# Pearl Harborko erasoa

Pearl Harborko erasoa edota Pearl Harborko gudua (ingelesez: Attack on Pearl Harbor edota Battle of Pearl Harbor; japonieraz 真珠湾攻撃) Japoniako Armada Inperialak 1941eko abenduaren 7ko goizean Pearl Harborreko (Hawaii) Estatu Batuen itsas basearen aurka egindako ezusteko erasoaldi militar bat izan zen. Erasoaren helburua Estatu Batuetako Ozeano Bareko Flotaren esku-hartzea saihestea zen.
353 japoniar hegazkinek burutu zuten erasoa, tartean, bonbaketariak eta torpedo-ontziak. Portuko zortzi korazatu estatubatuarrak kaltetuak izan ziren, eta horietako lau hondoratu egin ziren, besteak beste; hala ere, japoniarrek ere izugarrizko galerak izan zituzten.
Eraso honen eta beste arrazoi batzuen artean Estatu Batuak Bigarren Mundu Gerran sartu zen, hurrengo egunean, abenduaren 8an Japoniari gerra deklaratuz. Alemania naziak eta Italia faxistak gerra deklaratu zioten Estatu Batuei abenduaren 11n, Ardatzaren (II. Mundu Gerran Alemaniak, Italiak eta Japoniak aliantzaren aurka sortutako alderdia) potentzia asiarraren aurka abian jarritako operazioei erantzunez.
Nipondarren aldetik adierazpen formalik ez zegoenez aurrera egiten ari zirela ziruditen negoziazioak egiten ari ziren bitartean, Franklin D. Roosevelt AEBetako presidenteak 1941eko abenduaren 7a «doilorkerian biziko den data» izendatu zuen. Gainera, Pearl Harborreko erasoa Tokioko epaiketetan epaitu zuten gerrako krimen gisa.
"Atzo, 1941eko abenduaren 7a, doilorkerian biziko den eguna, bat-batean eta nahita eraso zioten Ameriketako Estatu Batuei Japoniako Inperioko itsas eta aireko indarrek." Franklin D. Roosevelt lehendakariak Kongresuari – 1941eko abenduaren 8a

## Aurrekariak

Pearl Harborreko erasoak Estatu Batuetako Ozeano Bareko Flota neutralizatzea bilatzen zuen, modu honetan, Japoniak Malaysia britainiarrean eta Ekialdeko Indietan egindako aurrerapena babestuz, non petrolioa eta kautxua bezalako baliabide naturalak eskuratu nahi zituzten; munduko potentzietako bat izatearekin batera. Japoniaren eta Estatu Batuen arteko gerra bi nazioek 1920ko hamarkadatik ezagutzen zuten aukera bat zen, eta horretarako planak egin zituzten, nahiz eta tentsioak ez ziren areagotu Japoniak 1931n Mantxuria inbaditu zuen arte.
Hurrengo hamarkadan, Japoniako inperioak Txinan hedatzen jarraitu zuen, eta horrek 1937an piztu zen gerra eragin zuen. Gerrak iraun zuen heinean, Japonia eta Estatu Batuekiko gatazka ia saihestezina bihurtu zen, eta horrek Japoniako liderrak euren aukerak aztertzera eraman zituen. Estatu Batuetako Armada sekulakoa zen, eta Japoniak ez zuen behar adina baliabide estatubatuarren mehatxua ezabatzeko bere asmo inperialetan.

## Eraso-plana

Amerikar indar kontinentalak, ezusteko eraso baten kasuan mobilizatzen ziren bitartean, Yamamotok argudiatzen zuen, Japoniak Ozeano Bareko uharte estrategikoak bereganatu zitzakeen. Japonia etsita zegoen hornigaiak lortzeko, eta Japonia eta Hawaiiko lurralde estatubatuar urrunenaren artean zeuden uharteek hain beharrezkoa zen petrolioa eta kautxua eman zezaketen.
Yamamotok hilabeteak eman zituen pazientziaz Minoru Genda itsas kapitainarekin eta beste batzuekin operazioa prestatzen. 1941eko abenduan, Japoniako errege Hirohitok, azkenean, militarren presioari uko egin zion eta gerra baimendu zuen.Japonia aireko indarrak pilatzen ari zela frogatu arren, erasoak ezustean harrapatu zituen Estatu Batuak. 1941eko abenduaren 6an, armadako inteligentzia ofizialek gerra berehalakoa zela adierazten zuen mezu bat ere atzeman zuten. Baina militarrek ez zekiten Pearl Harbor zela helburua. Mezua Honoluluko telegrafo-bulego batera bidean zela, erasoa hasia zen.
AEBek Pearl Harbor bihurtu zuten Pazifikoko Flotaren base nagusia. Estatubatuarrek ez zutenez espero japoniarrek Hawaiin eraso egingo zutenik, Japoniatik 4.000 kilometrora, Pearl Harborreko basea babestu gabe geratu zen, eta helburu erraza izan zen.
Japoniak Pearl Harbor ustekabean erasotzeak Estatu Batuak isolamendutik aterako lituzke eta Bigarren Mundu Gerran sartuko lirateke, 1945eko abuztuan Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketa atomiko destruktorearen ondoren Japoniaren errendizioarekin amaituko litzatekeen gatazka.

