# Azken Maximo Glaziar

Azken Maximo Glaziarra edo Azken Glaziazio Periodo Hotzena (maiz, LGM, ingelesezko Last Glacial Maximum esamoldetik), Azken Glaziazio Periodoko orainalditik gertuen dagoen garaia da, non izotz geruzek bere hedadura handiena orain dela 26.000 eta 20.000 urte bitartean iritsi zuten. Izotz-geruzek Ipar Amerikako iparraldearen, Europako iparraldearen eta Asiaren zati handi bat estali zuten, eta eragin handia izan zuten Lurreko kliman, basamortuen hedapen handia eragin baitzuten, itsas mailaren jaitsiera handiarekin batera.
Lurreko nukleido kosmogenikoen eta erradiokarbono bidezko datazioaren bidez datatutako izotz-geruzen ertzen posizio-aldaketetan oinarrituta, Hego hemisferioko izotz-geruzen hazkundea duela 33.000 urte hasi zen, eta estaldura maximoa duela 26.500 urte eta duela 20.000 urte bitartean gertatu zela kalkulatzen da. Ondoren, glaziarren urtzeak itsas mailaren igoera bortitza eragin zuen. Mendebaldeko Antartikako izotz-geruzaren gainbehera duela 14.000 eta 15.000 urte bitartean gertatu zen, eta hori bat dator duela 14.500 urte inguru itsas mailaren beste igoera malkartsu baten frogekin. Magallaes itsasartearen inguruko gorabehera glaziarrek iradokitzen dute glaziar-azaleraren maximoa orain dela 25.200 eta 23.100 urte bitartean gertatu zela.
Ez dago datarik adostuta LGM hasteko eta amaitzeko, eta ikertzaileek beren irizpideen eta kontsultatutako datu-multzoaren arabera hautatzen dituzte datak. Jennifer Frenchen arabera, Europako Paleolitoan espezializatutako arkeologoa, duela 27.500 urte hasi zen, izotz geruzak bere puntu gorenean duela 26.000 urte inguru eta urtzearen hasiera 20.000 eta 19.000 urte artean.

