# Amanita friabilis

Amanita friabilis edo haltza Amanita, Amanitazeoen familiako eta Amanita generoko agarikomizeto onddo espezie bat da. Amanita generoko espezie txikienetako bat. Bere bolbak, oso hauskorra, orban gris txiki ugari uzten ditu kapelan eta hankan, eta horrek haustu eta irintsu itxura ematen dio. Espezieak baso-lur hezeak nahi izaten ditu, ur ibilguetan zehar, non bizi den haltzekin nahitaezko elkartean. Bere presentzia lekuaren naturaltasuna kalifikatzen duen irizpidea da. Aspalditik Europako endemikotzat hartu izan da, non arraroa edo oso arraroa den, baina Kaukaso eta Ipar Amerikan ere aurkitzen da.

## Deskribapena

Kapela: Mamitsu samarra eta hauskorra, 30 eta 60 mm bitartekoa, Quebec-en 70 mm artekoa. Hasieran obalatua, gero hemisferikotik ganbilera, ondoren lautu egiten da eta azkenean zahartzean zabaldu ertzak ere goratuz. Bere gainazala leuna da, matea, ertzetik kapelaren laurdenera edo heren batera gardentasunez marratua. Bere kolorea beix-okre antzeko zurbiletik grisaxkara, erdian marroi-olibarako joerarekin eta gero eta zurbilagoa ertzerantz. Zabal eta irregularki apaindua dago errezel unibertsalaren ezkata marroi-gris zurbilekin. Ertza akutua eta ildaskatua da.
Orriak: Finak, libreak, batzuetan oso adnatuak, oso estu eta tartekatutako lamelulekin, kolore zurikoak, heltzean gris bihurtzen direnak eta 47 eta 52 mm bitarteko luzera eta milimetro bateko zabalerakoak. Ertzak ezkata finak izaten dituzte, errezel partzialaren hondarrak.(1,9)
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: Liraina, fina eta ahula, 50 eta 100 mm bitarteko garaierakoa (140 mm arte Quebec-en) eta 5 eta 12 mm bitarteko lodierarekin. Zilindrikoa, solidoa hasieran, zahartzean barnehutsa, hauskorra, apur bat loditua oinarrirantz eta batzuetan erraboil txiki batean amaitzen da. Gainazala artile itxurako tomentu fin batek estaltzen du altuera osoan, hondo zurixka baten gainean errezel orokorreko marroi-grisaxka kolorekoa. Goialdea leun samarra da. Oinarria bolba txiki, adpresa, adnatu batek estaltzen du, gutxi-asko garatua eta oso hauakorra den poltsa formakoa.
Mamia: Ez da oso trinkoa, hauskorra, zurixka, ebakitzean ez da kolorez aldatzen, fina, usain gabea eta zapore leunekoa baina atseginekoa.
Etimologia: Amanita grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa, kontzeptu orokor gisa.

## Jangarritasuna

Oro har janezintzat hartzen da, . Baina, Roberto Galli italiar mikologiaren arabera, jan daiteke egosi ondoren. Hala ere. bitxia, txikia, hauskorra eta haragiak trinkotasunik ez duelako ez du merezi jatea.

### Nahasketa arriskua

Amanita vaginata, Amanita friabilis-en ahaidetzat hartu izan da, baina argi eta garbi bereizten da bere errezel-mintz unibertsalarengatik, ondo definitua dagoen bolba zuritik gris zurbilera doan kolorekoa, hauskorra ez dena, harizpidun hifak nagusi direlako. Gainera pagoen, urkien eta koniferoen ondoan hazten da.
Amanita olivaceogrisea erlazionatutako espeziea da, lurzoru hezeetan haltzetan ere hazten dena, baina baita urkietan ere.
Amanita basiana morfologikoki oso hurbileko espeziea da. Espezie hau bere habitat arras ezberdinagatik bereizten da.

## Sasoia eta lekua

Uda amaieran eta udazkenean ikusi ohi da, abuztutik urrira, baina maiatzean aurkitu izan dira Errusian eta ekainean Finlandian. Eremu menditsuetan 1900 m-ra arte, baina batez ere altuera ertainetan eta latitude altuetan hazten da,. Banaka edo taldean hazten da, nutrienteetan aberatsak edo nahiko aberatsak diren lurzoru hezeetako basoetan edo aldi batean hezeak egoten diren basoetan hazten da. Baso ireki eta hezeetan eta hostogalkorren baso zingiratsuetan.

### Banaketa eremua

Denbora luzez Europako espezie endemikotzat hartua. Kaukason eta Ipar Amerikan ere badago, bereziki Quebec-en eta Groenlandian. Oso sakabanatua dago baina urria edo oso urria da bere banaketa-eremu osoan.

## Erreferentziak

* ↑ Régis Courtecuisse (Auteur), Bernard Duhem (Illustrations), Champignons de France et d'Europe, Delachaux et Niestlé, 2013, 544 p. (ISBN 978-2-603-02038-8).
* ↑ (it) Roberto Galli, Le Amanite, Édinatura, 2001, 216 p..
* ↑ J. Breitenbach & F. Kränzlin (trad. française J. Keller), Champignons de Suisse : contribution à la connaissance de la flore fongique de Suisse, vol. 4, champignons à lames 2 ème partie, Mykologia, 1995, 375 p. (ISBN 3-85604-140-0).
* ↑ Henning Knudsen et Jan Vesterholt, Funga Nordica : agaricoid, boletoid and cyphelloid genera, Copenhagen, Nordsvamp, 2008 (ISBN 978-87-983961-3-0).
* ↑ (en) Peter Otto (University of Leipzig, Institute of Biology), « Ecology and chorology of 51 selected fungal species [archive] », sur European Council for the Conservation of Fungi, 4 avril 2011.