OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Beatriz Nafarroakoa (1392-1407)

Beatriz Nafarroakoa edo Beatriz Évreuxkoa (1392 inguru - Erriberri, 1407ko abenduaren 14) Nafarroako infanta izan zen. Aita Karlos III.a Noblea, Nafarroako erregea eta ama Leonor Trastamarakoa, Gaztelako infanta, zituen.
1406an Iruñeko katedralean, Jakue II.a La Marchekoa kondea ezkondu zuen. Alaba bat izan zuten:
Beatrix Erriberriko Nafarroako Erregeen Jauregian 1407ko abenduaren 14an hil zen.
Zuhaitz genealogikoa :
Karlos II.a Nafarroako erregea
Karlos III.a Nafarroako erregea
Joana Frantziakoa
Jacques d'Armagnac, Duke of Nemours
Beatriz Nafarroakoa
Eleanor of Bourbon-La Marche
Henrike II.a Gaztelakoa
Jean of Armagnac
Leonor Trastamarakoa
Juana Manuel :

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2551605
# Karlos Beaumontekoa

Karlos Beaumontekoa (1361 – Olite, Nafarroa, 1432ko ekainaren 29a) Nafarroako Erresumako alferez izan zen.

## Biografia

Aita Luis I.a Beaumontekoa zuen; ama, berriz, haren maitale Maria Lizarazukoa. Karlos II.a Nafarroakoa osabak 1379an erresuma-alferez eta 1381ean Donibane Garazi eta Asiaingo gazteluen jaun izendatu zituen. Erregearen izenean Frantzia eta Ingalaterrako Gorteetan negoziazioak egin zituen, Richard II.a Ingalaterrakoaren eta Henrike IV.a Ingalaterrakoaren erregealdietan. Horregatik San Martin Unxeko jaurerria lortu zuen.
Zuhaitz genealogikoa :
Luis III.a Beaumontekoa
Luis II.a Beaumontekoa
Anna de Beaumont
Filipe III.a Nafarroakoa
Martín de Beaumont
Luis Nafarroakoa
Joana II.a Nafarroakoa
Karlos Beaumontekoa
Joan Beaumont
Menaldo de Beaumont
Marie de Lizarazu
Frantses Beaumont
Catalina de Beaumont
Loís Ferrández d'Íxar y Beaumont :

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2529344
# Leonor Trastamarakoa

    Artikulu hau Henrike II.a Gaztelakoaren alabari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Leonor Gaztelakoa».
Leonor Trastamarakoa edo Leonor Gaztelakoa (1363 inguru - 1416ko otsailaren 27a edo martxoaren 5a) Gaztelako infanta eta Nafarroako erregina ezkontidea zen.
Aita Henrike II.a Gaztelakoa eta ama Juana Manuel Gaztelakoa zituen.
1375eko maiatzaren 27an, Karlos III.a ezkondu zuen. 1388ko otsailean banatu eta Leonorrek Gaztelara itzuli zen. Gaztelako Gortean Henrike III.a Gaztelakoaren alde egin zuen, hau adingabea zirenean. Adin nagusi bihurtu bezain pronto, hain zen gogorrak Leonorrek sortutako eztabaidak non Iruñera bidali baitzioten 1395eko martxoan. Ordutik, Karlos III.arekin harreman onak izan eta zortzi seme-alabak izan zituzten:
* Blanka (1385/91 – 1441) Joanes II.aren emaztea.
* Elisabet, (1395 – 1435) 1419an Joanes IV.a Armagnacekoa ezkondu zuena.
* Beatrix, (1392 – 1407ko abenduaren 14) Jacques II.a La Marcheko kondea ezkondu zuena.
* Joana, (1382 – 1413), Luis Beaumondarra ezkondu zuena eta lehendabiziko Leringo kondesa.
* Maria, (1388 – 1425)
* Margarita, (1390 – 1403)
* Karlos, (1397ko abuztuaren 15 – 1402ko abuztuaren 12)
* Luis, (1402ko apirila - 1402ko urria)
Zuhaitz genealogikoa :
Joana Nafarroakoa
Beatriz Nafarroakoa
Eleanor of Bourbon-La Marche
Martin of Aragon, Heir of Sicily
Karlos IV.a Nafarroakoa
Alfontso XI.a Gaztelakoa
Zuria I.a Nafarroakoa
Henrike II.a Gaztelakoa
Zuria II.a Nafarroakoa
Leonor Guzman
Leonor Trastamarakoa
Leonor I.a Nafarroakoa
Don Juan Manuel
Juana Manuel
John V, Count of Armagnac
Zuria Nuñez Larakoa
Charles I, Count of Armagnac
Elisabet Nafarroakoa
Isabel of Armagnac
Karlos Nafarroakoa (1397-1402)
Eleonor of Armagnac
Luis Nafarroakoa
Marie of Armagnac :

