# Mária Telkes

Mária Telkes, ezizenez eguzki-erregina (Budapest, Hungaria, 1900eko abenduaren 12a – Grenada, 1995eko abenduaren 2a) asmatzaile eta zientzalari aintzindari Hungaro-Estatu Batuarra izan zen. Lan oso berritzaileak egin zituen Eguzki energiaren teknologietan. Asmatzaile oso proliferoa izan zen, dispositibo termal asko sortu zituen.

## Bizitza

Budapesten (Hungarian) jaio zen 1900eko abenduaren 12an. Bere doktoratu-ikastaroa bukatu zuenean kimika-fisikako ikasketetan, Hungariatik Ameriketako Estatu Batuetara mugitu zen.

## Lan ibilbidea

Telkes, biofisikalari lan egin zuen Amerikako Estatu Batuetan; eta 1939etik 1953era, Massachusetts-eko teknologia institutuan eguzki-energia ikertzen egon zen.
Lehen sorgailu termoelektrikoa asmatzeagatik da ezaguna, 1947an, eta Eleanor Raymondek diseinatutako Doverko Eguzki Etxerako (Massachusetts) lehen eguzki-berokuntza sistema diseinatu zuen, baita lehen hozkailu termoelektrikoa ere, 1953an.
Gailu termoelektrikoen asmatzaile emankorra izan zen, gatzgabetzeko unitate eramangarri bat barne, salbamendu-txalupetan erabiltzeko. Salbamendu-txalupa horiek eguzki-energia eta kondentsazioa erabiltzen dituzte edateko ura lortzeko, eguzki-distilazioaren bidez. Bere espezialitateetako bat fase-aldaketako materialak izan ziren, energia termikoa metatzeko gatz urtuak barne. Telkes eguzki-energia biltegiratzeko sistemen sortzaileetako bat da, eta horregatik deitu zioten "eguzki-erregina".
1970eko hamarkadan Texasera joan zen bizitzera, eta eguzki energiaren alorrean aitzindariak izan ziren konpainia askori aholkuak eman zizkien.

### Patenteak eta paperak

* Energia erradiatzailearen bero-transferentziako gailua:Zk. 2,595,905. 1952ko maiatzaren 6a
* Beroa biltegiratzeko unitatea: Zk. 2,677,367. 1954ko maiatzaren 4a
* Beroa biltegiratzeko materiaren konposizioa: Zk. 2,677,664. 1954ko maiatzaren 4a
* Beroa biltegiratzeko metodoa eta aparatua: Zk. 2,677,243. 1954ko maiatzaren 4a
* Beroa gordetzeko eta askatzeko metodoa eta aparatua: Zk. 2,808,494. 1957ko urriaren 1a.
* Gehi hamar patente gehigarri.
Telkesen artikuluak Arizonako Estatu Unibertsitateko Liburutegi, Diseinu eta Bilduma Berezien bildumetan daude, Tempen (Arizona).
Telkesek 100 artikulu baino gehiago argitaratu zituen, liburuen kapituluak idatzi zituen, eta, azkenean, 50 patente inguru.

## Legatua

Bere ibilbide ospetsuan zehar, Mária Telkesek hogei patenteko bilduma ikaragarria pilatu zuen (iturri batzuek 50 aipatzen dute), berokuntza, hozte eta bero-biltegiratze teknologiekin lotutako hainbat metodo barne hartuta. Eguzki-energiaren alorrean egin zituen ekarpen berritzaileei esker, "Eguzkiaren Erregina" izen maitekorra izan zuen, eguzki-energiaren aprobetxamenduan aurrekaririk izan ez duen dedikazioa eta lidergoa islatzen zituen titulua. Irtenbide jasangarrien aldeko bere balentria eta ardurarengatik, aitzindaria izan zen alor horretan.
Bere hitzetan:
   “Bigarren Hezkuntzan interes handia izan dut Kimikan eta Fisikan. Nire helburua energia iturri berriak garatzea zen, bereziki eguzki energiaren erabilera. Helburu horrekin ikasi dut, eta ezerk ez lidake eragotziko arlo horretan lan egitea. Neurri bateraino arrakasta izan badut, nire lan zientifikoaz beste edozein jardueraz baino gehiago gozatu dudala sentitzen dut”.

