OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# The Town I Loved So Well

"The Town I Loved So Well" (euskaraz Hain Ongi Maitatu Nuen Hiria) Phil Coulter idatziriko abestia da eta bere haurtzaroko Derry hiriaz mintzo da, Ipar Irlanda. Lehendabiziko hiru bertsoetan egileak Derryko bere haurtzaroan bizi izan zuen bizitza mota xume eta lasaiaz hitzegiten digu, amaierako bi bertsoetan berriz Ipar Irlandako gatazkaz mintzo da, bai eta nola militarrek bera jaio zen hiriko lasaitasuna hondatzen duten, oldarkeri sektarioak dena estaltzen duen bitartean. The Dubliners talde dublindarrak eta Pierre Bensusan abeslari algeriar-frantziarrak abesti honen euren bertsioak moldatu zituzten. Bretainiar Tri Yann musika talde ospetsuak ere bere bertsioa moldatu zuen, hitzak frantzeseraz zirelarik. Abesti honek "La ville que j'ai tant aimée" izenburua hartu zuen bere 1983 eta 1996ko bertsioetan.

## Kanpo estekak

* "The Town I Loved So Well" abestia entzuteko sakatu hemen. The Dubliners eta Luke Kellyren bertsioa
* Datuak: Q165051
# Theme from Harry's Game

Theme from Harry's Game Clannad talde irlandarrak 1982an Magical Ring diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da. BAFTA sarientzako izendatua izan zen. Yorkshire Television taldeak Ipar Irlandako gatazkari buruzko Harry's Game telesailaren soinu banda gisa erabilia izan zen.
Abestiaren hitzak Clannad taldeko Ciarán Brennan eta Pól Brennan musikariek idatzi zituzten.

## Hitzak

| Irlanderaz Imtheochaidh soir is siar A dtainig ariamh An ghealach is an ghrian Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day Imtheochaidh an ghealach's an ghrian An Daoine og is a chail 'na dhiadh Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day Imtheochaidh a dtainig ariamh an duine og is a chail ne dhiadh Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day | Euskaraz Ekialde eta mendebaldera joango naiz Ilargia eta eguzkia Datozen lekura Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day Ilargia eta eguzkia joango dira eta gaztea bere ospearekin haien atzetik Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day Etorri zen edonozein lekura joango naiz eta gaztea bere ospearekin haien atzetik Fol lol the doh fol the day Fol the doh fol the day |

## Kanpo estekak

* Theme from Harry's Game abestia entzungai (Gaeleraz)
* Datuak: Q2078135
# Sunday Bloody Sunday

Sunday Bloody Sunday (euskaraz Igande Odoltsua Igandea edo Igande Madarikatua Igandea) U2 irlandar rock taldeak 1983an bere War diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak

* U2 taldearen Sunday Bloody Sunday abestia entzungai (Ingelesez)
* Datuak: Q1779491
# Aegomorphus clavipes

Aegomorphus clavipes Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europa erdialdean eta hegoaldean hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena

Tamaina ertaineko kakalardoa da, 7 eta 17 mm artean neurtzen baitu. Emea arra baino handiagoa izan ohi da, eta arrak antena luzeagoak ditu. Kolore zuria, grisa eta beltza puntuzka nahasita ditu inguruarekin ongi kamuflatzeko. Adarrak luzeak dira, eta adarrak zein hankak marra zuri beltzez koloreztatuak ditu.
Gorputza ile finez estalita du.

## Habitata

Baso hostozabaletan bizi dira, Populus, Tilia, Betula, Alnus, Fagus, Salix... generotako zuhaitzetan.