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
* ↑ (Gaztelaniaz) Idoia Estornes: Leonor de Trastamara. Auñamendi Eusko Entziklopedia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q237734
* Multimedia: Eleanor of Castile, Queen of Navarre / Q237734
# Víctor Hugo Ayala

Victor Hugo Ayala Caro abeslari liriko eta erromantiko kolonbiarra Bogotan jaio zen, 1934ko ekainaren 13an. Batxilergoa Bogotako Camilo Torres Lizeoan ikasi zuen, eta ondoren marrazkilari gisa aritu zen Kolonbiako Armada Nazionaleko sail teknikoan. Ayalak Arkitekturako bost seihileko ikasi zituen, 1955ean hasi zen ikasketak La Voz de Colombia irratiko musikarekin txandakatzen, eta hasieran bere lagun bat ordezkatu zuen. Ondoren, Nueva Granadako taldean sartu zen, zaleen lehiaketa bat irabazita. Bertan, zuzendariek babestu eta bultzatu zuten, irrati munduan esanguratsu izateko.
Camino verde boleroa izan zen errekonozimendua jaso zuen lehen gaia, ondoren La quiero por la quiero etorri zen. Denbora luzez, Kolonbiako Errepublikako Ereserki Nazionalaren interprete ofiziala izan zen Ayala abenduaren 31n, telebista nazionaleko kanal publikoen jardueren urteroko itxieran.
Sonolux diskoetxeak 25 años de la Vida musical diskoaren 1962ko edizioa berrargitaratu zuen 2020an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5947450
# Lantzelot Nafarroakoa (Iruñeko apezpikua)

    Artikulu hau Iruñeko apezpikuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lantzelot Nafarroakoa».
Lantzelot Nafarroakoa (?, 1386ko apirila – Erriberri, 1420ko urtarrilaren 8a) nafar elizgizona izan zen.
Karlos III.a Nafarroakoak Maria Miguel Espartzakoa bere maitalearekin izandako seme naturala izan zen. Tolosako Unibertsitatean ikasi ondoren, elizan sartu zen. Aitak bultzatuta, Iruñeko apezpikua izateko lan egin zuen. Benedikto XIII.a antipapak kargua eman zion baina titulua ez erabiltzearen truke Alexandriako patriarka izendatu zuen. Orduan ez zuen inoiz apezpiku titulua hartu eta Migel Zalba hil zenetik Bikario orokorra edo administratzailea besterik ez zen izan.
1415ean Foixko kondea babesteko Biarnon gerra egin zuen. Bi sasikume utzi zituen: Johanot eta Margarita izenekoak.
1420an Erriberrin hil zen eta Iruñeko katedralean dago lurperatuta.

## Genealogia

Zuhaitz genealogikoa :
Karlos II.a Nafarroako erregea
Karlos III.a Nafarroako erregea
Joana Frantziakoa
Lancelot Nafarroakoa
Maria Miguel Espartzakoa :

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak
* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. Lancelot de Navarra. .
* ↑ Castro Álava, José Ramón. (1983). Carlos III el Noble. I. G. Castuera, Nafarroako Foru Aldundia, 14 or. ISBN 84-235-0104-3..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3216960
# Huétor Tájar

Huétor Tájar Granadako udalerria da, Poniente Granadino eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 9.953 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Granadako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q911103
* Multimedia: Huétor Tájar / Q911103
# Strokkur

Strokkur Haukadalur eskualde geotermalean dagoen geyser bat da, Islandiako hego-mendebaldean, Reykjaviketik ekialdera. 6-10 minutuero lehertzen delako ezaguna da, eta normalki 15-20 metro arteko altuera hartzen du, nahiz eta batzuetan 40 metroko altueraraino iritsi den.

