OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Elizako Gurasoak

Elizako Gurasoak edo Eliz Gurasoak, Eliza kristauak, bere idazleen artean, tradizio kristauaren emaile fidagarritzat onartu dituen idazleak dira. Eliza Katolikoak hiru betekizun eskatzen ditu idazle bat Gurasotzat hartu ahal izateko: antzinatasuna, santutasuna eta ortodoxia.
Latinoen artean, antzinatasunak San Gregorioren garaia du muga (604. urtean hila); grekoen artean, ordea, San Joan Damaskokoaren garaia (749. urtean hila). Beste bi arrazoiengatik ez dira Elizako Guraso Tertuliano, Klemente Alexandriakoa eta Origenes. Hauek dira Elizaren Guraso aipagarrienak: Anbrosio Milangoa, Atanasio, Agustin, Basilio Zesareakoa, Efren, Gregorio I.a, Gregorio Nazianzokoa, Gregorio Nisakoa, Hilario Poitierskoa, Ireneo, Isidoro Sevillakoa, Joan Casiano, Joan Krisostomo, Joan Damaskokoa, Jeronimo, Zipriano eta Zirilo Alexandriakoa; santuak dira guztiak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Biak ageri dira Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan

## Kanpo estekak

* Datuak: Q182603
* Multimedia: Church Fathers / Q182603
# Sæmundr fróði

    Hau islandiar izen bat da: azken izena ez da abizena, patronimikoa baizik. Pertsona hau deitzeko bataio-izena erabiltzen dute.
Sæmundr jakintsua edo Sæmundr fróði (1056-1133), islandiar olerkari bat izan zen.
Apaiza izan zen eta Parisen (edo agian Frankonian) ikasi zuen. Sigfusen semea zen, eta, beraz, islandiar patronimikoen arabera, Sæmundur Sigfússon zen. Oddin eskola bat sortu zuen eta Oddaverjar klaneko partaide izan zen.
Edda poetikoa edo "Edda lehena"ren egiletza ematen zaio, baina, ziur asko, soilik, idazki bilketa bat baino ez zuen egin, eta bere egiletza eztabaidatua da. Hipotesi honek, bere jatorria, 1643an, Codex Regiusa aurkitu izanean du, uste denez, Brynjólfur Sveinsson gotzainaren eskuetan amaitu zuena, Danimarkako erregearen aurrean aurkeztu zuena, eta hortik Codex Regius izena.
Gotzainak, olerki bilduma hau, "Edda lehena" deitu zuen, Snorri Sturlusonek idatzitako "Edda bigarrena" edo Edda prosaikoaren oposizioz.
Gainera, latinez, Norvegiako erregeen historia idatzi zuen, galdu egin den lana, baina ondorengo idazle asko inspiratu zituena, Snorri Sturluson bera kasu.
Islandiar folklorean hainbat aldiz agertzen den pertsonaia ere bada (euskal folklorean Axular agertzen den moduan), normalean deabrua engainatuz.

## Erreferentziak

* ↑ Aðalsteinsson, Jón Hnefill. (1994). Sæmundr Fróði: a medieval master of magic. in: Nordic Yearbook of Folklore., 117–32 or..
* ↑ Paasche, Fredrik. (1956). Norsk Litteraturhistorie I: Norges og Islands Litteratur. (2. argitaraldia) Oslo: Aschehoug, 273–6 or..
* ↑ Sigurðsson, Gísli. (1996). Icelandic National Identity: From Romanticism to Tourism. in: Making Europe in Nordic Contexts. Turku: NIF Publications, 52 or..
* Datuak: Q283943
* Multimedia: Sæmundur Fróði / Q283943
# Giovanni Pico della Mirandola

Giovanni Pico della Mirandola (dʒoˈvanni ˈpiko della miˈrandola ahoskatua; Mirandolako gaztelua, Ferrarako Dukerria, 1463ko otsailaren 24a - Florentzia, 1494ko azaroaren 17a) italiar filosofoa eta pentsalaria izan zen.

