# Urriaren 19

Urriaren 19a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laurogeita hamabigarren eguna da, 293.a bisurteetan. 73 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Iñaki Gabilondo Jaiotza: Donostia, 1942 Joseph Duplantier Jaiotza: Baiona, 1976 Xabi Fernández Jaiotza: Ibarra, 1976 Piarres Xarritton Jaiotza: Hazparne, 1921 Heriotza: Kanbo eta Baiona, 2017ko martxoaren 17a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Subrahmanyan Chandrasekhar Jaiotza: Lahore, 1910 Heriotza: Chicago, 1995eko abuztuaren 21a John le Carré Jaiotza: Poole, 1931 Heriotza: Royal Cornwall Hospital $^{(en)}$ , 2020ko abenduaren 12a Miguel Angel Asturias Jaiotza: Guatemalako Hiria, 1899 Heriotza: Paris, 1974ko ekainaren 9a Philip Pullman Jaiotza: Norwich, 1946 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Luis Maria Etxeberria Jaiotza: Erandio, 1940ko martxoaren 24a Heriotza: Getxo, 2016 Nicolás Soraluze Zubizarreta Jaiotza: Zumarraga, 1820ko abenduaren 5a Heriotza: Donostia, 1884 Prudentzio Maria Berastegi Jaiotza: Maurga, 1747ko maiatzaren 7a eta 1747 Heriotza: Gasteiz, 1826 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Jonathan Swift Jaiotza: Dublin, 1667ko azaroaren 30a Heriotza: Dublin, 1745 Ernest Rutherford Jaiotza: Spring Grove $^{(en)}$ , 1871ko abuztuaren 30a Heriotza: Cambridge, 1937 Lu Xun Jaiotza: Shaoxing, 1881eko irailaren 25a Heriotza: Shanghai, 1936 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* 5 pezeta.
* K. a. 202 - Zamako gudua, non Erromatar Inperioak Hanibal garaitu zuen.
* 1868 - Pezeta (irudian) ezarri zen Espainian diru ofizialtzat.
* 1956 - Errusia eta Japoniaren arteko bake sinadura gauzatu zen.
* 1980 - Grezia NATO erakundean sartu zen.
* 2003 - Ama Teresa misiolaria beatifikatu zuen Eliza Katolikoak.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Urri2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Asteazkena
* 2023: Osteguna
* 2024: Larunbata
* 2026: Astelehena
* 2027: Asteartea
* 2028: Osteguna
* Izendegia
* Santutegia:
* Daturik ez (gehitu)
* Seaska egutegia:
* Sengrat, Leintz eta Leniz.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1939 – Aquiles Cuadra de Miguel Tuterako alkate eta zinegotzi ezkertiarra fusilatu zuten frankistek.
* 1970 – Burgosko prozesua zela eta, Erbesteko Eusko Jaurlaritzak greba orokorrera deitu zuen.

### Mundua

* 1924 – Abdulaziz ibn Sauden gudarosteek Meka hartu zuten.
* 2003 – Kalkutako Teresa misiolaria beatifikatu zuen Eliza Katolikoak.
* 2010 – Txetxeniako parlamentuaren aurka egindako atentatuan sei pertsona hil ziren.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 1997 – Tafallan Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.
* 2003 – Irunberrin Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.
* 2008 – Iruñean Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.
* 2014 – Zangozan Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.

### Mundua

* 1845 – Tannhäuser eta koblakarien lehiaketa Wartburg gazteluan (alemanez: Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg), Richard Wagneren opera estreinatu zen Dresdengo Semperoperren.
* 1987 – Astelehen Beltza: Dow Jones burtsa-indizea 508 puntu jaitsi zen.
* 2007 – 30 Days of Night ("30 Eguneko Gaua") filma estreinatu zen, David Sladek zuzendu eta Josh Hartnett, Melissa George eta Danny Huston aktoreek antzeztu zuten.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1679 – Pedro Karrera, gipuzkoar arkitektoa (h. 1731).