## Erreferentziak

* ↑ «Strokkur and Geysir, the Geysir of geysers located in Geysir park sou…» archive.ph 2012-09-13 (Noiz kontsultatua: 2025-01-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1128186
* Multimedia: Strokkur / Q1128186
# Gai Humanitarioak Koordinatzeko Bulegoa

Gai Humanitarioak Koordinatzeko Bulegoa (ingelesez: United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs), ezagunago OCHA siglekin, Nazio Batuen Erakundeko Idazkaritzaren dependentzia da. 1991ko abenduan sortu zen, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 46/182 Ebazpenaren bidez. Ebazpenaren helburua da Nazio Batuen Erakundeak larrialdi konplexuei eta hondamendi naturalei ematen dien erantzuna hobetzea; nolabait, 1972tik zegoen Hondamendien Erantzunak Koordinatzeko Nazio Batuen Bulegoa ordezkatzen zuen.
OCHA berrantolaketaren emaitza izan zen 1998an, bulego zaharra hondamendi handiagoetan fokalizatzeko. OCHAren mandatua zabaldu egin zen erantzun humanitarioen koordinazioa, garapen politikoa eta laguntza humanitarioagatiko jarduera humanitarioei laguntza emateko.
OCHAko langileak 1.000 pertsona baino gehiago dira, egoitza nagusietan banatuta: New York (AEB) eta Geneva (Suitza), 7 eskualde-bulego, 24 landa-bulego Afrikan, Latinoamerikan eta Kariben, Europan, Ekialde Ertainean eta Asian. 2008an bere aurrekontua 170 milioi dolar estatubatuar ingurukoa izan zen, gehienak NBEko estatu kideetatik eta emaileetatik etorriak. OCHA Gai Humanitarioak Koordinatzeko eta Larrialdiei Erantzuteko idazkariordeak zuzentzen du, gaur egun, 2024tik, Thomas Fletcher britainiarra.
Gai humanitarioei buruzko informazio zuzena zabaltzeko, OCHAk helburu osagarriak dituzten bi albiste-zentro sortu ditu: IRIN (The New Humanitarian) eta ReliefWeb.
OCHAk 2016ko Munduko Goi Bilera Humanitarioa antolatu zuen Istanbulen, Turkian. Behatzaile bat da Nazio Batuen Garapen Taldean.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.ongdeuskadi.org/wp-content/uploads/2024/12/nazioarteko-lankidetza-hiztegia-2024-abendua.pdf
* ↑ https://documents.un.org/doc/resolution/gen/nr0/582/70/img/nr058270.pdf
* ↑ https://www.reuters.com/world/former-british-diplomat-tom-fletcher-named-un-aid-chief-2024-10-09/
* ↑ https://archive.today/20150422005215/http://archive.undg.org/index.cfm?P=13

## Ikus, gainera

* Nazio Batuen Erakundea
* Gizaldeko laguntza

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):OCHAren webgune ofiziala.
* (Ingelesez):The New Humanitarian webgunea.
* (Ingelesez):Reliefweb.
* Datuak: Q1065854
* Multimedia: United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs / Q1065854
# Andres Febo

Andres Febo (Iruñea, 1501eko urriaren 14a - Zangoza, 1503ko apirilaren 17), nafar infantea izan zen, Vianako printzea izandakoa.