## Bizitza

Zuzenbide kanonikoko ikasketak egin zituen Bolonian eta filosofiakoak Paduan. Florentzian jarri zen bizitzen, eta han Marsilio Ficino Errenazimentuko filosofo platoniko handia ezagutu zuen; arabiera, hebreera eta aramera ikasi zituen.
Platonen filosofiaren jarraitzaile zen, eta bi obra garrantzitsu eman zituen argitara: Conlusiones philosophicae, cabalisticae et theologicae («Ondorio filosofikoak, kabalistikoak eta teologikoak») eta De hominis dignitate oratio («Gizonaren duintasunari buruzko hitzaldia»), 1486. urtean biak. Pentsalari greko, hebrear, arabiar eta latinoetan oinarriturik idatzi zituen 900 tesiak eztabaidatzeko Europa guztiko pentsalariak bildu nahi izan zituen, baina ezinezkoa gertatu zitzaion Aita Santuak izendatutako batzorde batek heretikotzat jo baitzituen tesietariko batzuk. Frantzian izan ondoren, espetxean izan zen aldi labur batez, Florentziara itzuli zen eta 1492. urtean Alexandro VI.a aita santuak heresia haren salaketaz aske utzi zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 185. arauaː Errenazimentuko pertsona-izenak. .
* Datuak: Q182128
* Multimedia: Giovanni Pico della Mirandola / Q182128
# Pérotin

Pérotin, Magister Perotinus Magnus izenez ere ezaguna (?, 1160 - ?, 1240), frantses musikagilea izan zen.

## Biografia

Polifonian, lehengo musikarietako bat izan zen, Parisko Notre Dameko koru-zuzendaria, eta Notre Dameko polifonia eskolako maisu nagusietako bat izan zen, Léoninekin batera. Eliza-musika idatzi zuen Ars antiqua moldeari jarraituz, eta musika-notazioa hobetu zuen. Erdi Aroko motetearen oinarriaren egilea izan zen (Clausulæ).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q206275
# Angelo Poliziano

Angelo Poliziano (jaiotza-izena: Angelo Ambrogini; Montepulciano, Toskana, 1454ko uztailaren 14a - Florentzia, Toskana, 1494) italiar poeta, humanista eta itzultzailea izan zen. Marsilio Ficinoren eta Juan Argyropulosen ikasle izan ondoren, Lorenzo Mediciren seme-alaben maisu izan zen. Kultura klasikoan jakitun zela erakutsi zuen idatzi zituen poesia greko eta latindar ugarietan, baina toskaneraz idatzi zituen obrengatik egin zen ezagun batez ere.

## Obra nagusiak

* Stanze per la giostra (1478)
* Favola di Orfeo (1480)
* Iliada lanaren itzulpen bat
* Miszelanea bilduma bat (1498)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 185. arauaː Errenazimentuko pertsona-izenak. .
* Datuak: Q250414
* Multimedia: Angelo Poliziano / Q250414
# Fredrik Ruysch

Fredrik Ruysch (Haga, Herbehereak, 1638ko martxoaren 28a - Amsterdam, Herbehereak, 1731ko otsailaren 22a) holandar sendagilea izan zen.

## Biografia

Anatomia irakasle izan zen Amsterdamen (1666). Gorpuen usteltzea eragozteko sistema aurkitu zuen. Landareen egitura aztertu zuen, eta bere izena duen mintza eta hodia deskribatu zituen. Idatzi zituen lan batzuk: Dilucidatio valvularum in vasis lymphaticis et lacteis (1665), Thesauri anatomici decem (1691).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q529211
* Multimedia: Frederik Ruysch / Q529211
* Espezieak: Frederik Ruysch
# Thomas Sydenham

Thomas Sydenham(1624ko irailaren 10a, Wynford Eagle- † 1689ko abenduaren 29a, Londres) medikua izan zen.
Oxforden ikasi zuen eta Londresen aurrera eraman zuen bere mediku lanbidea. Medikuntza ingelesaren ordezkaririk nabarmenentzat bereizi zuten, "Hipokrates Ingelesa" ezizena jarri zioten. Bere lanaren ezaugarririk nabarmenena gaixoekin zuen hurbiltasuna zen, sintomei teoria medikuei baino lehentasun handiagoa emanez. Berari zor diogu haurren korearen deskribapena(Sydenhamen korea). 1676.urtean Observaciones médicas sobre la historia y curación de las enfermedades agudas idatzi zuen. 1680an zera esan zuen: Jainkoak mina kentzeko gizakiare eman dizkion baliabideetatik, ez dago opioa bezain eraginkorrik eta unibertsalarik.
* Datuak: Q559213
* Multimedia: Thomas Sydenham / Q559213
# Vincenzo Tineo

Vincenzo Tineo (Palermo, 1791ko otsailaren 27-1856ko uztailaren 25) italiar botanikari ospetsua izan zen.

