# Kirk Douglas

Kirk Douglas (Amsterdam, New York, 1916ko abenduaren 9a - Beverly Hills, Kalifornia, 2020ko otsailaren 5a), Issur Danielovitch Demsky jaioa, estatubatuar zinema aktore, ekoizle eta zuzendaria izan zen. Michael Douglas aktore eta ekoizlearen aita zen.
Antzerki antzezle gisa hasi zen, baina 1946an zinemarako bere lehen lana egin zuen, eta Hollywood klasikoko aktore ezagunenetakoa bilakatu zen. Ekoizle gisa ere nabarmendu zen. Besteak beste, Stanley Kubricken Paths of Glory eta Spartacus antzeztu eta ekoitzi zituen, eta sorgin ehizaren garai beltza amaitzeko alea jarri zuen, Dalton Trumbo gidoilariaren lana aintzat hartuz.

## Bizitza

Kirk Douglas New Yorken jaio zen, Issur Danielovitch Demsky izenarekin, 1916ko abenduaren 9a, Errusiako migrante juduen familia batean, eta miseria gorrian pasatu zuen haurtzaroa. "Gosea pasatzen genuen", esan zuen urte batzuk geroago bere bizitzako lehen urte haiek gogoratzean. 13 urterekin jaso zituen publikoaren lehen txaloak, parke batean poema bat errezitatu zuenean. "Emanaldiaren ostean, aitak izozki bat eman zidan. Ez dut inoiz ahaztuko". Arte dramatikoa ikasi nahi zuen, eta, ikasketak ordaindu ahal izateko, egunkariak banatzen lan egin behar izan zuen. Azkenean, American Academy of Dramatic Arts eskolan sartu ahal izan zen, eta han ezagutu zuen Betty Joan Perske, gerora izena aldatu eta Lauren Bacall gisa izar handia bilakatu zen aktorea.
Hain zuzen ere, Bacallen eskutik iritsi zitzaion lehenengo lana Hollywooden, hark gomendatu baitzuen The Strange Love of Martha Ivers (Lewis Milestone, 1946) drama kriminalean parte hartzeko. Lan hark kritika onak ekarri zizkion, eta batez ere bere ibilbideko lehen urteetan antzeztu zituen pertsonaia anbiguo, bihurri eta askotan makurrak aurreratu zituen. Hurrengo urtean, esaterako, Out of the Past Jacques Tourneurren maisulan beltzean gangster baten azalean jarri zen, Robert Mitchum eta Jane Greerrekin batera.
1940ko hamarkadaren amaieran, zinema beltza bere gorenean zegoen, eta Douglas berehala bihurtu zen generoko aurpegi ezagun, nahiz eta bestelako lanak ere egin zituen. I Walk Alone noir-ak (Byron Haskin, 1947), gainera, aurrenekoz elkartu zuen Douglas Burt Lancasterrekin, gerora lagun eta film askotan lankide izan zuen aktorearekin. Besteak beste, Gunfight at the O.K. Corral westernean (John Sturges, 1957), The Devil's Disciple drama historikoan (Guy Hamilton, 1959) eta Seven Days in May thriller politikoan (John Frankenheimer, 1964) egin zuten elkarrekin lan bi aktoreek.
1949. urtean, lehenbiziko aldiz izendatu zuten Oscarretarako, Mark Robsonen Champion filmarekin; boxeolari bat antzeztu zuen hartan. Gerora, beste bi alditan izendatu zuten aktore onenaren atalean. The Bad and the Beautiful filmean (Vincente Minnelli, 1952), Hollywoodeko ekoizle arranditsu bezain gorrotatu baten rolean jarri zen, eta Lust for Life-n, berriz —berriro ere Minelliren aginduetara—, Vincent van Gogh margolaria bilakatu zen. Oscarrik, ordea, ez zuen inoiz irabazi, ez 1979an Ohorezko Oscarra eman zioten arte behintzat.
