# Urriaren 25

Urriaren 25a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laurogeita hamazortzigarren eguna da, 299.a bisurteetan. 67 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Peru Nolaskoain Jaiotza: Zumaia, 1998 Iñaki Perurena Jaiotza: Leitza, 1956 Emiliano Álvarez Jaiotza: Errenteria, 1912 Heriotza: Viña del Mar, 1987ko ekainaren 1a Francisco Salinas Jaiotza: Tutera, 1915 Heriotza: Iruñea, 2006ko abenduaren 25a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Pablo Picasso Jaiotza: Málaga, 1881 Heriotza: Mas Notre-Dame-de-Vie de Mougins $^{(en)}$ eta Mougins, 1973ko apirilaren 8a Katy Perry Jaiotza: Santa Barbara, 1984 Georges Bizet Jaiotza: Rue Louise-Émilie-de-La-Tour-d'Auvergne $^{(en)}$ eta Paris, 1838 Heriotza: Bougival, 1875eko ekainaren 3a Johann Strauss Jaiotza: Sankt Ulrich $^{(en)}$ , Neubau $^{(en)}$ eta Viena, 1825 Heriotza: Viena, 1899ko ekainaren 3a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Francisco Ynduráin Hernández Jaiotza: Agoitz, 1910eko ekainaren 25a Heriotza: Madril, 1994 Pablo Altzola Jaiotza: Donostia, 1841eko ekainaren 27a Heriotza: Bilbo, 1912 Jose Maria Etxebarria Jaiotza: Getxo, 1920ko urriaren 30a Heriotza: Leza, 1966 Trino Arizkorreta Jaiotza: Donostia, 1902ko irailaren 1a Heriotza: , 1964 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan William Hogarth Jaiotza: Londres, 1697ko azaroaren 10a Heriotza: Londres, 1764 Akbar Jaiotza: Umarkot Fort $^{(en)}$ , 1542ko urriaren 15a Heriotza: Fatehpur Sikri, 1605 Pierre Soulages Jaiotza: Rodez, 1919ko abenduaren 24a Heriotza: Centre Hospitalier Universitaire De Nîmes $^{(en)}$ , 2022 Robert Delaunay Jaiotza: Paris, 1885eko apirilaren 12a Heriotza: Montpellier, 1941 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Agincourteko gudua.
* 1415 - Ingelesek garaipen esanguratsua lortu zuten Agincourteko guduan (irudian) frantziarren aurka.
* 1825 - Uruguayk Brasilekiko independentzia lortu zuen
* 1917 - Éamon de Valera presidente aukeratu zuten Irlandan.
* 1979 - Euskadi eta Kataluniako estatutuak baiestu ziren herri galdeketa bidez.
* 1983 - Estatu Batuetako armadak Grenada indarrez hartu zuen.
* 1993 - Giza geneak klonatzea lortu zen lehenengoz
* 2001 - Microsoften Windows XP programa saltzen hasi zen.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Urri2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Asteartea
* 2023: Asteazkena
* 2024: Ostirala
* 2026: Igandea
* 2027: Astelehena
* 2028: Asteazkena
* Izendegia
* Santutegia:
* Tabita
* Seaska egutegia:
* Orixe, Sanz eta Sants.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1978 – ETAk, Jose Benito Diaz polizia armatuko kidea erail zuen Bilbon, eta Epifanio Vidal Mazquez eraikuntzako langilea Durangon.
* 1979 – Gernikako Estatutua erreferendum bidez onartu zen.
* 1985 – Nafarroako Gobernuak euskara zonifikatzeko lege euskarafoboa aurkeztu zuen publikoki. PSNko Gabriel Urralburu zen presidentea eta azkenean hurrengo urteko abenduan onartuko zuten Nafarroako Legebiltzarrean.
* 1998ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak.
* 2006 –
** ETAk ustez hirurehun pistolatik gora lapurtu zituen Frantzian.
** Europako parlamentuak, Euskal Herriko bake prozesuari buruzko erresoluzioa bozkatu zuen, baiezkoa irabaziz, 321 botu alde eta 311 botu aurka.
