OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ulsterren Defentsarako Elkartea

Ulsterren Defentsarako Elkartea (jatorrizko izena, ingelesez: Ulster Defence Association, UDA) Ipar Irlandako talde armatu loialista handiena da. Bere helburua irlandar errepublikanismoaren aurka ekitea da, Ipar Irlanda Irlandako Errepublikarekin bat egitea errefusatuz. Horrela, bere posizio politikoa Ulsterren independentzia aldarrikatzetik Erresuma Batuarekiko batasuna defendatzera igaro da, testuinguruaren arabera. UDAk Ulsterko Askatasunaren Borrokalariak (Ulster Freedom Fighters, UFF) izena ere erabiltzen du, estalki gisa askotan.

## Historia

UDA 1972an sortu zuten. 1991eko abuztura arte, erakunde legala izan zen, eta ekintza bortitzak burutzeko UFFren izena erabili zuen. Tarte horretan, hainbat hilketa burutu zituen. 1973an, adibidez, SDLP alderdi nazionalistako Paddy Wilson hil zuten.
1970eko hamarkadan, UDAk Ulsterren independentzia aldarrikatu zuen, baina aurrerago jarrera hori alboratuko zuen. Era berean, bere posizio politikoa Behin-behineko IRAren jarreraren arabera planteatu zuen. Hau da, IRAk arma utzi arte ez zituen UDAk armak utziko. UDAk lotura handia izan du Erresuma Batuko zerbitzu sekretuekin. 1992an, adibidez, Brian Nelson UDAko presoak Erresuma Batuko armadaren agentea zela plazaratu zuen.
2000ko hamarkadan sartzearekin batera, UDAren eta Ipar Irlandako droga trafikoa nahiz bestelako ekintza ilegalen arteko lotura gero eta ageriagoa bihurtu zen. 2003an, UDA eta Ulsterko Boluntarioen Indarra (UVF) taldearen arteko enfrentamendu gogorra eman zen, hainbat lagun hilez. UDAren barneko fakzio desberdinen artean ere, hilketak gertatu dira.
UDAk hainbat su-eten eman ditu azken urteetan. 2003ko otsailaren 23an, su-eten orokor bat iragarri zuen, hiru hilero berrikusi beharrekoa. 2005eko azaroaren 13an, "bere etorkizunaz hausnartuko" zuela esan zuen, Behin-behineko IRAk eta Loialista Boluntarioen Indarrak (LVF) emandako pausoen testuinguruan. 2006an, paramilitarren jarduera aztertzen duen IMCk UDA jarduera kriminalak burutzen zituela adierazi zuen, ondokoak zehaztuz: droga trafikoa, estortsioa, diru garbiketa, lapurreta, etab.
UDAk, halaber, zatiketa batzuk izan ditu azken urteetan. 1998an, UDA eta LVFetik ateratako hainbat kidek Esku Gorriaren Defendatzaileak (RHD) taldea sortu zuten.

## Ikus, gainera

* Ipar Irlandako talde armatuak

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) UDAri buruzko orria
* (Ingelesez) UDAren historia
* Datuak: Q1330968
* Multimedia: Ulster Defence Association / Q1330968
# Loialista Boluntarioen Indarra

Loialista Boluntarioen Indarra (jatorrizko izena, ingelesez: Loyalist Volunteer Force, LVF) Ipar Irlandako talde armatu loialista bat da. Ulsterko Boluntarioen Indarraren (UVF) zatiketa batetik jaio zen Billy Wright paramilitar loialista ezagunaren gidaritzapean.

## Historia

1998ko martxoan, Ostiral Santuko Akordioaren testuinguruan, LVFk Ian Paisleyren DUP alderdiaren jarrerarekin bat egin zuen, hau da, Akordioaren aurka lerrokatu zen.
1998ko maiatzean, LVFk su-etena iragarri zuen, burutuko zen erreferendumean ezezkoa eskatzearekin batera. Aurrerago, arma kopuru txiki bat entregatu zion Nazioarteko Dekomisu Erakundeari.
2005eko udan, Ulsterko Boluntarioen Indarraren (UVF) aurkako enfrentamendu odoltsua izan zuen LVFk. 2005eko urrian, baina, IRAk armak uzten bazituen, berak berdin egingo zuela adierazi zuen. 2006ko otsailean, talde armatuen jarduera aztertzen duen IMCk, UVF eta LVFren arteko enfrentamendua amaitu zela baieztatu zuen, baina LVF eta krimen arruntaren arteko harremana azpimarratu zuen. LVF droga trafikoarekin oso lotuta dago.