## Helburuak

Eraso honek Pazifikoko flota estatubatuarra hondoratzea izan zuen helburu, eta prebentzio eraso bat izan zen. Honen bidez japoniarrek Estatu Batuak Ozeanian eta Asiako hego-ekialdean egin nahi zituzten operazio militarretan sartzea eragotzi nahi zuten. Lehenik eta behin, Estatu Batuen itsas unitate garrantzitsuak suntsitzen saiatu ziren. Bigarrenik, Japoniarrek denbora irabazi nahi zuten beraien itsas indarra sendotzeko. Azkenik, kolpe handia eman nahi zitzaion estatubatuarren moralari beste gerra bat saihesteko. Bere helburuak Ford uhartea zen, Itsas Armadaren kontrolpean zegoena, eta inguruko zazpi korazatu, "Battleship Row" izenekoan kokatuak.
Hawaiiko portuan ainguratuta zegoen AEBetako Pazifikoko Flota jotzeak bi desabantaila argi zituen: eraso beharreko ontziak oso sakonera txikiko uretan ainguratuta zeuden, eta, beraz, erraz samar lehortu eta konpondu ahal izango ziren, eta tripulatzaile gehienek erasotik bizirik aterako ziren, lehorrean baimenduta zeudelako edo portutik erreskatatuko zituztelako. Beste ezbehar garrantzitsu bat, japoniarrek ezaguna, Pearl Harbor-en Ozeano Bareko Flotaren hiru hegazkin-ontziak (Enterprise, Lexington eta Saratoga) ez egotea izan zen. Ironikoki, japoniar armadaren goi-agintea hain zegoen Alfred Mahan almirantearen "bataila erabakigarri" baten doktrinan murgilduta, non armadarentzako garaipena etsaiaren korazatu gehiago suntsitzeko ziurtatzen baitzuen, Yamamotok, bere kezkak gorabehera, aurrera egitea erabaki baitzuen. Japoniak uste zuten gerra batean garaipena lortzeko zuen gaitasunean zuen konfiantza laburra izango zela, Hawaiiko portuan beste helburu batzuk alde batera uztera eraman zituen, hala nola ontziola, erregai-biltegiak eta itsaspekoen basea.
Baina japoniarrek ez zuten lortu Ozeano Bareko Flota suntsitzea. 40ko hamarkadan, korazatuak jada ez ziren ontzirik garrantzitsuenak: hegazkin-ontziak, eta gertatu zen bezala, Pazifikoko ontzidiaren garraiolari guztiak basetik kanpo zeuden abenduaren 7an. Izan ere, Lexington ontzia, hiru itsas bidaia astun eta bost destruktorerekin batera, Midway uhartean errefortzuko hegazkin-kargamentu bat entregatzetik zetorren. Enterprisek gauza bera egiten zuen urruneko Wake uhartean, Saratoga San Diegotik itzultzen ari zen konponketa batzuen ondoren, eta erasoaren unean Hawaiitik 320 km-ra zegoen. Yorktown San Diegoren eta Norfolkeko itsas basearen artean zegoen, eta Hornet ontzia Norfolketik itsasoratu berria zen.

## Garapena
### Japoniaren gerra deklarazioa

Japoniak gerra formalki deklaratu aurretik hasi zituen erasoak, izan ere, Tokiok gerra jakinarazpen bat helarazi zion bi bloketan Washingtongo japoniar enbaxadari, baina mezuaren transkripzioak denbora gehiegi eman zion eta ezin izan zuen garaiz eman (izan ere, kriptografo estatubatuarrek ordu batzuk lehenago deszifratu eta itzuli zuten mezuaren zatirik handiena). 1941eko abenduaren 8ko edizioan egunkari japoniar askok gerra-deklarazio bat argitaratu zuten beren azalean, baina hori ez zioten bidali gobernu estatubatuarrari, harik eta erasoaren ondoren.