** AP-1 autobidearen mantenuan zebiltzan bi langile hil ziren, kotxe batek harrapatu ondoren.

### Mundua

* 1415 – Agincourteko guduan garaipen ingelesa
* 1825 – Uruguaik Brasilekiko independentzia lortu zuen
* 1854 – Balaklavako gudua Krimeako Gerran
* 1905 – Errusiako iraultzan trenbideetako greba deialdia
* 1920 – Terence MacSwiney hil zen 73 egunetako gose grebaren ostean
* 1936 – Bigarren Mundu Gerran Alemania eta Italiaren arteko batasuna sinatu zen
* 1983 – AEBek Grenada inbaditu zuten
* 2009 –
** 150 pertsona baino gehiago hil ziren Bagdad hirian egondako bi atentatu odoltsuetan.
** Gidaririk gabeko estatubatuar hegazkin baten misilek hemezortzi lagun hil zituzten Pakistaneko Bajaur eskualdean.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 1948 – "Jorge de Riezu" izengoitiaz Casto Intzaren Flor de canciones populares vascas euskaraz eta gaztelerazko liburua, Buenos Airesko Ekin argitaletxeak plazaratu zuen.

### Mundua

* 1823 – Euryanthe, Karl Maria von Weberren musika eta Helmine von Chézyren libretoa duen opera estreinatu zen Vienako Theater am Kärntnertoren.
* 1978 – Halloween filma estreinatu zen, John Carpenterek zuzendu eta Donald Pleasence eta Jamie Lee Curtis aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia
### Mundua

* 1993 – Giza geneak klonatzea lortu zen lehenengoz
* 2001 – Microsoften Windows XP programa saltzen hasi zen.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1848 – Krispin Beobide, euskal idazlea (h. 1891).
* 1880 – Ignacio Telleria, gipuzkoar konpositore eta itzultzailea, musikari entzutetsua Kuban (h. 1944).
* 1885 – Juan Bautista Gisasola, gipuzkoar musikagilea (h. 1948).
* 1888 – Gabino Alustiza, Aiako alkate jeltzalea, frankistek fusilatua (h. 1936).
* 1903 – Fermin Izurdiaga, eskuin muturreko nafar apaiza (h. 1981).
* 1908 –
** Jose Antonio Goiria, aita Txanton, euskal idazlea, euskaltzalea, karmeldarra eta apaiz katolikoa (h. 1990).
** Nemesio Tamayo, bizkaitar futbolaria eta entrenatzailea (h. 1992).
* 1912 –
** Emiliano Álvarez, euskal txirrindularia (h. 1987).
** Juanito Otxoa, bizkaitar futbolari eta entrenatzailea (h. 1998).
* 1915 – Francisco Salinas, nafar legelaria (h. 2006).
* 1916 – Libe Asua, bizkaitar euskaltzalea (h. 2019).
* 1919 – Antonio Altsua, gipuzkoar futbolari eta entrenatzailea (h. 1998).
* 1934 – Jesús María Leizeaga, gipuzkoar arraunlaria.
* 1945 – Félix González Gorostizaga, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1954 – Luis Gutierrez, Luigi Anselmi, bizkaitar idazlea eta itzultzailea.
* 1956 – Iñaki Perurena, nafar harri-jasotzailea, historiako handienetakoa, eta aktore, olerkari, bertsolari, eskultore eta historiazalea.
* 1965 – Sofía Martínez, arabar musikagilea.
* 1968 –
** Ignacio Arganda-Carreras, EHU-ko eta Ikerbasqueko bizkaitar ikertzailea.
** Juan Carlos Etxeberria, gipuzkoar kazetaria eta telebistako aurkezlea.
** José Antonio Lozano Alonso, bizkaitar ikertzailea, matematikaria, informatikaria eta EHUko irakaslea.
* 1969 – Antonio Basagoiti, bizkaitar politikaria eta bankaria, Euskadiko Alderdi Popularraren buru ohia, Madrilen.
