OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Manuel Martinez de Ubago

Manuel Martinez de Ubago Lizarraga (Iruñea, 1869 – Zaragoza, 1928ko urtarrilaren 16a) nafar arkitektoa izan zen, estilo eklektikokoa, Art Nouveauren eragina ere izan zuena.
Bereziki Nafarroan eta Aragoin utzi zuen bere arrastoa. Iruñean eraiki zituen lanen artean, aipagarriak dira Foruen monumentua eta Lehen Zabalguneko etxebizitza batzuk, hala nola, Jose Alonso kaleko 4. zenbakikoa eta Chinchilla jenerala kaleko Cipriano Salvatierra etxea.

## Biografia

Martinez de Ubago Iruñean jaio zen 1869an. Gaztetatik arte eta eraikuntzarekiko interesa izan zuen. Arkitektura ikasketak Madrilen egin zituen, Madrilgo Goi Eskolan, 1892 urtera arte. Madriletik itzuli ondoren, Nafarroan hasi zen lanean, eta 1893an Foruen Monumentua diseinatzeko enkargua jaso zuen. 1903an inauguratu zuten, eta bere lehen lan esanguratsua izan zen. Gainera, Nafarroako hainbat herritan etxebizitzak eta eraikin publikoak eraiki zituen, modernismoaren eta eklektizismoaren eragina nabarmenduz. Nafarroan hasi zuen bere jarduera profesionala, baina 1903 urtean, jada Foruen monumentua bukatuta, 1904tik aurrera Aragoin lan egin zuen.
1904an Zaragozara bizitzera joan zen, han lan eskaintza hobeak baitzituen. Elizbarrutiko Arkitekto izendatu zuten, eta hainbat eraikin erlijioso eta zibiletan lan egin zuen. 1908ko Hispano-Frantziar Erakusketan musika kioskoa diseinatu zuen, gaur egun Primo de Rivera parkean kokatua. 1916an, Miguel Ángel Navarro Pérez arkitektoarekin batera, Zaragozako Miserikordia zezen-plaza berritu zuen.
1920an erretiratu zen, eta urte batzuk geroago, 1928 urtean hil zen Zaragozan. Bere lana Nafarroako eta Zaragozako hiri paisaian geratu da, eta bere estilo eklektiko eta modernistak arkitektura garaikidean eragina izan du.

## Lan adierazgarriak

* Foruen Monumentua (Iruñea, 1893-1903)
* Musika Kioskoa Hispano-Frantziar Erakusketan (Zaragoza, 1908)
* Miserikordiako Zezen-plaza Handitzea eta Erreforma (Zaragoza, 1916)
* San Miguel Elizako Zaharberritzea (Estella-Lizarra)
* Zuera Parrokiko Zaharberritzea (Zuera, Zaragoza)
* Cipriano Salvatierra etxea Chinchilla Generalaren kalean (Iruñea)
* Ruiseñores pasealekuan eta San José kalean Etxeak (Zaragoza)
* Coliseo proiektua, Jose Yarza Garciarekin batera (Zaragoza)

## Errefentziak

* 1 2 Fernández Altuna, José Javier. Martinez de Ubago Lizarraga, Manuel. Auñamendi Entziklopedia [on line], 2022, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2022-06-19).
* ↑ Martinez de Ubago Lizarraga, Manuel. Gran Enciclopedia de Navarra, enciclopedianavarra.com (Noiz kontsultatua: 2022-06-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q99864628
# Toka

