# Hiru Zutabe plaza (Bilbo)

Hiru Zutabe Plaza Bilbo udalerrian dagoen plaza bat da, Bizkaiko lurralde historikoan, Bilbo Zaharra eta San Frantzisko auzoen arteko mugan dagoena.

## Kokapena

Hiru Zutabe plaza Miribilla, Bilbo Zaharra, Martzana eta San Frantzisko kaleen bidegurutzean dago. Ibaiondo barrutian dago, Bilboko 5. barrutia dena.
Plazaren ibilbidea aldatu egin zen Miribillako auzo berria eraikitzeko obren ondorioz, Miribillako Zatikako Planean oinarrituta, hiriko eremu zehatz horretarako Bilboko Hiri Antolamenduko Plan Orokorraren (HAPO) gidalerroak jasotzen dituen hirigintza-dokumentua. Plan horren helburua San Luis meategia egon zen lursailak urbanizatzea zen. 1997ko eta 2007ko Udal Izendegiko planoetan egiazta daitekeenez, eremua goitik behera aldatu zen eta, ondorioz, plazak 2 atari izatetik 6 izatera igaro zen. 2000ko abenduaren 26ko Alkatetzaren dekretuaren bidez, bere ibilbidea San Luis meategi zaharraren sarrera izandako lekutik hasi, Olano kale berrira iritsi, eta Cantarranas kalean amaitzea erabaki zen.
Bilbo Zaharra auzoko hirigintzako esku-hartzearen lehen fasearen ondoren, bigarren fase bat egin zen, SURBISAk 2008an egindakoa. Bigarren fase horrek zuzenean eragin zion plazari, saneamendua, elektrizitatea eta telekomunikazioak berrituz eta espazio libreen diseinuan arreta berezia jarriz. Horren ondoren, plaza egungo konfigurazioa hartu zuen.

## Historia

Hiru Zutabeen plaza bidegurutze baten ondorioz sortu zen, inoiz plaza gisa planifikatu gabe. Hori gutxi balitz, Miribillako meategien ondoan eraikia izateak zuzenean eragin zion plazari, inguruko jornalarien etxebizitzen premiari erantzuteko hirigintza-inprobisazioak erabat baldintzatuta. 1498. urteko dokumentuak "Talaiako leku" gisa aipatzen dute eremua, eta han badakigu urteetan zehar izen hori zuen etxe batek iraun zuela, eta etxe hori ere ostatua izan zela. Hortik aurrera lekuak izandako izenak aldatu eta gainjarri egiten dira, Bilbo hiribilduaren eta Abandoko Elizatearen arteko mugan egotearen ondorioz. Iturri batzuen arabera, Bilbok ondoko elizatearekin zuen muga seinalatzen zuten hiru mugarriri zor zaio egungo izenaren jatorria. Bere aldetik, Teofilo Guiard Larraurik 1906ko Historia de la Noble Villa de Bilbao lanean "hiru arteen" izenarekin identifikatzen du lekua. Edozein moduan ere, ziur dakiguna zera da, XIX. mendearen amaierara arte eraikin berezi bat egon zela leku honetan, arku eta zutabeduna.
Enklabe horren izenen auzia nahasia da, eta dokumentazio historikoan zaila izan da herriak erabiltzen zituen izenak eta bi udalek emandako izen ofizialak bereiztea:

### Hiru Zutabe

Bilboko 1768ko udalaren dokumentazioan, "Hiru Zutabeen Etxea" izeneko baten existentziari buruzko lehen erreferentzia aurkitzen dugu. 1805eko dokumentuak eta garaikideak ere badaude, "Hiru Zutabeen auzoa" edo "Allende la Puente auzoko Hiru Zutabeak" eremuari buruzkoak.

### La Verónica plazatxoa

1837an, Veronicako Plaza (plazatxoa ere esaten zaio) bezala agertzen da Bizkaiko Foru Aldundiaren dokumentu batean.

### San Antonio plazatxoa

1863. Bilbo Zaharreko artileen biltegiaren zuzendari Maximo Agirreren alargunak Rodrigo Orbegozori 1863ko apirilean eskatutako proiektu batean landutako eremuaren planoaren arabera, bazegoen "Hiru Zutabeena" izeneko eraikin bat, eta haren oinarrizko altxaera bat erreproduzitzen du, non zutabe eta arku deigarriak ikusten diren. Plano horretan, plazari San Antonio plazatxoa esaten zaio oraindik, eta Miribilla kaleari San Antonio Txikia deitzen zaio. Gaur egungo San Frantzisko kalea Balmasedako errepidea bezala agertzen da eta Martzana bide bat besterik ez da.Urte gutxi batzuk geroago, 1868an, Abandoko Udalaren agiri batean Veronikako Plazatxoa izenarekin topatzen dugu eremua.

### On Diego Lopez Haroko plazatxoa

1872ko dokumentu batean, kale gisa aipatzen dute Veronica, eta, aldi berean, San Antonio plazatxoa aipatzen dute esanez garai horretan On Diego Lopez Haroko plazatxoa zela bere izena. Horixe izan zen Abandoko Udalak plazari eta egungo Miribilla kaleari emandako azken izena.

### Hiru Zutabe Plaza

1876an dokumentazio ofizialean Hiru Zutabeko plaza bezala agertzen da. Hala ere, denbora asko beharko da plaza Bilboko udal-izendegian agertzeko. 1925-1926koan agertzen da, baina Hiru Zutabe Auzo gisa, auzo horretan Basanta kalezuloa, Fuente kalea eta San Frantzisko kalearen hasiera biltzen direlarik. 1940ko izendegian, azkenik, plazatxo gisa agertzen da, oraingoan Bilbo Zaharra auzoan integratua.

