OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Joaquín Madariaga

José Joaquín Gregorio Madariaga (Corrientes, Argentina, 1799ko azaroaren 27a – Porto Alegre, Brasil, 1848ko otsaila) argentinar militar eta politikaria izan zen, Corrientes probintziako gobernadorea, probintzia horretako erresistentziaren buruzagia Juan Manuel de Rosasen nazio-gobernuaren aurka.

## Madariagatarren iraultza

Joseph Luis Madariaga Respaldiza bilbotarraren eta María Ángeles Acosta Soto Corrienteskoaren semea. Gaztetatik soldadu izan zen, Buenos Aires hirian, eta "20. urteko anarkia" delakoaren ekitaldietan parte hartu zuen. 1824an Corrientesera itzuli zen, han izan gabe abokatu lanetan aritu zen eta probintziako hiriburuan epaile izan zen.
Urte batzuk geroago Curuzú Cuatiàn kokatu zen, probintziaren hegoaldean, eta bertan landa-zereginetara dedikatu zen. Legebiltzarrean diputatu izan zen Genaro Berón de Astrada gobernadorearen garaian eta hil ondoren Romero gobernadore federala bota zuen iraultzaren alde egin zuen. Pedro Ferrék bere anaia Juan Madariaga Mercedeseko komandante eta Curuzú Cuatiáko komandante izendatu zuen. Juan Lavalleri lagundu zion 1840an Entre Ríosko kanpaina egin zuen armada osatzen.
José María Paz jenerala Corrientesera iritsi zenean, Pascual Echagüe Entre Ríosko gobernadorearen lehen inbasioaren aurkako kanpainan parte hartu zuen. Bere anaia Juanekin batera Caaguazúko guduan borrokatu zuen, Pazen garaipen bikainenean. 1842. urtearen amaieran Fructuoso Riveraren armadan sartu ziren Entre Ríosen, eta Arroyo Grandeko guduan garaituak izan ziren. Azkar itzuli ziren Corrientesera, baina Ferréren gobernua salbatzeari uko egin zioten, euren ganadutegira itzuli ziren bere familia eta ondasunak salbatzera. Handik Brasilera ihes egin zuten, Alegreten egonda denbora batez.
1843ko apirilaren 1ean, Madariaga anaiek eta beste zenbait ofizialek Uruguaianatik gertu Uruguai ibaia zeharkatu zuten, gero "Paso de los Libres" izendatu zutena. Nicanor Cáceres eta Benjamín Virasoro bezalako buruzagi batzuen laguntzarekin, hamahiru egunetan probintzia osoa okupatu zuten, Pedro Cabral gobernadorea Entre Ríosera ihes egitera behartuz. Azken erresistentzia federala maiatzaren hasieran garaitua izan zen Laguna Bravako guduan.

## Bibliografia

* Castello, Antonio Emilio, Corrientesko gizonak eta emakumeak, Moglia ed., Corrientes, 2004.
* Beverina, Juan, Armada askatzaileen kanpainak 1838-1852, Bs. As., 1923.
* Bosch, Beatriz, Urquiza eta haien garaia .
* Castello, Antonio Emilio, Corrientesen Historia, Ed. Plus Ultra, Bs. As., 1991.
* Bosch, Beatriz, Entre Ríos Historia, Ed. Plus Ultra, Bs. As., 1991.
* Zinny, José Antonio, Argentinako Probintzietako Gobernadoreen Historia, Ed, Hyspamérica, 1987.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9012264
# Voltaire Schilling

Voltaire Schilling (Porto Alegre, 1944 - Porto Alegre, 2022ko urtarrilaren 2a) Brasilgo irakaslea eta historialaria izan zen.

