# Afro-asiar hizkuntzak

Afro-asiar hizkuntzak Iparraldeko eta Mendebaldeko Afrikan, Sahelen eta Hego-mendebaldeko Asian hedaturik dagoen hizkuntza familia da, 240 hizkuntza inguruk osatua, 285 milioi lagunek baino gehiagok erabiliak.
Hizkuntzoi afro-asiar (edo afroasiar) ez ezik, afrasiar (Afrasian), lisramiko edo erythraean ere esaten zaie; aldiz, behialako kamito-semitiko izendapena baztertu eta arbuiatu izan da.

## Etimologia

XIX. mendearen hasieran, zenbait hizkuntzalarik amazigera, kuxtar hizkuntzak eta egiptoera filo kamitikoan bildu zituzten, haien artean zuten lotura genetikoa eta talde horrek hizkuntza semitikoen filoarekin zuen harremana ohoretuz. Kamitiko eta semitiko terminoek Genesi liburuko Noeren Kam eta Sem semeen ondorengoen tribuak deskribatzen dituzte.

## Datazioa

Ezagutzen den hizkuntza afroasiarren arrasto zaharrena duela 5.400 urteko (ca. K.a. 3.400) inskripzio egiptoarra da. Naqada II kulturako zeramika batean aurkituriko ikurrek —Antzinako Egiptoko hieroglifoen antza dute— datazio zaharrago bat (ca. K.a. 4000) iradokitzen dute.
Halaber, Antzinako Egiptoko hizkuntza hori hizkuntza Protoafroasiarrekiko desberdina da: bien arteko banaketa denbora luzez gertatu zela ondorioztatzen da.

### Proto-afroasiarra

Protoafroasiar hizkuntza edo protoafroasiarra hizkuntza afroasiar guztien aurrekaria da, haietan oinarriturik berregituraturiko protohizkuntza. Proto-afroasiarrari loturiko datazioek tarte kronologiko handia barneratzen dute, K.a. 16.000 urtetik, K.a. 7.500 urtera arte. Halaber, datazio horiek gainontzeko protohizkuntzekin erlazionatuak baino zaharragoak dira.

#### Antzinako afroasiarra

Antzinako afroasiarra hizkuntza proto-afroasiarraren hizlarien jatorrizko leku hipotetikoa da: bertan, hiztunak komunitate linguistiko bat edo komunitate konplexuen talde gisan bizi ziren, geografikoki zabaldu eta hainbat hizkuntza garatu aurretik.
Leku hipotetiko hori egun ezezaguna da, baina batzuek Levanteko lehen nekazariekin lotzen dute, ostera Ipar eta Ekialdeko Afrikara migratu zutenak hizkuntza haiekin zabalduz. Beste proposamen batzuek jatorria nekazaritzaren aurretiazko Ipar-ekialdeko Afrikako hizlari ehiztari-biltzaileetara lotzen dute.
* Levanteko hipotesia. Jatorri ez-afrikarreko defendatzaileak "nekazaritza-hizkuntza zabalkuntza hipotesi" arkeologikoaren aldekoak dira: hor, hizkuntza talde nagusiak nekazaritza goiztiarreko teknologiarekin batera zabaldu ziren Neolitoan. Alexander Militarev linguistak proposatu zuen ideia hori, nekazaritzari lotutako hitzak protoafroasiar hizkuntzan berreraiki zitezkeela defendatuz. Hipotesi horrek Levante izena du, nekazaritzako teknologia Levanten (Natufian kulturan) sortu eta Ipar Afrikan zehar zabaldu zela onarturik dagoelako.
* Ipar-ekialdeko Afrikako hipotesia. Ipar-ekialdeko Afrika (Etiopia eta Eritrea, zehazki) hizkuntza familia horren jatorri gune gisa proposatu da, gune geografiko txiki batean dibertsitate handiko taldeak biltzen dituelako. Hipotesi horren moldaera ezberdinak daude:
** Itsaso Gorriko hipotesia. Christopher Ehret hizkuntzalariak jatorria Itsaso Gorriko mendebaldeko kostaldean gertatu zela proposatu zuen, Eritrea eta hego-ekialdeko Egiptoranzko norabidean zabalduz. Haren ustetan, hizkuntza afroasiarrak Etiopia eta Sudango janari bilketa intentsibo goiztiarrean erabiltzen ziren, Militarev-en datazioa duela 15.000 urtera atzeratuz. Horrez gain, txakur, arku eta gezi terminoak K.a. 9.500 urtean datatzen ditu, nahiz eta txakurren datazio arkeologiko zaharrena K.a. 1.200 urtea izan Ekialde Hurbilean, eta gezi-puntena K.a. 9.500 urtean Ipar Afrikan eta Afrikako adarrean.
** Etiopiako hipotesia.
** Saharako hipotesia.
** Ipar Afrikako hipotesia.

