# Antzinaro Berantiarra

Antzinaro Berantiarra, Antzinaro Beranta, Antzinate Beranta edo Antzinate Berantiarra III. mendeko krisialditik, Erdi Aroaren hasiera, VIII. mendera arteko iragapen aroa da. Erromatar Behe Inperioa, Bizantiar inperioaren eta Europako Erdi Aroaren lehen mendean barne hartzen ditu.
Antzinate berantiarra Europako eta Mediterraneoko historiaren aldi bat adierazteko erabiltzen den esamoldea da, III. mendearen amaieran hasten dena, baina amaiera askoz ere lausoagoa duena. Erromatar munduaren parte izan diren lurraldeei egiten die erreferentzia: Europa mendebaldea, ekialdea eta hegoaldea, Mediterraneoko arroaren inguruan dauden Asiako eta Afrikako eskualdeak, baina 476 urteko Mendebaldeko Erromatar Inperioaren amaieratik harago luzatzen da.
Antzinate berantiarrak antzinako tradizioen nahasketa du ezaugarri, historialariek "erromanitatea" esaten diotena, kristau ekarpenak eta eragin "barbaroak". Eztabaida teologikoak, enperadorearen eta Elizaren arteko harreman zailak eta arkitektura paleokristauaren garapena dira aldi honen ezaugarri. Antzinate berantiarra funtsezko aldia da kultura, zientzia eta antzinako zibilizazioek metaturiko ezagutza guztiak transmititzeko.
Antzinate berantiarra Diokleziano enperadore denean hasten da (284-305), Erromatar Inperioak, bere batasuna gorde arren, lau enperadorek gidatzen dutenean ("Tetrarkia") inbasio-mehatxuei hobeto aurre egin ahal izateko. Izan ere, orduan bi Augustok gobernatzen dute Inperioa, horietako bat Pars Occidentalis edo Mendebaldeko Erromatar Inperioaren buru da, eta bestea, berriz, Pars Orientalis edo Ekialdeko Erromatar Inperioaren buru, eta bi Zesarretako bakoitzak bere Augustoa laguntzen zuen eta haren ondorengoa zen.
V. mendearen hasieran, germaniar inbasioek erraztu zuten Inperioaren antzinako Pars Occidentalisean erresuma barbaro iragankorrak sortzea, baina egitura ekonomiko eta sozial zaharrek iraun egiten dute. Ekialdean, Pars Orientalisen kultur, erlijio, politika eta militar erreforma sakonekin mantentzen da, antzinate berantiarrari pixkanaka amaiera emango diotenak. Erreforma horiek diskrezioz hasten dira Justiniano Handiaren agintaldian (527-565). Heraklioren erregealditik (610-641) bizkortu ziren, eta Leon III.a Isauriarraren (717 – 741) erregealdiaren hasieran amaitu ziren, lehen krisi ikonoklasta 723an lehertu eta gero. Pars Orientalis horrek greko-ekialdeko izaera hartzen du, eta Ekialde kristaua Erdi Aroan sartarazten du: "Bizantziar Inperioa" deituko zaio 1557tik aurrera.

## Historiografia

Historiaren banaketa tradizionalean, antzinaroa amaitzen zen inbasio germaniarrekin eta Romulo Augustuloren, Mendebaldeko azken enperadorearen, kargugabetzearekin, 476an. Goi-Inperioaren ondoren, erromatar zibilizazioaren une gorenatzat hartua, IV. mendearen ondoren Behe-Inperioa etorri zen, XVIII. mendearen erdialdetik XX. mendera gainbehera alditzat izan dutena. Ikuspuntu honetatik, IV. eta V. mendeetako germaniar inbasioek aldaketa erabakigarria eragin zuten, gizarte erromatarra kendu eta sistema sozial berri bat ezartzen.
XIX. mendearen erdialdean, Fustel de Coulanges historialari frantsesa lehena izan zen ikusten V. mendearen eta ondorengo mendeen artean jarraitasuna zegoela. 1901ean, Erromatar Inperio berantiarreko artisautza gaitzat zuen liburu batean, Alois Riegl artearen historialari austriarrak aroa birgaitu zuen esanez aro osoa ez zela dekadentea eta bere batasun propioa zuela; Spätantike hitza, euskaraz Antzinaro Berantiarra, Rieglek erabiltzen duenetik alemaniar historialariek erabili zuten. XX. mendean historialariek antzinate klasikotik Erdi Arora igarotzea markatzen duten mendeak bisitatzen jarraitzen dute. 1937an agertu zen liburu batean, Henri Pirennek (1862-1935), Erdi Aroan aditua den belgikarrak, defendatzen du, IV. mendetik VII.era Mediterraneoan jarraitutasun bat dagoenaren tesia. Tesi hau antzinako Erromako historialarien gehiengoak kritikatzen du hasieran. Izan ere, gehienakErromatar Inperioaren gainbeherara atxikiak diraute, eta Goi-Inperioan ere ikusten dute aro ideal bat, IV. mendearen absolutismo inperialak, kristautasunak eta inbasio barbaroek hondatua. Henri-Iréné Marrouren (1904-1977) ibilbideak, hala ere, historialariek gai horretan izan zuten bilakaera nabarmentzen du: 1937an, antzinako kulturaren dekadentzia baten ideiari eusten dio, bere garaiko eskemetan txertatuz; Bigarren Mundu Gerraren ondoren, bere tesiaren edizio berri batean, antzinako kulturaren dekadentzia eta amaiera nozioak zalantzan jartzen ditu. Bere hilondoko liburuak, Décadence romaine ou Antiquité tardive?, erromatar munduaren gainbeheren eta jarraitutasunen berri ematen du. Gaur egun, antzinate berantiarra aztertzeak diziplina ezberdinak birlotzea eskatzen du, haren osagaiak hobeto ulertzeko: Teodosioren Kodea eta Justinianoren Kodea bezalako kode juridiko handiak ezartzea, antzinako kulturaren iraunkortasuna eta kristautasuna estatuko erlijio gisa garatzea. Perry Anderson bezalako historialari materialistentzat, aroa ekoizbide esklabotik ekoizbide feudalera iragapenekoa litzateke. Kulturalistek politikoki VI. eta VII. mendeetara luzatzen badute ere, aldakuntza eskola frantziarrak IX. eta XI. mendeetara hedatzen du: feudalismoa sortu zenerako.
Historialariak gehienak Antzinate Berantiarra III. mendeko krisialdiaren amaierarekin eta Dioklezianoren etorrerarekin hasten dela esatean bat datozen arren. tesi ezberdinak lehiatu dira haren amaieraren datari buruz. Historialariak ados daude baieztatzean germaniar inbasioak ez zirela izan askok uste izan zuten haustura erradikala. Peter Brown historialariak adierazi zuen bezala, kultura zaharreko ezaugarri batzuk bizi dira V. mendearen haraindian. Italiaren lonbardiar inbasioa, 568an, gelditu egiten da. Bat dator Justinianoren erregealdiaren amaierarekin (565), bizantziar historiako espezialisten artean Erromatar Inperiotik (ekialdekoa) Bizantziar Inperiora igarotzea markatu zuena. Hala ere, Ekialdeko greko-erromatarrek ez zuten inoiz beren burua "bizantziar" bezala identifikatu (hitz hori Hieronymus Wolfek 1557an sarturiko neologismo bat da), baizik eta "erromatar" bezala (Βασιλεία Ῥωμαίων = erromatarren inperioa), eta hori turkiarrek Konstantinoplaren hartzetik harantzago ere, 1453an, izan ere, Otomandar Inperioan, beraiek "rum"en Milliyeta osatzen zuten, hau da, erromatarrak 1923ra arte.
Gaur egungo espezialisten arabera, erromatarren tradizioak nahiko ondo iraun zuen Ekialdeko Inperioan VII. mendera arte. Garai hartan, lonbardiarren, eslaviarren, bulgariarren eta, batez ere, arabiarren inbasioen ondoren lurraldearen zati handi bat galdu zen. VII. mendearen ondoren, tokiko egoerak izugarri aldatzen dira Erromatar Inperioan: Ekialdean, Heladean eta Anatolian baitaratua Inperioa Erdi Aroko Estatu greko bihurtzen da: bizantziar Inperioa; Mendebaldean, antzinako zibilizazioaren oinarriak antzinako Inperioaren alde kontinentalean daude, eta Britainiar uharteak, berriz, IV. mendetik "Aro Ilunetan" ("dark ages" ingelesez) murgiltzen dira. Obra geonomikoek frogatu dute klima-aldaketek eragin handia izan dutela eboluzio horietan, Europako iparraldeko nekazaritza-produktibitatea kaltetzen eta populazio ugari Mediterraneoko arrora bultzatuz. Iparraldeko Galian eta Britainiar uharteetan, basoak lurra berreskuratzen du jenderik gabe geratu ondoren, eta mila urteko hobekuntzaren zain egon beharko da errepideak eta ureztatze-kanalak, garia, mahatsondoa eta abarrak itzultzen ikusteko (askotan, monasterioen bultzadapean).

## Erromatar Behe-Inperioko enperadoreak (284-717): mundu batutik erromatartasun lehertura.
### Diokleziano: Dominatua, Behe-Inperioa eta Tetrarkia ezartzea (284-324)

