# Urtarrilaren 19

Urtarrilaren 19a gregoriotar egutegiaren urteko hemeretzigarren eguna da. 346 egun falta dira urtea amaitzeko, 347 egun bisurteetan.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Asier del Horno Jaiotza: Barakaldo, 1981 Josu Sarriegi Jaiotza: Lazkao, 1979 Sebastián Eslaba Jaiotza: Eneritz, 1685 Heriotza: Madril, 1759ko ekainaren 21a Jesus Maria Arotzamena Jaiotza: Donostia, 1918 Heriotza: Madril, 1972ko ekainaren 29a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Edgar Allan Poe Jaiotza: Boston, 1809 Heriotza: Baltimore, 1849ko urriaren 7a Paul Cézanne Jaiotza: Aix-en-Provence, 1839 Heriotza: Aix-en-Provence, 1906ko urriaren 22a Dolly Parton Jaiotza: Pittman Center, 1946 James Watt Jaiotza: Greenock, 1736 Heriotza: Heathfield Hall $^{(en)}$ , 1819ko abuztuaren 25a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Jean Cassou Jaiotza: Bilbo, 1897ko uztailaren 9a Heriotza: Parisko 5. barrutia, 1986 José Antonio Santamaría Jaiotza: Donostia, 1946ko martxoaren 16a Heriotza: Donostia, 1993 Joaquín Ignacio Barrenetxea Jaiotza: Bilbo, 1681eko irailaren 10a Heriotza: Haga, 1753 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Pierre-Joseph Proudhon Jaiotza: Besançon, 1809ko urtarrilaren 15a Heriotza: Passy, 1865 Hedy Lamarr Jaiotza: Viena, 1914ko azaroaren 9a Heriotza: Casselberry, 2000 Osho (gurua) Jaiotza: Udaipura $^{(en)}$ , 1931ko abenduaren 11 Heriotza: Pune, 1990 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
Gertaerak :
Ikurrina.
1829 - Johann Wolfgang von Goetheren Fausto estreinatu zen.
1924 - Euskal Unibertsitatea ukatu zuen Espainiako Erregeak.
1966 - Indira Gandhi Indiako lehen ministra aukeratu zuten.
1977 - Ikurrina (irudian) berriro legeztatu zuten Espainiako legedian, eta EAEko bandera ofizialtzat hartu zen.
1997 - 30 urteren ostean, Yasser Arafat Hebronera itzuli zen, eta Israelek kontrolatutako Gazako azken hiriaren askatzea ospatu zuen.
+ Gertaera gehiago... :
Egutegia :
Urtarrila
Al
As
Az
Og
Or
Lr
Ig
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
2025 :
Aurreko eta hurrengo urteetan
2022: Asteazkena
2023: Osteguna
2024: Ostirala
2026: Astelehena
2027: Asteartea
2028: Asteazkena :
Izendegia :
Santutegia:
Mario, Marta, Audifax eta Abako, Basiano Lodikoa
Seaska egutegia:
Maren eta Mario. :

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1844 – Tolosa Gipuzkoako hiriburu izendatu zuten errege dekretu bidez. 1854an, progresistak boterera iristearekin batera, Donostiara lekualdatu zuten hiriburua.
* 1969 – Donostian San Sebastian bezpera ospatzeari boikota egin zioten. Aurreko urteko abuztutik Francok Gipuzkoan ezarritako salbuespen egoeraren aurkako protesta izan zen.
* 1977 – Ikurrina berriro legeztatu zuten Espainiako legedian, eta Euskal Autonomi Erkidegoko bandera ofizialtzat hartu zen.
* 1980 – ETAk Jose Miguel Palacios Dominguez saltzailea hil zuen Getxon.