## Biografia

Historian lizentziatu zen Hegoaldeko Rio Grandeko Unibertsitate Federalean, non gero irakasle aritu zen. 30 urte baino gehiagoz irakasle izan da hainbat ikastetxetan eta hitzaldi ugari eman ditu. Aplikatuko Kazetaritza Ikastaroaren irakaslea da RBS taldean eta AJURIS-ko hizlaria, hainbat egunkaritan kolaboratzailea, Terra atariko "Historia" ataleko arduraduna, Rio Grande do Sul Memorialaren zuzendaria izan zen eta bere curriculumean 16 liburu eta 50 lan txiki baino gehiago ditu. 1991n Jerusalemeko Nazioarteko Liburu Azokan Brasil ordezkatu zuen. 2005ean Porto Alegreko Hiria Domina jaso zuen emandako zerbitzuengatik, 2006an Udaleko Kultura Sailaren Joaquim Felizardo Saria jaso zuen, Urteko Intelektuala nabarmentzen duena, eta 2008an Rio-ko kide hautatu zuten. Academia Grande de Letras. 2013an Frantziako Gobernutik zaldun mailan Merezimenduaren Ordena Nazionala jaso zuen. 2010ean Darcy Ribeiro sarirako hautagaietako bat izan zen.

## Aukeratutako lanak

Bere liburuen artean, honako hauek nabarmentzen dira:
* A Revolução Chinesa: colonialismo, maoísmo, revisionismo (1984)
* O Nazismo: breve história ilustrada (1988)
* Momentos da História: a função da História na conjuntura social (1988)
* Estados Unidos versus América Latina: as etapas da dominação (1991)
* Tempos da História (1995)
* O Conflito das Ideias (1999)
* Nietzsche: Em Busca do Super-Homem (2001)

## Erreferentziak

* ↑ «Historiador brasileiro Voltaire Schilling morre aos 77 anos» Metrópoles 2022-01-03.
* ↑ Professor e historiador Voltaire Schilling morre aos 77 anos em gauchazh.clicrbs.com.br
* ↑ "Voltaire Schilling apresenta a unificação italiana e os três Giuseppe". Rede Sul, 09/04/2014
* ↑ Ely, Eduardo Bins. "Homenagem". Jornal do Comércio, 15/04/2013
* ↑ Comissão de Educação. "Indicados ao Prêmio Darcy Ribeiro". Câmara dos Deputados, 10/06/2010
* ↑ "História do Modernismo é tema de curso no Instituto Ling, em Porto Alegre". Revista Área, 18/03/2017
* ↑ "Vida & Obra". L&PM Editora

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43193384
# Clube Atlético Mineiro

Clube Atlético Mineiro Brasilgo Minas Gerais estatuko Belo Horizonte hiriko futbol taldeetako bat da.

## Palmaresa
### Brasilen: 51

* Brasilgo liga (1): 1971.
* Brasilgo kopa (1): 2014.
* Mineiroko Txapelketa (44): 1915, 1926, 1927, 1931, 1932, 1936, 1938, 1939, 1941, 1942, 1946, 1947, 1949, 1950, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956, 1958, 1960,1962, 1963, 1970, 1976, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1988, 1989, 1991, 1995, 1999, 2000, 2007, 2010, 2012, 2013, 2015, 2017.
* Taça Minas Gerais (5): 1975, 1976, 1979, 1986, 1987.

### Nazio artean: 4

* FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa:
** hirugarrena 2013an.
* Libertadores Kopa:
** Txapelduna (1): 2013.
** Finalista (1): 2024.
* CONMEBOL Kopa (2): 1992, 1997.
* Hego Amerikako Errekopa (1): 2014.

## Areto futbola

Areto futbol talde indartsua ere badu. Hona hemen palmaresa:
* Kontinente arteko Kopa:
** Txapelduna (1): 1998
** Finalista (1): 2000
* Brasilgo Liga (2): 1997, 1999

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q270995
* Multimedia: Clube Atlético Mineiro / Q270995
# Zdeněk Štybar

Zdeněk Štybar (Planá, Txekiar Errepublika, 1985eko abenduaren 11 - ) ziklo-krosslaria da, Munduko Txapelketa hiru aldiz irabazi zuena. 2010 urtean txapelketa nagusi guztiak irabazi zituen.

