OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ostruka

Ostruka hegan egiten duten hegazti handiak dira. Bi espezie ezagutzen dira gaur egun, ostruka arrunta, Afrikaz hegoaldeko Afrikan jatorria duena, eta ostruka somaliarra, Afrikako Adarean jatorria duena.
Hegazti bizi handienak eta astunenak dira: ostruka arrunt helduek 63,5 eta 145 kilo artean pisatzen dute, eta bizirik dauden lehorreko animalia guztien arrautzarik handienak jartzen dituzte. 70 km/h-ko abiaduran korrika egin dezakete, beraz, lehorreko hegazti azkarrenak dira. Mundu osoan hazten dira, eta industria garrantzitsuak dituzte Filipinetan eta Namibian. Hegoafrikak munduko ostruka produktuen %70 inguru ekoizten du, eta industria Oudtshoorn hirian zentratzen da nagusiki. Ostruka-larrua produktu ekonomikoki garrantzitsua da, eta luma handiak motots gisa erabiltzen dira buruko zeremonialak apaintzeko. Arrautzak eta ostruka-haragia duela milaka urte erabiltzen dira. Ostruka-olioa ostruka-koipearekin egindako beste produktu bat da.
Ostrukak Struthioniformes ordenako Struthio generokoak dira, eta Palaeognathae infraklasearen parte dira. Hegazti ez-hegalariak (Ratites izenaz ere ezagunak) dira, emuak, ñanduak, kasuarioak, kiwiak eta elefante- eta moa desagertuak barne.
Historikoki, ostruka arrunta Arabiar Penintsulakoa zen jatorriz, eta Asia osoan egon zen, Txina eta Mongoliaraino, Pleistozeno berantiarrean eta, ziurrenik, Holozenoraino.
# Bến Tre

Bến Tre (ˀɓən˦ˀ˥ ʈɛ˧˧ ahoskatua) Vietnamgo hiri bat da, Mekong ibaiaren deltan kokatua, herrialdearen hegoaldean. Izen bera duen probintziako hiriburua da, eta Ho Chi Minh hiritik 85 kilometro hegoaldera dago.
Kanalek ezaugarritzen dute hiria: ondasun gehienak txalupek eta gabarrek garraiatzen dituzte.
116.000 biztanle inguru zeuden 2010ean. Bến Treko biztanleria vietnamdar, txinatar eta khmer etnietako pertsonez osatuta dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q36635
* Multimedia: Ben Tre City / Q36635
# Guira kuku

Guira kukua (Guira guira) Guira generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Guira kuku» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).

## Ikus, gainera

* Guira
* Cuculidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q911917
* Multimedia: Guira guira / Q911917
* Espezieak: Guira guira
# Kuku mottodun

Kuku mottoduna (Clamator glandarius), cuculidae familiako hegazti espeziea da. Uda Hegoaldeko Europan edo Ekialde Hurbilean, tartean baita Euskal Herrian ere, pasa ondoren, neguan Afrikan bizi da.
Hegazti honek, ordenakidea den kukuak bezala arrautzak beste hegazti txikiagoen kabietan jartzen ditu (hala nola arabazozo edo mikak). Kuku arruntak ez bezala ez ditu kabian dauden beste espeziearen arrautzak kabitik botatzen (ezta kuku kume jaioberriak ere) Bere arrautza beste arrautzen tartean erruten du, denak batera haziak izan daitezen (kolorez eta tamainaz, hautatzen dituen espezieetakoen antzerakoak). Mika kumeak, ordea, gosez hiltzen dira maiz, nahiko janari iristen ez zaielako kuku kumearen konpetentziaren eraginez. Kuku mottodunaren arrauntza duten kabiek izaten dute,hala ere, abantaila bat kumaldi guztiarentzat: txita jaio berriak harrapakari asko uxatuko dituen usain txarra jarioten du, kumaldi guztia babestuz. Hegazti txikiek berea bezala erruten eta elikatzek dute kuku mottodun txita. Kuku mottoduna kukua baino handiagoa da, 35-39 cm luzera izanik.
Ez du azpiespezierik.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Kuku mottodun» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).
* ↑ Clements, J. F. 2007. The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition. Cornell University Press.
* Datuak: Q665363
* Multimedia: Clamator glandarius / Q665363
* Espezieak: Clamator glandarius
# Kukutxo mokohori

Kukutxo mokohoria (Coccyzus americanus) Coccyzus generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Kukutxo mokohori» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).

