# Auschwitz

Auschwitz (alemanez: Konzentrationslager Auschwitz) Alemania naziko kontzentrazio- eta sarraski-esparru handiena izan zen. Egungo Poloniako hegoaldean kokatua, Oświęcim (alemanez: Auschwitz) hiritik hartu zuen izena.
Rudolf Höß esparruko buruak Nurenbergeko epaiketan Auschwitzen 2,5 milioi lagun hil zirela adierazi zuen. Auschwitz-Birkenau Museoak 1990ean kopuru hori berriz kalkulatu zuen, eta azken zenbatespenek diote 1,1 - 1,6 milioi bitartean hil zituztela. Horietako % 90 ia-ia Europako herrialde guztietako juduak izan ziren. Gehienak Zyklon B gasa erabiliz hil zituzten, baina gose sistematikoak, bortxazko lanak, osasun-zaintzarik ezak, banakako exekuzioek eta medikuntza-esperimentu izenekoek ere eragin zuten makina bat heriotza.

## "Musulman" egoera

Robert Waitz irakasle eta sendagile frantziarrak erresistentzia frantsesean jardun zuen. Auschwitzen preso egon zen eta honela deskribatu zuen esparru horretan egon ziren atxilotuen hondamena:
| « | Atxilotua, ahiturik, txarto elikatuta, hotzetik gaizki babestuta, apurka-apurka hamabost, hogei, hogeita hamar kilo argaltzen zen. Gizon normalaren pisua 40 kilora murrizten zen. 30 eta 28 kilokoak ere bazeuden. Gizakiak koipe erreserbak agortzen zituen, muskulu, kaltzio barik geratzen zen. Horrela, esparruetan esaten zieten modua, musulman bihurtzen zen (...). Musulman egoeraren ezaugarria zen muskuluak urtzea; azal eta hezurra baino ez zuten. Hezurdura osoa garbi igartzen zitzaien (...), astiro ibiltzen ziren, begirada tinko, ezer adierazi gabe, sarritan irrikatsu. Ideiak ere oso geldo sortzen zitzaizkien. Gizajoa ez zen garbitzen, botoiak ez zituen lotzen. Lelotuta zegoen eta dena pasibotasunez hartzen zuen. Borroka utzia zuen. Ez zuen koilararekin (...); zabor ontzietan ibiltzen zen patata azal eta aza zurtoin bila eta zelan topatu, halaxe jaten zituen: gordinik eta zikin (...). | » |

## Kanpamentuak

Auschwitzeko kontzentrazio- eta sarraskitze-esparrua hiru gune independente nagusiotan banatuta zegoen:
* Auschwitz I: administraziogunea,
* Auschwitz II - Birkenau: kontzentrazio- eta sarraskitze-esparrua, alemanez, Vernichtungslager, eta
* Auschwitz III - Monowitz: IG Farben enpresarako lan-bortxatuak egiteko kontzentrazio-esparru.
Lehenengo biak UNESCOk 1979an Gizateriaren Ondare izendatu zituen. Horretaz gain, Auschwitzen menpean, beste 40 esparru zeuden.

### Auschwitz I

Auschwitz I gune osoko esparru nagusia izan zen, eraikitzen lehena izan zelako 1940an. Bilakaera nabarmena izan zuen bere ia 5 urtean zehar. Hasiera batean, koarentena kanpamentu bat izatearen helburuarekin eraiki zen, nahiz eta ez zen inoiz horretarako erabili. Horren ordez, kontzentrazio-esparru batean bilakatu zen eta denborarekin, sarraskitze-esparru bat izatera pasa zen Birkenauko eraiketarekin. Adreiluzko 22 eraikinez osatuta zegoen eta haien artean 11. bloke famatua aurkitzen zen, torturetarako erabiltzen zena. 1944ko abuztuan 16.000 preso inguru zeuden; haietatik, 10.000 judu, 4.000 poloniar eta beste etnia batzuetako 3.000 preso.