## Sariak eta aintzatespenak

* 1945: OSRD meritu-ziurtagiria Desalinizazio Unitaterako
* 1952: Emakume Ingeniarien Inaugurazio Elkartearen Saria
* 1977: Charles Greeley Abbot Saria, Eguzki Energiaren Nazioarteko Elkartearen Amerikako Atala "Gizateriarentzat eguzki-energia erabiltzeari egindako ekarpen nabarmenen aintzatespena"
* 1977: Ikerketarako Kontseilu Aholku-emailea sortu zen, "zientzia eta teknologiaren eraikuntzari ekarpen garrantzitsuak" egiteko
* 2012 – Indukzioa Asmatzaile Nazionalen Ospearen Aretoan
* 390743 Telkesmária izena eman zioten asteroide bati bere omenez.
* Telkesen lana Google Doodle batean aitortu zuten 2022ko abenduaren 12an.
* 2023ko apirilaren 4an American Experiencen estreinatu zen The Sun Queen film dokumentalaren gaia bera da.
* Kimika Elkarteko, Elektrokimika Elkarteko, Eguzki Energiaren Elkarteko (Zuzendaritza Batzordea), Sigma Xi, eta Emakume Enpresarien eta Profesionalen Elkarteko, Emakume Ingeniarien Elkarteko kidea izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Stadler, Marta Macho. (2022-12-29). «Mária Telkes, pionera de la energía solar» Mujeres con ciencia (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ «ABOUT THE BOOK — Solar House History» web.archive.org 2013-07-26 (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Rooney, Anne. Solar Power. Gareth Stevens, Inc. (2008)
* ↑ Eyras, Ismael. (3 de abril de 2015). «ELEANOR RAYMOND 1887-1989» Un día | una arquitecta.
* 1 2 «Maria Telkes» National Inventors Hall of Fame.
* 1 2 «Máría Telkes, la científica "Reina del Sol" que diseñó la primera casa con calefacción solar y otras maravillas tecnológicas» BBC News Mundo 2024-01-14.
* ↑ Telkes, Maria. «Biography» Society of Women Engineers Records, LR001539. Walter P. Reuther Library. (File: Box 193, Folder 9).
* ↑ «Preliminary Inventory of the Maria Telkes Papers 1893-2000 (Bulk 1950s-1980s) Telkes, (Maria) Papers» Arizona State University Library Archives.
* ↑ Telkes, Maria. «Biography» Society of Women Engineers Records, LR001539. Walter P. Reuther Library. (File: Box 193, Folder 9).
* ↑ Duncan, Gra'Delle. (December 18, 1977). Research to Join CTC Staff. Killeen Daily Herald.
* ↑ Duncan, Gra'Delle. (December 18, 1977). Research to Join CTC Staff. Killeen Daily Herald.
* 1 2 Telkes, Maria. «Biography» Society of Women Engineers Records, LR001539. Walter P. Reuther Library. (File: Box 193, Folder 9).
* ↑ «Telkes, Maria | Encyclopedia.com» www.encyclopedia.com.
* 1 2 «Maria Telkes | Lemelson-MIT Program» lemelson.mit.edu.
* ↑ Telkes, Marie. (August 19, 1977). Letter to B. Krohn, SWE Newsletter Editor. Society of Women Engineers Records, Box 193, Folder 9. Walter P. Reuther Library.
* ↑ «BRAB honors Telkes for significant contributions» Society of Women Engineers Records, LR001539. Walter P. Reuther Library. (Society of Women Engineers): 14. May–June 1977.
* ↑ (Ingelesez) «NIHF Inductee Maria Telkes Invented Solar Power Storage» www.invent.org.
* ↑ «WGSBN Bulletin» International Astronomical Union - WG Small Bodies Nomenclature Bulletin 1 (1): 29. 14 May 2021.
* ↑ (Ingelesez) Celebrating Mária Telkes. .
* ↑ Gomez, Adrian.. (April 2, 2023). «PBS documentary looks at the life of solar power pioneer Mária Telkes» Albuquerque Journal.
* ↑ Telkes, Maria. «Biography» Society of Women Engineers Records, LR001539. Walter P. Reuther Library. (File: Box 193, Folder 9).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7415
* Multimedia: Mária Telkes / Q7415