## Ikus, gainera

* Ipar Irlandako talde armatuak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1872696
# Protesta zikin

Protesta zikina edota garbiketa ezaren protesta (ingelesez: dirty protest edota no wash protest) Ipar Irlandako gatazkan zehar Behin-behineko Irlandako Armada Errepublikarrak (IRA) eta Irlandako Nazio Askapenerako Armadak (INLA) Maze espetxean ("Long Kesh") eta Armagheko Emakumezkoen Espetxean bost urtez burututako protesta bat da.

## Aurrekariak

1972ko uztaila arte espetxeratutako preso paramilitar guztiak preso arrunt gisa tratatuak ziren, baina IRAko 40 presok Billy McKee errepublikar beteranoa buru zutela burututako gose grebaren ondorioz Kategoria Bereziaren Estatusa sortu zen. Kategoria Berezi honen barnean zeuden presoak gerra preso modura tratatuak ziren, adibidez, ez zeuden espetxeko uniformea edota espetxeko lanak egitera derrigortuak. 1976an ordea, Erresuma Batuko Gobernuak bultzatako "kriminalizazio" politikaren ondorioz, Kategoria Bereziaren Estatusari amaiera eman zitzaion. Jada espetxeratuak zeuden presoengan ez zuen eraginik izan, baina bai 1976ko martxoaren 1etik aurrera espetxeratutakoei.

## Ikus gainera

* Burusien protesta
* 1981eko Irlandako gose greba

## Bilbiografia

* Boby Sands: Martxa baten lehen notak. Denis O'Hearn. 2015, Txalaparta

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1228262
# Kuliska txiki

Kuliska txikia (Actitis hypoleucos) scolopacidae familiako hegazti zangaluzea da. Eurasiako hegazti honek neguan Afrikara, hegoaldeko Asiara eta Australiara migratzen du.

## Izenak

Kulinkak, kurlinkak, txurlintak, kuliskak... herri bakoitzean bere erara. Lekeition kulinka eta kuliska erabiltzen dira.

## Deskribapena

Hegazti limikola txiki bat da, 18-20,5 cm arteko luzera eta 32-35 cm-ko hego-zabalera dituena. Gorputzaren gainaldea arre kolorekoa du eta sabelaldea zurixka. Begialdean zerrenda beltz edo iluna agertzen du. Hankak nahiko motzak dira, hori kolorekoak. Neguan kolore uniformeagoa du. Hegan egiten duenean hegoetan marra zuri bat nabaritzen zaio.

## Habitata

Kumatze garaian ibai, erreka eta urtegietan agertzen da, beti ere ur gezatako eremuetan. Migrazio garaian ohikoa da estuario, padura eta hondartzatan.

## Elikadura

Ornogabeak jaten ditu, intsektuak bereziki. Ur azalean eta ertz lokaztuetan harrapatzen ditu. Zabortegietan ere agertu ohi da.

## Ugalketa

Emeak uretatik gertu egiten du habia. Zulo txiki bat izaten da, landare hondarrez eta harritxoz egiten duena. Apirila amaieran edo maiatza hasieran lau arrautza jartzen ditu, beige kolorekoak eta marra arre edo gorrixkak dituztenak. Emeak eta arrak txitatzen dituzte 21-22 egunetan zehar eta jaio bezain laister gai dira txitak beren kabuz elikatzeko. Gurasoek beste 26-28 egunetan zehar zaintzen dituzte erebat garatzen diren arte.

## Taxonomia

Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean. Lehen adituek tringa generoan sailkatu zuten, tringa hypoleucos izen binomiala izanik.

## Iruditegia

* Actitis hypoleucos
* Kulixka ehizan.
* Kuliska hegan.
* Lumak atontzen.
* Arrautza.