### Auschwitz II - Birkenau

Birkenau Auschwitzeko gunea osatzen zuten 40 kanpalekuetatik handiena zen. Funtzio ugari izan zituen. Eraikuntza 1941eko urrian hasi zenean, gerrako 125.000 presorentzako kanpamendua izan zen; 1942an juduak suntsitzeko zentrotzat erabiili zen eta azken fasean, 1944an, Alemania naziko industrian lan egin zuten presoak biltzeko.
Auschwitz kontzentrazio-esparruaren biktimen % 90 inguru, hots, milioi bat pertsona inguru, Birkenaun hil ziren. Gehienak, hamarretik bederatzi baino gehiago, juduak ziren. Juduez gain, Europan zeuden 70.000 poloniar gehienak Birkenaun hil ziren eta gauza bera gertatu zen ijito, sobietar gerrako preso eta beste nazionalitate batzuetako presoekin ere.

### Auschwitz III - Monowitz

Monowitz IG Farben alemaniar konpainia kimikoaren ondorioz sortu zen, kautxuzko eta erregai likidoz osatutako hirugarren planta handia eraiki nahi zuelako hor. Silesian zegoen, garai hartan Aliatuen bonbardaketetatik urrun. Kontzentrazio-esparruko biztanleria pixkanaka handitu zen, 1942ko abenduan 3.500 preso baino gehiago izatetik hurrengo urtean 6.000 preso baino gehiago izatera eta 1944an 11.000 preso baino gehiago, gehienak juduak.

## Eguneroko bizitza

Auschwitzera heltzeko lehenengo pausua deportazioa zen. Europako deportatuek 30-50 kilogramo bitarteko ekipajea eramateko baimena zeukaten normalean; janaria, etxeko tresnak, arropa, sendagaiak, dirua edota bitxiak eramaten zituzten, Auschwitzen eguneroko bizimoduan segituko zutelakoan, baina hara heldu bezain laster, ondasunak konfiskatzen zizkieten. Birkenauko BIIG sektoreko (komunki “Kanada” izenaz ezaguna) 30 barrakoi erabiltzen zituzten ondasun horiek gordetzeko. 2000 bat preso lan egiten zuten ondasun horiek taldekatzen eta sailkatzen; ondoren, Reicheko Bankura eramaten ziren, negozio egiteko. Ondasunak galdu ostean, presoek hautaketa-prozeduratik pasatu behar zuten. Primo Levik kontatzen duen moduan, kontzentrazio-esparrura iritsi bezain laster, prozedura orokorra hasten zen. Lehenik eta behin, osasuntsuak edo gaixoak zeuden galdetzen zieten, eta horren arabera “gai” eta “ezgai” moduan definitzen zituzten: lehenak lan bortxatuak egitera bidaltzen zituzten eta gainerakoak, zuzenean gas-kameretara. Gai zirenek dutxa hartzen zuten, ilea larru-arras mozten zieten eta zenbaki bat josita zeraman marradun-pijama janztarazten zieten. 1942tik, Birkenaun presoei identifikazio zenbakia bularrean tatuatzen zieten: hori Auschwitzen soilik egin zen, gainerako esparruetan identifikazio zenbakia arropan josita baitzeramaten.