### Mundua

* 1949 – Kubak Israel onartu zuen.
* 1966 – Indira Gandhi Indiako lehen ministra aukeratu zuten.
* 1978 – Adulterio zigorra indargabetu zen Espainiako Estatuan; neurriak Hego Euskal Herrian ere eragin zuen.
* 1997 – Yasser Arafat buruzagia Hebronera itzuli zen 30 urte geroago eta Israelek kontrolatutako Gazako azken hiriaren askatzea ospatzen du.
* 2008 – Adolfo Nicolas espainiarra Jesusen Lagundiko buru izendatu zuten.
* 2011 – Espainiako Senatuak bertan, gaztelaniarekin batera, beste hizkuntza koofizialak erabiltzea ahalbidetu zuen; hizkuntza horien artean euskara zegoen.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 1936 – Bertsolari Txapelketa Nagusiaren II. edizioaren finalean Jose Manuel Lujanbio Txirrita izan zen irabazle.

### Mundua

* 1674 – Altzeste, edo Alzedoren garaipena (frantsesez: Alceste, ou Le triomphe d’Alcide), Jean-Baptiste Lullyren musika eta Philippe Quinaulten libretoa duen opera estreinatu zen Parisko Théâtre du Palais-Royalen.
* 1829 – Johann Wolfgang von Goetheren Fausto estreinatu zen.
* 1853 – Trobalaria (italieraz: Il trovatore), Giuseppe Verdiren musika eta Salvadore Cammarano eta Leone Emanuele Badareren libretoa duen opera estreinatu zen Erromako Apollo Antzokian.

## Zientzia eta teknologia
### Mundua

* 1983 – Apple Lisa aurkeztu zuen Apple Computer enpresak, lehenengo ordenagailu pertsonala erabilera grafiko bat eta sagua duena.
* 2038 – Unix denbora sistemak 32 biteko memoria sistema gainditu zuen, eta 2038. urteko arazoa sortuko da.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1685 – Sebastián Eslaba, euskal militar eta politikaria (h. 1759).
* 1687 – Gaspar Miranda, errioxar elizgizona, Iruñeko apezpikua, Calahorran (h. 1767).
* 1743 – Jose Manuel Alaba, espainiar armadako arabar militarra, esploratzailea eta intelektual ilustratua (h. 1795).
* 1832 – Sebastian Urra Jordan, nafar apaiz eta politikari karlista (h. 1897).
* 1846 – Pedro Gorriz, gaztelaniazko nafar idazlea, antzerkigilea, poeta eta kazetaria (h. 1887).
* 1846 – Mario Adan de Iartza, bizkaitar politikaria eta agronomoa (h. 1920).
* 1871 - Ramon Carmona Urrutia, nafar eskultore marmolista (h. 1929).
* 1910 – Guillermo Lazkano, euskal herritar musikaria (h. 2001).
* 1918 – Jesus Maria Arozamena, euskal herritar kazetari eta gidoilaria (h. 1972).
* 1958 – Aurelia Lumbreras, PSNko nafar politikaria.
* 1960 – Natxo Zenborain, nafar artista.
* 1961 – David Latxaga, EAJko bizkaitar politikaria.
* 1963 – Juantxu Olano, bizkaitar baxu-jotzailea.
* 1965 – Aines Dufau Lakaberatz, baxenafar pedagogoa, hizkuntzalaria eta Euskaltzain urgazlea.
* 1966 – Itziar Nogeras, Elhuyar Fundazioko zuzendari ohia.
* 1971 – Begoña Larzabal, euskal belar hockey jokalari ohia, Madrilen.
* 1972 –
** Josune Bereziartu, gipuzkoar eskalatzailea.
** Ixiar Rozas, gipuzkoar idazlea.
** Rebeka Ubera, gipuzkoar politikaria, Aralar alderdiko idazkari nagusia.
* 1973 – Julen Gabiria, bizkaitar idazle eta itzultzailea.
* 1977 – Mireya Etxaluze, euskal astrofisikaria.
* 1979 –
** Eneko Romo, nafar futbolaria.
** Josu Sarriegi, Sarri, gipuzkoar futbolaria.
* 1981 – Asier del Horno, bizkaitar futbolaria.
* 1990 – Ana Usabiaga, gipuzkoar txirrindularia.
* 1996 – Xabier Oroz, gipuzkoar saskibaloi jokalaria.

