OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Arantxa Aranguren

    Artikulu hau aktoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aranguren (argipena)».
Arantxa Aranguren Ilarregi (Iruñea, 1966) nafar aktorea da, batez ere antzerkian lan egin duena.

## Sariak

* 2004 eta 2006ko zerrendako aktore onenaren Aktore Elkartearen Sariak.

## Lanak
### Antzerkia

* Atlas de geografía humana
* Ni con un pétalo de rosa
* Realidad.
* Las cuñadas.
* Así es, si así os parece
* Diálogos de Javier y el Mar
* Agamenon
* Yo Claudio
* Volveremos a hablar de esta noche
* La voz humana
* El amor de Fedra
* Cierra bien la puerta
* Dos amigos de Verona
* Top Girls'
* La realidad iluminada
* Los Enamorados
* La Estrella de Sevilla
* Yanquis y Yonquis
* De mujeres y casamientos
* Opera Selene
* Seis personajes en busca de autor
* La doble inconstancia
* La Truhana
* Fiesta Barroca

### Telebista

* Acacias 38
* El secreto de Puente Viejo
* Gran Hotel
* Los misterios de Laura
* Euskolegas
* La que se avecina
* Sin tetas no hay paraíso
* La familia Mata
* Amar en tiempos revueltos
* Cuenta Atrás
* Hospital Central
* Aquí no hay quién viva
* Compañeros
* Doble y más
* Física o química

### Zinema

* Perdiendo el norte, Nacho G. Velillak zuzenduta
* Cordelias, Gracia Querejetak zuzenduta
* Quince años y un día, Gracia Querejetak zuzenduta
* La voz dormida, Benito Zambranok zuzenduta
* Las 13 rosas Emilio Martínez Lázarok zuzenduta.
* XXL, Julio Sánchez Valdések zuzenduta.
* Mis estimadas víctimas, Pedro Costak zuzenduta.
* Ura, mara, mara, Inés Boza eta Carles Mallolek zuzenduta.
* El silencio de la ciudad blanca
* Maixabel
* Datuak: Q8203024
* Multimedia: Arantxa Aranguren / Q8203024
# Martxelo Rubio

Martxelo Rubio Urkia (Donostia, 1966ko martxoaren 5a) euskal aktorea da. Goenkalen Kandidoren papera egiten du.

## Biografia

Kasualitatez sartu zen zinema munduan Javier Agirresaroberen eskutik. Argazki zuzendariak, 27 ordu filmaren castingera aurkezteko gomendatu zion eta paper protagonista bat lortu zuen. Harez geroztik, Madrilera joan eta Cristina Rotarekin Interpretazio Ikasketak burutzea erabaki zuen.

## Lanak
### Filmak

* 20.000 especies de avejas (2023)
* Maixabel (2021)
* Agur Etxebesteǃ (2019)
* Zorion perfektua (2009)
* Open Graves (2008)
* Road Spain (2008)
* ASD. Alma sin dueño (2008)
* El síndrome de Svensson (2006)
* Portal mortal (2004)
* Eres mi héroe (2003)
* No dejaré que no me quieras (2002)
* Yoyes (2000)
* Ione, igo zerura (1999)
* Sí, quiero... (1999)
* Qué dura es la vida (1999)
* Agujetas en el alma (1998)
* El llanto de la fiera (1998)
* Alma gitana (1996)
* La fabulosa historia de Diego Marín (1996)
* Huntza (1992)
* Punto muerto (1991)
* El anónimo... ¡vaya papelón! (1990)
* 27 ordu (1986)

### Telebista

* Alardea (2020)
* Goǃazen 6.0 (2019-2020). Andoni Larrañaga
* Futuro: 48 horas (2008)
* Etxekoak (2004)
* Paraíso (2001)
* El comisario (2000)
* Hasiberriak (2000). John Kepa.
* Raquel busca su sitio (2000)
* Ertzainak (1999)
* Periodistas (1999)
* La vuelta de El Coyote (1998)
* Jaun ta Jabe (1997)
* La otra familia (1996)
* Goenkale (1994) (2008-2015). John Kepa / Kandido
* Duplex (1993)
* Bi eta bat (1991)
* Muerte a destiempo
* Los pequeños burgueses
* Un día volveré
* El Señorío de Larrea

## Erreferentziak

* ↑ Euskadiko Filmategia. Rubio Urquia, Martxelo. .
* Datuak: Q41222
# Alar del Rey

Alar del Rey Palentziako udalerria da, Boedo-Ojeda eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.055 biztanle zituen.