## Sailkapena

Honako adar edo familietan sailkatu ohi dituzte hizkuntzalariek afro-asiar hizkuntzak:
* Amazigera.
* Txadar hizkuntzak
* Cushit hizkuntzak
* Egiptoera.
* Hizkuntza omotikoak.
* Hizkuntza semitikoak
Zalantzak daude hizkuntza omotikoak talde horretan sailkatu behar ote diren eta beja hizkuntzaren kasuan, hizkuntza kuxitikoen adarrean ala adar propioan sailkatu behar ote den.

### Sailkapenaren historia

IX. mendean, Tiareteko Judah ibn Quraysh gramatikaria lehena izan zen hizkuntza afroasiarren bi adarrak (amazigera eta semitikoa) lotzen: arabiera, hebreera eta aramera ezagutzen zituen. XIX. mendean zehar, europarrek harreman hori ere proposatu zuten. 1844an, Theodor Benfeyk etiopiko izeneko hizkuntz familia proposatu zuen, hizkuntza semitiko, amazigera eta kuxtarrak barneratzen zituena. Urte berean, T. N. Newmanek hausa eta semitikoen arteko harremana proposatu zuen: hori luzaroan dudan egon zen.

### Demografia

Hizkuntza afroasiarrak hiztunen kopuruaren arabera zerrendaturik, bakoitzaren hizkuntza-familia, hizkuntza afroasiarren barnean aipatuz:
* Arabiera (semitikoa). I. eta IV. mendeen artean sorturiko hizkuntza semitikoa da; hizkuntzak izena arabiar talde etnikoaren ondoren eskuratu zuen, garaian (greziarren ikuspuntutik) penintsula arabigoan, eta honen inguruko mugetan (Mesopotamia ekialdean, Libanoko mendiak eta Siria iparraldean) bizi ziren pertsonak talde berean bilduz. Arabiar munduko lingua franca da, eta Arabiera klasiko bezala ezagutzen den hizkuntzaren bariazioa, Islamaren liturgia hizkuntza da. Hori dela eta, bere arabieraren aldaera guztien hiztunak batzean, 422 milioi hiztun inguru izanik (ama hizkuntza dutenak eta bigarren hizkuntzatzat dutenak barne), munduko bostgarren hizkuntza zabalduena da. Gainera, Nazio Batuen Erakundeko sei hizkuntza ofizialetako bat da.
* Hausa (txadar). Hausa etniako mendebaldeko Afrikako herrialde ezberdinetan (Nigeria, Ghana, Kamerun gehienbat, eta Sudan, Benin eta Boli Kostako talde minoritarioetan) eta Sahelean hitz egiten den hizkuntza tonala da. Gune hauetako lingua franca izanik, 100 eta 150 milioi hizlarik erabiltzen dute, beren ama-hizkuntza edo bigarren hizkuntza gisan. Hizkuntza txadar zabalduena da.
* Oromoera (kuxtarra). Etiopiako Oromo etniak eta Afrikako Adarreko beste etniek hitz egiten hizkuntza da. Afrika guztian zehar emigranteek hitz egiteaz gain, Etiopia eta iparekialdeko Kenyan lingua franca denez, hizkuntza kuxtar erabiliena da (36 milioi hizlariekin soilik Etiopian eta beste milioi erdi bat Kenyan) eta Afrikar hizkuntzetatik ama-hizkuntza populazio handienetarikoa duena.
* Amharera (semitikoa).
* Somaliera (kuxtarra).
* Tigrinyera (semitikoa).
* Afarrera (kuxtarra).
* Shilhera (amazigera).
* Kabiliera (amazigera).
* Hebreera (semitikoa).
* Atlasikoa (amazigera).
* Tarifitera (amazigera).
* Gurageera (semitikoa).
* Tigreera (semitikoa).
* Wolaitta (omotikoa).
* Maltera (semitikoa).
* Asiriako neo-arameera (semitiko).

