondoren lpar Euskal Herriko Legenda eta Ipuinei buruz ere liburuak argitaratu ditu.
* José María Basualdo (1948-) txirrindularia.
* Koldo Uriarte Aldaiturriaga (1950-) arkitektoa.

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak

* ↑ Arana, Anuntxi, 1947-. ([1998]-). Orozko haraneko kondaira mitikoak : bilduma eta azterketa. Universidad del País Vasco, Servicio Editorial = Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua ISBN 84-8373-090-1. PMC 432705838. (Noiz kontsultatua: 2019-12-14).
* ↑ Arana Murillo, Anuntxi. «Orozko haraneko kondaira mitikoak. Bilduma eta azterketa» (PDF) Tesiker, Euskarazko doktorego-tesiak (Noiz kontsultatua: 2019-12-13).
* ↑ Eraso, Idoia. (2018-01-02). «Euskal Herriko mitologiari buruz egiten diren interpretazio fantasiatsuek kezkatzen naute» Kazeta.eus (Noiz kontsultatua: 2019-12-14).

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Aiarako udalaren webgunea
* (Gaztelaniaz)Luiaondoko argazki zaharrak
* Fotoalbum Flickr
* Datuak: Q2743524
* Multimedia: Luyando / Q2743524
# Epicauta zebra

Epicauta zebra Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Argentinan eta Paraguain aurkitzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Epicauta palpalis

Epicauta palpalis Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Paraguaiko intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Epicauta nigromarginata

Epicauta nigromarginata Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Senegalgo intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Trini Fox

Trini Fox 2015ean Azpeitiko (Gipuzkoa) Urrestilla auzoan sorturiko punk rock musika taldea da.

## Ibilbidea

Taldea 2015ean sortu bazuten ere dagoeneko bi diska dituzte kalean. 2019an Gaztea maketa lehiaketako entzuleen saria irabazi zuten.

## Diskografia

* Bila nabil (2016, autoekoiztua)
* Letaginak (2017, autoekoiztua)
* Ataraxia (2020, autoekoiztua)
* Deabrua, EP (2022, autoekoiztua)
* Flanagan, EP (2024, autoekoiztua)

## Erreferentzia

* ↑ «Trini Fox taldeak 'Gero' kantuaren bideoklipa kaleratu du» Uztarria (Noiz kontsultatua: 2017-09-22).
* ↑ «Hara! Trini Fox taldearen ‘Letaginak’ diskoa sarean entzun daiteke» Urola Kostako Hitza (Noiz kontsultatua: 2017-09-22).
* ↑ «Ataraxia» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2022-10-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61361348
# Epicauta jucunda

Epicauta jucunda Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Afrika hegoaldeko intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Laura de la Calle

Laura de la Calle Gallardo (Durango, 1979ko uztailaren 19a) arabar aktore eta modeloa da, batez ere telebistan lan egin duena. Un, dos, tres...responda otra vez saioko azafata kontularia izan zen. Leireren papera interpretatu zuen 2009an Euskolegasen.

## Bizitza

Gasteizen batxilergoa ikasi ondoren, 1994an hasi zen lanean Gasteizko M-Class Agentziarekin, pasarela eta publizitate modelo gisa. 1997an Miss Araba lehiaketa irabazi zuen eta Miss Españan parte hartu zuen. Horren ondorioz, Japonian, Italian eta Alemanian hasi zen lanean, besteak beste. Julio Iglesiasen bideoklip batean ere parte hartu zuen, Brasilen grabatutakoa.nazioartean lan egin zuen. Garai haietan telebistan agertzeari ekin zion: Telecincoko Periodistas telesailean kapitulu batean egin zuen lehen lana telebistan, aktore gisa.2004an Un, dos, tres... a leer esta vez saioan lan egin zuen, kontabilitate-idazkariaren papera egin zuen. Lan horretan gero bere senarra izan zen Luis Larrodera ezagutu zuen. Lehiaketa mitikoan lan egin ondoren, Euskal Telebistak (ETB) fitxatu zuen Generación XXI programa aurkezteko. 2006an Vaya Semanita saioan hasi zen aktore lanetan (Ondas Saria jaso zuen urte horretan bertan). 2009an Euskolegas telesailean egin zuen lan, Vaya semanitako ohiko esketxetako baten spin-off batean, Leireren paperean.2
Ordutik hedabideei lotuta jarraitu du aktore lanetan, baita kameren atzean ere, produkzioan lan eginez. Ekoizle exekutiboa da Miyagi Median.

