# Kazakh

Kazakhak (kazakheraz: қазақ, errusieraz: қазақтар) turkiar jatorriko Erdialdeko Asiako jendea da (batez ere Kazakhstanen bizi dira, baina baita Uzbekistan, Txina, Errusia eta Mongoliako zenbait zonaldetan ere). Nortasun kazakha Erdi Aroan du jatorria eta 1456 eta 1465 bitarteko Kazakh Khanerriak eragin handia izan zuen horretan. Garai hartan, Janybek eta Kerey sultanen menpean zeuden hainbat tribuk Abu'l-Khayr Khan-en khanerritik irten zirenean.
Kazakhak turkiar herrietako tribuen ondorengoak dira: argyn herria, khazariarrak, qarluq-ak, kiptxak-ak eta kumandarrak, eta baita hunoak bezalako tribuak eta Europako Ekialdetik irten eta Itsaso Beltza eta Siberia arteko eremua populatu zuten Saka, Eszita eta Sarmaziarherri nomadak ere.
Kazakhak 1931-1933ko sobietar goseteak gehien pairatu zuten nazioetakoak izan ziren, populazio osoaren % 37 hil baitzen.

## Kazakh hitzaren etimologia

Uste da kazakhak izen hori XV. edo XVI. mendean erabiltzen hasi zirela. Hainbat teoria daude kazakh edo qazaq hitzaren jatorriaren inguruan. Batzuek diote qaz ("ibili") aditz turkiarretik datorrela, izan ere, kazakhak estepako ibiltariak edo nomadak baitziren. Beste batzuek diote hitza prototurkiarreko khasaq hitzetik datorrela, hots, kazakhek bidaiatzeko erabiltzen zuten gurdiaren izenetik.

## Hizkuntza

Kazakhera hizkuntza turkiar hizkuntza familiaren barruan kokatzen da, inguruko hainbat beste hizkuntza bezala: uzbekera, kirgizera, tartarera, uigurrera, turkiera, azerbaijanera, turkmenera, eta Europako Ekialdean, Erdialdeko Asian, Xinjiang eta Siberiako hainbat beste hizkuntza bizi eta historiko.
Kazakhera turkiar hizkuntzen familiaren barruan, kiptxak (ipar-ekialde) taldekoa da. Turkiar gainerako hizkuntzen aldean, kazakheraren ezaugarri nagusiak hauek dira: /s/ren presentzia */ʃ/ proto-turkiar berreraikiaren lekuan; eta /ʃ/ren presentzia , */tʃ/ren lekuan; horrez gain, kazakherak /dʒ/ erabiltzen du beste turkiar hizkuntzak /j/ erabiltzen duten lekuan.
Kazakherak arabiar alfabetoa erabili zuen XIX. mendean zehar, izan ere, garai hartan, eskola islamikoetan hezitako poeta multzo batek Errusiaren aurkako matxinada bultzatu zuen. Errusiak erantzun bezala eskola sekularrak ezarri zituen eta alfabeto zirilikoa inposatu, nahiz eta, zenbaitetan, onarpen gutxi izan zuen. 1917an arabiar alfabetoa berriro jarri zen indarrean eskoletan eta tokiko gobernuetan.
1927an mugimendu abertzale kazakha suspertu zen baina berehala erreprimitu zuten. Garai horretan idazkera arabiarra debekatu zuten eta latindar idazkera ezarri. 1940an, sobietarren esku-hartzea zela eta, latindar alfabetoa kendu eta alfabeto zirilikoa ezarri zuten. Gaur egun ahaleginetan ari dira latindar alfabetora itzultzeko.
Kazakhera estatu-hizkuntza (ofiziala) da Kazakhstanen. Txinako Xinjiangeko Uigur Eskualde Autonomoan ere hitz egiten da, eta bertan arabiar idazkera oraindik mantentzen dute. Mongoliako mendebaldean (Bayan-Ölgii eta Khovd probintzietan) eta hitz egiten da.

### Ahozko historia

Beren bizimodu nomada zela eta, kazakhek historiaren ahozko kontakizun epikoa mantendu dute. Herrialdea, hainbat kazakh triburen nahasketaz osatua, gai izan da jatorrizko klanak mantentzeko. Garrantzitsua da kazakh batentzat bere arbola genealogikoa ezagutzea, gutxienez zazpi belaunaldi atzera (şejire izenaz ezaguna, arabierako shajara hitzetik datorrena eta zuhaitz esan nahi duena.

## Kazakhen banaketa, herrialdeen arabera

Populazioa guztira: 17.000.000 inguru.
* Kazakhstan: 11.244.547 (biztanleriaren % 70 inguru).
* Txina: 1.500.000: kazakhak (hāsākè zú pinyinez) ofizialki onartutako gutxiengoetako bat dira.
* Uzbekistan: 2.200.000.
* Errusia: 1.310.000.
* Mongolia: 325.000.
* Alemania: 46.633.
* Turkmenistan: 40.000.
* Kirgizistan: 33.200.
* Turkia: 10.000.
* Ukraina: 5.526.
* Iran: 4.000-15.000.
* Austria: 1.685.
* Bielorrusia: 1.355.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 190. arauaː Munduko herriak eta etniak. .. Oharra: Kazakhstango herritarrak kazakhstandarrak dira, eta kazakhstandar guztiak ez dira kazakhak. Hau da, kazakhstandar hitza Kazakhstango herritartasunari dagokio, eta khazakh hitza, berriz, etniari.
* ↑ Pianciola, N: The Collectivization Famine in Kazakhstan, 1931–1933. Harvard Ukrainian Studies. 237-251 or.
* ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2014.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q80040
* Multimedia: Kazakh people / Q80040