## Antzekotasunak
### Fonologia

Hizkuntza afroasiarrek konpartitu ditzaketen sistema fonetikoak, hizkuntza honen aurrekariaren (proto-afroasiarra) ezaugarriak zirela onartu liteke. Egindako hizkuntza proto-afroasiarren berregiteek bokal sistema sinplea atxikitzen diote, hiru bokal labur /i, a, u/ eta hiru bokal luzek /ī, ā, ū/ osatua.
Ordea, hizkuntzalaritza historikoko adituek proposaturiko kontsonante sistemen artean ez da adostasunik aurkitu, aukerak konplikatuegiak direlako. Hurrenez, Ehret-en (1995) berreraikitzearen eta Orel y Stolbova-ren (1995) hipotesiak biltzen dituen taula dugu:
| | Ezpainkari | Lateral | Koroari | Sabaikari | Belar | Ezpain belar | Ubular | Faringari | Glotal |
| Leherkari | (*pʼ) | | *tʼ | | <*kʼ> | (*kʼʷ) | <*qʼ> | | |
| Leherkari | <*p> | | *t | | <*k> | (*kʷ) | <*q> | | *ʔ |
| Leherkari | *b | | *d | | <*g> | (*gʷ) | | |
| Afrikatu | | *tɬ͡ | <*ʦʼ> | *ʧʼ | | | | | |
| Afrikatu | | <*tɬ͡> | <*ʦ> | *ʧ | | | | | |
| Afrikatu | | (*dɮ͡) | *ʣ | | | | | | |
| Igurzkari | | | (*sʼ) | | | | | | |
| Igurzkari | (*f) | *ɬ | *s | (*ʃ) | *x | (*xʷ) | | *ħ | *h |
| Igurzkari | | | (*z) | | (*ɣ) | (*ɣʷ) | | *ʕ | |
| Ahostun | *m | | *n | (*ɲ) | (*ŋ) | (*ŋʷ) | | | |
| Ahostun | | *l | *r | *j | | *w | | <*ʀ> | |
Parentesi arteko fonemak; soilik Ehret-ek berreraikitakoak dira. Kortxete arteko fonemak <>; Orel y Stolbova-ak berreraikitakoak dira. Puntuazio marka gabeko fonemak; bi adituek berreraikitakoak dira.

### Gramatika eta sintaxia

Hizkuntza afroasiarretan zabalduriko ezaugarriak (baina ez unibertsalak), hurrengoak dira:
- Kontsonante enfatiko multzoa, asko glotalak, faringariak edo inplosiboak bilakatuz.
- Aditza-Subjektua-Objektu hizkuntz tipologia, Subjektua-Aditza-Objektua joeraz.
- Bi generoko sistema singularrean, femeninoa /t/ soinuak markaturik.
- s itsaski kausatiboa.
- Atzizki posesiboak.
- Nisba deribazioa -j (egiptoar goiztiarrean) edo -ī (semitikoan).
- Hitzen inflekzioa sustraiko aldaketek, aurrizki eta atzizkiek eragin dezakete.

