# Marisa Paredes

María Luisa Paredes Bartolomé (Madril, 1946ko apirilaren 3a – ibidem, 2024ko abenduaren 17a) Marisa Paredes izenez ezaguna, antzerkian eta zineman ibilbide nabarmena izan zuen aktore espainiarra izan zen, Frantzian, Mexikon eta Italian ere jardun zuen. Bere belaunaldiko aktore garrantzitsuenetako bat da. Europako zinemako zuzendari garrantzitsuenekin 75 filmetan, 80 telebista-fikziotan eta 15 antzezlanetan parte hartu zuen. Bere lanagatik sari ugari irabazi zituen: Zinematografia Sari Nazionala, Paris Hiriko Vermeil Domina Handia, Zilarrezko Fotogramas saria sei aldiz eta Ohorezko Goya Saria, besteak beste.

## Biografia
### Gaztaroa eta formakuntza

Erregimen frankistaren eraginpean bizitako haurtzaroak Marisa Paredesen bizitzan marka utzi du. Txiki-txikitatik argi utzi zuen interpretaziorako zaletasuna baina hamaika urterekin eskola utzi ostean, aitak mekanografia eskola batean apuntatu zuen. Ondoren Kontserbatorioan eta Arte Dramatikoko Eskolan ikasi eta hamasei urterekin hasi zen antzezlanean bira bat egiteko kontratatu zutenean.

### Zinema: lehen rolak

1960an, debuta egin zuen zineman, José María Forqué zuzendariarekin, 091 Policía al habla filmean paper txiki bat eginez. Pelikula haren ondoren beste asko etorri ziren: Jaime de Armiñánen Carola de día, Carola de noche, Juan de Orduñaren La revoltosa, Fernando Truebaren Opera prima, Emilio Martínez Lázaroren Sus años dorados, Agustí Villarongaren Tras el cristal, Felipe Vegaren Mientras haya luz edota Antonio Isasi-Isasmendiren El perro

### "Almodovar neska"

1960ko hamarkadatik aurrera antzerki eta zinemako aktorea izan ondoren Paredesek paper bat izan zuen Pedro Almodovarrek zuzendutako Entre tinieblas filmean 1983an. Hurrengo urtetan, paper nagusiak lortu zituen Tacones lejanos, La flor de mi secreto$^]$eta Todo sobre mi madre filmetan. Hiruretan interpretatzen dituen pertsonaiak ibilbide profesionalean arrakasta duten emakumeak dira (abeslaria, idazlea eta aktorea), baina zailtasun handiak dituzte beren bizitzako harreman pertsonaletan. Izan ere, maitasun-harreman horietan oso kapritxosoak eta krudelak dira senide eta lagunekin. Emakume indartsu gisa agertzen dira, baina harreman pertsonaletan huts egiten dute. La flor de mi secreto filmean egindako lanagatik Goya saria irabazteko hautagaia izan zen. Almodovarrekin kolaboratzen jarraitu zuen Hable con ella eta La piel que habito filmetan. "Almodovar neska" bezala nazioarteko errekonozimendu zabala lortu zuen. Nazioarteko proiekzioa Almodovarrek zabaldu zizkion merkatu internazionaleko ateak, eta Europako zinemagintzako zuzendari ospetsuekin lan egiteko aukera izan zuen. Roberto Benigniren La vida es bella eta Arturo Ripsteinen Profundi Carmesí bezalako ekoizpen enblematikoetan parte hartu zuen. Beste zuzendari batzuekin ere lan egin du, esaterako, Amos Gitaireakin Golem, l’esprit de l’exil filmean, Daniel Schmidtekin Zwischensaison - Hors saison filmean, Philipe Lioretekin Tombés du ciel filmean, Raoul Ruizekin Trois vies et une seule mort filmean Marcello Mastroianni aktorearekin batera, Alain Tannerekin Jonás et Lila, à demain filmean Maria Sole Tognazzirekin L’uomo che ama filmean Cristina Comencini Latin lover filmean Manoel de Oliveirarekin Espelho mágico filmean Arturo Ripstein El coronel no tiene quien le escriba filmean edota Guillermo del Toro El espinazo del diablo filmean

### Zinema Akademiako presidentea

2000tik 2003ra, Espainiako Zinemaren Akademiako presidentea izan zen. Akademiaren garairik gatazkatsuenari aurre egin behar izan zion. Irakeko gerraren hasierako unean Espainiako zinemako profesionalak irmo azaldu ziren gerraren aurka, 2003ko Goya sarien galan.