### Lehen etapa

Japoniar lehen bonbaketaria Pearl Harbor gainean agertu zen goizeko 7: 55ean (bertako ordua). Ia 200 hegazkinez osatutako lehen olatu baten parte izan zen, besteak beste, torpedo hegazkinak, bonbaketariak eta ordu laurden baten buruan eraso basatiak jasan zituzten . Shorten sabotajearen aurkako neurriak zirela eta, AEBetako hegazkin militarrak Ford uharteko Itsas Aireko estazioa eta ondoko Wheeler aerodromoa eta Hickam Aire Armadaren basean bildu ziren, eta asko lurrean suntsitu zituzten japoniarrek. Wheeler aerodromoan, batez ere, txikizioa beldurgarria izan zen. Lurrean zeuden 126 hegazkinetatik 42 erabat suntsituta zeuden, 41 hondatuta, eta 43 bakarrik geratu ziren zerbitzurako moduan. AEBko 6 hegazkin bakarrik sartu dira airean erasotzaileei aurre egiteko. Guztira, 180 hegazkin baino gehiago suntsitu zituzten.
Aldi berean, Kimmelen flotaren aurkako ekintza handi bat antolatu zen. Portuan ainguratutako ontziek helburu ezin hobeak jarri zizkieten japoniar bonbardatzaileei, eta, igande goiza zenez (japoniarrek ustekaberik handienerako aukeratutako ordua), ez zeuden erabat tripulatuta. Korazatuen kalte gehienak erasoaren lehen 30 minutuetan gertatu ziren. USS Arizona korazatuak eztanda egin zuen. Bonbaz eta torpedoz josita, USS West Virginia urez bete zen, eta buruz behera harrapatuta geratu zen. USS Oklahoma, bost minuturen buruan lau torpedoz jota, erabat irauli zen, hondoa eta helizea portuko uren gainetik igota. USS Kalifornia, Pazifikoko Gudu Indarraren ikurra, torpedoan jarri zuten eta bertan behera uzteko agindu zuten, poliki-poliki ur sakonetan hondoratzen ari zela. USS Utah itsasontzia ere hondoratu zen. Ia ontzi batek ez zuen kalterik izan. Ontzietako tripulazio antiterroristak berehala hasi ziren lanean, eta gudarosteek tiro egin zuten zeukatenarekin, baina erasoaren indarra ez zen batere larria izan.

### Bigarren etapa

Goizeko 8: 50etan erasoaren bigarren olatua hasi zen. Lehenengoak baino arrakasta gutxiago izan zuen, baina kalte handiak eragin zituen. USS Nevada korazatuak torpedo-kolpe bat jasan zuen lehen olatuan, baina "Battleship Row" izenekoaren amaieran zuen posizioak ekintza-askatasun handiagoa ematen zion gainerako kapitain-ontziek baino. Martxan jartzen saiatzen ari zen bigarren olatuak jo zuenean. Zazpi edo zortzi bonbek jo zuten eta kanalaren buruan zegoen. USS Pennsylvania korazatua bonbek kiskali zuten, eta handik gertu lotutako bi destruktore suntsitu ziren. USS Shaw destruktorea bitan zatitu zen leherketa handi baten ondorioz. Goizeko bederatziak pasatxo, japoniarrak erretiratu egin ziren.
Arizona eta Oklahoma suntsitu zituzten, eta beste sei korazatuk kalte handiak jasan zituzten. Hiru gurutzontzi, hiru destruktore eta beste ontzi batzuk ere kaltetu ziren. Hildako militarrak 3.400 baino gehiago izan ziren, 2.300 baino gehiago barne. Kalte handiak egin zizkieten bai armadari bai lehorreko itsas aireontziei. Japoniarrek 29tik 60ra hegazkin galdu zituzten, bost Midget itsaspeko, eta 100 gizon baino gutxiago. Japoniarrak borrokatik erretiratu ziren erasorik jaso gabe.

