# Cantarranas kalea (Bilbo)

Cantarranas kalea Bilbo Zaharra auzoan dago, Bilboko udalerrian, Bizkaiko lurralde historikoan.

## Kokapena

Kalea Hiru Zutabe Plazan hasi eta Urazurrutia kalean amaitzen da, Alkatetzaren 2000ko abenduaren 26ko Dekretuaren arabera. Ordura arte, Bilbo Zaharra kalean hasten zen, 2. ataria dagoen tokian, eta Iturburu kalean amaitzen zen. Bilbo Zaharra auzoa Ibaiondo barrutian dago (Bilboko 5. barrutia).

## Testuinguru geografikoa

Historikoki, kalea Bilboko Allende La Puente errebalaren (Bilbo Zaharra izenez ezagunagoa) eta Abandoko elizatearen arteko muga izan zen. Horrez gain, Miribillako mendiarekin muga egiten zuen, ondoren meatze-barruti bihurtu zena eta kalearen bilakaera guztiz baldintzatu zuena.Erdi Aroaz geroztik, inguruko hirigintzaren ezaugarri nagusiak bat-bateko eraikuntza eta hiri-plangintzarik eza izan ziren. Izan ere, kalearen kokapena eta meategien eragina zirela eta, kale estuak, bihurgune nabarmenak eta desnibel handiak sortu ziren. 1856an, kalearen lerrokadura hobetzeko eraikin bat desjabetu zen, eta sistema hori urteetan zehar errepikatu zen kalea artezteko. Udalaren jarduerak mantentze hutsekoak izan ohi ziren, 1861ean egindako lurzoruaren harriztatzea bezala.

## Historia

Kaleak izen hori du, ofizialki, 1933. urtetik hona. 1899-1901 eta 1925 arteko kale izendegietan izena Cantarrana zen, S-gabe.Kalearen izena euskaratik ez datorren toponimo bat da, Iberiar penintsula osoan zabalduta dagoena. Iturri batzuen arabera, izenak erromatarren aurreko jatorria du, eta ez luke zerikusirik igelen habitatarekin, ezta hezeguneekin ere, normalean esaten den bezala.Antzeko gauza gertatzen da gure kaletik oso gertu, San Frantzisko auzoan dagoen Cantalojas toponimoarekin.
XIX. mendearen azken laurdenean, kaleko eraikin zaharrek auzokide ugari zituzten, gehienak langile-klasekoak, oso egoera txarrean eta osasungarritasun arazoak zituzten etxebizitzetan bizi zirenak. Garai hartan etxebizitzak eraikitzeko ematen ziren lizentziak batez ere berreraikuntzetarako ematen ziren, eta soilik kasu bakanetan eskatzen ziren eraikuntza berrietarako. Garai hartan kalean zeuden etxebizitzei buruzko albiste gehienek istripuekin eta suteekin izan ohi dute zerikusia, eta hori etxebizitza horien egoera txarraren seinalea da. Tokiko lurren jabe batek, Saralegik, Cantarranasen langileentzako etxebizitza multzo bat eraikitzea proposatu zuen 1880an, baina baldintza gisa jarri zuen planoak aurkeztetik eta eraikitzeko baimenak ordaintzetik salbuestea, baina udalak ezetsi egin zuen asmo hori. 1881ean udalak bere jabetzako lursail baten zati txiki bat desjabetu zion Saralegiri, kalearen lerrokadura hobetzeko. 1884an, eta beste berreraikitze-proiektu batzuk aprobetxatuz, lerrokadura hobetzeko desjabetzeak errepikatu ziren, 1891n jarraitu zuen Ernesto Hoffmeyer ingeniariaren proiektu baten barruan.

### Artiach galletak

1908an Isasa y Artiach merkataritza sozietatea Garcia Salazar kaleko lantegi txikitik La Carmen okindegi zaharrera aldatu zen, Cantarranas kaleko 3,5,7 eta 9 zenbakietako eta Urazurrutia kaleko 20 eta 22 zenbakietako atariak hartzen zituen lokal batera. Han negozio bat ireki zuten La Vasconia. G. de Artiach-en galleta eta bizkotxoen fabrika izenarekin. Hau izan zen Galletas Artiach enpresa ospetsuaren hasiera. Lantegia makina moderno indartsuz hornitu zuten, eta horrek arazoak sortu zituen auzoan zaratagatik. Lantegia gai zen 800 kg galleta ekoizteko 10 lanordutan.
1917an, ekainaren 22tik uztailaren 9ra arte iraun zuen lan-gatazka bat sortu zen lantegian, lantegiko maisu batek paketatzaile bati, Maria Diazi, egindako erasoaren ondorioz. Facundo Perezagua zinegotzi sozialista langileen alde aritu zen gatazka honetan. Erasoaren aurkako protestari beste aldarrikapen batzuk ere gehitu zitzaizkion: 8 orduko lanaldia aldarrikatzea (9 lortu ziren); pezeta bateko soldata igotzea (0,50 lortu zen); grebaren ondorioz kaleratuak berriro hartzea, eta jaiegunetan lanik ez egiteak kaleratzea ez eragitea. 1920an sute batek lantegia suntsitu zuen. Ondoren, lantegia Deustuko erriberara eraman zuten eta orubea Cinema Paxek okupatu zuen.

