# Edris Rice-Wray

Edris Roushan Rice-Wray Simón, "Edris Rice-Wray Carson" bezala ezaguna (Newark, New Jersey, 1904ko urtarrilaren 21a - San Andres Cholula, Puebla, Mexiko, 1990eko otsailaren 19a) estatubatuar zientzialari eta ekintzailea izan zen. Ahoko pilula antikontzeptiboa garatzen lagundu zuen ikerketa medikoan aitzindaria izan zen, eta injekzio antikontzeptiboari buruzko lehen ikerketetan lan egin zuen.

## Biografia

Rice-Wray doktorea Mabel eta Theron Canfield Rice-Wray-ren alaba zen. New Jersey hirian jaioa, Rice-Wray doktoreak Mexikon eta Puerto Ricon eman zuen bere helduaroaren zati handi bat. Fedea bere bizitza pertsonalaren alderdi garrantzitsu bat zen. Bahaismoaren jarraitzailea izan zen (Mexikoko bahá "í fedearen aitzindaria) eta bere aitaordeak Bahá 'í Portales a la libertad liburua idatzi zuen.
Vassar Collegen lortu zuen Medikuntzako lizentziatura. Michigango Unibertsitatean Osasun Publikoko espezialitate medikoa lortu zuen eta Northwestern Unibertsitatean Familia Plangintzako espezialitate medikoa. Cornelleko Unibertsitatean ere izan zen, eta Alpha Phi emakumeen ermandadeko kide izan zen.