Historialariek Behe-Inperioa Dioklezianoren agintearekin (284-305) hasi ohi dute. Haren ekintza II. mendeko Aureliano eta Probo enperadoreen ildotik doa, baina Konstantinorekin aginte sendo baten oinarriak jarri zituen («Dominatua»), garai hartako ezaugarria.
Boterera iritsi eta hilabete batzuetara, Dioklezianok ikusten du ezin duela Inperioa bakarrik zuzendu, eta Maximianori Mendebaldeaz arduratzeko ardura ematen dio, lehen Zesar, gero Augusto gisa. 293. urtean, Maximianori, Konstantzio Kloro izeneko albokoa eman zion, Zesar karguarekin, eta beste bat aukeratu zuen berarentzat, Galerio. Hala, Inperioaren beharrek tetrarkia sorrarazten dute, hau da, lauko boterea, non Dioklezianok, Ekialdeko lehen enperadoreak, eutsi egiten baitio gailentasunari. Talde honek hogei urtez duen egonkortasunari esker, Inperioa berreskuratu eta goitik behera berritzen dute. Ez dago Erromatar Inperioaren lurralde-banaketarik, baina lau gizonek tropen agintea eta esku hartzeko sektoreak banatzen dituzte. Erroma uzten dute hiriburu gisa, zenbait egoitza inperialen mesedetan, babestu beharreko mugetatik hurbilago. Hala, tetrarkiaren azpian, hauek dira egoitza inperial tradizionalak: Nikomedia eta Antiokia Diokleziano ekialdeko Augustoarentzat, Sirmio Galerio ekialdeko Zesarrarentzat, Milan Mendebalde Maximiano mendebaldeko Augustoarentzat eta Treveris Konstantzio Kloro mendebaldeko Zesarrarentzat.
Antolamendu berri horrek aukera ematen du Galian nahasmendua sortzen zuten usurpatzaileak kentzeko, baita Galian ere frankoak eta alamanak, Afrikako mairuak, Iazygeak eta karpeak Danubioan eta ekialdean pertsiarrak arbuiatzeko. Sasaniden gaineko garaipenak indartu egiten du erromatarrek Mesopotamian zuten presentzia, bost probintzia berri eratuz.
Dioklezianoren barne-politika III. mendeko enperadoreen ildoan dago. Aurelianok bezala, funtzio inperialaren jainkotzea indartzen du. Valerianok bezala, erlijio politeista tradizionaletara itzultzea bultzatu nahi du, haien jainkoek beti babestu baitute Inperioa, nahiz eta pertsonalki Mitraren gurtzearen adeptua izan. Agintaldiaren amaieran, 297. urtean, manikeoen aurkako jazarpena piztu zuen, eta 303. urtean, kristauen aurkako azken jazarpen handia eragin zuen.
305ean, Augusto biek egun bera hartu zuten beren Zesarrei, Galerio eta Konstantzio Klorori lekua uzteko, eta Augusto bihurtu ziren. Spliten zuen jauregira joan aurretik, Dioklezianok beste bi Zesar aukeratu zituen: Maximino II Daïa (edo Daza) eta Severo. Hala, Maximianoren eta Konstantzio Klororen semeak kendu egin zituen, nahita, segidatik. Hori egitean, Antoninoen jardunarekin jarraitzen du: onenak oinordeko gisa aukeratzen ditu, baina, logika hereditarioaren aurka joateagatik, sistemaren porrota eragiten du.
Bigarren tetrarkiak talka egiten du Maxentzio eta Konstantinoren nahiekin, Maximianoren eta Konstantzio Klororen semeekin. Orduan ezegonkortasun garaia gertatu zen, zazpi Augusto aldi berean zirela. 313an, bi enperadore daude lehian, Konstantino eta Lizinio. Azken hori 316an garaitu zuten lehen aldiz. Bi gizonen artean dago konpromiso bat, eta badirudi tetrarkia berri bat sortu dela, bi Augusto eta hiru Zesar dituena. Baina Zesarrak bi Augustoen semeak dira, eta horrek bizkortzen du Dioklezianok saihestu nahi zuen herentzia-printzipioa. Augusto biak erlijio-auziaren aurka daude. Konstantino kristautasunaren aldeko lehen enperadore irekia da; Liziniok, berriz, jazarpenei berriro ekin gabe, erlijio tradizionala defendatzen du. Betiko erabakitzen da hori 324an. Konstantino da orduan subirano bakarra.

### Konstantinoren dinastia: Tetrarkia arrazonamendu dinastiko batera egokitzea (324-363)

324. urtean, Konstantino Handiak Bosforo itsasartearen europar ertzean dagoen Bizantzioko antzinako kolonia grekoa aukeratu zuen Konstantinopla izena izango zuen hiriburu berri bat sortzeko. Erromako ereduaren arabera antolatuta, 330. urtean inauguratu zen.
Konstantino 337. urtean hiltzen denean, ez du oinordetzarik ezarri. Haren hiru semeek Augusto titulua aldarrikatzen dute, lehiakide izan zitezkeen osabak hil ondoren. Inperioa banatzen dute, baina azkenean tirabirak sortzen dira. Azkenik, Konstantinoren bigarren semearen, Konstantzio II.aren (337-361), agintaritzapean biltzen da Inperioa eta oso botere txikiak dituzten bi Zesar izendatzen ditu. Enperadore horren erregealdi luzeak aitaren politika iraunarazten du. Bere lehengusu Juliano, Galiako Zesar, 360. urtean enperadore izendatzen dute. Hurrengo urtean Konstantzio II.aren heriotzak gerra zibila ekiditen du. Juliano kristautasunetik aldendu zen pentsamendu grekoarekiko maitasunagatik, hortik apostata ezizena, eta antzinako erlijioak berreskuratzen saiatzen da. Agintaldian 18 hilabete eman ondoren hil zen, 363. urtean.

### Valentiniar dinastia: migrazio baketsuetatik inbasioetara (363-378)

Haren ondorengoak, Joviano (363-364), konstantiniarren azken ordezkaria, gero Valentiniano I Mendebaldean (364-375) eta Valente Ekialdean (364-378), denak kristauak, erlijio-neutraltasunera itzultzen dira. Valentiniano I.ak Inperioaren mugetako arazoei egin behar die aurre: alamanak Renaniako eskualdeetan, kuadoak eta sarmaziarrak Danubioren limesetan. Persia ere mehatxua da, Juliano eta Joviano enperadoreek gerra ugari egin arren. Gainera, agintearen hasieratik, Ekialdeko enperadore Valentek, Valentiniano I.aren anaiak, aurre egin behar die Danubiotik haratago godoek sortutako zailtasunei, kristautasun arianismora bihurtuta. Valentiniano I.aren hiltzean, boterea Graziano (367-383) eta Valentiniano II.a (375-392) semeei dagokie. Gazteegiak benetan gobernatzeko, bere ingurunearen, familia inperialaren eta Estatuko pertsonaia handien esku uzten dute boterea.
Gobernatzeko adinean, Grazianok paganoen oso kontrako politika egin zuen. Besteak beste, eragin politeista oro bizitza publikotik askatzen saiatzen da. Hala, kultura paganoentzako laguntza publiko oro kentzen du, baina erlijio tradizionalari lotutako Erromako nobilitasaren etsaitasunari aurre egin behar dio.

#### Godoen integrazioaren porrota

376. urtean, hunoak, erdialdeko Asiatik lehorteak eta negu oso gogorrak egotzita, Erromako Inperioari babesa eskatzen dioten godoak bultzatu zituzten. Horietatik berrehun mila Danubio hegoaldean, Mesian, esartzen dira bakean, soldadu-erreklutatzearen truke. Funtzionario erromatarrek ustiatutako immigrazio horren integrazioaren porrotak godoak Trazia matxinatu eta suntsitzera bultzatu zituen. Ordena armen bidez berrezarri nahian, Ekialdeko Valente enperadorea godoek garaitzen dute Hadrianopolisko guduan, eta 378. urtean hiltzen da.
Mendebaldeko Erromatar Inperioaren amaieraren ikuspegi klasikoa zalantzan jartzen dute gaur egungo historialari batzuek. Danubio eskualdeko «inbasio» horiek arrazoi klimatikoek eragindako migrazio masiboak dira: godoak, hunoek bultzatuta, gehiegi eta azkarregi iristen dira, Inperioak integratu ahal izateko. Hala ere, Galian eta Afrikan ere, herri germaniarren migrazioa eta instalazioa hasieran baino ez ziren izan suntsitzaileak. Bertrand Lançonek, Hego Afrikako Boerren historian inspiratuta, "trek"az hitz egiten du, eta godoen integraziorako borondatea azpimarratzen du. Hain zuzen, IV. mendetik erabiltzen den printzipio erromatar baten gainean ezartzen dira barbaroak: bi nazio - erromatarrak eta herri germaniar bat - lurzoru berean ezarriak, herri bakoitzarentzat aplikatutako lege desberdinekin.

### Teodosiar dinastia: Mendebaldearen ahultzea eta Ekialdearen indartzea (378-454)
#### Teodosio Handiaren agintaldia

Ekialdeko enperadore Valente 378. urtean hil ondoren, Grazianok, Inperioa berak bakarrik administratu ezin duenez, Ekialderako beste lankide bat aukeratu du, Teodosio Handia (379-395). Horrek godoekin fœdus berri bat osatzea lortu zuen 382an, berriztatuz Inperioko bakea aldi baterako. Fœdus horren arabera, godoek eskubidea dute Trazian kokatzeko, beren legeak mantenduz, beren buruzagiak izanik eta zerga erromatarren menpe egon gabe. Beraz, ia independenteak dira, baina erromatar armadan federatu izateko konpromisoa hartzen dute, hau da, beren buruzagien agintepean. Hain zuzen, muga godoen mesedetan aldatu zen, baina itunak errealitatea ezkutatzen du.
Graziano Maximok hil zuen 383an. Maximo horri Mendebaldeko Augusto deitzen diote, baina Teodosiok garaitu egin zuen Valentiniano II.a, Grazianoren anaia gazteena, suntsitu ondoren Italian. Orduan, gaztea Mendebaldeko Augusto bakar bezala geratzen da, Arbogasto jeneral frankoaren babespean, Teodosiok ezarritako magister militum. Valentiniano II.a 392. urtean estututa dago eta Arbogastok Eugenio erretoriko paganoa izendatzen du enperadore. 394. urtean, Teodosiok menderatu egin zuen usurpatzaile hori ibai hotzeko edo Frigidus ibaiko batailan, non bi armadek beren indar gehienak galdu baitzituzten. Arrisku barbaroa gero eta arriskutsuagoa den bitartean, gerra zibil horiek ahuldu egiten dituzte Inperioaren defentsak.

#### 395. urtea, trantsizio urtea?
##### Erromatar Inperioaren banaketa...

395. urtean, Teodosio Handia, Erromatar Inperioaren gainean bakarrik gobernatu zuen azken enperadorea, Inperioa bere bi semeen artean banatu ondoren hil zen. Arkadio, nagusiena, Ekialdeko Augusto (395-408) bihurtzen da eta Honorio, gazteena, Mendebaldekoa (395-423). Baina Pars Occidentalisek "agonia-aro" luze bat ezagutzen du, eta militarki eta ekonomikoki ahulduta dago barbaroen inbasioek eragindako usurpazio eta desordenengatik; Pars Orientalisek, berriz, ekonomia loretsua du eta lagunduko dio, VII. mendearen hasieran, erreforma sakonen bidez Bizantziar inperio bihurtuko denera arte biziraun ahal izateko.
Horrek azaltzen du, hein batean, zergatik iraun zuen 395. urteak Erromatar Inperioaren zatiketaren urtea sinbolikoki. Hala ere, 408. urtearen inguruan datatu daiteke Inperioko behin betiko «partitio»: urte hartan, Estilikonek, bi enperadore gazteen tutoreak, Honoriori, Arkadio anaiaren heriotzaren ondoren, Inperioko ekialdeko zatiko buruzagitza ez hartzea aholkatu zion, eta Arkadioren semea izan zen, Teodosio II.a, 408tik 450ra Ekialdeko zatian agindu zuena.
Batasun inperialaren amaiera azaltzeko, Paul Petit historialariak, bere Précis d'histoire ancienne lanaren ondorioetan, bi joera historiografiko aipatzen ditu. Lehenengo joerak, Ferdinand Lotekin batera, adierazten du Inperioa epe laburrean hilgo zela, baita inbasio barbarorik gabe ere. Bigarren joerak, André Piganiolekin batera, Inperioaren amaiera bortitz baten tesia defendatzen du, barbaroen inbasioen ondorio zuzen gisa. Inperioaren mugako herri barbaroen garrantzi horrek Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbeheran inbasioek zuten pisu errealaren arazo orokorra planteatzen du. Hala, inbasio handien papera ukaezina bada Paul Petitentzat, ez da nahikoa Pars Occidentalisen desagerpena azaltzeko. 395. urtean, enperadorearen semeen arteko banaketa ez zen berria, eta 410. urtean, Alariko I.ak Erroma hartzea ge
rtakizun ospetsua izan zen benetan, baina ez zituen Honorioren agintaldiaren amaiera eta Inperioaren erorketa eragin. Paul Petiten aburuz, benetako haustura 408. urtean gertatu zen, Estiliko hil zenean, horrek fenomeno berri bat ekarri baitzuen: partitio imperii.
Hala, "Inperioaren zatiketa" hori, Demougeoten aburuz, V. mendeko historia irekitzen duten zenbait elementu garrantzitsuren bidez azaltzen da. Lehenik eta behin, 395eko banaketa dago, Tetrarkiaren azpian egindako konpartimentuen oroigarri bat; IV. mendearen jarraipena da. Bigarrenik, Mendebaldeko eta Ekialdeko erromatar inperioa deiturikoen barruko erakundeak dibergitzen hasiko dira, eta hala iragarri zuten V. mendea eta, batez ere, Goi Erdi Aroa. Hirugarrenik, Estiliko pertsonaia birgaitu egin da, Italiako eliteek enperadoreari zioten leialtasuna erakutsi zuen, baina gorteko kideen eta Italiako patrizio erromatarren eta probintzietako jatorrizkoen arteko harremanen konplexutasuna ere erakutsi zuen. Azkenik, laugarrenik, historialari gehienek aldeztutako aldaketa 406-410 urteetakoa izan zen, Rhin godoek izoztuta igaro baitzuten, eta Alarikoren eta Honorioren arteko gatazka, Erromako arpilaketan amaitu baitzen. Inbasio Handien fenomenoa, bereziki Hunoena, aldi iragankor horrekin hasten da.