Toka Euskal Herriko doitasun-joko tradizional bat da, metalezko piezak eskuz jaurtiz metro batzuetara dagoen toka izeneko txapa bat jotzea helburu duena. Piezak disko itxurakoak dira, 250 gramoko pisua eta 6 cm-ko diametrokoak gutxi gorabehera eta 10-20 metroko distantziatik jaurtiki behar dira, distantzia aldakorra da lekuaren arabera. Toka egurrezko kutxa ireki batean iltzaturik dagoen gutxi gorabehera 3 cm-ko zabalera duen burdinazko txapa kurbatu bat da. Pieza batek toka edo txapa jotzen duenean kontatzen da tantoa (piezak txaparen aurka joaz eragindako soinuaz erraz frogatzen da hau), betiere piezak aurretik lurra jo ez badu. Kutxaren neurriak gutxi gorabehera 60×60×60 cm dira. Batzuetan toka lurrean bertan iltzaturik agertzen da, plaza batean edo etxe bateko pareta ondoan. Txanda bakoitzean jaurtikitako pieza kopurua aldakorra da tokiaren arabera (6-10) eta batzuetan piezak bi eskuak txandakatuz jaurtiki behar zirela eta txanpon arruntak jaurtikiz jokatzen zela ere jaso da.
XX. mendean zehar batez ere Gipuzkoan eta Nafarroako eta Bizkaiko herri batzuetan, hala nola Zaldibar eta Elorrio, jokatzen zen. Ohizko jokoa zen herriko jaietan. Hala ere, edozein egunetan maiz ikus zitekeen sagardotegietara inguratzen zen jendea tokan jokatzen ikustea. Gaur egun gehien bat herriko jaietara mugatzen da.
Gipuzkoako Federazioak 2018an zortzi herritan izan dira lehiaketak: Lasarte-Orian, Aian, Usurbilen, Gabirian, Zarautzen, Legazpin, Seguran eta Ereñotzun. Bola lehiaketak ere egiten dituzte herri horietan guztietan. Tokian-tokian eguneko sariak banatzeaz gain, Gipuzkoako Txapelketa jokatzen dute hogei lehenengoetan sailkatzen direnek.
Toka jokalari trebea Manuel Matxain Aieteko donostiarra izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ «Euskal kirolak eta jokoak - Toka» euskalkirolaketajokoak.amaroa.com (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* ↑ Maiz, Aimar. (2018-03-25). «Tokaren joaldia indartu nahian» Gipuzkoako Hitza (Noiz kontsultatua: 2018-05-25).

## Bibliografia

* (Gaztelaniaz) BENGOA ZUBIZARRETA, J. L., Euskal jokoak - Juegos vascos, Colección Temas Vizcaínos, 79-80. Bilbo: Caja de Ahorros Vizcaína, 1981, 70 orr.
* (Gaztelaniaz) "Toka", Enciclopedia Auñamendi, Bernardo Estornés Lasa (koord.), Donostia: Editorial Auñamendi, 1998. 46. bol., 440-441 orr.

## Ikus, gainera

* Igel-toka

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12268028
* Multimedia: Toka / Q12268028
# Mariam Baouardy

Mariam Baouardy (arabieraz: مريم باواردي‎; I'billin, 1846ko urtarrilaren 5a - Betleem, 1878ko abuztuaren 26a) edo Maria Jesus Gurutzekoarena karmeldar moja izan zen. 2015eko maiatzaren 17an Frantzisko aita santuak kanonizatu zuen. Jaieguna abuztuaren 26an ospatzen da.

## Bizitza

Mariam Baouardy I'billinen, Nazaret ondoko herrixka batean jaio zen. Gurasoak siriar jatorriko melkita katolikoak zituen. 1846an, hiru urteko zela, umezurtz gelditu zen, eta neska kozkorra zenetik neskame aritu zen lanean; Alexandria, Jerusalem, Beirut eta Marseillan bizi izan zen. Azken hiri horretan moja sartzen saiatu zen, baina bi komentutan ateak itxi zizkioten. Azkenik, Paueko Karmeldar Oinutsen komentuan onartu zuten. Han, artean mojagai zela, Mangaloren karmeldegi bat sortu nahi zuen moja-talde batekin bat egin zuen; hantxe, Indian, egin zuen profesa 1871n. Hurrengo urtean, 1872an, Pauera bidali zuten berriz, eta hiru urte geroago Betleemera joan zen karmeldegi bat sortzera. Hiru urte igaro zituen Betleem, eta bertan hil zen 1878an.