## Banaketa administratiboa

Alar del Rey honako herriek osatzen dute:
* Nogales de Pisuerga.
* Barrio de San Vicente.
* San Quirce del Río Pisuerga.
* Becerril del Carpio aldi berean hiru auzo txikiagotan banatuta: San Pedro, Santa María eta La Puebla de San Vicente.

## Geografia

Alar del Rey Gaztelako goi-ordokiko herria da, Kantabriar mendikatearen inguruan dagoena, eta hainbat probintzia-hiriburutatik (Palentzia, Burgos, Leon eta Santander, esaterako) urrun dago. Cervera de Pisuergako barruti judizialekoa da.
Honako udalerri hauekin egiten du muga: Aguilar de Campoo, Herrera de Pisuerga, Prádanos de Ojeda eta Santibáñez de Ecla (Palentziako probintzia) eta Sotresgudo, Rebolledillo de la Ordenako eranskinean, Burgoseko probintzian.
Bertakoak dira, halaber, Nogales de Pisuerga, San Vicente auzoa, Becerril del Carpio eta San Quirce de Riopisuerga herriguneak.

## Historia

Alar del Rey Gaztelako kanalari esker jaio zen, iparraldeko adarraren abiapuntua izanik. Kanalaren eraikuntzan eta ingeniari frantsesen etorreran du jatorria, eta horrek eragina izan zuen Frantziako San Luis Errege patroiaren aukeraketan.
Hiribildua 1657an sortu zuen Felipe IV. ak, lehenago San Andres de Arroyoko moja bernardoen komentukoak ziren lurretan. Hasieran, errota bat, batan bat eta lauki bat eraiki ziren Pisuerga ibaiaren ondoan, eta horrek herriaren hazkundea bultzatu zuen.
Alar del Reyren garapena bizkortu egin zen Gaztelako kanala ireki zenean eta, XIX. mendean, Isabel II. aren trenbidea iritsi zenean, garraioaren funtsezko puntu bihurtu zen.
Historikoki, Villadiegoko Alderdiko kide izan zen eta, hainbat berrantolaketaren ondoren, Burgosko probintziatik Palentziakora igaro zen.

## Kultura
###### Karmengo Andre Mariaren parrokia-eliza

1898an eraiki zuten estilo neorromanikoan. Dorrea, estilo errenazentista, 1955ean amaitu zen eraikitzen. Dorrea, kapitel historiatuak dituzten hiru arkutan bermatuta dago. Elizkizunak eraiki aurretik, Gaztelako Kanaleko langileek prestatutako kanaleko biltegi batean egiten ziren.
Biztanleriaren bilakaera :
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2009 |
| 865 | 974 | 1.019 | 1.372 | 1.673 | 1.830 | 2.027 | 1.672 | 1.821 | 1.574 | 1.223 | 1.045 |

## Ikus, gainera

* Palentziako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
* Datuak: Q572336
* Multimedia: Alar del Rey / Q572336
# Iraka

Iraka (Lolium temulentum) Poaceae familiako espezie baten izen arrunta da. Gariaren antzeko landarea, laboreentzat kaltegarria, erauzten zaila. Landare kosmopolita honek 1 metroko garaiera ere izan dezake.

