# Marokoko kultura

Marokoko kultura kultura arabiarren, amazigen, andaluziarren nahasketa da. Halaber, mediterraneoen, hebrearren eta afrikarren eraginak nabariak dira.
Marokoko historian zehar, ekialdeko bisitariak (feniziarrak, juduak eta arabiarrak), hegoaldekoak (Saharaz hegoaldeko Afrikako biztanleak) eta iparraldekoak (erromatarrak eta bandaloak) izan dira. Uholde hauek guztiek Marokoko gizarte-egituran eragin handia izan dute. Beraz, kulturen benetako mosaikoa da. Bere historian zehar izandako eraginen konbergentziak osatzen du egungo kulturak. Ondorioz, herrialdean hainbat erlijio bizi dira, hala nola paganismoa, judaismoa, kristautasuna eta islama.
Eskualde bakoitzak bere ezaugarriak ditu. Maroko herrialde handia eta oso ezberdina da bere kultura eta tradizioen aldetik. Ia dena desberdina da Marokoko iparraldetik hegoaldera. Marokok, ofizialki, bere lehentasunen artean ezarri du bere aniztasuna babestea eta bere kultura-ondarea zaintzea. Izan ere, polikoki badira independentzia aldarrikatzen duten lurraldeak.

## Marokoko hizkuntzak

Arabiera, bereziki Marokoko arabiar dialektoa, Marokon gehien hitz egiten den hizkuntza da, baina bertako eta atzerriko beste hainbat hizkuntza ere hitz egiten dira. Marokoko hizkuntza ofizialak arabiera estandar modernoa eta marokoar amazigera estandarra dira. Marokoko arabiera (darija izenaz ezagutua) hizkuntza nagusia da, hizkuntza frankoa eta lingua franca; amazig hizkuntzak, berriz, herrialdeko zati handien jatorrizko hizkuntzak dira. 2024ko Marokoko erroldaren arabera, herritarren % 92,7k arabieraz hitz egiten zuen, eta % 24,8k, berriz, amazig hizkuntzak.

## Artea
### Artisautza

Arte marokoarra tradizio artistikoen mosaiko handi baten emaitza da, diziplina oso desberdinetan.
Dekorazio-arteek historia luzea eta garrantzitsua izan dute Marokon. Marokoko adierazpen artistikoko elementu tradizionaletako bat arte eta arkitektura magrebtar-andaluziarra da. Igeltsu landuzko arabeskoak, azulejuak, zur landua eta patroi geometriko islamikoen beste adierazpen batzuk estilo honen ezaugarri tipikoak dira. Magrebeko arabiar idazkera Marokoko arte bisualaren ezaugarri garrantzitsua da.
Artisautza Marokoko arte nagusia da, eta herrialdeko oinarrizko elementua. Larrukigintza mundu osoko merkatariek estimatzen dute XVI. mendetik. Alfonbren, zeramikaren, bitxigintzaren, brontzezko gaien eta zurezko tailuen ekoizpena ere oso aberatsa da, eta oso goian jarraitzen du.

#### Alfonbrak

Artisautza barruan alfonbra-ehuntzea tradizionala da Marokon. Estiloak asko aldatzen dira eskualde batetik bestera eta tribu batetik bestera. Barietate ezagunenen artean hauek daude:
* Azilal, Atlas Garaia
* Bujad, Khenifratik gertu
* Beni Warain, Atlas Ertaina
* Beni M'guild, Atlas Ertaina
* Bousherwiit
* Kilim
* Marmusha
* Zanafi
* Zemmour
Atlaseko tribu batzuek, Beni Ouaraintarrek adibidez, hendirak izeneko kapak ere ehuntzen dituzte, neguan asko apaintzen diren geruzak. Elurra egiten duenean, buelta eman daiteke eta artilezko begiztek elurra askatzen eta geruza lehor mantentzen laguntzen dute.

#### Tatuajeak

Tatuajea, gainera, tradizio herrikoia da Magreben, bereziki berbereen artean.

