# Galdames

Galdames Bizkaiko mendebaldean dagoen udalerria da, Enkarterri eskualdean dagoena. 819 biztanle zituen 2016. urtean.

## Geografia
### Inguru naturala

Ganeran (822 m) udalerriko tontorrik altuena da, Trianoko mendietan dagoena. Beste gailur batzuk Pico de la Cruz (803 m), Pico Mayor (746 m), Mello (633 m) eta Zipar/Ubieta (632 m) ditugu.
Galdames erreka igarotzen da udalerritik eta Aranaga erreka hurbil dago.

### Udalerri mugakideak

Herri mugakideak hauek dira: Iparraldean Muskiz, Abanto-Zierbena, Ortuella eta Trapagaran, ekialdean Santurtzi eta Barakaldo, hegoaldean Gueñes eta Zalla eta mendebaldean Sopuerta mugakide ditu.

### Auzoak

Estatistikoki onartutako auzoak honakoak dira:
* Atxuriaga
* Montellano
* San Esteban Galdames
* San Pedro Galdames, hiriburua
* Txabarri
Horrez gain:
* Loizaga (Concejuelo)
* Larrea (Txabarri auzoaren baitan dago)
* Uraiaga (Atxuriaga auzoaren baitan dago)

## Historia

1214. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Galdameseko herria. Galdameseko Kontseiluak Bizkaiko jaurerriko kide izateko eskubidea aldarrikatu eta horixe lortu zuen 1672. urtean. 1740. urtean, aldiz, bereizi egin zen jaurerritik, baina 1800. urtean berriro ere lotu zitzaion hari. Erdi Aroan jaun eta leinu garrantzitsuen egoitza izan zen Galdames; bertako loizagatarren, atxurriagatarren eta larreatarren dorreak dira horren lekuko. Lehen Karlistadaren garaian, Esparteroren osteek erre egin zituzten San Pedroko auzo inguruko basoak (1863). Galdameseko herriak oparotasun handia izan zuen XIX. mendearen erdialdetik XX. mendearen hasiera arte, lurpeko aberastasunak zirela eta.
1946an maki multzo bat Kantabriako mendietatik Bizkaira itzuli eta Uraiagako haitzuloan eta inguruetako meatzetan babeslekua eratu zuen.

## Ekonomia

Ekonomia jarduera nagusiak mea ustiapenak (langileen % 42) eta nekazaritza (artoa, patata, behi hazkuntza; langileen % 30) dira.

## Demografia

Bizkaiko Ezkerraldetik oso hurbil egon arren, Galdamesek ez zuen hango udalerriek -Barakaldo, Sestao, Portugalete- izan zuten populazio gorakada izan XX. mendearen bigarren erdialdean. Are gehiago, populazioa galdu zuen tarte horretan. 1980ko hamarkadatik aurrera biztanle kopuru konstantea mantentzen du udalerriak.
* Galdamesko biztanleria

## Politika

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, alkatea Carlos Avellanal Vilanueva da, EAJkoa. Avellanalek Euzko Alderdi Jeltzalearen sostengua jaso zuen, hauteskundeetan boza gehien izan zituen hautagaitza. Bilduk 3 zinegotzi lortu zituen eta Alderdi Popularrak eta Euskadiko Alderdi Sozialistak batere ez.

## Ondasun nabarmenak

* Eretzako Estazio Megalitikoa
* San Pedro Apostoluaren parrokia, XVI. mendean berritua,
* Etxabarriko Andre Mariaren ermita,
* Arenazako leizea, Goi Paleolitokoa da eta labar-pinturak ditu bertan,
* Uraiagako leizea, Santa Maria Magdalenako leizea ere deitua: Uztailaren 22an herriko jaia egiten dute kobazulo honetan,
* Loizaga dorrea, Concejuelo auzoan dago, eta auto zaharren museoa hartzen du barrualdean,
* Peñoñuri dorrea.
* Santiago baseliza, Concejuelon.

### Argazki galeria

* Loizaga dorrea.
* Santiago baseliza, Loizaga (Concejuelo) auzoan.
* La Ollako zubia.
* La Olla burdinolaren hondakinak.
* Valdibian burdinola-errota.
* Antonio Truebaren jaiotexearen hondakinak eta omenezko monumentua Montellano auzoan.
* El Sauco auzoan zutik geratzen den aspaldiko eraikina, Galdameseko mendietan zehar garatutako meatzaritzaren aztarna.
* José María Martínez de las Rivasi monumentua San Pedro Galdamesen.

## Galdamestar ospetsuak

* Joseph Ignacio del Campo (1726-1782), enpresaburua.
* Juan José Maria Jandiola (1774-1834), abokatu eta politikaria.
* Juan Antonio Jandiola (1786-1830), politikaria.
* Antonio de Trueba y de la Quintana (1819-1889), idazlea.
* Valeriano Markina (1911-?), politikari eta miliziano komunista.
* Victor Gil Lechoza (1932-2001), apezpikua.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ Makiak Boluetan (1946)
* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea
* Galdamesko toponimia Euskaltzaindiaren webgunean
* Datuak: Q738717
* Multimedia: Galdames / Q738717
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Galdames