# Areso

Areso Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerria da, Leitzaldekoa, Iruñeko merindadearen ipar-mendebaldekoa, Gipuzkoarekiko mugan kokatua.
Nafarroako hiriburu Iruñetik 48 kilometrora dago, 19 km-ra Tolosatik eta 37 km-ra Donostiatik. 266 biztanle zituen 2014. urteko erroldaren arabera. Herriguneaz gain, Antzita, Belaku, Epeteta, Olarte eta Otarre auzuneak ditu.
Udalerri euskalduna izanda, UEMAko kidea da 2008tik.

## Geografia
### Ingurune naturala eta klima

Herria haran estu batean dago 500 metro baino apur bat gutxiagoko altueran, eta inguruan 800 metrotik gorako mendiak daude. Erliebea nahiko menditsua da: Hirumugarrieta (852 m), Ulizar (868 m), Ultxarraundi (862 m) mendiak nabari dira. Bestalde Guratz mendi puntako erpin geodesikoan (955 m) biltzen dira Areso, Leitza eta Larraun (Gorriti eta Uitzi).
Leitzaran ibaiaren adarra den Astomela erreka da herria zeharkatzen duena. Matxaingo ur-saltoa Gorrititik (Pagozelaitik) Aresora jaisten den Astomela errekan dago. "Napoleonen bidea" da Astomelarekin jaisten den pistaren izena, haren tropek herria suntsitu eta gero hartu zuten bidea da eta.
Herrigunearen kanpoaldean, Otxanea baserrian eta itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1988an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.
Ikusi edo aldatu datu gordinak.

### Udalerri mugakideak

Aresok mugakideok ditu: iparraldean eta mendebaldean, Berastegi (Gipuzkoa); hegoaldean, Araitz eta Larraun (Gorriti eta Uitzi kontzejuak); eta ekialdean, Leitza.

## Historia

Herriari buruz idatzitako lehendabiziko aipamenak 1192koak dira, Antso VI. Jakintsua nafar erregeak Leitza eta Areso herrien foru dokumentuak. Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko mugan egonik, dorretxea zegoen gaur egun eliza dagoen tokian, zaintza lanetan laguntzeko zirikaldi eta lapurreten aurka. Izan ere, Arturo Kanpion idazlearen Don Garcia Almorabid: Crónica del siglo XIII eleberri historikoan, Aresoko dorretxea da Don Pedro Martiniz de Oyanederra jaun noblearen bizitokia, Azeari Sumakila bidelapur bihurtutakoa.
1444an Gaztelako koroaren aurkako gerran Nafarroako Erresuma galtzaile, gipuzkoar soldaduek Areso eta Leitza bereganatu zituzten. Hori dela eta, Vianako Printzeak 30 urtez zergak erretiratu zizkien herritarrei. Bertso hauek orduko gertakariak jasotzen dituzte:
| « | “Tolosar pizkorrak arin ta garboso, Nafartarren lurrean sarturik eroso; Artu zituztelako Leiza eta Areso, Fama andia zeban Gipuzkoa jaso.” | » |
1770an Leitzatik banatu, herri izaera jaso eta gaur egungo armarria sortu zuen (zuhaitzik gabeko lehoia). Bi hamarkada geroago, 1794an herria erabat suntsitu zuen Frantziako Armada napoleondarrak, Konbentzioaren Gerraren baitan. Herriko eliza eta gainaldeko Santa Kruz baseliza ere hondatu zituzten, eta herritar artean kolera kasuak jasan zituzten. Elezaharraren arabera, Gorrititik San Migel goiaingerua etorri, elurra ekarri eta izurritea ezabatu zuen. Elizako dokumentu batek horrela kontatzen du:
| « | “Frantsez ijara luzeak, bean gisa jarri gaituzte goseak, hamalau laguneko famili batean ane bat ta erdi, ardo hilabetean. Artoa eskas, kalabazak jaki. Gu nola bizi garen. Gure Jainkoak badaki”. | » |
XIX. mendearen erdialdean, 600 biztanle inguru zituen, Bigarren Karlistaldia baino lehen eta horren ondoren 100-150 herritar galdu zituen. XX. mendearen amaieran, Leitzarango autobia eraikitzeaz batera, herrian industrialdea ezarri zuten. Tradizioz, abeltzaintza (ardiak, nagusiki), nekazaritza (artoa eta babarrunak) eta basogintza (pagoak) jarduera nagusiak izan dira.

## Demografia

* Aresoko biztanleria
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko etorkin bakarra bizi zen herrian, biztanleriaren % 0,35 (Nafarroako Foru Erkidegoko batez bestekoaren azpitik). 2017an 261 biztanle zituen.

## Politika
### Udal hauteskundeak

Aresoko alkatea "Areso Eraikiz" herri ekimeneko Mikel Baraibar Garmendia atera zen 2007ko udal hauteskundeetan. Udaleko zazpi zinegotzietatik bost lortu zituen taldeak, eta hortaz, gehiengo osoa udalean. Baliogabeko botoak 4 izan ziren (emandako guztien % 1,79) eta boto zuri bakarra izan zen (botoen % 0,46). Abstentzioa % 13,57koa izan zen.
2011n Areso Eraikiz izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra; 147 boto, 7 zinegotziak eta alkatetza (Ur Algero) lortu zituen.

### Udaletxea

* Helbidea: Plaza Nagusia, z/g.