## Erreferentziak

* ↑ Hayman, Peter; Marchant, John & Prater, Tony (1986): Shorebirds: an identification guide to the waders of the world. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8
* 1 2 3 4 «Andarríos chico» SEO/BirdLife.
* ↑ Kuliska txikia – Gorka Gorospe. (Noiz kontsultatua: 2019-12-03).
* ↑ (Ingelesez) Communications, c=AU; o=The State of Queensland; ou=Department of Environment and Science; ou=Corporate. (2014-10-20). «Species profile | Environment, land and water» apps.des.qld.gov.au (Noiz kontsultatua: 2019-12-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18850
* Multimedia: Actitis hypoleucos / Q18850
* Espezieak: Actitis hypoleucos
# 1988-1994ko britainiar hedabideetako ahots zentsura

1988-1994ko britainiar hedabideetako ahots zentsura, Erresuma Batuko Gobernuak Sinn Féin alderdi politikoa, Irlandar Errepublikar Mugimendua eta Ulstergo loialismoaren zenbait taldeetako kideen aurka Erresuma Batuko telebista eta irratiko hedabideetan ezarri zuen ahots zentsura bat izan zen, beren irudi agerpenak ez ziren zentsuratu, baina beren ahotsak hedabideetan agertzea guztiz debekatu zen.
1988ko urriaren 19an, Douglas Hurd britainiar barne ministroak debekua indarrean sartzen zela iragarri zuen, honen bidez, Ipar Irlandan jarduten zuten hamaika alderdi politiko, erakunde eta taldeek jasan zuten, Ipar Irlandako gatazkaren historian bortizkeria eta hilketa gehien eman zen aldietazko bati erantzun asmoz, bai eta Britainiar Gobernuak Sinn Féin alderdiak britainiar hedabideetan agertuz onura edo abantaila politikoa lortzen zituelako ustearen ondorioz.
Hedabideetako kazetariek zentzurari berehalako erantzun eta konponbideak amastu zituzten, tartea eta ziur aski ezagunenak, alderdi eta erakunde horietako kideei azpitituluak jarri edota aktoreen bidez beren ahotsak bikoiztuz.
Zentsurak bai errepublikar eta loialisteei kalte egin arren, Britainiar Gobernuak espreski Irlandar Errepublikar Mugimenduari kalte egiteko sortu zuen, eta bereziki Sinn Féin alderdiko kideei. Zigorrak erakunde armatu hautako kideen agerpenei ere eragin zien: Behin-behineko Irlandako Armada Errepublikarra, Irlandako Nazio Askapenerako Armada, Ulsterren Defentsarako Elkartea eta Ulsterko Boluntarioen Indarra.
Sinn Féineko Danny Morrison politikariaren hitzetan: "Britainiar Gobernuak erabilitako gerra arma bat izan zen". Alderdi Demokratiko Unionistako Peter Robinson politikariaren hitzetan "Estatuaren erabilpenerako zilegizko arma bat" izan omen zen. Dena den, zentsura honen indarraldi osoan bere aurkako portestaldiak bai Irlandan nahiz Erresuma Batuan jazo ziren.
Bitxikeria gisa, Gerry Adamsen ahotsa bikoiztu zuten aktoreen artean Stephen Rea ipar irlandar aktorea egon zen.
1994ko irailaren 16ean indarrean egotetik laga zen.

## Ikus gainera

* Espainiako Alderdien Legea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15303872
# Irlandako Langileen Alderdia

Irlandako Langileen Alderdia (ingelesez The Workers' Party, irlanderaz Páirtí na nOibrithe) Irlandako alderdi politiko ezkertiar sozialista bat da. 1970an Sinn Féinetiko bereizketa baten ondorioz sortu zen, hasiera batean Sinn Féin Ofiziala deituz (Official Sinn Féin). 1982an gaur egungo izena hartu zuen.
IRA Ofizialeko kideek sortu zuten.

