# Maria Cuyàs Ponsa

Maria Cuyàs Ponsa (Bartzelona, Katalunia, 1899 -1992) pedagogo kataluniarra izan zen; hezkuntzan jardun zuen, batez ere irakaskuntza-ikuskaritzan eta ezagutza pedagogikoen dibulgazioan.

## Bizitza

Menestralia katalaneko familia baten sortua zen. Bere ama, Elvira Ponsa, Manresakoa, Calders-eko leinu batekoa zen. Bere aita, Joan Cuyàs Bartzelonakoa zen eta tailugile, urreztatzaile eta zaharberritzaile ofizioa zuen: artelanen merkataritzarekin bere tailerra handituz joan zen poliki-poliki. Maria alaba nagusia zen, handiena, eta Angelina, bere aizpa, hiru urte gazteagoa; Juan bere neba, hamar urte beranduago jaio zen.
Maria lehen ikasle-taldeko kidea izan zen, eta Bartzelonako Probintziako Institutu Orokor eta Teknikoan matrikulatu zen lehen ikasleen taldeko kidea izan zen; gero Jaume Balmes Institutua deritzona. Institutu hori izan zen ikasleen artean emakumeak onartzeko lehen zentroa, Hermenegildo Giner de los Ríos zuzendariaren interesari esker. Batxilergo ikasketak 1918-1919 ikasturtean amaitu zituen espedientean nota onak lortuz.
Hogei urterekin eta batxilergoa bukatuta, ikasketak unibertsitatean jarrai zitzakeen, baina, irakaskuntzarako zuen bokazioari jarraituz, Irakasle Eskola Normalean matrikulatu zen. 1921ean, Leonor Serrano i Pablok eskolako praktikak ziurtatu zizkion.
Garai hartako neska gazte batek ohikoa zuenetik kanpo, Maria bere ingurune familiar eta kulturaletik atera zen bere bokazioari jarraitzeko. Goi mailako ikasketak jarraitzeko asmoz, Madrilera joan zen eta sarrera azterketa egin ostean Irakasleen Goi Mailako Eskolan sartu zen. María de Maeztuk zuzendutako Andereñoen Egoitzan hartu zuen ostatu, Ikasleen Egoitzaren antzeko ezaugarriekin. Zientzien atala aukeratu zuen eta ikasketa teorikoak praktikoekin osatzeko, Foster Laborategia izan zuen, hain zuzen ere Egoitzan bertan zegoena. Ikasleek prestakuntza zientifikorako emakumeek erabil zezaketen lehen laborategia izan zen.

## Hezkuntza-jarduera

Irakaskuntzako Erakunde Askeko ikastetxeetan lanean
Irakaskuntza Erakunde Librea, ILE delakoari lotutako ikastetxeetan hasi zen lanean. Hasiera batean, Institutuko irakaslea izan zen 1925-1926 ikasturtean. Ondoren, Villablinora, Sierra-Pambley Fundazioko Merkataritza eta Nekazaritza Eskolan jarduteko 1928ra arte. Etapa horrnetan, Herminio Almendros Irakasleen Goi Eskolako aurreko promozioko kide batekin ezkondu zen.
Eskola Normaleko irakaslea
1928an, Lleidako Eskola Normalean hasi zen irakasle, eta Herminio Almendros lehen hezkuntzako inspektore izendatu zuten probintzia horretan.
Etorkizuneko maistren irakasle gisa, irakaskuntza-metodo berriei adi zegoen, baita azken ezagutzak esperimentatu eta zabaltzeari ere, aldizkari espezializatuetan artikuluak argitaratuz eta autoreen dibulgazioarekin, hala nola Robert Dottrens suitzarraren La enseñanza de la escritura, Nuevos métodos itzuli egin zuen lana. Dottrens Genevako Jean-Jacques Rousseau Institutuko zuzendaria zen, Eskola Berriaren mugimenduko ikastetxe nabarmenetako bat, hezkuntza berrikuntzaren korronteen erreferentea.
Ikasleen Egoitzako zuzendaria
1932an, Lleidako Ikasleen Egoitzaren zuzendaritza onartu zuen, Madrildik kanpoko lehena, ikastera joaten ziren neskei aterpea emateko. Egoitza horrek Madrilen ezagutu zuenaren ereduari jarraitzen zion: ikasleei ostatua ematen zien eta, aldi berean, bere ikasketen prestakuntza osatzen zuen hitzaldi, gaualdi zientifiko, artistiko eta literarioen bidez. Eraikinak hiru solairu zituen, eta argiztapen naturalagatik eta dekorazio moderno eta sinpleagatik nabarmentzen zen. Horrek ikasketa-giroa eta ikasleen arteko elkarbizitza errazten zituen.
Hezkuntzako ikuskaria
1932ko ekainean, Lehen Hezkuntzako Ikuskari postua lortu zuen Mariak Lleidan, Lehen Hezkuntzako Ikuskari izan nahi zuten emakumeen aldarrikapen luze baten ondoren. Hilabete batzuk geroago, oposizio-lehiaketa bidez, Bartzelonako Ikuskaritzan lanpostu bat lortu zuen. Mariak jarduera handia izan zuen Errepublikako gobernuak sustatutako berrikuntza pedagogikoan, eta hezkuntza-ikuskaritzaren funtsezko funtzioan garatu zuen. Idazketaren irakaskuntza berritzeaz gain, Celestin Freinet maisu frantsesak proposatzen zituen jarduerak eta materialak egiten lagundu zuen. Parte-hartze horrek jarraitu egin zuen gerra garaian, idazketaren irakaskuntzagatik metodologia berriak aplikatzen.
Frankismoak errepresaliatua
Tropa frankistak Bartzelonan sartu zirenean, Herminiok Pirinioak zeharkatu zituen, Mariak hiru seme-alaben kargu geratu behar izan zuen bitartean. Kargutik kendu zuten, soldata eta lana etenda, eta hainbat garbiketa espediente ireki zizkion hezkuntza administrazio berriak 1939ko martxoan. Kuakeroekin babestu eta klase partikularrak eman behar izan zituen, familia osoa mantentzea ahalbidetu zuten diru-sarrerak lortzeko. Arazketa-espedientea 1942an ebatzi zen, 1944an Huelvan derrigorrezko lekualdaketarekin.