### Ustezko hirugarren etapa

Hirugarren olatu batek petrolio-biltegiei erasotu behar zien, AEBetako itsas armadako makina-denda, biltegi eta administrazio-zentroekin batera. Baina Japoniako taldeko komandanteak, Chuichi Nagumo presidenteordeak, bertan behera utzi zuen hirugarren olatua eta atzera egin zuen, bere ontziak AEBen kontraeraso baten arriskupean egongo ziren beldurrez.

## Ondorioak

Pearl Harborreko erasoak AEBetako itsas eta aire indarrak larriki elbarritu zituen Ozeano Barean. Hala ere, zortzi korazatuetatik, guztiak, Arizona eta Oklahoma izan ezik, konpondu eta zerbitzura itzuli ziren, eta japoniarrek ez zuten lortu irlako petrolio biltegi garrantzitsuak suntsitzea.
Minutu gutxiren buruan, estatubatuar flotaren zati handi bat kaltetua edo suntsitua izan zen. Bi olatutan zehar, guztira 353 japoniar hegazkinek eta 28 itsaspeko hegazkinek ezinbestean bi korazatu suntsitu zituzten, Oklahoma eta Arizona, eta gainontzeko guztiak eta flotako beste ontzi batzuk kaltetu zituzten. Japoniarrek ere eraso egin zieten inguruko abiazio-eremuei. Guztira, japoniarrek Pearl Harborren aurka egindako erasoak ia 20 ontzi estatubatuar eta 300 hegazkin baino gehiago elbarritu edo suntsitu zituen. Kai lehorrak eta aerodromoak ere suntsituak izan ziren. Garrantzitsuena da 2.000 pertsona baino gehiago hil zirela.
Ustekabean harrapatu bazituen ere, estatubatuarrek kontraerasoa jo zuten. Hegazkinen aurkako kanoiak erabili zituzten eta hegazkin batzuk aireratu ere egin zituzten; guztira, 29 japoniar hegazkin eraitsi zituzten erasoan.

### Berehalako erantzunak

Pearl Harborreko erasoa hasi eta ordu gutxira, japoniar tropek goizean goiz eraso bat hasi zuten Hong Kongeko lurralde berrietan, ondoren Filipinetan, Wake uhartean, Malaysian, Thailandian eta HMS Prince of Wales eta HMS Repulse hondoratu zirelarik.
Abenduaren 8an, Estatu Batuetako Kongresuak gerra deklaratu zion Japoniako Inperioari baina, Estatu Batuak suminduta geratu ziren erasoagatik eta ez zutelako jaso aldez aurreko harremanen hausturaren jakinarazpenik, bi ekintzak traiziotzat hartuz. Franklin D. Rooseveltek gerra-deklarazioa sinatu zuen egun berean, aurrekoa «doilorkerian biziko den data» bezala aipatuz Estatu Batuetako Kongresuaren baterako bilkurara joatean.
Estatu Batuen eta Japoniaren arteko harremanak azkar okertu ziren. Rooseveltek material kritikoen esportazioak Japoniara enbargatu zituenean, okerrena espero zen. Enbargoa gogorragoa bihurtu zen heinean, japoniarrak gehiago etsi zuten, euren merezitako lekua jokoan zegoela sentituz. Horregatik, historialari batzuek uste dute Pearl Harborreko erasoak Japoniako Inperioa porrotera kondenatu zuela, «lo zegoen erraldoia» esnatu baitzuen, erregai-biltegiak edo ontziolak suntsituak izan edo hegazkin-ontziak portuan harrapatu eta hondoratuak izan arren, Estatu Batuen gaitasun industriala, behin mobilizatuta, Ozeano Bareko eta Atlantikoko agertokietan baliabide ugari hornitzeko gai izan baitzen.
Alemania naziak gerra deklaratu zien Estatu Batuei abenduaren 11n, japoniar erasoa gertatu eta lau egunera. Adolf Hitlerrek Hiruko Itunaren akordioen arabera egiteko obligaziorik ez zuen arren, formaltasun soiltzat jo zuen, Estatu Batuetako Armadak hilabeteak zeramatzalako Atlantikoko guduan parte hartzen. Hitlerrek AEBetako gaitasun industrial eta militarra gutxietsi zuen, eta Japoniarekin zuen gerrak Erresuma Batuaren eta Sobietar Batasunaren aurrean zuen egoera arinduko zuela uste zuen. Horrek bi aldiz sumindu zuen Estatu Batuak, eta, horri esker, Estatu Batuak argi eta garbi sartu ziren gerraren Europako agertokira, Erresuma Batua babestuz. Ekintza horiek atzeratu egin zuten, aldi batez, estatubatuarren erantzun osoa Ozeano Barean.
Estatu Batuetako Armadako komandantea, Husband E. Kimmel kontra-almirantea, eta armadako komandantea, Walter Short teniente jenerala — zeinaren Aire Armadak baseko aireko defentsen gaineko erantzukizuna zuen —, euren karguetatik kendu zituzten erasoa gertatu eta gutxira. Eginbeharra bertan behera uztea leporatu zieten, ez zutelako behar besteko defentsarako prestaketarik egin. Historialari batzuek iradoki dute Kimmel eta Short arpilatzaile gisa erabili zirela, inteligentziak ez baitzien funtsezko informaziorik eman, baina militarrek ez zituzten salbuetsi.
Helburu nagusiei dagokienez, Pearl Harbor-en aurkako erasoa arrakasta taktikoa izan zen, eta aurreikusitako aurreikuspenak gainditu zituen. Haren exekuzioak antzeko adibide gutxi ditu edozein garaitako historia militarrean, epe labur eta ertainean behintzat. Britainiarrek Tarentoko itsas baseari egindako ezusteko erasoa ere ez zen hain suntsitzailea izan eragindako kalteari dagokionez. Pearl Harborreko galera larrien eta ondorengo Filipinetako inbasioaren ondorioz, armada estatubatuarra ez zen gai izan hurrengo sei hilabeteetan Ozeano Barean ekintza esanguratsuak egiteko. Estatu Batuetako flota ekintzatik kanpo zegoela, Japonia, aldi baterako, bere aurkariaren itsas potentziari buruzko kezkarik gabe egon zen. Asiako hego-ekialdea konkistatzeari ekin zion, hego-mendebaldeko Ozeano Barea, eta bere irismena Indiako ozeanora hedatu zuen.