## Biografia

Zenbait alaba eta hiru seme hil goiztiarren jaiotzaren ondoren, Andres Febo Katalina erreginaren eta haren senar Joan III.a Nafarroakoaren lehen seme osasuntsua izan zen. Horrela, jaio zenetik, 18 hilabete zituela, hil zen arte Nafarroako koroaren oinordekoa izan zen. Vianako Printzea titulua jaso zuen, bere mailari zegokiona.
Bere "Febo" ezizenak bere osaba Frantzisko Febo Nafarroako erregeari eta Foixko etxea sortu zuen Gaston Febo kondea bere arabasoari erreferentzia egiten die.
Bere ahizpa nagusia, Ana Nafarroakoa, 1492az geroztik erresumaren oinordekoa izan zena, ezkontza-negoziazio ugariren xede bilakatu zen, batez ere Fernando Aragoikoak eta Elisabet Gaztelakoak bultzatu zituztenak. Nafarroako dinastiaren etorkizuna, beraz, ziurtatua zirudien jaiotza honekin, Joanes Foixkoa, Katalinaren osaba, Nafarroako tronua lortu nahi zuena, hil eta handik gutxira gertatu zela kontuan izanik.
1502ko otsaila eta abendua bitartean, gurasoak Nafarroatik Biarnora joan zirenean, Andres Febok Nafarroako Erresumako teniente-jeneralaren kargua hartu zuen, eta Nafarroako Errege Kontseiluak bere izenean sinatu zituen agiri ofizial guztiak.
1503ko udaberrian, apirilaren 17an, errege familia Zangozan bizi zelarik, Andres Febo printzea bat-batean hil zen. Bere amak, orduan haurdunaldiaren amaieran, apirilaren 21ean beste haur ar bat erditzen du, Henrike II.a Nafarroakoa izango zena. Andres Febo printzea Leireko San Salbadore abadiako errege-panteoian hilobiratu zuten.

## Familia

Zuhaitz genealogikoa :
Alain Albretekoa
Joanes III.a Nafarroakoa
Françoise of Châtillon
Ander Febus Nafarroakoa
Gaston I.a
Katalina I.a Nafarroakoa
Maddalen Frantziakoa :

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 192. arauaː Iruñeko eta Nafarroako Erresumako errege-erreginen izenak. (Noiz kontsultatua: 2025-2-1).
* ↑ Lakarra, José María. (1973). Historia política del Reino de Navarra. Desde sus orígenes hasta su incorporación a Castilla. 3 Iruñea: Aranzadi ISBN 84-500-5700-0..

## Bibliografia

* Adot Lerga, Álvaro (1999) Itinerario de los reyes privativos de Navarra: Juan III de Albret – Catalina I de Foix (1483–1517). Príncipe de Viana, Iruñea 60, 459–492.
* Anthony, Raoul (1931). Identification et étude des ossements des Rois de Navarre inhumés dans la Cathédrale de Lescar. Paris.
* Woodacre, Elena. Queens Regnant of Navarre. Succession, politics, and partnership, 1274–1512 = Queenship and Power. New York: Palgrave Macmillan (2013).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61993767
* Multimedia: Andrew Phoebus of Navarre / Q61993767
# Opaon varicolor

Opaon varicolor Acrididae familiako adar motzeko mantxinsalto espeziea da. Hego Amerika tropikalean aurkitzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Opaon varicolor (Stål, 1878)» www.gbif.org (Noiz kontsultatua: 2025-02-01).
* ↑ «species Opaon varicolor (Stål, 1878): Orthoptera Species File» orthoptera.archive.speciesfile.org (Noiz kontsultatua: 2025-02-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10610408
# Oti

    Artikulu hau intsektuari buruzkoa da; Afrikako ibaiari gaitzat duena beste hau da: «Oti ibaia»
Otia edo larrapotea Acrididae familiako zenbait espezieren izen arrunta da. Intsektu hegalari eta jauzkaria da, kolore arrekoa, landetan kalte handiak egiten dituena. Matxinsalto arrunten antzekoak dira eta batzuetan landaretza guztia suntsitzen duten izurrite handiak sortzen dituzte. Acrididae familiako kide guztiak ez dira otiak.

## Erreferentziak

* ↑ «Egungo Euskararen Hiztegia (EEH) - UPV/EHU» www.ehu.eus (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Oti. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83931
* Multimedia: Caelifera / Q83931
# Oti migratzaile

Oti migratzailea (Locusta migratoria) Acrididae familiako ortopteroa da, Europa, Afrika, Asia eta Australian bizi dena. Bere generoko kide bakarra da, hau da, monotipikoa.