## Biografia

Aita, Giuseppe Tineo (1757-1812), botanikaria izan zen eta Vincenzo Palermoko Unibertsitatean zuen medikuntza-katedran ordezkatu zuen. 1814tik 1856ra Palermoko Lorategi Botanikoaren zuzendaria izan zen.

## Obra

* Plantarum rariorum Siciliae minus cognitarum pugillus primus universae rei litterariae Siciliensis regiaeque Panormitanae studiorum moderatoribus, ex Regali Typographia, Panormi 1817
* Catalogus Plantarum Horti Regii Panormitani (Palermo) ad annum 1827. Panormi, ex Regali Typographia, 1827
* Le reliquie Tineane : florae siculae icones ineditae di Vincenzo Tineo / [a cura di] Franco Maria Raimondo. Palermo : Ed. Naturama, 2000

## Ohoreak
### Eponimia

* (Orchidaceae) Neotinea Rchb.f. & Poll.
* (Orchidaceae) Tinea Biv.
* (Tiliaceae) Tinea Spreng.

## Erreferentziak

* ↑ Orch, Gemm. 18, 29 1852 (IK)
* ↑ in Giorn. Sc. Sicil. 1833 149 (IK)
* ↑ Neue Entdeck. Pflanzenk. 2: 165 1821 (IK)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q615184
* Multimedia: Vincenzo Tineo / Q615184
* Espezieak: Vincenzo Tineo
# John William Polidori

John William Polidori (Londres, 1795eko irailaren 7a - ibidem, 1821eko abuztuaren 24a) ingeles idazle eta sendagilea izan zen.
Aita errefuxiatu politiko italiarra zen eta ama ingelesa. Medikuntza ikasi zuen Edinburgheko Unibertsitatean eta 1816an Lord Byronek mediku pertsonal gisa kontratatu zuen. Europan zehar bidaiatzen lagundu zion Byroni, eta bidaien eguneroko bat idazteagatik John Murray editorearen 500 libera jaso zituen.
Ekainean Villa Diodatin elkartu ziren Léman aintzinan Mary Wollstonecraft Godwin, Percy Bysshe Shelley, eta Claire Clairmontekin. Gau batean mamuen istorioak idaztea erabaki zuten, eta Polidorik The Vampyr ipuina sortu zuen, Lord Ruthven banpiroari buruz, 1819an argitaratu zuena.
Byronek kaleratu ondoren, Italian zehar bidaiatu zuen eta Londresera itzuli zen. Han hil zen 1821ean, depresioak eta joko zorrek estututa.

## Lanak
### Antzezlanak

* Cajetan, (1816)
* Boadicea, (1816)

### Olerkiak

* Ximenes, The Wreath and Other Poems (1819)
* The Fall of the Angels: A Sacred Poem (1821)

### Eleberri laburrak

* The Vampyre: A Tale (1819)
* Ernestus Berchtold; or, The Modern Oedipus: A Tale (1819)

### Ez-fikziozkoak

* A Medical Inaugural Dissertation which deals with the disease called Oneirodynia, for the degree of Medical Doctor, Edinburgh (1815)
* The Diary of Dr. John William Polidori (1816, published posthumously in 1911)
* On the Punishment of Death (1816)
* An Essay Upon the Source of Positive Pleasure (1818)
* Sketches Illustrative of the Manners and Costumes of France, Switzerland and Italy (1821)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q364264
* Multimedia: John William Polidori / Q364264
# Charles Maurras

Charles-Marie-Photius Maurras (ʃaʁl moʁas ahoskatua; Martigues, Rodanoren Ahoak, 1868ko apirilaren 20a - Tours, 1952ko azaroaren 16a) idazle eta politikari frantsesa izan zen. Action Française mugimenduaren antolatzaile eta ideologoa, bere ideiek eragin handia izan zuten nazionalkatolizismoan eta nazionalismo integralean.