### Erbestea eta itzulera

Bizitza berria Habanan
Francok boterean jarraitzen zuenez, Europako beste erregimen faxistek porrot egin arren eta Herminio Almendrosek Habanan jarraitzen zuenez, Mariak bere pausoak Kubara bideratzea erabaki zuen. Hara iritsia zen 1948ko otsailean, Nestor Almendros bere semea, hemezortzi urte egin berriak zituena. Hilabete batzuk geroago, Maria eta Maria Rosa i Sergio seme-alabak Habanara joan ziren, eta han familia osoa bildu zen.
Nahiz eta uharteak etorkizunerako aukera onak izan, Mariak bere lanbidean aritzeko ezintasuna izan zuen. Ez berari, ezta etorri zirenetako inori ere, ez zioten titulua aitortu, eta horregatik eskola partikularrak ematera eta ikastetxe pribatuetan lan egitera behartuta egon zen.
Iritsi eta hilabete gutxira, liburu-denda bat ireki zuen, Proa, familiari lana eta diru-sarrerak emateko. 1950eko apirilean inauguratu zen, eta eskola-materiala eta jostailuak ere bazituen. Ondoko Marianao herrian kokatua, Ariel talde ospetsuak bere tertuliak egiten zituen kultur dinamizazio gune ezaguna bihurtu zen liburu-denda.
Herminio Almendros Ekialdeko Unibertsitatean aritu zen lanean denboraldi batean, Kubako Santiagon. Han doktoratu behar izan zuen eta Ikuskaritzari buruzko tesi batekin egin zuen, non esperientzia errepublikanoa kontatu zuen. Bere argitalpenen bat ere agertu zen. Maria Habanan egon zen liburudenda, klaseak, bizileku aldaketa eta seme-alaben zaintzarekin arduratuta, garai gero eta bortitzagoei zegozkien zailtasunei aurre egiten zien bitartean.
1959ko urtarrilean hastapenetan prozesu iraultzailean aktiboki parte hartzeko eta Proa liburu-dendaren funtzionamendua mantentzeko adina energia zuen. Herminio Almendros Landa Hezkuntzako Zuzendari Nagusi izendatu zuten eta Nestor Almendrosek zinemagintzako hainbat arlotan lagundu zuen. 1961ean Herminio kargutik kendu zuten eta Nestorrek erbesteratu behar izan zuen.
Itzulera Bartzelonara
1976 urteko Amnistia Legearekin, Maria izapideak egiten hasi zen aplikatu ziezaioten eta erretiratutako inspektore gisa onartua izan zedin. 1984an joan zen Bartzelonara, eta han finkatu zuen azken egoitza. Bizitza ibiltari bat izan zuen familiako dokumentazioa berarekin eramanda, hala nola gutunak, liburuak eta argazkiak. Itzultzean lehengo lagunak aurkitu zituen. Artean urte batzuez gozatu ahal izan zuen bere hiriaz, bertan geratu baitzen hil zen arte, 1992ko abuztura arte.

## Lanak

Artikuluak eta itzulpenak
* DOTTRENS, Robert. (1934). La enseñanza de la escritura. Nuevos métodos. Traducción de Maria Cuyàs. Espasa-Calpe, S.A.
* CUYÀS PONSA, Maria. (09-02-1929). Al margen de «El Artista adolescente». El Día Gráfico.
* CUYÀS PONSA, Maria. (19-01-1930). Notas acerca del miedo en el niño. El Día Gráfico.
* CUYÀS PONSA, Maria. (1933). De enseñanza de la escritura. Revista de Pedagogía. (XII). 438-449

## Erreferentziak

* ↑ (Katalanez) Calders, Ajuntament de. «Els exilis de Maria Cuyàs Ponsa.» Ajuntament de Calders (Noiz kontsultatua: 2025-01-16).
* ↑ BLAT, Empar i DOMÉNECH, Carme.. (num. 65, Instituto de Estudios Albacetenses “Don Juan Manuel”, 2020). «Maria Cuyàs Ponsa: Maestra, Profesora de Escuela Normal, Directora de Residencia Universitaria e Inspectora de Educación» Al-Basit. Revista de Estudios Albacetenses: 171-202. Excma. Diputación de Albacete. ISSN 0212-8632..
* ↑ Txantiloi:Ref-llibre
* ↑ Txantiloi:Ref-llibre
* ↑ Txantiloi:Ref-llibre
* ↑ RAMÓN, María.. (1933). «En la Residencia de Estudiantes. Visita a un gran Centro leridano de Cultura» La Revista: pag. 3..
* ↑ Txantiloi:Ref-llibre
* ↑ BLAT, Empar i DOMÉNECH, Carme.. «Maria Cuyàs, la llunyana destinatària del diari d'un exiliat» Encuentros de Historia i Literatura. Max Aub i Manuel Tuñón de Lara: 321-328. Biblioteca Valenciana. Generalitat Valenciana. València, 2003. ISSN 84-482-3573-8..
* ↑ Txantiloi:Ref-llibre
* ↑ https://www.iealbacetenses.com/es/3/9/Herminio-Almendros-y-Maria-Cuyas.html. Instituto de Estudios Albacetenses “Don Juan Manuel”. Diputación de Albacete.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q56401300