OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# John Gatenby Bolton

John Gatenby Bolton (Sheffield, 1922ko ekainaren 5a - Australia, 1993ko uztailaren 6a) australiar astronomoa izan zen. Cambridgeko Trinity Collegen ikasi zuen Matematika eta Fisika. Britainia Handiko Itsas Armadan lan egin zuen radarretako aditu bezala (1942-46), eta ondoren, Australiara alde egin zuen. Australiako National Radio Astronomy Observatory-ko zuzendaria izan zen (1961-1971). Irrati-astronomiaren eremuan aitzindari izan zen, eta galaxiak identifikatzen lehenetarikoa. Boltonek asmatu zuen Parkes irratiteleskopioak zeregin handia izan zuen Estatu Batuen Apollo programan. Apollo 11 ilargian zegoela, handik igorritako irrati-seinaleak jaso zituen teleskopio horrek. Bruce domina irabazi zuen 1988an.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q428216
* Multimedia: John Gatenby Bolton / Q428216
# Patrick Blackett

Patrick Maynard Stuart Blackett (Londres, Ingalaterra, 1897ko azaroaren 18a - ib., 1974ko uztailaren 13a) fisikari ingelesa izan zen.

## Biografia

1923an mota bateko atomo bat (nitrogenoa) beste mota bateko atomo (oxigenoa) bihurtu zuen lehenengo aldiz. Izpi kosmikoen ikertzaile izan zen, eta 1932an positroia badela eta fotoiaren «gauzatzea» frogatu zituen, Occhialinirekin batera. Fisikako Nobel saria jaso zuen 1948an.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q184499
* Multimedia: Patrick Blackett / Q184499
# Alistair MacLean

Alistair Stuart MacLean (Eskoziako gaeleraz: Alasdair MacGill-Eain; Shettleston, Glasgow, 1922ko apirilaren 21a - Munich, 1987ko otsailaren 2a) eskoziar eleberrigilea izan zen. Thrillerrak eta abenturazko istorioak idatzi zituen. Kalkuluen arabera, haren 150 milioi liburu baino gehiago saldu dira.
Maclean klaneko kide izan zen, eta haren ama-hizkuntza eskoziako gaelera. Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen Royal Navyn, Europan zein Asian.
Bere hiru eleberrik, The Guns of Navarone, Ice Station Zebra and Where Eagles Dare , filmak inspiratu zituzten.

## Lanak
### Eleberriak

* HMS Ulysses (1951)
* The Guns of Navarone (1957)
* South by Java Head (1957)
* The Last Frontier (1959)
* Night Without End (1959)
* Fear is the Key (1961)
* The Dark Crusader (1961)
* The Golden Rendezvous (1962)
* The Satan Bug (1962)
* Ice Station Zebra (1963)
* When Eight Bells Toll (1966)
* Where Eagles Dare (1967)
* Force 10 from Navarone (1968)
* Puppet on a Chain (1969)
* Caravan To Vaccarès (1970)
* Bear Island (1971)
* The Way to Dusty Death (1973)
* Breakheart Pass (1974)
* Circus (1975)
* The Golden Gate (1976)
* Seawitch (1977)
* Goodbye California (1978)
* Athabasca (1980)
* River of Death (1981)
* Partisans (1982)
* Floodgate' (1983)
* San Andreas (1984)
* The Lonely Sea (1985)
* Santorini (1986)
* Hostage Tower

### Beste liburu batzuk

* All about Lawrence of Arabia (1962)
* Alistair MacLean Introduces Scotland (1972)
* Captain Cook (1972)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q333713
* Multimedia: Alistair MacLean / Q333713
# William Golding

Sir William Gerald Golding (Newquay, Kornualles, 1911ko irailaren 19a - Perranarworthal, Kornualles, 1993ko ekainaren 19a) ingelesezko idazle, saiolari eta poeta izan zen.
1983an Literaturako Nobel Saria jaso zuen.