## Azpiespezieak

Oti honek azpiespezie asko ditu. Adituen artean azpiespezieen zenbakia eztabaidatua da oso, beraz, hona hemen nagusiak:
* Locusta migratoria migratoria
* Locusta migratoria migratorioides
* Locusta migratoria capito
* Locusta migratoria manilensis

## Erreferentziak

* ↑ Orthoptera Species File
* Datuak: Q1059580
* Multimedia: Locusta migratoria / Q1059580
* Espezieak: Locusta migratoria
# Basamortuko oti

Basamortuko otia edo Schistocerca gregaria Orthoptera ordenaren matxinsaltoa da. Intsektu honen izurriteek izugarrizko kalteak sortzen dituzte Afrikako, Asiako eta Ekialde Hurbileko herrialdetan. Nekazaritzan eragindako kalte horiek mendetan ezagutu dira; mundu osoko popularioaren %10a intsektu horren kalteak pairatzen dituela esan daiteke.

## Izurriteak historian

Intsektu hauen galerak historikoki jaso izan dira. Biblian eta Koranen agertzen dira, esaterako. Intsektu horiek Etiopian hainbat goseteren larritasuna handitzen lagundu dutela dokumentatu da baita ere mendeetan zehar. XX. mendean, izurrite hau 1926-1934, 1940-1948, 1949-1963, 1967-1969 eta 1987-1989 urteetan gertatu zen. Kasu gehienetan aurretik zeuden janaria eskasiak areagotu zituzten.

## Eragiten dituen kalteak

Espezie hau Schistocerca generoko espezieek sortutako izurrien arteko arriskutsuena da, azkar hegan egiteko eta distantzia luzeetara migratzeko duen gaitasunaren ondorioz. Urtean bi eta bost belaunaldi artean izaten ditzake. Etiopia (Tigray) eta Eritrearen iparraldeko altuerek espeziearen mugimenduak moteldu egiten dituzte Itsaso Gorriaren kostaldeko ugaltzeko guneetara. Izurrite potentziala Ekialdeko Afrikan sortzen da. Ekiditeko Eritrean eta Sudanen eragin behar da (Jahn 1993). 2004ko izurriak laborantza galera handiak eragin zituen Mendebaldeko Afrikan eta eragin negatiboa izan zuen eskualdean elikagaien segurtasunean. Espezieak bera bakarrik goseteen arduradun bakarra ez izan arren, egoerak okertzen asko laguntzen du.

## Galerak laboreetan

Oti honek bere gorputz masaren gutxi gorabehera baliokidea kontsumitzen du egunero (2 gramu) landaretza berdearekin: hostoak, loreak, azala, zurtoinak, fruituak, haziak. Uzta guztiak eta uzta ez duten landareak arriskuan daude, besteak beste, Pennisetum glaucum, arroza, artoa, sorgoa, azukre-kanabera, garagarra, kotoia, fruta arbolak, Datil-palmondoak, barazkiak, belarra, akazia, pinua, banana. Gainera, intsektu honen kakak toxikoak dira gelditzen diren janariak jateko ezinezkoak gisa utzirik.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Arazoaren segimendua FAOren webgunean.
* (Ingelesez):Izurrite hauen aurkako gerra biologikoaren eskuliburua.
* (Ingelesez):Israelen grabatutako bideoa.
* Datuak: Q281634
* Multimedia: Schistocerca gregaria / Q281634
* Espezieak: Schistocerca gregaria
# Oti italiar

Oti italiarra (Calliptamus italicus) Acrididae familiako ortopteroa da, jatorriz Erdialdeko Asiakoa baina Mediterraneo itsasertzetatik Europa Mendebalderaino iritsi dena. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena

Oti italiarrak sexu dimorfismo nabarmena dauka, arrek 14-26 milimetro arteko luzera hartzen dute eta emak handiagoak dira 21-40 milimetro artekoak. Kolore barietate handia ere azaltzen du, baina orokorrean gorputza grisa edo marroi gorrizta izaten da eta hegoak gorriak edo arrosak. Hanka jauzkarietan marra ilunak agertzen ditu.

## Elikadura

Espezie polifagoa da, basa landareez gain laboreak ere jaten dituena, lekadunak bereziki. Oti italiar gazteek argi-belarra atsegin dute.