### Arkitektura

Arkitekturaren ikuspuntutik eraikin berezi batzuk daude Marokon. Horrela, ksar (arabieraz: قصر‎) Afrika iparraldeko herri gotortu bat da. 300 baino gehiago daude Draa bailaran, bereziki Agdz eta Zagora arteko eremuan. Beste bat agadir da (Agadir hairiarekin ez nahastu), Maroko hegoaldeko Shilha komunitateetan egon ohi den aletegi komunal bat da.
Lorategi andaluziarrak, bestetik, Marokon ezarri ziren errefuxiatu moriskoengandik jasoak, arkitektura marokoarraren ezaugarri nabarmenetako bat dira. Horiek Marrakexeko Badiako jauregia bezalako eraikinetan erabili izan dira. Andaluziako lorategiak burbuila-iturri bat izan ohi du, eta horrek zeregin garrantzitsua du riaden (jauregi edo etxe tradizionala) hozte-prozesuan: ura lurruntzea erreakzio kimiko endotermikoa da, inguruko lorategiko eta inguruko geletako beroa xurgatzen duena. Marokok lorategi eder asko ditu, esaterako Marrakexeko Majorelle lorategia eta Rabateko Udaiarren kasbahko lorategiak.
Zalantzarik gabe, meskitak dira monumentu deigarrienetako batzuk. Erlijio musulmana praktikatzen ez dutenek bisita ditzakete Marokon, fededunak otoitz-garaian ez dauden ordutegietan. Islamaren meskita handienetako bat Hassan II.arena da eta Casablanca hirian dago. Herrialdeko monumentu gehienak jendeak ikus ditzake.

### Musika

Marokoko musikaren ezaugarri nagusia Marokoko eskualde batetik bestera aniztasun handia izatea da. Lautada atlantikoetako chaabi eta aita musika dago (Dukala-Abda, Chaoia-Oardigha, Rehamna), melhoune (Tafilalt, Meknes, Marrakex, Taroudant), hiri handietako andalussi (Meknès, Fes, Salé, Tetuan, Marrakex, Rabat, Ujda), Gnawa ( Essouira, El Jadida, Sahara), eta hassania hegoaldean.
Amazigerazko musika ere aurki daiteke, hala nola Aarfa eta Reggada musika motak Beni-Zenatako mendietan Marokoko ipar-ekialdean (Ujda, Berkan eta Taurirt probintziak, eta, oro har, Ekialdeko eskualde osoan), Atlas Ertaineko ahidous musika, eta Sus eskualdeko tachelhit eta Ahouach musikak.
Bestalde, gazte belaunaldi berri bat badago, mundu osotik etorritako eragina (blues, rock, metal, reggae, rap marokoarra, eta abar) espiritu marokoarrarekin sintetizatuz musika sortzen duena. Genero eta musika-talde bakoitzean eskualdeko azpitaldeak ere badira, eta, gainera, musika “modernoaren” eta “tradizionalaren” artean banatzen da.
XXI. mendeko musikari hauek ezagunak dira: Hussein Aït Jimhi, Mohamed Briouel, Hicham Chami, Abdelaziz Chamkh, Cheb, Mahmoud Guinia, Cheikh Mwijo. eta Rachid Abbassi.

### Literatura

Marokoko literaturatzat hartzen da Marokorekin kulturalki lotuta bizi izan diren edo egon diren pertsonek idatzitakoa. Baita gaur egun Maroko den eremu geografikoaren barruan egon diren estatu historikoek sortutako literatura ere. Marokoko literatura esaten zaion gehiena VIII. mendean Islama iritsi ondoren sortu zen. Marokoko literatura historikoki eta nagusiki arabieraz idatzi izan da.

### Zinema

Herrialde exotikoa zela eta, Europako zuzendariak laster hasi ziren Marokoko paisaiak eta giroak filmatzen. Lehen filma Louis Lumièrek 1897an egin zuen, Le chevrier Marocain (« Marokoko ahuntzaina»). 1944an, Marokoko zentro zinematografikoa (CCM) ezarri zen, nazioko zinemaren organo arautzailea. Rabaten ere zinema estudioak ireki zituzten. 1952an, Orson Wellesen Otelo filmak Urrezko Palma irabazi zuen Cannesko Zinemaldian, Marokoko banderaren pean. Sei urte geroago, Mohammed Ousfourrek Marokoko lehen filma sortu zuen, Le fils maudit («Seme mamadrikatua»). 1968an, lehen Mediterraneoko Zinemaldia Tangerren egin zen. Ondoren, 1982an, lehen Zinemaldi Nazionala egin zen Rabaten. 2001ean, Marrakexeko lehen Nazioarteko Zinemaldia (FIFM) ere hiri horretan egin zen.
Marokok 70-90 hamarkadetan zuzendarien lehen belaunaldi ezagutu zuen. Nolabait, estatuko lehen benauldia izan zen. Hauek dira garrantzitsuenak:
* Hamid Bénani (Wechma, Traces, 1970)
* Souheil Ben Barka (Les Mille et une Mains, 1974)
* Moumen Smihi (El Chergui ou le Silence violent, 1975)
* Ahmed El Maânouni (Alyam, Alyam, 1978; Transes (Al Hal), 1981; Les Cœurs brûlés, 2007)
* Jilali Ferhati (Poupées de roseau, 1981; La Plage des enfants perdus, 1991)
* Mustapha Derkaoui (Les Beaux Jours de Shéhérazade, 1982)
* Farida Benlyazd (Une porte sur le ciel, 1988)
* Saâd Chraïbi (Chronique d'une vie normale, 1990)
* Mohamed Abderrahmane Tazi (Badis, 1989; À la recherche du mari de ma femme, 1993)
* Abdelkader Lagtaâ (Un amour à Casablanca, 1992; La Porte close, 1998)
* Hakim Noury (Le Marteau et l'Enclume, 1990)
* Hassan Benjelloun (La Fête des autres, 1990)