### Lexikoa

Ehret (1995) eta Orel y Stolbovaren (1995) hiztegi etimologikoen artean, kontsentsua adierazten duten sustraien ereduak:
| Zenbakia | Proto-Afroasiar forma | Esanahia | Berbere | Txadar | Cushitiko | Egiptoar | Omotiko | Semitiko |
| 1 | *ʔab | aita | ✔ | ✔ | ✔ | | | ✔ |
| 2 | (ʔa-)bVr | zezena | | ✔ | ✔ | ✔ | | ✔ |
| 3 | (ʔa-)dVm | gorria, odola | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | | ✔ |
| 4 | *(ʔa-)dVm | landa, lurra | | ✔ | | | | ✔ |
| 5 | ʔa-pay- | ahoa | | ✔ | ✔ | | | ✔ |
| 6 | ʔigar/ *ḳʷar- | etxea, ixitura | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | | ✔ |
| 7 | *ʔil- | begia | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | | |
| 8 | (ʔi-)sim- | izena | ✔ | ✔ | | ✔ | | ✔ |
| 9 | *ʕayn- | begia | | | | ✔ | | ✔ |
| 10 | *baʔ- | joan | | ✔ | ✔ | | | ✔ |
| 11 | *bar- | semea | ✔ | ✔ | | | | ✔ |
| 12 | *gamm- | ilajea, bizarra | | ✔ | ✔ | | | ✔ |
| 13 | *gVn | masaila, kokotsa | | ✔ | | | | ✔ |
| 14 | *gʷarʕ- | eztarria | | ✔ | ✔ | | | ✔ |
| 15 | *gʷinaʕ- | eskua | | ✔ | ✔ | | | |
| 16 | *kVn- | ko-emaztea | ✔ | ✔ | | | | ✔ |
| 17 | *kʷaly | giltzurruna | | ✔ | ✔ | | ✔ | ✔ |
| 18 | *ḳa(wa)l-/ *qʷar- | esan, deitu | | ✔ | | | | ✔ |
| 19 | *ḳas- | hezurra | ✔ | ✔ | | ✔ | | |
| 20 | *libb | bihotza | | ✔ | ✔ | | | ✔ |
| 21 | *lis- | mingaina | ✔ | ✔ | | | | ✔ |
| 22 | *maʔ- | ura | ✔ | ✔ | | ✔ | | ✔ |
| 23 | *mawVt- | hil | ✔ | ✔ | | ✔ | | ✔ |
| 24 | *sin- | hortza | ✔ | ✔ | | | | ✔ |
| 25 | *siwan- | jakin | ✔ | ✔ | | ✔ | | |
| 26 | *inn- | ni, gu | ✔ | | ✔ | ✔ | | ✔ |
| 27 | *-k- | beroren | ✔ | ✔ | ✔ | | | ✔ |
| 28 | *zwr | hazia | | | ✔ | | | ✔ |
| 29 | *ŝVr | sustraia | | ✔ | | | | ✔ |
| 30 | *šun | lo egin, amestu | | ✔ | | | | ✔ |