Nortasun handiko aktore eta pertsona izan zen Douglas, eta ez zuen inoiz Hollywoodeko produktoreen mende egon nahi izan. Izarra zen, baina produktore handiek sustatzen zuten star systema txiki gelditzen zitzaion. Horregatik, eta bere aktore ibilbidea bideratua zuela, 1955ean Bryna Productions ekoiztetxea sortu zuen. Hain zuzen ere, aktorearen ekimenez, Stanley Kubrick zinemagile gaztea —artean, batez ere, zinema beltzari lotutako filmak zituen eginak— jarri zuten Paths of Glory film antimilitaristaren zuzendari. Humphrey Cobb idazlearen eleberri baten moldaketa hura Lehen Mundu Gerran zegoen girotua, eta berehala ekarri zizkion zenbait herrialderen kritikak. Frantziak, esaterako, presio egin zuen estreinatu ez zezaten, eta Espainian —eta, ondorioz, Hego Euskal Herrian— debekatuta egon zen 1980ko hamarkada arte.
Kubrickek zuzendu zuen, halaber, Douglasen lan ezagunenetakoa, Spartacus (1960), nahiz eta Anthony Mann beteranoa zen, hasieran, hura zuzentzeko aukeratutako zinemagilea. Douglas, baina, ez zegoen gustura Mannek egindako lanarekin, eta filmaketa hasi eta astebetera, Kubrickek ordezkatu zuen. Filma Howard Fasten eleberri batean zegoen oinarrituta, eta idazleak berak idatzi behar zuen hasieran gidoia, baina ez zen moldatzen zinemarako idazketarekin, eta Dalton Trumbori eskatu zioten esklaboak askatzen dituen buruzagi karismatikoari buruzko gidoia idatz zezan. Trumbo urte batzuk lehenago Joseph McCarthy senatari antikomunistaren zerrenda beltzean egona zen, eta, orduz geroztik, ezizenarekin sinatzen zituen bere gidoiak. Spartacus-en ere ez zuen nahi bere izena kredituetan agertzea —Sam Jackson ezizenarekin sinatu behar zuen—, baina Douglasek indar egin zuen haren izena filmean ager zedin, eta askok ekintza hori hartu zuten zerrenda beltzaren garaiaren amaieratzat. "Eskerrik asko, Kirk, nire izena itzultzeagatik", esan zuen Trumbok, esker modura. Horri lotuta, Steven Spielbergek nabarmendu zuen Douglasek eginkizun erabakigarria izan zuela sorgin ehiza gelditzeko borrokan.
Genero ugari landu zituen, baina akzioa eskatzen zuten filmetan nabarmendu zen, batik bat. Esate baterako, ondo gogoratuak dira 1950eko hamarkadan Richard Fleischer zuzendariarekin egindako abenturazko bi film: 20.000 Leagues Under the Sea (1954), Jules Verneren nobela ezagunaren egokitzapena, eta The Vikings (1958). 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, lanean segitu zuen, eta, besteak beste, westernak (The War Wagon, 1967; There Was a Crooked Man..., 1970), drama belikoak (The Heroes of Telemark, 1965) eta dramak (The Arrangement, 1970) egin zituen. Gainera, zuzendari lanetan ere hasi zen, nahiz eta bi film zuzentzera mugatu zen: Scalawag (1973) eta Posse (1975).
Izar handia bilakatu bazen ere, aktore eta ekoizleak ez zuen inoiz ahaztu nondik zetorren, eta horren gaineko txantxak ere egiten zituen: "Beti esan diet seme-alabei beraiek ez dutela izan pobrezia handi batean jaiotzeko zortea". Eta bazekien belaunaldi askorentzat bere seme Michael ezagunagoa zela ere, 90 urte bete zituenean umorez adierazi zuenez. "Kirk Douglas deitzen naiz. Baliteke ni ezagutzea. Bestela, bilatu Googlen... Zinema izarra izan nintzen, Michael Douglasen aita naiz, Catherine Zeta-Jonesen aitaginarreba, eta bi haurren aitona. Bigarren Mundu Gerratik bizirik atera nintzen, eta, gero, helikoptero istripu bati, garuneko isuri bati eta bi belaun berriri egin diet aurre".
2020ko otsailaren 5ean hil zen, Kaliforniako Beverly Hills hirian, 103 urte zituela.

