# Zuia

Zuia Araba iparraldean dagoen udalerria da, Zuia-Gorbeialdea eskualdeko handiena. Gasteiztik 18 bat kilometrora dago. Haren herriburua Murgia da.

## Geografia
### Inguru naturala

Zuia Gorbeiaren magalaren inguruan dago, eta Arabako mendirik altuenera igotzeko abiapuntua da. Arrato eta Badaiakoa udalerriaren muga naturalak dira, eta aipatzekoa da haranaren erdialdean dagoen Atxabal-Oroko mendigunea.
Udalerria zeharkatzen duen ibai nagusia Baias ibaia da.

### Udalerri mugakideak

* Iparraldean: Orozko (Bizkaia).
* Hegoaldean: Gasteiz eta Badaiako Sierra Bravako Komunitatea.
* Ekialdean: Zigoitia.
* Mendebaldean: Amurrio eta Urkabustaiz.

## Historia

Esaten da Erdi Aroko ganboatar eta oinaztarren arteko gatazka odoltsuek Zuian izan zutela sorrera.

## Banaketa administratiboa

Zuiako udalerria honako 13 herriez osatua dago:
* Altube
* Ametzaga
* Aperregi
* Bitoriano
* Domaikia
* Gillerna
* Jugo
* Lukiano
* Markia
* Murgia (udalburua)
* Sarria
* Zarate
* Ziorraga
* Murgiko erdigunearen ikuspegia, eliza nabarmen.
* Ametzaga herria.
* Domaikiako San Bartolome elizako erretaula, estilo flandriarreko lan ikusgarria.
* Jugoko San Martin eliza.
* Iturrate jauregia, Sarria.

## Demografia

XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zuiako populazioari dagokionez. 1950eko hamarkadatik aurrera, ordea, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietarako izandako emigrazioaren ondorioz.
1980ko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobetzearen eta hirietako etxebizitzen prezio altuen ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira, batez ere Murgira eta haren inguruetara. Horrek populazioa handitzea eragin zuen. Hala ere, populazio berri horren gehienak ez zuen lanik egiten udalerrian, Gasteizen baizik, eta udalerria lo-hiri bihurtu zen biztanle horientzat.
* Zuiako biztanleria
* Datu-iturria: www.ine.es

## Politika
### Alkateak

Hauek izan dira Zuiako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Ignacio Oregui Goenaga | 1979 | 1983 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Ignacio Oregui Goenaga | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Luis Apodaca Vea | 1987 | 1991 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Maria Ibañez Loyo | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Maria Ibañez Loyo | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Maria Ibañez Loyo | 1999 | 2003 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Patxi Goikoetxea Burutxaga | 2003 | 2007 | Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna |
| Patxi Goikoetxea Burutxaga | 2007 | 2011 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Unai Gutierrez Urkiza | 2011 | 2015 | Bildu |
| Unai Gutierrez Urkiza | 2015 | 2019 | Euskal Herria Bildu |
| Unai Gutierrez Urkiza | 2019 | 2023 | Euskal Herria Bildu |
| Unai Gutierrez Urkiza | 2023 | Jardunean | Euskal Herria Bildu |

## Garraioa

Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 14 | Gasteiz (geltokia) | Zaitegi • Murgia • Sarria • Murgia (Paularrak) • Ametzaga • Beluntza (Soleta) | Izarra⁠ |
| 15 | Gasteiz (unibertsitatea) | Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (geltokia) • Zaitegi • Murgia • Sarria • Murgia (Paularrak) • Ametzaga • Beluntza (Soleta) • Izarra • Lezama • Larrinbe • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Luiaondo (Malato) • Luiaondo • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Areta • Laudio (Ugarte) • Okondo | Artziniega |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 3 | Amurrio Urduña | Tertanga • Delika • Artomaña • Aloria • Urduña (geltokia) • Lekamaña • Saratxo • Inoso • Ziorraga • Baranbio • Lezama • Larrinbe • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Urduña⁠ |
| 5 | Urduña Izarra Murgia Gopegi | Urduña (suhiltzaileak) • Apregindana • Untzaga • Uzkio Urkabustaiz • Oiardo • Goiuri • Beluntza • Ziorraga • Altube • Gillerna • Lukiano • Aperregi • Donamaikia • Jugo • Bitoriano • Zarate • Markia • Sarria • Olano • Letona • Zaitegi | Urduña Izarra Murgia Gopegi |

