# Francisco de Arteaga

Francisco de Arteaga (Buenos Aires, 1882-ko urtarrilaren 27a - Córdoba, 1962ko irailaren 21a) Argentinako Hegazkinen Fabrika Militarraren sortzailea izan zen, Córdoba hirian kokatua eta bere motako lehena Hego Amerikan.

## Biografia

Francisco de Arteaga Tucumán kalean jaio zen, Catedral Norteko parrokian (Buenos Aires hiria). Bere ama, Juana Morlanne, 25 urtekoa, Rosariokoa zen. Bere aita, Alfredo Arteaga, 42 urtekoa, montevideotarra zen; gizon aberatsa zen, oso ekintzailea, eta 1865ean Argentinan finkatu zen. Herriaren sortzailea eta gaur egun bere abizena daraman eremuaren kolonizatzailea da, Santa Fe probintziaren hegoaldean: Arteaga, 1865ean fiskoari erositako 50.000 hektareatan kokatua, Argentinako Córdoba probintziatik Santa Fe probintziara Carañá ibaia igarotzen den lekuaren ertzetan. Halaber, Uruguai eta Argentinako Errepublikaren artean jardun zuen kabotajeko ontzien lehen linea garrantzitsua zuzendu zuen —Uruguaiko Salto hiritik Buenos Aires hirira, eta itzulera—, Argentinako Dodero nabigazio enpresa ezagunaren aitzindaria. Era berean, banketxe garrantzitsu bat sortzen lagundu zuen –Santa Fe probintziako bankua, Rosarion–, eta, azken horretan, bere lehen tranbia-konpainia eta argiztapeneko lehen gas-konpainia sortzen ere lagundu zuen.
Alfredo de Arteagaren arbasoak euskal jatorrikoak ziren –Gipuzkoa ingurukoak–, eta joan den mendearen hasieran Rio de la Platako Erregeordetzaren inguruan kokatu ziren, gerora Ekialdeko Banda izango zena eta, geroago, Uruguaiko Ekialdeko Errepublika.
Francisco urtero eramaten dute gurasoek Frantziara, eta hilabete batzuk ematen dituzte han. Han egin zituen Franciscok lehen mailako ikasketak, Parisko Jesuiten Eskolan, eta, hura amaitzean, egonkor itzuli zen herrialdera. Buenos Airesen, bigarren mailako ikasketak egin zituen, Frantziako domeinuetako Lacordiaire ikastetxean. 1897an, batxilergo gisa egresatu zuen (15 urte zituela), eta ikasketetan oso erabilia izan zen.

## Karrera militarra

Francisco de Arteaga batxilergoko ikaslea da eta armen karrerarako bokazioa du. Hori dela eta, 1898ko hasieran baimena eskatu eta lortu zuen, ikasle libre gisa, espezialitate militarreko ikasgaien azterketak egiteko, Ikastetxe Militarreko Artilleriako Alferez ikastaroak dituen lau urteetan. Arrakastaz bete zituen, 1899. urtearen erdialdean Artilleriako alfereza zen.
1907ko apirilaren 1ean Kabinete Militarreko behin-behineko idazkari izendatu zuten, eta lau hilabete geroago Kolegio Militarreko Artilleria Sekzioko komandante. 1908ko uztailean Herminia Lan Yaniz andereñoarekin ezkondu zen.
1909ko irailaren 22an kapitain mailara igo zuten.
1920an, De Arteaga ingeniaria Argentinan hegazkinen eta hegazkin-motorren fabrika bat ezartzeko ideia sendotasunez aztertzen hasi zen. Nahiz eta hori zehazteko aukera urruna sumatu, rue Victor Couisinen etxeko ordu libreetan eta lasaitasunean, kartsuki egiten du lan marrazketa-mahaian, gaur egun batzuek gogoratzen dutenez. Itxuraz, ilusio urrun bat besterik ez da.
Hala ere, patuak enpresa handi bat egiteko oso egokia den gertakizun bat gertatzea nahiko du. 1922ko erdialdean, Parisen jarraitzen zuen, Argentinako Legazioaren Buruzagi karguan, Marcelo Torcuato de Alvear Doktorea Nazioko presidente hautatua izan zen, urte horretako urriaren 12an bere gain hartu zuena. Bere gerra ministroa Agustin P. Justo koronel ingeniaria izango da. Bi pertsona ospetsuek, Arteagaren gaitasun, zintzotasun eta lan onaren jakitun, Argentinako hegazkin eta motor fabrika bat eraikitzeko proiektu irrikatsuaren alde egiten dute.
Arrazoi estrategikoak direla eta, Córdoba aukeratu zuten etorkizuneko fabrika jartzeko tokirik egokiena. Hain zuzen ere, erdigunetik bost bat kilometrora dauden onibarrak, San Rokerako bidearen gainean, garai hartan “Las Playas” izeneko parajean, han dauden hareatzengatik, Ćórdobako Las Playas aeroklubaren lurren ondoan.

## Lehen lorpen industriala

Lehen urtearen buruan, funtsean langileak prestatu eta gaitzen eta instalazioak behatzen ibiltzeaz gain, lehen fruituak lortzen dira. Izan ere, 1928ko urriaren 2an, Avro 504 K “Gosport” bi planoko lehen hegazkina amaitu eta hegaldian probatu zen. Segundo A. Yubel pilotu militarrak gidatzen du, Francisco de Arteaga ingeniaria lagun duela. Horrek fabrikatutako materialean erabateko konfiantza duela erakutsi nahi du.

## Bigarren lorpen industriala

1929ko otsailaren 14an, 09:30ean, Córdoban egindako lehen motorra jarri zen martxan, banku-balantzan. Aurreko berotze-aldiaren eraginpean jarri zuen, 1000 b/min-ko erregimenarekin, eta, gero, pixkanaka eta etapaka, 1900 b/min-an iritsi zen, baimendutako erregimen handienera iritsi arte. Garai hartan Aeronautikako zuzendari nagusia zen Jorge B. Crespo koronelak ere proba horiek guztiak ikusi zituen.

## Hirugarren lorpen industriala

Lehen motorra sortu eta hilabete gutxira, herrialdean mugimendu iraultzaile militarra izan zen, Jose Felix Uriburu jenerala buru zuela (1930eko irailaren 6an), Nazioaren presidentzia bere gain hartu zuena. Orduan F.M.A dagoeneko 787 pertsona daude.
Mundu-mailako krisi ekonomikoak eragin zuzena eta bortitza izan zuen herrialdean, baina ez zuen eragotzi hilabete geroago etxeko lehen hegazkinaren eraikuntza amaitzea: Dewoitine D-21 hegazkina, zeinaren motorra eta helizea ere F.M.A-n fabrikatuak izan baitziren. Francisco de Arteaga ingeniariak zuzendari gisa egindako kudeaketaren azken lorpen industriala litzateke.
1941ean berriro ezkondu zen: Maria Concepcion Garcia Vieyra emaztea.
Francisco de Arteaga, Artilleriako (R) adineko agurgarria eta ingeniari aeronautikoa, Córdoba hirian hil zen 1962ko irailaren 21ean, 80 urte zituela. Haren gorpuzkiak kristau hilobian daude hiri horretako San Jeronimo hilerrian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16569317