## Izen desberdinak

Iraka batuaz, zoragari eta llolloa zaraitzueraz zein lizarreraz

## Erreferentziak

* ↑ Watson L, Dallwitz MJ.. (2008). The grass genera of the world: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval; including synonyms, morphology, anatomy, physiology, phytochemistry, cytology, classification, pathogens, world and local distribution, and references. in: The Grass Genera of the World..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q162088
* Multimedia: Lolium temulentum / Q162088
* Espezieak: Lolium temulentum
# Michael Jayston

MIichael James, Michael Jayston izengoitiaz (Nottingham, 1935eko urriaren 29a – Hove, 2024ko otsailaren 5a) ingeles aktorea izan zen.
Antzerkian, Bristolen eta Stratford-upon-Avonen aktore karrera hasi zuen. Telebistan eta zineman ere antzeztu zuen. Doctor Who telesailean parte hartu zuen.

## Filmografia
### Zinema

* Cromwell - Henry Ireton (1970)
* Nicholas and Alexandra - Nikolas II.a Errusiakoa tsarra (1971)
* Follow Me! - Charles (1972)
* Alice's Adventures in Wonderland - Charles Dodgson (1972)
* Bequest to the Nation - Capt. Hardy (1973)
* The Homecoming - Teddy (1973)
* Tales That Witness Madness - Brian (segment 3 "Mel") (1973)
* Craze - Detective Sgt. Wall (1974)
* The Internecine Project - David Baker (1974)
* Dominique - Arnold Craven (1978)
* Zulu Dawn - Col. Crealock (1979)
* From a Far Country - Narrator (1981)
* Highlander III: The Final Dimension - Jack Donovan (1994)
* Element of Doubt - Kirk (1996)

### Telebista

* A Midsummer Night's Dream - Demetrius (1968)
* The Power Game - Dowling (1969)
* Mad Jack - Siegfried Sassoon (1970)
* 'The Hero of My Life' - Charles Dickens (1970)
* The Edwardians - Henry Royce (1972)
* The Merchant of Venice - Gratiano (1973)
* Jane Eyre - Mr Rochester (1973)
* Thriller - "Ring Once for Death" - Roger Masters; "A Coffin for the Bride" - Mark Walker (1974)
* Quiller - Quiller (1975)
* King Lear - Edmund (1975)
* She Fell Among Thieves - Jonathan Mansell (1977)
* Tinker Tailor Soldier Spy - Peter Guillam (1979)
* Tales of the Unexpected - "The Best Chess Player in the World" - G.B.Shaw (1984)
* Doctor Who - "The Trial of a Time Lord" - The Valeyard (1986)
* A Bit of a Do - Neville Badger (1989)
* Cluedo - Colonel Mike Mustard (1991)
* The Disappeance of Lady Carfax - "The Case-Book of Sherlock Holmes (Granada Television) - Earl of Rufton (1991)
* Outside Edge - Bob Willis (1995-6)
* Only Fools and Horses - James Turner (1996)
* Tracy Beaker Returns - Mr Spooner (2010)
* Midsomer Murders - Reverend Arthur Gould (2014)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q512059
# Jean Malaurie

Jean Malaurie (Mainz, Alemania, 1922ko abenduaren 22a – Dieppe, 2024ko otsailaren 5a) frantses antropologoa eta geografoa izan zen.

## Biografia

Emmanuel de Martonneren ikasle izan zen Parisko Geografia Institutuan 1944tik 1948ra. Gizarte Zientzietako Goi-mailako Eskolako ikasketa-zuzendari izan zen 1957an, Artikoko Ikerketa Zentroaren sortzaile eta zuzendari 1958an, Ikerketa Zentro Nazionaleko ikerketa-zuzendari 1979an.
Malauriek hogeita hamarren bat ikerketa-bidaia egin zituen Artikora, eta hainbat ikerketa geomorfologiko (Groenlandia) eta antropologiko (Alaska, Siberia) egin zituen iparraldeko herrialdeei buruz, batez ere, eta Kanadako ipar-mendebaldeko inuitei buruz, bereziki. Plon edizioko Gizakiaren lurra bildumaren sortzaile eta zuzendari izan zen.
Bestalde, irakurle eta ikusleen arreta erakarri zuen bere liburu eta filmei esker. Les Derniers rois de Thulé (1955) du liburu ezagunena, eta hogeita bi hizkuntzatara itzuli da. Inuit herriari buruzko garrantzizko erreferentzia da lan hori, eta inuitek Mendebaldeko munduarekin duten borroka azaltzen du.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Jean Malauriren web-orria
* Datuak: Q1685674
* Multimedia: Jean Malaurie / Q1685674
# Ovalle