## Bizi zikloa

Helduak maiatza eta abuztua artean ikusten dira. Emeak zuhaitz hilen enborren azalaren azpian jartzen dituzte arrautzak. Hiru astetara jaiotzen dira beldarrak eta galeriak egiten dituzte enborrean, zuraz elikatzen baitira. Tunelean aurrera egin ahala atzealdean zerrautsa pilatzen du sarrera ezkutatzeko.
Bigarren udaberrirako beldarrak 15 mm-ko luzera hartzen du. Pupa ganbera bat sortzen du eta handik heldua aterako da.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* 1 2 «Aegomorphus clavipes» www.cerambyx.uochb.cz (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* 1 2 A.I. Cherepanov. (2001). Cerambycidae of Northern Asia - Lamiinae. E.J.Brill Publishing Company ISBN 90 04 09307 9..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1740032
* Multimedia: Acanthoderes clavipes / Q1740032
* Espezieak: Aegomorphus clavipes
# Iberodorcadion fuliginator

Iberodorcadion fuliginator Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europa erdialdean hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena

Tamaina ertaineko kakalardoa da, 10-17 mm artean neurtzen duena. Kolorez grisa edo beltza da. Elitroetan lerro zuri finak ditu, kasu batzuetan pronotoan edota buruan ere bai. Antena lodi segmentatuak ditu, luzeraz gorputzaren erdia ingururaino iristen direnak. Ile finak estaltzen du gorputza.

## Habitata

Gramineoen (Elymus, Festuca, Hordeum, Triticum...) zelaietan aurkitzen da, haietaz elikatzen baita.

## Bizi zikloa

Helduk apirila eta ekaina artean ikusten dira. Emeak belarren oinarrian jartzen ditu arrautza bana, gau epeletan. Handik jaiotzen den beldarra lurrean sartzen da eta belarraren sustraietaz elikatzen da. Bigarren udaberrian pupa eratzen du lurbarnean, landarearen sustraiak eta zati hilak erabiliz poltsatxoa sortuta, eta handik heldua aterako da.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* 1 2 3 «Iberodorcadion fuliginator fuliginator» www.cerambyx.uochb.cz (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q467887
* Multimedia: Dorcadion fuliginator / Q467887
* Espezieak: Iberodorcadion fuliginator
# Anaesthetis testacea

Anaesthetis testacea Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europan, Asia erdialdean eta Turkian hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena

Kakalardo txikia da, 6-10 mm artean neurtzen dituena. Gorputza estua eta luzea du. Kolorez marroia da, pronotoa eta burua ilunagoak eta elitroak argiagoak. Ile horixkak estaltzen ditu. Hankak eta antenak beltzak dira. Antenak segmentatuak ditu, groputzaren luzerakoak gutxi gora behera.

## Habitata

Baso hostozabaletan aurkitzen da, zuhaitz eta zuhaixketako adarren muturretan. Intxaurrondoak eta haritzak atsegin ditu gehien.
Gauez argi artifizialak erakartzen du.

## Bizi zikloa

Urtebeteko edo bi urtetako zikloa osa dezake. Beldarrak adarretako zuraz elikatzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* 1 2 3 4 «Anaesthetis testacea testacea» www.cerambyx.uochb.cz (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ «Anaesthetis testacea – Plant Parasites of Europe» bladmineerders.nl (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1306916
* Multimedia: Anaesthetis testacea / Q1306916
* Espezieak: Anaesthetes testacea
# Polikoro

Geometrian, polikoroa (grekozko poli "asko" eta coros "espazioa") lau dimentsioko politopo bat da. Polikoron, 4-politopo edo poliedroide ere esaten zaio.
Polikoro baten analogo bidimentsionala poligono bat da, eta tridimiensionala, poliedro bat.
Polikoro terminoaren erabilera ez da estandarra. Polychoronen erabilera Norman Johnson eta George Olshevsky kazetariek zabaldu dute.

## Ezaugarriak

Polikoroak erpinak, ertzak, aurpegiak eta gelaxkak ditu. Erpin bat bi ertzek edo gehiagok bat egitea da. Ertz bat bi aurpegi edo gehiagoren arteko elkargunea da, eta alde bat bi gelaxka edo gehiagoren arteko elkargunea. Gelaxka aurpegi baten analogo tridimentsionala da, eta, beraz, poliedro bat da.
Polikoroa gelaxkaz mugatutako irudi tetradimensional itxi bat da, eta honako baldintza hauek betetzen ditu:
* Aurpegi bakoitzak bi gelaxka elkartu behar ditu.
* Ondoko gelaxkak ez daude hiru dimentsioko espazio berean.
* Irudia ez da baldintza horiek betetzen dituzten beste irudi batzuen konposatua.

