# Candelaria Pérez

    Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Candelaria Pérez (asmatzailea)»
Candelaria Pérez, ezagunagoa Kandelaria sarjentua izenez (La Chimba, Santiago, Txile, 1810 - ib., 1870eko martxoaren 28a) txiletar etxeko langilea, militarra eta heroia izan zen, Peru-Boliviar Konfederazioaren aurkako gerran parte hartu zuen.

## Bizitza

Artisau baten alaba zen, eta oso heziketa prekarioa jaso zuen. Gaztetatik etxeko langilea izan zen, Valparaíson holandar familia bati zerbitzua ematera iritsi zela.

### Lan ibilbidea

1833an Perura joan zen bere nagusiekin. Callaon sukalde denda bat zabaldu zuen, eta «Fonda de la chilena» izena jarri zion. Bere lokala Peruko indarrek suntsitu zuten eta bera Txileko Armadarentzat informatzaile bihurtu zen, non, Luis Ignacio Silva historialariak 1904an kontatu zuenez, "egunero ontziratzen zen, marinelez mozorrotuta, eta Txileko ontzietara joaten zen, gure marinelei lehorrean egindako maniobren inguruko albiste interesgarriak eramanda". Ekintza horiengatik Peruko armadak preso hartu zuen.

## Gerran parte hartzea

Armada Batu Zaharberritzailea heldu zenean, Manuel Bulnes Prieto jeneralaren agindupean, zeina 1838ko abuztuaren 21ean Portada de Guiasen borrokaren ondoren irabazlea izan zen, Txileko Armadan sartu zen kantinera-erizain lanetan Carampagne Batalloian.
Kantinera izateaz gain, Pan de Azúcar guduan parte hartu zuen, Yungayko guduan, 1839ko urtarrilaren 20an, non izan zuen adorearengatik sarjentu gradu militarra lortu zuen. 1840an, Txilera itzuli zenean, Txileko armadak ohorez hartu zuen, eta alferez gradua eta hilean 17 pesoko biziarteko pentsioa jaso zituen, oinarrizko gastuak betetzeko nahikoa ez zena.

## Bere bizitza gerra ostean

Gerrako heroi aintzatetsi eta bi hamarkada geroago, Vicente Reyesek La Semana egunkarian Candelaria Pérezi eta orduko pobreziari buruzko erreportajea kaleratu zuen. Reyesek kantinera elkarrizketatu zuen, eta hortik gerran parte hartu izanaren xehetasun berriak jakin ziren. Geroxeago, Benjamin Vicuña Mackenna politikariak beste bisita bat egin zion eta heroiaren egoera tamalgarriaren deskribapena egin zuen:
   Txikia zen, bere arraza mestizorako ohikoak baino aurpegiera handiagokoa, eta begiak gaixorik izan arren, ezagutzen zuen bere burua bat-bateko lanpoen bidez, lokietan bildutako zapiaren bidez, noizbait guduaren sua ikusi zutenak. Bere ahoak, jadanik hortzak husturik, kartutxo-zorroaren bolborari behin baino gehiagotan kosk egin izanaren zantzuak erakusten zituen artean. Atso zahar hori 'Kandelaria Sarjento' ospetsua zen.

## Heriotza

Candelaria alfereza Santiagon hil zen 1870eko martxoaren 28an. Haren hiletak ez ziren izan merezi zituenak, bost lagun baino ez baitzen egon. Bere ondasun militarrak Museo Nazionaletik galdu ziren eta ez da ezagutzen non dauden.

## Aintzatespenak

* Recoletako komunan, Santiago hirian, kale batek Candelaria Pérez izena du.
* San Ramon komunako Sarjento Candelaria kaleak eta Artificio distrituko Kale batek (La Calerako komuna) izen hori dute bere omenez.
* San Pedro de la Pazeko komunako E-649 Sarjento Candelaria Eskola dago.
* Chiloeko Chonchi hiriko etorbide nagusiak Sargento Candelaria izena du.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Sargento Candelaria Pérez - Memoria Chilena, Biblioteca Nacional de Chile» www.memoriachilena.gob.cl.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Sargento Candelaria, la chilena que pasó de ser empleada doméstica a informante clave en la guerra contra la Confederación Perú-Boliviana» El Mostrador 2021-12-07 (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Sargento Candelaria, la chilena que pasó de ser empleada doméstica a informante clave en la guerra contra la Confederación Perú-Boliviana» BBC News Mundo (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ «Candelaria Perez – Ministerio de Defensa Nacional» www.defensa.cl (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Candelaria Perez - Ministerio de Defensa Nacional. .
* 1 2 Sargento Candelaria, la chilena que pasó de ser empleada doméstica a informante clave en la guerra contra la Confederación Perú-Boliviana. .
* ↑ Valdivia, Francisca. (4 de julio de 2011). La importancia de la mujer en la guerra de 1879 a 1884. Universidad Católica Silva Henríquez.
* ↑ (Gaztelaniaz) De heroínas, fundadoras y ciudadanas: mujeres en la historia de Chile - RIL Editores. (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).

## Bibliografia

* SERRANO, Gonzalo, "La Sarjento Candelaria", En Huidobro, María Gabriela. De Heroínas, Fundadoras y Ciudadanas. Mujeres en la Historia de Chile. Santiago, 2015, . 133-145. ISBN 978-956-01-0194-5.
* Stuven, Ana María; Fermandois Huerta, Joaquín (2011). «La presencia de la mujer chilena en la Guerra del Pacífico». Historia de las mujeres en Chile. Historia 1 (1. edizioa). Santiago de Chile: Taurus. ISBN 9789563474763. OCLC 729761618.
* Valcárcel, Isabel (2005). Mujeres de armas tomar. Madrid: Algaba Ediciones, S. A. ISBN 8496107566. |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)

## Kanpo estekak

* Txileko Armadaren biografia
* Biografia Icariton
* Datuak: Q5031655
* Multimedia: Candelaria Pérez / Q5031655