Ovalle Txileko erdialdeko komuna eta hiri bat da, Coquimbo eskualdeko Limarí probintziaren hiriburua. 2002ko erroldan, 98.089 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Ovalleko udalaren webgunea.
* Datuak: Q51060
* Multimedia: Ovalle / Q51060
# Hartheimgo gaztelua

Hartheimgo gaztelua (alemanez: Schloss Hartheim) Austriako Alkoven herrian dagoen gaztelua da, XVI. mendean Jacob von Aspenek eraiki zuena.
Austria Garaiko, 1938-1945 aldian Danubio Garaia deitua, Hartheimgo gazteluan naziek sarraski-esparru bat ezarri zuten, 1940 eta 1944 bitartean funtzionatu zuena. Bertan 30.000 pertsona hiltzen zituzten gas hilgarriaren bidez. Hildako biktima gehienak Aktion T4 programako gaixotasun fisiko eta/edo psikikoak zituzten pertsonak izan ziren, baina guztira 18.269 pertsona hil zituzten bertan.
Mauthausen-Gusen (tartean, 500 bat espainiar) eta Dachauko kontzentrazio-esparruetako preso ugari eraman zituzten hara, erailak izateko.
2003az geroztik, Hartheimgo gaztelua eutanasia naziaren biktimak ikasteko eta oroitzeko gune bat eta "Bizitzaren balioa" erakusketaren egoitza izan da.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) «Hartheim Euthanasia Center» holocaustresearchproject.org/.
* ↑ Choumoff, Pierre Serge. (2000). Les Assassinats Nationaux-Socialistes par Gaz en Territoire Autrichien. Viena: Bundesministerium für Inneres ISBN 978-3-9500867-1-3..
* ↑ Klee: Dokumente zur Euthanasie, p. 232 f.
* ↑ Bermejo, Benito; Checa, Sandra. (2006). Libro Memorial. Españoles deportados a los campos nazis (1940-1945). Madril: Ministerio de Cultura ISBN 84-8181-290-0..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q697086
* Multimedia: Schloss Hartheim / Q697086
# Alkoven

Alkoven Austriako udalerri bat da, Eferding barrutian. Azken zentsuaren arabera 5.961 biztanle zituen, 42,58 kilometro karratuko azaleran.
Udalerrian XVI. mendean eraikitako Hartheimgo gaztelua dago. 1938-1945 artean, bertan naziek sarraski-esparru bat ezarri zuten, 1940 eta 1944 bitartean funtzionatu zuena.

## Erreferentziak

* ↑ Choumoff, Pierre Serge. (2000). Les Assassinats Nationaux-Socialistes par Gaz en Territoire Autrichien. Viena: Bundesministerium für Inneres ISBN 978-3-9500867-1-3..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q647082
* Multimedia: Alkoven (Upper Austria) / Q647082
# Luizi

Luizia edo lurtadura lur malkarren goitik beherako higidura da, harrien erorketa eta lurzoruaren irristaketarekin batera, inguruko dinamikak edo urak sorrarazitako bigunketak eraginda. Historian zehar milaka hildako eragin dituzten luiziak gertatu dira. Hondamen natural larriak izan daitezkeela eta, prebentzioa garrantzitsua da horien arriskua mugatzeko, hala nola gune arriskutsuetan eraikuntza baztertuz, higaduraren aurkako neurriak hartuz, beharrezkoak diren azpiegitura lanak burutuz eta luiziak izan daitezkeen guneak identifikatuz eta horien jarraipena

## Erreferentziak

* ↑ «Luizi». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2025-02-04.)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q167903
* Multimedia: Landslides / Q167903
# 2022ko Kolonbiako luiziak

2022ko urtarrilean eta otsailean, luiziak gertatu ziren Kolonbian

## Palocabildoko luizia

2022ko urtarrilaren 26tik 28ra bi pertsona hil ziren Palocabildon (Tolima), eurite handien ostean. Argindar etenaldi asko salatu ziren.

