OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Victor Cousin

Victor Cousin (Paris, 1792ko azaroaren 28a - Cannes, 1867ko urtarrilaren 14a) frantziar filosofoa izan zen. Eklektizismo frantsesa sortu zuen.
École normale supérieuren ikasi zuen. Han Pierre Laromiguièreren eragin filosofikoa jaso zuen. Eragin zion beste irakasle bat Pierre Paul Royer-Collard izan zen. Gero alemana edo alemaniar filosofoak ikasi zituen.
Hainbat urtez debekatuta izan zuen irakaskuntza, arrazoi politikoengatik. 1828an unibertsitateko katedrara itzuli ahal izan zen.
Bere filosofia eklektikoak Alemaniako idealismoa eta sen onaren eskoziar filosofia uztartu zituen. Hezkuntza publikoaren administratzaile ere izan zen hamarkada batez, eta eragin handia izan zuen Frantziako hezkuntza-politikan.

## Lanak

* 1820 - 1827 : Procli philosophi Platonici opera, 6 vol.
* 1826 : Fragments philosophiques
* 1827 : Eunape, pour servir à l'histoire de la philosophie d'Alexandrie
* 1828 : Nouveaux fragments philosophiques. Cours de l'histoire de la philosophie
* 1829 : Histoire de la philosophie au xviiie siècle, 2 vol.
* 1833 : De l'instruction publique en Allemagne, et notamment en Prusse, 2 vol.
* 1835 : De la métaphysique d'Aristote
* 1836 : Ouvrages inédits d'Abélard pour servir à l'histoire de la philosophie scolastique en France
* 1837 : De l'instruction publique en Hollande
* 1840 : Cours de philosophie morale. Philosophie scolastique
* 1841 : Cours d'histoire de la philosophie moderne. Recueil des actes du ministère de l'Instruction publique du 1er mars au 28 octobre 1840. Cours d'histoire de la philosophie morale au xviiie siècle, 5 vol.
* 1842 : Leçons sur la philosophie de Kant. Des pensées de Pascal
* 1843 : Introduction aux œuvres du père André. Fragments littéraires
* 1844 : Du scepticisme de Pascal. Défense de l'université et de la philosophie
* 1845 : Jacqueline Pascal
* 1845 : Fragments de philosophie cartésienne[24].
* 1846 : Œuvres de Platon
* 1846 : Philosophie populaire
* 1848 : Justice et charité
* 1850 : De l'enseignement et de l'exercice de la médecine et de la pharmacie
* 1852 : La jeunesse de Mme de Longueville
* 1853 : Mme de Longueville pendant la Fronde
* 1854 : Mme de Sablé - Nouvelles études sur les femmes illustres et la société du XVIIe siècle
* 1855 : Premiers essais de philosophie
* 1856 : Mme de Chevreuse. Mme de Hautefort
* 1857 : Fragments et souvenirs littéraires
* 1857 : Philosophie de Kant (3e éd) - Cours 1er semestre 1820 en huit leçons + esquisse d'un système de philosophie morale et politique
* 1858 : Du vrai, du beau et du bien (Cours de philosophie professé à la Faculté des lettres pendant l'année 1818 par Victor Cousin sur le fondement des idées absolues du vrai, du beau et du bien, publié par Adolphe Garnier, original : Du vrai, du beau et du bien, Paris 1836)
* 1858 : La société française au xviie siècle d'après "Le grand Cyrus" de Mlle de Scudéry, 2 vol
* 1861 : Philosophie de Locke
* 1862 : Philosophie écossaise
* 1863 : Philosophie sensualiste au xviiie siècle
* 1864 : Philosophie de Kant (4e éd)
* 1865 : La Jeunesse de Mazarin

## Kanpo estekak

* Datuak: Q434346
* Multimedia: Victor Cousin / Q434346
# Guillaume-Thomas Raynal