## Lanak

* 1889 : Théodore Aubanel
* 1891 : Jean Moréas
* 1894 : Le Chemin du Paradis, mythes et fabliaux
* 1896–1899 : Le voyage d'Athènes
* 1898 : L'idée de décentralisation
* 1899 : Trois idées politiques : Chateaubriand, Michelet, Sainte-Beuve
* 1900 : Enquête sur la monarchie
* 1901 : Anthinéa : d'Athènes à Florence
* 1902 : Les Amants de Venise, George Sand et Musset
* 1905 : L'Avenir de l'intelligence
* 1906 : Le Dilemme de Marc Sangnier
* 1910 : Kiel et Tanger
* 1912 : La Politique religieuse
* 1914 : L'Action Française et la Religion Catholique
* 1915 : L'Étang de Berre
* 1916 : Quand les Français ne s'aimaient pas
* 1916–1918 : Les Conditions de la victoire, 4 liburuki
* 1921 : Tombeaux
* 1922 : Inscriptions
* 1923 : Poètes
* 1924 : L'Allée des philosophes
* 1925 : La Musique intérieure
* 1925 : Barbarie et poésie
* 1927 : Lorsque Hugo eut les cent ans
* 1928 : Le prince des nuées
* 1928 : Un débat sur le romantisme
* 1928 : Vers un art intellectuel
* 1928 : L'Anglais qui a connu la France
* 1929 : Corps glorieux ou Vertu de la perfection
* 1929 : Promenade italienne
* 1929 : Napoléon pour ou contre la France
* 1930 : De Démos à César
* 1930 : Corse et Provence
* 1930 : Quatre nuits de Provence
* 1931 : Triptyque de Paul Bourget
* 1931 : Le Quadrilatère
* 1931 : Au signe de Flore
* 1932 : Heures immortelles
* 1932–1933 : Dictionnaire politique et critique, 5 liburuki
* 1935 : Prologue d'un essai sur la critique
* 1937 : Quatre poèmes d'Eurydice
* 1937 : L'amitié de Platon
* 1937 : Jacques Bainville et Paul Bourget
* 1937 : Les vergers sur la mer
* 1937 : Jeanne d'Arc, Louis XIV, Napoléon
* 1937 : Devant l'Allemagne éternelle
* 1937 : Mes idées politiques
* 1937 : La Dentelle du Rempart
* 1940 : Pages africaines
* 1941 : Sous la muraille des cyprès
* 1941 : Mistral
* 1941 : La seule France
* 1942 : De la colère à la justice
* 1943 : Pour un réveil français
* 1944 : Poésie et vérité
* 1944 : Paysages mistraliens
* 1944 : Le Pain et le Vin
* 1945 : Au-devant de la nuit
* 1945 : L'Allemagne et nous
* 1947 : Les Deux Justices ou Notre J'accuse
* 1948 : L'Ordre et le Désordre
* 1948 : Maurice Barrès
* 1948 : Une promotion de Judas
* 1948 : Réponse à André Gide
* 1949 : Au Grand Juge de France
* 1949 : Le Cintre de Riom
* 1950 : Mon jardin qui s'est souvenu
* 1951 : Tragi-comédie de ma surdité
* 1951 : Vérité, justice, patrie (Maurice Pujorekin batera)
* 1952 : À mes vieux oliviers
* 1952 : La Balance intérieure
* 1952 : Le Beau Jeu des reviviscences
* 1952 : Le Bienheureux Pie X, sauveur de la France
* 1953 : Pascal puni (hilondokoa)
* 1958: Lettres de prison (1944–1952) (hilondokoa)
* 1966: Lettres passe-murailles, correspondance échangée avec Xavier Vallat (1950–1952) (hilondokoa)
* Datuak: Q3048
* Multimedia: Charles Maurras / Q3048
# Charles Maurice de Talleyrand-Périgord

Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (Paris, 1754ko otsailaren 2a - Paris, 1838ko maiatzaren 17a), ezagunagoa Talleyrand gisa, frantses politikaria izan zen.

