# Kazakhera

Kazakhera (қазақ тілі, قازاق تىلى, qazaq tili) turkiar hizkuntza bat da, kirgizera eta karakalpakera senide hurbilenak dituena. Hizkuntza eranskaria da eta Kazakhstanen, ofiziala. Gainera, Mongolen Inperioko lurralde zabaletan izan zenaz hitz egiten da: Txinako Xinjiang probintzia, Mongolia, Kirgizistan, Uzbekistan, Turkmenistan, Ukraina eta Errusia.
Beste turkiar hizkuntza batzuk bezala, kazakhera hizkuntza eranskaria da eta bokalen harmonia erabiltzen du. Ethnologuek elkar ulertzeko moduko hiru talde dialektal aitortzen ditu: ipar-ekialdeko kazakhera, gehien hitz egiten den barietatea eta hizkuntza estandarraren, hegoaldeko kazakheraren eta mendebaldeko kazakheraren oinarri ere badena. Hizkuntzak nolabaiteko ulergarritasun-maila partekatzen du karakalpakerarekin, lotura estua baitu; mendebaldeko dialektoek, berriz, elkarrekiko ulergarritasun mugatua dute altaitar hizkuntzekin.

## Historia

Gaur egungo Kazakhstango lurraldean bizi izan ziren lehen herriak jatorri irandarreko eszitiarrak izan ziren. Göktürkak VI. mendean bertara emigratu zuten eta eszitar lurraldearen zati handi bat konkistatu zuten. XII. mendean, kimekak göktürken oinordeko izan ziren eta turkiar hizkuntza berri bat ere sartu zuten kazakhstandar estepan.
Kiptxak adarra (ipar-mendebaldeko turkiar hizkuntzak), Kazakhstango jatorria duena, batez ere Urrezko Hordaren agintaldian finkatu zen, bertako biztanleek islama eta kazakheraren aurrekari hurbilena Kazakhstango estepatik erabat hedatu baitzuten. Esaten denez, kazakhera modernoa 1465ean sortu zen, gutxi gorabehera, Kazakhen Khanerria musulman sunita eratu zutenean. Litekeena da kazakhera modernoa timurtarrek hitz egindako turkiar txagataitik eta Urrezko Hordan hitz egindako turkiar kiptxaketik eratorria izatea.
Kultura nagusiki musulman bati lotutako hizkuntza gisa, kazakherak persieraren eta arabieraren mailegu ugari ditu, kazakhen eta hegoaldeko talde etniko irandarren arteko interakzio historikoak direla eta. Gainera, persiera hizkuntza frankoa zen Kazakhen Khanerrian, eta, horri esker, kazakherak hitz persiarrak nahasten zituzten beren ahozko eta idatzizko herri-hizkuntzan. Bitartean, kazakhek meskita eta mausoleoetan erabiltzen zuten arabiera, testuinguru erlijiosoetarako baino ez.
Kazakhek 1929 arte arabiar alfabetoa erabili zuten beren hizkuntza idazteko. 1900eko hamarkadaren hasieran, Ahmet Baitursynuly ekintzaile kazakhstandarrak arabo-kazakh alfabetoa erreformatu zuen, baina haren lana, neurri handi batean, Asia Erdialdean sobietar presentziak itzalita geratu zen. Garai hartan, erregimen sobietar berriak kazakhak alfabeto latino bat erabiltzera behartu zituen, eta gero, 1940ko hamarkadan, erabat errusiartzeko ahaleginean, alfabeto ziriliko bat. Gaur egun, kazakhstandarrek idazkera arabiarra, latindarra eta zirilikoa erabiltzen dituzte beren hizkuntza idazteko.
2017ko urrian, Nursultan Nazarbajev kazakhstandar presidenteak 2025erako idazketa-sistema idazketa zirilikoa erabiltzetik idazkera latindarra erabiltzera igaroko zela agindu zuen. Proposatutako alfabeto latinoa behin baino gehiagotan berrikusi dute, eta 2021eko urtarrilean turkiar alfabetoaren inbentariora hurbiltzen da: C eta Ç letrak ez baditu ere, eta lau letra gehigarri (Ä, Ñ, Q eta Ū, nahiz eta Y bezalako beste letra batzuek bi hizkuntzetan balio desberdinak dituzten). 2023tik 2031ra bitartean sartzea aurreikusi da, batez ere sortzen ari den kazakhstandar literatura zabala transkribatzeak kostu handiak ekarriko lituzkeelako.