Guillaume-Thomas Raynal (Saint-Geniez-d'Olt, Frantzia, 1713ko apirilaren 12a - Paris, Frantzia, 1796ko martxoaren 6a) historialaria eta filosofoa izan zen. Jesusen Lagundian sartu eta apaiz katoliko egin zen, baina albora utzi zuen erlijio-bizitza, eta historiari buruzko obrak idazteari ekin zion. Entziklopedista zen, eta gogor salatu zituen Frantziako politika koloniala eta Erromatar Eliza Katolikoa bera.
1750-1754 urte-bitartean, Mercure de France aldizkari literarioa argitaratu zuen. Histoire philosophique et politique des établissements et du commerce des Européens dans les deux Indes (1770, Europarren merkataritzaren historia filosofikoa eta politikoa bi Indietan) obra zela eta, Geneva, Berlin eta San Petersburgo hirietara erbesteratu behar izan zuen. 1787an, Frantziara itzuli zen, eta Estatu Jeneraletako diputatu hautatu zuten bi urte geroago. Sortu zen Biltzarra zorrozki kritikatu zuen, Konbentzioaren aurka agertu zen, eta Direktorioa onartu zuen. Frantziako Institutuko kide izendatu zuen Direktorioak, 1795ean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ A Philosophical and Political History of the Settlements and Trade of the Europeans in the East and West Indies. (Noiz kontsultatua: 2013-08-30).
* Datuak: Q727782
* Multimedia: Guillaume-Thomas Raynal / Q727782
# Antonio Pérez del Hierro

Antonio Pérez del Hierro (Valdeconcha, Guadalajara, 1540 – Paris, 1611ko apirilaren 7a) gaztelar politikaria izan zen.

## Bizitza

Salamancan eta Italian egin zituen ikasketak. Filipe II.aren idazkari eta Estatu Idazkaria izan zen. Badirudi 1578ko martxoaren 31n Juan de Escobedo, Joan Austriakoaren idazkaria hilarazi zuela, eta Filipe II.a nahasi zuen hilketa horretan.
Auzi luze baten eta torturak jasan ondoren, kartzelan sartu zuten, baina Perezek kartzelatik ihes egin zuen. Gaztelako justiziari ihes egiteko, Zaragozara alde egin zuen eta, arbaso aragoiarrak zituenez, Aragoin bilatu zuen geriza, eta erresuma hartako foruen babesean jarri zen. Gauzak horrela bertako foruei heldu zien horien arabera epaitua izateko.
Felipe II.ak Inkisizioaren aurrean salatu zuen Pérez; izan ere, auzitegi horrek eskumena zuen bai Gaztelan, baita Aragoin ere. Aldiz, haren kasua ez zen erlijiosoa eta, beraz, ez zen Inkisizioaren jurisdikziopekoa, erresuman erresumako foruei lotua baizik, baina erregeak auzia bihurritu zuen Antonio heretikotzat jo ahal izateko. Inkisizioak esku hartu eta heriotzara kondenatu zuen heretiko zelaren akusaziopean.
Zigorrak, baina, istilu larriak sortu zituen 1591ko Zaragozan, Aragoiko foruak hautsi zirela uste baitzuten: istiluek Aragoiko justizia zen Joanes V.a Lanuzakoa izan zuten buru. Felipe II.ak armada bidali zuen. Errege-tropek matxinada menperatu zuten, eta Joanes Lanuzakoa exekutatu egin zuten. Antonio Pérezek Aragoitik Nafarroa-Biarnora ihes egin zuen 1591n, eta Frantzian hil zen ahanzturan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* Oin Berriko Dekretuak
* Martin Azpilkueta
* Joana III.a Nafarroakoa
* Datuak: Q772704
* Multimedia: Antonio Pérez / Q772704
# Bigarren sexua

Bigarren sexua (jatorrizko izenburua, frantsesez: Le Deuxième Sexe) Simone de Beauvoirrek idatzitako liburu bat da. Filosofian, XX. mendeko obrarik garrantzitsuenetarikotzat jotzen da. Salmentak arrakasta handia izan zuen. Lan hori idazten hasi zen beretzat emakume izatea zer izan zen aztertu eta hari buruz hausnartu zuenean. Historian emakumezkoek bizi izan dituzten egoerak ikertu zituen, eta horri buruzko saiakera luzea idatzi zuen. Bertan jaso zituen emakumezkoak nola irudikatu izan diren, zein egoera bizi izan dituzten, eta nola lor daitekeen haien bizimoduak hobetzea bai eta haien askatasunak zabaltzea ere.