### Jarrera politikoak

Bere presentzia publikoa militantziari eta aktibismoari lotuta egon zen zenbait urtez, ezkerreko erreibindikazioekin bereziki, hala nola Irakeko Gerran Espainiak parte-hartzea izan zuenean, 2003an.
2023an baita ere euskal abertzaletasunaren kontra Basta Ya plataformak deitutako Ajuria Enea aurreko elkarretaratze batean izan zen, lehen lerroan, ondoan zirela Rosa Diez, Fernando Savater, Juan Echanove, Agustín Díaz Yanes, Antonio Resines eta Agustin Ibarrola, besteak beste. Lehen lerroko pankartak zioen "ETA hiltzaile, Eusko Jaurlaritza erantzule", eta elkarretaratzean erakutsitako beste kartel batzuek "nazi" eta "koldar" deitzen zitzaien Xabier Arzalluz EAJko buruzagiari eta Juan Jose Ibarretxe lehendakariari. Ez zen Ibarretxerena izan Espainiako autonomia erkidegoko presidente demokratikoki hautatu bat Paredesek kritikatu zuen azken aldia: 2023ko abenduan Concha Velasco aktorearen hil-beilan esan zuen Madrilgo erkidegoko presidentea, Isabel Diaz Ayuso, beilatoki hartatik bota behar zuketela.
Feminismoa eta giza eskubideen aldeko borroka izan ziotuen hizpide hainbat manifestazio eta aldarrikapenenetan parte hartuz. Esaterako Palestinako auzian: "Lotsagarria da gizateriarentzat, eskandalua, genozidioa, eta kalera atera behar da, oihu egin behar da", aldarrikatu zuen.

### Heriotza

2024ko abenduaren 17an gaizki sentitzen zela adierazi zuen, eta Fundación Jiménez Díaz Unibertsitate Ospitalean ingresatu zuten. Ordu batzuk geroago hil zen, bihotz-biriketako geldialdi baten ondorioz. 78 urte zituen.