## Bizi zikloa

Urtebeteko zikloa osatzen dute. Abuztuaren amaieran jartzen ditu arrautzak hegoaldera begira dauden harkaitzetan. Emeak 25-55 arrautza inguru dituzten ootekak jartzen ditu. Maiatza eta ekaina artean jaiotzen dira beldarrak eta uztailean azaltzen dira aurreneko oti helduak.

## Gizakiarekin harremana
### Izurriak

Baldintza egokiak dituztenean talde handiak osatzen dituzte eta laborantzarako kaltegarriak izaten dira. Horren adibide dira Kazakhstanen 1998 eta 2001 artean izan ziren izurri ikaragarriak, Sobietar Batasuna desegitean bertan bera utzitako laborantza lurrek oti hauen kopurua izugarri handitzea ekarri baitzuten.

### Elikagaia

Txinan oti italiarrak hazten dira elikagai izateko. Helduak zein larbak jaten dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ «species Calliptamus italicus (Linnaeus, 1758): Orthoptera Species File» orthoptera.speciesfile.org (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).
* ↑ «Calliptamus italicus (Linnaeus, 1758) | Fauna Europaea» fauna-eu.org (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).
* ↑ «Orthoptera.ch - Calliptamus italicus» www.orthoptera.ch (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).
* ↑ (Ingelesez) Toleubayev, Kazbek; Jansen, Kees; van Huis, Arnold. (2007-12-28). «Locust Control in Transition: The Loss and Reinvention of Collective Action in Post-Soviet Kazakhstan» Ecology and Society 12 (2) doi:10.5751/ES-02229-120238. ISSN 1708-3087. (Noiz kontsultatua: 2021-09-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1675141
* Multimedia: Calliptamus italicus / Q1675141
* Espezieak: Calliptamus italicus
# Kapuziner uhartea

Kapuziner uharte (alemanez: Kapuzinerinsel, euskaraz "Kaputxinoen uhartea"; Austriako hegoaldean dagoen aintzira-uharte txiki bat da.

## Ezaugarriak

Oso uharte txikia da: 1,2 hektarearen eremua, 150 metroko luzera eta 100 metroko zabalerakoa. Administratiboki Karintia estatu federatuan dago. Geografikoki Wörthersee aintziran dago, Schlangeninsel uhartetik gertu ("Sugeen uhartea"); azken honi izena aldatu diote eta orain Blumeninsel izena du ("Loreen uhartea").

## Komunikazioa

Bakarrik txalupaz joan daiteke bertara. Zentzu horretan turista asko dira bertara joaten direnak.

## Erreferentziak

* ↑ Austrian Map Online
* ↑ http://www.landesmuseum.at/pdf_frei_remote/HER_5_3_4_0119-0130.pdf

## Kanpo estekak

* Datuak: Q23260
* Multimedia: Kapuzinerinsel / Q23260
# Javier del Castillo Bandres

Javier del Castillo Bandres (Zangoza, 1938ko azaroaren 16a – ibidem, 2024ko abenduaren 30a) nafar irakasle eta politikaria izan zen.
Zangozako Luis Gil ikastetxeko irakasle eta zuzendari izan zen. Politikan Nafar Herriaren Batasuneko kide izan zen. 1979 eta 1995 artean Zangozako alkate izan zen Agrupación Independiente San Sebastián-eko kide gisa. Nafarroako Parlamentuko diputatua (1979-1983), Espainiako Senatuko kidea (1989-1993) eta Nafarroako Gobernuko Ingurumen eta Lurralde Antolamendu kontseilaria (1995-1996) ere izan zen.
Nafarroako Demokraten Elkargunea sortzeko Juan Cruz Alliren gidaritzapean UPNn zatiketa gertatu ondoren, del Castillok alderdi berriarekin bat egin zuen.
# Oneka Zangozakoa

Oneka Zangozakoa, Rodako genealogietan Onneca Rebelle de Sancosa edo Oneka, "Zangozako errebeldea" deitua, IX. mendeko azken herenaren Iruñeko Erresumako andre noblea izan zen.
Gartzea Semeroitz ezkondu eta bi seme-alaba izan zituzten:
* Eneko, Rodako kodexaren arabera, agian aitaren oinordekoa.
* Antsa, lehendabizikoz Orti I.a Gartzeitz Nafarroakoaren semea zen Eneko Ortitz eta bigarrenez Aragoiko kondea zen Garindo II.a Aznarez ezkondu zituena.
# Tomás López Sellés