## Kultura
### Euskara

Zuiako hizkuntza nagusia euskara izan da XIX. mende arte; bertako hizkera mendebaleko euskararen aldaera zen, eta XX. mendean atzerakada nabarmena izan zuen, erabat galtzeraino. Mende haren azken laurdenean abiatutako berreskuratze prozesuaren ondorioz, gaur egun zuiarren % 48,7 inguru da euskalduna, eta hiztun horiek biltzeko asmoz sortua da Bidabarri euskara taldea.

## Ondasun nabarmenak

* Gorbeiako Natura Parkea.
* Oroko Santutegia, Bitoriano ondoan dagoena, Atxabal-Oro haitzen parean (896 m). Eraikin nagusia XVI. mendekoa da.
* Jugatxiko baseliza, Jugotik gertu dagoena. Aisialdigunea du alboan, Arabako Foru Aldundiarena den parkean.
* Eztiaren museoa, Murgiko Oregi etxean dago.
* Bitorianoko 17. zenbakia duen baserria, XVII. mendekoa, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatua.

## Zuiar ospetsuak

* Jose Santos Intxaurregi (17??-1811), jugoar merkataria, Buenos Airesen politikaria izandakoa.
* Luis Alava Sautu (1890-1943), murgiar politikaria, fusilatua.
* Javier Ruiz de Larrinaga (1979 - ), ametzagar ziklo-krosslaria.
* Elena Loyo (1983-), atleta.
* Mikel Landa (1989-), murgiar txirrindularia.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ Zuiako aisialdiari buruzko informazioa Zuiako Kuadrillaren webgunean. Bertan, ganboatar eta oinaztarren inguruko aipamena egiten da.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-03-22).
* 1 2 3 4 5 6 7 «Zuia» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) Cañamero Redondo et al., Antonio. (1982). Enciclopedia Histórico Geográfica de Álava. Haranburu Editor, (IV. Liburukia) 358 or..
* ↑ (Gaztelaniaz) «El Estado destina este año 1,5 millones de euros a los embalses de Korrosparri y Zuia» El Correo 2006-01-04 (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Los pueblos urgen más ayudas forales para impulsar equipamientos y servicios sociales» El Correo 2007-09-03 (Noiz kontsultatua: 2023-07-09).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Unai Gutiérrez levanta la makila en su tercer mandato» El Correo 2019-06-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-15).
* 1 2 3 4 «EH Bilduren aginte makila kolokan da Legution - Gorbeialdea» Alea 2023-05-29 (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
* ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu gobernará en nueve municipios de Álava durante la presente legislatura» 20 minutos 2015-06-13 (Noiz kontsultatua: 2023-04-29).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Encaje de bolillos municipal» Diario de Noticias de Álava 2019-06-10 (Noiz kontsultatua: 2023-10-09).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-17).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Estos son los 53 alcaldes de los pueblos de Álava» Gasteiz Hoy 2023-06-17 (Noiz kontsultatua: 2023-06-19).
* ↑ Bitorianoko 17 zenbakia duen baserriaren izendapena monumentu gisa Euskal Herriko Aldizkari Ofizialean

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala
* Gorbeialdea
* Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

## Kanpo estekak

* Zuiako udalaren webgunea
* (Gaztelaniaz) Zuia Auñamendi entziklopedian
* "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB).
* Datuak: Q228613
* Multimedia: Zuia / Q228613
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Zuia