## Erreferentziak

* ↑ El Papa Francisco canoniza a dos monjas palestinas. reuters.es (Noiz kontsultatua: 2016-05-05).
* ↑ Akesolo, Lino. Maria Baouardy, karmeldarra (1846-1878). karmelaldizkaria.eus (Noiz kontsultatua: 2016-05-06).
* Datuak: Q451590
* Multimedia: Mariam Baouardy / Q451590
# Bâkî

Mahmud Abd ul-Baki (otomandar turkieraz: مخلص, mahlas), Bâkî izenez ezaguna, (Istanbul, 1526 – Istanbul, 1600) olerkari otomandarra izan zen, «olerkarien sultana» deitua.
Koran eskoletan erlijio eta literatura jakintza klasiko zabala ikasirik, oso gaztetatik hartu zuen ospe handia bere formaren aberastasunagatik eta zentzu anitzetako poemengatik. Suleiman Handiaren olerkari ofizial izendaturik, kargu handiak izan zituen otomandarren administrazioan. Bere obren bilduma (Diwan) 1825ean ezagutu zen mendebalean, J. von Hammerrek alemanera egindako itzulpenaren bidez. Turkiako olerkari nagusitzat hartzen da literaturaren historian.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016-07-29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q852738
* Multimedia: Bâkî / Q852738
# Heranux Arxakean

Heranux (Nargiz) Arxakean (armenieraz: Հերանուշ (Նարգիզ) Արշակեան; Konstantinopla, 1887ko uztailaren 28a – ibidem, 1905eko martxoaren 27a) Otomandar Inperioan jaiotako armeniar poeta izan zen.

## Bizitza

Heranux Arxakean Konstantinoplako Beşiktaş auzoan jaio zen 1887an. Bere aita, Hagop, armeniar komunitateko aktibista nabarmena zen, eta Heranuxek hiru urte zituela hil zen.
10 urterekin Bakırköyko nesken ikastetxe frantziarrean ikasten hasi zen. Urtebete eta erdi han eman ondoren, Beşiktaş auzoko Makruhian armeniar ikastetxean jarraitu zituen ikasketak. Arxakeanen irakasleak pozik zeuden idazten zuen moduarekin, baina medikuek hiritik kanpo bizitzeko iradoki ziotenez, ikasketak utzi behar izan zituen. Arxakean Yedikule kanpoaldean zegoen landetxe batera joan zen bizitzera, eta han poesia idazten hasi zen, inguruko naturan inspiratuta.
Tuberkulosiak jota hil zen 1905eko martxoaren 27an, 17 urte baino ez zituela. Bere lanak Tsaghik egunkarian argitaratu ziren poeta hil ondoren.
1910ean, Hrand Nazariantzek Heranux Arxakeanen bizitzari eta idazlanei buruzko liburu bat argitaratu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Georgieraren eta armenieraren alfabetoetan idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistemak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2024-10-12).
* ↑ (Armenieraz) Համբարձումյան, Վիկտոր; Խուդավերդյան, Կոստանդին, eds. Հայկական սովետական հանրագիտարան. Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն (argitaratze data: 1974).
* ↑ (Armenieraz) Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն (argitaratze data: 1990).
* 1 2 3 4 5 6 (Armenieraz) Stepanian, Karnig. (1973). Կենսագրական բառարան. Yerevan: Soviet Writers, 157 or..
* 1 2 (Armenieraz) Գաբրիելյան, Վ. Ա. (1971). «Հերանուշ Արշակյան (Ծննդյան 85-ամյակի առթիվ)» Պատմա-բանասիրական հանդես: 115-126. (Noiz kontsultatua: 2024-10-12).
* ↑ (Armenieraz) Nazariantz, Hrand. (1910). Հերանոյշ Արշակեան: Իր կեանքը եւ բանաստեղծութիւնները. Constantinople: Tēr-Nersēsean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q982899
# Maryam Sūltanah Danil Ghaţţas

Maryam Sūltanah Danil Ghaţţas (Jerusalem, 1843ko urriaren 4a - Ein Karem, 1927ko martxoaren 25a), erlijio izena Marie-Alphonsine, palestinar moja katolikoa izan zen, Jerusalemgo Errosario Santuko Ahizpak izeneko domingotar kongregazioaren sortzailea. 2015eko maiatzaren 17an Frantzisko aita santuak kanonizatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ El Papa Francisco canoniza a dos monjas palestinas. reuters.es (Noiz kontsultatua: 2016-05-05).
* Datuak: Q444239
* Multimedia: Marie-Alphonsine Danil Ghattas / Q444239
# Otomandar Dinastia