## Ikus, gainera

* Coccyzus
* Cuculidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q852265
* Multimedia: Coccyzus americanus / Q852265
* Espezieak: Coccyzus americanus
# Kuku afrikar

Kuku afrikarra (Cuculus gularis) Cuculus generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Kuku afrikar» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).

## Ikus, gainera

* Cuculus
* Cuculidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q1272649
* Multimedia: Cuculus gularis / Q1272649
* Espezieak: Cuculus gularis
# Kuku himalaiar

Kuku himalaiarra (Cuculus saturatus) Cuculus generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List

## Ikus, gainera

* Cuculus
* Cuculidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q1075576
* Multimedia: Cuculus saturatus / Q1075576
* Espezieak: Cuculus saturatus
# Imphal

Imphal (im.pʰal ahoskatua) Manipur estatuko hiriburua da, Indian. Hiriko erdigune metropolitarrak Kangla jauregiaren (Kangla gotorlekua) hondakinak ditu, Manipurko Erresuma zaharraren errege egoitza, lubanarro batez inguratua. Imphal West barrutiak hiriaren eremuaren eta biztanleriaren gehiengoa dauka. Merkataritza gune nagusi bat izanik, Imphal ezaguna da ehungintza, letoi eta bronze manufaktura, eta beste txabola industria batzuengatik. Meitei hizkuntza (izen ofiziala Manipurera) hirian gehien hitz egiten den hizkuntza da.

## Klima

Datu klimatikoak (Imphal (1991–2020, bataz bestekoak 1953–2024)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 29.1 | 32.0 | 35.0 | 36.1 | 35.6 | 35.9 | 35.7 | 35.2 | 34.6 | 34.2 | 31.4 | 28.9 | 36.1 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 22.9 | 25.0 | 27.9 | 29.0 | 29.3 | 29.9 | 29.7 | 30.0 | 30.0 | 29.1 | 26.4 | 23.2 | 27.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 5.2 | 8.2 | 12.6 | 16.2 | 19.2 | 21.8 | 22.5 | 22.2 | 21.2 | 17.9 | 11.5 | 6.7 | 15.4 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -2.7 | -1.4 | 2.4 | 6.2 | 11.1 | 14.7 | 14.7 | 14.6 | 14.3 | 7.8 | 1.5 | -1.7 | -2.7 |
| Euria (mm) | 10.5 | 21.6 | 70.8 | 124.1 | 191.6 | 218.1 | 229.9 | 194.8 | 163.3 | 112.5 | 26.2 | 17.7 | 1381.0 |
| Euri egunak (≥ 2.5 mm) | 1.0 | 2.7 | 5.0 | 9.2 | 12.4 | 14.7 | 16.1 | 13.0 | 9.7 | 7.2 | 1.8 | 0.9 | 93.8 |
| Hezetasuna (%) | 61 | 54 | 52 | 62 | 70 | 77 | 80 | 80 | 80 | 79 | 74 | 71 | 70 |
| Iturria: India Meteorological Department ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Sharma, H. Surmangol. (2006). Learners' Manipuri-English dictionary.Imphal. .
* ↑ (Ingelesez) «Definition of IMPHAL» www.merriam-webster.com.
* ↑ (Ingelesez) «Simply put: Seven new districts that set Manipur ablaze» The Indian Express 20 December 2016.
* ↑ (Ingelesez) «Imphal | Manipur, Battle of Imphal, WWII | Britannica» www.britannica.com 13 November 2023.
* ↑ (Ingelesez) India Meteorological Department. Climatological Tables of Observatories in India 1991–2020. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q208097
* Multimedia: Imphal / Q208097
# Kuku siberiar

Kuku siberiarra (Cuculus optatus) Cuculus generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Kuku siberiar» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).

## Ikus, gainera

* Cuculus
* Cuculidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q1266506
* Multimedia: Cuculus optatus / Q1266506
* Espezieak: Cuculus optatus
# Kuku sondar

Kuku sondarra (Cuculus lepidus) Cuculus generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Kuku sondar» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).

