# Azaroaren 23

Azaroaren 23a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita zazpigarren eguna da, 328.a bisurteetan. 38 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Francisco Javier Bustillo Jaiotza: Arre, 1968 Zuhaitz Gurrutxaga Jaiotza: Elgoibar, 1980 Joseba Egibar Artola Jaiotza: Andoain, 1959 Jose Mari Espartza Jaiotza: Tafalla, 1951 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Miley Cyrus Jaiotza: Nashville, 1992 Franklin Pierce Jaiotza: Hillsborough $^{(en)}$ , 1804 Heriotza: Concord, 1869ko urriaren 8a Krzysztof Penderecki Jaiotza: Dębica, 1933 Heriotza: Krakovia, 2020ko martxoaren 29a Nicolás Maduro Jaiotza: Caracas, 1962 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Rafael Etxague Jaiotza: Donostia, 1815eko otsailaren 13a Heriotza: Madril, 1915 Maria Rita Barrenetxea Jaiotza: Bilbo, 1757ko maiatzaren 19a Heriotza: Madril, 1795 Torcuato Mendiri Jaiotza: Allo, 1813 Heriotza: Tutera, 1884 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan André Malraux Jaiotza: Parisko 18. barrutia, 1901eko azaroaren 3a Heriotza: Créteil, 1976 Roald Dahl Jaiotza: Llandaf, 1916ko irailaren 13a Heriotza: Oxford, 1990 Claude Gellée Jaiotza: Chamagne, 1600 Heriotza: Erroma, 1682 Ibn al-Arabi Jaiotza: Murtzia, 1165eko uztailaren 28a eta 1165 Heriotza: Damasko, 1240 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
Gertaerak :
Euskadi irratiaren logoa.
1808 - Napoleon Bonaparteren armadak Tuterako gudua irabazi zuen.
1867 - Manchesterreko martiriak urkatu zituzten Manchesterren, irlandar nazionalista bi askatzeagatik.
1982 - Euskadi Irratiaren (irudian) estreinaldia.
1983 - Valentziako Erkidegoaren Legebiltzarrak, valentziera edo katalanaren irakaskuntza onartzen du.
2006 - Aleksandr Litvinenkoren pozoinketa erradiazio akutu sindromearen lehenengo biktima baieztatuan bilakatu zen. Mediku askoren arabera, terrorismo nuklearraren aro baten hasiera adierazten du.
+ Gertaera gehiago... :
Egutegia :
Azaroa
Al
As
Az
Og
Or
Lr
Ig
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
2024 :
Aurreko eta hurrengo urteetan
2021: Asteartea
2022: Asteazkena
2023: Osteguna
2025: Igandea
2026: Astelehena
2027: Asteartea :
Izendegia :
Santutegia:
Klemente I.a, Kolonbano
Seaska egutegia:
Josu, Josune, Iosu, Iosune, Joxune eta Jesus. :

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1808 – Napoleon Bonaparteren armadak Tuterako gudua irabazi zuen.
* 1980 – Batallon Vasco Español talde armatuak Hendaiako Hendayais taberna tirokatu eta Jose Kamio eta Jean Pierre Aramendi hil eta beste hamar lagun zauritu zituzten.
* 1982 – Euskadi Irratiaren estreinaldia.

### Mundua

* 1867 – Manchesterreko martirien urkatzea (William Philip Allen, Michael Larkin eta Michael O'Brien).
* 1917 – Izvestia eta Pravda sobietar egunkariek Sykes-Picot Hitzarmen sekretua argitaratu zuten.
* 2006 – Egun odoltsuan 202 hildako egon ziren Iraken egindako atentatu ezberdinetan.
* 2010 –
** Belgika eta Herbehereetan ustez atentatua burutu behar zuten muturreko islamiarrak atxilotu zituzten.
** Ipar Koreak hegoaldera jaurtitako obusek bi soldadu hego korear hil zituzten, eta bi herrialdeen arteko tentsioa areagotu.
** Kanbodiako Phnom Penh hirian izandako jende pilaketan 378 pertsona hil ziren.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 1982 – Euskadi Irratia lehenbizikoz aireratu zen.