## Ideia nagusiak

Feminismoaren funtsezko lanetako bat da hau, eta existentzialismoarekin lotutako kontzeptuak erabiltzen ditu gizateria-erdi horren bizimoduan arakatzeko. Lan entziklopedikotzat ere jo izan da, emakumeen identitateaz eta sexu-desberdintasunaz aritzen delako psikologiaren, historiaren, antropologiaren, ugalketaren zein harreman sexu-afektiboen ikuspuntuetatik.
Simone de Beauvoirren ustez emakumezkoa edo, zehatzago, emakumetzat jotzen duguna (atsegina, polita... izatea) sozialki eraikitako produktu kultural bat da. Emakumezkoa beti beste zerbaitekiko konparatuz definitu izan da historian zehar: ama, emaztea, alaba edo ahizpa. Hortaz, emakumezkoaren zeregin nagusia da bere identitate propioa berreskuratzea, betiere haren irizpidearen arabera. Emakumezkoek dituzten ezaugarri horietako asko eta asko ez baitira berezkoak, ez dira genetikoak, jaso duten heziketak baldintzatuta baizik. Teoria hori laburbiltzen duen esaldia ezaguna da: «Emakume ez da jaiotzen: egin egiten da».

## Euskarazko bertsioa

Irene Arrarats Lizeagak 2019an itzuli zuen. Eskafandra bildumaren barruan argitaratu zuten euskaraz, Jakinen eta Elkarren eskutik.

## Erreferentziak

* ↑ «Euskarara heldu da 'Bigarren sexua'» Berria 2019-11-29 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q470098
* Multimedia: Le Deuxième Sexe / Q470098
# Edgar Quinet

    Beste esanahietarako, ikus «Edgar Quinet (Parisko metroa)».
Edgar Quinet (Bourg-en-Bresse, Frantzia, 1803ko otsailaren 17a - Paris, Frantzia, 1875eko martxoaren 27a) frantses historialaria, politikaria eta idazlea izan zen.

## Biografia

Greziari eta Alemaniari buruzko historia-liburuak idatzi zituen: De la Grèce moderne et de ses rapports avec l´Antiquité (1830, Grezia modernoaz eta Antzinatearekin dituen harremanez), Système politique de l´Allemagne (1831, Alemaniako sistema politikoa).
Klerikalismoaren etsai amorratua izan zen, eta horren erakusgarri dira Collège de France ikastetxean irakatsi zituen gaiak: Contre les jésuites (1843, Jesuiten aurka); L´ultramontanisme (1844, Ultramontanismoa); Le christianisme eta la Révolution française (1845, Kristautasuna eta Frantziako Iraultza).
1846an, kargu horretatik kendu zuten. 1848an, diputatu hautatu zuten, eta estatuaren eta eliza katolikoaren arteko erabateko bereizkuntzaren alde agertu zen. 1851ko estatu-kolpearen ondoren, erbesteratu egin behar izan zuen, Belgikara lehenengo eta Suitzara gero. 1870ean itzuli zen Frantziara. 1871n, diputatu hautatu zuten, berriro.
Olerkia, antzerkia, literatura eta arte-kritika ere landu zituen. Quineten ustez, gizonaren eta munduaren arteko borroka luzearen sekretuak bilatzea da historiaren helburua.
Beste idazlan batzuk: Les Révolutions d´Italie (1852, Italiako iraultzak); Histoire de mes idées (1858, Nire ideien historia), autobiografia; La Révolution (1865, Iraultza); La Création (1870, Sorrera); La République (1872, Errepublika), L´Esprit nouveau (1875, Espiritu berria).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* Edgar Quinet (Parisko metroa)
* Datuak: Q551735
* Multimedia: Edgar Quinet / Q551735
# Jean-François Marmontel

Jean-François Marmontel (Bort-les-Orgues, 1723ko uztailaren 11 – Saint-Aubin-sur-Gaillon, 1799ko abenduaren 31) frantziar historialari, idazle eta entziklopedista izan zen.
Jesulagunen eskoletan ikasi zuen eta irakasle izan zen Clermont-Ferranden eta Tolosa Okzitanian. Voltairen aholkuz, Parisera joan zen arrakasta literarioaren bila. 1748tik 1753ra, Parisko zirkuluetan sartzea lortu zuten hainbat tragedia idatzi zituen.
Entziklopediarako artikuluak eta opera komikoak ere idatzi zituen. Madame de Pompadourren laguntzarekin Le Mercure egunkari ofizialaren zuzendaritza lortu zuen, non Contes moraux' argitaratu zuen. 1763an Frantses Akademiako kide hautatu zuten.
Frantziako historialari (1771), Akademiako idazkari (1783) eta Lycée-ko historia irakasle (1786) izendatu zuten. Frantziako Iraultzarekin pobrezian erori zen.