#### Hiztegi etimologiakoak

* (Frantsesez) Cohen, Marcel. 1947. Essai comparatif sur le vocabulaire et la phonétique du chamito-sémitique. Paris: Champion.
* (Ingelesez) Diakonoff, Igor M. et al. 1993–1997. "Historical-comparative vocabulary of Afrasian," St. Petersburg Journal of African Studies 2–6.
* (Ingelesez) Ehret, Christopher. 1995. Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian): Vowels, Tone, Consonants, and Vocabulary (= University of California Publications in Linguistics 126). Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
* (Ingelesez) Orel, Vladimir E. and Olga V. Stolbova. 1995. Hamito-Semitic Etymological Dictionary: Materials for a Reconstruction. Leiden: Brill. ISBN 90-04-10051-2.
* (Ingelesez) John Huehnegard: "Afro-Asiatic" en The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages, ed. R. D. Woodard, Cambridge University Press, 2004, p. 138-156, ISBN 0-521-56256-2.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Afro-Asiatic languages | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Katzner, Kenneth. (2002). The languages of the world. (3rd ed. argitaraldia) Routledge ISBN 0-203-43016-6. PMC 51322181. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) «Afro-Asiatic» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ The World's major languages. (2nd ed. argitaraldia) Routledge 2009 ISBN 978-0-415-35339-7. PMC 282550660. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Ruhlen, Merritt. (©1991-). A guide to the world's languages. Stanford University Press ISBN 0-8047-1894-6. PMC 22663660. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Gregersen, Edgar. (1977). Language in Africa : an introductory survey. Gordon and Breach ISBN 0-677-04380-5. PMC 3256139. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* 1 2 (Ingelesez) «Naqada II pottery» World History Encyclopedia (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ «Earliest Egyptian Glyphs - Archaeology Magazine Archive» archive.archaeology.org (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Italieraz) Trombetti, Alfredo. (1905). L'unità d'origine del linguaggio. Libreria Treves di Luigi Beltrami (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Mattessich, Richard. (2002-06-01). «THE OLDEST WRITINGS, AND INVENTORY TAGS OF EGYPT» Accounting Historians Journal 29 (1): 195–208. doi:10.2308/0148-4184.29.1.195. ISSN 0148-4184. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Joly, Marcel. (2003). Sayles, George(, Sr.). Oxford University Press doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.j397600. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* 1 2 3 4 Ehret, Christopher. (1995). Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian) : vowels, tone, consonants, and vocabulary. University of California Press ISBN 0-520-09799-8. PMC 32236985. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Takács, Gábor. (1999-<2008>). Etymological dictionary of Egyptian. Brill ISBN 90-04-11538-2. PMC 42296395. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Dolgopolsky, Aron. (1999). From proto-Semitic to Hebrew: phonology: etymological approach in a Hamito-Semitic perspective. Centro studi camito-semitici (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Burning issues in Afro-Asiatic linguistics. 2012 ISBN 978-1-4438-6462-6. PMC 884726022. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Wichmann, Søren; Grant, Anthony. (2012). Quantitative Approaches to Linguistic Diversity: Commemorating the Centenary of the Birth of Morris Swadesh. John Benjamins Publishing ISBN 978-90-272-0265-9. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Allan R. Bomhard. Diakonoff - Afrasian Languages (1988). (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* 1 2 (Ingelesez) Ehret, Christopher; Keita, S. O. Y.; Newman, Paul. (2004-12-03). «The Origins of Afroasiatic» Science 306 (5702): 1680–1680. doi:10.1126/science.306.5702.1680c. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) The Civilizations of Africa: A History to 1800. 2020-10-19 ISBN 978-0-8139-2880-7. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* 1 2 3 4 5 Blench, R.. (2006). Archaeology, language, and the African past. AltaMira Press ISBN 0-7591-0465-4. PMC 62281704. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* 1 2 (Ingelesez) Diamond, Jared; Bellwood, Peter. (2003-04-25). «Farmers and Their Languages: The First Expansions» Science 300 (5619): 597–603. doi:10.1126/science.1078208. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Transition to modernity : essays on power, wealth, and belief. Cambridge University Press 1992 ISBN 978-0-511-62809-2. PMC 708568946. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* 1 2 Shirai, N.. (2010). The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt : New insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic.. Leiden University Press ISBN 978-90-485-1269-0. PMC 818867323. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Hodgson, Jason A.; Mulligan, Connie J.; Al-Meeri, Ali; Raaum, Ryan L.. (2014-06-12). Williams, Scott M. ed. «Early Back-to-Africa Migration into the Horn of Africa» PLoS Genetics 10 (6): e1004393. doi:10.1371/journal.pgen.1004393. ISSN 1553-7404. PMID 24921250. PMC PMC4055572. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Bellwood, Peter S.; Renfrew, Colin. (2002). Examining the farming/language dispersal hypothesis. McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ISBN 978-1-902937-20-5. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Bar-Yosef, Ofer, ed. (2013-12-01). Natufian Foragers in the Levant: Terminal Pleistocene Social Changes in Western Asia. (1. argitaraldia) Berghahn Books doi:10.2307/j.ctv8bt33h. ISBN 978-1-78920-157-4. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Campbell, Lyle. (2020). Historical linguistics : an introduction. (Fourth edition. argitaraldia) ISBN 978-0-262-54218-0. PMC 1198218551. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Ehret C (2002). "Language Family Expansions: Broadening our Understandings of Cause from an African Perspective". In Bellwood P, Renfrew C (eds.). Examining the farming/language dispersal hypothesis. Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research.