## Ibilbidea

Puerto Ricoko Medikuntza Eskolako irakasle eta herrialde bereko Familia Plangintzako Elkarteko zuzendari medikoa izan zen. Historiako lan-eskala handiko lehen saiakuntza klinikoetan parte hartu zuen 17 urte baino gehiagoz, Nazio Batuen Erakundeak (NBE) Mexikon lan egiteko deitu zion arte. Han, 1959an, Mexiko Hiriko lehen Familia Plangintzako Klinika sortu zuen, eta El Universal egunkariak honako hau adierazi zuen hari buruz: «Latinoamerikako lehen plangintza-klinika da».
Mexikoko emakumeak artatu eta kontsultatu zituen, eta pilula antikontzeptiboaren (BCP, ingelesezko sigletan) erabilera sustatu zuen bere Asociación Prosalud Maternal Klinikan, 1963an sortua, Mexiko Hirian ere, eta bertako zuzendaria izan zen. BCPren eraginkortasuna eta segurtasuna frogatzen jarraitzeko, gizakiengan saiakuntzak egin ziren, eta Edris-en lanetako bat horietan lortutako aurrerapenen berri ematea izan zen. Puerto Rico 1955ean proba-gune gisa hautatu zuten, neurri batean ez zegoelako baliabide gutxiko emakumeei uhartean laguntza ematen zien jaiotza-kontroleko kliniken sarerik. Entseguak 1956an hasi ziren bertan, non emakume batzuk pilula (Enovid) probatzera gonbidatu zituzten. Rice-Wray doktoreak Gregory Goodwin Pincusi (biologo estatubatuarra eta ahozko pilula antikontzeptibo konbinatua asmatzen parte hartu zuen ikertzailea) idatzi zion, eta honako hau adierazi zuen: «[ pastillak] haurdunaldiaren aurkako babesaren ehuneko ehun ematen du, baina bigarren mailako erreakzio batzuk eragiten ditu, eta horrek ez du onargarriak izatea ahalbidetzen».
Esperimentu bakoitza Edris Rice-Wray doktoreak gainbegiratu zuen, eta pazienteei klinikoki arreta emateko abantaila zuen, haiengandik hurbil egoteko aukera emanez. Ez zuen inoiz galdu pilula errealitate bihurtzeko eta jaiotza-tasa kontrolatzeko metodo eraginkorragoak bilatzeko interesa.
Munduko nazioaren osasun publikoaz eta ongizateaz kezkatuta zegoenez, hitzaldi ugari eman zituen: «Pilula antikontzeptiboaren balioa», «Gizonaren eta emakumearen berdintasuna», «Metodo antikontzeptiboen egitateak», «Abortatzen duten amentzako arazoa», «Hazkunde demografikoa», «Biztanleria ondorengo urteetan», etab. 1965ean Alan Guttmacher AEBetako Familia Plangintzako Klinikako presidentearekin hitzaldi bat eman zuen, populazioaren hazkundeari eta nazioentzako zerbitzu eta elikagaien eskariari buruz, bai eta 2000ko hamarkadan eskaera horri erantzuteko izango den zailtasunari buruz ere.
1960ko maiatzaren 11n jarri zen salgai lehen aldiz BCP. Gaur egun, Margaret Sanger, Katharine McCormick eta Edris Rice-Wray pilula antikontzeptiboaren «amak» direla uste da.
1956ko otsailean, Rice-Wray doktoreak Gregory Pincus doktoreak Río Piedras (Puerto Rico) osasun publikoko unitatean egindako BCPri buruzko azterlan handi bat ikuskatzea onartu zuen. Azterketa hori diru-sarrera txikiko etxebizitza-multzo batean zen, San Juan (Puerto Rico) inguruko auzo batean. Iris Rodríguez gizarte-langile baten laguntzarekin, Rice-Wray doktorea ugalkortasun aitortua zuten emakume ezkonduak errekrutatzen hasi zen, BCPren entsegu kliniko batean parte har zezaten.
100 emakumeren pilula bidezko tratamendu-talde bat 125 kondoi edo diafragma erabiltzailerekin alderatu zen. Lehenengo 100 emakume parte-hartzaileetatik, 30 erretiratu egin ziren albo-ondorio kaltegarriengatik. Parte-hartzaile asko egon ziren abandonatu zituzten tokiak ordezkatzeko prest. Behin ahotsa zabaldu zenean, diru-sarrera txikiko zein handiko emakume gehiago saiatu ziren ikerketan izena ematen.
1956ko abenduan, BCPrekin egindako lana zela eta, Rice-Wray doktoreak Puerto Ricoko Osasun Idazkaritzari uko egiteko presioa jaso zuen NBEren eta OMEren aldetik, Mexikoko OMEko kide izan zedin. Baina lanpostu hori onartu aurretik, Rice-Wrayk 221 emakume BCPa behar bezala hartzen ari zirela eta ez zutela haurdunaldirik izan jakinarazi zuen. Zorionez, bere lanarekin jarraitu ahal izan zuen, OMErekin Mexikon. Pilula antolatzen ere lagundu zuen, 1957an Haitin saiakuntza klinikoak eginez. BCPri buruzko hasierako datu kliniko gehienak Rice-Wray doktorearen eta bere laguntzaileen ahaleginekin lotu daitezke. Oinarri horrekin, pilula Estatu Batuetako Elikagaien eta Sendagaien Administrazioan (FDA) aurkezteko prest egon zen.
1970eko hamarkadan, Rice-Wray Pueblara joan zen, Cholula udalerrira, eta Pueblako Ameriketako Unibertsitatean (UDLA) irakasle aritu zen, ekologiaren, antropologiaren eta biztanleriaren ikasketen arloetan. Han, kontsulta medikoak izaten jarraitu zuen, San Pedro Cholulan eta San Andres Cholulan medikuntzari laguntzen eta ezagutzak ematen, eta pilula antisorgailuaren erabilera sustatzen jarraitu zuen. 1985ean Cholulako Mediku Elkarteko bazkide emeritu izendatu zuten.
Rice-Wray izan zen munduko konstituzio bat idazteko konbentzioa deitzeko akordioaren sinatzaileetako bat. Horren ondorioz, giza historian lehen aldiz, Munduko Batzar Konstituziogile bat deitu zen, Lurraren Federaziorako Konstituzioa idatzi eta onartzeko.
Bere bizitzako azken egunetan, Cholulan (Puebla, Mexiko) bizi izan zen, eta San Andres Cholulan zuen etxean hil zen, bere alaba eta bilobez inguratuta.
Rice-Wray doktorearentzat bere lana fedea bezain garrantzitsua izan zen. Horregatik, Bahá 'í Ameila Colins institutuarekin lan egin zuen San Andres Cholulan.
Jonathan Eigen Pilularen jaiotza liburuan, egileak BCPren aurkikuntzara eraman zuen prozesu osoa kontatzen du. Margaret Sanger eta Gregory Pincus zientzialarien arteko elkarketarekin hasten da ikerketa hau. Biak oso eztabaidagarriak dira, eta untxietan esperimentatzen hasten dira. Katharine McCormicken finantziazioa lortu eta John Rock medikuaren laguntzarekin gizakietan entseguak hasi ondoren, taldeak Rice-Wray doktorea hartuko du. Handik gutxira, 1956an, Puerto Ricon eta Haitin entseguak egiten hasi ziren. Horietatik, Jonathan Eigek gizakiengan saiakuntzak egiteko gaur egungo bi protokolo urratu zirela esan du: ikerketaren helburuaren berri ematea eta izan daitezkeen ondorio kaltegarriei buruz informatzea. Hala ere, garai hartan ez zen legerik hautsi, eta sendagaia eraginkorra eta segurua izan zen. Liburuan, pilula antikontzeptiboaren garapenean izan zen borroka nabarmentzen da, garai hartako sinesmen errotuak zirela eta, baita ikertzaileek pilula hori gauzatzeko erabili behar izan zuten iraunkortasuna eta irudimena ere.