### Mundua

* 1983 – Terms of Endearment (Maitasun Loturak) filma estreinatu zen, James L. Brooksek zuzendu eta Shirley MacLaine, Debra Winger, Jack Nicholson, Danny DeVito, Jeff Daniels eta John Lithgow aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia
### Mundua

1924 – Edwin Hubblek azaldu zuen Andromeda, lehenago nebulosatzat hartzen zena, beste galaxia bat zela, eta Esne Bidea ez dela unibertsoko galaxia bakarra.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1739 – Michel Behic, lapurtar politikari eta armadorea (h. 1821).
* 1741 – Armand Joseph Dubernad, lapurtar politikari eta enpresaburua (h. 1799).
* 1788 – Jose Frantzisko Iturtzaeta, gipuzkoar kaligrafoa (h. 1853).
* 1883 – Jon Kurutz Ibargutxi, euskal idazlea (h. 1969).
* 1886 – José María Preciado, nafar apaiza (h. 1963).
* 1887 –
** Javier Martínez de Morentin, euskal ugazaba eta politikaria (h. 1949).
** Felicitas Oñatibia, gipuzkoar maistra (h. 1971).
* 1905 – Guy Petit, lapurtar politikaria (h. 1988).
* 1910 – Jose Manuel Mendizabal, Mañul, gipuzkoar gudaria, Saseta batailoiko Aitzol konpainiaren tenientea izandakoa (h. 1978).
* 1932 – Begoña Bilbao, euskal idazlea, musikagilea eta euskalaria (h. 2005).
* 1935 – Miren Alazne Iruretagoiena, gipuzkoar euskaltzalea eta abertzalea, euskal erreferentea Panpan (h. 2018).
* 1945 – Adela Ibabe, ikastolako andereñoa, ezkongabe haurdun zela legez kanpoko abortu ebakuntza baten ondorioz hil zena (h. 1973).
* 1951 – Jose Mari Espartza, nafar idazle eta editorea, Txalaparta argitaletxearen sortzaile eta zuzendaria.
* 1959 – Joseba Egibar, gipuzkoar politikari jeltzalea, Gipuzko Buru Batzarreko presidentea.
* 1960 – Eva Esnaola Agesta, gipuzkoar ultramaratoilaria.
* 1968 – Frantzisko Xabier Bustillo, nafar frantziskotar apaiza, Ajaccioko apezpikua.
* 1980 – Zuhaitz Gurrutxaga, gipuzkoar futbolari ohia eta telebistako aurkezlea.
* 1989 – Xabier Galan, bizkaitar futbolaria.
* 1994 – Maddi Ane Txoperena, lapurtar kazetaria, bertsolaria eta feminista.
* 2002 – Ander Herrero, gipuzkoar futbolaria.