## Lan nagusiak

* Poems (1934)
* Eulien Jauna (1954). Jatorrizko izenburua: Lord of the Flies.
* The Inheritors (1955)
* Pincher Martin (1956)
* The Brass Butterfly (1958), antzezlana
* Free Fall (1959)
* The Spire (1964)
* The Hot Gates (1965), saiakera
* The Pyramid (1967)
* The Scorpion God (1971)
* Darkness Visible (1979)
* A Moving Target (1982), saiakerak
* Nessie- The Legend (1982), artikulua
* The Paper Men (1984)
* An Egyptian Journal (1985)
* To the Ends of the Earth, trilogia
** Rites of Passage (1980)
** Close Quarters (1987)
** Fire Down Below (1989)
* The Double Tongue (1995), egilea hil ostean argitaratua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q44183
* Multimedia: William Golding / Q44183
# Michael Redgrave

Michael Redgrave (Bristol, Ingalaterra, 1908ko martxoaren 20a - Denham, Buckinghamshire, Ingalaterra, 1985eko martxoaren 21a) zinema-antzezlea izan zen. Nortasun handikoa zen: edozein rol antzezteko gaitasuna zuen. 1945ean, Cavalcantik zuzenduriko Dead of Night (1945, Gaua hiltzean) esketxean egin zuen antzezpenik onena, Fred pertsonaiaz. Bere fil apaigarrienak honako hauek dira: The Importance of Being Earnest (1952), The Loneliness of a Long Distance Runner (1962, Luzeko korrikalariaren bakardadea), The Heroes of Telemark (1965, Telemarkeko Heroiak) eta Goodbye, Mr. Chips (1969, Agur, Chips jauna).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q318263
* Multimedia: Michael Redgrave / Q318263
# Joseph Erlanger

Joseph Erlanger (San Frantzisko, Ameriketako Estatu Batuak, 1874ko urtarrilaren 5a - Saint Louis (Missouri), Ameriketako Estatu Batuak, 1965eko abenduaren 5a) fisiologoa izan zen. 1944ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Herbert Spencer Gasserrekin batera, axoietan egin daitezkeen ekintza potentzialei buruz egiten duen lanagatik.
Alemaniar jatorriko judu familia batean jaio zen. Kimika ikasi zuen Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn eta Johns Hopkins Unibertsitateko Medikuntza Eskolan amaitu zituen ikasketak. Graduatu ondoren, unibertsitate hartako laborategian lan egin zuen.
1906an Wisconsin-Madisongo Unibertsitateko irakasle izendatu zuten eta 1910ean Washingtongo Unibertsitatea Saint Louisengo irakasle. Unibertsitate honetako laborategian Herbert Spencer Gasser ezagutu zenuen. Bigarren Mundu Gerran, shockaren ondorioak ikertu zituzten. Ondoren, neuronak aztertu zituzten eta, axoiei buruz egindako aurkikuntzekin, Nobel Saria irabazi zuten.
* Datuak: Q243532
* Multimedia: Joseph Erlanger / Q243532
# Adam Riess

Adam Guy Riess (Washington, Ameriketako Estatu Batuak, 1969ko abenduaren 16a) astrofisikaria da. 2011ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen Saul Perlmutter eta Brian Schmidtekin batera, unibertsoaren hedapen azkarrari buruz egindako lanegatik.
Alemaniatik etorritako judu jatorriko familia batean jaio zen. Massachusetts Institute of Technologyn eta Harvardeko Unibertsitatean ikasi zuen. 2006tik Johns Hopkins Unibertsitatean irakasle da. Bere ikerketek unibertsoaren hedapena bizkortzen ari dela frogatu zuten eta horri esker Nobel Saria lortu zuen.

