OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Eki Mateorena

Eki Mateorena Zozaia (Leitza, Nafarroa Garaia, 2005) bertsolaria da.

## Ibilbidea

Hamar urterekin hasi zen bertsolaritzan, Joxema Leitzaren eskutik, Leitzako bertso-eskolan.

## Palmaresa
### Txapelketak

* Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapeldunordea (3): 2021, 2022 eta 2023
* Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapeldunordea (1): 2023
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Finalaurrekoak (1): 2023

### Sariketak

* Bertsuxurla
** Txapelduna (1): 2023 (Haira Aizpuruarekin batera)
* Barañaingo Kopla Txapelketa
** Txapelduna (1): 2023
* Xenpelar Saria
** Txapelduna (1): 2023
* Bertxhori
** Txapelduna (1): 2024 (Etxahun Azkarragarekin batera)

## Erreferentziak

* ↑ Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Eki Mateorena - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» bdb.bertsozale.eus.
* ↑ «Beñat Astizek irabazi du 2021eko Nafarroako Eskolartekoa» Bertsolari Aldizkaria 2021-06-01 (Noiz kontsultatua: 2024-03-29).
* ↑ «Beñat Astizek irabazi du 2022ko Nafarroako Eskolartekoa» Naiz.
* ↑ «Kattin Madariagak irabazi du Nafarroako Eskolartekoa» Gaztezulo (Noiz kontsultatua: 2024-03-29).
* ↑ «Euskal Herriko Eskolarteko txapelketa irabazi du Haira Aizpuruak» Bertsolari Aldizkaria 2023-06-05 (Noiz kontsultatua: 2024-03-29).
* ↑ «Finalaurrekoak — Nafarroako Bertsolari Txapelketa 2023» www.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2024-03-29).
* ↑ «Eki Mateorena leitzarrak eta Haira Aizpurua saratarrak irabazi dute Bertsuxurla sariketa» erran.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-30).
* ↑ «Eki Mateorena leitzarrak jantzi du txapela» El Diario Vasco 2023-12-12 (Noiz kontsultatua: 2024-03-29).
* ↑ «Eki Mateorena eta Etxahun Azkarraga irabazle Bertxhorin» bertsoa.eus (Noiz kontsultatua: 2024-03-29).

## Kanpo estekak

* Eki Mateorena: “Maila batean edo bestean denok izan gaitezke bertsolari”
* Datuak: Q123678406
# Kattin Madariaga

Kattin Madariaga Apaolaza (Arantza, Nafarroa Garaia, 2008) nafar bertsolaria da. Bitan jantzi du Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketako txapela.

## Palmaresa

* Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (2): 2023, 2024
* Bertsolari Aldizkariaren bertso-paper lehiaketa
** Lehen saria (1): 2022

## Erreferentziak

* ↑ Urbieta, A.. (2023-05-07). «Kattin Madariaga bertsolari arantzarra, Nafarroako eskolartekoan nagusi» El Diario Vasco (Noiz kontsultatua: 2024-04-30).
* ↑ «Kattin Madariaga Apaolazak irabazi du 2024ko Nafarroako Eskolartekoa» Bertsozale Elkartea (Noiz kontsultatua: 2024-04-30).
* ↑ «Kattin Madariaga aranztarra saritu dute 'Bertsolari' aldizkariko bertsopaper lehiaketan - Bortziriak» Erran.eus (Noiz kontsultatua: 2024-04-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131599822
# Adelaide

Adelaide (Kaurneraz: Tarndanya) Australia hegoaldeko hiria da, Hego Australia estatuko hiriburua eta hiririk populatuena. 2017an, herrialdeko hiririk jendeztatuenetan bosgarrena zen eta Ozeania osoko seigarrena, 1.418.455 biztanlerekin.. Maiz, "Adelaide" erabiltzen denean Adelaide Handia esan nahi da, eremu zabalagoa dena. Adelaideko eskualdean bizi zen jatorrizko herria kaurna da.
Adelaide Adelaideko lautadan dago, Fleurieu penintsularen iparraldean, St Vincent golkoaren eta Lofty Mendilerroaren artean. Metropolia 20 km sartzen da kostaldetik barnealdera, eta 96 kilometroko hedadura du iparraldean dagoen Gawlerretik hegoaldeko Sellichs Beacheraino.
Adelaida Saxonia-Meiningenekoaren omenez izendatu zuten, Gilen IV.a Erresuma Batukoaren emaztea. 1836an sortu zen hiria, Australiako britainiar probintzian libreki kolonizatutako eremu bakarraren hiriburu planifikatu gisa. William Light koronelak diseinatu zuen hirigunea eta bere kokapena. Lighten diseinua gaur egun ondare izendatuta dago, boulevard zabalekin eta plaza handiekin, eta parkez inguratuta.