## Filmografia
### Aktore

| Urtea | Izenburua | Rola | Oharrak |
| 1946 | The Strange Love of Martha Ivers | Walter O'Neil | |
| 1947 | Out of the Past | Whit Sterling | |
| 1947 | Mourning Becomes Electra | Peter Niles | |
| 1948 | I Walk Alone | Noll "Dink" Turner | |
| 1948 | The Walls of Jericho | Tucker Wedge | |
| 1948 | My Dear Secretary | Owen Waterbury | |
| 1949 | A Letter to Three Wives | George Phipps | |
| 1949 | Champion | Michael "Midge" Kelly | Izendatua - Gizonezko aktore onenaren Oscar saria |
| 1950 | Young Man with a Horn | Rick Martin | |
| 1950 | The Glass Menagerie | Jim O'Connor | |
| 1951 | Along the Great Divide | Marshal Len Merrick | |
| 1951 | Ace in the Hole | Chuck Tatum | |
| 1951 | Detective Story | Detective Jim McLeod | |
| 1952 | The Big Trees | Jim Fallon | |
| 1952 | The Big Sky | Jim Deakins | |
| 1952 | The Bad and the Beautiful | Jonathan Shields | Izendatua - Gizonezko aktore onenaren Oscar saria |
| 1953 | The Story of Three Loves | Pierre Narval ("Equilibrium" atala) | |
| 1953 | The Juggler | Hans Muller | |
| 1953 | Act of Love | Robert Teller | |
| 1954 | 20,000 Leagues Under the Sea | Ned Land | |
| 1955 | The Racers | Gino Borgesa | |
| 1955 | Ulysses | Ulises | |
| 1955 | Man Without a Star | Dempsey Rae | |
| 1955 | The Indian Fighter | Johnny Hawks | |
| 1956 | Lust for Life | Vincent van Gogh | Izendatua - Gizonezko aktore onenaren Oscar saria |
| 1957 | Top Secret Affair | Melville A. Goodwin | |
| 1957 | Gunfight at the OK Corral | Doc Holliday | |
| 1957 | Paths of Glory | Dax koronela | |
| 1958 | The Vikings | Einar | |
| 1959 | Last Train from Gun Hill | Matt Morgan | |
| 1959 | The Devil's Disciple | Richard "Dick" Dudgeon | |
| 1959 | Operation Petticoat | Welding Seaman | kredituetan agertu gabe |
| 1960 | Strangers When We Meet | Larry Coe | |
| 1960 | Spartacus | Espartako | |
| 1961 | Town Without Pity | Major Garrett | |
| 1961 | The Last Sunset | Brendan "Bren" O'Malley | |
| 1962 | Lonely Are the Brave | John W. "Jack" Burns | |
| 1962 | Two Weeks in Another Town | Jack Andrus | |
| 1963 | The Hook | P.J. Briscoe | |
| 1963 | The List of Adrian Messenger | George Brougham, Vicar Atlee, Mr. Pythian, Arthur Henderson | |
| 1963 | For Love or Money | Donald Kenneth "Deke" Gentry | |
| 1964 | Seven Days in May | Jiggs Casey koronela | |
| 1965 | In Harm's Way | Paul Eddington komandantea | |
| 1965 | The Heroes of Telemark | Dr Rolf Pedersen | |
| 1966 | Cast a Giant Shadow | Mickey Marcus koronela | |
| 1966 | Is Paris Burning? | George Patton jenerala | |
| 1967 | The Way West | William J. Tadlock | |
| 1967 | The War Wagon | Lomax | |
| 1968 | A Lovely Way to Die | Jim Schuyler | |
| 1968 | The Brotherhood | Frank Ginetta | |
| 1968 | The Legend of Silent Night | Ahotsa | Telefilma |
| 1969 | The Arrangement | Eddie Anderson | |
| 1970 | There Was a Crooked Man... | Paris Pitman Jr. | |
| 1971 | To Catch a Spy | Andrej | |
| 1971 | The Light at the Edge of the World | Will Denton | |
| 1971 | A Gunfight | Will Tenneray | |
| 1972 | The Master Touch | Steve Wallace | |
| 1972 | The Special London Bridge Special | | Telefilma |
| 1973 | Scalawag | Peg | Zuzendaria ere |
| 1973 | Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde | Dr. Jekyll eta Mr. Hyde | Telefilma |
| 1974 | Mousey | George Anderson | Telefilma |
| 1975 | Posse | Howard Nightingale | Zuzendaria, ekoizlea eta gidoilari kidea ere |
| 1975 | Once Is Not Enough | Mike Wayne | |
| 1976 | Victory at Entebbe | Hershel Vilnofsky | Telefilma |
| 1976 | Arthur Hailey's the Moneychangers | Alex Vandervoort | Telesaila (4 atal) |
| 1977 | Holocaust 2000 | Robert Caine | |
| 1978 | The Fury | Peter Sandza | |
| 1979 | The Villain | Cactus Jack | |
| 1980 | Saturn 3 | Adam | |
| 1980 | Home Movies | Dr. Tuttle "The Maestro" | |
| 1980 | The Final Countdown | Matthew Yelland kapitaina | |
| 1982 | The Man from Snowy River | Harrison/Spur | |
| 1982 | Remembrance of Love | Joe Rabin | Telefilma |
| 1983 | Eddie Macon's Run | Marzack | |
| 1984 | Draw! | Harry H. Holland | Telefilma |
| 1985 | Amos | Amos Lasher | Telefilma |
| 1986 | Tough Guys | Archie Long | |
| 1987 | Queenie | David Konig | Telefilma |
| 1988 | Inherit the Wind | Matthew Harrison Brady | Telefilma |
| 1991 | Oscar | Eduardo Provolone | |
| 1991 | Veraz/Welcome to Veraz | Quentin | |
| 1991 | Tales from the Crypt | Kalthrob jenerala | Telesaila: "Yellow" atala |
| 1992 | The Secret | Mike Dunmore | Telefilma |
| 1994 | Greedy | Joe McTeague | |
| 1994 | Take Me Home Again | Ed Reece | Telefilma |
| 1996 | The Simpsons | Chester J. Lampwick | Ahotsa "The Day the Violence Died" atalean |
| 1999 | Diamonds | Harry Agensky | |
| 2000 | Touched by an Angel | Ross Burger | Telesaila: "Bar Mitzvah" atala |
| 2003 | It Runs in the Family | Mitchell Gromberg | Michael Douglas eta Cameron Douglas ere agertzen dira filmean |
| 2004 | Illusion | Donald Baines | |
| 2008 | Empire State Building Murders | Jim Kovalski | Telefilma |