## Alfabetoa

Kazakhera alfabeto zirilikoa antzinako alfabeto zirilikoan oinarrituta dago, baina beste bederatzi letra (Ә ә, Ғ ғ, Қ қ, Ң ң, Ө ө, Ұ ұ, Ү ү, Һ h, I i) gehitu zioten.
В в, Ё ë, Ф ф, Щ щ, Ц ц, Э э letrak beste hizkuntzetatiko maileguetan baino ez dira erabiltzen.
| Ziriliko | Latinoa | Arabiera | IPA |
| А а | A a | ا | /ɑ/ |
| Ә ә | Á á | ٵ | /æ/ |
| Б б | B b | ب | /b/ |
| В в | V v | ۆ | /v/ |
| Г г | G g | گ | /ɡ/ |
| Ғ ғ | Ǵ ǵ | ع | /ʁ/, /ɣ/ |
| Д д | D d | د | /d/ |
| Е е | E e | ه | /je/, /e/ |
| Ё ё | Io ıo | يو | /jɔ/ |
| Ж ж | J j | ج | /ʒ/, /ʑ/ |
| З з | Z z | ز | /z/ |
| И и | I ı | ٸ | /ɘj/, /ɪj/, /i/ |
| Й й | I ı | ي | /j/ |
| К к | K k | ك | /k/ |
| Қ қ | Q q | ق | /q/ |
| Л л | L l | ل | /l/, /ʟ/ |
| М м | M m | م | /m/ |
| Н н | N n | ن | /n/ |
| Ң ң | Ń ń | ڭ | /ŋ/ |
| О о | O o | و | /ɔ/ |
| Ө ө | Ó ó | ٶ | /œ/, /ø/, /ʷœ/ , /ʷø/ |
| П п | P p | پ | /p/ |
| Р р | R r | ر | /r/, /ɾ/ |
| С с | S s | س | /s/ |
| Т т | T t | ت | /t/ |
| У у | Ý ý | ۋ | /w/, /ʊw/, /ʉw/, /ʏw/ |
| Ұ ұ | U u | وُ | /ʊ/ |
| Ү ү | Ú ú | ٶُ | /ʉ/, /ʏ/ |
| Ф ф | F f | ف | /f/ |
| Х х | H h | ح | /x, χ/ |
| Һ һ | H h | ھ | /h/ |
| Ц ц | Ts ts | تس | /ʦ/ |
| Ч ч | Ch ch | چ | /ʧ/ |
| Ш ш | Sh sh | ش | /ʃ/ |
| Щ щ | | شش | /ʃʧ/, /ɕː/ |
| Ъ ъ | | -- | -- |
| Ы ы | Y y | ى | /ә/, /ɯ/, /ɵ̞/ |
| І і | I i | ٴى | /ɪ/, /ɘ/ |
| Ь ь | | -- | -- |
| Э э | | ه | /e/ |
| Ю ю | Iý ıý | يۋ | /jʉw/, /jʊw/, /jʏw/ |
| Я я | Ia ıa | يا | /jɑ/, /jæ/ |

## Adibideak

| Euskaraz | Zirilikoz | Latinoz |
| lur | жер | jer |
| zeru | aспан | aspan |
| urdin | көк | kök |
| ur | cy | su |
| su | oт | ot |
| gizon | адам | adam |
| emakume | əйел | äiel |
| jan | жеу | jeu |
| edan | iшу | ışu |
| handi | үлкен | ülken |
| txiki | кiшкентай | kışkentai |
| gau | түн | tün |
| egun | күн | kün |
| Zirilikoa | Arabierazkoa | Latindarra | Itzulpena |
| Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. | بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس. | Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïyeti men quqıqtarı teñ bolıp dünïyege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis. | Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute. |

## Erreferentziak

* ↑ 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).
* ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9252
* Multimedia: Kazakh language / Q9252