Hainbat giza talde ziren Auschwitzeko kontzentrazio-esparruan, koloreen bitartez bereiziak: triangelu gorria preso politikoentzat, triangelu berdea kriminalentzat, beltza prostituta eta erromanientzat, bioleta Jehovaren lekukoentzat, arrosa homosexualentzat, urdina etorkinentzat eta horia juduentzat, klase baxuena. Hortaz gain, presoek kapo (barrakoi bakoitzeko burua), lagerführer (“esparruko nagusia”) edota “bulego zerbitzuak” bezalako lanbideak betetzen zituzten. Horrela, SSek kontrolatutako hierarkia eratu zen Auschwitzen barruan. Sonderkommandoek edota komando bereziko kideek presoak gas kametara bidaltzen zituzten eta sarraskiaren ondoren, paretan geratzen ziren hondakinak garbitzeaz arduratzen ziren. Dario Gabbai eta Morris Venezia sonderkommandoek presoen garrasiak entzun eta paretan egiten zituzten harramazkadak ikusi zituzten. Morrisek honela zioen: Animalia horiek... Ezein giza burmuinak ere ez dezake pentsa edo uler horrelakorik gerta daitekeenik. Sinestezina da. Baina guk ikusi egin genuen eta segitzen du: geu ere animalia bihurtu ginen... egunero gorpuak erretzen ibiltzen ginen, egunero, egunero, egunero. Eta ohitu egiten zara.
Bizi baldintzak deitoragarriak ziren. Elikadurari zegokionez, goizean kafe ordezko bat ematen zieten, eguerdian zopa patatekin eta afaltzeko, ogi zati bat: horrekin iraun behar zuten biharamuna arte. Elikadura eskas horren ondorioz, presoek muturreko argaltasuna, nekea eta gaixotasunak pairatzen zituzten. Birkenauko bizi baldintzak Auschwitzeko esparru nagusikoak baino kaxkarragoak ziren: barrakoiek ez zuten zementuzko zorurik, asko zurezkoak ziren eta nahiz eta 180 pertsonentzat pentsatuta egon, SSek 600 bat pertsona sartzen zituzten. Horretaz gain, ez zegoen ez berokuntza ezta argi elektrikorik. Hasiera batean, ez zegoen osasun-instalaziorik eta horren ondorioz, sukar tifoidea eta tifus bezalako izurriteak oso arruntak ziren. Presoak batez ere ahuleziarengatik eta gosearengatik hiltzen ziren. Horreaz gain, presoen arteko bizirauteko lehia ere sortu zen: Darwinek formulatutako indartsuenaren legea betetzen zen esparruaren barruan. Gutxinaka-gutxinaka, presoek bizirauteko trikimailuak ikasten zituzten, hala nola; edozein gauza edo material baliagarria zela (papera, jakaren edota zapaten barruan sartzeko, koilara bat jateko...), ezin zituztela zapatak galdu, kontu handiz ibili behar zirela lapurrekin...