* 1743 – Pierre-Étienne Cabarrus, Bordeleko bankaria eta Baionako Merkataritza Ganberako zuzendaria (h. 1819).
* 1845 – Jean Ithurri, lapurtar idazlea (h. 1896).
* 1854 – Jean-Baptiste Ernest Lacombe, lapurtar arkitektoa (h. 1922).
* 1884 – Migel Olasagarre, aita Damaso Intza, euskal idazlea (h. 1986).
* 1900 –
** André Behotegi, euskal errugbilaria (h. 1960).
** Manuel Maria Ynchausti, euskal jatorriko estatubatuar enpresaburu, kristau filantropo eta euskal kulturaren ekintzailea, Manilan (h. 1961).
* 1911 – Gilen Epherre, euskal idazlea eta euskaltzaina (h. 1974).
* 1921 – Piarres Xarriton, Xabier Gasteiz, euskal idazle eta politikaria, Euskal literatura, Teologia eta Filosofian aditua eta Euskaltzain osoa (h. 2017).
* 1922 – Rosita Arregi, bizkaitar erraketista (h. 2004).
* 1924 – Carlos Blasco, donostiar politikari jeltzalea (h. 1996).
* 1932 – Luis Usoz, euskal belar hockey jokalaria (h. 1992).
* 1935 – Tomás Aragüés Bernad, euskal musikagilea, Teruelen (h. 2022).
* 1938 – Miguel Azkarate, gipuzkoar futbolaria (h. 2019).
* 1942 – Iñaki Gabilondo, gipuzkoar kazetaria, irrati esataria eta telebista aurkezlea.
* 1944 –
** Begoña Arregi, gipuzkoar irakaslea, kazetaria eta idazlea.
** Anton Martínez, bizkaitar futbolari ohia.
* 1950 –
** José Luis Castejón, nafar sindikalista eta politikaria (h. 2006).
** Javier Rebollo, bizkaitar zinema zuzendari, gidoigile, ekoizle eta argazkigilea.
* 1952 – Itziar Zubizarreta, gipuzkoar idazlea, haur eta gazte literaturan aditua.
* 1956 – José María Asin, nafar aktorea.
* 1959 – Miguel Ángel Zuñiga, gipuzkoar eskubaloi jokalari ohia.
* 1963 – Bartolomé Alarcón, bizkaitar arraunlari ohia.
* 1968 – Ritxi Mendiguren, gipuzkoar futbolari ohia, Athleticen aritutakoa.
* 1972 – Tinieblas González, arabar zinema zuzendari, gidoigile eta ekoizlea, Ourensen.
* 1974 –
** César Palacios, nafar futbolari ohia.
** Iban Pérez, nafar futbolari ohia.
* 1976 –
** Joseph Duplantier, lapurtar musikaria, Gojira death metal taldeko kidea.
** Xabi Fernández, euskal herritar kirolaria, Iker Martinez de Lizarduirekin batera belako 49er klaseko txapeldun olinpikoa.
* 1978 – Iñigo Arcauz, gipuzkoar politikaria.
* 1990 – Zuriñe Hidalgo, gasteiztar abeslari, irakasle eta telebista-aurkezlea.
* 1993 – Alazne Gomez, bizkaitar futbolaria.

### Mundua

* 1276 – Hisaaki Printzea, Japoniako Kamakura shogunerriko zortzigarren shoguna (h. 1328).
* 1433 – Marsilio Ficino, italiar filosofo eta humanista (h. 1499).
* 1469 – John Fisher, ingeles elizgizon eta humanista (h. 1535).
* 1582 – Dmitri I.a Errusiakoa Faltsua, Errusiako tsarra (h. 1606).
* 1605 – Thomas Browne, ingeles sendagile eta polimata (h. 1692).
* 1701 – Ilona eta Judit Gófitz, hungariar biki siamdarrak (h. 1723).