### Alkateak
## Azpiegitura eta garraioak

Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
* Doneztebe - Elgorriaga - Ituren - Saldias - Eratsun - Ezkurra - Areso - Leitza - Lekunberri - Larraun - Irurtzun - Berriobeiti eta Iruñea

## Kultura
### Euskara

Biztanleen % 90etik gora euskaldunak ziren. 2021an baina, euskaldunak % 64,3 ziren, eta gainera euskalduna hartzaileak %14,2 ziren.
Euskalkiari dagokionez, Koldo Zuazo hizkuntzalariak herriko hizkera erdialdeko euskara edo gipuzkeraren aldaeratzat hartzen du.
Bertako hedabideen artean Karrape Irratia dugu, bailarako herri horretan ere bere uhinak zabaltzen dituena.

### Jaiak eta ospakizunak

Aresoko jaiak abuztuaren 14tik abuztuaren 17ra ospatzen dira, Jasokundeko Ama Birjinaren omenez. Eguberriak ere garrantzia handia du herrian: Olentzero jartzen da herriko plazan. Urtarrilean errege eguneko zintzarriaren ospakizuna izaten da.
Urteko gainontzeko ospakizunen artean, Inauteriak eta San Pedro eguna daude, azken hori ekainaren 29a antolaturik.

### Sokatira

Aresoko sokatira taldea oso ezaguna da, Euskal Herriko onenetakoa baita.

## Iruditegia

* Herrigunea.
* Pilotalekua.

## Zerbitzuak

Herria "Leitza, Goizueta, Areso eta Aranoko zerbitzuen kudeaketarako Mankomunitateko" kidea da.

## Ondasun nabariak

Andre Mariaren Jasokundearen eliza XIX. mendearen hasieran eraiki zen, herria suntsitu zuen sutetik hamar urtera. Gurutze latindarraren oinarria du eta pentagono itxurako aurrealdea. XVIII. mendeko sutearen aurreko elizatik ezer gutxi kontserbatzen da, Alexandriako Santa Katalina eta San Miguelen irudiak eta kanpoaldeko egituraren zati batzuk baino ez.

## Azeari Sumakila, Aresoko bidelapurra

Kondaira zaharrak dioenaren arabera, Areson ba omen zen dorretxe edo gaztelu txiki bat, eta bertan bizi izan omen zen Azeari Sumakila, Aresoko bidelapurra. Gaizkile ezagun honen istorioa Arturo Kanpionen Don García Almorabid lanean agertzen da. Azeari Sumakila pertsonaia historikoa izan zen eta benetako izena Don Pedro Martiniz de Oyanederra zuen. Jauntxo noblea zen, eta kontatzen denez, Doña Elvira haren emaztea azken hatsa ematekotan zela, Don Pedrori deitu zion sekretu bat aitortu nahi ziola eta: zituzten hiru seme-alabetatik bat ez zen Don Pedrorena, ezkontzaz kanpoko harreman baten fruitu baizik. Jauntxoak, amorruaren amorruz hiruen bila joan eta emaztearen ohe ondora ekarri zituen, eta zein ez zen berea galdetu, baina emazteak txintik ere ez zuenez esaten, hantxe lotu eta su eman zien denei. Burua galduta ihes egin zuen, norabide jakinik gabe, bere zaldia akiturik geratu zen arte. Don García Almorabiden aurrera preso eraman zutenean, heriotz zigorra jarri zioten. Don García, ordea, haurtzaroko lagun mina zuen, eta zigorra betetzearen plantak egin eta ihes egiten utzi zion, betirako basailutza zin egitera behartu ondoren. Horrela desagertu zen Don Pedro, eta Azeari Sumakila agertu, eta gaizkile talde batekin, Aresoko dorrean jarri zen.
1276an gerrarako laguntza eskatu zion Don Garcíak Azeari Sumakilari. Heldu zenean, aspaldi Azearik berak Lur Saindutik Doña Elvirarentzat ekarri zuen erlikiak gordetzeko kaxa deskubritu zuen, eta honelaxe jakin zuen Don García lagun mina izan zela emazte Doña Elviraren maitale sekretua. Azeari haren mendietara itzuli zen orduan, mendeku hartzeko asmoarekin. Don García Andiako mendilerroan erori zen Azeariren eskuetan eta berehala ulertu zuen azken ordua iritsi zela: harrikatuta hil zuten, adulteriogileentzako zigorrarekin, alegia.

## Aresoar ezagunak

* Juan Eraso (1914-2002), musikaria.
* Luis Arraiago (1931-2020), frantziskotar fraide eta baratzezaina.
* Pakita Arregi (1935-), irakaslea eta euskaltzaina.
* Mikel Arregi (1948-), idazlea.
* Milagros Oreja (1952-), politikaria.
* Mikel Olazabal (1986-), pilotaria.
* Adur Etxezarreta (1996-), alpetar eskiatzailea.

## Ikus, gainera

* Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
* 1 2 3 4 Agirresarobe, Asier; Tellabide, Muskilda. «Areso: autobidetik gertu tontor ezezagunak» Argia (CC-BY-SA) (Noiz kontsultatua: 2025-02-05).
* 1 2 Arrizabalaga, Mikel. (2016-10-13). «Aresoko lurrak» Berria (Noiz kontsultatua: 2025-02-05).
* ↑ Nafarroako Foru Erkidegoko Meteorologia Agentziaren webgunea.
* ↑ Azken orduko aldaketarik ez bada, erabakita dago nor izanen diren alkateak, Ttipi-Ttapa.

## Kanpo estekak

* Aresoko Udalaren webgunea.
* Auñamendiko entziklopedian informazio zabala.
* Tolosaldeko eta Leitzaldeko Hitza, eskualdeko egunkaria
* "Ttipi-ttapa" eskualdeko hedabide euskarazkoa
* Areso autobidetik gertu tontor ezezagunak Argia.com webguneko artikulua.
* (Gaztelaniaz) Aresori buruzko informazioa Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
* Elgoien auzoaren ikuspegia Google Street View-n.
* Datuak: Q1645791
* Multimedia: Areso / Q1645791
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Areso