## Artikulu batzuk

* 1998 with V Filippenko, P Challis, A Clocchiatti, A Diercks, et al, Observational evidence from supernovae for an accelerating universe and a cosmological constant, in: The Astronomical Journal. Vol. 116, nº 3; 1009.
* 2009 with KN Abazajian, JK Adelman-McCarthy, MA Agüeros, SS Allam, CA Prieto, et al, The seventh data release of the Sloan Digital Sky Survey, in: The Astrophysical Journal Supplement Series. Vol. 182, nº 2; 543.
* 2004 with LG Strolger, J Tonry, S Casertano, HC Ferguson, B Mobasher, et al, Type Ia supernova discoveries at z> 1 from the Hubble Space Telescope: Evidence for past deceleration and constraints on dark energy evolution, in: The Astrophysical Journal. Vol. 607, nº 2; 665.
* 2007 with JK Adelman-McCarthy, MA Agüeros, SS Allam, KSJ Anderson, et al, The fifth data release of the Sloan Digital Sky Survey, in: The Astrophysical Journal Supplement Series. Vol. 172, nº 2; 634.
* 2003 with JL Tonry, BP Schmidt, B Barris, P Candia, P Challis, A Clocchiatti, AL Coil, et al, Cosmological results from high-z supernovae, in: The Astrophysical Journal. Vol. 594, nº 1; 1.
* 2007 with LG Strolger, S Casertano, HC Ferguson, B Mobasher, B Gold, et al, New Hubble space telescope discoveries of type Ia supernovae at z≥ 1: narrowing constraints on the early behavior of dark energy, in: The Astrophysical Journal. Vol. 659, nº 1; 98.
* 1998 with BP Schmidt, NB Suntzeff, MM Phillips, RA Schommer, A Clocchiatti, et al, The high-Z supernova search: measuring cosmic deceleration and global curvature of the universe using type Ia supernovae, in: The Astrophysical Journal. Vol. 507, nº 1; 46.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q106454
* Multimedia: Adam Riess / Q106454
# John Barth

John Simmons Barth (Cambridge (Maryland), Ameriketako Estatu Batuak, 1930eko maiatzaren 27a – Bonita Springs (Florida), Ameriketako Estatu Batuak, 2024ko apirilaren 2a) idazlea izan zen.
Irakasle izan zen Pennsylvaniako Estatuko Unibertsitatean, New Yorkeko Unibertsitatean, Bostongo Unibertsitatean eta Johns Hopkins Unibertsitatean.
Lan postmodernoen eta metafikziozko lanen egilea izan zen. 1960ko hamarkadan argitaratu zituen bere eleberri eta ipuin garrantzitsuenak.

## Lanak
### Eleberriak eta ipuinak

* The Floating Opera (1956)
* The End of the Road (1958)
* The Sot-Weed Factor (1960)
* Giles Goat-Boy, or, The Revised New Syllabus (1966)
* Lost in the Funhouse: Fiction for Print, Tape, Live Voice (ipuinak) (1968)
* Chimera (1972)
* LETTERS (1979)
* Sabbatical: A Romance (1982)
* The Tidewater Tales (1987)
* The Last Voyage of Somebody the Sailor (1991)
* Once Upon a Time: A Floating Opera (1994)
* On with the Story (ipuinak) (1996)
* Coming Soon!!!: A Narrative (2001)
* The Book of Ten Nights and a Night: Eleven Stories (2004)
* Where Three Roads Meet (2005)
* The Development: Nine Stories (2008)
* Every Third Thought: A Novel in Five Seasons (2011)
* Collected Stories (2015)

### Ez-fikziozkoa

* The Friday Book: Essays and Other Nonfiction (1984)
* Further Fridays: Essays, Lectures, and Other Nonfiction, 1984-1994 (1995)
* Final Fridays: Essays, Lectures, Tributes & Other Nonfiction, 1995- (2012)
* Postscripts (or Just Desserts): Some Final Scribblings (2022)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q315683
* Multimedia: John Barth / Q315683
# Santurzine

Santurzine Santurtzin (Bizkaia) urtero egiten den zinemaldi bat da. Lau atal ditu: estatukoak, film laburrak, film luzeak eta dokumentalak. Era berean, arlo sozial eta kulturaleko ekintzak egiten ditu.

## Historia

Santurzine 2013an jaio zen, Santurtziko kultura, gizartea eta ekonomia suspertzen sustatzeko helburuarekin. Hastapenetan, Saregabe entitateak bultzatutako jaialdiaren antolatzaileek Bizkaia osoko jendea Santurtzi herrian film laburrak grabatzera gonbidatzeko konpromisoa hartu zuen. Ondoren, Juan XXIII.a eta Itsasalde kaleetako taberna guneetan jarriko ziren ikusgai, eta, ondorioz, enpresei eta ostalaritza sektorekoei denboraldian zehar onura ekonomikoa ekarriko zizkieten: udan, filmatzearen eraginez; eta udazkenean, zinemaldiak erakarritako jendetzarekin. Edizioz edizio, Jaialdiaren formatua aldatu eta udalerriko eremu gehiagotara zabaldu zen.