##### ... edo Erromatar Inperioaren jarraipena?

Inperio Erromatarra bi inperio erromatarretan (Mendebaldea eta Ekialdea) zatitzea erabakitzen duten arren, Teodosioren bi semeen arteko zatiketa hori ez da zatiketa bat, aurreko agintaldien jarraipena baizik. Zatiketa hori erabat administratiboa da, eta Inperioaren batasun teoriko, juridiko eta politikoa gordetzen da. Adibide gisa, Erromatar Inperioko lege-egintza orok bi enperadoreen sinadura eskatzen zuen, eta Erromatar Inperio osoan sartzen zen indarrean, ez zati bakar batean.
Hala, aurreko zatiketetan bezala eta Justiniano enperadoreraino (527-565), honek ere ez dirudi konponezina, enperadore bat Erromatar Inperioaren osotasunaren buru bakarra bihur daiteke.

#### Godoen altxamendua

395. urtean, Alariko I.aren bisigodoek, ez baitzeuden Teodosioren pertsonarekin lotuta, Mazedonia,Tesalia eta Grezia arpilatu zituzten. Hura kentzeko, Ekialdeko enperadore Arkadiok urrezko prezioan negoziatzen du mendebalderantz erretiratzea, eta Estilikok ezin die aurre egin. 402. urtean, ostrogodoek Danubio inguruko probintziak inbaditu zituztenean, bisigodoak Italian sartu ziren. 410. urtean Erroma suntsitu zuten. Erromatarrek hondamendi handi bezala sentitzen da gertakari hau. Politeista batzuek jainko tradizionalak uztearen ondorioa ikusten dute, kristauek, Jeronimo Estridongoak bezala, gizonen bekatuen zigorra. Bestalde, Agustin Hiponakoak dio ez dagoela inolako loturarik salbazioaren eta Inperioaren artean, salbazioa Kristorengandik baino ezin dela etorri. Aquitania secundan eta Hispanian bisigodoak behin betiko ezartzeak amaiera ematen die haien erasoei.

#### Barbaroen inbasioak

Baina, bien bitartean, 406. urteko abenduaren 31n, bandaloek, sarmaziarrek, sueboek, alanoek eta alamanek Rhina gurutzatzen dute, eta, ondoren, burgundiarrek. Galia suntsitu eta Britaniako uhartea mehatxatzen dute. 410ean, Galia defendatzera abiatzen diren tropa erromatarrek behin betiko utzi zuten Britania. Gorte inperialean dagoen barbaroen aurkako alderdi boteretsuak Italiako armadaren eta administrazioaren arazketa lortzen du, eta defentsari eraginkor eta leialak kentzen dizkio, besteak beste, Estilikon. Mendebaldeko Honorio enperadorea Ravennan dago, eta Galian «erresuma barbaro federatu» berriak jartzea onartu behar izan du.
429an, bandaloek Afrika inbaditu zuten, 10 urtean konkistatu zutena. Italiari gari-aletegi bat kendu diote, bere tropek mendebaldeko Mediterraneoa kontrolatzen dute. Halaber, arianista fanatikoak dira, eta erromatar ortodoxoen atzetik dabiltza. 435. urtean, bandaloek, aldi berean,ekialdeko Afrikan federatuen estatusa jasotzen dute. Ermeriko errege sueboak benetako erresuma sortu zuen Braga hiriburuaren inguruan. 437-438 bitarteko fœdus bat lortu zuen.
Mendebalde erromatarrean, kaos horretan, Pars Occidentalis Italiara, Dalmaziara, Galiaren zati batera eta Tarraconensera murrizten da orain. Danubio inguruko probintziak, denak Inperioaren leial zirenak, Konstantinoplaren agintaritzapean igarotzen dira.
Aldi berean, V. mendean, Erromako Ekialdeak oparotasun ekonomikoko aldi luze bat ezagutu zuen. Altxor inperiala urrezko txanponez beteta dago. Ekialdeko enperadore Teodosio II.aren aren agintean (408-450), Konstantinopla hiriak hazten jarraitzen du eta beste harresi bat jasotzen du, Teodosioren harresia. Kode juridiko bat argitaratzen da, Teodosioren Kodea, Erromatar Inperioaren alde guztietan aplikatzekoa. Hala ere, Pars Orientalis ezegonkortuta dago ortodoxoen eta arianisten arteko gatazka erlijioso bortitzengatik, eta, 430etik aurrera, ortodoxoen, nestorianoen eta monofisisten artean. Gainera, 440tik aurrera, hunoek zuzenean mehatxatzen dute Pars Orientalisa. Atilari zerga eta duintasun erromatarra emateak arriskua urruntzen du.

#### Pars Orientalisen altxamendu iragankorra

Aeziok, Valentiniano III.aren jeneralak, barbaroen aurka borrokatzen jarraitzen du. Frankoak iparralderantz, bisigodoak Galiako hegoalderantz eta Hispaniarantz bultzatzen ditu. Burgundiarrak garaitu zituen hunoen kontingenteei esker, eta Sapaudiara eraman zituen, non, 443an, Valentiniano III.ak herri federatua izateko baimena eman zien. 451n, erromatarra baino barbaroagoa den armada bati esker — bisigodoen, frankoen eta alanoen kontingente handia barne hartzen du —, Atila Troyesetik gertu dagoen Katalauniako Zelaietako Gudura baztertzea lortu zuen.

#### Mendebaldeko azken enperadoreak eta Ekialdeko traziar dinastia: Mendebalde erromatarraren amaiera eta Ekialde Erromatarraren izenezko nagusitasuna (454-518)

Arrakasta izan arren, Valentiniano III.ak Aeziori 454an lepoa moztu zion arrakasta horiregatik jeloskor. Baina enperadorea Aezioren ofizial ohiek hil zuten, eta, hala, desagertu egin zen Mendebaldeko Teodosioren dinastia. Une horretatik aurrera, formalki zatiezina izanik ere, Erromatar Inperioaren batasuna hondatu egin zen Teodosioren azken bi ordezkariak, Valentiniano III.a Mendebaldeko enperadorea (425-455) eta Martziano Ekialdeko enperadorea (450-457) desagertu zirelako. Baina gertaera horrek Inperioaren bi zatien arteko behin betiko urruntzea eragiten du, eta aurreko bilakaera ekonomiko eta demografikoaren aldeak berresten ditu, batez ere bi gorte inperialen arteko desadostasun etengabearen ondorio da.
Hala, Erromako Ekialdean, traziarren dinastia Leon I. traziarraren koroatzearen ondorioz iritsi zen (457-474), eta Konstantinoplako patriarkak koroatutako Ekialdeko lehen enperadore bihurtu zen; Pars Occidentalisek , berriz, ezegonkortasun politikoa izan zuen, enperadore ezgaiekin barbaroen presioei, usurpazioei eta desordenei aurre egiteko. Testuinguru horretan, Erroma 455. urtean hilabete bat baino gehiagoan arpilatu zuten Genserikoren bandaloek, eta barbaroak, berriz, Galiara hedatu ziren, nahiz eta Egidiok defendatu, eta, gero, haren seme Siagriok (486 arte jasango du).
Krisi-testuinguru horretan, ko-enperadorearen onarpenean oinarritutako duintasun inperialaren legezkotasuna, Ekialdeko enperadoreek ez diete Augusto titulua aitortzen "Mendebaldeko azken enperadoreei", horiek guztiak usurpatzaileak baitira. Egitatezko egoera horrek Ekialde Leon I.a eta Zenon enperadoreak (474-491) Mendebaldeko Parseko arazoetan zuzenean esku hartzera bultzatu zituen, beren hautagaiei Mendebaldeko Augusto tituluan laguntzeko, hurrenez hurren Antemio (467-472 Mendebaldeko enperadorea) eta Julio Nepote ( 474-480 Mendebaldeko enperadorea).
476. urtean, Odoakro heruloak Ravenna hartu eta Romulo Augustulo enperadorea (475-476) sartu zuen han, eta, ondoren, intsignia inperialak Konstantinoplara bidali zituen, sumisio-zeinu gisa. Urte horretan bertan, Siagriok eta Odoakrok ordezkaritzak bidali zituzten Konstantinoplara, Italiako patrizio izateko.
Azkenik, Zenonek Odoakrori lagunduko dio. Hala, heruloen erregea Italiako patrizio bihurtzen da, hau da, Mendebaldeko autoritate inperialaren ordezkari gisa aitortzen da, eta Ekialdeko enperadore Zenonen mendeko erregeorde gisa. Baina, ordainetan, leialtasun bikoitzeko egoeran dago Odoakro, ez bakarrik Zenonenganako, baita Julio Nepostenganako, mendebaldeko enperadorearenganako ere (Salonen, Dalmazian, errefuxiatua 475etik). Odoakro Italiako patrizio gisa onartzeak bi erreakzio eragin zituen. Lehena, herri barbaro federatuetatik (adib.: Txilderiko I.a franko saliarra) beraien fœdusa Odoakrorengana transferitzen da, Erromatar Inperioaren batasun teorikoa zaintzeko; bigarrena, Erromako Estatu autonomo bat eratzen da (hala ere, mendebaldeko autoritate inperialaren ordezkaria da), baina Julio Nepote Mendebaldeko enperadorearen agintea aitortuz, eta, orain, Ipar Galiako agintea.
480. urtean, Julio Nepote Mendebaldeko azken enperadorearen hilketaren ondoren, Zenon Ekialdeko enperadorea mundu erromatarreko azken enperadore eta enperadore bakarra bihurtu zen, eta halaxe aitortu zuten haren mendekoek, hau da, Odoakro Italiako patrizioak, subirano barbaro federatuek eta mendebaldeko agintari erromatarrek, batez bereber-erromatarrak, brito-erromatarrak eta eta Siagrioren galo-erromatarrak. Mendebaldeko azken enperadorea desagertzeak, ordea, Mendebaldeko agintaritza absolutua gauzatzeko aukera ematen dio Odoakrori, nahiz eta autoritate inperialaren ordezkari hutsa izan. Horrek aukera ematen dio antzinako Dalmazia zaharra eransteko, Julio Nepostek aurrez gobernatua. 476. urtean Odoakroren Italiarekin hautsi ondoren, Siagrio kuasiindependentzia-egoeran dago orain, eta Ipar Galiako agintari erromatar eraginkor gisa jokatzen jarraitzen du. Konstantinopla geroztik "sezesio" gisa ikusten dena 486an ebatziko da, Klovis I.a franko saliarrak, Odoakro eta Zenonen basailu teorikoak, Soissonsko batailan (486) zapaldu eta Konstantinoplak baiezten duenean.
Laburbilduz, Mendebaldearen gaineko agintaritza erromatarra teorikoa baino ez da, eta batez ere Italia Odoakro Italiako patrizioaren bidez gauzatzen da, Mendebaldeko agintaritza inperiala ordezkatzen baitu, erromatar agintari iraunkorren nahigaberako. Baina Odoakrok Italian duen indarra berehala bihurtzen da mehatxu potentzial Erromatar Ekialderako. Beraz, 488. urtean, Teodoriko ostrogodoen erregeak Odoakroren Italia konkistatu zuen Zenonen aginduarekin, Inperioaren buru bakartzat jotzen baita. 493. urtean Ravenna hartu ondoren, ostrogodoen boterea Italiara, Siziliara eta Dalmaziara hedatu zen.
Mendebaldeko botere inperialaren ordezkari berri gisa, Teodoriko bere boterea beste erreinu barbaroen gainean zabaltzen saiatzen da, bera bezalako erresuma arianoen gainean. Teodorikoren aburuz, godoak dira erromatarren babesleak. Administrazio erromatar batek, beraz, iraun egiten du, baina menderatuta. Erromatarren kulturak eta bizimoduak eragin handia dute godoengan. Enperadore erromatarrak errege titulua eman zion Teodorikori. Italiako erresuma ostrogodoa Konstantinoplako enperadorearen eta errege barbaroen arteko harremanen adibide bikaina da: fikziozko agintaldia eta benetako independentzia. Hala, barbaroek efigie inperialdun solidus txanpona egiten dute, baina urrezko edukia bere gustura manipulatzen da.
Persiarren aurkako gerra berriro hasi zen Anastasioren agintaldian (491-518).