## Geografia

Australia hegoaldeko Murray ibaiaren bokalean dago, Indiako ozeanoaren ertzean.

## Klima

Datu klimatikoak (Continentaltown, Kent Town, 1981-2010) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 45.7 | 44.3 | 41.9 | 36.9 | 29.2 | 25.4 | 23.1 | 30.4 | 34.3 | 39.0 | 43.0 | 42.5 | 45.7 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 29.3 | 29.5 | 26.5 | 22.7 | 19.0 | 16.1 | 15.3 | 16.6 | 19.0 | 21.8 | 25.2 | 26.9 | 22.3 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 17.1 | 17.2 | 15.3 | 12.5 | 10.2 | 8.1 | 7.5 | 8.2 | 9.7 | 11.4 | 14.0 | 15.5 | 12.2 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | 9.2 | 9.5 | 7.2 | 4.3 | 1.5 | -0.4 | 0.4 | 1.6 | 2.6 | 4.7 | 5.3 | 8.0 | -0.4 |
| Euria (mm) | 19.7 | 12.8 | 26.5 | 39.3 | 61.1 | 79.9 | 75.7 | 69.9 | 59.4 | 41.5 | 30.3 | 30.1 | 546.3 |
| Euri egunak (≥ 1.0 mm) | 2.9 | 2.0 | 3.5 | 5.1. | 8.8 | 11.3 | 12.0 | 12.1 | 9.0 | 6.7 | 4.7 | 4.4 | 82.5 |
| Eguzki orduak | 269.7 | 221.2 | 226.3 | 189.0 | 142.6 | 123.0 | 136.4 | 167.4 | 183.0 | 226.3 | 225.0 | 260.4 | 2370.3 |
| Iturria: ||||||||||||||

## Pertsonaia ezagunak

* Anthony LaPaglia (1959-), aktorea.
* John Aloisi (1976-), futbol jokalaria.
* Ghil'ad Zuckermann (1971-), hizkuntzalaria.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-03-30). 168. araua: Ozeaniako toponimia. .
* ↑ Vignesh, K. S.; Rajadesingu, Suriyaprakash; Arunachalam, Kantha Deivi. (2021-01-01). Hussain, Chaudhery Mustansar ed. «Chapter Four - Challenges, issues, and problems with zero-waste tools» Concepts of Advanced Zero Waste Tools (Elsevier): 69–90. doi:10.1016/b978-0-12-822183-9.00004-0. ISBN 978-0-12-822183-9. (Noiz kontsultatua: 2024-12-30).
* ↑ 3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2016-17, abs.gov.au
* ↑ (Ingelesez) «How well do you really know our Queen Adelaide?» adelaidenow (Noiz kontsultatua: 2024-12-30).
* ↑ Climate statistics for Australian locations, Bureau of Meteorology, bom.gov.au

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Adelaidako udalaren webgunea
* Datuak: Q5112
* Multimedia: Adelaide / Q5112
# Done Salbatore eliza (Hiriberri)

Done Salbatore eliza XIV. mendeko eliza kristaua da, estilo gotikokoa, Aezkoako Hiriberrin dagoena, Nafarroa Garaian.

## Eraikina

Erdi Aroan eraiki zen gotiko estiloan eta habearte bakarra du, Ebanjelioaren aldean kapera bat eta Epistolaren aldean beste txiki bat dituela. Gurutze-gangez estalita dago. Portada arku zorrotzekoa da, eta landare-dekorazioa duten kapiteletan oinarritzen diren arkiboltak ditu. Barruan, koruak zurezko euskarri gotikoak ditu.
Erretaula nagusia errenazentista da, Joan Gazteluzarrek eta Ambrosio Bengoetxeak egina, 1606an tasatua. Bankua, bost kaleko bi solairu eta atikoa ditu. Eskulturak erdikoan eta muturrekoetan jartzen dira, eta erliebeak erdikoetan. Bigarren pisuaren erdian dagoen Jasokundearen tailua nabarmendu behar da. Gainerakoan, eskulturak mazoneriaren zati batzuk ere hartzen ditu. Presbiterioan erretaula erromanista txiki bat ere badago, Arrosarioko Ama Birjinarekin (atzekoa), Santa Katalina eta Santa Kiteria erliebeen artean. Ebanjelioaren aldeko kaperan arkitektura platereskoko beste erretaula bat dago, atzealdeko irudiekin. Alde berean, gurutziltzatuaren tailu bat dago, askotan gainean margotua, XIV. mendekoa.