## Sariak eta aintzatespenak

* 50 argitalpen baino gehiagori eta jaiotza-tasaren kontrolari buruzko ikerketei esker, 70eko hamarkadako Life aldizkariak hamarkadako emakume garrantzitsu izendatu zuen. Planned Parenthood Federation of America (Estatu Batuetako Familia Plangintzako Federazioa) erakundearen kontsignatarioa izan zen, eta hainbat sari jaso zituen pilula Latinoamerikan zabaltzen egindako lanagatik eta haren eraginkortasuna eta onurak erakusteagatik. Horien artean, 1978an Margaret Sanger Award saria jaso zuen.
* Gregory Pinusek, askotan pilula sortu izana egozten zitzaionak, Rice-Wrayren lana aipatzen zuen bere arrakastarako tresna gisa.
* 1967an, Michigango Unibertsitateko "ezagutza, jakinduria eta zerbitzu-kemena" ren mendeurreneko saria jaso zuen. The Wall Street Journal egunkari estatubatuarrak Amerikako 75 emakume garrantzitsuenetako bat izendatu zuen 1971n.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Stadler, Marta Macho. (2016-01-21). «Edris Rice-Wray, médica» Mujeres con ciencia (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ May, Elaine Tyler. (2010). America and the pill : a history of promise, peril, and liberation. New York : Basic Books ISBN 978-0-465-01152-0. (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Ingelesez) Tone, Andrea. (2002-05). Devices and Desires: A History of Contraceptives in America. Macmillan ISBN 978-0-8090-3816-9. (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ Rice-Wray, Edris; Rice-Wray, Colston. "In Memoriam: Mabel Rice-Wray Ives". The Baháʼí World: A Biennial International Record. IX. Wilmette, Ill.: Baháʼí Publishing Trust..
* ↑ "Edris Roushan Rice-Wray". Bahai Chronicles..
* 1 2 «Edris Rice-Wray Papers Open to Research | Countway Library» countway.harvard.edu (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ «Health and Medicine» web.archive.org 2016-03-08 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ «Alpha Phi:Famous Phis» web.archive.org 2014-09-29 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Ingelesez) Watkins, Elizabeth Siegel. (2001-09-14). On the Pill: A Social History of Oral Contraceptives, 1950-1970. JHU Press ISBN 978-1-4214-0371-7. (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Ingelesez) «The Puerto Rico Pill Trials | American Experience | PBS» www.pbs.org (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Ingelesez) Benisek, Alexandra. «Birth Control Pills» WebMD (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) IEFS. (2023-02-19). «19 de febrero» IEFS (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Ingelesez) Saetnan, Ann Rudinow; Oudshoorn, Nelly; Kirejczyk, Marta Stefania Maria. (2000). Bodies of Technology: Women's Involvement with Reproductive Medicine. Ohio State University Press ISBN 978-0-8142-0846-5. (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ «Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961» www.afb.org (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ «Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials» www.afb.org (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ "Preparing earth constitution". Union of International Associations: The Encyclopedia of World Problems..
* ↑ «Edris Rice-Wray oral history SSC.MS.00436» web.archive.org 2019-06-09 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ Manning, Kate. «How women gained control of pregnancy». Washington Post ISBN 0190-8286..
* ↑ (Ingelesez) Ogilvie, Marilyn; Harvey, Joy. (2003-12-16). The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century. Routledge ISBN 978-1-135-96343-9. (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Ingelesez) The Michigan Alumnus. Alumni Association of the University of Michigan 1967 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).

## Kanpo estekak

* Edris Rice-Wray, profila Facebooken.
* Reproduccion Following Oral Contracenpcion with Edris Rice-Wray, M.D. and Hector R. Acuna, M.D.
* The Pill American Experience Edris Rice-Wray doktorearekin
* Edris Rice-Wray Papers,
* Edris Rice-Wray Ahozko historia, Ellen Chesler eta James Reed elkarrizketatuak
* Datuak: Q5340257
* Multimedia: Edris Rice-Wray Carson / Q5340257