## Kanpo estekak

* Langileen Alderdiaren web gune ofiziala (Ingelesez)
* Datuak: Q1860218
* Multimedia: Workers' Party (Ireland) / Q1860218
# Sinn Féin Errepublikazalea

Sinn Féin Errepublikazalea (irlanderaz: Sinn Féin Poblachtach eta ingelesez: Republican Sinn Féin) Irlandako alderdi politiko errepublikazale bat da.
1986an Sinn Féin alderditik banandu zen eta lehenbiziko buruzagien artean irlandar errepublikanismoaren bi politikari historiko izan ziren, Ruairí Ó Brádaigh eta Dáithí Ó Conaill. Bereizketa honen zergatikoa Gerry Adamsek Sinn Féinnen burutu nahi zuen erreforma eta abstentzio politikariren amaieraren aurka egotean zetzan. Éire Nua proposamenaren aldekoa da.
1921eko Anglo-irlandar Ituna eta 1998ko Ostiral Santuko Hitzarmenaren aurka dago. Bestalde, Jarraipeneko IRA Irlandako Errepublikako zilegizko Armadatzat jotzen du.
# Irlandar Alderdi Errepublikazale Sozialista

Irlandar Alderdi Errepublikazale Sozialista (irlanderaz Páirtí Poblachtact Sóisialach na hÉireann eta ingelesez Irish Republican Socialist Party edota IRSP) Irlandako ezker muturreko alderdi politiko bat da. Bere pentsamoldea irlandar errepublikanismoa, sozialismoa, marxismoa eta leninismoan oinarritzen da. Bere ikurrik erabili eta ezagunena ondo urdineko Izardun Goldea (Starry Plough) da.
1975ean Irlanda osoan abortua eta LGBT pertsonen eskubideak modu irekian defendatzen eta babesten zituen lehenbiziko alderdia izan zen.

## Alderdia

1974an Ipar Irlandako gatazkaren eraginpean Belfasten sortua izan zen. Ziurrenik bere politikari ezagunenak Seamus Costello eta 1974-1978 artean alderdi honetan egon zen Bernadette Devlin da.
1974-1998 artean jardunean egon zen INLA erakunde armatuaren adar politikoa izan zen. Gaztedi Errepublikazale Sozialisten Mugimendua izeneko gazte erakundea ere badu.
Bere burua 1916ko Pazko matxinadako buruzagietako bat izan zen James Connolly irlandar iraultzaile sozialista ospetsuak 1896an sorturiko Irlandar Alderdi Sozialista Errepublikazalearen ondorengotzat du.

## Ikus gainera

* INLA
* Izardun Goldea (Starry Plough)
* Irlandar Alderdi Sozialista Errepublikazalea

## Kanpo-estekak

* Irlandako Alderdi Errepublikazale Sozialistaren webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q2116865
# Ulstergo Alderdi Unionista

Ulstergo Alderdi Unionista (ingelesez Ulster Unionist Party edo UUP) Ipar Irlandako alderdi politiko unionista bat da. Gaur egungo buruzagia Mike Nesbitt politikaria da.
Ipar Irlandako bi alderdi unionista nagusietako bat da, bestea Alderdi Demokratiko Unionista.

## Buruzagiak

* Coronel Saunderson 1905–1906**
* Vescomte Long 1906–1910**
* Sir Edward Carson 1910–1921**
* Vescomte Craigavon 1921–1940
* John Miller Andrews 1940–1946
* Vescomte Brookeborough 1946–1963
* Capità Terence O'Neill 1963–1969
* Major James Chichester-Clark 1969–1971
* Brian Faulkner 1971–1974
* Harry West 1974–1979
* James Molyneaux 1979–1995
* David Trimble 1995–2005
* Sir Reg Empey 2005
* Mike Nesbitt 2012–gaur egun

## Kanpo estekak

* Ulstergo Alderdi Unionistaren webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q841045
* Multimedia: Ulster Unionist Party / Q841045
# Alderdi Demokratiko Unionista