## Erreferentziak

* ↑ «Hiriberriko San Salbadorren Eliza parrokialeko Erretaula Nagusia (Nafarroa)» Multimedia fondoa. Eusko Ikaskuntza.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Gran Enciclopedia de Navarra | HIRIBERRI» Gran Enciclopedia Navarra (Noiz kontsultatua: 2021-12-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q109946348
# Gumuzio

Gumuzio edo Erletxe Galdakaoko ekialdean dagoen auzoa da, Larrabetzu eta Zornotzarekin muga egiten duena.

## Bidegurutzea

Erletxe errepide lotune garrantzitsua da. Bertan bat egiten dute A8 autobideak, Txorierriko korridoreak, Asua-Erletxe errepideak eta Bilbo-Donostia errepide nagusiak.
Horrez gain, gasolindegi bi daude, industria gunea eta zenbait taberna eta jatetxe.

## Demografia

* Gumuzioko biztanleria

## Kanpo estekak

* Galdakaoko kale izendegia
# Joan Gazteluzar

Joan Gazteluzar (Elbete, ? - Iruñea, 1620) nafar erretaula-munta­tzaile eta arkitekto erromanista izan zen. Iruñeko Nabarreria kalean izan zuen lantegia. Haren erretauletako eskulturak, besteak beste, Ambrosio Bengoetxea, Bernabe Imberto eta Lope de Larrea artista handiek egin zituzten.
Elbetekoa izan zen Gazteluzarren lehenbiziko erretauletako bat, bere sorterrikoa alegia. 1590 baino lehentxeago egina, Mikel goiaingeru, San Paulo eta Santa Helenaren kalitate handiko baxuerliebeak ditu, Ambrosio Bengoetxeak egindakoak, ziur asko. Bengoetxeak berak egin zituen Hiriberriko Done Salbatore parrokiako erretaulako eskulturak; Jasokundea da irudi-multzorik aipagarriena. Erretaularen arkitektura, berriz, Gazteluzarren lana da, Joanes Antxetak Kasedan eta Tafallan erabilitako moldeari jarraiki. 1606an tasatua izan zen.
Horiez gainera, Egues, Imarkoain (1611), Zolina, Paternain eta Eneritzeko erretaula nagusiak egin zituen. Eneritzekoan Bernabe Imbertok zizelkatu zituen eskulturak. Gazteluzarrena izan liteke Arraitzako erretaula nagusia ere. Erretaula txikikoagoak egin zituen Azotz, Larraga eta Ororbiako elizetarako.

## Erreferentziak

* 1 2 3 Gasteluzar, Juan de. enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «Hiriberriko San Salbadorren Eliza parrokialeko Erretaula Nagusia (Nafarroa)» Multimedia fondoa. Eusko Ikaskuntza.

## Kanpo estekak

* Retablo Mayor de la Parroquia de San Martín de Egüés (Navarra). Fondo Multimedia. Eusko Ikaskuntza
* Datuak: Q57393418
# Olabarrieta-Txistulanda

Olabarrieta-Txistulanda edo Olabarri Galdakaoko ekialdean dagoen auzoa da, Elexalde, Bekea eta Erletxe artean kokatutakoa.

## Inguru naturala eta kokapena

Inguruko auzoetan bezala (Zuhatzun esaterako), industria enpresak eta baserriek osatzen dute auzoa.

## Ikus, gainera

* Galdakao

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12265060
* Multimedia: Olabarri (Galdakao) / Q12265060
# Tximelarre

Tximelarre Galdakaoko herrigunean dagoen auzoa da, Kurtzerekin batera. Tximelarre Goikoa eta Bekoa auzuneak desberdintzen dira.

## Historia

Auzoa 1928an sortu zen "La Dinamita" lantegian lan egiten zuten langileen etxebizitzak eraikitzean.