## Bortxazko lanak
### Auschwitz II - Birkenau

Bizargorri Operazioa hasi zenean, SSek kalkulatu zuten milaka preso errusiarrez arduratu behar zutela, izan ere, Armada Gorriko lau milioi soldadu baino gehiago harrapatu zituzten eta haiek sartzeko, Birkenau eraikitzea erabaki zen. 1941eko udazkenean hasi zen eraikuntza eta Auschwitzeko esparru nagusitik kilometro batzuetara baino ez zegoen. 10.000 preso sobietar Birkenau eraikuntzera bidali ziren eta hilabete batzuen buruan, ehunka batzuk baino ez ziren bizirik geratzen. Paável Stenkinek, bizirik ateratako sobietar preso horietako batek, honela kontatzen du bere esperientzia:
   Birkenaun, [sobietar] preso baten batezbesteko bizitza bi astekoa zen. Ahora eraman genezakeen guztia aitaren batean irensten genuen: patata gordinak, adibidez, garbiak zein zikinak... Goizean jaikitzeko tenorea iristen zenean, bizirik segitzen zutenak mugitzen hasten ziren eta beren inguruan bizpahiru gorpu aurkitzen zituzten. Ohatzean bizirik sartu haiz... eta goizean hilik hago.

### Auschwitz III - Monowitz

IG Farben koloratzaileko enpresan, “IG Auschwitz” ere deitua, mila bat preso erabili ziren hasiera batean fabrika eraikitzeko eta 11.000 izatera heldu ziren. Guztira 35.000 bat presok lan egin zuten fabrika horretan eta gutxienez 25.000 lan egoerarengatik hil. Lan bortxatuen bidezko sarraski bat izan zen. Presoek egunero 7 km ibili behar zituzten Auschwitzetik fabrikara heltzeko eta nekatuegi heltzen zirenez, lan eskasa egiten zuten. Arazo hori konpontzeko, erabaki zen Monowicen (fabrikatik 300 bat metrora) kontzentrazio-esparru bat eraikitzea, Buna esparrua deitu zena. Hala ere, gauza ez zen asko hobetu: langileen bizi itxaropena hiru hilekoa zen ahultasunarengatik eta nekearengatik hiltzen zirelako. Hala ere, ez da ahaztu behar ahultasunaz aparte, beste hainbat era zeudela Auschwitz barruan hiltzeko, besteak beste; gosea, jipoiak, fusilamenduak edota suizidioa.

## Sarraskia, tortura eta esperimentuak

Juduen hilketa sistematikoa 1942an hasi zen Auschwitz-Birkenaun eta 1943an, Europako sarraskitze-erdigunea bilakatu zen. Auschwitzen barruan, Birkenau bihurtu zen sarraskitze prozesuaren erdigunea; sobietarrak sarraskitu ondoren, juduak bilakatu ziren Birkenauko preso ohikoenak. Sarraskitze prozesua gauzatzeko, lehenik eta behin, presoek arropak kentzen zituzten, dutxatzera zihoazelakoan, horregatik askotan gas-kamerek benetako dutxaren itxura zuten. Behin kameran giltzapetu ostean, sabaiko zirrikitu batzuetatik Zyklon B gasa bota eta 15-20 minuturen buruan hiltzen zituzten. Ondoren, gorpuak miatzen zituzten,objektu baliotsuen bila, adibidez, urrezko hortzak (urrezko lingoteak egiteko) edota ilea (feltrozko haria gerra industriarako, sokak edo lastairak egiteko). Gorpuak erabilgaitz geratzen zirenean, errausketa-labeetan sartzen zituzten eta azkenik, errautsak, inguruko hobietara eta ibaietara botatzen zituzten edota ongarritzat erabili.
Gas-kameren bidezko sarraskitzeaz gain, tortura ere oso ohikoa bilakatu zen Auschwitzen. Auschwitz I-ean 11. blokea bilakatu zen torturaren ikonoa. Gaizki portatu ziren presoak hara eramaten zituzten eta mota guztietariko torturak egiten zizkieten: zigorraz jo, urarekin torturatu, orratzak azazkalen artean jarri, burdin bero batekin markatu edota gasolinaz busti, su eman baino lehen. Rees-ek honela definitzen du 11. blokea: eraikin hura presondegiaren barneko beste presondegi bat zen: torturatzeko eta erailtzeko lekua
Hala ere, erailtzeko beste modu batzuk egon ziren, askoz beldurgarriagoak eta gogorragoak: esperimentuak. Auschwitz gizakiekin egindako esperimentuen erdigunea bilakatu zen, “garrantzia belikoko ikerketa” izenaren azpian ezkutatzen zuten eta zientzialari ospetsu asko Auschwitzera lekualdatu ziren, presoekin esperimentuak egiteko. Zientzialari horien artean, Carl Clauberg ginekologoa nabari da, emakumeekin esterilizazioak eta intseminazio artifizialak gauzatu zituena, edota Horst Schumannekin, eutanasia planaren bidez desgaitu mentalak zein fisikoak sarraskitu zituena. Baina Auchwitzen aritu ziren zientzialarien artean, Josef Mengele famatuenetakoa izan zen: haren espezialitatea genetika zen eta bereziki, bikiekin eta nanoekin zerikusia zuten ikerketak egiten zituen. Haren esperimentuetarako, askotan umeak erabili zituen.