## Kanpo loturak

* (Ingelesez) Weisstein, Eric W.: "Polychoron" MathWorld-en.
* Datuak: Q2155148
* Multimedia: 4-polytopes / Q2155148
# Sebastian Elortza

Sebastian Elortza Uria (Azkoitia, 1939ko urtarrilaren 17a) gipuzkoar txirrindulari ohia da. 1962 eta 1971 artean txirrindulari profesionala izan zen eta 8 garaipen lortu zituen.

## Palmaresa

1961
* 2. Bidasoko Itzulian
1962
* Circuito Montañéseko etapa 1
* Ordiziako Klasika
* 2. Loinaz Proban
* 3. Bidasoko Itzulian
* 3. Errioxako Itzulian
1963
* Baztango Itzulia
* 2. Masferrer garaikurran
* 4. Setmana Catalanan
* 7. Euskal-Nafar mendiko txapelketan
* 8. Eibarko Bizikletan
1964
* Getxoko Zirkuitua
* Levanteko Itzuliko etapa 1
* 3. Bilboko Udala Sari Nagusian
* 4. Eibarko Bizikletan
* 8. Euskal-Nafar mendiko txapelketan
1965
* Eibarko Bizikleta eta etapa 1
* 3. Levanteko Itzulian
* 5. Euskal-Nafar mendiko txapelketan
1966
* 2. Bartzelona-Andorran
1967
* 9. Setmana Catalanan
1969
* Errioxako Itzuliko etapa 1
* 10. Andaluziako Itzulian

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan

| Itzuli Handia | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 |
| Italiako Giroa | — | — | — | — | 45. | — |
| Frantziako Tourra | 36. | 23. | 26. | 31. | UT | 38. |
| Espainiako Vuelta | — | 11. | 17. | 11. | — | 25. |
| Munduko Txapelketa | — | 26. | — | — | — | — |
Legenda :
| — | Ez zuen parte hartu |
| DSK | Deskalifikatua |
| UT | Utzi |

## Taldeak

* 1962 - Funcor-Munguia
* 1963-1971 - Kas-Kaskol

## Erreferentziak

* ↑ www.urtekaria.com

## Kanpo estekak

* Sebastian Elortza - ProCyclingStats
* Sebastian Elortza - FirstCycling.com
* Sebastian Elortza KAS taldeko txirrindulari ohia omendu dute
* Elortza, bizikleta gaineko maisua
* Datuak: Q3476915
# Francisco Gabika

Francisco Gabikagogeaskoa Ibarra, ezagunagoa Patxi Gabika laburdura ezizenez, (Ispaster, Bizkaia, 1937ko abenduaren 31 – 2014ko uztailaren 7a) euskal txirrindularia izan zen.

## Ibilbidea

1961 eta 1972 artean txirrindulari profesionala izan zen eta 21 garaipen lortu zituen, haien artean 1966ko Espainiako Vuelta. Sei alditan parte hartu zuen Frantziako Tourrean eta zazpigarrena izan zen bere posturik oberena 1966an. Italiako Giroan etapa bat irabazi zuen eta bere posturik hoberena zortzigarrena izan zen 1967an eta bederatzigarrena urte bat geroxeago.