Alderdi Demokratiko Unionista(DUP) (ingelesez Democratic Unionist Party) Ipar Irlandako alderdi unionista nagusia da. Azken hauteskundeen arabera, Ipar Irlandako alderdi handiena da, eta Erresuma Batuko Parlamentuan, laugarrena.
Ian Paisley eta Peter Robinson ditu buruan. Ian Paisley berak eta Desmond Boalek sortu zuten 1971n. Eserlekuak udal, probintzia, nazio eta europar mailetan irabazi ditu. Ipar Irlandako unionistei dagokienez, UUP (Ulster Unionist Party) dute aurkari nagusia. Izan ere, 1970eko zein 1980ko hamarkadetan UUP unionisten alderdi ofizialtzat jotzen baitzen. Nolanahi ere, DUPen aurkari nagusia Sinn Fein alderdi nazionalista da.
George J. Mitchell AEBetako senatariaren eskutik Ostiral Santuko Hitzarmeneko eztabaidetan parte hartu zuen DUPek. Hala ere, IRAk armak gorde zituen arren Sinn Feinen parte-hartzea utzi zenean, DUPek atzera egin zuen. Hitzarmena onartzeko erreferendumean ezetzaren alde jo zuten.
DUPek bi eserleku lortu ziten Ipar Irlandako Komite Exekutiboan. Ministro horiek kabinetean Sinn Feinekoekin biltzeari uko egin zioten. Ipar Irlandako Asanbladarako 2003ko hauteskundeetan, DUP eskualdeko alderdi handiena bihurtu zen, 30 eserleku lortuta. 2004an, Erresuma Batuko Parlamenturako hauteskundeetan, Ipar Irlandako alderdi handiena bihurtu zen (Andrew Hunterrekin batera, 7 eserleku eskuratu zituen. UUPk 5, Sinn Féinek 4, eta SDLPk 3). 2005eko hauteskunde orokorretan, egoera hori berretsi zen.

## Ikus gainera

* Unionismo (Irlanda)

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) DUP alderdiaren webgune ofiziala
* Datuak: Q215519
* Multimedia: Democratic Unionist Party / Q215519
# Ipar Irlandako Aliantza Alderdia

Ipar Irlandako Aliantza Alderdia (ingelesez: Alliance Party of Northern Ireland) Ipar Irlandako alderdi liberala da. Zenbait unionistek 1970ean sortu zuten alde bien arteko diferentziak gutxitzeko asmotan.
Ostiral Santuko Hitzarmena bultzatu zuen lehen alderdi jatorriz protestantea izan zen. Bere jatorri hori, dena dela, atzean utzitzat jotzen du Aliantzak, eta 21. mendean bere burua ez unionista-protestante, ez katoliko-errepublikar gisa definitzen du, besteak izan daitekeen taldean, ez-sektarioa ere Ipar Irlandan sektario erabiltzen den adieraren argitan (erlijio-talde bati atxikimendua adierazten diona). Alde horretatik Ostiral Santuko Hitzarmenak ezartzen duen bi komunitateen arteko gobernua ez dute ondo ikusten, zatiketaren luzatzaile dela uste dute.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q244927
* Multimedia: Alliance Party of Northern Ireland / Q244927
# Alderdi Sozialdemokrata eta Laborista

Alderdi Sozialdemokrata eta Laborista (SDLP) (ingelesez Social Democratic and Labour Party, gaelikoz Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre) Ipar Irlandako alderdi politiko abertzalea da. 1970eko hamarkadan sortu zen, biolentzia gaitzesten zuten irlandar abertzaleak biltzeko asmoz. Urte luzeetan Ipar Irlandako komunitate nazionalistan alderdi garrantzitsuena izan zen, IRAk su etena iragarri eta Sinn Feinek aurrea hartu zion arte.
Sozialisten Nazioarteko Erakundeko kide da, eta Britainia Handiko alderdi laboristarekin harreman zuzena du.
Urte askotan John Humek zuzendu zuen alderdia, Ostiral Santuko akordioetan partehartze erabakiorra izan zuenak, hain zuzen. Egun Mark Durkanek zuzentzen du, eta Ipar Irlandako laugarren alderdia da boto kopuruari dagokionez.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q175443
* Multimedia: Social Democratic and Labour Party / Q175443
# Unionismo (Irlanda)