## Atalak
### Estatuko filmak

Atal nagusi hau lehiakorra da eta Estatuko Urrezko Raspa eta interpretazio-sariak ematen ditu. Bertan, edizio bakoitzaren aurreko urtean Espainian ekoitzitako film laburrek parte hartzen dute.

### Santurtziko filmak

Tokiko saila lehiakorra da, eta 2013an hasi zuen jaialdia, egile amateurren edo profesionalizazio-fasean daudenen parte-hartzea sustatuz, eta lanek Santurtziko kanpoalderen batean grabatutako eszena bat izatea eskatzen du.

### Ibiltariak

Amnesty Internationalek Santurtzi XSren bitartez hasitako batasun batean parte hartzen du. Bertan, Lehen Hezkuntzako ikasleek film laburrak modu kooperatiboan eta autogestionatuan egiten zituzten Giza Eskubideen ikuspegitik. Hezkuntza proiektu hau 2019an amaitu zen. Ibiltariak atala mantentzen da, ikastetxeetan ere presentzia duena, Bigarren Hezkuntzako ikasleen eta Deustuko Unibertsitatearen (Bilbo eta Donostia) artean eztabaida soziala sortuz, film labur, dokumental eta luzeen programazioarekin. Gazte Epaimahai honek Ibiltariak Saria aukeratzen du (ibiltaria, euskaraz). Nazioarteko sail bat da.

### Euskal Pantailak

2015az geroztik, Euskal Pantailak saila Euskal Herrian eta Nafarroan ekoitzitako proiektuetarako leiho gisa sortu da, eta azaleratzen ari diren egileak ikusgai jarri ditu.

### Kalean

Bizitegi elkartearekin eta Homeless Film Festivalekin lankidetzan, institutuetan egindako lanaren eta Kalean nazioarteko atalaren bidez, zeinak bazterketa-arriskuan dauden pertsonei eta etxegabetasunari buruzko sentsibilizazioa bilatzen baitzuen zinemaren bidez. Atal hori 2022an desagertu zen, eta Kalean Saria baino ez zen izan, hamargarren ediziotik aurrera. Sari hori, beste sail batzuen artean, balio sozialak dituen sari baterako ematen da.

## Sariak

* Raspa de Oro
* Raspa de Oro
* Premio EITB-Euskal Pantailak
* Premio Kalean
* Raspa de Plata
* Premio Ibiltariak-Amnistía Internacional
* Mención Especial del Jurado
* Premio del Público
* Mejor Actriz Estatal
* Mejor Actriz Local
* Mejor Actor Estatal
* Mejor Actor Local
* Premio Serantes
* Premio Foro de Creación
* Premio Andolin Eguzkitza

## Erreferentziak

* ↑ Eustat. «Euskal AEko biztanleria lurralde-eremuei jarriki, sexua eta aldaketen osagaien arabera. 2014» (Noiz kontsultatua: 2015-06-02).
# Claudia Albertina Ruiz Sántiz

Claudia Albertina Ruiz Sántiz (San Juan Chamula, Chiapas, Mexiko, ) ezaguna da tzotzil jatorriko lehen chef emakumezkoetako bat izateagatik, nazioartean ezaguna. 2021eko Munduko 50 jatetxe onenen zerrendan dago, Ostalaritzan Aintzindaria sailean saritua, eta, zerrendaren arabera, gazte berritzailetzat hartzen dute gastronomiaren munduan. Ekarpen nagusietako bat sukaldaritzako jakintzetako osagai tradizionalak errespetatzea eta erreskatatzea da.
Gainera, Chiapasko Zientzia eta Arte Unibertsitatean Gastronomiako lizentziatura egin eta tesi bat bere ama-hizkuntzan argitaratu duen lehen emakume indigena tzotzila da.