## Lanak
### Telesailak

* Euskolegas (2009) ETB: Leire Roncal pertsonaia, 2 denboraldi
* Vaya Semanita (2006-2008) ETB
* Periodistas, Telecincon (2000)

### Telebista saioak

* Un, dos, tres... a leer esta vez, en TVE (2004), azafata, aktore eta dantzaria
* Vaya semanita, en ETB (2006-2008), hainbat pertsonaia
* Generación XXI, en ETB (2006-2008), aurkezlekidea
* Campanadas Nochevieja 2007, en ETB

### Film laburrak

* Psicotropía, Gianni Amoresena (2006)
* El peor Oficio del mundo (2023)
* 3000 elefantes (2024)

### Irratia

* Salga el sol por donde salga, COPE (2017), laguntzailea
* Atrévete, Cadena Dial(2019), laguntzailea
* Hoy por Hoy Madrid (2021), laguntzailea

### Ekoizpena

* FesTVal. Festival de Televisión de Vitoria (2010 - ...), (aktorea ere bai)
* Comedyantes 3, en Aragón TV (2019), ekoizlea
* Comunidad Sonora, en Aragón TV (2019), ekoizlea

## Bizitza pertsonala

Luis Larrodera aurkezlearekin ezkonduta dago, Un, dos, tres... a leer esta vez saioan lan egin zuenean ezagutu zuena.

## Erreferentziak

* 1 2 (Gaztelaniaz) «Laura de la Calle | Reparto, Banda sonora» IMDb (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
* ↑ «A 170GB/s 16Mb Embedded DRAM with Data-Bus Charge-Recycling» doi.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
* ↑ Alex. (jueves, 12 de abril de 2007). «QUÉ FUE DE...?: LAS AZAFATAS DE "UN, DOS, TRES..." (1991-93, 1993-94 Y 2004)» QUÉ FUE DE...? (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
* ↑ Las azafatas de «Un, dos, tres... ¡a leer esta vez!»
* ↑ LAURA DE LA CALLE, EN VAYA SEMANITA
* ↑ Euskolegas el spin-off del programa 'Vaya semanita', llegará el 11 de mayo a ETB2
* ↑ El presentador Luis Larrodera se convierte en padre por primera vez. 30 de noviembre de 2009.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9020852
# Epicauta suturalis

Epicauta suturalis Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Brasilen aurkitzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Maximo (523ko kontsula)

(Anizio) Maximo (552-n hila) senatari eta patrizio erromatarra izan zen Erresuma Ostrogodoaren menpe. Flaviar anfiteatroan (Koliseoa) jokoak antolatu zituen azkena izan zen.

## Bizitza

Maximo Petronio Maximo erromatar enperadorearen ondorengoa zen, Aniziarren familiakoa. Aita Volusiano zuen, 503an mendebaldeko kontsul, eta Martziano izeneko anaia zuen, baita Liberio izeneko osaba bat. Maximus 510ean ezkondu zen lehen aldiz, eta gero, nahiko gazte, 523. urtean kontsula izendatu zuten sine collega (ekialdeko kontsulik gabe). Bere kontsulatua ospatzeko Teodoriko erregearen baimena jaso zuen Koliseoan venatio ekitaldia antolatzeko, Koliseoan antolatu ziren azken jokoak. Ospatu ondoren Teodorikok gehiegizko gastuaz kexatu zen.
525 eta 535 artean, patrizio mailara igoa izan zen; Teodato erregeak printzesa ostrogotiko bat eman zion emazte 535ean, primicerius domesticorum izendatu zuen eta Martziano bere anaiaren ondasunak eman zizkion, geroago Justiniano I.ak Liberiorekin banatzeko agindu ziona.
537an, Erromako setioan, Gerra Gotikoan, Belisarioren aginduz Maximo Erromatik kanporatu zuten beste hainbat senatariekin batera, etsai ostrogodoekin kolaboratuko ote zuten beldur, soilik 538an setioaren amaieran itzultzeko. 546ko abenduaren 17an, ordea, Totila erregeak hiria hartu zuen eta Maximo eta beste patrizio batzuk San Pedro Basilikan ezkutatu ziren. Preso hartuta eta Kanpaniara bidalia, han zegoen oraindik Narsesek, 552an, Erroma berriz hartu zuenean; senatariak Erromara itzultzeko prestatzen ari ziren, baina haiek zaintzen zituzten godoek, Totilaren heriotzak sumindurik, denak hil zituzten.