## Ikus, gainera

* Cuculus
* Cuculidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q1260044
* Multimedia: Cuculus lepidus / Q1260044
* Espezieak: Cuculus lepidus
# Doomscrolling

Doomscrolling egitea gailu digitaletan albiste negatiboak irakurtzen denbora gehiegi igarotzea da. Ingelesezko doom (hondamendi, amildegi) hitzetik eta scroll egiteko edo pantaila korritzeko ekintzatik sortutako terminoa da.
Doomscrollingak ondorio kaltegarriak izan ditzake praktikatzen dutenen buruko osasunean, antsietatea, ziurgabetasuna, kezka, beldurra, larritasuna, insomnioa, gosea galtzea eta anhedonia eraginez.
New York Times egunkarian, Brian X. Chenek honela deskribatzen du fenomenoa: "Poliki-poliki harea mugikor emozional moduko batean itotzen da erabiltzailea, albiste negatiboz sastakatua".
Terminoak 2020ko hamarkadaren hasieran lortu zuen hedapena zenbait gertakariren inguruan, AEBetan bereziki: COVID-19 pandemia, George Floyden heriotzaga, 2020ko AEBetako presidentetzarako hauteskundeak, 2021eko urtarrilaren 6ko AEBetako Kapitolioko istiluak edo 2022ko Ukrainako Errusiako inbasioa. Horiek guztiek doomscrolling jarduera areagotu zutela esan izan da.
2020an neologismoa Merriam-Webster eta Oxford Dictionary ingelesezko hiztegietan sartu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 di Valvasone, Luisa. (2021-12-16). «doomscrolling - Parole nuove - Accademia della Crusca» accademiadellacrusca.it (Noiz kontsultatua: 2025-03-02).
* ↑ (Italieraz) Di Chiara, Cilardo. (2022-02-04). «La dipendenza dalle cattive notizie, doomscrolling e doomsurfing» State of Mind (Noiz kontsultatua: 2025-03-02).
* ↑ (Ingelesez) Chen, Brian X.. (2020-07-15). «You’re Doomscrolling Again. Here’s How to Snap Out of It.» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2025-03-02).
* ↑ Ytre-Arne, Brita; Moe, Hallvard. (2021-10-03). «Doomscrolling, Monitoring and Avoiding: News Use in COVID-19 Pandemic Lockdown» Journalism Studies 22 (13): 1739–1755. doi:10.1080/1461670X.2021.1952475. ISSN 1461-670X. (Noiz kontsultatua: 2025-03-02).
* ↑ Guzzonato, Chiara. (2021-07-24). «Che cos'è il doomscrolling (e perché bisogna evitarlo)» Focus.it (Noiz kontsultatua: 2025-03-02).

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, italierazko Wikipediako «Doomscrolling» artikulutik itzuli da; zehazki, 2024-11-03ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
* Datuak: Q101244400
# Manisa

Manisa (maˈnisa ahoskatua) Turkiako mendebaldeko hiri bat da, Egeo eskualdean kokatua eta Manisa probintziako hiriburua.
Antzina, hiriak Magnesia Sipilokoa izena hartu zuen, hiriaren ondoan dagoen Sipilo mendiaren arabera. Gaur egun, Manisa hedapen betean dagoen industria eta zerbitzu gunea da, eta Esmirna hiritik hurbil egoteak mesede egin dio, asko eta nekazal barietateetan aberatsak baitira.

## Klima

Datu klimatikoak (Manisa (1991–2020, muturrekoak 1930–2023)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 24.2 | 26.4 | 33.5 | 34.7 | 40.6 | 43.4 | 45.5 | 44.7 | 42.4 | 38.2 | 31.6 | 26.4 | 45.5 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 10.7 | 12.9 | 16.8 | 21.7 | 27.6 | 32.7 | 35.7 | 35.7 | 31.1 | 24.8 | 17.6 | 12.0 | 23.3 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 6.3 | 7.9 | 11.0 | 15.2 | 20.7 | 25.7 | 28.6 | 28.5 | 23.7 | 18.2 | 11.9 | 7.8 | 17.1 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 3.0 | 4.1 | 6.1 | 9.6 | 14.4 | 19.1 | 22.2 | 22.3 | 17.5 | 13.1 | 7.7 | 4.7 | 12.0 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -17.5 | -10.9 | -6.7 | -2.7 | 2.0 | 7.4 | 10.5 | 8.5 | 3.3 | -0.9 | -7.3 | -9.9 | -17.5 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 123.5 | 108.4 | 75.9 | 54.9 | 39.0 | 25.1 | 7.7 | 11.2 | 22.8 | 53.8 | 85.5 | 116.8 | 724.6 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 10.53 | 10.87 | 9.17 | 8.43 | 6.87 | 3.67 | 1.07 | 0.87 | 2.57 | 5.93 | 8.5 | 11.73 | 80.2 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 0.6 | 0.56 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0.31 | 1.5 |
| Eguzki orduak | 77.5 | 93.2 | 145.7 | 162.0 | 223.2 | 267.0 | 288.3 | 279.0 | 225.0 | 170.5 | 102.0 | 58.9 | 2092.3 |
| Hezetasuna (%) | 75.6 | 71.1 | 65.1 | 60.5 | 53.9 | 47.7 | 43.2 | 45.1 | 51.1 | 62.2 | 72.4 | 77.3 | 60.4 |
| Iturria (1): Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü ||||||||||||||
| Iturria (2): NOAA(hezetasuna), Meteomanz (elur-egunak, 2008-2023) ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ (Turkieraz) Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü. Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020). .
* ↑ (Ingelesez) National Oceanic and Atmosoheric Administration. (CSV) World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Manisa. .
* ↑ (Ingelesez) «Manisa - Weather data by months» meteomanz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147089
* Multimedia: Manisa / Q147089
# Kuku