## Biografia

Talleyrand-Périgordeko kondearen semea zen. Herren geratu zen haurtzaroan izandako istripu baten ondoren, eta gudarostean sarrerarik ez zuelarik, seminarioan sartu zen, bokaziorik ez zuen arren. Apaiztu ondoren, goi-karguak izan zituen, aristokrata zelako eta, Autungo apezpiku egin eta gero (1788), kleroaren ordezkari izendatu zuten, 1789ko Estatu Orokorretarako.
Ideia berrien alde jokatu zuen hasieratik: biltzar bakar baten beharra aldarrikatu zuen, konstituzio berriaren alde egin zuen eta Elizaren ondasunak estatuaren eskuetara igarotzearen alde mintzatu zen. Kleroaren konstituzio zibila aldarrikatu ondoren (1790), konstituzioaren aldeko apaizen buruzagi bihurtu zen eta Autungo apezpiku-kargua utzi zuen. Pio VI.a aita santuak kondenatu egin zuen horregatik eta Eliza utzi zuen.
Diplomazia-lanetan hasi zen ondoren eta Ingalaterrara bidali zuten, britainiarren neutraltasuna lortzeko. 1792an, Orléansgo dukearen aldeko lanetan ari zelako salaketa egin zioten, eta Ingalaterran eta Estatu Batuetan babestu zen handik aurrera.
Robespierre hil ondoren (1794), Frantziara itzuli eta Kanpo Harremanetarako ministro izendatu zuten. Kargu berean segitu zuen 1799an, Napoleon Bonapartek estatu-kolpea jo ondoren eta Eliza Katolikoarekiko konkordatua negoziatu zuen. Titulu asko jaso zuen Napoleongandik hurrengo urteetan: besteak beste, Bénéventeko printze titulua. 1807an, kargu guztiak kendu zizkion Napoleonek, haren kanpo-politika onartzen ez zuelako, eta 1809an Napoleonen aurka saiatu zen, baina alferrik.
1814an, Napoleonen agintaldia amaitu ondoren, politika-mundura itzuli zen eta kanpo-arazoetako ardura hartu zuen gobernu berrian. Vienako Batzarrean parte hartu zuen eta aliatuak zatitzen saiatu zen. Ahalegin haiek hutsean geratu ziren Napoleonen estatu-kolpearen ondoren (1815ko apirila), eta gerokoan monarkia berriro ezartzearen alde gogotik jardun arren, baztertu egin zuten erregezale muturrekoek. Enbaxadore aritu zen Londresko konferentzian 1830etik 1831ra bitartean.

## Ikus, gainera

* Afaria (Jean-Claude Brisville)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q160499
* Multimedia: Charles-Maurice de Talleyrand / Q160499
# Gotthold Ephraim Lessing

Gotthold Ephraim Lessing (Kamenz, Saxoniako hauteslerria, 1729ko urtarrilaren 22a - Brunswick, 1781eko otsailaren 15a) alemaniar idazle, kritikari eta filosofoa izan zen.

## Bizitza

Frantses klasizismoaren joera eten zuen, eta alemaniar antzerkigintza klasikoari eman zion hasiera. Hala, bere garaiko joera estetikoa aldatu zuen eta Alemaniako estilista ospetsuenetakoa izan zen. Laokoon, oder über die Grenzen der Malerei und Poesie (1766, «Laokoon, edo margolaritzaren eta poesiaren mugak») saiakera ospetsuagatik da, batez ere, ezaguna. Antzerki-lan aipagarriak ditu, besteak beste: Miss Sara Sampson (1755), lehen alemaniar tragedia burgesa) tragedia; Emilia Galotti (1772) tragedia; Minna von Barnhelm (1767), komedia. Nathan der Weise (1779, «Natham jakintsua») draman, erlijio-ikuspegi zabal baten aldeko agertu zen. Bestelako filosofia-lanak Das Christentum der Vernunft (1753, «Arrazoiaren kristautasuna») eta Die Erziehung des Menschengeschlechts (1780, «Gizakien hezkuntza») dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q34628
* Multimedia: Gotthold Ephraim Lessing / Q34628
# Henri Bergson

Henri Bergson (Paris, 1859ko urriaren 18a - Paris, 1941eko urtarrilaren 4a) frantziar filosofoa izan zen.

## Biografia

Poloniako judua zuen aita, eta ama Irlandakoa. Londresen bizi izan zen bederatzi urte bete arte, eta gero Parisen kokatu zen. Hainbat institututan irakatsi ondoren, Collège de France delakoan filosofiako katedradun egon zen (1904-1914). Filosofia-lan ugari utzi du, horien artean: Essai sur les données immédiates de la conscience (1889), doktoretza-tesia; Matière et Mémoire (1896); Le Rire (1900); L´Évolution créatrice (1907); L´Énergie Spirituelle (1919); Durée et Simultanéité (1922); Les Deux Sources de la morale et de la réligion (1932); La Pensée et le Mouvant (1934). Intelektualismo formalistaren kontrakoa zen; Kant eta neokantismoa ez zituen onartzen. Positibismo zientifiko eta materialista ukatuz, Bergsonen filosofia espiritualista eta bitalistak kontzientziaren datuak hartzen ditu oinarritzat. Intuizioak iraute hutsarekin jartzen gaitu ados (eta ez bizitza praktikoa egituratzen den denbora eta espazio kuantitatiboarekin), eta bizitzaren eta izpirituaren mugimendu libre eta sortzailearekin batzen gaitu. Esperientziaren fenomenologia, kontzientziaren psikologia, filosofia horrek pentsatzeko eta hautemateko ohiko molde batzuk alde batera utz ditzan eskatzen dio adimenari. Bergsonen filosofiak arrakasta lortu zuen Bigarren Mundu Gerra aurretik, eta idazle eta filosofo anitzek izan zuten haren eragina, Charles Péguyk eta Marcel Proustek, adibidez. Académie Françaiseko kidea izan zen. 1927an Literaturako Nobel Saria eman zioten.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42156
* Multimedia: Henri Bergson / Q42156
# Frederiko II.a Handia