## Franceska Mann

Gertaera ugari izan ziren esparruan eta ziur aski ezagunetariko bat Franceska Mann dantzari ospetsuak protagonizatua izan zen. 1943ko urriaren 23an, Auschwitzeko gas-ganberetara zeramatela, Franceska Mann juduak SSetako ofizial nazi bat hil zuen. Soldadu naziak eranzteko agindu ostean, eta horrek arropa gainera jaurti, pistola kendu eta tiro egin zion urdailean. Haren tiroak gainerako emakumeentzako seinalea izan zen, SSetako gizonei eraso egiteko. Bertsio ezberdinak daude gero gertatu zenaz, baina guztietan frogatuta dago egun hartan ofizial nazia hil zela, beste bat zauritu eta emakume judu guztiak hil zituztela.

## Liberazioa

1944ko uztailean tropa sobietarrek Galitzia eta Polonia hegoaldeko alemaniar lurraldeetan sartzea lortu zuten. Azaroan, Himmlerrek agindu zuen sarraskitzea bertan behera uztea, Armada Gorria gero eta hurbilago baitzen eta lehentasuna Auschwitzeko krimenen arrastoak lehenbailehen desagerraraztea zen. Horretarako, gorpuentzako hobiak bete zituzten, errausketa labeak lehertu, Zyklon Ba botatzeko zirrikituak itxi, lekukotasun idatziak eta “Kanada” erre… Hurrengo pausua Auschwitz ebakuatzea izan zen. Presoak Reichera bidali nahi zituzten bortxazko-lanak egiten segitzeko, baina 15.000 bat preso lekualdaketan hil ziren, oso ahul baitzeuden. 1945eko urtarrilaren 27an, 60. ukraniar fronteak Auschwitz askatu zuen. Oraindik gerazen ziren “Kanada”-ko ondasun ugari eta 7.000 preso bizirik, gehienak juduak. Bizirik irten ziren preso horietako asko hurrengo asteetan hil egin ziren eta gainerakoek arazo psikologiko askorekin izan zituzten.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Auschwitz-Birkenau» auschwitz.org (Noiz kontsultatua: 2020-02-17).
* 1 2 3 Steinbacher, Sybille, 1966-. (2016). Auschwitz : historia y posteridad. Melusina ISBN 978-84-15373-26-1. PMC 955734636. (Noiz kontsultatua: 2020-02-19).
* 1 2 3 Rees, Laurence. (2004). Auschwitz : Los nazis y la "solución final". Crítica., 116 or. ISBN 9788498926156..
* ↑ Rees, Laurence. (2004). Auschwitz : Los nazis y la "solución final". Critica, 322 or..
* ↑ Rees, Laurence. (2004). Auschwitz : Los nazis y la "solución final". Critica, 324 or..
* 1 2 Steinbacher, Sybille, 1966-. (2016). Auschwitz : historia y posteridad. Melusina ISBN 978-84-15373-26-1. PMC 955734636. (Noiz kontsultatua: 2020-02-17).
* ↑ Steinbacher, Sybille. (2016). Auschwitz. Melusina, 137 or..
* ↑ https://www.argia.eus/efemerideen-kanala/auschwitzeko-gas-ganberetara-zeramatela-franceska-mann-juduak-ssetako-ofizial-nazi-bat-hil-zuen

## Bibliografia

* Rees, L. (2004). Auschwitz : Los nazis y la "solución final". Bartzelona: Crítica.
* Steinbacher, S. (2016). Auschwitz. Espainia: Editorial Melusina.

## Bibliografia gehigarria

* Levi, P. (2001). Si esto es un hombre (5. ed.). Bartzelona: Muchnik.
* Lozano, A., & Pecharromán, J. G. (2008). La Alemania nazi 1933-1945. Madril: Marcial Pons Ediciones de Historia.
* Mazower, M. (2008). El imperio de hitler ascenso y caída del nuevo orden europeo. Bartzelona: Crítica.
* Moradiellos, E. (2009). La semilla de la barbarie: Antisemitismo y holocausto. Bartzelona: Ediciones Península.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Auschwitzeko museoaren webgunea
* Auschwitzeko museoari buruz ARGIA aldizkarian
* Datuak: Q7341
* Multimedia: Auschwitz concentration camp / Q7341