## Palmaresa Ziklo-krosean

2001-2002
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak (junior)
* 3. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketan (junior)
2002-2003
* 3. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketan (junior)
2004-2005
* Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa (23 urtez azpikoa
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak (23 urtez azpikoa)
2005-2006
* Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa (23 urtez azpikoa)
* 3. Europako Ziklo-kros Txapelketan (23 urtez azpikoa)
2006-2007
* 2. Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
* 2. Europako Ziklo-kros Txapelketan (23 urtez azpikoa)
2007-2008
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
* TOI TOI Kopa, Louny
* TOI TOI Kopa, Plzeň
* Munduko Kopa #1, Kalmthout
* Ziklo-kros Kopa Nazionala, Podborany
* 2. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketan
2008-2009
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
* Superprestige #6, Diegem
* Azencross, Wuustwezel-Loenhout
* 2. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketan
2009-2010
* Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
* Ziklo-kroseko Munduko Kopa
** Munduko Kopa #4, Coxyde
** Munduko Kopa #5, Igorreko ziklo-krosa
** Munduko Kopa #8, Roubaix
* Superprestige
** Superprestige #4, Hamme-Zogge
** Superprestige #8, Vorselaar
* GvA #3, Hasselt
* TOI TOI Kopa, Stříbro
* TOI TOI Kopa, Podbořany
* Tervuren Nazioarteko Ziklo-krosa, Tervuren
2010-2011
* Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
* Munduko Kopa #1, Aigle
* Munduko Kopa #2, Plzeň
* Superprestige #1, Ruddervoorde
* Superprestige #2, Zonhoven
* GvA #1 - Cyclo-cross de la Citadelle, Namur
* Toi Toi Kopa #1 - Stríbro, Stříbro
* Toi Toi Kopa #2 - Louny, Louny
* Kermiscross, Ardooie
* Sylvester Cyclo-cross, Bredene
2011-2012
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
* Superprestige #3, Hamme-Zogge
* Superprestige #8, Middelkerke
* Süpercross Baden, Baden
* Toi Toi Kopa #1, Stříbro
* Kermiscross, Ardooie
* 3. Ziklo-kroseko Munduko Kopan
* Munduko Kopa #7, Liévin
2012-2013
* Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
2013-2014
* Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa
* Versluys Zyklo-krosa, Bredene
2022-2023
* Dohňany #2, Dohňany
2023-2024
* 3. Txekiako Ziklo-kroseko Txapelketak
* 6. Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa (errelebo mistoa)

## Palmaresa erepidean

* Binche-Chimay-Binche (1): 2014
* E3 Harelbeke (1): 2019

## Sailkapen orokorra itzuli handietan

| Itzuli handia | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 |
| Italiako Giroa | — | — | — | — | — | — | 80. | — | — | — |
| Frantziako Tourra | — | — | — | 103. | — | 102. | — | — | — | — |
| Espainiako Vuelta | 76. | UT | — | — | 63. | — | — | 55. | 102. | 133. |
| Munduko Txapelketa | 116. | 26. | 83. | 43. | 45. | 14. | UT | 13. | — | 7. |
Legenda :
| — | Ez zuen parte hartu |
| DSK | Deskalifikatua |
| UT | Utzi |
* Datuak: Q169109
* Multimedia: Zdeněk Štybar / Q169109
# Bilal Ag Acherif

Bilal Ag Acherif (abizenaren ahoskera: Txerif; Kidal eskualdea, 1977 -) Azawaden Askapen Nazionalerako Mugimenduaren idazkari orokorra da..
2012ko ekainaren 26an, Mendebaldeko Afrikan Batasun eta Jihadaren aldeko Mugimenduaren aurkako eraso batean zauritu eta Burkina Fasora eraman zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Explainer: Tuareg-led rebellion in north Mali Al Jazeera
* ↑ Tuareg rebels announce 'end of military operations' in Mali Channel News Asia
* ↑ BBC News. (2012-6-27). Mali: Islamists seize Gao from Tuareg rebels. .
* ↑ Daniel, Serge. (2012-6-27). Islamists seize north Mali town, at least 21 dead in clashes. in: Agence France-Presse. Google News.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q247657
# Mohammed Ameziane

Mohammed ben al-Hajj Ameziane (arabieraz: الشريف محمد بن الحاج أمزيان‎; amazigeraz: ⵎⵓⵃⵎⵎⴰⴷ ⴰⵎⵣⵢⴰⵏ, Muḥand Ameẓyan; Segangan, 1859 - Kaddur, 1912ko maitzaren 15a), espainiar historiografian El Mizzian deitua, riftar politikaria izan zen. Bni Bouifrourreko kadi eta Rifeko azken amghar (Errege Tribala) izan zen. Marokoko Protektoratu Espainiarra ezarri ondoren espainiar agintearen lehen aurkaritzat hartzen da.