Frederiko II.a Handia (alemanez: Friedrich II.; Berlin, 1712ko urtarrilaren 24a – Potsdam, 1786ko abuztuaren 17a), Frederiko II.a Prusiakoa ere deitua, Hohenzollern dinastiako Prusiako erregea, 1740 eta 1772 artean, eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko Brandenburgeko printze hauteslea (Frederiko IV.a Brandenburgekoa) izan zen.

## Biografia

Oso gazte zela, ertietarako zaletasuna erakutsi zuen, eta horrek Frederiko Gilen I.a bere aitarekin istiluak sortu zizkion. Heziketa militarrari ihes egin nahiak porrota ekarri zion: Küstrinen espe sartu zuten (1732), eta Katte bere laguna nola hiltzen zuten ikusi behar izan zuen. Politikatik bazterturik, administrari-lanetan eta bizitza militarrean hasi zen, eta ondoren Rheinsbergeko gazteluan bere gisara bizi ahal izan zuen, jakintsuez inguraturik (Voltaireren adiskide izan zen). Aginpidearen teoria bat landu zuen, frantsesez idatzia (Antimachiavel, 1740; Histoire de mon temps, 1746).
1740an errege egin zutenean, aitaren politika bera eraman zuen aurrera: aitoren seme-alaben lehentasunak zaindu zituen, eta zuzentza hobetzeko prestatua zuen kodea ez zen indarrean jarri. Administrari ona izan zen; Zazpi Urteko Gerra amaitzean, erresuma berriro jaso zuen.
Ekonomia merkantilista eta industria bultzatu zuen, baina betiere agintaritzatik gidaturik. Atzerriko politikan aitak ez bezala jokatu zuen: Austriaren kontra aritu zen etengabe. Austriako Erregetzarako Gerran, Silesia hartu zuen, gerra deklaratu ere egin gabe. Baina ez zuen Ingalaterra bereganatzea lortu (Westminsterreko hitzarmena, 1756), eta Zazpi Urteko Gerra hasi zuten, Prusia ia hondamendira eraman zuena. Poloniaren lehen zatiketan parte hartu zuen (1772), eta Bavariako Oinordetzarako Gerran (1779) Austriaren kontra egin zuen, haren kontra Printzeen liga sortuz (1885). Prusiaren indarra gailurrera eraman zuen, baina ahulezia handiak utzi zituen agerian; zurruntasunarena, batez ere, zentralismo eta autoritarismo gehiegizkoaren ondorio zena; horrek argi dezake, beharbada, zergatik erori zen Prusia Napoleonen mende.

## Genealogia

Zuhaitz genealogikoa :
Frederiko I.a Prusiakoa
Frederiko Gilen I.a Prusiakoa
Sofia Karlota Hannoverkoa
Frederiko II.a Handia
Jurgi I.a Erresuma Batukoa
Sofia Dorotea Hannoverkoa
Sofia Dorotea Brunswick-Lüneburgekoa :

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q33550
* Multimedia: Frederick II of Prussia / Q33550
# Emmanuel Swedenborg

Emmanuel Swedenborg (Stockholm, 1688ko urtarrilaren 29a - Londres, 1772ko martxoaren 29a) Suediar mistikoa, filosofoa eta zientzialaria izan zen. Urte askotan idatzi zuen zientzia gaiez. Kristalografiaren hastapenak ezarri zituen eta geologiaren aurrerabidea bultzatu zuen. Meditazioan murgildu zen eta Bibliaren interpretazioa egiten ahalegindu zen. Sekta berezietan antolatu ziren ikasle ugari izan zituen, Ingalaterran batez ere, Jerusalem Berriko Eliza izena hartu zutenak. Lan aipagarriak ditu: Principia rerum Naturalium (1734); Regnum animale (1744-1745); Arcana Cœlestia (1747-1758); Vera Christiana Religio (1771).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q185832
* Multimedia: Emanuel Swedenborg / Q185832