Otomandar Dinastia edo Osmanen Etxeak (otomandar hitza Osman izenetik datorrelarik) Otomandar Inperioa gobernatu zuen 1281etik 1923raino, Osman I.arekin hasiz (bere aita zen Ertuğrul kontatu gabe), dinastia bera 1383 arte aldarrikatu ez zen arren, Murad I.ak bere burua sultan izendatu zuenean. Hori baino lehen, tribu-dinastia Söğüt bezala ezagutua izango zen ziur asko, baina turkieraz Osmanli bezala berrizendatua izan zen Osman I.aren omenez, otomandar gisa erabiltzen den forma euskara batuan.
Sultana zen inperioko errege eta gobernari bakarra, ofizialki behintzat. Titulu asko zituen, Osmanen Etxeko Subiranoa, sultanen sultana, kanen kana kasu, eta, 1517tik aurrera "fededunen komandantea" eta "Unibertsoko Jaunaren profetaren (Mahoma) oinordekoa, hau, da, kalifa, eta Inperioak kaliferria esan nahi zuen, Estatu Islamiarra.
Nabarmendu beharra dago lehen gobernariek sekula ez zutela euren burua sultan deitu, baizik eta bey.

## Dinastiako gobernarien zerrenda

Gobernari aurre otomandarrak :
| Suleiman (-1227) (bey) ||
| Ertugrul (1227-1281) (bey) ||
| Gobernari otomandarrak ||
| Osman I.a Gazi (1281–1326) (bey) ||
| Orhan I.a Gazi (1326–1359; bey) | Ibrahim I.a (1640–1648) |
| Murad I.a "jainkotiarra" (1359–1389; Sultana 1383tik) | Mehmed IV.a (1648–1687) |
| Bāyāzīd I "Tximista" (1389–1402) | Suleiman II.a (1687–1691) |
| Interregnoa (Fetret Devri) edo Triunbiratua (1402-1413) | Ahmed II.a (1691–1695) |
| Mehmed I.a Çelebi (1413–1421) | Mustafa II.a (1695–1703) |
| Murad II.a (1421–1444) (1446–1451) | Ahmed III.a (1703–1730) |
| Mehmed II.a "Konkistatzailea" (1444–1445, 1451–1481) | Mahmud I.a (1730–1754) |
| Bāyāzīd II (1481–1512) | Osman III.a (1754–1757) |
| Selim I.a (1512–1520; 1517tik aurrera kalifa) | Mustafa III.a (1757–1774) |
| Suleiman Bikaina edo "Legegilea" (1520–1566) | Abd-ul-Hamid I.a (1774–1789) |
| Selim II.a (1566–1574) | Selim III.a (1789–1807) |
| Murad III.a (1574–1595) | Mustafa IV.a (1807–1808) |
| Mehmed III.a (1595–1603) | Mahmud II.a edo Mahmut II.a (1808–1839) |
| Ahmed I.a (1603–1617) | Abd-ul-Mejid (1839–1861) |
| Mustafa I.a (1617–1618) | Abdul Aziz (1861–1876) |
| Osman II.a (1618–1622) | Murad V.a (1876) |
| Mustafa I.a (1622–1623) | Abdul Hamid II (1876–1909) |
| Murad IV.a (1623–1640) | Mehmed V.a (Reşad) (1909–1918) |
| Eskuinean jarraitzen du | Mehmed VI.a (Vahideddin) (1918–1922) |
| Osmanen Etxeko Buruak Inperioaren ondoren ||
| Abdul Mejid II.a (1926-1944; soilik Kalifa bezala) ||
| Ahmed IV.a Nihad (1944-1954) ||
| Osman IV.a Fu'ad (1954-1973) ||
| Mehmed Abd-ul-Aziz II.a (1973-1977) ||
| Ali Vâsib (1977-1983) ||
| Mehmed VII.a Orhan (1983-1994) ||
| Ertuğrul Osman V (1994-2009) ||

