# Liho-ehuleak

Liho-ehuleak liho hazia ohial bihurtzen zuten emakumeak ziren.
XVI eta XVII. mendeetan, lihoak garrantzia izan zuen Euskal Herriko baserrietako eguneroko jardueran. Lihoaren inguruko lana, batez ere andren betebeharra zen. Sasoi hartako andre baserritarrak trebeak ziren liho-hazia ohial bihurtzen, helburu hori lortu arteko lanak egiten eta behar ziren tresnak erabiltzen. Orduko ekonomian izan zuen garrantzia kontuan izaten bada, lihoak andrea gizarteratzeko modua eraldatu zuen. Beharbada, horixe izan da arrazoia, herri-literaturan irulearen figura hainbestetan agertzeko.
Julio Caro Baroja antropologo eta historialariak emakumeak iruten elkarrekin egiteko ohitura aipatu zuen. Herriko emakumeak gauero elkartzen ziren etxe batean eta gauerdira arte ekiten zioten iruteari, elkarri ipuinak kontatu bitartean. Gaueko hamabietan, lana utzi eta bakoitza bere etxera joaten omen zen. Liho hazia Portugaletik ekarri ostean bertan landatu eta eraldatu egiten zuten ohiala egin arte. Hazia itsasontziz ekartzen zen Euskal Herriko portuetaraino (Deba, Donostia, Orio…). Gero haranetan zehar banatzen zen, aurretik baserrietan prestatuta zuten lurrean eriteko. Uzta jaso ostean, hazgarba edo hazi-alea kendu beharrra zegoen. Ondoren, landarea biguntzeko eta zutoin garbia lortu ahal izateko liho-putzu edo liho-osin deituriko urez betetako zuloetan beratzen egoten zen zurtoina.

### Ereinketa

Aitak bere alabari 11 urte zituenean ematen zion lur soro puska bat lihoa ereiteko, gero, ezkontzarako ehunak eta jantziak presta zitzan. Lihoa bi garaitan, martxoan eta irailean ereiten zen. Irailaren 23a, San Lino eguna da. Iraileko lihoa sendoagoa zenez, altuera handiagoa hartzen zuenez eta zuntza luzeagoa zenez, hobea zen gero haria egiteko.

### Liho-putzuak

Aletu ondoren, lihozko gabirai guztiak biltzen ziren. Gurdian kargatu eta ibai edo erreka ondo batean zegoen liho-putzura eramaten ziren, uretan sartzeko. Ur guztiak ez ziren onak lan horretarako. Ur hotz eta gogorrak behar ziren. Beratze horren funtzioa zurtoinaren azala biguntzea zen, usteldu eta tintaren koloreko likido zikina aska zezan. Horrela ura kutsatua geratzen zen eta arrainei kalte egiten zien; abereek ere ezin zuten edan, eta gainera kiratsa zerion. Horrela deskribatzen zituen Mogelek efektu hauek XVIII. mendearen amaierako Peru Abarka lanean.
   “Ura iminten dabe / dan dana loiturik / baster / atsa zabaldurik (Ura ipintzen dute (liho landareek) erabat zikin eta bere kiratsa zabaltzen da auzo guztian zehar).”
Euskal Herrian zabaldutako antzinako sinesmen batek zioen ijitoek liñapotzu ur horretan bataiatzen zituztela seme-alabak, lapurrak atera zitezen euren gurasoen moduan.
Zaharrek nahiago zuten eragiketa horretarako urak korronteak izatea, mugituak eta ez geldituak, ura bera garbitzen joan zedin beratze-prozesuan. Baina ur lasterrak arriskua zeukan, ibaiaren ur-goraldi batek berekin eraman baitzezakeen uretan jarritako lihoa. Bizkaian garai batean hauxe kantatzen zen:
   “Urioleak eroan deustaz / neuri aurtengo liñuak(Uholedeak eraman dizkit neuri aurtengo lihoak).”
Erreka bazterretan jarriak, eta handik ura kanal txiki baten bidez jasotzen zuten. Gainaldean jarritako harriek zapaltzen zuten xingola, ur hondoan egon zedin, eta normalean hamabost edo hogei egunez egoten zen putzuan. Garai hartan, tindu urdina eta itsatsita eduki zezakeen zikinkeria kentzen zituen. Lihoa, putzutik atera ostean, belardian zabaldu, eta han egon behar zuen hamar edo hogei egunez, lehortu eta bigun zedin.

### Landarea ohial egin arteko lanak

Landarea izan ostean, makinatxo bat lan egin behar izaten zen gero ohiala iruten hasi aurretik: landarea lehortu, jo, garbatu, txarrantxatu, kardatu, harilkatu eta ehundu. Euskal Herriko emakumeak trebezia zuten erabili behar ziren tresnekin, besteak beste, orrazi metalikoa, uztarria edo mazoa, garba, matxarda, suhatsa, txarrantxa, gorua, ardatza, matazuzkia… Etxeko giroan beharrezko zituzten arropak egiten zituzten: buruko zapiak, muselinak, izarak, edo mahai zapiak, besteak beste. Euskal lihoak inguruko lurraldea ez ezik Espainiako hainbat lurralde hornitzen zuen. Juan Antonio Mogelek Peru Abarka liburuko izen bera zuen pertsonaiak hauxe zioen:
   Nok esan lei, ikusi baga, zenbat neke eta arazo hartu behar dirian haziere-iteti alkandora bat jantzi artian! (Nork esan lezake, ikusi gabe, zenbat neke eta arazo hartu behar diren hazia ereitetik alkandora bat jantzi artean?)

### Haria egin eta liho festak

Lihoaren lan neketsu horrekin jairen bat ere izaten zen. Haria egiteko orduan Eskoriatzako Andres Agiriano Zubiak gogoan ditu linu-festak (liho festak). Urtean etxe batean elkartzen ziren eguerdian 10-12 neska martxan ipintzeko lana. Ilunkeran jende gehiago joaten zen, mutilak ere bai eskuko filarmonikarekin. Musika lagun, goizaldera arte dantzan jarduten zuten.

## Lihoaren jatorria

Ez da ezagutzen seguru lihoaren hazia zelan heldu zen Euskal Herrira, ezta zein garaitakoa den ere, Joxe Migel Barandiaranek orain dela 4.500 urte, Neolitiko garaian, Kaukasotik ekarria zela esaten zuen. Liho landare bakoitzak 30-35 zuntz ditu. 7 aldiz loratzen da, lorea urdina du. San Joanetarako biltzen zuten lihoa.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 (Gaztelaniaz) www.funtsak.com, Funtsak-Diseño y Programación Web-. «Emakumeak teknologiaren historian - Gontzal Avila» www.txalaparta.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-29).
* 1 2 3 4 kizkitza. «Lihoa lantzen — Igartubeiti Baserria» www.igartubeitibaserria.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-29).
* 1 2 3 4 5 «El empozado del lino, lihoa urtaratu - Atlas Etnográfico de Vasconia» atlasetnografico.labayru.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-29).
* ↑ «Liho-festa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-29).