# Mesa (geomorfologia)

Mesa gailur lauko kota, gailur edo muino isolatu bat da, alde guztietatik aldapa malkartsuek mugatuta dagoena eta inguruko lautada baten gainean nabarmen dagoena. Mesak, berez, arroka sedimentario lau bigunez osatuta daude, geruza erresistenteago batez edo arroka gogorragoko geruzez —adibidez, hareharriz— gaineratutako eskistoz. Geruza erresistenteak mesa baten gailur laua osatzen duen haitz-gain gisa jokatzen du. Haitz-gaina arroka sedimentarioz osatuta egon daiteke, hala nola hareharriz eta kareharriz, laba-jario disekzionatuz edo sakon higatutako duricrustez. Goi-ordokia ez bezala, zeinaren erabilerak ez duen oinarrizko geruza horizontalik suposatzen —adibidez Tibeteko goi-ordokia—, Mesa terminoa lau-geruzaz eraikitako lur-formari soilik dagokio. Horren ordez, goi-ordoki lauak lautada gisa ezagutzen dira.

## Izenak, definizioa eta etimologia

Bryan-ek 1922an adierazi zuenez, mesak «...inguruko herrialdearen gainean nabarmen agertzen dira, mahai bat dagoen solairuaren gainean dagoen bezala». Itxura horretatik dator mesa terminoa, gaztelaniazko mesa hitzetik.
Mesa butte baten antzekoa da, baina gailur eremua zabalagoa du. Dena den, ez dago adostutako tamaina-mugarik mesak buttetik edo lautadatik bereizten dituenik. Esaterako, mendi lauak, mesa izenez ezagutzen direnak, Australiako Ipar Mendebaldeko Cockburn mendilerroan, 350 km arteko eremuak dituzte. Aitzitik, gailur lauak diren muinoak, 0.1 km eremukoak, Elba hareharrizko mendietan, Alemanian, mesa gisa deskribatzen dira.
Ez hain zorrozki, normalean, gailur laua duen altuera ertaineko muino edo mendi oso zabal, lau eta isolatua, gutxienez alde batean itsaslabar edo malda aldapatsu batek mugatua eta higadura-hondar bat adierazten duenari ere mesa deitu izan zaio.
Ingelesezko literatura geomorfiko eta geologikoan, mesatarako beste termino batzuk ere erabili izan dira. Esaterako, Venezuelako Roraima eskualdean, tokiko Pomón hizkuntzatik datorren tepui izen tradizionala eta mahai-mendi terminoa erabili izan dira tokiko gailur lauko mendiak deskribatzeko. Australiako antzeko elementu geografikoei tablehills, table-top hills, tent hills edo jump ups izenez ezagutzen dira. Ingelesezko literatura zientifikoan ere, Tafelberg terminoa erabili izan da iraganean.

## Sorrera

Mesak jarduera tektonikoaren eraginez altxatutako geruza horizontaleko arroken meteorizazioaren eta higaduraren ondorioz sortzen dira. Arroka mota ezberdinek meteorizazioari eta higadurari aurre egiteko duten gaitasunaren aldaketek arroka mota ahulenak higatzea eragiten dute, harkaitz mota erresistenteagoak, topografikoki, ingurua baino altuago utziz. Prozesu horri, higadura diferentziala deritzo. Erresistentzia handiena duten arroka motak hareharria, konglomeratua, kuartzita, basaltoa, txerta, kareharria, laba eta mantuak dira. Laba eta mantuak, batez ere, oso erresistenteak dira meteorizazioari eta higadurari, eta, sarritan, mesa baten goiko laua edo haitz-gaina osatzen dute. Erresistentzia ez duten arroka geruzak arbelez osatuta daude batez ere, arroka leunagoa dena eta eguraldiak errazago higatzen duena.
Hainbat arroka-geruzen indarraren aldeak dira mesei forma bereizgarria ematen diena. Hain erresistenteak ez diren harriak lurrazalean higatzen dira haranerantz, non inguruetako ur drainatua biltzen baitute, eta geruza erresistenteenak nabarmen geratzen dira. Oso erresistentea den arroka-eremu handi batek —esate baterako, mantuak— beheko geruzak higaduratik babestu ditzake, inguratzen duen harkaitz leunagoa haranetan higatzen den bitartean eta, horrela, haitz-gain bat osatuz.
Harkaitz-motaren desberdintasunak mesen alboetan ere islatzen dira; izan ere, malda leunen ordez, alboak «labar eta aulkiaren topografia» izeneko eskailera-eredu batean apurtzen dira. Geruza erresistenteek itsaslabarrak edo eskailera-mailak osatzen dituzte, eta hain erresistente ez direnek malda leunak edo aulkiak itsaslabarren artean. Itsaslabarrek atzera egiten dute, eta, azkenean, itsaslabar nagusitik edo goi-ordokitik, moztu egiten dira zulaketa basalaren bidez. Itsaslabarraren ertza, modu uniformean, atzera egiten ez duenean —baizik eta goitik behera higatzen diren errekek koskatuta dagoenean—, atal bat moztu daiteke itsaslabar nagusitik goi-ordoki bat osatuz
Zulaketa basala mesaren harkaitz-geruzen inguruan isurtzen den urak azpiko eskisto-geruza bigunak higatzen dituenean gertatzen da, bai gainazaleko isurketa gisa, bai gainazaleko geruza iragazkorretatik mugitzen diren lurpeko urak, eta horrek eskistoaren kokapena eta isurketa eragiten du. Azpiko eskistoa higatzen den heinean, ezin ditu gehiago sostengatu gaineko itsaslabarren geruzak, eta erori eta atzera egiten dute. Haitz-gaina apur bat geratzen den punturaino amildu denean, menditxo bezala ezagutzen da.