#### Justiniar dinastia: Ekialde erromatarra Mendebaldekoaren errekonkistara (518-602)

Senatuak Justino (518-527) ofizial mazedoniarra aukeratu zuen. Haren iloba Justinianok karrera administratiboaren maila guztiak igo zituen.
Hemendik aurrera Augusto, Justiniano Handiak (527-565) agintaldiaren zati handi bat barbaroei erromanitatearen lurrak berreskuratzeko erabiltzen du (Italia, Dalmazia, Afrika, Korsika, Sizilia, Sardinia, Balearrak eta Betika). Uste du erromatar izan zen lur oro era besterezinean erromatar irauten duela, Erromatar Inperioaren batasunari eta zatiezintasunari jarraikiz. Mendebaldea da Justinianoren lehen helburua. Lehenik, hilabete gutxiren buruan Afrika konkistatu zien bandaloei (533-534). Gero, Italiako ostrogodoen ahultzea baliatu zuen, Teodoriko basailua hil ondoren, 535. urtean penintsulan esku hartzeko. Konkista uste baino zailagoa da, eta 552 eta 554 arteko gerra suntsitzailearen amaieran baino ez da behin betikoa. Gerra horretan, Proventzak ihes egin zion frankoekiko aliantzaren baitan, kristau ortodoxiaren aldekoak, eta Galiako aginte erromatarraren ordezkari. Azkenik, 554. urtean, erromatarrek Hispania bisigodoaren zati bat konkistatu zuten Kordobaraino. Justinianoren konkistak oso garestiak dira, eta, horren ondorioz, alde batera uzten dituzte mehatxu persiarrak (une batez alboratzen ditu zerga baten truke) eta eslaviarrak (Danubion agertzen da). Horrela, Erromatar Inperioarentzat (laster bizantziarra) ezinbestekoak diren eskualdeen etorkizuna sakrifikatzen du, inperio unibertsal baten ametsa betetzeko. Gainera, ortodoxiaren eta monofisisten aldekoak ezin ditu adiskidetu.
Errekonkista horrek Inperioa agortzen du eta ez da iraunkorra izango: Italian, lonbardiarrak penintsularen bi herenen jabe dira, eta 568. urtean, uharteak, Ravenna, Erroma eta Venezia eskualdeak eta penintsularen hegoaldeko muturra erromatarren esku daude oraindik. Italiako gainerakoa lonbardiar printzerrietan banatuta dago, eta Italia mila urtez baino gehiagoz dago banatuta. Mendebaldeko azken lurralde erromatarrak bi exarkatutan antolatzen dira: Ravenna (Italia eta Sizilia) eta Kartago (Afrika, Sardinia, Korsika eta Balearrak).
Aldi berean, Mendebaldean, egitura politiko eta administratibo erromatarrak ahuldu egiten dira egitura kristauak, apezpikuak nahiz monarkikoak, finkatu ahala. VI. mendean, gotzainek, aurretik magistratu laikoek zituzten botere administratibo, finantzario eta politikoak, gerora beraiek erabili zituzten. Hiriaren eraldaketa hori, gotzaina buru dela, Erdi Aroko hiriaren jatorria da.

#### Dinastia heriklida: Ekialde Erromatarraren bizantinizazioa

Justinianoren mende diskretuki hasitako prozesua, Erromatar Inperioaren "bizantinizazioa" VII. mendearen hasieratik hazi zen. Prozesu horretan, Erromatar Inperioaren izaera latinoa galtzen da pixkanaka, izaera greko-ekialdekoaren mesedetan. Hala, agintaldiaren hasieratik, Herakliok (610-641) Augusto tituluaren ordez Basileus titulua hartu, grekoa hizkuntza ofiziala bihurtu eta probintziak thema bihurtu zituen. Azkenik, agintaldiaren amaieran, «bizantinizazioa» azkartu egiten da arabiar musulmanen konkisten presiopean, Inperioko ekialdeko probintzia aberatsak hasten baitira: 636. urteko Yarmoukeko batailaren ondoren, Siria, Jerusalem, Egipto eta Mesopotamia behin betiko galtzen dira sei mendetako erromanitatearen ondoren. 698. urtean Kartago erori ondoren, Afrika erromatarraren garaia zen arabiar musulmanen mende igarotzeko. Harrezkero, Erromatar Inperioak bere Inperioko lurralde latin hiztun gehienak galdu zituen, eta tradizioz helenofonoak izan diren lurraldeetan jarriko du arreta, batez ere Grezian eta Anatolian bezala, baina baita Italiako eta Siziliako hegoaldean ere.
723ko lehen krisi ikonoklastaren leherketaren bezperan, Leon III.aren boterera iristeak (717-741) mende bateko trantsizioaren gailurra markatzen du. Orain, Ekialdean, erromatartasuna jada ez dago irudikatuta ekialdeko hizkuntza erromanikoekin: mundu grekoortodoxoak ("bizantziar" deitua, erromatarren herentzia jarraitu eta garatuko duena), hizkuntza hego-eslaviarrak eta arabiar musulmanek, mundu erromatarra behin betiko ordezkatzen dute. Bizantziar Inperioa, Erdi Arokoa, jaioa zen.