### Mundua

* 840 – Mikel III.a, Bizantziar enperadorea (h. 867).
* 1544 – Frantzisko II.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1560).
* 1737 – Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre, frantziar idazle eta botanikoa (h. 1814).
* 1773 – Heinrich Anton Dähling, alemaniar margolaria (h. 1850).
* 1798 – Auguste Comte, soziologiaren sortzailea eta positibismoaren sortzailea (h. 1857).
* 1802 – Sylvain Van de Weyer, Belgikako lehen ministroa (h. 1874).
* 1807 – Robert E. Lee, estatubatuar militarra (h. 1870).
* 1809 – Edgar Allan Poe, estatubatuar idazle eta poeta (h. 1849).
* 1813 – Henry Bessemer, ingeles ingeniaria (h. 1898).
* 1821 – Ferdinand Gregorovius, alemaniar historialaria (h. 1891).
* 1824 – Sophia Frances Anne Caulfeild, ingeles brodatzaile eta idazlea (h. 1911).
* 1839 – Paul Cézanne, frantziar margolaria (h. 1906).
* 1851 –
** David Starr Jordan, estatubatuar iktiologo, hezitzaile, eugenizista eta bakearen aldeko aktibista (h. 1931).
** Jacobus Kapteyn, herbeheretar astronomoa (h. 1922).
* 1855 – Marianne Stokes, austriar margolaria, Viktoriar aroko margolaririk garrantzitsuenetarikoa (h. 1927).
* 1863 – Werner Sombart, alemaniar ekonomista eta soziologoa (h. 1941).
* 1865 – Valentin Serov, errusiar margolaria (h. 1911).
* 1866 – Carl Theodor Zahle, Danimarkako lehen ministroa (h. 1946).
* 1868 – Gustav Meyrink, austriar idazlea (h. 1932).
* 1889 – Sophie Taeuber-Arp, suitzar artista, margolari, eskultore, diseinatzaile, arkitekto eta dantzaria (h. 1943).
* 1890 – Ferruccio Parri, Italiako lehen ministroa (h. 1981).
* 1911 – Garrett Birkhoff, estatubatuar matematikaria (h. 1996).
* 1912 – Leonid Kantorovitx, errusiar matematikari eta ekonomialaria, 1975eko Ekonomiako Nobel Saria (h. 1986).
* 1915 – Stefano Vanzina, Steno, italiar zinema zuzendari eta gidoigilea (h. 1988).
* 1918 – Luciano Emmer, italiar zinemagilea (h. 2009).
* 1919 –
** Joan Brossa, kataluniar olerkaria eta dramagilea (h. 1998).
** Simone Melchior, frantziar esploratzaile eta ozeanografoa, Jacques-Yves Cousteauren emaztea eta kolaboratzailea (h. 1990).
* 1920 – Javier Pérez de Cuéllar, peruar politikaria, Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusia (h. 2020).
* 1921 – Patricia Highsmith, estatubatuar eleberrigilea, oso ezaguna idatzitako suspense lanengatik (h. 1995).
* 1922 – Jerzy Kawalerowicz, poloniar zinema-zuzendaria, zinemagile sozialisten lehen belaunaldikoa (h. 2007).
* 1923 –
** Eugenio de Andrade, portugaldar poeta (h. 2005).
** Dagmar Loe, norvegiar kazetaria (h. 2024).
* 1924 – Jean-François Revel, frantziar kazetari, filosofo eta idazlea (h. 2006).
* 1926 –
** José Alfredo Jiménez, mexikar herri-musika egile eta abeslaria, inoiz izan den rantxera egile hoberenetarikoa (h. 1973).
** Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (h. 2013).
* 1929 –
** Sarah Maldoror, frantziar gidoigile eta zuzendaria (h. 2020).
** Nel Noddings, estatubatuar feminista, pedagogo eta filosofoa (h. 2022).
* 1930 –
** Nina Byers, estatubatuar fisikari teorikoa eta ikerketa-irakaslea (h. 2014).
** Tippi Hedren, estatubatuar aktorea eta modeloa.
** Uxío Novoneyra, galiziar idazlea (h. 1999).
** René Orozco, txiletar doktorea eta akademikoa (h. 2024).
* 1932 –
** Richard Lester, estatubatuar zinema zuzendaria, The Beatles taldearekin lan egiteagatik ezaguna.
** Rena Rolska, poloniar abeslari, dantzari eta aktorea (h. 2024).
* 1935 – Pupetta Maresca, Italiako Camorraren partaidea (h. 2021).
* 1936 – Ziaur Rahman, Bangladeshko presidentea (h. 1981).
* 1939 – Phil Everly, estatubatuar abeslari eta gitarra-jotzailea (h. 2014).