## Adibideak eta kokapenak
### Australia

* Cockburn Range, Mendebaldeko Australia
* Mount Conner, Iparraldeko Lurraldea

### Frantzia

* Mont Aiguille, Auvernia-Rhône-Alpeak

### Alemania

* Königstein, Saxonia
* Lilienstein, Saxonia
* Papststein, Saxonia
* Pfaffenstein, Saxonia
* Quirl, Saxonia

### Irak

* Amadiya, Kurdistango eskualdea

### Irlanda

* Kings Mountain, Sligo konderria
* Knocknarea, Sligo konderria
* Knocknashee, Sligo konderria

### Israel

* Masada, Hegoaldeko Barrutia
* Har Qatum

### Italia

* Monte Santo, Sardinia

### Erresuma Batua
#### Ingalaterra

* Castle Folds, Cumbria
* Cross Fell, Cumbria
* Goldsborough Carr, Durham konderria
* Ingleborough, North Yorkshire
* Pen-y-ghent, Ipar Yorkshire
* Shacklesborough, Durham konderria

#### Eskozia

* Healabhal Mhòr, Skye uhartea

### Ameriketako Estatu Batuak
#### Arizona

* Anderson Mesa
* Black Mesa
* Black Mesa
* Black Mesa
* Black Mountain
* Cummings Mesa
* First Mesa
* Horseshoe Mesa
* Indian Mesa
* Second Mesa

#### Kalifornia

* Redonda Mesa

#### Colorado

* Battlement Mesa
* Grand Mesa, munduko mendi laurik handiena.
* Green Mountain
* Log Hill Mesa
* North Table Mountain
* Raton Mesa

#### Nevada

* Mormon Mesa
* Pahute Mesa

#### Oklahoma

* Black Mesa
* Mesa de Maya

#### Texas

* Floating Mesa

#### Utah

* Checkerboard Mesa
* Crazy Quilt Mesa
* Hurricane Mesa
* Sams Mesa
* Smith Mesa
* South Caineville Mesa
* Thompson Mesa
* Wildcat Mesa
* Wingate Mesa

#### Wisconsin

* Grandad Bluff

## Marten

Marteko trantsizio-eremu bat, lur zoratu izenez ezagutzen dena, krater asko duen goi-lurraldeen eta krater gutxiagoko behealdeen artean dago. Lur txikiagoek harresi-mahai eta horma aldapatsuko protuberantziak erakusten dituzte. Mesak eta protuberantziak lur lau etzanez bereizten dira. Izotzak erraztutako lurreko edo atmosferako iturrietatik sortutako masa xahutzeko prozesuetatik eratzen direla uste da. Mesak eta muturrek tamaina txikiagotzen dute mendialdeko isurialdetik urrundu ahala. Mearen erliebea 2 km eta 100 m artekoa da, itsaslabarretik dauden distantziaren arabera.