* 1978 – Beñat Barandiaran, gipuzkoar gitarra-jotzailea eta musikagilea.
* 1982 – Leticia Gaspar, bizkaitar artista eta ikertzailea.
* 1983 – Maite Lizaso, gipuzkoar futbolaria.
* 1986 – Aitor Osuna, gipuzkoar abeslari eta musikagilea.
* 1992 – Andoni Aretxabaleta, bizkaitar pilotaria.
* 1998 – Peru Nolaskoain, gipuzkoar futbolaria.
* 1999 – Garazi Fácila, nafar futbolaria.
* 2006 - Adrián Pérez Sordo, bizkaitar futbolaria.

### Mundua

* 1683 – Pierre Guillaume de La Vieuxville, frantziar apaiz katolikoa, Baionako apezpikua izandakoa (h. 1734).
* 1692 – Elisabet Farnesio, Espainiako erregina ezkontidea (h. 1766).
* 1755 – François-Joseph Lefebvre, frantziar jenerala (h. 1820).
* 1757 – Heinrich Friedrich Karl Reichsfreiherr vom und zum Stein, Prusiar politikaria (h. 1831).
* 1759 –
** William Grenville (Grenvilleko I. baroia), Erresuma Batuko lehen ministroa (h. 1834).
** Maria Feodorovna, Errusiako enperatriz ezkontidea (h. 1828).
* 1765 – Natalia Sumarokova, errusiar poeta eta alegialaria (h. 1814).
* 1767 – Benjamin Constant, suitzar jatorriko frantsesezko idazlea eta Frantziako politikaria (h. 1830).
* 1789 – Carlos María de Alvear, Argentinako askatasunaren buruzagia (h. 1852).
* 1802 – Richard Parkes Bonington, ingeles pintore eta litografoa (h. 1828).
* 1811 – Évariste Galois, frantziar matematikaria (h. 1832).
* 1818 – Adine Riom, frantziar idazlea (h. 1899).
* 1821 – Antonio Ciseri, suitzar margolaria (h. 1891).
* 1825 – Johann Strauss (semea), austriar musikagilea (h.1899).
* 1827 – Marcelin Berthelot, frantziar kimikari eta politikaria (h. 1907).
* 1838 – Georges Bizet, frantziar musikaria (h. 1875).
* 1840 – Helen Blanchard, estatubatuar asmatzailea, josteko makinei lotutako asmakizun ugarirengatik ezaguna (h. 1922).
* 1843 – Pierre Lallement, batzuen ustez bizikletaren asmatzailea (h. 1891).
* 1874 – Emma Gramatica, italiar aktorea (h. 1965).
* 1877 – Henry Norris Russell, estatubatuar astronomo eta filosofoa (h. 1957).
* 1881 – Pablo Picasso, espainiar margolari eta eskulturagilea, XX. mendeko artista esanguratsuenetarikoa (h. 1973).
* 1883 – Nikolai Krestinski, Bielorrusian jaiotako militante, abokatu eta diplomazialari boltxebikea (h. 1938).
* 1886 – Karl Polanyi, ekonomiaren antropologo hungariarra (h. 1964).
* 1888 – Richard Evelyn Byrd, estatubatuar esploratzailea eta hegazkin pilotua (h. 1957).
* 1889 – Abel Gance, frantziar zinemagilea (h. 1981).
* 1895 – Levi Eshkol, Israelgo lehen ministroa (h. 1969).
* 1896 – Sandro Pertini, Italiako 7. Presidentea (h. 1990).
* 1908 –
** Manuel Mur, galiziar zinema-zuzendaria eta idazlea (h. 2003).
** Tauno Palo, finlandiar aktore eta abeslaria (h. 1982).
* 1913 – Klaus Barbie, Lyongo harakina, SS-ko eta Gestapoko goi kargua (h. 1991).
* 1917 – Manuel Alía Medina, espainiar geologoa, Bukraako fosfato-aztarnategien aurkitzailea (h. 2012).