* 1748 – Thomas Graham (Lynedocheko 1. baroia), eskoziar aristokrata, politikaria eta britainiar armadako ofiziala (h. 1843).
* 1784 – Leigh Hunt, ingeles kazetari, kritikari, saiakeragile, itzultzaile eta olerkaria (h. 1859).
* 1795 – Pedro Blanco Soto, Boliviako presidentea (h. 1829).
* 1810 – Jules Malou, Belgikako lehen ministroa (h. 1886).
* 1835 – Amanda Jones, estatubatuar poeta eta asmatzailea (h. 1914).
* 1856 – Edmund Beecher Wilson, estatubatuar zoologo, enbriologo eta genetista (h. 1939).
* 1858 – George Albert Boulenger, belgikar-britainiar zoologoa (h. 1937).
* 1862 –
** Maria da Cunha, portugaldar poeta eta kazetaria (h. 1917).
** Francisca Clotilde, brasildar idazle, irakasle eta kazetaria (h. 1935).
** Auguste Lumiere, frantziar zinemagilea (h. 1954).
* 1871 – Fiodor Dan, errusiar mentxebike judua (h. 1947).
* 1882 –
** Umberto Boccioni, italiar margolari eta eskultorea (h. 1916).
** Vincas Krėvė-Mickevičius, lituaniar idazlea (h. 1954).
* 1884 – Virxinia Pereira Renda, galiziar idazlea (h. 1969).
* 1888 – Cornelius Colbert, irlandar errepublikarra, 1916ko Pazko Matxinadako buruzagietako bat (h. 1916).
* 1892 – Ilmari Hannikainen, finlandiar konpositorea (h. 1955).
* 1895 – Lewis Mumford, estatubatuar historialari, soziologo, teknologiaren filosofo eta literatura kritikaria (h. 1990).
* 1899 – Miguel Angel Asturias, guatemaldar idazlea, 1967ko Literaturako Nobel Saria (h. 1974).
* 1900 – Erna Berger, alemaniar sopranoa (h. 1990).
* 1909 – Marguerite Perey, frantziar fisikaria, frantzioaren aurkitzailea eta Frantziako Zientzien Akademiako kide aukeratutako lehen emakumea (h. 1975).
* 1910 – Subrahmanyan Chandrasekhar, indiar jatorriko estatubatuar fisikari teoriko, astrofisiko eta matematikoa, 1983ko Fisikako Nobel Saria (h. 1995).
* 1913 –
** Vinicius de Moraes, O Poetinha, brasildar poeta eta musikagilea (h. 1980).
** Vasco Pratolini, italiar idazlea (h. 1991).
* 1916 – Jean Dausset, frantziar sendagile eta immunologoa, 1980ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 2009).
* 1921 – Gunnar Nordahl, suediar futbolaria, historiako aurrelaririk onenetakoa (h. 1995).
* 1922 – Elsa Joubert, hegoafrikar idazlea (h. 2020).
* 1924 – Lubomír Štrougal, Txekoslovakiako lehen ministroa (h. 2023).
* 1925 –
** Raymond Impanis, belgikar txirrindularia (h. 2010).
** Czesław Kiszczak, Poloniako lehen ministroa (h. 2015).
* 1927 – Pierre Alechinsky, belgikar pintore, grabatzaile eta poeta.
* 1928 – Borisav Jović, Jugoslaviako presidentea (h. 2021).
* 1931 –
** Manolo Escobar, espainiar abeslaria eta aktorea (h. 2013).
** John le Carré, britainiar idazlea (h. 2020).
* 1934 –
** Luisa Durán, Extremadurako zigarrogilea, extremadurerazko idazlea, poesia, prosan eta antzerkian aritutakoa (h. 2022).
** Yakubu Gowon, Nigeriako presidente ohia.
* 1935 – Agne Simonsson, suediar futbolaria (h. 2020).