## Biografia

Gauza gutxi dakigu Rifeko buruzagi honi buruz, Bni Bouifrourreko kadia zela bakarrik. Familia handi batetik zetorren, Seganganen qadiriyyar Zawiya bultzatu zuena. Fezeko Al-Qarawiyyin Unibertsitatean islamiar zuzenbideko ikasketak egin zituen eta, ondoren, epaile edo kadi izan zen.
Hori gertatu baino lehen, Mohammed Ameziane Melillatik gertu Espainiako trenbide bat eraikitzearen aurka altxatu zen, Melillako gerraren parte izango zena.
Ezegonkortasun politikoaren eta barne matxinaden ondorioz, Abd al-Hafid sultanak 1911n Feseko Ituna sinatu eta Marokoko Protektoratu Frantsesa ezartzea erabaki zuen. Protektoratu horrek Marokoko Protektoratu Espainiarra sortu zuen, 1912an iparraldeko lurraldeetan gauzatuko zena. 1911ko ekaina bezain goiz, Amezianek jihad deklaratu zuen espainiarren aurka, eta bere lehen helburua Ishafen inguruko topografo militar talde bat izan zen, Kerteko kanpainaren casus belli izango zena. Espainiar regularesek Jaime Samaniego eta Martinez-Fortunen agindupean 1912ko maiatzaren 15ean hil zuten, Kaddur posizioaren inguruan. Buruzagia hil ondoren, Rifeko harkako gainerako kideek amore eman zuten Antonio Moltó y Díaz-Berrio jeneralen aurrean, bertara iritsi zirenean.
Gorpua Melillara eraman zuten identifikatzeko, eta han Abd el Krimek gorpuzkia ikusteko aukera izan zuen. Ondoren, gutun bat idatzi zion aitari, gertaera deskribatzeko. Segangango meskitan lurperatu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) «Muḥammad Amziyān (1859-1912)» data.bnf.fr.
* ↑ Requejo Gómez, José Antonio. (2017). Los Regulares en la Guerra de África. Valentzia: Real Acadèmia de Cultura Valenciana.
* ↑ Periódico La Correspondencia de España. 16 de mayo de 1912. .
* ↑ «Muerte del Mizzian» ABC 1912-5-16.
* 1 2 Atienza Peñarrocha, Antonio. (2012). Africanistas y junteros. El ejército español en África y el Oficial José Enrique Varela Iglesias. Valentzia, 166 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q780926
* Multimedia: Mohammed Ameziane / Q780926
# Barghawata

Barghawata edo Berghawata antzinako emirerri bereber bat izan zen, 744. urtean sortua. Tamesna eskualdean, Berbereen Matxinada Handiaren ondorioz sortu zuten. Herri honen bigarren erregeak, Salih ibn Tarifek, bere burua mahdi izendatu zuen erlijio berri bat sortuz, eta berbere barghwatiarrak atxiki zitzaizkion. Hori zela eta, inguruko dinastiek heresia leporatu zieten, doktrina berriak islama eta bertoko sinesmenak uztartzen baitzituen. Emirerriak idristarren, fatimatarren, ziritarren eta almorabideen erasoei aurre egin behar izan zien, baina azkenean Abd al-Mumin kalifa almohadearen armadaren aurrean erori zen 1149an.