* 1918 – David Ausubel, estatubatuar psikologoa, hezkuntza eta pedagogia arloan berezitua (h. 2008).
* 1920 – Geneviève de Gaulle-Anthonioz, Frantziako Erresistentziako kidea, Ohorezko Legioko Gurutze Handia hartu zuen lehen emakumea (h. 2002).
* 1921 – Migel I.a Errumaniakoa, Errumaniako erregea (h. 2017).
* 1925 –
** Aliya Moldagulova, sobietar frankotiratzailea, Sobietar Batasuneko heroia (h. 1944).
** Vassilakis Takis, greziar eskultorea, arte zinetikoa landu zuena (h. 2019).
* 1926 – Galina Vixnevskaia, errusiar soprano opera abeslaria (h. 2012).
* 1927 –
** Jorge Batlle Ibáñez, Uruguaiko presidentea (h. 2016).
** Lawrence Kohlberg, estatubatuar psikologoa (h. 1987).
* 1928 – Paulo Mendes da Rocha, brasildar arkitekto eta hirigilea.
* 1931 –
** Annie Girardot, frantziar antzezlea (h. 2011).
** Klaus Hasselmann, alemaniar ozeanografo eta klimatologoa, 2021eko Fisikako Nobel Saria.
** María de Macedo, portugaldar biolontxelista eta pedagogoa.
* 1938 – Vija Celmins, letoniar artista.
* 1939 – Elena María Tejeiro, espainiar aktorea.
* 1940 – Apolo Nsibambi, Ugandako lehen ministroa (h. 2019).
* 1941 –
** Susana Brunetti, argentinar aktore, vedette eta abeslaria (h. 1974).
** Anne Tyler, estatubatuar eleberrigilea.
* 1944 – Juan Manuel Santisteban, kantabriar txirrindularia (h. 1976).
* 1947 – Requena Nozal, espainiar margolari eta eskultore autodidakta.
* 1949 – Idir, aljeriar kantautore amatzigha (h. 2020).
* 1952 – Myriam Spiteri Debono, Maltako presidentea.
* 1953 – Douglas Diamond, estatubatuar ekonomialaria, 2022ko Ekonomiako Nobel Saria.
* 1961 – Chimo Bayo, espainiar DJ eta musika-ekoizlea.
* 1962 – Li Jing, taiwandar telebista aurkezle eta modeloa, Taiwango lehenengo telebista aurkezle transexuala.
* 1963 –
** Michael Lynagh, australiar errugbilari ohia.
** Marta Segarra, kataluniar filologoa, unibertsitateko katedraduna eta ikertzailea.
* 1964 – Kevin Michael Richardson, estatubatuar aktorea.
* 1965 –
** Valdir Benedito, brasildar futbolari ohia.
** Frieda Zamba, estatubatuar surflari ohia.
* 1969 –
** Oleg Salenko, ukrano-errusiar futbolari ohia.
** Ilham Tohti, uigur etniako Txinako ekonomialari eta aktibista.
* 1971 – Elif Shafak, turkiar-britainiar idazlea.
* 1972 – Esther Duflo, frantziar ekonomialaria, 2019ko Ekonomiako Nobel Saria.
* 1973 – Suheir Hammad, palestinar jatorriko estatubatuar poeta, idazle, interprete eta ekintzaile politikoa.
* 1974 – Nevenka Fernández, espainiar ekonomialaria, Espainian sexu-jazarpenagatik kargu politiko baten zigorra erdietsi duen lehen emakumea.
* 1978 - Anna Starobinets, errusiar kazetaria, gidoilaria eta zientzia-fikzio idazlea.
* 1980 – Angela Saini, britainiar zientzia-kazetaria.
* 1983 – Idoia Rodríguez Buján, nazioarteko bake-misio batean hildako lehen espainiar emakume militarra (h. 2007).
* 1984 – Katy Perry, estatubatuar pop abeslari eta abesti-idazlea.
* 1987 – Lorena Llamas, kataluniar txirrindulari ohia.
* 1993 – Xander Schauffele, estatubatuar golfaria.