## Dosquebradasko luizia

2022ko otsailaren 8an, Dosquebradasen (Risaralda), eurite handiak lur-jausi bat eragin zuen, eta gutxienez 14 pertsona hil eta bost etxebizitza suntsitu zituen. Hogeita hamabost pertsona ospitaleratu zituzten.

## Erreferentziak

* ↑ Colombia - Landslides (IDEAM, media). Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations].
* ↑ Homes engulfed as deadly landslide hits Colombia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q110895657
# 2015eko Salgarko luizia

2015eko Salgar luiziak maiatzaren 18an La Margarita auzoan dagoen Quebrada la Liborianan eta Kolonbiako Antioquia departamenduko hego-mendebaldeko azpieskualdean dagoen Salgar udalerriko hiri-eremuan gertatutako luizi bati egiten dio erreferentzia. Horretan, gutxienez 104 pertsona hil ziren eta beste 10 desagertuta jarraitzen dute.

## Gertaeraren garapena

Liborianako arroilak gainezka egin zuenez, 10 pertsona desagertuta geratu ziren, eta arroilaren indarkeriak 542 bizilagunen etxebizitzak suntsitu zituen, biztanleriaren sektore bateko kaleak ia erabat ezabatuz bere bidean zegoen guztia suntsitzen zuen heinean; zubiak, gauzak, eraikinak, animaliak eta beren etxeetan lo egiten zuten pertsonak.

## Erreferentziak

* ↑ Bran, José Fernando Loaiza. «Tragedia en Antioquia: Salgar un año después» www.elcolombiano.com.
* ↑ Identifican 19 de los 69 muertos por avalancha en Salgar, Antioquia. El Espectador.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19944333
# 2024ko Engako luizia

2024ko Engako luizia Papua Ginea Berrian 2024ko maiatzaren 24an geratutako luizi hilgarria izan zen. 2.000 pertsona inguru hil zirela uste da, hala ere oso gorpu gutxi berreskuratu ziren. Kaokalam eta Tulipana herrietan beste 2.500 pertsona falta zirela adierazi zuten. 1998ko Papua Ginea Berriko lurrikaraz geroztik herrialdean egondako hondamendi naturalik hilgarriena izan zen eta munduan egondako luizirik hilgarriena Vargasko tragediatik.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Papua New Guinea: Large landslide causes 'loss of life and property'» Le Monde.fr 2024-05-24 (Noiz kontsultatua: 2024-05-27).
* ↑ (Ingelesez) «'The loss of life and damage is devastating': Australia ready to assist after landslide strikes PNG village» ABC News 2024-05-24 (Noiz kontsultatua: 2024-05-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q126088978
# Vargasko tragedia

Vargasko tragedia 1999ko abenduaren 15ean Vargas estatuan (gaur egun Guaira estatuan) izandako luizi erraldoia izan zen, Venezuelako Karibeko kostaldean. Luiziarekin batera uholdeak ere batu ziren. 1812ko lurrikararen ondoren herrialdean gertatutako hondamendi naturalik handiena izan zen. Hildakoen kopuruak, izaera ofizialik ez badute ere, ehunetik milara bitartekoak dira (700etik 30.000 hilera bitartekoak, iturriaren arabera), eta ofizialki berretsitako kaltetuak dozenaka mila dira.
Abenduaren 15ean, 16an eta 17an gertatutako hondamendi naturalak Vargas, Miranda eta Falcón estatuetako kostaldeetan izango zuen eraginik handiena. Milaka pertsona lekualdatu zituzten eta herri osoak hondatuta geratu ziren. Hondamendiak eragindako azpiegituraren artean, besteak beste, unibertsitateak, hotel handiak, klubak, komunitate garrantzitsuak, bideak eta abar egon ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2506366
* Multimedia: 1999 Vargas debris flows / Q2506366
# Irredentismo

Irredentismo terminoak bi zentzu ditu, osagarriak izan daitezkeenak:
Hitz hau jatorri italiarrekoa da, estatu honen aldetik Austria-Hungariako Inperioren esku zeuden lurralde italiarrak izendatzeko Italia irredenta erabiltzen hasi baitziren.