* 1942 – Javier Heraud, perutar poeta (h. 1963).
* 1943 – Janis Joplin, estatubatuar rock and roll eta blues abeslaria, rockaren historian izartzat hartzen den lehenengo emakumea (h. 1970).
* 1944 –
** Thom Mayne, estatubatuar arkitekto dekonstruktibista.
** Ana Maria Vidal, espainiar aktorea.
* 1945 – Rod Canion, estatubatuar ingeniaria, Compaq Computer enpresaren sortzailea.
* 1946 –
** Julian Barnes, ingeles idazlea.
** Dolly Parton, estatubatuar kantaria eta antzezlea, country musikaren historiako kantari onenetakoa.
* 1948 – Juan Carlos Rodríguez Ibarra, Extremadurako presidente ohia.
* 1950 – Susana Mataix, espainar idazlea eta matematikaria.
* 1952 –
** Nadiuska, alemaniar modelo ohi eta aktorea.
** Marta Sanz-Solé, probabilitateen teorian espezializatutako kataluniar matematikaria.
* 1954 –
** Katey Sagal, estatubatuar aktorea.
** Cindy Sherman, estatubatuar argazkilari eta zinema-zuzendaria.
* 1955 – Simon Rattle, britainiar orkestra-zuzendaria.
* 1959 - Clara Martínez de Careaga, espainiar epailea.
* 1961 –
** Jean-Patrick Lescarboura, frantziar errugbilari ohi eta entrenatzailea.
** Mercedes Marrero, saskibaloi-jokalaria eta merkataritza-nabigazioko kapitain titulua lortu zuen lehen emakume espainiarra.
* 1963 – John Bercow, Erresuma Batuko Komunen Ganberako presidentea.
* 1966 –
** Guy Delisle, kanadar komikigilea.
** Stefan Edberg, suediar tenislari ohia.
* 1967 – Javier Cámara, espainiar aktorea.
* 1969 –
** Barbara Canepa, italiar komiki marrazkilari eta gidoilaria.
** Edwidge Danticat, haitiar-estatubatuar idazlea, eleberrigilea eta ipuingilea.
** Steve Staunton, irlandar futbolari ohia.
* 1971 – Rachel Luttrell, tanzaniar-kanadar aktore eta abeslaria.
* 1973 – Karen Lancaume, frantziar aktore pornoa (h. 2005).
* 1974 – Frank Caliendo, estatubatuar aktore eta bakarrizketalaria.
* 1976 – Marsha Thomason, ingeles aktorea.
* 1977 –
** Nicole, txiletar abeslaria eta aktorea.
** Jorinde Voigt, alemaniar artista garaikidea eta irakaslea.
* 1979 – Svetlana Khorkina, errusiar gimnasta ohia eta parlamentaria.
* 1980 –
** Jenson Button, 1 Formulako ingeles pilotua.
** Arvydas Macijauskas, lituaniar saskibaloi jokalari ohia.
* 1981 – Chris Warren, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
* 1982 – Pete Buttigieg, estatubatuar politikaria.
* 1983 –
** Esther Acebo, espainiar aktorea, aurkezlea eta erreportaria.
** Justyna Kowalczyk, poloniar iraupen eskiatzaile ohia.
** Hikaru Utada, japoniar J-pop abeslari eta aktorea.
* 1985 – Damien Chazelle, estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea.
* 1987 – Ares Teixidó, kataluniar telebista aurkezlea, irrati esataria eta aktorea.
* 1989 – William Pinheiro Rodrigues, brasildar futbolaria (h. 2018).
* 1992 –
** Mac Miller, estatubatuar rapeatzailea, abeslaria eta musika ekoizlea (h. 2018).
** Erika Rodríguez Horrillo, gipuzkoar aktore, teatrologo eta eszenografoa.
* 1995 – Mathieu van der Poel, herbeheretar ziklo-krosslaria.
* 1996 – Jesús Castro Romero, andaluziar aktorea.
* 2000 – Daniel Garrido Peña, espainiar futbolaria.
* 2004 – Mohamed-Ali Cho, frantziar futbolaria.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1753 – Joaquín Ignacio Barrenetxea, bizkaitar diplomatikoa, Hagan (j. 1681).
* 1945 – Juan Ezenarro Mendia, euskal olerkaria (j. 1890).
* 1980 – Luis Maria Solaun, Athleticeko bizkaitar futbolaria (j. 1893).
* 1993 – José Antonio Santamaría, gipuzkoar futbolari eta ostalaritza-enpresaburua, ETAk eraila (j. 1946).
* 2008 – Jose Alberdi Elorza, Burruntxali, gipuzkoar eskultorea, Dénian (j. 1922).
* 2011 – Xiri Andonegi, gipuzkoar eskultore eta margolaria (j. 1955).