* 1936 – Tony Lo Bianco, estatubatuar aktorea (h. 2024).
* 1937 – Peter Max, germano-estatubatuar artista.
* 1938 –
** Eugenio Montejo, venezuelar olerkaria, saiakera egilea eta diplomatikoa (h. 2008).
** Fumiko Yonezawa, japoniar fisikari teorikoa.
* 1940 –
** Michael Gambon, irlandar jatorriko ingeles aktorea (h. 2023).
** Rosny Smarth, Haitiko lehen ministroa (h. 2025).
* 1941 – Artur Carlos Maurício Pestana dos Santos, Pepetela, angolar idazlea.
* 1943 – Adolfo Aristarain, argentinar zinema zuzendari eta gidoilaria.
* 1944 –
** El Cabrero, espainiar abeslaria.
** Agustín Tamames, espainiar txirrindulari ohia.
** Peter Tosh, jamaikar reggae musikaria (h. 1987).
* 1945 –
** Angus Deaton, eskoziar ekonomialaria, 2015eko Ekonomiako Nobel Saria.
** Divine, Amerikako Estatu Batuetako aktore, LGTB ikonoa eta karaktere aldakorreko abeslaria (h. 1988).
** John Lithgow, estatubatuar aktore, musikari, olerkari eta abeslaria.
* 1946 –
** Robert Hue, frantziar politikaria.
** Rosa Maria Oriol Porta, kataluniar bitxigilea eta enpresaburua.
** Philip Pullman, ingeles eleberrigilea.
** Keith Reid, ingeles abesti egilea, Procol Harum taldeko kidea (h. 2023).
* 1949 – Fiorella Faltoyano, espainiar antzezlea.
* 1952 – Verónica Castro, mexikar aktore, abeslari eta telebista aurkezlea.
* 1954 – Agnes M. Sigurðardóttir, islandiar apezpiku luterotarra.
* 1958 – Hiromi Hara, japoniar futbolari ohia.
* 1960 – Takeshi Koshida, japoniar futbolari ohia.
* 1962 – Evander Holyfield, estatubatuar boxeolaria.
* 1964 –
** Gretchen Daily, estatubatuar biologoa eta biogeografoa.
** Agnès Jaoui, frantziar abeslari, aktore, gidoigile eta zinema zuzendaria.
** Manuel Legris, frantziar dantzaria.
* 1967 – Brian Howard, estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
* 1969 – Pedro Castillo, Peruko presidentea.
* 1970 –
** Martín Gervasoni, argentinar aktore eta gidoigilea.
** Fabián Roncero, espainiar atleta ohia.
* 1973 – Pekka Himanen, finlandiar filosofoa.
* 1975 – César Sanmartín, kataluniar saskibaloi jokalari ohia.
* 1977 –
** David Rubín, galiziar marrazkilari eta komikigilea.
** Raúl Tamudo, kataluniar futbolaria.
* 1978 – Lee Isaac Chung, estatubatuar zinema zuzendaria eta gidoilaria, Kinyaruanda hizkuntzan egindako lehen filmaren egilea.
* 1983 – Rebecca Ferguson, suediar aktorea.
* 1988 – Irene Escolar, espainiar aktorea.
* 1991 –
** Gita Rezakhanova, kirgizistandar biki siamdaretako bat.
** Zita Rezakhanova, kirgizistandar biki siamdaretako bat (h. 2015).
* 1997 – Timothé Nadim, frantziar musikari, kazetari eta aktibista.
* 1999 – Amanda Dudamel, venezuelar modeloa.
* 2005 - Liu Qingyi, txinatar breakdancerra.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1612 – Juan Fernandez de Rekalde, bizkaitar legelari eta politikaria, Quiton.
* 1647 – Blas Alexandre Lezaeta, nafar elizgizona, Orreagako kolegiataren priore, Iruñeako apezpikua eta inkisidorea, Zaragozan (j. 1597).