## Palmaresa

1960
* 2. Bidasoko Itzulian
1961
* 2. Etorkizuneko Tourrean
* 7. Eibarko Bizikletan eta etapa bat
1962
* Udaberriko Sari Nagusia
* 3. Eibarko Bizikletan
* 3. Bilboko Udala Sari Nagusian
* 4. Euskal-Nafar mendiko txapelketan
* 5. Espainiako Vueltan
* 10. Kataluniako Voltan
1963
* Circuito Montañéseko etapa bat
* 5. Espainiako Vueltan
* 5. Euskal-Nafar mendiko txapelketan
* 5. Eibarko Bizikletan
* 6. Kataluniako Voltan
1964
* 4. Dauphiné Libérén eta etapa bat
* Euskal-Nafar mendiko txapelketa
* 2. Arrateko Igoeran
* 8. Kataluniako Voltan eta etapa 1
* 9. Espainiako Vueltan
1965
* Levanteko Itzuliko bi etapa
* Zumaiako Sari Nagusia
* 3. Bizkaiko Sari Nagusian
* 6. Espainiako Vueltan
* 6. Euskal-Nafar mendiko txapelketan
* 9. Kataluniako Voltan eta 2 etapa
* 10. Frantziako Tourrean
1966
* Espainiako Vuelta - Sailkapen nagusia eta etapa bat
* 2. Urkiola Igoeran
* 3. Dauphiné Libérén eta etapa bat
* 5. Setmana Catalanan
* 7. Frantziako Tourrean
* 7. Super Prestige Pernodean
1967
* 8. Italiako Giroan eta etapa bat
* Espainiako erlojupeko herrialdekako txapelketa (Bizkaia)
1968
* Kataluniako Voltako etapa bat
* Espainiako Vueltako Mendiko sailkapena
* 3. Eibarko Bizikletan
* 6. Nafarroako Sari Nagusian
* 8. Italiako Giroan
1969
* 2. Euskal Herriko Itzulian
* 4. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
1970
* Ordiziako Klasika
1971
* 5. Euskal Herriko Itzulian

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan

| Itzuli Handia | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 |
| Italiako Giroa | — | — | — | — | — | — | 8. | 8. | — | — | 33. | — |
| Frantziako Tourra | — | — | 14. | 13. | 10. | 7. | — | — | 24. | 23. | — | — |
| Espainiako Vuelta | 30. | 5. | 5. | 9. | 6. | 1. | UT | 13. | 16. | 22. | 35. | — |
| Munduko Txapelketa | — | — | — | 22. | 9. | — | 33. | — | — | — | — | — |
Legenda :
| — | Ez zuen parte hartu |
| DSK | Deskalifikatua |
| UT | Utzi |

## Taldeak

* Kas (1961 – 1967)
* Fagor (1968 – 1969)
* Kas (1970 – 1972)

## Erreferentziak

* ↑ «Fallece 'Gabika', el histórico ciclista vasco ganador de una Vuelta a España» El Correo 2014/07/07.
* ↑ Francisco Gabikaren palmares osoa

## Kanpo estekak

* Francisco Gabika - ProCyclingStats
* Datuak: Q930609
* Multimedia: Francisco Gabica / Q930609
# Diels-Alder erreakzio

Diels-Alder erreakzioa kimika organikoaren erreakziorik inportanteenetako bat da non dieno konjugatu batek dienozale batekin erreakzionatzen baitu, konposatu berri bat emateko. Ziklohexenoaren deribatuak sintetizatzeko baliatzen da. Erreakziobide kontzertatua duen erreakzio perizikliko baten adibide prototipikoa da.
Beste manera batean esanda, Diels-Alder erreakzioa zikloadizio bat da, hain zuzen, 4 elektroi dituen dienoaren eta 2 elektroi dituen dienozale izeneko alkenoaren artekoa. Dienoak eduki ditzakeen talde elektroi-emaileek eta dienozaleek eduki ditzakeen talde elektroi-hartzaileek erreakzioa errazten dute.
Karbono-karbono loturak aldi berean apurtzen eta formatzen eta horrek asko errazten du produktuaren erregioselektibitatea eta estereoespezifitatea kontrolatzea. Horrela, dienofiloaren konfigurazioa (cis edo trans) azken produktuan mantentzen da.