## Lanak
### Antzezlanak

* 1748: Denys le tyran
* 1750: Cléopâtre
* 1751: La Guirlande
* 1751: Acante et Céphise
* 1752: Les Héraclides
* 1753: Égyptus
* 1753: Lisis et Délie
* 1753: Les sibarites
* 1761: Hercule mourant
* 1762: Annette et Lubin
* 1766: La Bergère des Alpes
* 1768: Le Huron
* 1769: Lucile
* 1770: Sylvain
* 1771: L'amie de la maison
* 1771: Zémire et Azor
* 1773: Céphale et Procris
* 1775: La Fausse magie
* 1783: Didon
* 1785: Pénélope
* 1788: Démophoon

### Olerkigintza

* Polymnie
* 1751: L’établissement de l’École militaire,
* 1752: Vers sur la convalescence du Dauphin,
* 1753: La naissance du duc d’Aquitaine,
* 1760: Épître aux poètes,
* 1820: La Neuvaine de Cythère

### Eleberriak

* 1755–1759: Contes moraux,
* 1767: Bélisaire
* 1777: Les Incas, ou la destruction de l'empire du Perou
* 1792: Nouveaux contes moraux

### Saiakerak

* 1763: Poétique française
* 1777: Essai sur les révolutions de la musique en France
* 1785: De l’Autorité de l’usage sur la langue,
* 1787: Éléments de littérature
* 1788: Mémoire sur la régence du duc d’Orléans
* 1792: Apologie de l’Académie française.

### Varia

* 1746: L'Observateur littéraire
* 1712–1714: The Rape of the Lock by Alexander Pope, translated into verse La boucle de cheveux enlevée, 1746
* 1759: édition remaniée de Venceslas by Rotrou,
* 1766: La Pharsale de Lucain
* 1775: édition des Chefs d’œuvres dramatiques de Mairet, Du Ryer et Rotrou
* 1800: Mémoires d’un père pour servir à l’instruction de ses enfants,
* 1806: Leçons d’un père à ses enfants sur la langue française.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q379923
* Multimedia: Jean-François Marmontel / Q379923
# Alexandre Herculano

Alexandre Herculano de Carvalho e Araújo (Lisboa, 1810eko martxoaren 28a - Quinta de Vale de Lobos, Azoia de Baixo, Santarém, 1877ko irailaren 13a ) erromantizismo garaiko idazle, historialari, kazetari eta poeta portugaldar bat izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Infopédia. Alexandre Herculano. Porto Editora.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q520688
* Multimedia: Alexandre Herculano / Q520688
# Francesco Algarotti

Francesco Algarotti kondea (Venezia, 1712ko abenduaren 11 – Pisa, 1764ko maiatzaren 3a) italiar polimata, olerkari, saiakeragile, arte kritikari eta arte bildumagilea. Filosofia naturalean, arkitekturan eta operan aditua izan zen. Frederiko Handia eta garaiko beste egile batzuen laguna izan zen: Voltaire, Jean-Baptiste de Boyer, Pierre-Louis de Maupertuis eta Julien Offray de La Mettrie. Korrespondentzia izan zuen Lord Chesterfield, Thomas Gray, George Lyttelton, Thomas Hollis, Metastasio, Benedikto XIV.a eta Heinrich von Brühlekin.
Merkatari eta arte bildumagile familia batean jaio zen. Natur zientziak eta matematikak ikasi zituen Erroman, eta fisika eta medikuntza Boloniako Unibertsitatean. Optika esperimentuak ere egin zituen. Parisera joan zen intelektualekin hitz egitera eta Londresen Royal Societyn sartu zen. Errusiara eta Prusiara ere bidaiatu zuen, eta han gorteko txanbelan izendatu zuten.
Arte-bildumagilea eta artista askoren mezenasa izan zen.
Frederiko Handiak monumentu garrantzitsu bat eskatu zuen Algarottirentzat Pisako hilerrian.

## Lanak

* Bibliography and Inventory of all known letters Archived 3 March 2016 at the Wayback Machine at Algarotti Briefdatenbank der Universitätsbibliothek Trier
* Correspondence with Frederick the Great at Digitale Ausgabe der Universitätsbibliothek Trier
* Il newtonianismo per le dame, 1737. The International Centre for the History of Universities and Science (CIS), University of Bologna
* "Saggio sopra la pittura"
* "An essay on architecture" (1753)
* "Letters military and political" (1782)
* "Essai sur la durée des règnes des sept rois de Rome"
* "Essai sur l'empire des Incas"
* Algarotti, Francesco (1783). The modern art of love; or The congress of Cythera. Translated by Calamo Ludimus. London: G. Kearsley.
* Algarotti, Francesco (1739). Sir Isaac Newton's Philosophy Explained for the use of Ladies, in six dialogues on Light and Colours. Vol. I. E. Cave, St. John's-Gate, London.
* Algarotti, Francesco (1764). Saggio sopra la pittura. Livorno: Presso Marco Coltellini
* Algarotti, Francesco (1756). Saggio del Conte Algarotti sull'Architettura e sulla Pittura. Milan: Societa Tipografica de' classici Italiani.
* Algarotti, Francesco (1755). Saggio sopra L'Opera in Musica. Ex donat. Molliana.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q439081
* Multimedia: Francesco Algarotti / Q439081
# Henri Grégoire