## Tribuak

29 tribuk osatzen zuten Barghawata Konfederazioa. Horietatik 12 bilakatu ziren erlijio sinkretikora eta 17k Islama mantentu zuten.
Barghawata erlijio sinkretikokoak
* Gerawa
* Zouagha
* Branès
* Banu Abi Nacer
* Menjasa
* Banu Abi Nuh
* Banu Waghmar
* Matghara
* Banu Borgh
* Banu Derr
* Matmata
* Banu Zaksent
Musulman khawarijak
* Zenata-Jbal
* Banu Bellit
* Nemala
* Ounsent
* Banu Ifren
* Banu Naghit
* Banu Nuaman
* Banu Fallusa
* Banu Kuna
* Banu Sebker
* Assada
* Regana
* Azmin
* Manada
* Masina
* Resana
* Trara

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Blázquez y Delgado Aguilera, Antonio. (1913). «Estudios geográfico-históricos de Marruecos» Boletín de la Real Sociedad Geográfica 5 (3): 292-390..
* ↑ https://web.archive.org/web/20141126150220/http://www.achaari.ma/Article.aspx?C=5790

## Kanpo estekak

* Datuak: Q808139
# Kamel Eddine Fekhar

Kamel Eddine Fekhar (Ghardaïa, 1963ko urtarrilaren 1 – Blida, 2019ko maiatzaren 28a) sendagile eta militante politikoa zen, giza eskubideak eta bere gutxiengo etnikoa defendatzailea, Aljeria erdialdeko Mzab haranean bizi diren mozabita amazig berbereen buruzagia.. Aljeriako gobernuak hainbat aldiz aldiz atxilotu eta torturatu zuen. 2019ko martxoaren 31an,berriz atxilotu zuten eta bi hilabete geroago, giltzapeturik zegoela, osasunez larri ospitaleratu eta hil zen.

## Erreferentziak

* ↑ Urrutikoetxea, Urtzi.-Kamel Eddine Fekhar, Leku-lekutan zutabea Berria egunkarian, 2019ko ekainaren 2an
* ↑ (Frantsesez)Algérie : le décès du militant Kamel Eddine Fekhar indigne les internautes France 24, 2019ko maiatzaren 28an
* Datuak: Q64147063
# Idir

Idir, benetako izenez Amid Cheriet, (Beni Yenni, Kabilia, 1949ko urriaren 25a - Paris, 2020ko maiatzaren 2a) Aljeriako kantautore amatzigha izan zen. "A vava Inouva" da bere abesti ospetsuena.

## Diskografia

* A Vava Inouva (1976)
* Ay Arrac Nagh (1979)
* Le Petit village
* Les Chasseurs de lumière (1993)
* Identités (1999)
* Deux rives un rêve (2002)
* Entre scène et Terre (CD+DVD)

## Erreferentziak

* ↑ Kabiliako musika: IDIR Algeriako herriari omenaldia, Mila Garziarena.
* ↑ Idir, una voz bereber Jasmina Sopova, Correo de la UNESCO.

## Kanpo estekak

* Biografia (Amazigh)
* Idir -Avava inouva
* Idir- Avava Inouva Lyrics
* Datuak: Q2272870
* Multimedia: Idir / Q2272870
# Jugurta

Jugurta (K.a. 160-K.a. 104) Numidiako erregea izan zen K.a. 116 eta K.a. 106 bitartean.

## Biografia

Masinisa K.a. 148an hil ondoren, honen oinordekoa bere seme Mizipsa izan zen. Garai hartan bere iloba Jugurta hain ospetsua zen Mizipsak Hispaniara bidali behar izan zuela, Jugurtak, egonaldi hau eragin handiko erromatarrekin harremanak izateko probestu zuelarik. Erromatarrak eroskerian oso erraz erortzen zirela ikusita, etorkizunean Jugurtak ahuldade hori probestu zuen. Eszipion Emilianorekin parte hartu zun Numantziako setioan hirugarren zeltiberiar gerran.
Mizipsa K.a. 118an hil zenean, erresuma bere bi semeak ziren Aderbal eta Hiempsal eta bere iloba Jugurtaren artean banatua izan zen. Berehala, Jugurtak Hiempsalen aurka borrokatu eta hil egin zuen. Jarraian Aderbalen aurka borrokatu zuen, garaitua izan zena eta Erromara ihes egin zuena laguntza bila. Erromatar ofizialak, agian erosiak, edo agian arazoa ahalik eta azkarren konpontzeko gogoz, Numidia bi zatitan banatu zuten, ekialdea Aderbalentzat eta mendebaldea Jugurtarentzat.