## Gastronomia

Marokoko sukaldaritza oso aberatsa eta anitza da, mendeetan zehar kultura eta nazio askorekin izandako harremanengatik. Izan ere, Marokoko sukaldaritza sukalde arabiar, amazig, andaluziar eta mediterraneoen nahasketa bat izan ohi da, Europako eta Saharaz hegoaldeko eragin txikiarekin. Magrebeko gainerako sukaldaritzak bezala, marokoarrak lotura gehiago du Ekialde Hurbileko sukaldaritzarekin, gainerako Afrikarekin baino.

## Jaiak eta ospakizunak
### Erlijio-ospakizunak
#### Ospakizun musulmanak

Marokoko erlijio ofiziala islama da. Marokoarren bizi-erritmoa urtean zehar erlijio-ospakizunek agintzen dute, hala nola Ramadanek, Eid al-Adhak, al-Mawlid al-Nabawik (Mahoma profetaren jaiotze-egunak) eta R'as as-Sanak (Urteberri egun musulmanak). Ospakizun hauek gehienak jaiegun ofizialak dira Marokon, eta egun hauetan marokoar askok otoitz egiten dute eta familiarekin denbora pasatzen dute.
Beste erlijio-ospakizun bat ostiraleko asteko otoitza da, non marokoar gehienak meskitara joaten diren eguerdian.

#### Ospakizun juduak

Marokok biztanleria judu esanguratsua izan du historian zehar. Marokoko juduek hainbat tradizio eta ospakizun berezi dituzte, hala nola Mimuna, Pessahen biharamunean ospatzen dena. Marokoko Purim ospakizunetan, mahia edateko ohitura dago.

### Herri-ospakizunak

Yennayer, Urteberri egun amazigak, urtarrilaren 12tik 14ra ospatzen da juliotar egutegiaren arabera. Beste herri-ospakizun batzuk Ashura (urte musulmanaren hamargarren eguna) eta Bujlud (Eid al-Adharen ondoren ospatzen diren inauteriak) dira.

#### Jaialdiak

Taburida, mawsam edo fantasia ere deitua, Magrebeko zaldigintzaren erakusketa tradizionala da, kultur jaialdietan eta ezteietan egiten dena. Urteroko hainbat jaialdi ere badaude, hala nola Imilchileko ezkonaurrekoen jaialdia, Kalaat M'Gounako arrosen jaialdia edo Taliouineko azafraiaren jaialdia.

### Jaiegun ofizialak

| Data | Euskarazko izena | Bertako izena | Deskribapena |
| Urtarrilaren 1a | Urteberri eguna | Rās lʿām | |
| Urrarrilaren 11 | Marokoko Independentziaren Manifestua Aldarrikatzearen Eguna | Taqdīm watīqat lʾistiqlāl | |
| Urtarrilaren 14a | Urteberri egun amaziga | Yennayer | |
| Maiatzaren 1a | Langileen Nazioarteko Eguna | ʿīd ššuġl | |
| Uztailaren 30a | Tronuaren eguna | ʿīd lʿarš | Mohammed VI.aren tronurapenaren eguna |
| Abuztuaren 14a | Oued Ed-Dahaben eguna | Ḏikrat wād ddahab | |
| Abuztuaren 20a | Iraultzaren eguna | Ṯawrat lmalik wa ššaʿb | |
| Abuztuaren 21a | Gazteen eguna | ʿīd ššabāb | Mohammed VI.aren jaiotze-eguna |
| Azaroaren 6a | Ibilaldi Berdearen eguna | ʿīd lmasīra lẖadraʾ | |
| Azaroaren 18a | Independentziaren eguna | ʿid lʾistiqlal | |