## Boterearen tresnak
### Ideologia eta boterea

III. mendeko krisiak botere inperiala eraldatu zuen, eta erabateko bihurtu zen. Senatuak ez du inolako eraginik. Printzipatutik Dominatura igarotzen dira. Antzinate berantiarreko enperadoreek eraikuntza ideologikoaz ere onura ateratzen dute, zeinak, pixkanaka-pixkanaka, enperadoreak jainko biziekin parekatzen baititu, eta, hala, haien botere absolutua justifikatzen baitu. Bai Konstantinoarentzat, bai Dioklezianorentzat, autoritate inperialaren izaera jainkotiarra da. Diokleziano eta Galerio, bere seme adoptatua, Jupiterren ondorengoak dira. Joviar ezizena hartzen dute, bere kide Maximiano eta Konstantzio Kloro, Herkulear ezizena hartzen duten bezala. Botere inperialaren sakralizazio horren xedea da, halaber, balizko usurpatzaileei zilegitasun guztia kentzea, enperadorea baizik ez baita jainkoen aukeratua eta haren ondorengoa baino ez baita zilegi. Ideologia horrek ez du galarazten Konstantinok eta gero Maxentziok, Augustoen semeak, baina boteretik urrun, tetrarkia berria inpugnatzea Konstantzio 306. urtean hil ondoren.
Konstantinok, tetrarken leinu herkuliarrera afiliatua izan arren, Maximiano 310. urtean kendu bezain laster, alde batera egiten du, Apolo eta Sol Invictusen teologiaren mesedetan. Honek berarekin dakar botere bakarra eta gorena eta mendebaldeko armadaren laguntzarekin, eta horrek anbizioak areagotzen ditu. Konstantinoren txanponek eguzki-ideologia hori irudikatzen dute zenbait urtez (ikus solidusaren irudia). 312. urtean, Konstantinok kristautasuna bere ideologian integratzen du, eta eguzkiaren eta kristautasunaren bi printzipio monoteistak 324 arte elkarrekin bizi dira, Konstantino Inperioko buru bakarra bihurtzen denean. Paul Petiten arabera, Konstantinoren txanponetan eguzki-sinboloek irauteak eta 313 eta 321eko panegiriko paganoen hiztegi neutro baina monoteistak, kristauen aldeko jarrera inperiala alde batera utzita, fakzio guztiak zaintzeko kezkari erantzuten zioten, Lizinioren garaipena lortzen ez zen bitartean. 324ko garaipenaren ondoren, Konstantinok INVICTUS tituluaren ordez, eguzkiaren konnotazioa zuena, VIKTOR hartzen du, garai horretako txanpon batek bera irudikatzen duen bitartean sugea zeharkatzen duen Kristoren enblemarekin.
Konstantinoren konbertsioa dela eta, ez du jainkozko filiaziorik nahi. Ahalegintzen da azaltzen kristauen Jainkoak eman diola agintea Inperioa gobernatzeko. 330eko txanponek zerutik irteten den eskua erakusten dute, koroa ematen diona. Konstantinoren konbertsioak zesaropapismoaren arazoa ere planteatzen du, hau da, pertsona bakar batean bateratzea, normalean enperadorengan, botere politikoa eta botere erlijiosoa; enperadoreak apaiz gisa jokatzen du botere jardunetan. Konstantinoplan, eliza baten antzeko jauregia eraikitzen du; Kristoren ikuskaria jaso duela dio apostolua balitz bezala, eta, gainera, haren ondorengo enperadoreek eramango duten bezala, isopostol (apostoluen berdina) titulua daramana; «kanpokoen gotzain» gisa aurkezten du bere burua (hau da, elizgizonak ez direnak) Nizeako Kontzilioan, bera gotzain ez izan arren. Konstantinok dio bera dela Jainkoak Lurrean duen ordezkaria. Ber adimenean goi adimena islatzen da. Funtzio inperialaren handitasuna goraipatzeko, sekulako handinahia du inguruan. Orain, erromanitatea eta erlijio kristaua lotuta daude. Eusebio Zesareakoak, Meliton Sardeskoaren tesiei berriro helduz, kristau-inperioaren teologia hainbat lanetan landu zuen, besteak beste, 335ko panegirikoan. Haren aburuz, batasun politikoak erlijioa bateratzea ahalbidetu zuen. Enperadorea, esparru horretan, Jainkoaren zerbitzaria da, eta Jainkoaren seme bezala, unibertsoaren buru. Enperadoreak salbaziorako eta kristau-federako gida-lana ere jasotzen du. Gai erlijiosoetan gero eta gehiago esku hartzea legitimatuta dago, baita zesaropapismoa ere.
Mendebaldean, botere espiritualak botere politikoaren aurrean autonomia handiagoa izateko konpromisoa hartzen du. Anbrosiok bi botereak bereiztearen Erdi Aroko teoriaren oinarriak jartzen ditu, botere politikoa botere espiritualaren mende egotearen ideia ere zirriborratuz. Hala, Teodosio penitentzia egitera eta errautsean oinutsik ibiltzera behartu zuen, Tesalonikako matxinadan (390) hamar mila pertsona hiltzearen bekatua garbitzeko. Ekialdean, enperadoreak zesaropapismoaren eta botere espiritualaren mende egotearen artean dabiltza. Hala, 450. urtean, Konstantinopla Anatoliuseko gotzainak enperadore koroatu zuen Martziano enperadorea. Haren ondorengoak, Leonek, gauza bera egiten du. Beraz, gotzainak egiten du Jainkoaren izenean subiranoa. Ideologia horren ondorioetako bat erregea Elizaren dogmen mende egotea da. Hala ere, enperadoreek ez diote uko egiten Elizaren gaietan esku hartzeari. Zenonek 482an argitaratu zuen Henotikon-eko ediktua, doktrinala, Kristoren izaerari buruzko erlijio-gatazkak asetzeko. Dogma esateko subiranoaren borondate horrek oposizio bat planteatzen du bai Ekialdean bai Mendebaldean. Justinianok, VI. mendean, zazpi urtez Vigilio Aita Santua hartu eta bahitu zuen, Konstantinoplako II. kontzilioak monofisismoa gaitzetsiz defendatutako jarrerak sinatzera behartzeagatik. 653. urtean Konstante II.ak Martin I.a Aita Santua atxilotu eta epaitu zuen, eta Justiniano II.ak gauza bera egin zuen Sergio I.aren aurka 692. urtean, Trulloko Kontzilioko kanonak ezartzeko. Baina oraingoan milizia erromatarrek Aita Santua defendatu zuten.
Konstantinok ezarritako printzipio dinastikoak botere inperiala ahultzen du. Izan ere, behin baino gehiagotan, haurrak boterera iritsi ziren aitaren heriotzaren ondoren. Horren adibide dira Graziano eta Valentiniano II.a, Arkadio eta Honorio, Teodosio II.a eta Valentiniano III.a, 423. urtean. Garai hartan, enperadore gazte horien amek zeregin politiko garrantzitsua zuten, baita praefectus praetorio batzuk ere.

### Armada

Legio bakoitzeko soldaduen kopurua 6.000tik 5.000ra jaitsi zen Goi Inperioan, eta seguruenik 2.000 Dioklezianoren agintaldiaren hasieran. Horrek unitate kopurua handitzen du. IV. mendeko armada erromatarrak 250.000 eta 300.000 gizon artean zituela uste da. Berrikuntza garrantzitsu bat jatorri barbaroko soldaduak biltzea da, limesak, Inperioaren mugak, mantentzeko. Maniobra-armada osatzen dute.
Maniobra-legioak txikiagoak dira —1.000 legionario—, baina aurreko aldian baino ugariagoak dira. 39tik 60ra ugalduko dira. Gero eta gotortuagoa den muga bat zeharkatzea lortu duten barbaroak harrapatu behar dituzte. Inperioa defendatzeko beharrak justifikatzen du Erroma egoitza inperial gisa uztea, mugetatik hurbilago dauden hirien mesedetan: Treveris, Milan, Sirmio, Nikomedia. Konstantinok gudarostearen eraldaketa amaitu eta comitatusa ezarri zuen, kanpainako armada. Magister peditum bat jarri zuten infanteriaren buru eta magister equitum bat zalditeriarena. Behar izanez gero, magister militum berriak sor daitezke eskualde jakin baterako , Ilirian bezala. Probintzia eta diozesi arriskutsuetan, tropak comes edo dux batek zuzendu ditzake. Enperadoreek bereziki zaintzen dute armada hori.
Erreklutatzeko zailtasunak arintzeko, Dioklezianok arau berriak ezartzen ditu. Jabeek armada erromatarrari errekrutak eman behar dizkiote. IV. mendean, errekruten ordez urre kopuru bat, aurum tironicum, eman zezaketen. Sistema hori 375. urtean ezabatzen da, baina Ekialderako bakarrik. Herritar asko armadako errekrutamendutik ihes egiten saiatzen da basamortura sartuz, erpurua moztuz edo apaiz bihurtuz. Desertoren aurkako zigor handiek, soldadu-lanbidearen herentziak eta abarrek ez ditu errekrutatzeko zailtasunak galarazten; enperadoreek barbaroak deitzen dituzte.
Maniobra-armadako soldaduez gain, Dioklezianok eta Konstantino I.ak jatorri barbaroko tropa laguntzaileak errekrutatzen dituzte limes-ak zaintzeko, limitanei-ak. Ez dute zerikusirik espiritu erromatarrarekin. Comitatusen eta limitaneiren arteko bereizketak Behe Inperioko armada erromatarraren hasiera ekarri zuen. Teodosioren agintean, barbaroen presentzia indartu egiten da, baita goi-aginteko postuetan ere, Arbogasto, Estiliko, Gaïnas eta antzeko barbaro erromanizatuek jarduten baitute. V. mendearen hasieran, Mendebaldeko armadak, teorian, 200 000 gizon ditu mugetan, gehienak barbaroak, eta 50 000 gizon comitatusetan. Mugak, orduan, Inperioa inbaditu nahi duten herrietako soldaduek defendatzen dituzte.
V. mendean, Ekialdeko Erromatar Inperioak zenbait erreakzio antigermaniko izan zituen, eta, horien ondorioz, buruzagi barbaroak desagertu ziren (Gaïnas 400, Asparren hilketa 471. urtean) eta germaniarrak armadako koadroetatik kanporatu zituzten. Aldi berean, 466. urtean, Ekialdeko enperadoreek indigenen erreklutamendu-iturri bat ordezkatzen dute, Inperioaren mendeko menditar isauriarrekin, Zenonek zuzenduta, Leon I enperadorearen suhi izango zena eta ordezkatu zuena. Ekialdeko azken federatuak, Teodorikoren zuzendaritzapean, Italiara bidali dituzte 489an, eta horrek Ekialdea bere presiotik askatzen du.
Hala ere, germaniarrek armada inperialaren elementu garrantzitsu izaten jarraitzen dute, VII. mendera arte, baina banaka errekrutatzen dira mertzenario gisa, eta ofizial inperialen mendean. Federatuen sistema bertan behera uzteak eta indar armatuen kontrola berriro hasteak Ekialdeko Inperioaren biziraupena ahalbidetzen du.
VII. mendearen hasieran, Ekialdeko Inperioko finantza-krisiak eta Balkanak eslaviarrek okupatzeak eta Ekialdeko Anatolia persiarrek mertzenarioak biltzeko ahalmena atzeratzen zuten. Herakliok, orduan, nekazari-soldadu erakundearen erreklutamendua berrantolatu zuen. Menderatze inperialaren mende dauden lurraldeak pixkanaka barruti militarretan antolatzen dira, estratega batek kontrolatuta, eta thema izena jasotzen dute, han ezartzen den unitatearen izen grekotik (thema). Ondasun militarrak sortzen dira, herentziaz eta besterenezinez familiei esleituak, herentziazko zerbitzu militar baten kontra. Erakunde honek garai bateko mugetako limitaneiak gogorarazten eta orokortzen ditu, azkenean armada indigena ahaltsu baten bitartekoak ematen ditu, atzerriko mertzenarioak, garestiak eta ez oso seguruak, biltzeko salbuesten. Nekazari-soldadua bera ekipatzen da eta zaldi batez hornitzen da, eta gutxieneko soldata bat baino ez du jasotzen; horrek armadaren kargak arintzen ditu. Armadak ez du soldadu faltarik, Bizantzioren erresistentzia bermatuta dago datozen mendeetarako.