## Historia

Erreakzioa Otto Paul Hermann Diels-ek eta Kurt Alder-ek dokumentatu zuten lehen aldiz 1928an. Lan horregatik Kimikazko Nobel saria jaso zuten 1950ean. 1,3-butadienoaren eta etenoaren arteko erreakzioa izan zen azaldu zuten lehena.
Beren lan osoa Justus Liebigs Annalen der Chemie eta Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft aldizkarietan 1928 eta 1937a bitartean publikatutako 28 artikuluetan azaltzen da. Lehen 19 artikuluak elkarrekin eskribitu zituzten eta ondorengoak Dielsek beste lagun batzuekin landu zituen.

## Erabilera sintesian

Molekula konplexuen sintesian Diels-Alder erreakzioa urratsetakoa da, esaterako pestiziden eta botiken sintesia. Adibidez, Diels eta Alderren lehen artikuluan aipatzen den anhidrido maleikoaren eta 1,3-butadienoaren arteko erreakzio asko usatu da zeregin horretarako.
Beste adibide bat da R.B. Woodward-ek eginiko kolesterolaren eta kortikoideen sintesia. Prozesua Diels-Alder erreakzioaren bidez hasten da. Butadienoaren eta kinonaren erreakzioak kortikoideen hezurduraren C eta D eraztunak erregioselektibitate egokiarekin eratzea posible egiten du.

## Erreferentziak

* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2021-03-24).
* ↑ Anakabe, Eneritz & Arrasate,, Sonia. (2009). Esperimentazioa sintesi organikoan II. EHU, 22-23 or. ISBN 978-84-692-7054-7..
* ↑ (Ingelesez) «The Nobel Prize in Chemistry 1950» NobelPrize.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-24).
* ↑ (Ingelesez) Diels, Otto; Alder, Kurt. (1928). «Synthesen in der hydroaromatischen Reihe» Justus Liebigs Annalen der Chemie 460 (1): 98–122. doi:10.1002/jlac.19284600106. ISSN 1099-0690. (Noiz kontsultatua: 2021-03-24).
* ↑ Woodward, R. B.; Sondheimer, Franz; Taub, David; Heusler, Karl; McLamore, W. M.. (1952-09-01). «The Total Synthesis of Steroids1» Journal of the American Chemical Society 74 (17): 4223–4251. doi:10.1021/ja01137a001. ISSN 0002-7863. (Noiz kontsultatua: 2021-03-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q375669
* Multimedia: Diels-Alder reaction / Q375669
# Krista Aru

Krista Aru, jaiotzez Muldma, (Pagari, 1958ko abuztuaren 1a – 2025eko otsailaren 25a) estoniar kazetaritzaren historialari, museologo eta politikaria izan zen. Estoniako parlamentuko kidea izan zen 2015-2019 urteetan.

## Bizitza

1981ean, kazetaritzan lizentziatu zen Tartuko Unibertsitatean. 2010ean, doktorego ikasketak amaitu zituen Tallinngo Unibertsitatean.
1995etik 2005era Estoniar Literatura Museoko zuzendaria izan zen, eta 2006tik 2012ra Estoniako Museo Nazionaleko zuzendaria.
Estoniako Alderdi Askeko kide ez-afiliatua izan zen.
2025eko otsailaren 25ean hil zen, 66 urte zituela.

## Sariak

* 2000: Izar Zuriaren Ordena (III. klasea)
* 2005: Estoniako Urteko Sariaren Kultur Dotazioa
* 2012: Urteko Herritarra
* 2018: Baltikoko Batzarraren Domina
* 2021: Jaan Kross literatura saria
* 2023: Tartuko Unibertsitatearen domina
* 2024: Identitate Nazionalaren Saria

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 (Ingelesez) «Krista Aru» 101 Biographies. The 13th Riigikogu. Riigikogu (argitaratze data: 2019-01-01), 8-9 or. (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ (Estonieraz) «„Erakordse leegi ja suure pühendumusega elatud elu!“ Suri ajakirjandusloolane ja museoloog Krista Aru (9)» Ohtuleht.ee 2025-02-25 (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ (Estonieraz) «Jaan Krossi kirjandusauhinna pälvis Krista Aru» ERR 2021-02-17 (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ (Estonieraz) «Tartu Ülikooli aumärk» Tartu Ülikool 2021-11-14 (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ (Estonieraz) «Rahvusmõtte auhind läks Krista Arule» ERR 2024-12-01 (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
# Karim Benzema

Karim Benzema —abizenaren ahoskera: bɛnˈzeɪmə— (Lyon, Frantzia, 1987ko abenduaren 19a) futbolaria da.