## Irredentismoari lotutako aferak

Irredentismoarekin lotutako gatazka nagusiez hitz egiterakoan ondoko hauek aipatu ohi dira. Batzuk estatuen aldetiko zabalpen aldarrikapenak dira; beste batzuk, aldiz, mugimendu nazionalisten proiektuak. Askotan, biak nahasi izan dira historian zehar.

### Estatuen aldarrikapen irredentistak

* Argentinaren Malvina uharteen aldarrikapena
* Espainiaren Gibraltar kokalekuaren aldarrikapena
* Lehenengo Mundu Gerran, Alemaniak Alsazia eta Lorena aldarrikatu zituen, beste lurralde batzuen artean
* Sionismoak Palestina historikoko lurraldeak aldarrikatzen ditu Israelgo estatuarentzat
* Serbiaren aldarrikapenak Bosnia-Herzegovina eta Kroaziako hainbat lurraldeetan
* Indiaren Akhand Bharat delakoaren aldarrikapena, Afganistan, Pakistan, Nepal, Bhutan, Sri Lanka eta Bangladesh Indiako zati gisa aldarrikatuz
* Pakistanen aldetik Kaxmir indiarraren aldarrikapena
* Finlandiaren aldarrikapenak egun Errusiarenak diren hainbat lurraldeetan (Ekialdeko Karelia)
* Portugalen aldetik Olivenza edo Olivença (Extremadura) herriaren aldarrikapena Espainiari
* "Somalia Handia"-ren aldarrikapena Somalian
* Maroko Handiaren aldarrikapena

### Bestelako aldarrikapen irredentistak

* Italiako Trentino-Adige Garaia eskualdeko alde alemaniar hiztunetan (Südtirol) Austriarekin bat egiteko egindako ahaleginak
* Galiziako nazionalismoaren sektore batzuetan Portugalekin bat egiteko eginiko aldarrikapenak, gaur egun guztiz minoritarioak.
* Galizia irredenta
* Ipar Irlandako sektore nazionalisten nahia Eirerekin bat egiteko

## Ikus, gainera

* Nazionalismoa
* Italia Handia

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2002]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q182274
* Multimedia: Irredentism / Q182274
# Tubalismo

Tubalismoa Iberiaren eta Euskal Herriaren historiari buruzko sinesmenezko teoria bat da, gaur egungo historiografiak erabat baztertua. Tubalismoak euskaldunei eta iberiarrei jatorri mitikoa esleitzen die: esaten du Tubal (Noeren biloba) euskaldunen eta iberiarren lehendabiziko erregea izan zela, eta hainbat herri (hala nola Tafalla eratu zituela. Sinesmenezko teoria horri jarraipen laikoa euskoiberismoak eman zion. Jorge María Ribero-Meneses idazlea da tubalismoaren gaur egungo aldeztaile ezagunenetako bat.
Siberian ere tubalismoak ikusi nahi izan du Tubalen eragina hainbat toponimotan, hala nola Tobolsk hiriburu historikoarenean, eta Tobol ibaiarenean (Irtyxen ibaiadarra).