### Administrazioa

Dioklezianoren agintean, probintzia senatorialen eta probintzia inperialen arteko bereizketak ezabatu egiten dira. 297an, enperadoreak entitate txikiagoetan banatzen ditu, eta 47tik 100era pasatzen ditu. Probintzia berri horiek 12 diozesitan biltzen dira, enperadoreei zuzenean men egiten dieten zaldun-bikarioek zuzenduak. Administrazio-barrutien eta administrazio-mailen ugalketa hori Inperioko gaitzei aurre egiteko eraginkorrena dela uste da. 312 108 probintzia zeuden, 116 425ean. Konstantinok petrorioaren prefektura berritzen du, eta jada ez da administrazio zentralaz arduratzen. Inperioa barruti handietan banatzen du, muga gorabeheratsuak dituztenak: eskualdeko prefekturak, bere buruan pretorioaren prefektu bat dutenak. Prefektuek prerrogatiba zibil eta judizial handiak dituzte. Administrazio-maila bakoitzak —eskualdeko prefektura, diozesi, probintzia— bere hiriburua, bulegoak eta funtzionarioak ditu. Botere inperiala agerikoagoa da maila bakoitzean, baina funtzionarioen soldata masa laukoiztu egiten da eta botere handiak autonomia eta ustelkeria faktoreak dira.
Konstantinok Goi Inperio garaitik berdin jarraitzen zuen botere zentralaren antolaketa ere eraldatu zuen. Pretorioaren prefektuaren ordez Jauregi sakratuko kuestorea (quaestor sacri palatii) jarriko da, dekretuak idazten dituena. Honek konsistorio sakratua zuzentzen du, enperadorearen kontseiluaren ordezkoa. Magister officiorumak administrazioko langileak, arma-fabrikak eta palatinoko guardiak edo scholaeak zuzentzen ditu; magister militumek, infanteria eta zalditeria; dohain sakratuen kondea (comes sacrarum largitionum), fiskoa; gai pribatuetako kondea (comes rerum privatarum), res privataren edo enperadorearen ondasunen administrazioaren arduraduna, hau da, enperadorearen kutxa pribatua, enperadorearen diru-sarrera pertsonalak, batez ere bere domeinu erraldoien diru-sarreretatik datozenak. Berrikuntza nagusia, ordea, bulego zentraletan lan egiten duten funtzionarioen kopurua handitzea da. Hainbat notariok, misio-arduradunek eta agente sekretuek (in rebus agenteak, curiosi ere deituak), 1.000 funtzionario inguruk VI. mendean, eta hainbat langilek Erromatar Inperioa benetako burokrazia bihurtu dute. Gehiegizko langileak dituen administrazio zentral horrek enperadorea gizartearen gainerakotik isolatzen laguntzen du. Lanbideen salgarritasunak, evergetismoaren praktikarekin batera, gaur egun «fikziozko lan» deituko geniokeenarekin, eta administrazioak antolatutako benetako «xantaia»-arekin batera, aldi berean, administratuekiko eta haren barnealdearekiko (goikoetatik behekoetara), Paul Veyne historialariak baztertu egiten du Inperio baten irudia, «antolamendu-, zuzenbide- eta ordena-estatu miresgarri» gisa, «eroskeriaren eta klientelismoaren» inperioa gogora ekartzeko.
Erakunde horiek guztiek ia berdinak izaten jarraitzen dute VII. mendearen hasiera arte. Denbora luzez, enperadoreak botere zibilen banaketari eusten saiatzen dira, gobernadore baten esku utzita, eta botere militarrak, berriz, hainbat probintziaz arduratzen den comes edo dux baten esku. Baina Justinianoren garaian, erreformek botere zibil eta militarren bilera ekarri zuten, bizantziar garaiko themes edo exarkatuetan. Justinianok hamabost urtez baino ez ditu biltzen probintziak, egia da, prokontsulen edo propretoreen eskuetan, botere militarrak, zibilak eta batzuetan fiskalak emanez. Nobleziaren botere gero eta handiagoa geldiaraztea du helburu.

### Fiskalitatea

Finantzak, nagusiki, armadari laguntzeko dira. Annona militarra pixkanaka sartu zen Severar dinastiatik hasita. Gero eta handiagoak diren gastuei aurre egiteko, enperadoreak 298. urtean Inperioko baliabide guztiak, gizakiak, ganaduak eta beste aberastasun batzuk, erregistratzeko agindu zuen. Bost urtero egiten zen errolda horrek zerga berri baten oinarria ezartzeko balio zuen: căpĭtātĭo. Lurreko ondasunen gaineko jugatioa ere ordaindu behar zen, higiezinen gaineko zerga. Ordainketa gauzaz edo eskudirutan egiten da, prezio eskala baten bidez lurraldeka ezarritako korrespondentzia baten arabera. Lurraren jabetzari buruz ezarritako fiskalitate horrek, funtsean, landa-eremuko biztanleei eragiten die. Nekazaritza-erreformarekin osatzen da, abandonatutako lurrak partikularrei nahitaez esleituz, horiek kolono zergagarri bihurtzen baitira.
Konstantinok handitu egin ditu Estatuaren gastuak, bere administrazio ugariagatik, bere eraikuntza ugariengatik, bere babestuei eta Elizari doazkienengatik, gortearen luxuzko gastuengatik. Behar den urrea lortzeko, capitatiotik libratzen zirenak behartzen ditu: chrysargyrum zerga bost urtean behin biltzen zaie merkatariei eta artisauei, ordo decurionumekoek bost urtean behin eman behar zituzten urrezko koroak, senatariek ordaindu behar zuten aurum oblaticium, inperioko urteurren bakoitzean eskainitako urrea, eta collatio glebalis lau urtero.
Erreforma horiek finantza publikoak urrearen zirkulazioarekin lerrokatzen dituzte, eta IV. mende osorako ezartzen dituzte, gastuak nabarmen handitu arren, boterearen eta goi-mailako klaseen arteko sekretuzko hitzarmen eta beheko klaseen porrotaren kontura.
Teodosioren agintaldian, fiskalitatea gogortu egin zen, matxinadak ere eraginez (Antiokia, 387). Teorian, res privata edo enperadorearen ondasunen diru-sarrerek gortearentzat eta familia inperialarentzat izan behar zuten, baina kopuru horretako zati gero eta handiagoa Estatuaren behar izugarrietara bideratutzen da.
Anastasiok bere res privataren zati bat askatzen du, eta horri fiskoaren diru-sarrerak batzen zaizkio. Hirietako merkataritza eta industria kolpatzen zuen chrysargyrum zerga indargabetu zuen, eta hirien gaineko zerga jasotzea funtzionarioei eman zien, dirugabetutako ordo decurionumeko partaideak arinduz. Moneta-zirkulazioa nabarmen jaisten da Mendebaldean, inbasio handiak direla eta, eta Ekialdean, berriz, handitu egiten da: Anastasiok behin betiko ezartzen die landetakoei annonaren (capitatio eta jugatio) ordainketa gauzetan, eta Estatuarentzat beharrezkoak diren hornidurak erosten ditu gobernuak ezarritako prezioetan. Zerga-gogortasunak matxinada herrikoiak eragin zituen, baina Anastasio hil zenean, kutxa inperialek 320.000 urrezko librako erreserba nabarmena zuten.
Justinianoren konkisten kostuak estutze fiskala eragiten dute, 550 arte. Nahigabea handia zen. Izan ere, enperadoreak izurritearen hondamendiek ahuldutako ekialdeko kanpainetatik oso zerga itogarriak atera zituen. Errekonkistatu berri diren probintziek zerga astunak ordaintzeko ohitura galdu dute barbaroen administrazioaren pean, eta ez dira gai haiek aldian-aldian jasotzeko. Berriro ere obligazio hori bete behar dute konkista-gerretatik erabat irtenez gero. 550. urtearen ondoren, Justinianoren Inperioko biztanleriaren hazkundearen ondorioz, zerga-kargak gutxitu egiten dira.

## Kristautasuna erromatarren munduan
### Erromatar Inperioaren kristautasunak proposatzen dituen galderak

Kristautasunak Inperioan izandako garapena eztabaida berrien mende dago. Hain zuzen, historialarien eskura dauden iturriek zaildu egiten dute garapenaren kuantifikazioa. Luzaroan, IV. mendearen hasieran Ekialdeko probintziak kristautasunera bilduak zirenaren ideia nagusitu da. Mendebaldean, Mediterraneo inguruko probintziek erlijio berriaren eragin handiagoa dute besteek baino. Baina Erromako Inperioaren alde honetan, landa eremuak politeistak izaten jarraitzen dute. Ikuspuntu horretatik, Konstantino 312an kristautasunera aldatzea koroatze bat baino ez zatekeen izango, eta ez Inperioaren historia aldatzea. Gaur egun, Inperioaren kristautasunaren hedadura zalantzan jartzen da. Robin Lane Fox-ek uste du paganismoa oraindik oso errotuta zegoela IV. mendearen hasieran, eta kristautasunak oso fenomeno txikia izaten jarraitzen zuela. Haren arabera, kristauak 312an Inperioko populazio osoaren %4-5 baino ez dira. Eztabaida delikatuagoa da, zifren atzean erronka ideologiko sendoa baitago.
Hala ere, badirudi zenbait puntu finkatuta daudela. Denek onartzen dute kristautasun maila eskualdeen arabera desberdina zela; Galian ezarpena bereziki atzeratua izan zen; neurri txikiagoan, egoera bera da Hispanian eta Italian, baina alde handiak daude eskualde batetik bestera. Uste da Erroman, Italiako hiririk kristautuena, biztanleen %10 baino zertxobait gutxiago direla kristauak 312an. Egiptoko papiroen azterketari esker jakin da kristauak %20 zirela Egipton 312an. Asia Txikian posible da kristauen 1/3, eta Afrikan % 10-20 inguru. 312an, kristauak gutxiengo bat besterik ez ziren orduan Inperioan.
Kristautasunaren garapenaren auzia denbora luzez planteatu izan da antzinako kulturari aurre eginez. Perspektiba horretatik, Behe Inperioa fede berriaren garaipen-aldi gisa ikusten da erlijio tradizionalen edo erlijio misterikoen aurrean. Gaur egun, iturrien azterketak ikuspuntu hori aldatzen du. Kristautasuna antzinako kulturaz elikatu da eta kultura horretaz baliatu da garatzeko: ez du kultura primitiboa suntsitu. G. Stroumsak Erromatar Inperioko paganismotik kristautasunera igarotzea azaltzen du, gurtza barneratzeko prozesu baten bidez. Inperioko biztanleen zati handi bat ez da ezagutzen erlijio erritualistetan, eta pertsonalagoa den sinesmena bilatzen du. Liburudun erlijioen gorakadak, kodizearen (codex) orokortzeari esker, nor bere buruarekiko kezka berria dakar aszesi eta irakurketaren bitartez, hiriko erlijioa izatetik gizarte-erlijio edo komunitate-erlijio izatera igarotzen da. Tesi honek ez du historialari guztien arteko adostasunik.
Kristautasunak, Inperio erromatarraren erlijio bihurtzean IV. mendean, Jainkoaren izenean gauzatzen den ordena politiko autoritarioa justifikatzeko balio du. Halaber, enperadoreen ikuspegitik, Inperioaren kohesioa bermatzen du. Antzinate berantiarreko zibilizazioaren funtsezko elementu bihurtu zen. Ondorioa gainerako erlijio-sinesmen guztiak baztertzea da. Kristauak ez zirenak jadanik desolidarizatu egin ziren ideal erromatarraretatik.
Elizarentzat erromanitatea eta kristautasuna hain dira banaezinak ezen gotzainek normaltzat jotzen baitute Inperioa defendatzea barbaroen aurka.