Kuku hainbat hegazti espezieren izen arrunta da, Cuculiformes ordenean eta Cuculidae familian. Euskal Herrian ohikoena kuku eurasiarra da, eta izen arrunta horri dagokio.

## Espezieak

| Espeziea | Ordena | Familia | Izen arrunta |
| Guira guira | Cuculiformes | Cuculidae | guira kuku |
| Clamator glandarius | Cuculiformes | Cuculidae | kuku mottodun |
| Coccyzus americanus | Cuculiformes | Cuculidae | kukutxo mokohori |
| Coccyzus erythropthalmus | Cuculiformes | Cuculidae | kukutxo mokobeltz |
| Cuculus gularis | Cuculiformes | Cuculidae | kuku afrikar |
| Cuculus saturatus | Cuculiformes | Cuculidae | kuku himalaiar |
| Cuculus optatus | Cuculiformes | Cuculidae | kuku siberiar |
| Cuculus lepidus | Cuculiformes | Cuculidae | kuku sondar |
| Cuculus canorus | Cuculiformes | Cuculidae | kuku eurasiar |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q405056
# Hao

Hao, Polinesia Frantseseko Tuamotu uhartediaren erdi-ekialdean dagoen atoloi bat da. Polinesiako laugarren atoloi handiena da, Rangiroa, Fakarava eta Makemoren ondoren. Bere aintzirak 720 km$^2$-ko azalera dauka.
Atoloia Hao udalerriko herriburua da eta Hao aerodromoak dauka, lehen 185. aire-basea zena, Aireko Armadak eta Ontzi-aeronautika osteak Ozeano Bareko Esperimentazio Zentrorako erabili zutena.

### Demografia

| Atoloia | Biztanleak (2002) | Azalera (km$^2$) |
| Haao | 1222 | 50 |
| Amanu | 163 | 28 |
| Hereheretue | 57 | 1 |
| sator | 0 | 2 |
| Nengo Nengo | 0 | 9 |
| Manuhangi | 0 | 1 |
| Anuanuraro (Gloucesterko Dukearen uharteak) | 0 | 18 |
| Anuanurunga (Gloucesterko Dukearen uharteak) | 0 | 7 |
| Nukutepipi (Gloucesterko Dukearen uharteak) | 0 | 1 |
| Ahunui | 0 | 3 |
| Rekareka | 0 | 2 |
| Paraoa | 0 | 4 |
| Guztira | 1836 | 126 |
2017an, Haoko atoloi bakarraren biztanleria 1027 pertsonakoa zen, eta hau izan da haren bilakaera:
| 1983 | 1988 | 1996 | 2002 | 2007 | 2012 | 2017 |
| 1167 | 1156 | 1412 | 1241 | 1141 | 1066 | 1027 |
| ISPF iturriak eta Polinesia Frantseseko Gobernua. |||||||

## Klima

Datu klimatikoak (Hao (1991–2020 bataz bestekoak)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 29.6 | 29.8 | 30.3 | 29.7 | 28.9 | 27.9 | 27.3 | 27.2 | 27.5 | 28.1 | 28.9 | 29.3 | 28.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 27.5 | 27.6 | 28.1 | 27.6 | 27.0 | 26.0 | 25.4 | 25.2 | 25.4 | 25.9 | 26.8 | 27.2 | 26.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 25.4 | 25.5 | 26.0 | 25.6 | 25.0 | 24.1 | 23.5 | 23.3 | 23.3 | 23.8 | 24.6 | 25.1 | 24.6 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 162.5 | 158.5 | 108.4 | 127.1 | 110.4 | 101.6 | 75.1 | 56.6 | 83.0 | 109.8 | 117.5 | 171.6 | 1382.1 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) | 14.9 | 12.3 | 11.1 | 11.6 | 10.6 | 10.3 | 9.8 | 7.3 | 7.8 | 10.0 | 10.7 | 12.6 | 129.1 |
| Iturria: World Meteorological Organization ||||||||||||||