### Eraginak epe luzera

Pearl Harborreko erasoaren ondorioz, Estatu Batuak gerrara behartu zituzten. Japoniaren erabateko porrotean, bere militarrak deseginak izan ziren eta Japoniako Inperioa ofizialki desagerrarazia izan zen. Ordutik hona, Japonia eta Estatu Batuak aliatu indartsu bihurtu dira, 30 eta 40ko hamarkadetako estatututik urrun.

### Garrantzi historikoa

Eragin gabeko eraso honek Bigarren Mundu Gerran sartu zituen Estatu Batuak, Japoniari berehala gerra deklaratu baitzion. Pearl Harbor Ozeano Bareko AEBetako itsas baserik garrantzitsuena zen, eta oraindik ere hala da.
Erasoak Estatu Batuak Bigarren Mundu Gerran sartzea eragin zuen, eta horrek, Ardatzaren porrota ekarri zuen mundu osoan. Winston Churchill Erresuma Batuko lehen ministroak, Pearl Harborreko erasoa gerrarantz zuzendu zela jakin zuenean, hau idatzi zuen: «Aseta eta aseta nengoela, emozioz eta sentipenez; ohera joan nintzen eta seguruen eta esker onekoen ametsa lo hartu nuen». Gerra honetako aliatuen garaipenak eta ondorengo Estatu Batuen sorrerak, munduko potentzia nagusi gisa, forma eman diote nazioarteko politikari ordutik.
Historia militarrari dagokionez, Pearl Harbor-en aurkako erasoak hegazkin-ontzia itsas boterearen erdigune bezala sortu zen, korazatua gerra-flota baten giltzarri bezala ordezkatuz. Hala ere, Koral Itsasoko eta Midwayko batailak amaitu arte ez zen aurrerapen hori mundu osoko itsas botereentzat nabarmendu.