### Jazarpen handia

IV. mendearen hasieran, Tetrarkiarekin, zabaltzen ari zen baina oraindik oso gutxitua zen kristauen erlijioaren kontrako borrokak azken jazarpen orokorturako bidea eman zuen. 303an, Dioklezianok eta haren kideek zenbait ediktu kaleratu zituzten kristauen aurka, eta «Jazarpen handia» antolatu zuten, Galienoren agintaldiaren (260-268) ondorengo berrogei urteko lasaitasun erlatiboaren eta bere 260ko tolerantzia-ediktuaren ondoren, agintari erromatarrek kristautasuna ofizialki lehen aldiz legitimatu zutenekoa.
Udal gobernadore eta magistratuek altzariak eta kultu-liburuak enbargatu eta erre behar dituzte. 304. urtearen hasieran, ediktu batek Inperioarentzat sakrifizio orokor bat egiteko agintzen die herritar guztiei, heriotza-zigorrarekin edo meategietako lan behartuetarako kondenarekin mehatzatuz betetzen ez bazuten. Jazarpena oso modu desberdinean aplikatzen da Inperioan, 305. urtearen ondoren Mendebaldean bertan behera utzia, eta Ekialdean epe luzeagoan eta gogorragoan. 311. urtean, hil baino lehentxeago, Galeriok agindu zuen jazarpena bertan behera uztea, eta kristauei eskatu zien bere osasunaren eta Inperioaren alde otoitz egin zezatela. Dei hori Erromako erlijio-tradizioaren haria da, eta kristauen gizarte-onura onartzen du.
Jazarpen handiak mundu kristauan izan zuen ondorioetako bat zisma donatista da, 307tik aurrera. Dioklezianoren jazarpenetan huts egin zuten gotzainek emandako sakramentuen baliozkotasuna errefusatzen dute donatistek; Erromako Kontzilioan 313. urtean kondenatutako postura zen. Zismak Afrika erromatarrean jarraitzen du mende bukaera arte.
Azken jazarpen horrek besteek baino gehiago markatzen du ekialdeko kristau-tradizioa: hagiografiak, Dioklezianoren eta haren ondorengoen jazarpenean, gezurrezko santuen martirioak hartzen ditu. Kristau-oroimenean duen eragin adierazgarriaren beste arrasto bat Diokleziano iristen den egunean hasten den «koptoen aroa» edo «martirien aroa» aukeratzea da.

### Enperadore kristauak

Konstantino, hasieran Sol invictusen ("Garaitu gabeko Eguzkia") jarraitzailea, kristautasunera bihur zitekeen Maxentzioren aurkako kanpainan, 312an. Hala ere, historialari batzuek uste dute Konstantino, 312 eta 320. urteen artean, bere uste pertsonaletan tarteko fase batetik igaro zela, eta kristautasuna jainko guztiek sortuko zuten jainko baten sinesmenarekin bateratzen saiatu zela, Jainkotasuna, III. mendearen erdialdetik aurrera Eguzkiarekin identifikatua. Izan ere, 312-325 aldian, txanponek Eguzkia irudikatzen dute, enperadorearen laguna, edo haren irudia eta berea nahasten dituzte. Txanpon gutxik erakusten dituzte sinbolo kristauak (monograma, labaruma) denbora-esparru honen amaieran. Ez dago argi zergatik bihurtzen den Konstantino artean Inperioan gutxiengoa duen erlijio batera: arrazoi pertsonalengatik edo arrazoi ideologikoengatik. 313an, Milango ediktuak gurtza-askatasuna aldarrikatzen du, eta Dioklezianoren jazarpen handian kristauei konfiskatu zizkieten ondasunak itzultzea aurreikusten du. Aldaketa horrek Elizaren eta boterearen arteko harremanen arazoa planteatzen du. Afrikako gotzainek donatismoaren eztabaidari buruz eskatuta, Konstantinok lehen kontzilioa antolatu zuen 313an (edo 314an) apezpikuek beraien artean erabaki zezaten. 325. urtean Konstantinok Nizeako Kontzilioa antolatu zuen, eta bertan Kristo Jainko eta gizon batera zela onartu zuen, aho batez, eta Arrio bera ere ados egon zen dotrina honekin. Baina azken horrek berre predikuarekin aurrera segitzen du, eta eskumikatu egiten dute. Konstantinok erbesteratu egiten du, gero urte batzuk geroago berriro deitzen du. Botere inperialaren aldeko jarrerak hartzen dituzte arrianoek, eta erlijio-agintaritzako gaiak erabakitzeko eskubidea aitortzen diete. Konstantino kristautasun mota horretara hurbiltzen da, eta heriotza-ohean Eusebio Nikomediako gotzain arrianoak bataiatuko du. Gaur egun, Eliza Katolikoak eta historialari batzuek kritikatu egiten dute arrianismorako aldaketa hori. Haren semea, Konstantzio II. a, arriano konbentzitua da. Kristau ortodoxoen atzetik ibiliko da politeisten atzetik baino gehiago. Kontzilio ugaritan parte hartu arren, ez du lortzen arrianoak eta ortodoxoak asetzen dituen kredoa batzea. Valentek izan ezik, haren ondorengoek, bake zibilaz kezkaturik, arrianoen eta ortodoxoen arteko neutraltasun erlijioso hertsia gorde zuten. Hadrianopolisko guduak, 378. urtean bisigodo arrianoen aurrean izandako porrotak, ortodoxoei erasora pasatzea ahalbidetzen die. Anbrosio Milangoak, Nizeako kredoa arrianoen aurka defendatu nahian, arianismoa «heresia» eta «traizio bikoitza» gisa kalifikatzen ditu, Elizarekiko eta Inperioarekiko.
Graziano, azkenik, Teodosio I. a kidearen eta Anbrosioren eragin konbinatuaren pean arrianismoa gaitzestera bideratu zen. Pars orientalisko enperadoreak, Teodosio I.ak, 380. urtean, Tesalonikako ediktuan, kristautasuna Estatu erlijio bihurtu zuen. Lankideak bezala, herejien aurkako legeak aldarrikatzen ditu. 381ean Akileako Kontzilioa deitu zuen, Anbrosiok zuzendu zuena. Une horretan, Eliza hirukoiztarra edo trinitarioa gorte inperiala jasateko bezain indartsua bihurtu da. Graziano hil ondoren, arianistek gorteko eragina berreskuratu zuten. 386ko urtarrilaren 23an, lege bat aldarrikatu zen, eta heriotza-zigorra aurreikusten zuen kontzientzien eta kulturen askatasunaren aurka joango zen pertsona ororentzat. Anbrosiok, herriaren eta Milango goi-esferen laguntzarekin, ez die extra muros dagoen basilikarik eman nahi arrianoei. Gorte inperiala lagatzera behartuta dago. Anbrosio bezalako gizakiei esker, Eliza babes inperialetik emantzipatu daiteke, batez ere Mendebaldean, eta botere espiritualak denborazkoaren gainetik duen lehentasuna aldarrikatu ere egin dezake, enperadoreari kristau-betebeharrak gogoratuz. Baina kristauek ere indar publikoa behar dute beren ikuspuntua nagusitzeko. Hala, Porfirio Gazakoak Eudoxia enperatrizarengandikk lortu zuen, Flavio Arkadio bere senarrak Gazako tenplu politeistak itxi zitzan.
Politeistak eta “herejeak” bigarren mailako herritar bihurtzen dira, ezgaitasun juridiko eta juridikoz kargatuta. Lege batean, Teodosiok honako hau zehazten du: «Bizitzeko ahalmena bera kenduko diegu erromatar zuzenbidearen arabera». Judaismoa da 380. urtean zilegia izaten jarraitzen duen erlijio ez-kristau bakarra, baina, iritzian, noizbehinkako judeofobia grekoerromatarra antijudaismo sistematiko bihurtzen da, kristaua, juduei «jainkoaren hiltzaile» izatea eta mezu ebanjelikoa errefusatzea egozten diena. Horrek ez du galarazten Teodosiok Mesopotamiako Kallinikoneko apezpikuari bere leialek suntsitu zuten sinagoga berreraikitzeko inposatu nahi izatea, Anbrosio Milangoaren haserre handiarekin.

### Kristautasuna eta erromanitatea

Konstantinoren konbertsioaren ondoren, kristautasunak bizkor egiten du aurrera Erromatar Inperioan, baina beti modu desberdinean probintzien arabera. Kasu askotan, azaleko kristautasuna ere izaten da, eta praktika pagano ugari nahasten dira. Egipto V. mendearen amaieran baino ez da kristautzat hartzen. Mendebaldeko kanpainen ebanjelizazioak oso mantso baino ez du aurrera egiten. Galian, misiolari jakin batzuen ekintzak garrantzi handia du Kristoren erlijioa hartzeko orduan. Martin Tourskoak Galiako ebanjelizazioaren branka izaten jarraitzen du. Latinak greziera ordezten du garai bereko liturgia-hizkuntza gisa, eta horrek adierazten du grekoaren erabilera galdu egin zela mendebaldeko Elizan, etorkizunean erromatar eliza katolikoa izango denean. Erromanitatea (eta barbaroen erromanizazioa) harrezkero, Mendebaldean, Elizarekin nahasten da; Ekialdean, berriz, liturgiatik (ortodoxoa, armeniarra, egiptoarra edo eslaviarra) eta erakundeetatik (orain bizantziarrak) desagertzen da, eta ekialdeko hizkuntza erromantzeen bidez bakarrik irauten du, herri-hizkuntzetan.