### Jugurtaren gerra

Jugurta ez zen ase erabaki honekin, eta K.a. 113an Aderbalen zatiko hiriburua zen Cirta inbaditu zuen, Erroma biziki haserretu zelarik, han finkatutako zenbait italiar merkatari hilak izan baitziren, Aderbal beraz gain. Erromak K.a. 111n derrigorrez parte hartu behar izan zuen Luzio Kalpurnio Bestia kontsul erromatarrak zuzendutako kanpaina labur batean. Jugurta errenditu egin zen, baina beretzat oso mesedegarria izan zen bake itun bat lortu zuen, beste behin, eroskeria bidez lortua izanaren susmoa zuena. Ondorioz, plebearen tribunoa zen Gaio Memmiok ikerketa bat bultzatu zuen, Iugurta beraren presentzia ere eskatuz, baina erositako beste tribuno bat zen Gaio Bebiok atzera bota zuen Memmioren ekimena. Jugurtak Erromara joan behar izan zuen, baina ez zen deklaratzera iritsi.
Gerra berriz hasia, Erromak Kinto Zezilio Metelo Numidiarra kontsula bidali zuen, amaigabea zirudien bost urteko kanpaina batean aritu zena K.a. 111 eta K.a. 106 bitartean. Gerraren norantzaz egonezinik, Meteloren ordezkari militarra zen Gaio Mario Erromara itzuli zen kontsulatua lortzeko asmoz, eta behin lortu ondoren, gerrara itzuli eta operazioen agintea hartu zuen. Zenbait garaipen garrantzitsuren ondoren, Gaio Mariok Bomilkarren adiskidetasuna lortu zuen, Jugurtaren amaren neba eta numidiar erregearen ordezkari militar garrantzitsuena zena, Jugurta tronutik kentzeko betebeharra emanaz, baina asmo hau agerian geratu zen, eta Jugurtak exekutatu egin zuen hau bere goardiaren artean nahigabea sortzen ari zen bitartean.
Mariok, orduan, bere legatua zen Luzio Kornelio Sila bidali zuen Jugurtari babesleak kentzeko. Silak Boko I.aren laguntza lortu zuen, baita Jugurta harrapatzea ere, kateaz kargaturik Erromara bidalia eta K.a. 104an exekutatua izan zena.

## Ikus, gainera

* 1248 Jugurtha asteroidea, haren omenez izendatua.
# Juba I.a

Juba I.a (latinez: Iuba; antzinako grezieraz: Ιóβας (Ιóβα) edo Ιουβας; K.a. 85 – K.a. 46) K.a. 60 eta K.a. 46 artean Numidiako erregea izan zen. Hiempsal II.aren semea, Ponpeiori esker lortu zuen tronua.
Zesarren Gerra Zibilean ponpeiotarren alde egin zuen eta Publius Attius Varusekin batera Gaius Scribonius Curio borrokatu zuen.
Tapsoko guduan soldadu eta elefante asko eraman zituen. Boko II.a Mauritaniako erregeak bere erresumaren mendebaldea inbaditu zuenean, bere armada bitan zatitu zuen. Bokok Cirta bere erresumako hiriburua hartu zuen eta, Julio Zesar Tapson irabazi zuenean, Jubak bere buruaz beste egin zuen. Numidia, orduan, erromatar probintzia bilakatu zen eta Zesar Augustori esker, Juba II.a bere semea tronua berreskuratu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
* ↑ Dion Kasio, Historia Romana, XLI. lib., 41.3
* Datuak: Q379277
* Multimedia: Juba I / Q379277
# Ksar

Ksar, ksour o ksur (Arabiar magrebtarra: قصر qser, pluralean qsur) Afrikako iparraldean "gaztelua" adierazteko hitza da. Ziur aski, latinetik dator, castrum hitzatik. Badago hitz horren bariantea, Qasr, "jauregia" edo "gaztelua" esateko Sirian, Jordanian eta beste lurraldetan. Ksar hitzatik alkazar dator.

## Arkitektura

Magrebeko ksour bat etxe gainjarriak dira, normalean bihitegi kolektiboak eta beste egitura amankomun batzuk dituztenak, hala nola meskitak, bainuak, labea eta dendak. Ksour edo igherman oso presente daude Afrikako iparraldean oasietan kokatuta dauden populazioetan. Ksarrak batzuetan herri menditsuetan kokatzen ziren; horrek defentsa errazten zuen. Jarraian egina zeuden harresi bakar baten gainean eraiki ohi ziren.
Egitura osoaren eraikuntza-materiala adobezkoa izaten da, edo harriz eta adobez moztua. Ksarrak bereberen arkitekturaren adierazpen nagusietako bat dira.