## Klima

Duela 21.000 urte inguru, munduko batez besteko tenperatura egungoa baino 6 °C hotzagoa zen. Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuaren (USGS) arabera, udako izotz iraunkorrak Lurraren azaleraren %8 eta lehorreko azaleraren %25 inguru estaltzen zuen Azken Maximo Glaziarrean. Itsas maila gaur egun (2012) baino 125 metro baxuagoa zela ere dio USGSk. Oraingoarekin alderatuta, batez besteko tenperatura globala 2013-2017 eperako 15 °C izan zen. 2012an, Lurraren azaleraren %3,1 inguru eta lehorreko azaleraren %10,7 izotzez estalita zeuden urte osoan zehar.
Ozeano Australeko karbono-bahiketa, oso geruzatua eta produktiboa, funtsezkoa izan zen LGM ekoizteko. Izotz-geruza edo -kasketa eratzeko, hotz luzea eta prezipitazioak (elurra) behar dira. Hori dela eta, Ipar Amerikako eta Europako eremu glaziarren antzeko tenperaturak izan arren, Ekialdeko Asia glaziarrik gabe geratu zen, eremu altuenetan izan ezik. Alde horren arrazoia zen Europako izotz geruzek antizikloi zabalak sortzen zituztela haien gainean. Antizikloi hauek hain aire masa lehorrak sortu zituzten Siberia eta Mantxuriara iristean, non ezin izan zuten inoiz glaziarrak sortzeko adina prezipitaziorik sortu (Kamtxatkan izan ezik, non mendebaldeko haize hauek Japoniako Itsasotik hezetasuna altxatu zuten). Ozeano Barearen bero erlatiboa, Oyashio itsaslasterraren itxieraren ondorioz, eta ekialdetik mendebaldera mendikate handiak egotea, bigarren mailako faktoreak izan ziren, Asiako glaziazio kontinentalaren garapena eragotzi zutenak.
Mundu osoan, Azken Maximo Glaziarreko klimak hotzagoak ziren, eta ia beti lehorragoak. Muturreko kasuetan, Australiako hegoaldean eta Sahelen, adibidez, prezipitazioak % 90 ere murriztu zitezkeen gaur egungoekin alderatuta, eta flora Europako eta Ipar Amerikako glaziazio-eremuetan murriztu zen ia maila berean. Gutxien kaltetutako eskualdeetan ere, oihan tropikalaren estalkia nabarmen jaitsi zen, batez ere Mendebaldeko Afrikan, non aterpe gutxi batzuk belartza tropikalez inguratuta zeuden. Amazoniako oihana bi bloke handitan banatuta geratu zen sabana zabalez, eta Asiako hego-ekialdeko oihan tropikalek ere antzeko eragina izan zuten ziurrenik, haien ordez baso hostogalkorren hedapenarekin, Sundaland plataformaren ekialdeko eta mendebaldeko muturretan izan ezik. Erdialdeko Amerikan eta Kolonbiako Chocó eskualdean bakarrik mantendu ziren oihan tropikalak ia ukitu gabe, ziurrenik eskualde horietako euri-jasa izugarriaren ondorioz. Munduko basamortu gehienak zabaldu ziren. Salbuespenak gaur egun Estatu Batuetako mendebaldea den horretan eman ziren, non ur-lasterraren aldaketek eurite handiak ekarri zituzten orain basamortuak diren eremuetara eta euri-laku handiak sortu ziren, ezagunena Utahko Bonneville aintzira delarik. Gauza bera gertatu zen Afganistanen eta Iranen, non Dasht-e Kavirren aintzira handi bat sortu zen.
Australian, hareazko duna aldakorrek kontinentearen erdia estali zuten, eta Chaco eta Hego Amerikako Pampak ere antzera lehortu ziren. Egungo eskualde subtropikalek ere oihan estalki gehiena galdu zuten, batez ere Australiako ekialdean, Brasilgo Baso Atlantikoan eta Txinako hegoaldean, non baso irekiak nagusitu ziren baldintza askoz lehorragoen ondorioz. Txinako iparraldean, klima hotza izan arren glaziatu gabea, belardi eta tundraren arteko nahasketa zen nagusi, eta hemen ere zuhaitz-hazkuntzaren iparraldeko muga gaur egun baino 20° hegoalderago zegoen gutxienez. LGM aurreko garaian, basamortu erabat antzu bihurtu ziren eremu asko gaur egun baino hezeagoak ziren, batez ere Australiako hegoaldean, non aborigenen okupazioa 40.000 eta 60.000 urte bitarteko garai hezearekin bat datorrela uste den. Zeelanda Berrian eta Ozeano Barearen inguruko eskualdeetan, baliteke tenperaturak are gehiago jaitsi izana LGMaren zati batean, munduko erupzio superbolkaniko berrienaren ondorioz, Oruanuiko erupzioaren ondorioz, orain baino 25.500 urte inguru lehenago gertatu zena.

## Eragina

Azken Maximo Glaziarrean, planetaren zati handi bat hotza, lehorra eta babesgabea zen, ekaitzak maiz izaten ziren eta atmosfera hautsez beteta zegoen. Atmosferako hautsak ezaugarri nabarmena du izotz-nukleoetan; hauts-mailak egungoak baino 20-25 aldiz handiagoak ziren. Hori, seguruenik, hainbat faktoreren ondorioz gertatu zen: landaredi murritza, haize global bortitzagoak eta atmosferako hautsa kentzeko prezipitazio gutxiago. Izotz geruza erraldoiek ura blokeatu zuten, itsasoaren maila jaitsi, plataforma kontinentalak agerian utzi, lur masak lotu eta kostaldeko lautada zabalak sortu zituzten. Izotz geruzek ere zirkulazio atmosferikoa aldatu zuten, iparraldeko Ozeano Pazifikoa eta Atlantikoa hoztea eraginez eta hodei gehiago sortuz, eta horrek hozte globala anplifikatu zuen, hodeiak are eguzki-argi gehiago islatuz. LGM garaian, duela 21.000 urte, itsas maila gaur egun baino 125 metro inguru baxuagoa zen. Planetaren zatirik handienean, ziklo hidrologikoa moteldu egin zen, eta horrek azaltzen du munduko eskualde askotan idortasunak izan duen gorakada.