### Bibliografia

* (Gaztelaniaz) Antonio Ruiz Vega (2002) Los hijos de Túbal. Mitología hispánica: dioses y héroes de la España Antigua. ISBN 84-9734-054-X

## Ikus, gainera

* Isidoro Sibiliakoa
* Peru Abarka, seigarren hautua.
* Euskoiberismo
* Euskokantabrismo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11704787
# Tubal

Tubal (georgieraz: ტუბალი; hebreeraz: תובל edo תבל tuˈbal), Hasiera liburuaren arabera, Jafeten semea eta Noeren biloba izan zen.
| « | Hauek dira Sem, Kam eta Jafeten, Noeren semeen, ondorengoak, uholde ostean izan zituztenak. Jafeten semeak Gomer, Magog, Madai, Jaban, Tubal, Mexek eta Tiras izan ziren. | » |
| —Hasiera 10, 1-2 |||
Flavio Josefo judu historialariari jarraitzen zioten aditu askok Iber- Iberiako kaukasiarren aitatzat jotzen zuten. Izan ere, Josefok zioenez, «Tubalek tiberiarrak sortu zituen, egun iberiarrak izena dutenak». Hori zela eta, Jeronimo Estridongoak, Isidoro Sibiliakoak eta Nennius galestar monjeak tribu italikoen eta iberiarren arbasotzat jo zuten Tubal.
Espainiako mitologian Isidoro Sibiliakoak beste urrats bat eman zuen Hispania bisigodo katolikoaren batasunari begira. Jatorrizko iberiarrak eta etorri berriak ziren bisigodoak, inbasoreak, ahaidetu egin zituen hauek Tubalen anai Magog-en ondorengo bihurtuz.
Kataluniako mitologiaren arabera, k. a. 2157an Tubal familiarekin Jaffatik atera eta Francolí ibaiko bokalera ailegatu zen, non Tarraho bere semearen izena zuen hiri bat —egungo Tarragona— eratu zuen. Handik Ebrora joan zen (haren bigarren semeak Iber izena omen zuen), non hainbat hiri eratu zituen, besteak beste Amposta. Tubal 155 urtez Iberiako erregea izan zen, eta Iberrek ordezkatu zuen. Kondaira Erdi Aroan ospetsu bilakatu zen, eta adibidez San Juan de la Peñako kronikak eta Alfontso X.a Gaztelakoak errepikatu zuten.
Euskal mitologian tubalismoaren ideia Ximenez Arradakoak hedatu zuen lehenengo, eta ondoren Esteban Garibaik anplifikatu zuen, euskal apologisten aitzindaria. Andres de Poza urduñarrak Tubal euskaldunen arbasoa zela adierazi zuen. Hiru mende geroago Agosti Xahok Histoire primitive des Euskariens-Basques bere liburuan Aitorren elezaharra asmatu zuen, Tubalen oinordekoa zela esanez. Kondaira horrek Euskal Herriko historiari buruzko sinesmen errotu bat osatu zuen, tubalismo izenekoa.

## Ikus gainera

* Tubalismo

## Erreferentziak

* ↑ Javakhishvili, Ivane. (1950). Historical-Ethnological problems of Georgia, the Caucasus and the Near East. Tbilisi, 130–135 or..
* ↑ Azurmendi, J. 2023: "Laus Spaniae" in Europa bezain zaharra, Andoain, Jakin. 19-31.or.
* ↑ Pujades, G.. Crónica Universal del Principado de Cataluña. .
* ↑ Gabilondo Alberdi, Joseba. (2013). «Spanish nationalist excess: a decolonial and postnational critique of Iberian studies» Prosopopeya: revista de crítica contemporánea (8): 23–60. ISSN 1575-8141. (Noiz kontsultatua: 2022-08-23).
* ↑ Joxe Azurmendik, Garibairekin batera, Lope Gartzea Salazar eta Juan Martinez Zaldibiakoa ere aipatzen ditu tubalismoari lotuta. Mitologia hori espainiarrei ikasia dela ere gehitzen du. Ik. Azurmendi, J. 2023: "Laus Spaniae" in Europa bezain zaharra, Andoain, Jakin. 30.or.
* ↑ Ruiz Vega, Antonio. (2002). Los hijos de Túbal. Mitología hispánica: dioses y héroes de la España Antigua. ISBN 84-9734-054-X..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1481766