* 1994 – Sara Gil de la Vega, kataluniar eskubaloi jokalaria.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1720 – Antonio IV.a Karlos Agaramontarra, Agaramonteko duke, Gixuneko kondea eta Bidaxuneko printzea, lapurtar militarra (j. 1641).
* 1892 – Juan B. Eustaquio Delmas, bizkaitar kazetaria, idazlea eta inprimatzailea, Madrilen (j. 1820).
* 1912 – Pablo Altzola, donostiar ingeniaria eta Bilboko alkatea (j. 1841).
* 1936 –
** José Joaquín Arin, arrasatear apaiza eta euskaltzalea, fusilatua (j. 1875).
** Jose Markiegi, euskal idazle eta itzultzailea, fusilatua (j. 1895).
* 1964 – Trino Arizkorreta, euskal herritar futbolaria (j. 1902).
* 1965 – Santiago Meabe, bizkaitar politikaria, ezker abertzalearen aitzindaria (j. 1878).
* 1985 – Jose Maria Basabe, bizkaitar apaiz, biologo eta antropologoa (j. 1914).
* 1994 – Francisco Ynduráin Hernández, nafar hizkuntzalari eta literatura-kritikaria (j. 1910).
* 2003 – Gonzalo Nardiz, euskal herritar politikaria (j. 1905).
* 2013 – Ramón Tejela, nafar aktorea, Madrilen (j. 1953).
* 2018 – Amaia Larrañaga, gipuzkoar irakasle eta politikaria (j. 1957).
* 2019 – Joanito Mitxelena, gipuzkoar bertsolaria (j. 1953).

### Mundua

* 625 – Bonifazio V.a, Aita santua.
* 912 – Rodolfo I.a Borgoinakoa, Borgoinako erregea.
* 1047 – Magnus I.a Norvegiakoa, Norvegiako errege bikingoa (j. 1024).
* 1154 – Eztebe Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea.
* 1349 – Jakue III.a Mallorcakoa, Mallorcako erregea (j. 1315).
* 1400 – Geoffrey Chaucer, ingeles poeta eta idazlea.
* 1415 – Karlos I.a Albretekoa, Frantziako kondestablea (j. 1368).
* 1495 – Joanes II.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (j. 1455).
* 1634 – Albrecht von Wallenstein, txekiar jatorriko alemaniar militarra (j. 1583).
* 1647 – Evangelista Torricelli, italiar fisikari eta matematikaria, barometroaren asmatzailea (j. 1608).
* 1760 – Jurgi II.a Erresuma Batukoa, Erresuma Batua eta Britainiar Jabegoen erregea (j. 1683).
* 1826 – Philippe Pinel, frantziar sendagilea (j. 1745).
* 1861 – Friedrich Carl von Savigny, alemaniar legelari eta historialaria (j. 1779).
* 1882 – Emma Stebbins, estatubatuar eskultorea (j. 1815).
* 1889 – Émile Augier, frantziar poeta, antzerkigile eta idazlea (j. 1820).
* 1892 – Caroline Lavinia Scott Harrison, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (j. 1822).
* 1902 – Frank Norris, estatubatuar eleberrigilea eta kazetaria (j. 1870).
* 1913 – Frederick Rolfe, ingeles idazlea (j. 1860).
* 1916 – William Merritt Chase, estatubatuar margolari inpresionista (j. 1849).
* 1919 – Eugène Ruffy, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1854).
* 1920 –
** Alexandro Greziakoa, Greziako erregea (j. 1893).
** Duncan MacDougall, estatubatuar medikua (j. c. 1866).
** Terence MacSwiney, irlandar nazionalista, idazlea, politikaria, Cork hiriko alkate ohia eta gose grabalaria (j. 1879).
* 1922 – Emilie Mundt, daniar margolaria (j. 1842).
* 1932 – Anita Owen, estatubatuar kantagilea (j. 1873).
* 1938 – Alfonsina Storni, argentinar postmodernismoko poeta eta idazlea (j. 1892).