Henri Jean-Baptiste Grégoire, Grégoire apaiza (Vého, 1750eko abenduaren 4a - Paris, 1831ko maiatzaren 28a) frantses apaiz katoliko, Bloisko apezpiku konstituzionala eta buruzagi iraultzailea izan zen.
1782an apaiztu zen. 1783an bere saiakerengatik saritua izan zen. 1789an Frantziako Estatu Orokorretako kide hautatu zuten eta Frantziako Iraultzaren aldekoekin kokatu zen.
1790ean Bloiseko apezpiku konstituzional aukeratua izan zen eta bertan egon zen 1801era arte. Monarkia indargabetzearen eta erregea epaitzearen aldekoa izan zen, baina ez haren exekuzioaren aldekoa. Ondare erlijiosoa zaintzearen alde borrokatu zen eta euskalkiak ezabatzea eta frantsesa bateratzea bultzatu zuen.
Abolizionista eta sufragio unibertsalaren aldekoa izan zen. 1795ean Bostehunen Kontseiluko kide hautatu zuten eta Brumaireko estatu-kolpearen aurka agertu zen. Frantziako Lehen Inperioa eta noblezia inperiala sortzearen aurka ere agertu zen.
Bureau des longitudes, Frantziako Institutua eta Conservatoire National des Arts et Métiers erakundeetako sortzailea izan zen.

## Lanak

* De la littérature des nègres, ou Recherches sur leurs facultés intellectuelles, leurs qualités morales et leur littérature (1808)
* Histoire des sectes religieuses, depuis le commencement du siècle dernier jusqu'à l'époque actuelle (a vols., 1810)
* Essai historique sur les libertés de l'église gallicane (1818)
* De l'influence du Christianisme sur la condition des femmes (1821)
* Histoire des confesseurs des empereurs, des rois, et d'autres princes (1824)
* Histoire du manage des primes en France (1826).
* Grégoireana, ou résumé général de la conduite, des actions, et des écrits de M. le comte Henri Grégoire, Cousin d'Avalonek egindako sarrera biografiko batekin (1821)
* Mémoires ... de Grégoire, H Carnotek egindako sarrera biografiko batekin (1837) (2 liburuki).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q561218
* Multimedia: Abbé Grégoire / Q561218
# Charles Augustin Sainte-Beuve

Charles Augustin Sainte Beuve, (Boulogne-sur-Mer, Frantzia, 1804ko abenduaren 23a – Paris, Frantzia, 1869ko urriaren 13a) idazle eta literatur kritikari frantziarra izan zen.
Hogei urte zituela literatura-kritika lanetan hasi zen. 1828an Tableau historique et critique de la poésie française au XVI$^{ème}$ siècle (XVI. mendeko frantses poesiaren ikuspegi historiko eta kritikoa) idatzi zuen; ahantzi samarra zegoen Ronsard poetaren obra ezagutarazi zuen obra haren bidez. Hitz lauzko eta neurtuzko obrak eman zituen ondoren: Vie, poésies et pensées de Joseph Delorme (1829, Joseph Delormeren bizitza, poesiak eta gogoetak), Les Consolations poema-bilduma (1830, Kontsolamenduak) eta Volupté autobiografia-nobela (1834). Obra horien arrakasta faltaren ondoren, kritika-lanei heldu eta liburu garrantzitsuak idatzi zituen ondoren: Port Royal literatura-azterlanak (1840-1859), Chateaubriand et son groupe littéraire (1861, Chateaubriand eta bere literatura taldea). Sainte-Beuveren gutun eta ohar bilduma garrantzitsuak argitaratu ziren, halaber: Les Causeries du lundi (1851-1862, Astelehenetako berriketak), Nouveaux Lundis (1863-1869, Astelehen berriak) eta Mes poisons (1926, Nire pozoiak).