## Parte hartu duen obren zerrenda
### Zineman

* 091 Policía al habla (1960)
* Los económicamente débiles (1960)
* Canción de cuna (1961)
* Gritos en la noche (1962)
* Llegar a más (1963)
* El mundo sigue (1965)
* La tía de Carlos en mini-falda (1966)
* Tinto con amor (1968)
* Réquiem para el gringo (1968)
* No disponible (1968)
* El señorito y las seductoras (1969)
* La Revoltosa (1969)
* Carola de día, Carola de noche (1969)
* Fray Dólar (1970)
* Pastel de sangre (1971)
* Goya, historia de una soledad (1971)
* Larga noche de julio (1974)
* El perro (1976)
* Sus años dorados (1980)
* Ópera prima (1980)
* Entre tinieblas (1983)
* Las bicicletas son para el verano (1984)
* Delirios de amor (1986)
* Tata mía (1986)
* Cara de acelga (1987)
* Tras el cristal (1987)
* Mientras haya luz (1987)
* Tu novia está loca (1988)
* Continental (1990)
* Tacones lejanos (1991)
* Golem, l'esprit de l'exil (1992)
* La última respuesta (1992)
* Zwischensaison (1992)
* La reina anónima (1992)
* Tierno verano de lujurias y azoteas (1993)
* Tombés du ciel (1993)
* La nave de los locos (1995)
* La flor de mi secreto (1995)
* Trois vies & une seule mort (1996)
* Cronaca di un amore violato (1996)
* Profundo Carmesí (1996)
* Docteur Chance (1997)
* La vita è bella (1997)
* Señores de Gardenia (1998)
* Le serpent a mangé la grenouille (1998)
* Talk of Angels (1998)
* Todo sobre mi madre (1999)
* El coronel no tiene quien le escriba (1999)
* Jonas et Lila, à demain (1999)
* El espinazo del diablo (2001)
* Salvajes (2001)
* Hable con ella (2002)
* Una preciosa puesta de sol (2003)
* Dans le rouge du couchant (2003)
* Neguko eguzki hotza (2004)
* Reinas (2005)
* O Espelho Mágico (2005)
* Four Last Songs (2006)
* El camino de Ana (2007)
* Después de la lluvia (2007)
* L'Uomo che ama (2008)
* 1ª vez 16 mm (2008)
* Los caminos de la memoria (2009)
* El dios de madera (2010)
* Felipe y Letizia (2010)
* La piel que habito (2011)
* Traumland (2013)
* Mi familia italiana (2015)
* Petra (2018)
* A pesar de todo (2019)
* El sueño del califa (2019)
* Las cartas perdidas (2021)
* El viaje de Julieta (2022)
* Mucha mierda (2024)
* Avetimología (2024)
* Emergency Exit (2025)

### Antzerkian

* Esta noche tampoco (1961) José López Rubio
* Milagro en casa de los López (1964) Miguel Mihura
* ¡Esta es...su viuda! (1965) Fernando Latorre
* Mis tres amores (1965) Janos Vaszary
* Aquella luz primera (1966) Eduardo Ordóñez
* Quiero ver a Mioussov! (1966) Valentín Cataiev
* El burlador o el angel del demonio (1968) Suzanne Lilar
* El apagón (1968) Peter Shaffer.
* English Spoken (1968) Lauro Olmo.
* El último adiós de Armstrong (1969) John Arden
* El embrujado - Ligazón (1969). Ramon Mª del Valle-Inclán
* La dama del alba (1969) Alejandro Casona
* La estrella de Sevilla (1970), Lope de Vega.
* Minotauro (1972) José Camón Aznar
* P.D. ¡Tu gato ha muerto! (1976) James Kirkwood
* Motín de brujas (1980) Josep Maria Benet i Jornet
* El engañao (1981) José Martín Recuerda.
* La gata sobre el tejado de zinc (1984) Tennessee Williams.
* Geografía (1985) Alvaro del Amo
* Orquídeas a la luz de la Luna (1988) Carlos Fuentes
* Comedia sin título (1989) Federico García Lorca
* Beckettiana (1991) Samuel Beckett
* Los bosques de Nyx (1994) Javier Tomeo
* Hamlet (2006) William Shakespeare
* Sonata de otoño (2008) Ingmar Bergman
* El cojo de Inishmaan (2013) Martin McDonagh

### Telebistan

* Tiempo y hora, 1966tik 1967ra
* Teatro breve, 1966tik 1971ra
* Novela, 1966tik 1978ra
* Las doce caras de Juan, 1967an
* Historias para no dormir, 1967an
* Teatro de siempre, 1967tik 1971ra
* Estudio 1, 1967tik 1982ra
* Fábulas, 1968an
* Pequeño estudio, 1968tik 1972ra
* Teatro de misterio, 1970an
* Con acento, 1970an
* Las doce caras de Eva, 1971an
* A través de la niebla, 1971an
* Ficciones, 1971tik 1974ra
* Historias de Juan Español, 1972an
* Hora once, 1972an
* Luisa Fernanda, 1973an
* Noche de teatro, 1974an
* Im Auftrag von Madame, 1974an
* Los pintores del Prado, 1974an
* Los camioneros, 1974an
* Cuentos y leyendas, 1975an
* Teatro estudio, 1977an
* Cervantes, 1981an
* La máscara negra, 1982an
* El mayorazgo de Labraz, 1983an
* Escrito para TV, 1984an
* El baile, 1985an
* Goya, 1985an
* Gatos en el tejado, 1988an
* Delirios de amor, 1989an
* El olivar de Atocha, 1989an
* Las chicas de hoy en día, 1991tik 1992ra
* Després de la pluja, 2007an
* Felipe y Letizia, 2010an
* As Linhas de Torres Vedras, 2012an
* Vestidas de azul, 2023an