## Ikus, gainera

* Galdakao

## Kanpo estekak

* Tximelarre auzoa EITBren eguraldiblogean.
* Datuak: Q12268369
* Multimedia: Tximelarre / Q12268369
# Zuhatzu (Galdakao)

    Artikulu hau Galdakaoko auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zuhatzu».
Zuhatzu edo Zugutzu Galdakaoko mendebaldean dagoen auzoa da, Arkotxarekin (Zaratamo) muga egiten duena.
Euskotreneko Zuhatzu-Galdakao geltokia dago hemen, besteak beste.

## Inguru naturala eta kokapena

Zuhatzu, udalerriaren ekialdean dago, eta bertan, familia bakarreko etxebizitza berriak, betiko baserriak, eta XX. mendearen bigarren erditik eraikitako enpresak elkarrekin nahasten dira.

## Kanpo estekak

* Euskotrenen geltokiaren kokapena.
* Datuak: Q12269477
# Internazional Situazionista

Internazional Situazionista (IS) iraultzaile sozialen nazioarteko erakunde bat izan zen, abangoardiako artistek, intelektualek eta teorialari politikoek osatua. Europan nabarmena izan zen 1957an sortu zenetik 1972an desegin zen arte.
# Tijuana

Tijuana Mexiko ipar-mendebaldeko hiria da, Kalifornia Beherea estatuko handiena eta herrialdeko seigarrena. Mexiko eta AEBen arteko mugan dago, Kaliforniako San Diegoren ondoan. 2010ean hiriak 1.300.983 biztanle zituen, eta Tijuana udalerri osoak 1.559.683 biztanle. Tijuanak eta San Diegok osatzen duten metropoli eremuak 5.105.769 biztanle zituen 2010ean.

## Geografia
### Kokapena

Ozeano Bareko kostaldean dago, Tecate ibaiaren ertzean, Kaliforniako San Diegoko portuaren hegoaldean. Mexicali, Kalifornia Behereko hiriburua, 170 kilometro ekialdera dauka, eta Ensenada 110 kilometro hegoaldera. Mexikoko hiririk mendebaldekoena da.

### Klima

Datu klimatikoak (Tijuana) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 34.5 | 39.0 | 34.0 | 36.0 | 38.5 | 41.8 | 39.0 | 41.0 | 49.0 | 47.0 | 42.0 | 37.0 | ' |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 20.3 | 20.8 | 20.8 | 22.1 | 23.5 | 25.2 | 27.8 | 28.1 | 27.8 | 26.0 | 23.5 | 21.1 | 23.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 13.6 | 14.3 | 14.8 | 16.1 | 18.0 | 19.8 | 22.2 | 22.8 | 22.0 | 19.5 | 16.6 | 14.0 | 17.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 6.9 | 7.8 | 8.8 | 10.2 | 12.4 | 14.3 | 16.5 | 17.5 | 16.1 | 13.0 | 9.8 | 6.9 | 11.7 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -3.0 | 0.0 | 0.5 | 1.0 | 5.5 | 5.0 | 7.5 | 10.5 | 0.0 | 5.0 | 1.0 | -5.0 | ' |
| Euria (mm) | 43.8 | 36.5 | 42.7 | 17.6 | 4.4 | 0.7 | 0.7 | 0.9 | 5.0 | 7.8 | 33.8 | 37.0 | 230.9 |
| Euri egunak (≥ 0.1 mm) | 5.9 | 4.7 | 5.9 | 3.1 | 1.4 | 0.5 | 0.4 | 0.2 | 0.7 | 1.7 | 3.9 | 4.3 | 32.7 |
| Eguzki orduak | 217 | 226 | 248 | 240 | 248 | 240 | 310 | 279 | 270 | 248 | 240 | 248 | 3014 |
| Iturria (1): Servicio Meteorologico Nacional ||||||||||||||
| Iturria (2): BBC weather (eguzki orduak). ||||||||||||||

## Historia

1862. urtean sortu zen hiria eta XX. mendearen hasieran hazi zen, neurri handi batean Estatu Batuetako mugatik hurbil zegoelako eta iparraldeko auzokideentzat kasinoak eta zabaldu zituztelako.