## Ibilbidea

Gaztetatik sortu zitzaion sukaldaritzarekiko zaletasuna, eta 17 urterekin graduatu zen Chiapasko Zientzia eta Arte Unibertsitateko Gastronomiako lizentziaturan. Han, 2012an, tesi bat egin zuen: errezeta-liburu bat tzotzileraz eta gaztelaniaz. Albertinaren arabera, kosmogoniaren jatorria elikagaietan zera da: dena unibertsoari lotua dagoela eta dena dela bizia.
   "Sorora joaten garenean, lurrari baimena eskatzen diogu ereiteko. Denak du ziklo bat, eta errespetatu egin behar dugu; zoritxarrez, hori galtzen ari da, eta horregatik dago naturaren deia, unibertsoarekin deskonektatu gara, gogoratu behar dugu, hark ematen digun bezala, guk itzuli egin behar diogula”.
Slow food mugimenduaren sustatzaile aktiboa da, eta janariaren plazera, kontsumo kontzientea eta planetaren jasangarritasuna sustatzen ditu, natura eta animaliak errespetatzen dituzten laboreen bidez.
Pujol eta Máximo Bistrot-en sukaldean lan egindakoa da. Gainera, René Redzepi sukaldariaren gida gastronomikoa izana da. Harekin denboraldi bat eman zuen Chiapasko Goietan barrena.
2016az geroztik, Chiapaseko, San Cristobal de Las Casas hirian jatetxea du (https://www.gob.mx/cultura/prensa/la-chef-tsotsil-claudia-santiz-que-puso-a-la-gastronomia-chiapaneca-en-la-mira-del-mundo) eta bertan bi eskaintza garatzen ditu, Kokono sukaldaritza tradizionala eta Albertina Chefaren berezko sorkuntza (https://chefclaudiasantiz.com/)
Gaur egun Chef Claudia Santiz bere estatuaren aberastasuna eta indigena gazteen eskubideak sustatzean dabil sukaldaritzak zabaltzen dizkien bidetik.

## Erreferentziak

* ↑ «Claudia Ruiz Sántiz, una mujer tzotzil en la lista de los mejores 50 chefs del mundo» MXCity | Guía de la Ciudad de México 2021-05-11.
* 1 2 Arteaga, José Roberto. (2021-07-19). «Mujeres Poderosas | Claudia Albertina Ruiz Sántiz, joven promesa de la gastronomía» Forbes México.
* 1 2 «Claudia Albertina Ruíz Sántiz, conoce a la chef tzotzil que es promesa de la gastronomía mundial» www.gastrolabweb.com.
* ↑ «Ella es Claudia Ruiz, la chef que puso a la gastronomía chiapaneca en la mira del mundo» El Financiero.
* ↑ «Claudia Albertina Ruíz Sántiz, conoce a la chef tzotzil que es promesa de la gastronomía mundial» www.gastrolabweb.com.
* ↑ «Claudia Albertina Ruiz, la chef tzotzil que promueve el valor de la alimentación» Reporte Indigo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111357010
# Krems an der Donau

Krems an der Donau (alemanez ˈkʁɛms ʔan deːɐ̯ ˈdoːnaʊ̯ ahoskatua, euskaraz: «Krems Danubion») Austriako hiri bat da, Austria Behereko estatuan dagoena. Herrialdeko Viena hiriburutik 70 km inguru mendebaldera dago.
Erdi Aroan Krems an der Donaun komunikabide-gune garrantzitsua zegoen; merkataritza-hiria zen, Krems ibaia Danubiora isurtzen den lekuan dagoenez, ibai-garraioari esker, besteak beste. Gaur egun industria-hiria da; turismoak indar handia du, eta ikasle askok ere jotzen dute Kremsera.

## Historia

Oton III.aren agiri batean jaso zuten lehenengoz Kremsen berri, heldu den dokumentazioaren arabera. Edozein modutan ere, herria lehendik zegoen, antza; esate baterako, orain dela 27.000 urteko ume baten hilobia aurkitu dute bertan, Austrian aurkitu izan duten hilobirik zaharrena.

## Mugak

Kremsen mugan udalerri hauek daude: Stratzing, Langenlois, Rohrendorf bei Krems, Gedersdorf, Traismauer, Nußdorf ob der Traisen, Paudorf, Furth bei Göttweig, Mautern an der Donau, Dürnstein, eta Senftenberg.