## Erreferentziak

* ↑ Drinkwater, John Frederick, ed. (2002). Fifth-Century Gaul: A Crisis of Identity?. (1. paperback ed. argitaraldia) Cambridge University Press ISBN 978-0-521-52933-4. (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
* ↑ Martindale, John Robert; Jones, Arnold H. M.; Morris, J.. (2006). The prosopography of the later Roman empire. Vol. 2: A. D. 395 - 527 / by J. R. Martindale. (4. print. argitaraldia) Cambridge Univ. Press ISBN 978-0-521-20159-9. (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
* ↑ Procopius. (2001-12-31). Opera omnia, Volume I, De bellis libri I-IV. doi:10.1515/9783110955903. (Noiz kontsultatua: 2025-01-28).
# Pietro Metastasio

Metastasio (Erroma, 1698ko urtarrilaren 3a - Viena, 1782ko apirilaren 12a) italiar libreto egilea eta olerkaria izan zen. Jatorrizko izena Pietro Armando Dominico Trapassi zuen. Opera serioaren libretogilerik famatuena izan zen Europan XVIII. mendean. Hamalau urte zituela Giustino tragedia idatzi zuen Senekaren erara eta 1717rako bertso liburu bat argitaratu zuen. 1718. urtean Accademia degli Arcadi izenekoan sartu zen eta 1719. urtean Napolira joan zen eta ezaguna egin zen aristokrazian ezkontzetarako idatzi zituen olerkiei esker. Vienako gorteak 1730ean bertako olerkari ofizial izendatu zuen, eta han gelditu zen hil arte. Idatzi zituen lanen artean aipagarri dira melodrama eta libreto asko La clemenza di Tito (1734,Titoren bihozberatasuna) horien artean, Mozarten musika duena eta Attilio Regolo (1740) besteak beste. Oratorioen artean aipagarria da Jesu Kristoren Pasioa (1730). Musikagile askok erabili zituzten Metastasioren testuak, Galuppi, Gluck, Haendel, Hasse (libreto guztiak), Jommelli, Kozeluh, Mercadante, Meyerbeer, Mozart, Paisiello, Piccini eta Spontinik, besteak beste.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q29473
* Multimedia: Pietro Metastasio / Q29473
# Arrigo Boito

Arrigo Boito, Enrico Giuseppe Giovanni Boito jaioa (Padua, 1842ko otsailaren 24a - Milan, 1918ko uztailaren 10a) italiar olerkari, kazetari, eleberrigile, libretogile eta musikagilea izan zen. Scapigliatura mugimenduko kide izan zen.
Musika ikasi zuen Milango Kontserbatorioan Alberto Mazzucatorekin 1861 arte. 1866an Giuseppe Garibaldirekin borrokatu zuen Zazpi Asteetako Gerran. 1887 eta 1894 artean Eleonora Duse aktorearen maitalea izan zen. 1889tik 1897ra Parmako Kontserbatorioko zuzendaria izan zen.
1867an estreinatu zen Mefistofele opera konposatu zuen eta Nerone opera amaitu gabe utzi zuen. Batez ere, Verdiren bi operarentzat idatzi zituen libretoengatik da ezaguna, Otelo eta Falstaffentzat eta Amilcare Ponchielliren operarentzat libretoa, La Gioconda.

## Libretoak

* Amleto (Franco Faccio; 1865)
* Mefistofele (1868)
* Un tramonto (Gaetano Coronaro; 1873)
* La falce (Alfredo Catalani; 1875)
* La Gioconda (Amilcare Ponchielli; 1876)
* Semira (L. San Germano; inoiz antzeztu ez den opera)
* Ero e Leandro (Giovanni Bottesini; 1879 - Luigi Mancinelli; 1897)
* Simon Boccanegra (Giuseppe Verdi; 1881, 1857ko jatorrizkoaren bertsio berrikusia)
* Basi e bote (Riccardo Pick-Mangiagalli; 1927)
* Otello (Verdi; 1887)
* Falstaff (Verdi; 1893)
* Nerone (Boito, Opera amaitu gabe)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q219491
* Multimedia: Arrigo Boito / Q219491
# Lydiette Carrión

Lydiette Carrión Rivera (Veracruz, Mexiko) kazetari independentea eta mexikar idazlea da. Bere ikerketek Mexikoko emakumeen aurkako indarkeria islatzea dute helburu. La Fosa de Agua liburuaren egilea da, Mexikoko Estatuko Tecámac eta Ecatepec udalerrietako feminizidioen kasuak dokumentatzen dituen ikerketa.