## Erasoari buruzko ikuspuntu japoniarra

Bigarren Mundu Gerran, bi aliantza nagusi zeuden: Ardatza eta Aliatuak. Ardatzeko aliantzaren hiru kide nagusiak Alemania, Italia eta Japonia ziren. Hauek bi interes zituzten amankomunean: bata, lurralde hedapena eta inperioen sorrera, konkista militarraren eta Lehen Mundu Gerraren ondorengo nazioarteko ordenaren boteretik kentzearen bidez, eta, bestea, sobietar komunismoaren neutraltasunaren suntsipena.
1936ko azaroaren 1ean, adiskidetasun itun bat sinatu eta astebetera, Alemaniak eta Italiak Erroma-Berlin Ardatzaren eraketa iragarri zuten. 1936ko azaroaren 25ean, Alemania naziak eta Japoniar Inperioak Sobietar Batasunaren aurka zuzendutako Kominternen aurkako ituna sinatu zuten. 1937ko azaroaren 6an, Italia Kominternen aurkako itunarekin bat egin zuen. 1939ko maiatzaren 22an, Alemaniak eta Italiak Altzairuzko ituna izenekoa sinatu zuten, eta Ardatzaren aliantza formalizatu zuten xedapen militarrekin. Azkenik, 1940ko irailaren 27an, Alemaniak, Italiak eta Japoniak Hiruko Ituna sinatu zuten, Ardatzaren aliantza bezala ezagutzen dena.
1942an Saburo Kurusuk, Estatu Batuetan Japoniako enbaxadore izandakoak, adierazpen batzuk egin zituen «ekialdeko Asiako gerraren saihestezintasun historikoa» marraztuz. Kurusuren arabera, probokazioak San Frantzisko Schooleko gertakariarekin eta Estatu Batuek etorkin japoniarrekiko zituzten politika arrazistekin hasi ziren, eta hondakinen metalaren gai beligerantearekin eta Estatu Batuen eta herrialde aliatuen petrolio-boikotarekin amaitu ziren. Pearl Harborren aurkako erasoari buruz esan zuen Estatu Batuetako gobernuaren ultimatum birtualari (Hulleko oharra) erantzun zuzena emateko sortu zela, eta ustekabeko erasoa ez zela traiziozkoa izan, espero zitekeelako. Izan ere, Pearl Harbor-en flota gerra jokoak eta entrenamenduak egiten hasi zen japoniar erasoa baino lehen. Hala ere, estatubatuarrek ez zuten inoiz imajinatu erasoa gerra deklaraziorik gabe etorri zenik, japoniarren gaitasunak gutxiesteaz gain. Azkenik, Pearl Harbor eta bere inguruko zirkunstantzia diplomatikoak, 1945ean, Harry S. Trumanen gobernu estatubatuarrak Japoniako Inperioari eraso egiteko hartutako erabakia bultzatuko zuten beste faktore bat izango ziren, bonba atomikoak jaurtiz Hiroshima eta Nagasakin, bere baldintzarik gabeko errendizioa behartzeko, eta, ondoren, estatubatuar justifikazioan, Japoniako gerraosteko gobernuak eraso horri buruz egindako ondorengo errieten aurrean.
1991n, Japoniak Estatu Batuei barkamena eskatuko ziela zabaldu zen. Aitzitik, barkamena ez zen etorri askok espero zuten moduan. Japoniako Kanpo Arazoetako Ministerioak adierazpen batzuk egin zituen esanez 1941ean Japonia saiatu zela Estatu Batuei gerra formalaren deklarazio bat egiten arratsaldeko 1etan, Washingtongo orduan, Pearl Harbor-en aurkako erasoak hasi baino 25 minutu lehenago. Dirudienez, Japoniako gobernuak «14 zatiko mezua» aipatzen zuen, eta mezu horrek ez zituen negoziazioak formalki hautsi, gerra deklaratzeko aukera emanez. Hala ere, atzerapen ugariengatik, Japoniako enbaxadorea ez zen deklarazioa egiteko gai izan erasoak hasi eta askoz beranduago arte.

## Zinema

* Pearl Harbor (2001)

## Erreferentziak

* B.Elin (2021): 80 años desde Pearl Harbor: Así fue el ataque que cambió la historia para siempre. National Geographic.
* Britannica, Entziklopediako editoreak: Pearl Harbor attack. Encyclopedia Britannica. Azken eguneraketa: Adam Augustyn.
* Grudemi argitaletxea (2019). Ataque a Pearl Harbor. Historia Entziklopediatik berreskuratua. Azken eguneraketa: azaroa 2022.
* L. Tony (2011): Dec. 7, 1941: Attack at Pearl Harbor a Bold, Desperate Gamble. Wired.
* Admin (2014): El acorazado USS West Virginia y el ataque a Pearl Harbor. Exordio.
* U.S army airborne & special operation museum: Pearl Harbor: a day of infamy
* United States Holocaust Memorial Museum. Pearl Harbor. Holocaust Encyclopedia. Azken eguneraketa: martxoa 2023.
* Pearl Harbor (2017): How Pearl Harbor Changed the World

## Kanpo estekak

* Datuak: Q52418
* Multimedia: Pearl Harbor attack / Q52418