### Mundua

* 912 – Oton I.a Handia, Germaniako erregea eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (h. 973).
* 1221 – Alfontso X.a Gaztelakoa, Gaztela, Galizia eta Leongo erregea (h. 1284).
* 1534 – Beatriz Galindo, La Latina, espainiar idazlea eta humanista, Elisabet I.a Gaztelakoaren latin eta gramatika irakaslea (j. c. 1465)
* 1632 – Jean Mabillon, frantziar diplomatiko eta historialari beneditarra (h. 1707).
* 1690 – Ernst Johann von Biron, Kurlandia eta Semigaliako dukea eta Errusiar Inperioko erregeordea (h. 1772).
* 1743 – Théophile-Malo de La Tour d'Auvergne-Corret, frantziar militarra (h. 1800).
* 1760 – François-Noël Babeuf, frantziar iraultzailea (h. 1797).
* 1804 – Franklin Pierce, Ameriketako Estatu Batuetako 14. Presidentea (h. 1869).
* 1828 – Clemente Aguirre, mexikar konpositore eta musika irakaslea (h. 1900).
* 1834 – James Thomson, Bysshe Vanolis, eskoziar olerkaria (h. 1882).
* 1837 – Johannes Diderik van der Waals, herbeheretar fisikaria, 1910eko Fisikako Nobel Saria (h. 1923).
* 1859 – Billy the Kid, estatubatuar legezkanpoko bidelapur eta tiratzailea (h. 1881).
* 1860 – Hjalmar Branting, suediar politikaria, 1921eko Bakearen Nobel Saria (h. 1925).
* 1862 – Théo van Rysselberghe, belgikar margolaria (h. 1926).
* 1867 – Lucrecia Arana, espainiar zarzuela-abeslaria, tiple-kontraltoa (h. 1927).
* 1872 – Isabel Güell i López, kataluniar konpositorea (h. 1956).
* 1875 – Anatoli Lunatxarski, Ukrainan jaiotako boltxebikea eta idazlea (h. 1933).
* 1876 – Manuel de Falla, espainiar musikagilea (h. 1946).
* 1881 – Edward L. Atkinson, britainiar itsas zirujaua eta Antartikako esploratzailea (h. 1929).
* 1882 – John Rabe, alemaniar negozio gizona (h. 1950).
* 1883 – José Clemente Orozco, mexikar margolaria (h. 1949).
* 1887 –
** Boris Karloff, ingeles aktorea (h. 1969).
** Henry Moseley, ingeles kimikaria (h. 1915).
* 1888 – Harpo Marx, estatubatuar umorista eta aktorea (h. 1964).
* 1889 – Alexander Patch, estatubatuar jenerala (h. 1945).
* 1890 – El Lissitzky, errusiar margolaria, tipografoa eta marrazkilaria (h. 1941).
* 1896 – Klement Gottwald, Txekoslovakiako presidentea (h. 1953).
* 1898 –
** Rachel Fuller Brown, estatubatuar kimikaria, onddo gaixotasunaren kontrako lehen antibiotikoaren garatzailea (h. 1980).
** Rodion Malinovski, sobietar militarra (h. 1967).
* 1917 – Elizabeth Scott, estatubatuar matematikaria, estatistikan eta astronomian espezializatua (h. 1988).
* 1919 –
** Claudio Santoro, brasildar musikagilea (h. 1989).
** Peter Frederick Strawson, ingeles filosofoa (h. 2006).
* 1920 – Paul Celan, errumaniar jatorriko austriar poeta lirikoa (h. 1970).
* 1922 –
** Manuel Fraga, galiziar politikari frankista, Espainiako eskuinaren XX. mendeko politikari garrantzitsuenetarikoa (h. 2012).
** Joan Fuster, katalanezko valentziar idazlea (h. 1992).
* 1925 – José Napoleón Duarte, El Salvadorko presidentea (h. 1990).
* 1927 – Angelo Sodano, italiar kardinala (h. 2022).
* 1929 – Branko Elsner, esloveniar futbolari eta entrenatzailea (h. 2012).