## Ikus, gainera

* Uhartedi – Uharteen bilduma
* Mesa Verde Parke Nazionala - AEBko parke nazionala Coloradon
* Pingdingshan - Tokiko mesa baten izena duen Txinako hiria
* Table Mountain - Hegoafrikako Lurmutur Hirira begira dagoen mendi laua
* Tepui - Hego Amerikako Guiana Highlands-eko goi-lurretako mendia edo mesa
* Tundra - Bioma non landareen hazkuntza tenperaturaren hozteek oztopatzen duten

## Erreferentziak

* 1 2 3 Duszyński, F., Migoń, P. and Strzelecki, M.C., 2019. Escarpment retreat in sedimentary tablelands and cuesta landscapes–Landforms, mechanisms and patterns. Earth-Science Reviews,' no. 102890. doi.org/10.1016/j.earscirev.2019.102890
* ↑ Migoń, P., 2004a. Mesa. In: Goudie, A.S. (Ed.), Encyclopedia of Geomorphology. Routledge, London, pp. 668. ISBN 9780415272988
* ↑ Neuendorf, Klaus K.E. Mehl, James P., Jr. Jackson, Julia A.. (2011). Glossary of Geology (5th Edition). American Geosciences Institute. ISBN 9781680151787
* ↑ Bryan, K.. (1922). «Erosion and Sedimentation in the Papago Country, Arizona» US Geological Survey Bulletin (730): 19–90..
* 1 2 Migoń, P., 2004a. Mesa. In: Goudie, A.S. (Ed.), Encyclopedia of Geomorphology. Routledge, London, pp. 668. ISBN 9780415272988ISBN 9780415272988
* 1 2 Neuendorf, Klaus K.E. Mehl, James P., Jr. Jackson, Julia A.. (2011). Glossary of Geology (5th Edition). American Geosciences Institute. ISBN 9781680151787ISBN 9781680151787
* ↑ Briceño, H.O. and Schubert, C., 1990. Geomorphology of the Gran Sabana, Guayana Shield, southeastern Venezuela. Geomorphology, 3(2), pp.125-141.
* ↑ Doerr, S.H., 1999. Karst-like landforms and hydrology in quartzites of the Venezuelan Guyana shield: Pseudokarst or" real" karst?. Zeitschrift fur Geomorphologie, 43(1), pp.1-17.
* ↑ Jack, R.L., 1915. The Geology and prospects of the Region to the South of the Musgrave Ranges, and the Geology of the Western Portion of the Great Australian Artesian Basin. Geol. Survey South Australia Bulletin 5, pp. 72.
* ↑ Macquarie dictionary : Australia's national dictionary online. Macquarie Library.
* ↑ Land Zones of Queensland. Queensland Government 2012, 62–63 or..
* ↑ King, L.C., 1942. South African Scenery. A Textbook of Geomorphology. Oliver and Boyd, Edinburgh, London (340 pp.).
* 1 2 (Ingelesez) David E. Sugden. 2022-04-08 (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
* ↑ (Ingelesez) Burbidge, Andrew A.; McKenzie, N. L.; Kenneally, Kevin F.. (1991). Nature Conservation Reserves in the Kimberley, Western Australia. Department of Conservation and Land Management ISBN 978-0-646-03374-7. (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
* ↑ https://www.google.co.uk/books/edition/Kindred_by_Choice/HV4DAAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 Kindred by Choice Germans and American Indians Since 1800, Glenn H Penny, 2013]
* ↑ https://www.nationalpark-saechsische-schweiz.de/besucherinformation/ausflugsziele/lilienstein-ein-tafelberg-mit-symbolcharakter/?lang=en Lilienstein – a mesa with a symbolic character]
* 1 2 3 Jancewicz, Kacper. «Morphological diversity of mesas in Elbsandsteingebirg» ResearchGate.
* 1 2 3 Journal of Earth Sciences Royal Dublin Society. (1980). Ireland: The Society.
* ↑ «Masada - Definition, History, Siege & Facts» Encyclopedia Britannica.
* ↑ https://www.google.co.uk/books/edition/Lakeland/U_pEAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq Lakeland - The Wildlife of Cumbria, Derek A Ratcliffe]
* 1 2 Reading, H. G. (1954) The stratigraphy and structure of the syncline of stainmore, Durham theses, Durham University. Available at Durham E-Theses Online: http://etheses.dur.ac.uk/9349/
* ↑ (Ingelesez) Ratcliffe, Derek A.. (2002). Lakeland: The Wildlife of Cumbria. HarperCollins ISBN 978-0-00-711303-3. (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
* ↑ Reading, H. G.. (1954). The stratigraphy and structure of the syncline of stainmore. Durham University (Noiz kontsultatua: 2022-10-28).
* ↑ National Geographic Encyclopedia (2016)
* ↑ «Floating Mesa, Bushland, Texas» Atlas Obscura.
* ↑ Baker, David M. Morphological Analyses of Mesas and Knobs in the Northwest Fretted Terrain of Mars; Constraints on the Presence and Distribution of Ice-Facilitated Mass-Wasting. Ed. Alexander K. Stewart and James W. Head. Vol. 40. Issue 2. pp. 72. United States: Geological Society of America (GSA) : Boulder, CO, United States, 2008.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q623319
* Multimedia: Mesas / Q623319