## Ekonomia

Laborantza (kotoia, garia, garagarra, barazkiak, mahatsa), bere inguruan sorturiko industria (janari industria, garagardogintza) eta turismoa dira ekonomia jarduera nagusiak. Nazioarteko aireportua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Instituto Nacional de Estadística y Geografía. Mexicali: resumen municipal. (Noiz kontsultatua: 2017-11-5).
* ↑ NORMALES CLIMATOLÓGICAS 1971-2000, National Meteorological Service of Mexico. Retrieved July 13, 2012 .
* ↑ BBC Weather: Tijuana International Airport, BBC. Retrieved 14 September 2012.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q124739
* Multimedia: Tijuana / Q124739
# Gregorio Ibarretxe

Gregorio Ibarretxe Ugarte (Bilbo 1864 – 1933) euskal herritar politikari jeltzale eta arkitekto bat izan zen.

## Biografia

Bilboko Zazpi Kaleetako auzoko Barrenkalen jaio zen 1864ko azaroan. Lehenengo ikasketak Orduñako jesuiten barnetegian egin zituen. Batxilergoa Valladoliden egin zuen. Karrera Bartzelona egin zuen, Luis Aranarekin batera. Arkitektura titulua 1893an eskuratu zuen. 1904an Dolores Basualdorekin ezkondu zen baina ez zuen seme-alabarik izan. 1890tik 1933 arte Bilboko zabalgunearen urbanizazioan hartu zuen parte. Politika alorrean, EAJn sartu aurretik Euskal-Erria elkarte foruzaleko kidea izan zen.
Bilboko zinegotzia izateaz gain, 1907ko otsailaren 19a eta 1909ko ekainaren 29a bitartean hiribildu honetako lehenbiziko alkate abertzalea bilakatu zen. Alkate gisa bere lehenbiziko ekimena 1874ko Bilboko setioaren altxatzea oroitarazten zuen maiatzaren 2ko jaiaren ospakuntzaren aurka bozkatzea izan zen.

## Arkitektura lan nagusiak

* Sotatar enpresaburu familiaren enkarguz Bilboko Jado plazako eraikina eta Ibaigane jauregia eraiki zituen, eta baita Getxoko Areetan dagoen Ramón de la Sotaren etxea ere.
* Urazurrutiako eskolak (1902), Bilbo Zaharrean.
* Gordailu Frankoaren eraikina (1917-1926), Bilboko Uribitarten.

## Erreferentziak

* ↑ Sol Aguirre Arana: "Un bilbaino olvidado, Gregorio Ibarretxe", Bilbao, 2014ko azaroan, 32.or.
* ↑ Un alcalde olvidado: Gregorio Ibarretxe. Iñaki Anasagasti (Gaztelaniaz)
* ↑ Ref. García Venero: "Historia del Nacionalismo Vasco", Madrid, 1945, p. 276.
* ↑ Sol Aguirre Arana: "Un bilbaino olvidado, Gregorio Ibarretxe", Bilbao, 2014ko azaroan, 32.or.
* 1 2 Mas Serra, Elías. (2014-04-14). Bilboko eraikinak-Edificios de Bilbao: Escuelas de Urazurrutia. (Noiz kontsultatua: 2024-12-30).

## Kanpo loturak

* Gregorio Ibarretxeri buruzko orrialdea. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org (Gaztelaniaz)
* Gregorio Ibarretxeren argazkia ikusgai. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org

## Ikus, baita ere

* Bilboko zabalgunea
* Datuak: Q12258733
# Arthur Phillip

Arthur Phillip (Londres, 1738ko urriaren 11 – Bath, 1814ko abuztuaren 31) briainiar Royal Navyko ofiziala eta Hegoaldeko Gales Berriko koloniako gobernadorea.
1753an Fortune baleontzira itsasoratu zen. Frantziaren aurkako Zazpi Urteko Gerraren hasieran Royal Navy-n izena eman zuen eta 1761ean teniente izatera igo zen. 1774an Portugalgo Itsas Armadan sartu zen eta Espainiaren aurkako gerran esku hartu zuen. 1778an Britainiar Itsas Armadara itzuli zen eta 1784an Europako defentsa frantsesak zaintzeaz arduratu zen.
1788an Lord Sydneyk Lehen Flotaren agintea eman zion, Hegoaldeko Gales Berriko Botany Bayn kolonia penala ezartzeko mandatuarekin. Espedizioa 1783ko urtarrilaren 26an iritsi zen helmugara, baina Phillipek nahiago izan zuen kolonia ezarri Port Jacksonen, egungo Sydneyn. Kolonia gobernatu zuen 1793ko abenduan Britainia Handira itzuli zen arte.
* Datuak: Q311548
* Multimedia: Arthur Phillip / Q311548
# Tobias Furneaux

Tobias Furneaux kapitaina (1735eko abuztuaren 21a - 1781eko irailaren 18a) nabigatzaile ingelesa eta Royal Navyko ofiziala izan zen, James Cookekin batera bere esplorazio bigarren bidaian. Mundua bi norabidetan zirkumnabigatu zuen lehenengo gizona, eta, geroago, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerraren garaian britainiar ontzi baten burua izan zen.