### Mundua

* 639 – Dagoberto I.a, saliar frankoen erregea.
* 1305 – Roger de Lauria, militarra (j. 1245).
* 1547 –
** Pietro Bembo, italiar pizkundeko intelektual, poeta eta literatur kritikaria eta kardinala (j. 1470).
** Henry Howard, ingeles poeta eta politikaria (j. 1516/1517).
* 1571 – Paris Bordone, italiar puzkundeko margolaria (j. 1500).
* 1576 – Hans Sachs, alemaniar olerkari eta musikagilea (j. 1494).
* 1629 – Abbas I.a Persiakoa, Persiako xah (j. 1571).
* 1729 – William Congreve, ingeles idazlea (j. 1670).
* 1851 – Esteban Echeverria, euskal jatorriko argentinar idazlea (j. 1805).
* 1865 – Pierre-Joseph Proudhon, frantziar politikaria eta mutualismoren sortzailea (j. 1809).
* 1870 – Jean-Baptiste Troppmann, frantziar serieko-hiltzailea, gillotinan (j. 1849).
* 1874 – August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, alemaniar olerkari eta filologoa (j. 1798).
* 1878 – Henri Victor Regnault, frantziar kimikaria eta fisikaria (j. 1810).
* 1889 – Jenaro Quesada, espainiar militar eta politikaria (j. 1818).
* 1901 – Albert de Broglie, Frantziako lehen ministroa (j. 1821).
* 1905 – Debendranath Tagore, indiar filosofoa.
* 1906 – Bartolomé Mitre, Argentinako presidentea (j. 1821).
* 1927 – Karlota Belgikakoa, Mexikoko enperadorea (j. 1840).
* 1929 – Liang Qichao, txinatar politikaria (j. 1873).
* 1938 – Branislav Nušić, serbiar antzerkigile, satiragile, saikeragile, eleberrigile, kazetari eta funtzionarioa (j. 1864).
* 1942 –
** Anka Butorac, kroaziar eta jugoslaviar politikari komunista, Jugoslaviar partisanoen kidea (j. 1903).
** Claire Beck Loos, txekoslovakiar argazkilaria eta idazlea (j. 1904).
* 1947 – Manuel Machado, espainiar poeta (j. 1874).
* 1959 – Consuelo Álvarez Pool, espainiar idazlea, kazetaria, politikaria, sindikalista, sufragista eta feminista (j. 1867).
* 1963 – Andrea Villarreal, mexikar kazetaria, idazlea eta iraultzailea (j. 1881).
* 1964 –
** Firmin Lambot, belgikar txirrindularia (j. 1886).
** Friedrich Karl Arnold Schwassmann, alemaniar astronomoa (j. 1870).
* 1969 – Jan Palach, txekiar ikaslea, protesta politikoa egitearren bere bere buruari su emanez (j. 1948).
* 1975 – Thomas Hart Benton, estatubatuar margolaria (j. 1889).
* 1977 – Josep Trueta, kataluniar medikua (j. 1897).