## Kanpo estekak

* Datuak: Q193383
* Multimedia: House of Osman / Q193383
# Ibrahim Paxa

Ibrahim Paxa (turkieraz: Kavalalı İbrahim Paşa; Kavala, Errumelia, 1789 – Kairo, 1848ko azaroaren 10a) Egiptoko wali edo erregeordea, Otomandar Inperioaren barnean. Mehmet Ali Egiptoko wali ospetsuaren semea zen. Wahhabiten aurka borrokatu zen 1816-1819 urteetan. Greziarren aurka borrokatu ziren oste otomandarren buru izan zuen 1824-1828 urteetan, baina garaipen batzuen ondoren (Navarino, 1825; Missolonghi, 1826) Egiptora jo behar izan zuen berriro 1828an, armada frantses, britainiar eta errusiarrei ezin aurre emanik zegoelako. 1832. urtean, Egiptoko osteak gidatu zituen Turkiaren aurkako lehen gerran; Konstantinopoliserako bidean abiatu zen Palestinan barrena eta sultan otomandarra menderatu zuen Konyako guduan (1832). Egiptoren mende geratu zen Siria kanpaina haren ondoren (Kutahiyako hitzarmena, 1833). Guduari ekin zioten berriro Turkiako osteek eta Siriako lurretan sartu ziren 1839. urtean. Erabat menderatu zuten Ibrahimen osteek armada turkiarrak Nisibingo guduan. Urtebete geroago, Siria uztera behartu zuten Ibrahim Europako estatu nagusiek (Londresko hitzarmena, 1840). 1848. urtean hartu zuen aitaren lekua, baina berehalakoan hil zen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q311789
* Multimedia: Ibrahim Pasha of Egypt / Q311789
# Mehmet Ali

Mehmet Ali edo Mehemet Ali (arabieraz: محمد علي باشا‎; c. 1769 - 1849ko abuztuaren 2a), Egiptoko balia (1805 – 1848).
Mehmet Ali otomandar armadako komandante albaniarra zen, wali kargua hartu eta bere burua Egiptoko eta Sudango kedive izendatu zuen.
Egipto modernoko sortzailetzat hartzen da; berrikuntza ugari egin zituen Egiptok nolabaiteko independentzia lortzeko mundu-potentzia nagusienen eta Otomandar Inperioaren aurrean. Egiptoko mugak ere hedatu zituen, ondoko herriak menderatzen edota otomandarren aurka borrokatzen.
Mehmet Alik hasitako dinastiak izan zuen Egiptoko eta Sudaneko agintea 1952an Egiptoko Iraultza gertatu zen arte.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q182781
* Multimedia: Muhammad Ali Pasha / Q182781
# Ismail Paxa

Ismail Paxa (arabieraz: إسماعيل باشا‎ Ismā‘īl Bāshā, turkieraz: İsmail Paşa; Kairo, 1830eko abenduaren 31a - Istanbul, 1895eko martxoaren 2a) Egiptoko kedive izan zen. 1861ean gudarostea Sudanera bidali zuen, iraultza indargabetzeko. Egiptoren modernizazioa bultzatu zuen: irakaskuntza antolatu, azukrearen industria garatu, eta beste. 1869an Suezko kanala inauguratu zuen. Gastu handiak izan ziren, ordea, eta atzerriko zorra handitu egin zen. Zorrak ordaintzeko Suezko kanalean zituen akzioak Ingalaterrari saldu behar izan zizkion. 1876an Europako gobernuek Egiptoko finantzak kontrolatzeko batzar bat sortu zuten. Garai horretan hasi zen pizten Egiptoko nazionalismoa. Giro horrek eragin zuen Arabi Paxaren matxinada. Atzerriko herrialdeek hartara bultzaturik, sultanak Ismail kargutik kendu eta haren seme Tawfiq jarri zuen haren lekuan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q159378
* Multimedia: Isma'il Pasha / Q159378
# Muhammad Tawfiq

Muhammad Tawfiq Paxa (arabieraz: محمد توفيق باشا‎, turkieraz: Muhammed Tevfik Paşa; Kairo, 1852 – Helwan, 1892ko urtarrilaren 7a) Egiptoko kedivea edo erregeordea izan zen. Turkiarrek bere aita Ismail Paxa kargutik kendu zutenean, Tawfiqek hartu zuen haren lekua (1879). 1881ean, mugimendu nazionalistako buru zen Arabi izendatu zuen Gerra ministro. 1882an, britainiarrek bere armadak garaitu, eta haien kontrola onartu behar izan zuen. 1884an, Sudanen zuen aginpidea galdu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q374306
* Multimedia: Tewfik Pasha / Q374306
# Fuad I.a Egiptokoa

Fuad I.a (arabieraz: فؤاد الأول‎ Fu’ād al-Awwal, turkieraz: I. Fuad or Ahmed Fuad Paşa;; Kairo, 1868ko martxoaren 26a – ib., 1936ko apirilaren 28a) Egiptoko erregea izan zen 1922-1936 bitarteko urteetan.