### Cinema Pax

Zinema honek oso bizitza laburra izan zuen. Bere jabeak, Blas Otero Muruetak, proiektua Manuel Ignacio Galindez Zabala arkitektoari enkargatu zion eta eraikuntza 1923ko ekainean hasi eta 1924ko maiatzaren 2an inauguratu zen. Programazioak film nagusi bat, film komiko bat eta dokumental bat izan ohi zituen. Cinema Paxek bat egin zuen Théâtre de variétés-en fenomenoarekin, ikuskizunak eskainiz eta zenbaki eszenikoak film laburrekin bereiziz. 1925eko apirilean, Dionisio Fernandez Robledok lokala erosi zuen, eta 1925eko maiatzaren amaieran itxi zuen. 1928an eraitsi zuten, eta orubean etxebizitzak eraiki zituzten.

### Kaleko pertsona ospetsuak

Kale horretan bizi izan zen Maria Francisca Jalon, kale-kantari itsua, Txonta itsua izenez ezaguna, eta Bilboko kantutegia zabaltzen nabarmen lagundu zuena.

## XXI. mendeko lanak

Meategi zaharren lurretan Miribilla auzo berria eraikitzeak, kalearen eskuineko lerro osoa desagertzea ekarri zuen, XX. mendeko 70eko hamarkadaren erdialdean itxitako San Luis meategiaren lursailekin muga egiten zuena. Obren azken urratsa 2006. urtean Iturburu eta Cantarranas kaleetan kokatutako hamabi eraikin eraistea izan zen, auzo berria, eta bereziki Bilbao Arena Kirol Jauregia, kale berri baten bidez Alde Zaharrarekin zuzenean lotu ahal izateko. Eraispen horiekin erabat desagertu zen San Esteban kalea, kalearen barruan zegoen eta udal kaleen izendegiaren arabera 1899tik existitzen zen irteerarik gabeko kalezuloa, eta Cantarranasen bertan atari historikoetako bi bakarrik geratu ziren, 2 eta 3, eta, gainera, hiru erreiko bide batek bereizi zituen, gaur egungo On Claudio Gallastegi kalea, alegia.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Bilbaopedia - Cantarranas. Calle» www.bilbaopedia.info (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ «Bilbo zaharra, San Frantzisko eta Zabala auzoak Egitamu Komunitario - MIRIBILLAKO MEATZEAK» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ Salazar Arechalde 2006, 30 orr. .
* ↑ «Bilboko Udal Artxiboa , Bilbokale» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Curios: Pero... ¿hubo alguna vez tantas ranas?» Curios viernes, 26 de marzo de 2021 (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ Salazar Arechalde 2006, 75-76 orr. .
* ↑ Sanchez Carbajo 2007, 45-46 orr. .
* ↑ Sanchez Carbajo 2007, 51-56 orr. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Lopez Echevarrieta, Alberto. (2017-10-02). Bilbo zineman/Bilbao en el cine(236): Cinema Pax: donde no siempre hubo paz. (Noiz kontsultatua: 2025-01-23).
* ↑ Frade, K.-Toño. (2015-06-11). Las "Bilbainadas", su origen (I) / K-Toño Frade Villar.. (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) PRESS, VASCO. (2006-04-28). «El Ayuntamiento derriba 12 edificios para poder conectar Miribilla y el Casco Viejo» El Correo (Noiz kontsultatua: 2025-01-23).
* ↑ «Cantarranas - Bilbao La Vieja» soka.gitlab.io (Noiz kontsultatua: 2025-01-23).

## Bibliografia

* (Gaztelaniaz) Salazar Arechalde, Jose Ignacio. (2006). La otra orilla: formación del barrio de San Francisco (1870-1900). Bilbo: Surbisa.
* (Gaztelaniaz) Sanchez Carbajo, Esteban. (2007). Artiach, la fábrica de galletas de Bilbao, 1907. Bilbo: BBK ISBN 978-84-8056-244-7..

## Ikus, gainera

* Miribilla kalea
* Urazurrutia kalea

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Mañas Núñez, Manuel. (2019). «Raíces prerromanas en falsos zootopónimos de la provincia de Cáceres» Revista de Filología Románica (EDICIONES COMPLUTENSE).
* Datuak: Q124614532
* Multimedia: Calle Cantarranas, Bilbao / Q124614532