## Ikuztegia

1868an, Bilboko lehen garbitegi publikoa eraiki zuen Udalak, eta aurrerapen sanitario handia izan zen. San Anton zubi zaharraren ondoan egon zen, gero zubi berria eraikiko zen lekuan, eta, ondorioz, eraitsi egin behar izan zuten. 1889an Edesio Garamendi udal arkitektoak garbitegi bat proiektatu zuen, Hiru Zutabeetan eraiki zena.Goizeko seietatik (udan bostak) gaueko bederatziak arte zabalik egoten zen, eta leku horietan ezin zen ez gizonik ez haurrik sartu, leku horiek soilik emakumeentzako espazioa bihurtuz. Eraikina duela urte batzuk desagertu zen, eraitsita, baina 2019ko azaroan arropa garbitzen lan egin zuten emakumeei omenaldi herrikoia egin zieten garbitegi zaharraren kokalekuan.

## Langile Zentroa

XIX. mendean Bilbo Zaharra eta San Frantzisko auzoetan klase proletarioaren pilaketa gertatzeak ere isla izan zuen bertako langile klasearen antolaketan. San Frantzisko auzoan, 1886an, Euskal Herriko lehen Elkarte Sozialista sortu zen, eta lehen Langile Zentroa eratu zen ere, 1900 urteaz geroztik Hiru Zutabe plazan egoitza izan zuena.Zentro honetan La Lucha de Clases astekariaren erredakzioa egon zen, haren zuzendaria Tomas Meabe zelarik.

## Hono denda

San Frantzisko kaleko 2. zenbakian, Hiru Zutabe plazako espazioaren barruan, Bilboko eraikinik txikienetako bat dago. Bi solairu ditu altueran, eta duela urte gutxi arte gozoki-denda bat egon zen bertan. Saez ahizpek lekukoa hartu zioten Honorina amari, 60ko hamarkadatik gobernatu zuenari.

## Erreferentziak

* ↑ «Bilbaopedia - Plan Parcial de Miribilla» www.bilbaopedia.info.
* ↑ Bilboko Udal Izendagia.1997. .
* ↑ Bilboko Udal izendegia.2007. .
* 1 2 «Bilbaopedia - Tres Pilares. Plaza» www.bilbaopedia.info.
* ↑ Bilbao Ría 2000 aldizkaria 1.zenbakia. .
* ↑ Zer da SURBISA?. .
* ↑ «Hiru Zutabe plaza/Bilbo Zaharra plaza eta kalea» Surbisa.
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO ANTIGUA 0303/001/012 Datak 1498. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala JUDICIAL Funtsa CORREGIDOR Funts-azpia CIVIL Signatura JCR3577/008 Datak 1646-11-26. .
* ↑ Guiard Larrauri 1906, 440 orr. , II liburukia.
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO ANTIGUA 0443/001/014 Datak 1768. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO ANTIGUA 0494/001/029 Datak 1805. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO ACTAS 0235/445 Datak 1814. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala ADMINISTRACIÓN DE BIZKAIA Azpiatala SEGURIDAD PUBLICA, GUERRAS Y SERVICIO MILITAR Signatura AQ01570/076 Datak 1837. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO PLANOS Y BANDOS 0239 Datak 1863. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE ABANDO Signatura ABANDO 0047/011 Datak 1868. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala JUDICIAL Funtsa JUZGADO DE PRIMERA INSTANCIA DE BILBAO Azpifuntsa CIVIL Signatura JCR3772/009 Datak 1872-12-16 / 1873-07-28. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO PRIMERA 0194/036 Datak 1876. .
* ↑ «Archivo Municipal de Bilbao , Consulta de Nomenclatores» www.bilbao.eus.
* ↑ Olalde, Rafa. (2024-01-30). «Lavadero de la Plaza de los Tres Pilares» Edificios Insignes Desaparecidos en Bilbao.
* ↑ Gondra Rezóla, Juan. (2003). «Los lavaderos públicos de Bilbao» Periódico Bilbao.
* ↑ «El documental Latsariak» EITB 2022-06-17.
* ↑ Crespo, Lavaderos públicos / Juan. Lavadero de la Plaza de los Tres Pilares. .
* ↑ «Bilbaopedia - Agrupación Socialista de Bilbao y Federación Socialista» www.bilbaopedia.info.
* ↑ Izarzelaia Izagirre 2001, 150 orr. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO CUARTA 0419/014 Datak 1900. .
* ↑ Gonzalez de Durana 2011, 98-99 orr. .
* ↑ «Los comercios de toda la vida son la esencia de Bilbao La Vieja» EITB.
* ↑ PARDO, MIGUEL ÁNGEL. (2010-12-13). «Medio siglo endulzando San Francisco» Deia.

## Bibliografia

* Izarzelaia Izagirre, Arturo. Los barrios altos de Bilbao. Documentos sobre la historia de Bilbao la Vieja, San Francisco y las Cortes Aldauri Fundazioa. 2001
* Guiard Larrauri, Teofilo. Historia de la Noble Villa de Bilbao Bilbo.1906
* (Gaztelaniaz) Gonzalez de Durana, Javier. (2011). Tomas Meabe, una puñalada luminosa en la sombra. Bilbo: Muelle de Uribitarte ISBN 978-84-937587-7-6..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q124398970
* Multimedia: Plaza de los Tres Pilares / Q124398970