## Ikus, gainera

* Tuamotu
* Ozeano Barea
* Natitua (itsaspeko kablea)
* Saiakuntza nuklear

## Erreferentziak

* ↑ «Institut de la statistique de la Polynésie Française» www.ispf.pf (Noiz kontsultatua: 2025-03-02).
* ↑ (Ingelesez) World Meteorological Organization. World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1584116
* Multimedia: Hao / Q1584116
# Springmartingo gudua

Springmartingo gudua, 1972ko maiatzaren 13 eta 14 artean, Ipar Irlandako gatazkan zehar, Belfast hirian Britainiar Armada, Behin-behineko IRA eta Ulsterko Boluntarioen Indarrak (UVF) parte hartutako kale-gudu bat izan zen, Ballymurphy auzo katolikoa era Springmartin auzo protestantearen artean.

## Gertaera

Bortizkeria Ulstergo loialistek nagusiki bezero irlandar nazionalista eta katolikoez lepo zegoen Ballymurphy auzoko taberna baten aurrean bonba-auto bat eztandarazi zutenean hasi zen. Ondoren, UVFko 3 frankotiratzaileek tabernatik onik ateratzea lortu zutenen aurka tirokatu zuten.
Honek istilu izugarriak eragin eta gau osoz eta hurrengo egunean ere bertako IRAren unitateetako kideak Britainiar Armadako soldaduen eta UVFko kideek aurka borrokatu ziren.
Bortizkeriaren ondorioz 7 pertsona hil ziren: 5 herritar (4 katoliko eta protestante 1), britainiar soldadu 1 eta IRAren Gazte Saileko kide 1.
* Datuak: Q4870137
# Kagu

Kagua (Rhynochetos jubatus) Rhynochetos generoko animalia da. Hegaztien barruko Rhynochetidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Kagu» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).

## Ikus, gainera

* Rhynochetos
* Rhynochetidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q669634
* Multimedia: Rhynochetos jubatus / Q669634
* Espezieak: Rhynochetos jubatus
# Fallsko etxeratze-agindua

Fallsko etxeratze-agindua, Fallsko gudua edo Lower Fallsko gudua, ingelesez: Falls Curfew, Battle of the Falls edo Battle of Lower Falls, 1970eko uztailaren 3a eta 5a artean, Ipar Irlandako Belfast hiriko Falls barrutian jazotako Britainiar Armadaren operazio bat izan zen.

## Istiluak

Operazioaren helburua barruti horretako irlandar nazionalisten armen bilaketa izan zen, Britainiar Armada zeregin horretan hasi zenean, britainiar soldaduek bertako gazteen molotov koktel bidezko erasoak jasan eta soldaduek gazteei CS gas jaurtiz erantzun zieten.
Egoera honek berehalako britainiar soldaduen eta Behin-behineko IRA kideen arteko tiroketak eragin zituen. Lau orduko etengabeko guduaren ondoren, britainiar komandanteak 3.000 etxebizitza barne hartzen zuen eremua itxiarazteko agindua eman zuen, eta 34 ordu iraungo zituen etxeratze-sgindua ezarri.
Milaka soldadu etxeratze-agindupeko eremuan sartu eta etxez-etxe armen bilaketan jardun zuten, IRA eta hainbat errepublikar auzotarren erasoaldien jomuga izanez. Etxebizitzen erregistroek suntsiketa ugari eragin eta eremu osoan CS gas kopuru handia jaurti zuten. Auzotar ugarik britainiar soldaduen jazarpena pairatu izana salatu zuten.
Uztailaren 5ean, Andersonstown auzoko emakume eta ume ugari Falls barrutiko auzotarrentzako elikagai eta hornigaiak eramatera joan zirenean Britainiar Armadak etxeratze-agindua bertan behera utzi zuen.

## Ondorioak

Operazioan zehar Britainiar Armadak 4 zibil erail eta gutxienez 78 lagun zauritu zituen, gainera beste 337 atxilotuak izan ziren. Bestalde, 18 britainiar soldadu zaurituak izan ziren. Arma eta munizio kopuru handiak atzeman ziren.
Gerora, Britainiar Armadak bere soldaduetako batzuk arpilaketak burutu zituztela onartu zuen.
Falls barrutiaren etxeratze-agindua Ipar Irlandako gatazkaren inflexio puntua izan zen, irlandar nazionalista asko Britainiar Armadaren aurka eta IRAren alde jartzeko joera areagotu baitzuen.