## Iruditegia

* Ksar Ouled Soltane, Tunisian.
* Ksar Hadada, Tunisitan.
* Ksar Hallouf, Tunisian.
* Ksar Hallouf, Tunisian.
* Ksar Ouled Debab (zaharberritutako aldea), Tunisia.
* Ksar Aït Ben Haddou, Maroko.

## Bibliografia

* Henri Terrasse, Kasbas berbères de l'Atlas et des oasis. Les grandes architectures du Sud marocain (1938), «Architectures », Centre Jacques Berque/Actes Sud, 2010, 176 or.

## Erreferentziak

* ↑ https://viajesmarrakech.com/diferencias-entre-ksar-y-kasbah/
* ↑ https://www.sientemarruecos.viajes/blog/kasbah-de-ait-ben-haddou/

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)(Ingelesez): Tunisiako ksarren inguruko informazioa.
* Datuak: Q89691
* Multimedia: Ksour / Q89691
# Marabut

Marabut (arabieratik, مُرابِط murābiṭ, “babestuta dagoena”) kontzeptuak bi esanahi desberdin izan ditzake: batetik, bereziki santua den pertsona batena, herriak goraipatzen dituen pertsonak; bestetik, marabut bat bizi den edo bizi izan den tokia (baseliza antzekoa). Marabutei eskainitako kultuak marabutismo izena du.

## Marabut, erlijiosoa

Marabutak gizon santuak dira. Jainkoarekin lotura zuzena dute eta haien presentzia ona da herrirako. Zentzu askotan anakoreta kristauekin antza handia dute. Marabutetan sarritan santua lurperatuta dago eta jarraitzaileek bertan lurperatuta izateko aukera izaten dute. Horregatik ez da arraroa marabutaren ondoan hilerri txiki bat izatea.

## Marabut, eraikuntza

Normalean marabutak jende gutxi bizi den tokietan aurkirtzen dira. Kasu guztietan inguruko begetazioa eta basoa errespetatua izaten da eta eraikuntzak ahalik eta arazo gutxien sortzen du paisaian. Modu batez, marabutaren zentzu sakratua inguruko paisaina islatu egiten da. Etxetxo hauek geografikoki bereziak diren tokietan aurkitzen dira: putzu, iturri baten ondoan, leku garaietan. Goian aipatutako hilerriaz aparte, ohikoa da baita ere eraikuntza ondoan zuhaitz sakratu bat izatea; bere adarretatik fededunek egiten diztuten dohainak zinzilikatu egiten dira. Urtean behin santuaren eguna ospatu egiten da, mawsim edo musem (الموسم), eta fededunak hurrutitik bertaratzen dira.

## Marabuten jatorria

Goian ikusitako datuen arabera marabutak Islam aurrekoak direla ikus daiteke. Berez, islamista erradikalak horrelako tokien aurka daude eta ez da arraroa haien aurkako erasoak burutzea. Islamek ez du onartzen Ala eta fededunen arteko bitartekaririk. Antza, marabutek Jainkoaren bedeinkapena erakartzen dute herrietara eta tradizio hori kristautasunatik eta paganismotik hurbilago dago. Ikerlari asko morbaitoak amazig kulturarekin lotu dute, herri hori, Islam baino lehen politeista baitzen. Amazigeraz marabutak “santua” esan nahi du. Marabutak Magreb herrialdetan dago zabalduta: Tunisian, Aljerian eta, batez ere, Marokon, marabutismoaren gune nagusia.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.wordreference.com/definicion/morabito
* ↑ http://viajarpormarruecos.blogspot.com.es/2008/09/morabitos.html

## Ikus, gainera

* Merja Zerga (Maroko): oso zonalde txikian zazpi marabut daude.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Marabutei buruzko informazioa:
* Datuak: Q80866
* Multimedia: Marabouts (Islam) / Q80866