## Lan nabarmenak

* Tableau de la poésie française au seizième siècle (1828)
* Vie, poésies et pensées de Joseph Delorme (1829)
* Les Consolations (1830) (poesia)
* Volupté (1835) (eleberria)
* Port-Royal (1840–1859)
* Les Lundis (1851–1872)
* Causeries du lundi, 15 liburuki (1851–1862)
* Nouveaux Lundis (1863–1870)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q1063392
* Multimedia: Charles Augustin Sainte-Beuve / Q1063392
# Sebastian Castellion

Sebastian Castellion (frantsesez: Sébastien Châteillon; Saint-Martin-du-Frêne, Bugey, Frantzia, 1515 – Basilea, Suitza, 1563ko abenduaren 29a) humanista eta teologo protestantea izan zen. Kalbinok Genevako eskolako zuzendari-kargua eman bazion ere, utzi egin behar izan zuen, bien arteko teologia-desadostasunak zirela eta. Basileara jo zuen eta hango unibertsitateko irakasle izan zen. 1554. urtean De haereticis, tolerantziaren aldeko tratatua idatzi zuen, Martin Bellus ezizenaz.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q919119
* Multimedia: Sebastian Castellio / Q919119
# Persiar gutunak

Persiar gutunak (frantsesez: Lettres persanes) Montesquieuren eleberri epistolarra da eta bertan bi bidaiari persiarren, Usbek eta Rica, eta Persian geratu diren lagunen arteko gutun gurutzaketa bat irudikatzen du. Bederatzi hilabete eman zuten atzerrian.
XVIII. mendean, Ekialdea eta bidaiak orokorrean modan jarri ziren. Alta, eleberri hau Amsterdamen argitaratu zen 1721ean, eta Montesquieuk, zuhurtziaz, ez zuen egiletzarik aitortu. Haren arabera, bilketa anonimo bat izan zen eta berak edizio lanak baino ez zituen egin. Jarrera horri esker garaiko frantses gizartea kritikatzeko gai izan zen zentsuraren beldurrik gabe.

## Laburpena

1711n, Usbek, Persiako noble aberats batek, Ispahan uzten du Rica bere lagunarekin Pariserako bidai bati ekiteko. Atzean haren haremeko bost emazteak (Zachi, Zéphis, Fatmé, Zélis, eta Roxane) haren eunuko beltz eta zurien zaintzapean uzten ditu. Bidaian eta Parisen egin zuen egonaldian zehar (1712-1720) hainbat gutun gurutzatzen ditu jatorrizko herrialdeko eta bidean topatutako lagunekin eta mullahekin. Gutun horietan, modu sasi-inozente batean eta topaketa exotiko gisara deskribatzen ditu (balizko urruneko zibilizazio bateko norbaitek Mendebaldeari buruz egin zezakeen antzera) XVIII. Frantziako gizartearen ohiturak, bizi baldintzak, bizitza politikoak, eta azkenean, Lawen sistemaren satira politiko garratz bat egiten du. Denbora pasa ahala, hainbat arazo gertatuko dira haremean, eta 1717tik aurrera (139 gutuna [147]), egoerak okerrera egingo du: ekiteko agindua beranduegi iritsiko zaio eunukoen nagusiari, eta errebolta baten ondorioz, bere emazteak hilko dituzte, eta Roxana, haren emazte gogokoena, eunukoen gehiengoak bezalaxe, mendekuz bere buruaz beste egingo du,
Kronologia:
* 1-21 [1-23] Gutunak: Ispahandik Pariserako bidaia, 13 hilabetekoa (1711ko martxoaren 19tik 1712ko maiatzaren 4ra).
* 22 [24] -89 [92] Gutunak: Paris Louis XIV.aren agintepean, 3 urte guztira (1712ko maiatzetik 1715eko irailera).
* 90 [93] -137 [143] Gutunak edg [8 = 145 gutun gehigarriak]: Filipe II.a Orleanskoaren erregentzia, bost urte (1715ko irailetik 1720ko azarora).
* 138 [146] - 150 [161] Gutunak: Ispahango haremaren gainbehera, 3 urte (1717-1720).

## Erreferentziak

* ↑ Lettre persane (Montesquieu) Bernard Blier. (Noiz kontsultatua: 2018-02-01).
* ↑ https://fr.wikisource.org/wiki/Lettres_persanes/Lettre_I._Usbek_%C3%A0_son_ami_Rustan,_%C3%A0_Ispahan

## Kanpo estekak

* Persiar gutunak euskaraz Armiarma literatura atarian
* (Frantsesez) Lettres persanes ataria.
* Datuak: Q1050479
* Multimedia: Les Lettres persanes / Q1050479