* 1853 – Jose Frantzisko Iturtzaeta, gipuzkoar kaligrafoa, Madrilen (j. 1788).
* 1875 – Pierre Salomon Ségalas, baxenafar medikua, urologian aditua, Saint-Vallerinen (j. 1792).
* 1884 – Nikolas Soraluze, euskal historialari, politikari eta enpresaburua (j. 1820).
* 1892 – Luis Karril, donostiar arrantzalea eta eta traineru estropadetako patroia (j. 1847).
* 1939 – Aquiles Cuadra, euskal abokatu eta politikaria, fusilatua (j. 1896).
* 1962 – Jose Agerre, euskal idazle eta politikaria (j. 1889).
* 1970 – Jose Emilio Esparza Viela, nafar abokatua eta funtzionarioa (j. 1919).
* 2003 – Jaime Allende, euskal belar hockey jokalaria (j. 1924).
* 2013an desagertua – Hodei Egiluz, Anberesen desagerturiko eta bilaketa luze baten ondoren hilik agertutako galdakoztar gaztea (j. 1989).
* 2014 – Juan María Lasa, gipuzkoar futbolaria (j. 1931).
* 2016 – Luis Maria Etxeberria, euskal herritar futbolaria (j. 1940).
* 2018 – Antton Etxeberria, gipuzkoar aktore eta titiriteroa (j. 1960).

### Mundua

* 1216 – Joan Lurgabea, Ingalaterrako erregea eta Akitaniako dukea (j. 1166).
* 1531 – Fadrique Álvarez de Toledo, bigarren Albako dukea.
* 1547 – Perino del Vaga, italiar margolaria (j. 1501).
* 1673 – François Fouquet, Frantziako artzapezpikua eta Baionako apezpikua (j. 1611).
* 1678 – Samuel van Hoogstraten, herbeheretar Herbehereetako Urrezko Aroko margolari, olerkari eta artearen teorikoa (j. 1627).
* 1682 – Thomas Browne, ingeles sendagile eta polimata (j. 1605).
* 1745 – Jonathan Swift, irlandar idazlea (j. 1667).
* 1813 – Józef Poniatowski, poloniar jenerala (j. 1763).
* 1851 – Maria Teresa Frantziakoa, Angulemako dukesa (j. 1778).
* 1875 – Charles Wheatstone, britainiar fisikaria (j. 1802).
* 1889 – Luis I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (j. 1838).
* 1905 – Virgil Earp, estatubatuar marshalla (j. 1843).
* 1909 – Cesare Lombroso, italiar kriminologo, frenologo, sendagile eta Italiako kriminologia positibistako eskolaren sortzailea (j. 1835).
* 1910 – Luigi Lucheni, Sissi, Austriako enperatriza, eraila (j. 1873).
* 1913 – Alejandro Pidal y Mon, espainiar historialari eta politikaria (j. 1846).
* 1934 –
** Georges Besançon, L'Aérophile hegazkintzako aldizkariaren sortzaile eta editatorea (j. 1866).
** Alexander von Kluck, alemaniar jenerala Lehen Mundu Gerran (j. 1846).
* 1935 –
** Oda Krohg, norvegiar margolaria, Norvegiako pintura erromantiko berriaren erreferentetzat hartua (j. 1860).
** Anna Ulianova, errusiar militante, kazetari eta idazle boltxebikea (j. 1864).
* 1936 – Lu Xun, txinatar idazlea, txinerazko literatura modernoaren aitatzat hartua (j. 1881).
* 1937 – Ernest Rutherford, zeelandaberritar fisikari eta kimikaria, fisika nuklearraren aita eta 1908ko Kimikako Nobel Saria (j. 1871).
* 1943 – Camille Claudel, frantziar eskulturgilea (j. 1864).
* 1950 – Edna St. Vincent Millay, estatubatuar antzerkigile eta poeta lirikoa (j. 1892).