    Artikulu hau Irlandako britainiar mugimendu nazionalistari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Unionismo».
Unionismoa (ingelesez: unionism) Irlandan herrialde hau eta Erresuma Batuaren arteko politika batasunaren aldeko ideologia bat da. 1922an Irlandako Estatu Askeak independentzia lortu zuenetik (gaur egun Irlandako Errepublika dena), unionismoaren helburua Ipar Irlanda eta Erresuma Batuaren arteko batasuna mantentzen saiatu izan da.
Irlanda eta Erresuma Batuaren arteko politika batasunaren jatorria XII. mendetik dator. 1800. urtean Batasun Agiriari esker Britainia Handiko Erresuma eta Irlandako Erresuma batu eta Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua sortu zen. 1922. urtean Irlandako hogeita sei estatuk independentzia lortu eta Irlandako Estatu Askea eratu zuten (gerora Commonwealth erakundetik atera eta Irlandako Errepublika bilakatu zen), aldiz gainontzeko sei konderriak Ipar Irlanda eratu eta Erresuma Batuaren barnean mantendu ziren. Gaur egun unionismoa Ipar Irlanda eta Erresuma Batuaren arteko lotura mantentzearen alde dago. Irlandako Errepublikan jada unionismoa ia zeharo desagertua dago, herrialde hori eta Erresuma Batuaren berbatasun bat ia ezinezkoa baita.
Unionismoaren aurkako ideologia irlandar nazionalismoa da, biak ere etnia eta hizkuntzari lotuak daude, eta orain dela guxti arte baita erlijiora ere. Unionista denak, edo ia gehienak, protestanteak dira, eta irlandar nazionalista gehienak katolikoak, halere badaude unionista katoliko eta nazionalista protestanteen kasuak ere, baita unionista eta nazionalista emigranteen ondorengoak izan eta ez protestante, ezta katolikoan ez diren belaunaldi gazteak ere.

## Ikus gainera

* Unionismo (Espainia)
* Loialismoa
* Orangismoa
* Ipar Irlandako gatazka
* Orange Ordena
* Irlandar nazionalismoa
* Irlandar errepublikanismoa
* Ulstergo Alderdi Unionista
* Alderdi Demokratiko Unionista

## Kanpo estekak

* Datuak: Q634805
* Multimedia: Ulster unionism / Q634805
# Irlandar nazionalismo

Irlandar nazionalismoa (ingelesez Irish nationalism, irlanderaz Náisiúnachas Éireannach) Irlandar Kultura, irlandera eta Irlandako historiaren inguruko maitasun edo zaletasunak elkartzen dituen gizarte eta politikaren inguruko talde eta mugimendu ezberdinen multzoa da, horretaz gain Irlanda eta irlandarra izatearen harrotasun sentipenak ere multzo honek osagarri garrantzitsua da. Historikoki Britainia Handitik independentzia politikoa lortzeko asmoarekin lotu izan ohi da, aldiz gaur egun Irlanda batu baten nahiarekin erlazionatzen da.
Irlandar nazionalismoa Irlandar Komunitate Katolikoaren lotu izan ohi da, halere historikoki kausa honen Irlandar Protestante Nazionalista ugari ere atxikitu izan dira, adibide deigarriena, Irlandar Nazionalismoaren Aitatzat jo izan den Theobald Wolfe Tone da, baita ideologia honen barnean dagoen Irlandar errepublikanismoarena ere.
Ideologia honen aurkaria Unionismoa da.

## Ikus gainera

* Irlandar errepublikanismoa

## Kanpo estekak

* Irish-Nationalism.net, Irlandar Nazionalismoaren inguruko eztabaidagunea (Ingelesez)
* Datuak: Q2021987
* Multimedia: Nationalism in Ireland / Q2021987
# Ulstergo loialismo

Ulstergo loialismoa Ipar Irlandako ideologia edo pentsakera nazionalista bat da. Loialismo izendapenak Irlandako Batasunaren aurkako jarrera izendatzen du. Loialismoaren jarraitzaileak gehienbat Ipar Irlandan jaiotako protestanteak dira, eskualde hau berez Ulster probintziako bederatzi konderrietako sei konderriz osatuta dagoelarik, gainontzeko hiru konderriak Irlandako Errepublikan daudelarik.
Loialismoa ingelesezko loyal eta loyalism hitzetatik dator, euskaraz leial eta leialtasuna, hots, Erresuma Batuko koroa eta errege-erreginei loial izatea esan nahi du.
Iturri batzuen arabera, loialismoa oraindik handiagoa den ideologia edo pentsakera baten barnean dago: Unionismoa, azken hau Ipar Irlandako ideologia edo pentsakera politiko nagusia da, bertako biztanleriaren zati handiena haren aldekoa baita. Batzuen arabera loialismoa langile mailan emango litzateke eta unionismoak ez bezala ekintza armatuak burutu nahiz bortizkeria erabiltzeko joera handiago luke. Aldiz, beste batzuen arabera bi ideologia hauen arteko ezberdintasuna ez dago hainen garbi, loalismoak Ipar Irlandako protestanteek estatu edo aberri independiente bat izateko asmoaren islada litzateke: Ulster, Irlanda nahiz Erresuma Batutik kanpora.