### Afrika eta Ekialde Hurbila

Afrikan eta Ekialde Hurbilean mendi-glaziar txikiago asko sortu ziren, eta Sahararen eta beste basamortu hareatsu batzuen hedadura nabarmen handitu zen. V22-196 Atlantikoko ur sakonetako sedimentuen nukleoak, Senegalgo kosten parean ateratakoak, Sahara hegoalderantz asko hedatzen dela erakusten du.
Pertsiako Golkoak 35 metroko batez besteko sakonera du, eta Abu Dhabi eta Qatar arteko itsas ohea are sakonera gutxiagokoa da, zati handienean 15 metro baino gutxiagokoa. Milaka urtez, Ur-Shatt ibaiak (Tigris eta Eufrates ibaien elkarguneak) ur gezaz hornitu zuen Golkoa, Ormuzeko itsasartean zehar Omango golkorantz zihoana. Datu batimetrikoek Persiako Golkoan bi paleokorronte daudela iradokitzen dute. Erdiko arroak 20.000 km2-ko azalera izan zezakeen, eta Afrikako Malawi bezalako lakuekin aldera daiteke bere hedadura handienean. Duela 12.000 eta 9.000 urte artean, Golkoko lur zati handi bat ez zegoen urez estalita, eta 8.000 urte BPren ondoren baino ez zen itsasoak urez bete.
Azken Maximo Glaziarrean, Afrikako hegoaldeko urteko batez besteko tenperaturak egungoak baino 6 °C baxuagoak zirela kalkulatzen da. Hala ere, tenperaturaren beherakada hori ez zen nahikoa izango Drakensberg mendietan edo Lesothoren lur garaietan glaziazio orokor edo permafrost bat sortzeko. Lesothoko lur garaietan urtaroaren arabera lurraren izozteak 2 metro edo gehiagoko sakonera izan zezakeen, azaleratik behera. Hala ere, LGMan zehar glaziar txiki batzuk garatu ziren, batez ere hegoaldera begira zeuden hegaletan. Hex ibaiko mendietan, Mendebaldeko Lurmuturrean, Matroosbergeko tontorretik gertu aurkitutako errekasto- eta terraza-blokeek iraganeko jarduera periglaziar bat erakusten dute, ziur aski LGMn gertatu zena. Proba paleoklimatologikoen arabera, Boomplaas kobazuloaren inguruko eskualdea hezeagoa izan zen, eta neguko prezipitazioak ugaritu egin ziren. Zambezi ibaiaren arroko eskualdea gaur egun baino hotzagoa izan zen, eta tokiko batez besteko tenperaturaren beherakada urtaroaren araberakoa izan zen.
Maurizio uhartean baso hezeko landaredi irekia zen nagusi, Holozenoko baso maurizianoen baso altu-estratifikatu itxiaren egoera menderatzailearen aldean.

### Asia eta Australasia

Izotz geruzak zeuden gaur egungo Tibeten (nahiz eta zientzialariek oraindik eztabaidatzen duten Tibeteko goi-lautada zenbateraino zegoen izotzez estalita), baita Baltistanen eta Ladakhen ere. Asiako hego-ekialdean mendi-glaziar txikiago asko sortu ziren eta permafrostak Asia estali zuen Pekineraino. Itsas mailaren jaitsiera zela eta, gaur egungo irla asko kontinenteekin batu ziren: Borneo eta Balirainoko Indonesiako uharteak Sundaland izeneko lur masa batean batu zitzaizkion Asiako kontinenteari. Palawan ere Sundaland-en parte zen, Filipinetako gainerako uharteek kontinentetik banandutako uharte handi bat osatzen zuten bitartean, soilik Sibutuko pasabideak eta Mindoro itsasarteak banatzen zutena.
Hegoaldeko Txinako kostan zeharreko ingurumena ez zen gaur egungoaren oso bestelakoa, hosto iraunkorreko baso subtropikal hezeekin, Hegoaldeko Txinako Itsasoan itsas maila gaur egun baino 100 bat metro baxuagoa izan arren.
Australiako kontinenteak, Ginea Berriak, Tasmaniak eta uharte txiki askok lur masa bakarra osatzen zuten. Gaur egun, kontinente horri Sahul deitzen zaio. Bonaparte golkoan, Australiako ipar-mendebaldean, itsas maila gaur egun baino 125 bat metro baxuagoa zen. Australiako barnealdea idortu egin zen oro har, dunen jarduera handiagatik eta lakuen maila jaisteagatik. Queenslandeko kostaldeko North Stradbroke irlako aintziretako sedimentuek baldintza hezeak adierazten zituzten. Little Llangothlin aintziraren datuek erakusten dute, halaber, oihan tropikalak zeudela Australiako ekialdean garai hartan. Ibaien forma bihurgunetsua mantendu zen Australiako hego-ekialdean, eta sedimentuen jalkitze eoliko handiagoa gertatu zen gaur egungoarekin alderatuta. Flinders mendikateak ere baldintza hezeak izan zituen. Australia Mendebaldeko hego-mendebaldean, basoak desagertu egin ziren LGM garaian.
Sahul eta Sundaland artean Wallacea izenez ezagutzen den uharte-artxipelago bat geratu zen. Uharte horien arteko ur-eremuak, Sahul eta Sundaland, gaur egun baino askoz estuagoak eta urriagoak ziren. Zeelanda Berriko bi uharte nagusiak, beste uharte txiki batzuekin batera, masa kontinental bakar bat bezala batu ziren. Hegoaldeko Alpe ia guztiak izotz iraunkorrez estalita zeuden, eta Alpeetako glaziarrak handik inguruko lur garai gehienetara hedatzen ziren.