## Bizitza

Benzema Lyonen bizi izan zen, zortzi anaiekin eta aitarekin.
Olympique Lyonnais taldera joan baino lehen, Bron Terraillon SCan entrenatu zuen. Gazteen taldearekin zeukan jokatzeko eragatik, Olympiqueren begiraleen arreta erakarri zuen, eta 9 urterekin Olympique Lyonnais Akademian hasi zen. Benzema Lyonnaisen mailetan arin egin zuen gora; denboraldi batean, 38 gol sartu zituen 16 urtez azpiko taldearekin, eta 12 gol 14 partidatan 18 urtez azpiko taldearekin. Hori gertatu ondoren, Paul Le Guenak, lehenengo taldearen entrenatzaileak, Benzema deitu zuen haiekin jokatzeko. Olympique Lyonnaisekin Frantziako lau liga, kopa bat eta bi superkopa irabazi zituen.
2009ko uztailaren 1ean, Olympique Lyonnaisek Real Madrili Benzema saldu ziola iragarri zen. Prezioa 35 milioi eurokoa izan zen. Benzemak Real Madrilen debuta egin zuen uztailaren 20an, Shamrock Roversen aurka. 2010eko denboraldiaurrean bost gol sartu zituen, eta pitxitxia izan zen Raulekin batera.

## Estatistikak

Oharra: 2010eko otsailaren 16an eguneratua

## Palmaresa
### Taldeka

| Titulua | Kluba | Herrialdea | Urtea |
| Ligue 1 | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2004-05 |
| Ligue 1 | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2005/06 |
| Ligue 1 | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2006/07 |
| Ligue 1 | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2007/08 |
| Frantziako Futbol Superkopa | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2005 |
| Frantziako Futbol Superkopa | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2006 |
| Frantziako Futbol Superkopa | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2007 |
| Frantziako Futbol Kopa | Olympique Lyonnais | Frantzia | 2008 |

### Banaka

| Saria | Urtea |
| Ligaren goleatzailerik onena (24 gol) | 2007-2008 |
| Bravo saria | 2008 |
| Urrezko baloia | 2022 |

## Erreferentziak

* ↑ Benzema, un Lyonnais heureux
* ↑ Benzema va signer pro
* ↑ Transfert de Karim Benzema au Real Madrid
* ↑ Benzema saves Real Madrid in Dublin

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1912
* Multimedia: Karim Benzema / Q1912
# Kongo (herria)

Kongo etnia (kikongozko etnonimoa, euskaraz: «ehiztariak»), bantuen multzoko talde etniko bat da. Afrikako mendebaldeko kostaldean bizi dira, Kongoko Errepublikako Pointe-Noiretik Angolako Luandaraino. Haien ezaugarri nagusia kikongo hizkuntza komuna hitz egiten dutela da.
XX. mendearen amaieran 10 milioi pertsona inguru ziren.

## Nortasuna

XX. mendea baino lehen ez zegoen izen komunik talde osoarentzako. Agirietan ageri diren lehen etnonimoetan, XVII. mendean, Kongoko Erresuman bizi zirenek Esikongo deritzen beren buruei (singularrean Mwisikongo); Loangoko Erresuman bizi zirenak Bavili erabiltzen zuten (singularrean Muvili) eta beste toki batzuetakoek beste izen batzuk erabiltzen zituzten. XX. mendearen hasieratik Bakongo hitza (singularrean M’Kongo edo Mukongo) joan da nagusitzen kikongo hitz egiten duen komunitatea izendatzeko. Talde osoari nortasuna ematen dion ezaugarri nagusia elkarrekiko ulergarriak diren hainbat dialektoz osatutako hizkuntza bera hitz egitea da, talde gisa ez baitute jarraikortasun handirik ez historian ez kulturan. Kongo hitza Amerikara esklabo gisa eramandako kikongo hiztunekin erabili izan da batez ere.