* 1941 – Robert Delaunay, frantziar margolaria (j. 1885).
* 1945 – Robert Ley, alemaniar politikari nazia (j. 1890).
* 1951 – Amelia Orleanskoa, frantziar printzesa eta Portugalgo azken erregina ezkontidea (j. 1865).
* 1953 – Holger Pedersen, daniar hizkuntzalaria (j. 1867).
* 1955 – Sadako Sasaki, Hiroshimako neska gaztea, bakearen aldeko mugimenduetan erreferente ezaguna (j. 1943).
* 1956 – Risto Ryti, Finlandiako presidentea (j. 1889).
* 1957 –
** Lord Dunsany, anglo-irlandar idazkea (j. 1878).
** Henry Van de Velde, belgikar arkitektoa, diseinatzaile eta pintorea (j. 1863).
* 1967 – Margaret Ayer Barnes, estatubatuar eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1886).
* 1973 –
** Abebe Bikila, etiopiar atleta, distantzia luzeetan aditua (j. 1932).
** Émile Masson, belgikar txirrindularia (j. 1888).
* 1976 – Raymond Queneau, frantziar idazlea (j. 1903).
* 1977 – Félix Gouin, Frantziako Estatuburua (j. 1884).
* 1989 – Mary McCarthy, estatubatuar idazlea (j. 1912).
* 1992 – Adelino da Palma Carlos, Portugalgo lehen ministroa (j. 1905).
* 1993 – Vincent Price, estatubatuar aktorea (j. 1911).
* 1995 – Viveca Lindfors, suediar aktorea (j. 1920).
* 1996 – Solveig Gunbjørg Jacobsen, Antartikako Konbergentzia delako lerrotik hegoaldera jaio eta hazi zen lehen pertsona (j. 1913).
* 1999 – Payne Stewart, estatubatuar golfaria, hegazkin-istripuan (j. 1957).
* 2001 –
** Marvin Harris, estatubatuar antropologo, idazle eta unibertsitateko irakaslea (j. 1927).
** René Philombe, kamerundar eleberrigilea, poeta, saiakera-idazlea eta kazetaria (j. 1930).
* 2002 –
** Richard Harris, irlandar aktore eta zinema zuzendaria (j. 1930).
** René Thom, frantziar matematikaria (j. 1923).
* 2006 –
** Luisa Alberca, eleberri eta gidoi erradiofonikoen espainiar idazlea (j. 1920).
** Emilio Vedova, italiar margolaria (j. 1919).
* 2012 – John Connelly, ingeles futbolaria (j. 1938).
* 2013 –
** Emma de Cartosio, argentinar idazlea, poeta, ipuingilea, saio-idazlea eta irakaslea (j. 1928).
** Amparo Soler Leal, espainiar aktorea (j. 1933).
** Marcia Wallace, estatubatuar aktore, ahots-bikoizle eta komediantea (j. 1942).
* 2014 – Jack Bruce, eskoziar musikari eta baxu-jotzailea (j. 1943).
* 2016 –
** Carlos Rúspoli, Suecako dukea, espainiar aristokrata (j. 1932).
** Carlos Alberto Torres, brasildar futbolari eta entrenatzailea (j. 1944).
* 2019 –
** Salvador Freixedo, apaiz katolikoa eta gai paranormalen ikertzailea, Espainian parapsikologia eta ufologiaren erreferentea (j. 1923).
** Rafael Ninyoles, valentziar soziolinguista, Katalan Herrietako soziolinguistikaren gurasoa (j. 1943).
* 2020 –
** Lee Kun-hee, hegokorear enpresaburua (j. 1942).
** Diane di Prima, estatubatuar poeta (j. 1934).
* 2022 – Pierre Soulages, frantziar margolaria (j. 1919).
* 2024 – Phil Lesh, estatubatuar baxu-jotzailea, Grateful Dead taldeko kide sortzailea (j. 1940).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Orixe, Sanz eta Sants.
* Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua onartu zen eguna, 1979an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2954
* Multimedia: 25 October / Q2954