Tomás "Masito" López Sellés (Iruñea, 1906ko apirilaren 27a - Lizaso, 1976ko urriaren 2a) nafar etnologoa izan zen, monumentu megalitikoak ikasi zituena.
Nafarroako Unibertsitatean Aita Barandiaranekin ikasi ondoren, “corpus” megalitikoa ikertzeari ekin zion. 1953 eta 1974 artean 41 trikuharri, 12 cromlech, 2 tumulu eta menhir bat aurkitu zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q102282170
# Jose Mari Mutuberria

Jose Mari Mutuberria Artze (Eltzaburu, 1905 - Eltzaburu, 1980ko urriaren 9a) nafar bertsolaria izan zen. Bigarren postuan gelditu zen 1936ko Nafarroako Bertsolari Txapelketan.

## Bizitza

Jose Mari Mutuberria Eltzaburuko Arotzeneko bordan jaio zen, 1905. urtean; aita Angel Mutuberria eta ama Maria Artze izan zituen. Gaztetan, Arraitzera joan zen zurgin ikastera, eta bertan hasi zen bertsotan. 1926an, Almandozen pasatutako gertaera bati jarri zion bere lehenbiziko bertso sorta: Almandoztik etorrita. Bertsoak honela hasten dira:
| « | Mila bederatzi ehun eta hogeitaseian kantak jartzera noa Arraizko partëan, grazia eskatuaz Jaunaren aurrëan ehizilari batzuek nola ibili diran. | » |
Dena dela, bat-bateko bertsolaria izan zen, batez ere, Jose Mari Mutuberria. Ultzamako Bentako Anastasio Goñi izaten zuen gehienean bertso laguna, errate baterako, Ultzamako herriko bestetako hirugarren egunean baserriz baserri egiten zen itzulian. Baztanen eta Basaburuan ere egin zituen bertso saioak. 1936an, Nafarroako lehenbiziko bertsolari txapelketan parte hartu zuen, eta baita bigarren postua eskuratu ere Elizondoko Antxitonea trinketan jokatutako finalean. Era horretan Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finalean aritzeko txartela lortu bazuen ere, ezin izan zen Victoria Eugenia Antzokira joan.
Gerra ondoan, finalista izan zen 1960ko eta 1964ko Nafarroako Bertsolari Txapelketetan. 1974ko azaroaren 17an, beste hamabost bertsolari zaharrekin batera, omendua izan zen Donostiako Anoeta pilotalekuan.

## Txapelketak

* 1936ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: txapeldunordea.
* 1960ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: finalista.
* 1964ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: finalista.

## Erreferentziak

* 1 2 Arrizurieta, Irene. Antxitonea trinketearen bizi berria. Nafarkaria, 1999ko ekainak 18, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-6).
* 1 2 Olaia. Ultzamako azken bertsolaria?. Principe de Viana, 107. zenbakia, 1975eko urtarrila, culturanavarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-5).
* ↑ Sayoa. Basurdean bertsoak. Principe de Viana, 33-34. zenbakia, 1968ko azaroa-abendua, culturanavarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-5).
* ↑ Ultzamako basurdea. badok.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-5).
* ↑ Aristorena, Pablo Jose. Nafarroako bertsolaritza. Nafarroako Gobernua, 1992, bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-6).
* ↑ Zubimendi, Joseba. II-garren Bertsolari Eguna. Euskaltzaleak, 1936, armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-6).
* ↑ Izeta, Mariano. Bertsolari zaharren omenez. Principe de Viana, 105-106. zenbakia, 1974ko azaroa-abendua, culturanavarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-6).

## Ikus, gainera

* Almandoztik etorrita

## Kanpo estekak

* Jose Mari Mutuberria, Bertsolaritzaren datu-basea, bdb.bertsozale.eus
* Ultzamako azken bertsolaria?, Principe de Viana aldizkariaren euskarazko gehigarria, 1975ko urtarrila, culturanavarra.es
* Datuak: Q28530695
# Epicauta alastor

Epicauta alastor Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako Arizona estatuko intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