* 1931 –
** Luz Fandiño, galiziar idazle, poeta eta aktibista (h. 2024).
** Tosiwo Nakayama, Mikronesiako Estatu Federatuetako lehendabiziko presidentea (h. 2007).
* 1932 – Renato Martino, italiar kardinala (h. 2024).
* 1933 –
** Daniel Chavarría, euskal jatorriko kubatar idazlea (h. 2018).
** Seydou Diarra, Boli Kostako lehen ministroa (h. 2020).
** Krzysztof Penderecki, poloniar musikagilea (h. 2020).
* 1938 – Herbert Achternbusch, alemaniar idazlea, aktorea eta zinema-zuzendaria (h. 2022).
* 1940 – Gösta Pettersson, suediar txirrindulari ohia.
* 1941 –
** Derek Mahon, iparirlandar poeta (h. 2020).
** Franco Nero, italiar aktorea.
* 1943 – Denis Sassou-Nguesso, Kongoko Errepublikako presidentea.
* 1948 – Abbas Bonfoh, Togoko presidentea (h. 2021).
* 1951 – Juan Santos, espainiar historialaria eta EHUko katedraduna.
* 1954 – Ross Brawn, 1 Formulako britainiar ingeniaria.
* 1955 –
** Harolyn Blackwell, estatubatuar opera-abeslaria.
** Ludovico Einaudi, italiar pianista eta konpositorea.
** Sofie Petersen, groenlandiar apezpiku luterotarra.
* 1957 – William Kaelin Jr., Harvard Unibertsitateko medikuntza irakaslea, 2019ko Medikuntzako Nobel Saria.
* 1962 –
** Carlinhos Brown, brasildar abeslari eta perkusionista.
** Nicolás Maduro, Venezuelako presidentea.
* 1965 – Sergio Vázquez, argentinar futbolari ohia.
* 1966 – Vincent Cassel, frantziar aktorea.
* 1968 – Christa Žentiily, esloveniar emakumezko abeslari, aktore, sukaldari eta LGBT ekintzaile transgeneroa.
* 1972 –
** Veronica Avluv, estatubatuar aktore pornoa.
** Miguel de Icaza, mexikar software libre programatzailea, GNOME proiektua hasteagatik ezaguna.
* 1976 – Takayuki Chano, japoniar futbolari ohia.
* 1978 – Terrence Trammell, estatubatuar atleta, 110 m-ko hesi-lasterketan aditua.
* 1979 – Nihat Kahveci, turkiar futbolari ohia.
* 1982 – Asafa Powell, jamaikar atleta, abiadura probetan espezializatua.
* 1986 –
** Toño Ramírez, errioxar futbolaria.
** Alexandra Rosenfeld, frantziar modeloa.
* 1991 – Willian José, brasidar futbolaria.
* 1992 – Miley Cyrus, estatubatuar abeslari eta aktorea.
* 1995 –
** Ariya Jutanugarn, thailandiar golflaria.
** Diana Pinilla, mendi eta errepideko kolonbiar txirrindularia.
* 2001 - Bea González, espainiar padel-jokalaria.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1468 – Nikolas Etxabarri, Iruñeko apezpikua.
* 1470 – Gaston I.a, Vianako Printzea.
* 1578 – Jean-Robert Sossiondo, lapurtar elizgizona, Baionako apezpikua izandakoa.
* 1795 – Maria Rita Barrenetxea, bilbotar aristokrata eta idazlea, Madrilen (j. 1750).
* 1887 – Rafael Etxague, euskal herritar militar eta politikaria, Madrilen (j. 1815).
* 1929 – Robustiano Ortuzar, euskal idazlea (j. 1883).
* 1945 – Pete Agerreberri, zuberoar meatzaria, Heriotza ibarrean urrea aurkitu zuen aitzindarietakoa, Kalifornian (j. 1874).
* 1971 – Klaudio Sagartzazu, euskal olerkigilea (j. 1895).
* 1990 – Jose Maria Makua, bizkaitar politikaria (j. 1922).
* 2005 – Basilio Pujana, bizkaitar bertsolari eta idazlea (j. 1913).