## Bizitza

Ismail Pacharen semea zen, eta Husayn Kamal (1917) bere anaiaren ondorengoa izan zen erregetzan. Suitzan eta Italian egin zituen ikasketak, eta Egiptoko unibertsitatea sortu zuen mendebaleko ereduetan oinarrituta (1908). 1922an erregetza hartzean, ingelesen interesei kalterik egin gabe agintzen saiatu zen, baina Wafd alderdi nazionalistari aurka egin zion (1928tik aurrera batez ere). Faruq bere semea izan zuen ondorengoa.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2018/07/04 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q311839
* Multimedia: Fuad I of Egypt / Q311839
# Hayreddin Bizargorria

Hayreddin Bizargorria (arabieraz: خير الدين بربروس‎, Khayr ad-Din Barbarus; latinez: Ariadenus Barbarussa) edo Bizargorri Hayreddin Pasha (turkieraz: Barbaros Hayreddin (Hayrettin) Paşa edo Hızır Hayreddin (Hayrettin) Paşa; Mitilene, Lesbos, c. 1478 - Istanbul, 1546ko uztailaren 4a) otomandar almirantea izan zen. Itsasoan lorturiko garaipenak Mediterraneon otomandar nagusitasuna eragin zuen XV. mendearen erdialdean, 1538ko Prevezako gudutik 1571ko Lepantoko gudura arte hain zuzen ere. Suleiman I.a sultan otomandarren mendekoa, Frantziarekin batera borrokatu zen Espainiako Karlos I.aren aurka.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Oruç Reis Bizargorria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q200582
* Multimedia: Barbaros Hayreddin Pasha / Q200582
# Mehmet Koprülü

Mehmet Koprülü (albanieraz: Mehmed Pashë Kypriljoti edo Qyprilliu; Mehmed Pashá Rojniku ere deitua)(Rojnik, Beratetik hurbil, Albania, 1575 edo 1578 – Andrinopla, Otomandar Inperioa, gaur egun, Edirne, Turkia, 1661eko urriaren 31) Koprülü dinastiaren sortzaile eta, 1656-1661 bitartean, Mehmed IV.a sultanaren agindupean, Inperio Otomanoko Bisir Handia izan zen.
Konya, Trebisonda eta Damaskoko gobernaria izan zen eta 1656an Bisir Handi kargua hartu zuen. Mehmetek inperioko istiluak konpontzeko neurri gogorrak hartu zituen: erbeste bidean jarri zituen gogoko ez zituen ulemak, matxinaturiko 4.000 soldadu hilarazi zituen, veneziarrak ohildu zituen Dardaneloetatik eta gogor zapaldu zituen Anatolia, Siria eta Egiptoko matxinadak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Köprülü Mehmed Paşa 2012. Encyclopædia Britannica Online. 2012ko abenduaren 23an begiratua.
* Datuak: Q728324
* Multimedia: Köprülü Mehmed Pasha / Q728324
# Oruç Reis

Oruç Reis (euskaraz: «Oruç almirantea») edo Aruj (arabieraz: عروج بربروس‎; Lesbos, 1474–Aljeria, 1518), baita ere Baba Aruj eta Bizargorria gisa, Otomandar Inperioaren kortsario aliatua izan zen. Hiri desberdinetako sultana ere izan zen: Jijel (1514), Shershell (1516), Aljer (1516), Ténès (1517) eta Tilimsen (1517). Botere handia eskuratu zuen eta kristauen benetako zigorra izan zen; musulmanentzat benetako heroi mitikoa izan zen, ordea. Bere anaia Hayreddin ere Oruçekin batera borrokatu zuen eta baita botere handia izan zuen ere; Oruç hil ondoren bere anaia nagusiaren lana jarraitu zuen.