## Erakunde armatu loialistak

* Ulsterko Boluntarioen Indarra
* Ulsterren Defentsarako Elkartea
* Loialista Boluntarioen Indarra
* Esku Gorriaren Defendatzaileak

## Ikus gainera

* Unionismo
* Orangismo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2394819
# Society of United Irishmen

Society of United Irishmen edota United Irishmen (irlanderaz Cumann na nÉireannach Aontaithe eta euskaraz Irlandar Elkartuen Elkartea) errepublikar-nazionalista pentsakera zuen erakunde politiko iraultzaile bat izan zen. Erakunde honek Irlanda Britainia Handitik independientea izatea eta katolikoen emantzipazioa defendatzen zuen. Garai hartan herrialde honetako katolikoak bigarren mailako hiritar modura zokoratuak baitzeuden. Erakunde honek 1798ko Irlandako matxinadan berehalako garrantzia izan zuen.
Garai hartan Frantziako Iraultzaren ohiartzunak Irlandako katoliko eta protestante ugarirengan (bereziki Dublin ingurukoak) eragin izan zuen. 1791ko irailean Theobald Wolfe Tone irlandar iraultzaileak "Argument on Behalf of the Catholics of Ireland" ("Irlandako Katolikoen Aldeko Argudioa") liburua argitaratu zuen, honi Wolfe Tone protestantea zela gehitu behar zaio. Ondorioz, 1791an Belfast hirian Society of the United Irishmen erakundea sortu zen, sortzaileak Wolfe Tone, Napper Tandy eta Thomas Russell izan zirelarik. Honekin Erresuma Batuko Gobernuak Irlandari burutzen ari zitzaion presioari aurre egin nahi zitzaion.
Urte bereko azaroan, Belfast hiriko adibidea jarraituz Dublin hiriburuan erakunde horretako beste talde bat sortu zen. Bapatean uharte osoan zehar erakunde honetako talde ugari sortuz joan ziren, betiere ingeles nagusitasuna astinduko zuen altxamendu bat antolatu asmoz. 1795. urtetik aurrera erakundea legez kanpoko bilakatu zen.
Erakundea bitan banandu zen: batzuk altxamendua hasi aurretik frantses indarren zain egon nahi izan zuten, besteek aldiz, frantsesak iritzi aurretik jada altxamendua burutu nahi zuten. Halere, 1793ko Leitrim konderriko altxamendua ingelesek su ta odolez menperatu zutela ikusirik, erakunde honetako bigarren taldearen pentsakera nagusitu zedin ondorioztatu zuen, hortaz, Frantziako Gobernu Iraultzailearekin akordio batetara ailegatu ziren.

## Kanpo estekak

* Irlandar Elkartuen Elkartea jatorrizko aldarrikapena (Ingelesez)
* Datuak: Q535030
* Multimedia: United Irishmen / Q535030
# Maze espetxea

Maze (izen ofiziala Her Majesty's Prison Maze da, herri hizkeran The Maze, The H Blocks edo Long Kesh deitua) Ipar Irlandako espetxe bat da, Maze eta Longkesh udalerrietan dago, Ipar Irlandako preso paramilitarrak hartzeko erabilia 1971tik 2000ra arte.
Ipar Irlandako gatazkek iraun zuten bitartean, Maze espetxean gertatutakoa garrantzizkoa zen, batik bat 1981eko gose grebetan, Bobby Sands hil zenean. 1983an Maze espetxeko ihesa jazo zen, honetan 30 irlandar preso errepublikarrek ihes egitea lortu zuten.
Espetxea 2000n itxi zuten. Egun eraistekoa da, bertan estadio bat eraikitzeko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1478908
* Multimedia: HM Prison Maze / Q1478908