### Hiriko auzoak

* Innenstadt (hiria bera)
* Weinzierl
* Mitterau
* Stein
* Egelsee
* Rehberg
* Am Steindl
* Gneixendorf
* Lerchenfeld
* Krems-Süd (Hego Krems)

## Klima

Datu klimatikoak (Krems) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 16.8 | 21.1 | 24.9 | 27.8 | 31.6 | 36.8 | 36.0 | 36.5 | 33.5 | 27.2 | 23.5 | 16.1 | 36.8 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 3.1 | 5.1 | 10.2 | 15.3 | 20.6 | 23.3 | 25.8 | 25.5 | 20.4 | 14.5 | 7.5 | 3.7 | 14.6 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -0.6 | 0.8 | 4.9 | 9.3 | 14.6 | 17.6 | 19.5 | 18.9 | 14.3 | 8.9 | 3.7 | 0.7 | 9.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -3.2 | -2.5 | 0.8 | 4.5 | 9.0 | 12.0 | 13.8 | 13.4 | 9.7 | 4.9 | 0.8 | -2.1 | 5.1 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -22.8 | -20.0 | -18.1 | -4.7 | -0.2 | 1.3 | 5.7 | 4.8 | 0.6 | -7.9 | -16.3 | -22.7 | -22.8 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 17.3 | 21.0 | 27.4 | 37.5 | 58.2 | 80.2 | 79.8 | 62.0 | 45.5 | 28.3 | 33.6 | 24.9 | 515.7 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) | 5.0 | 5.1 | 5.8 | 6.5 | 9.0 | 9.9 | 9.6 | 8.4 | 6.9 | 5.0 | 7.2 | 6.0 | 84.4 |
| Elur egunak (≥ 1.0 cm) | 10.1 | 6.9 | 2.6 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 1.8 | 6.2 | 27.8 |
| Eguzki orduak | 55.3 | 88.8 | 127.4 | 171.5 | 219.6 | 214.2 | 238.5 | 234.9 | 157.3 | 120.9 | 53.9 | 41.9 | 1724.2 |
| Iturria: Central Institute for Meteorology and Geodynamics ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Klimadaten von Österreich 1971-2000 -Krems. Central Institute for Meteorology and Geodynamics (Noiz kontsultatua: 2012-09-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131266
* Multimedia: Krems an der Donau / Q131266
# John Lavery

Sir John Lavery (Belfast, 1856ko martxoaren 20a - Kilmoganny, 1941eko urtarrilaren 10a) irlandar margolaria izan zen.
Txikitan Glasgowra joan zen eta han hasi zen margotzen. Margolaritza ikasketak zabaldu zituen Londresen eta Parisko Julian Akademian. Glasgowra itzuli zenean, egin zituen erretratuek gizartearen margolari bihurtu zuten. Londresera joan zen eta James McNeill Whistlerren lagun egin zen eta haren eragina jaso zuen.
Lehen Mundu Gerrako artista ofizial izendatu zuten, baina osasun txarrak ezin izan zuen frontera bidaiatu. 1924, 1928 eta 1932ko Joko Olinpikoetako lehiaketa artistikoetan parte hartu zuen bere margolanekin.
Londresko bere etxea Anglo-irlandar Itunaren negoziazioetarako erabili zen eta Michael Collinsen erretratua margotu zuen.

## Iruditegia

* War Room – depicts surrender of the German High Seas Fleet on board of HMS Queen Elizabeth (November 1918)
* Munitions, Newcastle, 1917
* A Coast Defence – an 18-pounder anti-aircraft gun, Tyneside, 1917
* A Convoy, North Sea, 1918
* The Wounded at Dover, 1918
* Army Post Office 3, Boulogne, 1919
* Sir John Lavery, A Rally, 1885
* Lady Lavery
* Mrs Lavery sketching, 1910
* Gaines Ruger Donoho
* A Summer Afternoon
* On the Riviera
* Mrs Ralph Peto as a Bacchante
* Mrs Burrell
* The Opening of the Modern Foreign and Sargent Galleries at the Tate Gallery, 26 June 1926
* Walter Burton Harris, 1907
* Evelyn Farquhar, wife of Captain Francis Douglas Farquhar
* Portrait of Miss Mary Burrell, 1896
* The Red Rose, 1923
* Woman with golden turban, Hazel Lavery née Hazel Martyn
* Hazel in rose and grey

## Kanpo estekak

* Datuak: Q609328
* Multimedia: John Lavery / Q609328
# Barbaroak eta zibilizatuak