* 1952 –
** Edward S. Curtis, estatubatuar argazkilari eta etnografoa (j. 1868).
** Ernst Streeruwitz, Austriako kantzilerra (j. 874).
* 1955 – Eugène Delporte, belgikar astronomoa (j. 1882).
* 1957 – Gordon Childe, australiar arkeologoa (j. 1892).
* 1958 – Mercedes Escribano Pérez, espainiar pedagogoa eta irakaslea (j. 1888).
* 1961 – Mihail Sadoveanu, errumaniar idazlea (j. 1880).
* 1970 – Lázaro Cárdenas, Mexikoko presidentea (j. 1895).
* 1971 – Sona Axundova-Qarayeva, azerbaijandar poeta (j. 1898).
* 1972 – Said bin Taimur, Maskat eta Omango sultana (j. 1910).
* 1978 –
** Ramon Mercader, PSUC alderdiko kataluniar militantea, Troski hil zuelako ezaguna (j. 1913).
** Gig Young, estatubatuar aktorea (j. 1913).
* 1980 – Georg Rasch, daniar estatistikaria (j. 1901).
* 1983 – Maurice Bishop, Grenadako lehen ministroa (j. 1944).
* 1984 –
** Henri Michaux, belgikar olerkari, idazle eta margolaria (j. 1899).
** Jerzy Popiełuszko, poloniar apaiz katoliko, sindikalista eta beatoa, eraila (j. 1947).
* 1986 – Samora Machel, lehendabiziko Mozambikeko presidentea (j. 1933).
* 1987 – Jacqueline du Pré, britainiar biolontxelo-jotzailea (j. 1945).
* 1990 – Félix Pita Rodríguez, kubatar idazlea (j. 1909).
* 1994 – Oldrich Cernik, txekoslovakiar politikaria (j. 1921).
* 1995 – Don Cherry, estatubatuar jazz musikagilea (j. 1936).
* 1997 – Pilar Miró, espainiar zinema zuzendaria (j. 1940).
* 1999 – Nathalie Sarraute, errusiar-frantziar idazlea (j. 1900).
* 2002 –
** Manuel Álvarez Bravo, mexikar argazkilaria (j. 1902).
** Hans Jürgen Press, haurrentzako liburuen ilustratzaile eta idazle alemaniarra (j. 1926).
* 2003 – Alija Izetbegović, lehendabiziko Bosnia-Herzegovinako presidentea (j. 1925).
* 2004 – Kenneth E. Iverson, kanadar ordenagailu programatzailea (j. 1920).
* 2009 – René Marigil, espainiar txirrindularia (j. 1928).
* 2012 –
** Fiorenzo Magni, italiar txirrindularia, hiru Itzuli Handietan etapa garaipenak lortu zituen lehena (j. 1920).
** Manuel António Pina, portugaldar idazlea eta kazetaria (j. 1943).
** Raymond Souster, ingelesezko kanadar poeta (j. 1921).
* 2014 –
** Leonore Davidoff, estatubatuar soziologo eta historialari feminista (j. 1932).
** John Holt, jamaikar reggae abeslari eta kantagilea (j. 1947).
* 2018 – Osamu Shimomura, japoniar kimikari eta biologoa, 2008ko Kimikako Nobel Saria (j. 1928).
* 2019 –
** Salvador Giner, kataluniar soziologoa, Institut d'Estudis Catalanseko presidentea (j. 1934).
** Carlos Suárez Morilla, espainiar zinema zuzendari eta argazkilaria (j. 1946).
* 2020 –
** Spencer Davis, galestar musikari eta multiinstrumentista, The Spencer Davis Group taldeko sortzailea (j. 1939).
** Joan Mesquida, espainiar politikaria (j. 1962).
* 2023 – Jamila Abdallah Taha al Shanti, palestinar irakaslea eta politikaria, Hamasko kidea (j. 1955).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Sengrat, Leintz eta Leniz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2961
* Multimedia: 19 October / Q2961