## Historia

Kongo jendea K. a. 500 urtea baino lehen iritsi zen Kongo ibaiaren ahora, bantu migrazioaren ondorio gisa. Jada burdina lantzen zuten eta nekazaritza praktikatzen zuten sasoi hartan. K. o. II. menderako nolabaiteko gizarte konplexutasuna lortua zuten. XV. mendean europar bidaiariak iritsi zirenerako, hainbat erreinu osatuz bizi ziren: Kongoko Erresuma, Ngoyo, Vungu, Kakongo eta beste batzuk, Kongo ibaiaren bi ertzetan. XVI. mendean beste erreinu bat ere sortu zen, Loango, eta Kongo ibaiaren iparraldea menderatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 90. arauaː Munduko herriak eta etniak. .
* ↑ Bentley, Wm. Holman. Pioneering on the Congo. Fleming H. Revell Co., 1900.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q640090
* Multimedia: Kongo people / Q640090
# Colette Marchand

Colette Marchand (Paris, Frantzia, 1925eko apirilaren 29a – Bois-le-Roi, Eure, Frantzia, 2015eko ekainaren 5a) dantzari eta aktorea da, Moulin Rouge aktoreak antzeztaldeko emakumezko aktore onenaren Oscar sarirako izendatua.

## Ibilbidea

Colette Marchand ez zen benetako aktorea.
Dantzari arrakastatsua zen Frantzian, eta ospea handitzearren, Broadwayn hasi zen lanean, non urte batzuetan dantzari nagusia bihurtu zen. Alde horretatik, Roland Petit eta Two on the Aisle-ren (1951) Les Ballets de París (1949 eta 1950) dantzak nabarmentzen dira.
1952an, Moulin Rouge filmean Marie Charlet pertsonaia interpretatzeagatik egin zen ospetsu, eta, horri esker, bigarren mailako emakumezko aktore onenaren Oscar sarirako izendapena lortu zuen. Sasoi horretan, argazkilaritza zerbitzu batzuk ere izan zituen, batez ere bere dantzarekin zerikusia izan zutenak. Hala ere, bere iaktore bilbidea ez zen inoiz finkatu. Beste bi filmetan egin zuen lan, musikaletan, 1954an: Ungarische Rhapsodie eta Par ordre du tsar. Urte horretan bertan, film labur musikal batean parte hartu zuen: Romantic Youth.

## Filmografia

Besteak beste, la hauexetan hartu zuen parte:
* 1951: Traité de bave et d'éternité (ahotsa) Isidore Isourena
* 1952: Moulin Rouge, John Hustonena
* 1954: Ungarische Rhapsodie, Peter Berneis eta André Haguetena
* 1954: Par ordre du tsar, André Haguetena

## Sariak
### Oscar sariak

| Urtea | Kategoria | Filma | Emaitza |
| 1953 | Antzeztaldeko emakumezko aktore onena | Moulin Rouge| | Izendatua |

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Colette Marchand | Reparto, Equipos adicionales» IMDb (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ (Ingelesez) Barnes, Mike. (2015-06-22). «Colette Marchand, Oscar Nominee for John Huston’s ‘Moulin Rouge,’ Dies at 90» The Hollywood Reporter (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ Txantiloi:French «Colette Marchand (2025) | Québec, QC | Avis de décès» echovita.com (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ «Colette Marchand» Bing (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ Colette Marchand, premis. .
* ↑ Colette Marchand. .
* ↑ Filmografía de Colette Marchand. .
* ↑ (Gaztelaniaz) «Colette Marchand» FilmAffinity (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ «25th Academy Awards (1953)» Academia de Artes y Ciencias Cinematográficas.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q542637