* 1981 – Francesca Woodman, estatubatuar argazkilari feminista (j. 1958).
* 1986 –
** Jón Helgason, islandiar hizkuntzalari eta poeta (j. 1899).
** Enrique Tierno Galván, espainiar politikari, soziologo, jurista eta entsegugilea (j. 1918).
* 1987 – Lawrence Kohlberg, estatubatuar psikologoa (j. 1927).
* 1988 – Evgeni Mravinski, errusiar orkestra-zuzendaria (j. 1903).
* 1990 –
** Pierre Barbizet, frantziar piano-jotzailea (j. 1922).
** Osho, indiar gurua (j. 1931).
* 1992 – Wiktor Ostrowski, poloniar alpinista (j. 1905).
* 1998 – Carl Perkins, estatubatuar musikaria, rockabilly estiloaren aitzindarietako bat (j. 1932).
* 2000 –
** Bettino Craxi, Italiako lehen ministroa (j. 1934).
** Antonio Hernández Palacios, espainiar komikigilea (j. 1921).
** Hedy Lamarr, austriar aktore eta asmatzailea (j. 1914).
* 2002 –
** Martti Miettunen, Finlandiako lehen ministroa (j. 1907).
** Vavá, brasildar futbolaria (j. 1934).
* 2003 – Françoise Giroud, frantziar kazetari, idazle eta gidoilaria (j. 1916).
* 2006 – Wilson Pickett, estatubatuar abeslaria (j. 1941).
* 2007 – Denny Doherty, kanadar musikari, abeslari eta aktorea, The Mamas & the Papas taldeko kidea (j. 1940).
* 2008 – Suzanne Pleshette, estatubatuar aktorea (j. 1937).
* 2013 –
** Taihō Kōki, japoniar sumolaria, gerra osteko sumolaririk garrantzitsuena kontsideratua (j. 1940).
** Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (j. 1926).
* 2016 – Ettore Scola, italiar gidoilaria eta zinegilea (j. 1931).
* 2017 – Miguel Ferrer, estatubatuar aktorea (j. 1955).
* 2018 – Dorothy Malone, estatubatuar aktorea (j. 1924).
* 2019 – Jorge Albistur, euskal arbasodun uruguaiar idazlea, irakaslea eta literatura kritikoa (j. 1940).
* 2022 –
** Hardy Krüger, alemaniar aktorea (j. 1928).
** Gaspard Ulliel, frantziar aktore eta modeloa (j. 1984).
* 2024 –
** Jack Burke Jr., estatubatuar golflaria (j. 1923).
** Toru Kawashima, japoniar futbolaria (j. 1970).
** Ester Xargay Melero, kataluniar idazle, itzultzaile, bideoartista eta kultura ekintzailea (j. 1960).
* 2025 – Joaquín Ramos Marcos, espainiar futbol arbitroa (j. 1946).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Maren eta Mario.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2266
* Multimedia: 19 January / Q2266