## Izenak

Fikzioan (zineman, literaturan, musikan) gehien gelditu dena "Bizargorria"arena izan da. Izengoitia egokia izan liteke baina, berez, beste izen baten deformazio batetik dator: "Baba Aruj" izengoititik. "Baba"" hitzak "aita" esan nahi du, beraz, Aita Aruj; batzutan ere "Baba Oruç" edo Aita Oruç. Kristauek "Barba" (bizar) ulertzen zuten. "Aita"ren kalifikazioa musulmaneei laguntzeko zuen joeragatik dator. Oruç Reisek Iberiar Penintsulatik ihes egin nahi zuten mudejarei lagundu zien, 1504 eta 1510 artean. Oruçek musulman hauei itsasontziz Afrikako iparraldera eraman zituen eta, bidaia bitartean, oso ondo tratatu zituen; horregatik, aitaren tratamendua.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.thepirateking.com/bios/barbarossa_aruj.htm

## Ikus, gainera

* Hayreddin Bizargorria

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Bizargorri anaien inguruko artikulua.
* (Ingelesez):Beste artikulu.
* (Gaztelaniaz):Bizargorri anaien historia.
* Datuak: Q470634
* Multimedia: Aruj / Q470634
# Emin Paxa

Emin Paxa (jaiotza izena: Isaak Eduard Schnitzer; bataio izena (1847 aldean): Eduard Carl Oscar Theodor Schnitzer, Opole, Silesia, 1840ko martxoaren 28a - Kanena, Kongoko Estatu Burujabea, 1892ko urriaren 23a) alemaniar bidaiaria eta kolonizatzailea izan zen.

## Bizitza

Medikuntza-ikasketak egin zituen. Turkian jardun zuen Isamel Hakki paxaren zerbitzuan (1871). 1875ean Sudana jo zuen eta handik Egiptora igaro zen 1876an. Equatoria probintziako gobernari izendatu zuten 1878an. Mahdisten aurka borrokatu zen, beltzen salerosketa eragotzi zuen, eta boliaren merkataritza bultzatu zuen. Bertako biztanleek hil zuten, Aintzira Handien lurraldea Alemaniaren kontura ikertzen ari zen bidaia batean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q60271
* Multimedia: Emin Pasha / Q60271
* Espezieak: Emin Pasha
# Houda Abouz

Houda Abouz, Khtek izenez ezagunagoa (arabiera marokoarrean «zure ahizpa» esan nahi du), marokoar rapera da.

## Biografia

1995ean Khemisset-en jaio zen, zinema ikasketak egin zituen Abdelmalek Essaâdi Unibertsitatean, Tetuanen, bere jaioterriaren iparraldean (Maroko), mendebaldeko Rifen, Yebala Herrialdea ere deituan.
Lagunek animatuta eta hip-hopean interesatuta, abestiak grabatu zituen. Bideo batean, ElGrandeToto, Don Bigg eta Draganov ageri dira Marokoko rap-eko hiru gizonezko izarrekin batera. Bideoa 16 bat milioi aldiz erreproduzitu zuten YouTuben, eta horrek animatu zuen musikara dedikatzera.
Nagusiki arabiera marokoarra erabiltzen du bere abestietan, baina frantsesa eta ingelesarekin nahastuta. Nazioarteko errekonozimendua lortu zuen 2020ko otsailean, Marokoko gizartearekin eta emakume marokoarraren egoerarekin oso kritikoa den «KickOff» abestiari esker.
2020ko azaroaren 23an, BBCren urteko 100 emakume eraginkorrenen zerrendan sartu zuten abeslaria.

## Erreferentziak

* 1 2 «Moroccan women break through in rap scene dominated by men» New York Post.
* ↑ «Khtek: “Quand une femme décide de s’imposer (…) elle se fait lyncher et rejeter, mais elle se fait entendre”» Laklika.
* ↑ «Houda Abouz, a Moroccan rap artist who ‘speaks her mind’» The Arab Weekly.
* ↑ «La rappeuse Khtek listée parmi 100 femmes inspirantes et influentes dans le monde par la BBC» Yabiladi.
* ↑ BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year?. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q102291424
* Multimedia: Houda Abouz / Q102291424