## Sari eta izendapenak
### Goya sariak

| Urtea | Kategoria | Filma | Emaitza |
| 1996 | Emakumezko aktore onenaren Goya Saria | La flor de mi secreto | Hautagaia |
| 1987 | Taldeko emakume aktore onenaren Goya Saria | Cara de acelga | Hautagaia |
| 2018 | Ohorezko Goya Saria | Ohorezko Goya Saria | Irabazle |

### AEBko Aktoreen Sindikatuaren sariak (Screen Actors Guild Awards)

| Urtea | Kategoria | Filma | Emaitza |
| 1998 | Antzestalde onenaren saria | La vida es bella | Hautagaia |

### Zilarrezko Fotogramas sariak

| Urtea | Kategoria | Filma | Emaitza |
| 1968 | Telebista antzezlerik onena | Bere lanaren osotasunari | Irabazle |
| 1988 | Antzerki arloko lanik onena | Orquídeas a la luz de la luna | Hautagaia |
| 1991 | Zinemako emakume aktore onena | Tacones lejanos | Irabazle |
| 1995 | Zinemako emakume aktore onena | La flor de mi secreto | Irabazle |
| 2006 | Antzerkiko emakume aktore onena | Hamlet | Irabazle |
| 2015 | Bizitza oso batentzako saria | Bizitza oso batentzako saria | Irabazle |

### Aktoreen Batasunaren sariak

| Urtea | Kategoria | Filma | Emaitza |
| 1991 | Zinemako protagonista interpretazio onenaren saria | Tacones lejanos | Irabazle |
| 1995 | Zinemako protagonista interpretazio onenaren saria | La flor de mi secreto | Hautagaia |
| 2011 | Zinemako taldeko emakumezko aktore onena | La piel que habito | Hautagaia |

### Beste sari batzuk

* 2023: InfoLibre saria.
* 2019: Jose Sacristan Saria Melillako Zinema Astean
* 2019: Ohorezko Saria Estorgako Zinemaldian.​
* 2010: Malagako Zinemaldiko Zilarrezko Biznaga saria emakumezko aktore onenari, El dios de madera filmagatik.​
* 2007: Nacho Martínez Zinematografia Sari Nazionala (Gijongo Nazioarteko Zinema Jaialdia).​
* 2003: Ondas Zinematografia Saria​
* 1999: Rodolfo Valentino saria​
* 1996: RNE-Catalunyak emakumezko aktore onenari emandako Sant Jordi Zinematografia Saria, La flor de mi secreto filmagatik.
* 1996: Hezkuntza eta Kultura Ministerioaren Zinematografia Sari Nazionala.
* 1974: Urrezko Antena.