#### Jaiegun mugikorrak

| Data | Euskarazko izena | Bertako izena | Deskribapena |
| Muharramaren 1a | Urteberri egun musulmana | Fātiḥ muḥarram | Islamiar egutegiaren lehen eguna |
| Rabi' al-awwalaren 12a | Mahoma profetaren jaiotze-eguna | ʿid lmawlid | |
| Shawwalaren 1a | Eid al-Fitr | ʿid sġhīr | Ramadanen azken egunean ospatzen den jaia |
| Dhu al-Hijjahren 10a | Eid al-Adha | ʿid kbīr | |

## Museoak

Asko dira eta gai oso desberdinekin. Hona hemen batzuk:
* Antoine de Saint-Exupéry museoa, Tarfaya hirian.
* Tetuango Arkeologia Museoa
* Rabateko Arkeologia Museoa
* Dar al-Majzén, historia museoa Tangerren.
* Ondare Amerikarraren Museoa, Tangerren.
* Rabateko Arkeologia Museoa
* Bathako Museoa, Fez hirian.
* Marrakexko Museoa
* Funduq al-Najjariyyin, Fez hirian.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Morocco: a rich blend of cultures» The Times (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ (Ingelesez) DK Travel. DK Eyewitness Travel Guide Morocco. Dorling Kindersley Limited ISBN 978-0-241-30469-3. (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* ↑ https://agenciaturismomarruecos.com/eu/cultura-marroqui/
* ↑ «2014 General Population and Habitat Census» rgphentableaux.hcp.ma.
* ↑ (Frantsesez) Gauthier, Christophe. «كلمة افتتاحية للسيد المندوب السامي للتخطيط بمناسبة الندوة الصحفية الخاصة بتقديم معطيات الإحصاء العام للسكان والسكنى 2024» Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Arte marroquí: un atractivo más para tu viaje» Turismo Marruecos (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ Kane, Ousmane (2016-06-07). Beyond Timbuktu: An Intellectual History of Muslim West Africa. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05082-2. "geometric+patterns"&redir_esc=y
* ↑ https://www.turismomarruecos.net/cultura/arte-marroqui/
* ↑ https://nouvellenomad.com/blogs/journal/the-different-moroccan-rug-styles?srsltid=AfmBOopIhmcMC2GPDGa00bQK6YgXTnZ28PClg-Dk9LF93utn-Q7KovrI
* ↑ https://riadzany.blogspot.com/p/beginners-guide-to-moroccan-carpets.html
* ↑ https://riadzany.blogspot.com/p/beginners-guide-to-moroccan-carpets.html
* ↑ Leu, Felix (2017). Berber tattooing in Morocco's Middle Atlas: tales of unexpected encounters in 1988. Kenmare, County Kerry, Ireland: SeedPress. ISBN 978-0-9551109-5-5. OCLC 1023521225.
* ↑ https://www.hespress.com/الحدائق-الأندلسية-بالمغرب-جنان-من-ا-130518.html
* ↑ (Ingelesez) Ghanem, Nadia. «180+ Books: A Look at Moroccan Literature Available in English» ArabLit & ArabLit Quarterly 2020-04-29 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Ingelesez) Fernández Parrilla, Gonzalo; Calderwood, Eric. «What Is Moroccan Literature? History of an Object in Motion» Journal of Arabic Literature 52 (1-2): 97-123. 2021-04-16 ISSN 0085-2376. (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Ingelesez) The Art of Moroccan Cuisine. 2007ko urriak 10.
* ↑ (Ingelesez) Howard, Herbert. (2013-10-30). Ultimate African Travel - Morocco. .
* ↑ (Ingelesez) McCann, Jennifer. (2011-01-22). Vegan Lunch Box Around the World (Large Print 16pt). ReadHowYouWant.com ISBN 978-1-4596-0917-4..
* ↑ (Ingelesez) «Moroccan Culture & Religion: Real, Charming Insights» Moroccanzest 2018-08-20 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Ingelesez) Gerber, Jane S. (1995). «Integrating the Sephardic Experience into Teaching» in Gerber, Jane S.; Abitbol, Michel Sephardic Studies in the University. Fairleigh Dickinson University Press, 39 or. ISBN 978-0-8386-3542-1. (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Frantsesez) Montefiore, Adam. «Sous le figuier, l’alcool !» The Jerusalem Post 2013-02-19 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Ingelesez) Prichep, Deena. «Far From North Africa, Berbers In The U.S. Ring In A New Year» NPR 2015-01-14 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Ingelesez) Steet, Linda. (2000). Veils and Daggers: A Century of National Geographic's Representation of the Arab World. Philadelphia: Temple University Press, 141 or. ISBN 978-1566397520..
* 1 2 (Ingelesez) «Ramadan Dates and Public holidays in Morocco» Morocco Guide (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q286806
* Multimedia: Culture of Morocco / Q286806