## Biografia

Furneaux Swillyn jaio zen, Plymouthetik gertu, Swillyko William Furneaux-ren (1696-1748) eta Susanna Wilcocksen (1698-1775) semea. Royal Navyn sartu zen eta frantziar eta Afrikako kostaldeetan eta Antilletakoetan okupatu zuten Zazpi Urteko Gerran (1760-1763). HMS Dolphineko bigarren teniente izan zen Samuel Wallis kapitainaren atzetik, mundu osoko bidaian (1766ko abuztua - 1768ko maiatza) eta Wallis gaixo zegoelarik eta bere kabinara mugatuta zegoela, Furneaux lehenengoa izan zen Tahitin oinak ipiniz, banderatxoa goitituz, soropil bat biratuz eta lurraldeaz jabetuz bere erregearen izenean (1767ko ekainaren 25ean)

## Cookekin zerbitzuan

1771ko azaroan, Furneauxi Adventuren burua eman zioten, James Cook (Resolutionean) lagundu zuena, bere bigarren bidaian. Espedizio horretan, Furneaux bere buruzagitik birritan banatu zen (1773ko otsailaren 8tik maiatzaren 17ra, eta 1773ko urriaren 22tik 1774ko uztailaren 14ra, Ingalaterrara itzuli zenean). Lehenengoan, Van Diemenen Lurraldeko (orain Tasmania) hego eta ekialdeko kostaldeko zati handiak esploratu zituen eta bertako lehenengo mapa britainiarra egin zuen. Bere izenak hemen bizirik diraute; Cookek, bere hirugarren bidaian, kostaldeko linea bisitatu zuenean, Furneaux-ren kontaketa eta haren delineazioa berretsi zituen, zenbait kritika eta aldaketa txikirekin, eta Furneaux uhartedia izenaz beragatik izendatu zuen Bass itsasarteko ekialdeko sarreran, eta gaur egun Tuamotu izenaz ezagutzen den uhartedia.
Adventure, azkenik, Zeelanda Berriko uretan Resolutionetik bereizi ondoren, 1773ko urrian, Furneaux etxera itzuli zen bakarrik, Ulaieteako (Raiatea) Omai-rekin batera. Britainia Handira bidaiatu zuen Hegoaldeko Itsasoetako lehen bertakoa Tahitira itzuli zen Cookekin 1776-1777an.

## Azken aginduak

1780an, Furneaux kapitain bihurtu zen. Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran, Syrenen burua izanik 1776ko ekainaren 28an britainiar erasoa egin zuen Charlestonen (Hego Carolina). Syren, Furneaux komandantea izanik, Point Judith (Rhode Island) inguruan 1777ko azaroaren 6an hondoratu egin zuten. Rhode Islandeko Itsas Arkeologia Proiektua (RIMAP) iraultza amerikarraren Syren jardueren historia zehatza argitaratu du, baita galtzearen inguruko jatorrizko dokumentuak ere, azaroaren 6a data zuzena bezala baieztatuz. Azaroaren 10erako, Furneaux eta bere tripulatzaileak Providencen presoak ziren, geroagoko trukean zain.
* Datuak: Q710410
* Multimedia: Tobias Furneaux / Q710410
# Samuel Wallis

Samuel Wallis (Kornualles, Ingalaterra, 1728ko apirilaren 23a - Londres, 1795ko urtarrilaren 21a) itsasontzi ofizial britainiarra eta Ozeano Bareko esploratzailea izan zen.