## Erreferentziak

* ↑ (Katalanez) «Premio Nacional de Cinematografía» va.www.mcu.es 2014-05-12 (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) RTVE.es/EFE. (2010-03-09). «Marisa Paredes recibe la más alta distinción del Ayuntamiento de París» RTVE.es (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Fotogramas de Plata 2015: Marisa Paredes, Premio Especial Homenaje» Fotogramas 2016-01-28 (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Marisa Paredes Premios Goya 2024» www.premiosgoya.com (Academia de Cine) (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) 091, policía al habla (1960). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Carola de día, Carola de noche (1969). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) La revoltosa (1968). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Ópera prima (1980). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Sus años dorados (1980). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Tras el cristal (1986). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Mientras haya luz (1987). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) El perro (1976). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Tacones lejanos (1991). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) La flor de mi secreto (1995). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Todo sobre mi madre (1999). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La flor de mi secreto » Premios Goya 1995» www.premiosgoya.com (Academia de Cine) (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Hable con ella (2002). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) La piel que habito (2011). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) La vida es bella (1997). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Profundo carmesí (1996). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Golem, el espíritu del exilio (1992). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Fuera de temporada (1992). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) En tránsito (1993). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Tres vidas y una sola muerte (1996). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Jonás y Lila (1999). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) El hombre que ama (2008). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Mi familia italiana (2015). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Espejo mágico (Espelho mágico) (2005). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) El coronel no tiene quien le escriba (1999). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) El espinazo del diablo (2001). (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) Zurro, Javier. (2023-02-07). «20 años de los Goya del 'No a la guerra', la gala "histórica" que convirtió al PP en "el peor enemigo del cine español"» ElDiario.es (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Ingelesez) Eaude, Michael. (2024-12-20). «Marisa Paredes obituary» The Guardian ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2024-12-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Varios actores del ´no´ a la guerra arropan una protesta de Basta Ya» El Periódico de Aragón 2003-02-13 (Noiz kontsultatua: 2024-12-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El día en que Marisa Paredes 'echó' a Isabel Díaz Ayuso de una capilla ardiente: "¿Pero qué hace aquí por dios? ¡Fuera!"» La Vanguardia 2024-12-17 (Noiz kontsultatua: 2024-12-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Bescos, Ramón. (2024-12-17). «Divinity - Moda, belleza, celebrities y tendencias» Divinity (Noiz kontsultatua: 2024-12-31).
* ↑ «Marisa Paredes aktorea hil da» EITB 2024-12-17 (Noiz kontsultatua: 2024-12-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Fallece Marisa Paredes – Academia de cine» Academia de cine (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «"La flor de mi secreto" Premios Goya 2023» www.premiosgoya.com (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «"Cara de acelga" - Premios Goya 1988» www.premiosgoya.com.
* ↑ (Gaztelaniaz) Corral, Pedro del. (2024-12-17). «La única vez que Marisa Paredes recibió el premio Goya: 'Volvería a repetir el discurso del no a la guerra'» El Correo de Andalucía (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) Marisa Paredes: su descendencia, sus colaboraciones con Almodóvar y su interpretación en 'La Vida es Bella' - LA METRO VALENCIA. 2024-12-18 (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Fotogramas de Plata 2015: Marisa Paredes, Premio Especial Homenaje» Fotogramas 2016-01-28 (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ «Unión de Actores y Actrices» www.uniondeactores.com (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) Franco, Pablo Mortera. (2023-11-23). «Los Premios infoLibre 2023 animan a defender la democracia frente al odio y recuerdan el sufrimiento palestino» infoLibre (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) Fernandez, Ainara. (2019-04-10). «La actriz Marisa Paredes recibirá el premio José Sacristán de la XI Semana del Cine» El Faro de Melilla (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Marisa Paredes: "Una película está hecha para verla en el cine"» ASTORGA DIGITAL 2019-09-06 (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) EFE. (2010-04-24). «'Rabia' logra la Biznaga de Oro del Festival de Málaga» Diario de Mallorca (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Marisa Paredes: «Nunca olvidaré a Nacho Martínez, era fantástico»» La Nueva España 2007-12-02 (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Marisa Paredes» Premios Ondas (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) Fitoria, Dania. (2000-04-26). «Philippe Noiret lamenta que los europeos vean poco su propio cine El actor recibe hoy en Madrid el Premio Rodolfo Valentino junto a Saura y Paredes» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) SensaCine. Secretos del rodaje de la película La Flor de mi secreto. (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) Premio Nacional de Cinematografía 1996. Ministerio de Cultura - Gobierno de España.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Antena de Oro, Spain (1974)» IMDb (Noiz kontsultatua: 2024-12-22).
* Datuak: Q235398
* Multimedia: Marisa Paredes / Q235398