## Erreferentziak

* ↑ Barrell, David J. A.; Almond, Peter C.; Vandergoes, Marcus J.; Lowe, David J.; Newnham, Rewi M.. (2013-08-15). «A composite pollen-based stratotype for inter-regional evaluation of climatic events in New Zealand over the past 30,000 years (NZ-INTIMATE project)» Quaternary Science Reviews 74: 4–20. doi:10.1016/j.quascirev.2013.04.002. ISSN 0277-3791. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Armstrong, Edward; Hopcroft, Peter O.; Valdes, Paul J.. (2019-11-07). «A simulated Northern Hemisphere terrestrial climate dataset for the past 60,000 years» Scientific Data 6 (1): 265. doi:10.1038/s41597-019-0277-1. ISSN 2052-4463. PMID 31700065. PMC PMC6838074. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Beyer, Robert M.; Krapp, Mario; Manica, Andrea. (2020-07-14). «High-resolution terrestrial climate, bioclimate and vegetation for the last 120,000 years» Scientific Data 7 (1): 236. doi:10.1038/s41597-020-0552-1. ISSN 2052-4463. PMID 32665576. PMC PMC7360617. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ Mithen, Steven. (2006). After the ice: a global human history, 20.000 - 5.000 BC. (1. paperback ed. argitaraldia) Harvard Univ. Press ISBN 978-0-674-01570-8. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Anonymous. (1994). «Reconstructing the last glacial and deglacial ice sheets» Eos, Transactions American Geophysical Union 75 (8): 82–84. doi:10.1029/94EO00492. ISSN 2324-9250. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ Clark, Peter U.; Dyke, Arthur S.; Shakun, Jeremy D.; Carlson, Anders E.; Clark, Jorie; Wohlfarth, Barbara; Mitrovica, Jerry X.; Hostetler, Steven W. et al.. (2009-08-07). «The Last Glacial Maximum» Science 325 (5941): 710–714. doi:10.1126/science.1172873. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Evans, Amanda M.; Flatman, Joseph C.; Flemming, Nicholas C.. (2014-05-05). Prehistoric Archaeology on the Continental Shelf: A Global Review. Springer ISBN 978-1-4614-9635-9. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ Fernández, Marilén; Ponce, Juan Federico; Mercau, Josefina Ramón; Coronato, Andrea; Laprida, Cecilia; Maidana, Nora; Quiroga, Diego; Magneres, Ignacio. (2020-07-15). «Paleolimnological response to climate variability during Late Glacial and Holocene times: A record from Lake Arturo, located in the Fuegian steppe, southern Argentina» Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 550: 109737. doi:10.1016/j.palaeo.2020.109737. ISSN 0031-0182. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ French, Jennifer. (2021). Palaeolithic Europe: a demographic and social prehistory. Cambridge University Press ISBN 978-1-108-49206-5. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Tierney, Jessica E.; Zhu, Jiang; King, Jonathan; Malevich, Steven B.; Hakim, Gregory J.; Poulsen, Christopher J.. (2020-08). «Glacial cooling and climate sensitivity revisited» Nature 584 (7822): 569–573. doi:10.1038/s41586-020-2617-x. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Seltzer, Alan M.; Ng, Jessica; Aeschbach, Werner; Kipfer, Rolf; Kulongoski, Justin T.; Severinghaus, Jeffrey P.; Stute, Martin. (2021-05). «Widespread six degrees Celsius cooling on land during the Last Glacial Maximum» Nature 593 (7858): 228–232. doi:10.1038/s41586-021-03467-6. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Seltzer, Alan M.; Ng, Jessica; Aeschbach, Werner; Kipfer, Rolf; Kulongoski, Justin T.; Severinghaus, Jeffrey P.; Stute, Martin. (2021-05). «Widespread six degrees Celsius cooling on land during the Last Glacial Maximum» Nature 593 (7858): 228–232. doi:10.1038/s41586-021-03467-6. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ «Fact Sheet fs002-00: Sea Level and Climate» pubs.usgs.gov (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ «Wayback Machine» berkeleyearth.lbl.gov (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Sikes, Elisabeth L.; Umling, Natalie E.; Allen, Katherine A.; Ninnemann, Ulysses S.; Robinson, Rebecca S.; Russell, Joellen L.; Williams, Thomas J.. (2023-07). «Southern Ocean glacial conditions and their influence on deglacial events» Nature Reviews Earth & Environment 4 (7): 454–470. doi:10.1038/s43017-023-00436-7. ISSN 2662-138X. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ (Ingelesez) Muscheler, Raimund; Adolphi, Florian; Heaton, Timothy J.; Ramsey, Christopher Bronk; Svensson, Anders; Plicht, Johannes van der; Reimer, Paula J.. (2020-08). «Testing and Improving the IntCal20 Calibration Curve with Independent Records» Radiocarbon 62 (4): 1079–1094. doi:10.1017/RDC.2020.54. ISSN 0033-8222. (Noiz kontsultatua: 2025-01-10).
* ↑ «Dust plays huge role in climate change» Christian Science Monitor ISSN 0882-7729. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Mithen, Steven. (2006). After the ice: a global human history, 20.000 - 5.000 BC. (1. paperback ed. argitaraldia) Harvard Univ. Press ISBN 978-0-674-01570-8. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Cooper, Vincent T.; Armour, Kyle C.; Hakim, Gregory J.; Tierney, Jessica E.; Osman, Matthew B.; Proistosescu, Cristian; Dong, Yue; Burls, Natalie J. et al.. (2024-04-17). «Last Glacial Maximum pattern effects reduce climate sensitivity estimates» Science Advances 10 (16): eadk9461. doi:10.1126/sciadv.adk9461. PMID 38630811. PMC PMC11023557. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ «Glacier and Landscape Change in Response to Changing Climate» web.archive.org 2017-01-04 (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ (Ingelesez) Fairbanks, Richard G.. (1989-12). «A 17,000-year glacio-eustatic sea level record: influence of glacial melting rates on the Younger Dryas event and deep-ocean circulation» Nature 342 (6250): 637–642. doi:10.1038/342637a0. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Pratap, Shailendra; Markonis, Yannis. (2022-05-31). «The response of the hydrological cycle to temperature changes in recent and distant climatic history» Progress in Earth and Planetary Science 9 (1): 30. doi:10.1186/s40645-022-00489-0. ISSN 2197-4284. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ (Ingelesez) Lezine, Anne-Marie. (1991-05). «West African Paleoclimates during the Last Climatic Cycle Inferred from an Atlantic Deep-Sea Pollen Record» Quaternary Research 35 (3-Part1): 456–463. doi:10.1016/0033-5894(91)90058-D. ISSN 0033-5894. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ «Qatar Archaeology QNHER » Marine Geophysics» web.archive.org 2014-12-20 (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Mills, S. C.; Barrows, T. T.; Telfer, M. W.; Fifield, L. K.. (2017-02-01). «The cold climate geomorphology of the Eastern Cape Drakensberg: A reevaluation of past climatic conditions during the last glacial cycle in Southern Africa» Geomorphology 278: 184–194. doi:10.1016/j.geomorph.2016.11.011. ISSN 0169-555X. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ (Ingelesez) Sumner, Paul. (2003). «A contemporary winter ground thermal profile in the Lesotho highlands and implications for active and relict soil frost phenomena» Earth Surface Processes and Landforms 28 (13): 1451–1458. doi:10.1002/esp.1003. ISSN 1096-9837. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Boelhouwers, Jan C. (1999-12-01). «Relict periglacial slope deposits in the Hex River Mountains, South Africa: observations and palaeoenvironmental implications» Geomorphology 30 (3): 245–258. doi:10.1016/S0169-555X(99)00033-1. ISSN 0169-555X. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Faith, J. Tyler; Chase, Brian M.; Pargeter, Justin. (2024-04-01). «The Last Glacial Maximum climate at Boomplaas Cave, South Africa» Quaternary Science Reviews 329: 108557. doi:10.1016/j.quascirev.2024.108557. ISSN 0277-3791. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Khon, V. C.; Wang, Y. V.; Krebs-Kanzow, U.; Kaplan, J. O.; Schneider, R. R.; Schneider, B.. (2014-10-01). «Climate and CO2 effects on the vegetation of southern tropical Africa over the last 37,000 years» Earth and Planetary Science Letters 403: 407–417. doi:10.1016/j.epsl.2014.06.043. ISSN 0012-821X. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ de Boer, Erik J.; Hooghiemstra, Henry; Vincent Florens, F. B.; Baider, Cláudia; Engels, Stefan; Dakos, Vasilis; Blaauw, Maarten; Bennett, K. D.. (2013-05-15). «Rapid succession of plant associations on the small ocean island of Mauritius at the onset of the Holocene» Quaternary Science Reviews 68: 114–125. doi:10.1016/j.quascirev.2013.02.005. ISSN 0277-3791. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ «The Zoology Department at The Field Museum» www.fieldmuseum.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Dai, Lu; Weng, Chengyu. (2015-12-01). «Marine palynological record for tropical climate variations since the late last glacial maximum in the northern South China Sea» Deep Sea Research Part II: Topical Studies in Oceanography 122: 153–162. doi:10.1016/j.dsr2.2015.06.011. ISSN 0967-0645. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Yokoyama, Yusuke; De Deckker, Patrick; Lambeck, Kurt; Johnston, Paul; Fifield, L. K. (2001-01-15). «Sea-level at the Last Glacial Maximum: evidence from northwestern Australia to constrain ice volumes for oxygen isotope stage 2» Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 165 (3): 281–297. doi:10.1016/S0031-0182(00)00164-4. ISSN 0031-0182. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Fitzsimmons, Kathryn E.; Cohen, Timothy J.; Hesse, Paul P.; Jansen, John; Nanson, Gerald C.; May, Jan-Hendrik; Barrows, Timothy T.; Haberlah, David et al.. (2013-08-15). «Late Quaternary palaeoenvironmental change in the Australian drylands» Quaternary Science Reviews 74: 78–96. doi:10.1016/j.quascirev.2012.09.007. ISSN 0277-3791. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Petherick, L. M.; Moss, P. T.; McGowan, H. A.. (2017-03-08). «An extended Last Glacial Maximum in subtropical Australia» Quaternary International 432: 1–12. doi:10.1016/j.quaint.2015.11.015. ISSN 1040-6182. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ (Ingelesez) Ellerton, D.; Shulmeister, J.; Woodward, C.; Moss, P.. (2017). «Last Glacial Maximum and Last Glacial–Interglacial Transition pollen record from northern NSW, Australia: evidence for a humid late Last Glacial Maximum and dry deglaciation in parts of eastern Australia» Journal of Quaternary Science 32 (6): 717–728. doi:10.1002/jqs.2960. ISSN 1099-1417. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Fried, Alan W.. (1993-04-01). «Late Pleistocene river morphological change, southeastern Australia: the conundrum of sinuous channels during the Last Glacial Maximum» Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 101 (3): 305–316. doi:10.1016/0031-0182(93)90021-A. ISSN 0031-0182. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ (Ingelesez) Treble, Pauline C.; Baker, Andy; Ayliffe, Linda K.; Cohen, Timothy J.; Hellstrom, John C.; Gagan, Michael K.; Frisia, Silvia; Drysdale, Russell N. et al.. (2017-06-14). «Hydroclimate of the Last Glacial Maximum and deglaciation in southern Australia's arid margin interpreted from speleothem records (23–15 ka)» Climate of the Past 13 (6): 667–687. doi:10.5194/cp-13-667-2017. ISSN 1814-9324. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ (Ingelesez) Sniderman, J. M. K.; Hellstrom, J.; Woodhead, J. D.; Drysdale, R. N.; Bajo, P.; Archer, M.; Hatcher, L.. (2019). «Vegetation and Climate Change in Southwestern Australia During the Last Glacial Maximum» Geophysical Research Letters 46 (3): 1709–1720. doi:10.1029/2018GL080832. ISSN 1944-8007. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* ↑ Kirkpatrick, Russell. (2003). Bateman contemporary atlas New Zealand: the shapes of our nation. (reprinted. argitaraldia) Bateman ISBN 978-1-86953-408-0. (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1979625
* Multimedia: Last glacial maximum / Q1979625