* ↑ The domestic dog : its evolution, behaviour, and interactions with people. Cambridge University Press 1995 ISBN 0-521-41529-2. PMC 32272650. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Bender ML (1997). "Upside Down Afrasian". Afrikanistische Arbeitspapiere 50. pp. 19–34.
* ↑ Bernal, Martin. (1987-<c2006>). Black Athena : the Afroasiatic roots of classical civilization. Rutgers University Press ISBN 0-8135-1276-X. PMC 16081700. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Zarins, Juris. (1990-11). «Early Pastoral Nomadism and the Settlement of Lower Mesopotamia» Bulletin of the American Schools of Oriental Research 280: 31–65. doi:10.2307/1357309. ISSN 0003-097X. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Baker, Jennifer L.; Rotimi, Charles N.; Shriner, Daniel. (2017-12). «Human ancestry correlates with language and reveals that race is not an objective genomic classifier» Scientific Reports 7 (1): 1572. doi:10.1038/s41598-017-01837-7. ISSN 2045-2322. PMID 28484253. PMC PMC5431528. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) Sands, Bonny. (2009-03). «Africa's Linguistic Diversity: Africa's Linguistic Diversity» Language and Linguistics Compass 3 (2): 559–580. doi:10.1111/j.1749-818X.2008.00124.x. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) Ehret, Christopher; Keita, S. O. Y.; Newman, Paul. (2004-12-03). «The Origins of Afroasiatic» Science 306 (5702): 1680–1680. doi:10.1126/science.306.5702.1680c. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Fucus : a Semitic/Afrasian gathering in remembrance of Albert Ehrman. J. Benjamins Pub. Co 1988 ISBN 978-90-272-7874-6. PMC 757403748. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ In hot pursuit of language in prehistory : essays in the four fields of anthropology : in honor of Harold Crane Fleming. John Benjamins Pub 2008 ISBN 978-90-272-8985-8. PMC 309831596. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Lipiński, Edward. (2001). Semitic languages : outline of a comparative grammar. (2nd ed. argitaraldia) Peeters ISBN 90-429-0815-7. PMC 46969899. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Pereltsvaig, Asya. (2012). Languages of the world : an introduction. Cambridge University Press ISBN 978-1-107-00278-4. PMC 756913021. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) Weninger, Stefan. (2011-12-23). The Semitic Languages: An International Handbook. Walter de Gruyter ISBN 978-3-11-025158-6. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Macdonald, Michael C. A.. Arabians, Arabias, and the Greeks_Contact and Perceptions. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Al-Jallad, Ahmad. Al-Jallad. 2018. The earliest stages of Arabic and its linguistic classification. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Arabic Language to Non-Arabic Speakers» طموحي (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ Versteegh, C. H. M.. (2001). The Arabic language. Edinburgh University Press ISBN 0-7486-1436-2. PMC 45767561. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Babbel.com; GmbH, Lesson Nine. «The 10 Most Spoken Languages In The World» Babbel Magazine (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Internet: most common languages online 2020» Statista (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «What are the official languages of the United Nations? - Ask DAG!» ask.un.org (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Hausa» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) «Hausa language | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Spread of the Hausa Language» Worldmapper (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Full List: Hausa Is World's 11th Most Spoken Language ⋆» . 2018-02-04 (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Ethiopia» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Bulcha, M.. (1997-07-01). «THE POLITICS OF LINGUISTIC HOMOGENIZATION IN ETHIOPIA AND THE CONFLICT OVER THE STATUS OF AFAAN OROMOO» African Affairs 96 (384): 325–352. doi:10.1093/oxfordjournals.afraf.a007852. ISSN 0001-9909. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ «University of Cambridge Language Centre Resources - Oromo» www.langcen.cam.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Ethiopia. Central Intelligence Agency 2022-05-04 (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Oromo Language - Dialects & Structure - MustGo» MustGo.com (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Amharic» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Somali» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) «Sebat Bet Gurage» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) «Tigre | northwestern Eritrean people | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Lıngwa u lıngwıstıka. Klabb Kotba Maltin 1998 ISBN 99909-75-42-6. PMC 82586980. (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ (Ingelesez) «Assyrian Neo-Aramaic» Ethnologue (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages. Cambridge University Press 2004 ISBN 0-521-56256-2. PMC 59471649. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* 1 2 3 (Ingelesez) Kaye, Alan S.. (1997-06). «The Near and Middle East - Vladimir E. Orel and Olga V. Stolbova: Hamito-Semitic etymological dictionary: materials for a reconstruction. (Handbuch der Orientalistik, no. 18.) xxxvii, 578 pp. Leiden: E. J. Brill, 1995. Guilders 399.50, $250.50.» Bulletin of the School of Oriental and African Studies 60 (2): 365–367. doi:10.1017/S0041977X00036648. ISSN 0041-977X. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* 1 2 Ratcliffe, Robert R.. Afroasiatic Comparative Lexica: Implications for Long (and Medium) Range Language Comparison. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Kossmann, Maarten; Suchard, Benjamin D.. (2018-02). «A reconstruction of the system of verb aspects in proto-Berbero-Semitic» Bulletin of the School of Oriental and African Studies 81 (1): 41–56. doi:10.1017/S0041977X17001355. ISSN 0041-977X. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).
* ↑ (Ingelesez) van Putten, Marijn. (2018-06). «The feminine endings *-ay and *-āy in Semitic and Berber» Bulletin of the School of Oriental and African Studies 81 (2): 205–225. doi:10.1017/S0041977X18000447. ISSN 0041-977X. (Noiz kontsultatua: 2022-05-07).