## Ikus gainera

* Falls Road
* Datuak: Q1394698
# Eguzki-koartza

Eguzki-koartza (Eurypyga helias) Eurypyga generoko animalia da. Hegaztien barruko Eurypygidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Euskal Batzorde Ornitologikoa. (2025). «Eguzki-koartza» Munduko hegaztien izen arruntak euskaraz (Txoriak.eus).

## Ikus, gainera

* Eurypyga
* Eurypygidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q601107
* Multimedia: Eurypyga helias / Q601107
* Espezieak: Eurypyga helias
# Erreakzio perizikliko

Kimikan organikoan erreakzio periziklikoak erreakzio-mota bat da zeinetan elektroiak berrantolatu egiten diren modu kontzertatuan. Lotura bat apurtzen den aldi berean, beste lotura bat eratzen da. Erreakzio periziklikoa trantsizio-egoera ziklikoaren bidez gertatzen da, eta ez dago bitarteko produkturik.
Diels-Alder erreakzioa da adibiderik ezagunena. Erreakzio horretan dienoaren eta dienozalearen arteko erreakzio periziklikoa geratzen da.
Hainbat motako erreakzio perizikliko egon daitezke.
| Izena | Lotura-aldaketa | Lotura-aldaketa |
| Izena | Sigma | Pi |
| Erreakzio elektroziklikoa | + 1 | -1 |
| Zikloadizioa | +2 | -2 |
| Erreakzio sigmatropikoa | 0 | 0 |
| Talde-trasferentziako erreakzioa | + 1 | -1 |
| Erreakzio kelotropikoa | + 2 | - 2 |
| Erreakzio diotropikoa | 0 | 0 |

## Erreferentziak

* ↑ Anakabe, Eneritz & Arrasate, Sonia. Kimika organikoa. Euskal Herriko Unibertsitatea, 8 or. ISBN 978-84-9860-672-0..
* Datuak: Q898403
* Multimedia: Pericyclic reactions / Q898403
# Altamira estadioa (Ordizia)

Altamira estadioa Gipuzkoako Goierri eskualdeko Ordizia udalerrian dagoen estadio bat da, hain zuzen ere izen berberako Altamira auzoan kokatua dago. Eraikina udalaren jabetzakoa da. Bertan, Ordizia Rugby Elkarteak eta Ordizia Kirol Elkartea futbol taldeak euren etxeko partiduak jokatu ohi dituzte.
Horretaz gain, atletismoko pista bat ere baduenez, kirol honetako probak ere ospatu ohi dira.

## Kanpo estekak

* Altamira estadioa Ordizia Rugby Elkartearen webgunean ikusgai
* Datuak: Q12253238
* Multimedia: Estadio Municipal de Altamira / Q12253238
# Dimetil maleato

Dimetil maleatoa konposatu organikoa da, CH$_3$OOCCH=CHCOOCH$_3$ formula duena, esterren familikoa. Azido maleikoaren ester metilikoa da. Likido gardena da.Azetonatan, kloroformotan eta uretan disolbagarria da. Narritagarria eta korrosiboa da.

## Sintesia

Dimetil maleatoa azido maleikoa eta metanola erreakzionaraziz sintetizatzen. Fischer-Steier esterifikazioaren kasu bat da eta, hortaz, katalizatzaile azidoa behar du, azido sulfurikoa esaterako.
${\ce {HOOCCH=CHCOOH + 2 CH3OH ->[H^+] CH3OOCCH=CHCOOCH3}}$

## Erabilera

Dimetil maleatoa sintesi organiko askotan erabiltzen da, etsenplurako dienozale gisa zikloadizioetan. Plastikoetarako, pigmentuetarako, produktu farmazeutikoetarako eta nekazaritzako produktuetarako aditibo eta bitarteko produktu gisa erabiltzen da. Pinturak, itsasgarriak eta kopolimeroak ekoizteko bitartekoa ere bada.
Kosmetikan emoliente moduan usatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Dimethyl malonate» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2025-03-01).
* ↑ von der Ohe, Peter & Aalizadeh, Reza. Combined Inventory of Ingredients Employed in Cosmetic Products (2000) and Revised Inventory (2006). EUCOSMETICS.
* Datuak: Q2377169
* Multimedia: Dimethyl maleate / Q2377169