## Ibilbidea

Komunikazio Zientzien ikasketak egin zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Zientzia Politiko eta Sozialen Fakultatean. Pie de Página hedabidearen editorea da, eta bertan La Trama Previa izeneko zutabea dauka, eta Korronte Alternoa hedabidearen koeditorea ere bada. Mexikoko Idazleen Elkarte Nagusiko (SOGEM) Idazle Eskolako kide ohia da. Kazetaritza narratiboko eskolak eman zituen bost urtez SOGEMen. Replicante atarian kolaboratzailea izan zen. Kazetaritza eta Genero tailerrak eman ditu hainbat erakundetan.
Cristina Salmerón eta Isabel Montoya kazetariekin batera, Un manual urgente para la cobertura de violencia contra las mujeres y feminicidios en México idatzi zuen. Gida hori Mexikon emakumeen aurkako indarkeria eta feminizidioak estaltzeko eskuliburu bat da, NBE erakundeak bultzaturik egina.
Kazetaria da duela 18 urte baino gehiagotik. Mexikoko hainbat testuingurutan emakumeen aurkako indarkeria ikusarazten duten hainbat hedabide, atari eta kazetaritza-ikerketa argitaratu ditu.
2011n, El Universal Gráfico egunkarian kolaboratzen hasi zen astero, genero indarkeriarekin lotutako gaiei buruz idazten zuen polizia-ataleko erreportari gisa.

## La Fosa de agua (Ur-hobia)

Mexikoko Ecatepec eta Los Reyes Tecámac inguruko 10 neraberen desagerpenak dokumentatzen dituen ikerketa sakona da. Agerian uzten du familiek alabak aurkitzeko egiten duten borroka, agintarien aldetik dagoen justizia falta eta herrialdean eratzen diren salerosketa sareak. Mexikon egunero bizitzen den indarkeria feminizida nabarmenduz.

## Lanak
### Egilea

* La fosa de agua (Debate, 2018)

### Egilekidea

* 72 migrantes (Almadia, 2011)
* Entre las cenizas (Periodista de a Pie, 2012)
* A mí no me va a pasar (2015)
* Los Gobernadores (Grijalbo, 2017)
* Todas (Libros, 2017)
* Un manual urgente para la cobertura de violencia contra las mujeres y feminicidios en México (Spotlight México, 2021)

## Aintzatespenak

* Genero eta Justizia saria irabazi zuen 2012an Nazioko Justizia Gorte Gorenak erreportaje idatzien kategorian.
* 2019ko Gabo sariaren irabazlea, Colectivo Mujeres en la vitrina lanagatik.

## Erreferentziak

* ↑ Aranza Bustamante y Carolina Argueta. (31/enero/2021). «Lydiette Carrión: la periodista que busca hacer las cosas diferente» Voces de Quimeras.
* ↑ «La fosa de agua» La Silla rota 20/10/2018.
* ↑ «Lydiette Carrión, periodismo y compromiso social» AVC Noticias 25/11/2018.
* ↑ «Lydiette Carrión» Museo Universitario del Chopo.
* ↑ ONU. (17/agosto/2021). «¿Cómo cubrir la violencia contra las mujeres? Spotlight lanza manual para periodistas» Organización de las Naciones Unidas.
* ↑ «Lydiette Carrión» TechCamp.
* ↑ Gerardo Esparza. (25 de agosto de 2019). «Retrato de un país feminicida» El Informador (México).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q109566942
# Labirinto

Labirintoa (latinez: labyrinthus eta antzinako grezieraz: λαβύρινθος, labýrinzos hitzetatik ekarria) elkar gurutzatzen duten bide bihurrien sarea da, aterabide aurkigaitza duena. Hitzaren etimologia zalantzazkoa da, nahiz eta litekeena da Asia Txikia aurrehelenikoan jatorria izatea. Greziar mitologian, Dedalok Kretan labirinto ospetsu bat eraiki zuen, Minotauro giltzaperatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ (Gaztelaniaz) Laberinto. in: Etimologías de Chile..
* ↑ Beekes, Robert S. P.. (2009). Etymological Dictionary of Greek. Brill, 819 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48963
* Multimedia: Mazes / Q48963
# Lac-des-Aigles (Quebec)

Lac-des-Aigles Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Bas-Saint-Laurent eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Témiscouata konderriko eskualde udalerria da.. 2011ko zentsoaren arabera 551 biztanle zituen 87.06 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Ville de Lac-des-Aigles
* Datuak: Q130598357
* Multimedia: Lac-des-Aigles / Q130598357