Barbaroak eta zibilizatuak. Euskal gatazken eskuliburu materialista Ibai Atutxa saiakeragileak 2022an idatzitako saiakera liburua da.
Gizarte aske bat imajinatzeko bidean Euskal Herrian ematen diren klase, genero, etnia edo hizkuntzaren inguruko gatazka ezberdinak uztartzeko aukeraz hausnartzen du Atutxak.
Ikuspegi marxista, transfeminista edo dekolonialaren ezagutzatik egin du ekarpena autoreak Joxe Azurmendi, Mari Luz Esteban, Iratxe Retolaza, Joseba Gabilondo edo Jule Goikoetxea bezalako erreferentziak ere gogoan hartuta.
Liburuan barbarizazio kontzeptua proposatzen da, beste bortxa-prozesu historiko batzuekiko ezberdintasunetik, Euskal Herriko gatazka espezifikoaren bilakaera hobeto ulertu ahal izateko. Atutxak barbarizaio kontzeptuaz subalternizaziorako teknologia baten berri eman nahi du. Teknologia horren bidez praktika batzuk diskurtsiboki barbaro gisa irudikatu izan dira, horrekin zapalkuntza harremanak estali eta, ondoren, materialki jazartzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Hermosilla, Gotzon: Elkarrizketa Ibai Atutxari (Berria, 2023/01/07)
* ↑ Sarriugarte, Danele: Barbarizazio (Berria, 2024/11/27)
* ↑ Atutxa, Ibai (2022): Barbaroak eta zibiluzatuak, 10, 14. or.

## Kanpo estekak

* Barbaroak eta zibilizatuak liburua aipagai Basilika guneko Formaedukia podkastaren #04 saioan.
* Ibai Atutxari elkarrizketa berria egunkarian.
* Danele Sarriugarteren iritzia berria egunkarian.
* Datuak: Q116789553
# Racalmuto

Racalmuto (sizilieraz: Racalmutu) Siziliako udalerri bat da, Agrigentoko probintziakoa, 9.023 biztanle dituena (2008ko datua) Leonardo Sciascia idazle italiar ezagunaren jaioterria da.

## Mugakideak

Racalmutok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bompensiere Favara Grotte Milena Montedoro Canicattì Castrofilippo

## Izenaren jatorria

Herriaren izenak arabierazko jatorria omen du, Rahal Maut esamoldean (herri hila), arabiarrak bertara iritsi zirenean bertako biztanle ia guztiak izurrite batek hil zituela ikusi zutelako.

## Historia

Arabiarrak iritsi zirenean, kolono-bizigune txikitan banatu ziren, nekazaritzan jarduteko; izan ere, lekua lur emankorreko haran batean zegoen eta ura ere ugari zeukaten. Segur aski, gaztelu bat egon zen garai batean, herria babesteko. Bizantziarrek 1038an eta normandiarrek 1087an eraso eta azpiratu zuten gaztelua. Normandiarren agintaldia bukatu zenean, Racalmutoko lurrak Barresi izeneko familiaren eskura igaro ziren; hauek arabiarren garaiko gaztelu zaharra berreraiki omen zuten 1229an. XIII. mendearen ondoren, aragoitarrek lurrak Barresi familiari kendu eta Chiaramonte familiari eskaini zizkioten. Ezkontza baten bidez, 1307an Racalmuto Antonio Del Carretto markesaren familiaren eskumenera igaro zen. Izurrite larri bat egon zen 1355an, biztanle asko hil zituena, baina herria 1400an berpiztu zen, Matteo Del Carrettok hartutako neurriei esker. Gaztelua berritu egin zen eta bizitoki bihurtu zen berriro. 1576ra arte, Racalmuto baroi batzuen jabetza izan zen, baina ondoko urtea konde baten eskura igaro zen; XVI. mendearen amaieran, 4.000 biztanletik gora izatera iritsi zen, hainbat komentu, monasterio, eliza eta ospitale bat ere bazituelarik. 1700an, herriaren gainbehera nahiko nabarmena zen, gehiegizko zergen ondorioz; baina ondoko mendean, meatzaritza garapen handia izan zuen eta gatzaren industriaren hazkundea ere ezagutu zuen. Gaur egun, ordea, meatzaritza ere neurri batean gainbeheran dago eta nekazaritza, aldiz, handitu egin da.

## Erreferentziak

* ↑ ISTAT

## Kanpo estekak

* (Italieraz) Sicilia Wiki
* (Italieraz) Consorzio Valle Templi - Racalmuto
* Datuak: Q432337
* Multimedia: Racalmuto / Q432337