### Ekoizle

| Urtea | Filma | Ekoiztetxea | Banatzailea |
| 1955 | The Indian Fighter | Bryna Productions | United Artists |
| 1956 | Spring Reunion | Bryna Productions | United Artists |
| 1957 | Lizzie | Bryna Productions | Metro-Goldwyn-Mayer |
| 1957 | The Careless Years | Bryna Productions / Michael Productions | United Artists |
| 1957 | Ride Out for Revenge | Bryna Productions | United Artists |
| 1957 | Paths of Glory | Bryna Productions / Harris-Kubrick Pictures Corporation | United Artists |
| 1958 | The Vikings | Brynaprod / Curtleigh Productions | United Artists |
| 1959 | Tales of the Vikings | Brynaprod | United Artists Television |
| 1959 | The Devil's Disciple | Brynaprod / Hecht-Hill-Lancaster Films | United Artists |
| 1959 | Last Train from Gun Hill | Bryna Productions / Wallis-Hazen Productions | Paramount Pictures |
| 1960 | Spartacus | Bryna Productions | Universal-International Pictures |
| 1960 | Strangers When We Meet | Bryna Productions / Quine Productions | Columbia Pictures |
| 1961 | The Last Sunset | Brynaprod | Universal-International Pictures |
| 1962 | Lonely Are the Brave | Joel Productions | Universal-International Pictures |
| 1963 | The List of Adrian Messenger | Joel Productions | Universal-International Pictures |
| 1964 | Seven Days in May | Joel Productions / John Frankenheimer Productions / Seven Arts Productions | Paramount Pictures |
| 1966 | Seconds | Douglas and Lewis Productions / Joel Productions / John Frankenheimer Productions / Gibraltar Productions | Paramount Pictures |
| 1966 | Grand Prix | Douglas and Lewis Productions / Joel Productions / John Frankenheimer Productions / Cherokee Productions | Metro-Goldwyn-Mayer |
| 1968 | The Brotherhood | Bryna Productions / Martin Ritt Productions / The Brotherhood Company | Paramount Pictures |
| 1971 | To Catch a Spy | Ludgate Films / Les Films de la Pléiade / Capitole Films | |
| 1971 | A Gunfight | The Bryna Company / Joel Productions / Harvest Productions / Thoroughbred Productions | Paramount Pictures |
| 1971 | The Light at the Edge of the World | The Bryna Company / Bryna Productions / Jet Films / Triumfilm | |
| 1971 | Summertree | The Bryna Company / Bryna Productions | Columbia Pictures |
| 1973 | Scalawag | The Bryna Company | Paramount Pictures |
| 1975 | Posse | The Bryna Company / Zeeuwse Maatschappij | Paramount Pictures |
| 1980 | The Final Countdown | The Bryna Company / Film Finance Group | United Artists |
| 1983 | Something Wicked This Way Comes | The Bryna Company / Walt Disney Productions | Buena Vista |
| 1984 | Draw! | The Bryna Company / Astral Film Productions | Home Box Office |
| 1985 | Amos | The Bryna Company / Vincent Pictures | Columbia Broadcasting System |
| 1986 | Tough Guys | The Bryna Company / Touchstone Pictures / Silver Screen Partners II | Buena Vista |

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Lizarralde, Mikel. Kirk Douglas hil da. Berria, 2020ko otsailak 6, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).
* ↑ Kirk Douglas. imdb.com (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).
* ↑ The Walls of Jericho (1948). Movies & TV Dept, The New York Times, movies.nytimes.com (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).
* ↑ Laws, Zach; Beachum, Chris. Kirk Douglas movies: 15 greatest films, ranked worst to best, include 'Lust for Life,' 'Spartacus,' 'Paths of Glory'. Gold Derby, Penske Business Media, LLC, goldderby.com (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).
* ↑ Picks and Pans Review: Remembrance of Love. people.com (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).
* ↑ "Amos," with Kirk Douglas and Elizabeth Montgomery. Los Angeles Times, articles.latimes.com (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).
* ↑ Veraz (1990). The New York Times, Baseline & All Movie Guide, archive.today (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).
* ↑ Meurtres à L'Empire State Building. BFI (Noiz kontsultatua: 2022-4-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q104027
* Multimedia: Kirk Douglas / Q104027