## Bibliografia

* Bernd Heine and Derek Nurse, African Languages, Cambridge University Press, 2000 - Chapter 4
* Merritt Ruhlen, A Guide to the World's Languages, Stanford University Press, Stanford 1991.
* Lionel Bender et al., Selected Comparative-Historical Afro-Asiatic Studies in Memory of Igor M. Diakonoff, LINCOM 2003.
* Marcel Cohen, Essai comparatif sur la vocabulaire et la phonétique du chamito-sémitique, Champion, Paris 1947.
* Igor M. Diakonoff et al., "Historical-Comparative Vocabulary of Afrasian", St. Petersburg Journal of African Studies Nos. 2-6, 1993-7.
* Christopher Ehret. Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian): Vowels, Tone, Consonants, and Vocabulary (University of California Publications in Linguistics 126), California, Berkeley 1996.
* Vladimir E. Orel and Olga V. Stolbova, Hamito-semitiko Etymological Dictionary: Materials for a Reconstruction, Brill, Leiden 1995

## Kanpo estekak

* Afro-asiatikoaren Etorkia, Paul Newman adituaren artikulua
* Ethnologue araurako hizkuntza-familia Afro-asiatikoaren sailkaera
* Datuak: Q25268
* Multimedia: Afro-Asiatic languages / Q25268