### Mundua

* 955 – Eadred, Ingalaterrako erregea (j. 923).
* 1457 – Ladislao Hil ostekoa, Austriako dukea eta Hungaria, Kroazia eta Bohemiako erregea (j. 1440).
* 1612 – Elizabeth Jane Weston, ingeles-txekiar olerkaria (j. 1582).
* 1642 – Walatta Petros, Etiopiako Tewahedo Eliza Ortodoxoko emakumezko santua (j. c. 1592).
* 1682 – Claude Gellée, Le Lorrain, frantziar margolaria (j. c. 1600).
* 1814 – Elbridge Gerry, AEBetako 5. presidenteordea (j. 1744).
* 1833 – Jean-Baptiste Jourdan, frantziar mariskala (j. 1762).
* 1840 – Louis de Bonald, frantziar filosofo eta politikari kontraiuraultzailea (j. 754).
* 1855 – Louis-Mathieu Molé, Frantziako 18. lehen ministroa (j. 1781).
* 1856 – Manuela Sáenz, Simon Bolivarren bikotekidea, Hego Amerikaren askatzaileetako bat (j. 1797).
* 1864 – Friedrich Georg Wilhelm von Struve, alemaniar astronomoa (j. 1793).
* 1872 – John Bowring, ingeles politikari, ekonomilari, hizkuntzalari, itzultzaile, hispanista, idazle eta bidaiaria, Hong Kongeko laugarren gobernadorea (j. 1792).
* 1890 – Gilen III.a Herbehereetakoa, Herbehereetako errege eta Luxenburgoko duke-handia (j. 1817).
* 1902 – Walter Reed, estatubatuar kirurgialaria, patologoa eta bakteriologoa (j. 1851).
* 1916 – Charles Booth, britainiar gizarte-ikertzailea, positibista eta erreformatzailea (j. 1840).
* 1919 – Henry Gantt, estatubatuar ingeniari eta kudeaketa aditua (j. 1861).
* 1927 – Stanislaw Przybyszewski, poloniar idazlea (j. 1868).
* 1934 – Giovanni Brunero, italiar txirrindularia (j. 1895).
* 1937 –
** Jagadish Chandra Bose, bengalar botaniko eta fisikaria (j. 1858).
** George Albert Boulenger, belgo-britainiar zoologoa (j. 1858).
* 1938 – Erik Werenskiold, norvegiar margolari eta ilustratzailea (j. 1855).
* 1941 – Carola Lorenzini, argentinar hegazkinlari eta kirolaria, aireko istripuan (j. 1899).
* 1946 – Arthur Dove, estatubatuar margolaria (j. 1880).
* 1965 –
** Frank Debenham, esploratzaile polarra, geografia irakaslea eta Scott Polar Research Instituteko lehen zuzendaria (j. 1883).
** Elixabete Bavariakoa, Belgikako erregina ezkontidea (j. 1876).
* 1966 – Sean Thomas O´Kelly, Irlandako presidentea (j. 1882).
* 1970 – Yusof Ishak, Singapurreko lehendabiziko presidentea (j. 1910).
* 1973 – José Alfredo Jiménez, mexikar herri-musika egile eta abeslaria, inoiz izan den rantxera egile hoberenetarikoa (j. 1926).
* 1974 –
** Aman Andom, Etiopiako estatuburua (j. 1924).
** Cornelius Ryan, irlandar kazetari eta idazlea (j. 1920).
* 1976 – André Malraux, frantziar idazle eta politikaria (j. 1901).
* 1979 – Merle Oberon, indo-britainiar aktorea (j. 1911).
* 1989 –
** Martin Glaessner, txekiar geologo eta paleontologoa, Kanbriarraurreko fosilekin egindako lanarengatik ezaguna (j. 1906).
** Sidney Janis, estatubatuar arte-bildumagilea (j. 1896).
** Armand Salacrou, frantziar antzerkigilea (j. 1899).
* 1990 – Roald Dahl, eleberri eta ipuin laburren galestar idazlea (j. 1916).
* 1991- Klaus Kinski, alemaniar aktorea (j. 1926).
* 1992 – Roy Acuff, estatubatuar abeslari, biolin-jotzaile eta abesti-idazlea (j. 1903).
* 1994 – Félix Rotaeta, espainiar aktorea (j. 1942).
* 1995 – Louis Malle, frantziar zinemagilea (j. 1932).
* 2002 –
** Angel Martín Municio, espainiar zientzialaria (j. 1923).
** Roberto Matta, txiletar margolaria, bere herrialdeko artistarik ospetsuenetarikoa (j. 1911).
* 2006 –
** Philippe Noiret, frantziar aktorea (j. 1930).
** Anita O'Day, estatubatuar jazz-abeslaria, jazzaren emakumezko ahots garrantzitsuenetakoa (j. 1919).
* 2007 –
** Francesc Candel, valentziar idazle eta kazetaria (j. 1925).
** Ichiji Otani, japoniar futbolaria (j. 1912).
* 2010 –
** Pavel Lednyov, sobietar atleta (j. 1943).
** Ingrid Pitt, poloniar-britainiar aktore eta idazlea (j. 1937).
* 2012 –
** José Luis Borau, espainiar zinema zuzendari, ekoizle, aktore eta gidoigilea (j. 1929).
** Larry Hagman, estatubatuar aktorea (j. 1931).
* 2015 –
** Douglass North, estatubatuar ekonomialaria, 1993ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1920).
** Otto Schaden, estatubatuar egiptologoa (j. 1937).
* 2016 – Rita Barberá, Valentziako alkatea (j. 1948).
* 2018 –
** Mariano Bellver, bizkaitar jatorriko andaluziar arte-bildumagilea (j. 1926).
** Nicolas Roeg, ingeles zinema zuzendaria eta argazkilaria (j. 1928).
* 2019 – Asunción Balaguer, kataluniar aktorea (j. 1925).
* 2020 – Sidi Mohamed Ould Cheikh Abdallahi, Mauritaniako 7. presidentea (j. 1938).
* 2021 –
** Chun Doo-hwan, Hego Koreako presidentea (j. 1931).
** James Fitz-Allen Mitchell, Saint Vincent eta Grenadinetako lehen ministroa (j. 1931).
** Riuler de Oliveira Faustino, brasildar futbolaria (j. 1998).
* 2022 –
** António da Cunha Telles, portugaldar zinemagilea eta ekoizlea (j. 1935).
** Sandra Guida, argentinar aktorea, abeslaria eta dantzari profesionala (j. 1962).
** Jorge Medina Barra, afro-boliviar herriaren eskubideen aldeko aktibista (j. 1968).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Josu, Josune, Iosu, Iosune, Joxune eta Jesus.

## Erreferentziak

* ↑ Kisin, Vitaly; Novikov, Igor' D.; Šarov, Aleksandr S.. (2005). Edwin Hubble, the discoverer of the Big Bang Universe. (First paperback version. argitaraldia) Cambridge University Press ISBN 978-0-521-41617-7. (Noiz kontsultatua: 2023-12-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3021
* Multimedia: 23 November / Q3021