## Bizitza

Wallis Kornuallesen, Camelfordetik gertu, jaio zen. John Byronen menpean zerbitzatu zuen, eta 1766. urtean kapitain-mailara igo zuten eta HMS Dolphinen (1751) agintea eman zioten Philip Carteretek Swallowen zuzendutako zirkumnabigazioko espedizio batean. Bi ontziak ekaitz batek banandu zituen handik gutxira, Magallanes itsasartean zehar nabigatzen, Wallis Tahitira jarraituz, "King George the Third's Island" izenaz izendatuz, erregearen omenez (1767ko ekaina). Wallis berak gaixo zegoen eta bere kabinan mantendu zen: Furneaux lehenengoa izan zen Tahitin oinak ipiniz, banderatxoa goitituz, soropil bat biratuz eta lurraldeaz jabetuz bere erregearen izenean. Dolphin Matavai badian Tahitin geratu zen hilabete batez. Wallisek Sozietate uharteetan bost uharte gehiago eta Tuamotu uharteetako sei atoloi izendatu edo berriz izena eman zien, baita Rongrik eta Rongelap atoloietako kokapenak berretsi ere Marshall Uharteetan. Uvea uharte polinesiarrari izena aldatu zion Wallisengatik ordezkatuz, Tinian Mariana uharteetako Tinianera iritsi baino lehen. Bataviara jarraitu zuen, non tripulazio asko disenteriaz hil zen eta, ondoren, Esperantza Oneko lurmuturratik pasatuz Ingalaterrara iritsi zen, 1768ko maiatzean. Jakinarazi zion James Cooki informazio garrantzitsua, Pazifikora laster abiatuko zela eta, eta Dolphineko tripulatzaile batzuek Cookekin nabigatu zuten.
1780an Wallis almirantegoko komisario izendatu zuten.
* Datuak: Q433993
* Multimedia: Samuel Wallis / Q433993
# William Bligh

William Bligh (Plymouth, 1754ko irailaren 9a - Londres, 1817ko abenduaren 7a) britainiar Royal Navyko ofizial eta administratzaile koloniala izan zen.
1770ean ontziratu zen lehen aldiz. 1776an James Cookek bere hirugarren bidaian laguntzeko aukeratu zuen.
1787an HMS Bounty itsasontziaren agintea jaso zuen. Tripulazioa 1789ko apirilaren 28an matxinatu zen Hego Ozeano Barean. Bligh txalupa batera igotzera behartu zuten, beste 17 marinel leialekin batera eta 6500 kilometroko bidaia egin ondoren, Timorren lortu zuten aterpea.
1801ean Kopenhageko guduan esku hartu zuen Horatio Nelsonen agindupean. 1806tik 1808ra Hegoaldeko Gales Berriko gobernadorea izan zen. Han Roneko matxinadan kargutik kendu zuten soldadu matxinatuek.
* Datuak: Q294147
* Multimedia: William Bligh / Q294147
# Gilen IV.a Erresuma Batukoa

Gilen IV.a Erresuma Batukoa (ingelesez: William IV of the United Kingdom) 1830eko ekainaren 26tik bere heriotzara arte Erresuma Batuko eta Britainiar Jabegoetako errege izan zen.
Royal Navyn karrera egin zuenez, "Errege Marinela" ezizena izan zuen. Ipar Amerikan eta Karibean aritu arren, ez zuen inoiz gudu handietan parte hartu. Haren anaia hil zenean eta 64 urte zituela, tronua jarauntsi eta erreformak ezartzeari ekin zion. Hil zenean, ez zuen bidezko ondorengorik eta Viktoria ilobak tronua lortu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q130822
* Multimedia: William IV of the United Kingdom / Q130822
# John Ross (esploratzailea)

Sir John Ross (Balsarroch, Eskozia, 1777ko ekainaren 24a - Londres, Ingalaterra, 1856ko abuztuaren 30a) eskoziar itsasgizon eta esploratzailea izan zen.

## Bizitza

James Clark Rossen osaba zen. Frantziaren aurkako gerretan ezagun egin zen; 1816an ipar-ekialdetik igarobide baten bila zihoan espedizioko buru egin zuten. Artikoko izotzetan eman behar izan zituen lau negu (1829-1833) Melvilleko kostaldearen eta Coppermineko kostaldearen arteko itsasertzak esploratzeko. Ipar Buru magnetikoa aurkitu zuen Somerset uhartean, Boothiako penintsulan eta Gilen erregearen uhartean.
1833an Ingalaterrara itzuli zen, eta kontsul nagusi izan zen Stockholmen. 1850. urtean Artikoan galdua zen John Franklin esploratzailearen bila abiatu zen, baina Wellingtongo ubidean alferrik bilatu ondoren, 1851n itzuli zen Londresa.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q456083
* Multimedia: John Ross (1777-1856) / Q456083
* Espezieak: John Ross