#### Elizaren antolaketa

Eliza Inperioaren administrazio-ereduari jarraituz antolatzen da. Elizbarrutia edo diozesia (Inperioaren administrazioan diozesi) apezpiku (Inperio garaian vicarius, "bikario") baten ardurapean dagoen barrutia da. Komunitateko kideek eta aldameneko gotzainek izendatzen dute hori. Aristokrazia kristautuak gotzain lanak betetzen ditu maiz, eta gotzain patrizio horiek hiriko lehen pertsonaiak bihurtzen dira V. eta VI. mendeetan. Ekialdean, botere inperialaren kide bihurtzen dira. Dekurioien evergetismoaren zati bat berreskuratu zuten Elizarentzat, pobreei eta gaixoei laguntzeko. Behar izanez gero, barbaroen aurka mehatxatuta dagoen hiriaren alde eginten zuten. Erroman hiri-prefektuak gailentzen zituzten. Egipton, ordea, monjeen artean maizago aukeratzen dituzte apezpikuak. Batzuk apezpiku eta monasterioko nagusi dira, hala nola Hermontisko Abraham, 600. urte inguruan. Aita Santu koplo asko Wadi El-Natroungo San Makario monasteriotik datoz. Gaur egun, Eliza Koptoaren hierarkia monjeen artean aukeratzen da beti.
IV. mendetik aurrera, pertsonaia berri bat apezpikuarengandik bereizten da: apaiza. Pixkanaka bataiatzeko, predikatzeko eta irakasteko eskubidea lortzen du. Mendebaldeko hiriek populazioa galtzen duten bitartean hornikuntza-zailtasunen eta segurtasunik ezaren ondorioz, landa-eremuetan talde berriak garatzen hasten dira mende honetan, parrokiak, non apaizek ematen duten meza. Parrokiek Erdi Aroko oinarrizko sare administratiboa osatzen dute. Apaiza, orduan, gizon ezkondua eta familiako aita izan zitekeen, monjea ez bazen behintzat.
Apezpikuen gainetik metropoliko apezpikua dago, probintziako hiriburuan egoitza duena eta bere agintea haien multzoari dagokio. 381. urteko Konstantinoplako kontziliotik aurrera, bere agintepean hainbat probintzia elkartzen dituzten primatuak agertzen dira: Mendebaldean, Erroma eta Kartago; Ekialdean, Konstantinopla, Alexandria eta Antiokia. IV. mendearen zehar, Erromako egoitza lehentasuna hartzen doa Inperio osoaren gainetik, baina oraindik ez da ohorezko primatua besterik, ez du aldi baterako ahalmenik eta ez du autoritate gehiago beste primatu batek baino. Valentiniano I enperadoreak "ezeztaezin" deklaratu zituen 370ean aita santuak Erroman hartutako erabakiak. Damaso (366-384) aita santu erromatarra izan zen elizbarrutia egoitza apostoliko izendatu zuen lehen prelatua, Petri apostoluak sortua zelako, apostoluen buruak. Hala ere, Erromako apezpikuen agintaritza pontifizioa ez da benetan subiranoa izatera iristen Leon Handiaren garaitik aurrera baino, 450 aldera, eta horrek ez du eragotziko enperadoreek (orain Ekialdekoak) beren agintaritza politikoa erabiltzea Erromako aita santu batzuk teologia ortodoxora itzultzeko (ez duena onartzen ez Purgatorioa, ez eta Espiritu Santua Jainkoa bera ez den beste batengandik ere etor daitekeenik). Antzinate berantiarrean, Eliza ez da multzo homogeneoa. Hiri bakoitzak bere errituak, santuak, liturgia-hizkuntza, Inperioaren aniztasunaren isla, eta Jerusalem, Erroma, Akilea, Kartago, Antiokia, Alexandria edo Konstantinoplako Aita Santuek (edo Patriarkek) gidatzen dute elkargoan.
Enperadoreek pribilegio ugari ematen diete apaizei. Ez dituzte jasaten herritarrei ezarritako betebehar fiskalak. Apezpikuei jurisdikzio zibileko botereak aitortzen zaizkie. Botereak jazarritakoek asilo eskubidea dute, eta horrek justizia inperiala saihestea ahalbidetzen die. Azkenik, elizgizonek, apurka-apurka, jurisdikzio arruntetatik ihes egiten dute eta horrela kokatzen dira zuzenbide erkidearen gainean. Konstantinok nortasun juridikoa ematen dio Elizari, dohaintza eta legatuak jasotzeko. Horri esker, bere ahalmen materiala handitzen du. V. mendean sekulako domeinuak ditu, eta horietako batzuk Elizaren karitatezko erakundeen mende daude. Bere erakundeen garatzeak birbanaketa politeistek utzitako hutsunea betetzeko aukera ematen dio, eta pobreekiko interesa pizten du pobre diren aldetik, ez herritar edo kliente diren aldetik. Ekialdean, Mendebaldean bezala, Eliza paradoxa baten aurrean dago; pobrezia idealtzat jotzen du, baina aberatsa da, elizgizonak aristokratak dira maiz, eta elizak urrez, zilarrez, egur preziatuez, oihal distiratsuez eta lurrinez gainezka daude.

#### Monakismoa

Antzinate berantiarrean, III. mendean jaiotako monakismoak lehen gorakada izan zuen. Lehen monjeak Egipton agertzen dira, Alexandriaren hegoaldean. Lehen eremutarrek, Antonek eta Pakomiok, proposatzen duten mundutik erabateko ateratzea, hiriaren ideal grekoerromatarrarekin benetako haustura politiko eta soziala da. Horrek ez ditu galarazten eremutarren eta zenobiten mugimenduak Ekialdeko basamortuetan garatzea. Hala ere, badirudi Pakomio dela bizimodu zenobitikoaren benetako sortzailea. IV. mendearen hasieran, lehen komunitate bat ezarri zuen Tabennisi herrian, Niloko uharte bat, Kairo eta Alexandria artean. Beste zortzi monasterio fundatu zituen eskualdean, 3.000 monjerekin.
Ekialdera doazen Mendebaldeko elizgizonek monakismoaren edo monje lanbidearen ideala zabaltzen dute itzuleran. Lehen establezimendu erlijiosoak IV. mendearen amaieratik aurrera agertu ziren Inperioko mendebaldean: Marmoutierreko San Martinen abadia, Lérinsgo abadia eta VI. mendetik aurrera hainbat fundazio. Lehen esperientzietatik abiatuta arau monastiko ugari egiten dira. Haien artean, San Benitoren erregelak Mendebaldean etorkizun arraskatatsua izango du.
Justiniano I.aren laguntzarekin, monakismoak garrantzi handia hartzen du Ekialdean. Babes morala, erakarpen-boterea Inperioko indarren zati bat zergatik eta funtzio publikoetatik desbideratu eta ikonoklasiaren krisian azaleratuko den kontrabotere bihurtzen da. Mendebaldean, monakismoak bultzada erabakigarria jasoko du dinastia karolingioaren menpean. Eskualde erromatar guztietan, monasterioek antzinateko kulturaren kontserbatzaileen zeregin baliotsua izango dute.

#### Pentsamoldeak eta praktika erlijiosoak

Antzinatasun berantiarrean egutegi kristauaren antolaketa ezartzen da. Konstantinok Kristoren jaiotza, Gabonak, abenduaren 25ean, Sol Invictus jainkoaren ospakizunaren egunean. Pazkoa jai mugikorra da oraindik ere, Pessah bezala. Haren ospakizun-data ezberdina da komunitate kristau batetik bestera. Aurreko Garizumako baraualdian, katekumenoak, helduak, Pazko gaueko bataiorako prestatzen dira. Konstantinok jarduera ugari debekatzen ditu igandean, kultu kristauari eskainitako egunean. Egutegi kristauak, bere jai jai kristauekin, astearen denbora murrizteak, egutegi erromatarra behin betiko ordeztuko du V. mendearen amaieran. Aitzitik, Antzinate berantiar osoan, urteen kontaketa antzinako irizpide batetik abiatuta egiten da: Erromaren sorrera (K.a. 753), lehen Joko Olinpikoak (K.a. 776) edo Dioklezianoren aroa. VI. mendean, Dionisio Txikiak kristoren jaiotza-urtetik aurrera egiten du zenbaketa kristaua. Kontaketa berri hau VII. mendean bakarrik jarri zen martxan.
Pentsaeren planoan, kristautasunak aldaketa handi bat sartzen du Jainkoaren munduaren ikuspegian. Erromatarrek beti onartu izan zuten erromatar ez ziren jainkoekiko erresistentzia handirik gabe. Kristautasuna, erlijio monoteista, benetako Jainko bakarra duen benetako fede bakarra da. Beste jainko eta erlijioak idoloen mailara jaisten dira. Jarrera horrek ondorio gisa du IV. mendean kristau-intolerantzia areagotu izana, kristau-komunitate batzuen diskurtso apokaliptikoei eta haien itxaropen eskatologikoei zor zaiena, baita botere politiko inperialari ere. Elizak adjektiboak biderkatzen ditu bere burua definitzeko: katholikos, hau da, unibertsala, orthodoxos, hau da, egiazko fede bakarra dutenak. Horrela, Eliza kristaua, paganoen kontra ez ezik, kontzilioen baieztapenen kontrako fedea duten kristaueen kontra ere borrokatzen da, V. mendetik aurrera herejetzat hartzen direnak.
Kristautasunak eragindako aldaketa moralen auzia planteatzen dute historialariek. Antzinate berantiarreko kristau-moralak sexualitatean eta karitatean jartzen du arreta batez ere, eta ez du zalantzan jartzen familiaren hierarkia, eta azpimarratzen du beharrezkoa dela pater familiasen autoritatea errespetatzea. Diskurtso erlijiosoa, beraz, kontserbadorea da oro har. Gregorio Nisakoa da esklabotza kondenatu zuen autore kristau bakarra, baina ez esklaboen zorte tristeagatik. Izan ere, kezkatuta zegoen esklaboen jabeak salbatzeaz, haren ustez harrotasun-bekatuaren errudunak baitira. Agustinek tortura salatzen du, eraginkortasun eta gizatasun ezagatik.

#### Gatazka kristologikoak

Kristautasunaren lehen mendeetan eratzen da kristau-doktrina. Elaborazio hau ez da gertatzen zatiketa eta gatazkarik gabe. Primatutza-gatazkez gain, gatazka dogmatikoak ugariak dira. Afrikar donatismoa, arrianismoa, priszilianismoa, pelagianismoa, nestorianismoa eta monofisismoa lehen kontzilio ekumenikoek heresia gisa kondenatutako doktrinak dira. Arrianismoaren aurka, bi kontzilio izan ziren. 325. urtean, Nizeako lehen kontzilioaren amaieran, Nizeako sinboloa idatzi zen, latindarrek credo deitzen dutena. Ortodoxiaren lehen adierazpen ospetsua izan zen. Jainkoa izaki bakar gisa definitzen du, betiereko hiru pertsonatan: Aita, Semea eta Espiritu Santua. Hirutasunaren dogma da, 381. urteko Konstantinoplako Kontzilioan berriro onartua. Jesukristo honela definitzen da: «Jainkoaren Seme bakar, mende guziak baino lehen Aitagandik sortua. Jainkoagandik Jainko, argitik argi, egiazko Jainkoagandik, egiazko Jainko. Sortua, ez egina, Aitaren izate (homoousios) berekoa». Arrianoek uste dute aita Semearen eta Espiritu Santuaren aurrekoa dela eta, beraz, bera dela haien sortzailea. Arrianismoak jarraitzaile asko ditu, bai Ekialdean bai Mendebaldean. Misiolari arriskutsuek godoak eta bandaloak bihurtzen dituzte. Horrek erlijio-bizikidetzako arazoak sortzen ditu batez ere nizeoak diren herri erromanizatuekin. Horregatik, Eliza Katolikoak halako garrantzia eman zion Klovis frankoen erregearen konbertsioari eta bataioari, V. mendearen amaieran. Fede katolikoa besarkatzen duen lehen errege barbaroa da, eta, hartara, Eliza erromatarraren laguntzari etekina ateratzen dio.
V. mendean, teologia-eztabaidak Kristoren izaerari buruzkoak dira, izaera gizatiarra edo jainkotiarra. Nestorianismoak, Konstantinoplako patriarka Nestoriok aldeztuta, Kristoren giza izaera lehenesten du. 431ko Efesoko kontzilioak kondenatu zuen, Alexandriako patriarka Zirilok eskatuta. Antiokian azpimarratzen da Jesus Jainko perfektua dela, baina baita gizon perfektua ere. Gogoan izan behar da haren haragitzea, naturaren dualtasunari eusten diona, giza generoaren salbazioaren baldintza dela, eta Jainkoaren hitza (Kristo) gizon egin zelako dela, Maria Jainkoaren ama dela esan daitekeelako. Eutikio monjearen ideiei jarraituz, monofisitek Kristoren giza izaera ukatzen dute. Eutikiok uste du ezen, Jesukristoren batasunean, jainkozko naturak nolabait xurgatzen duela giza izaera. Dioskuro I. Alexandriakoak, Ziriloren iloba eta ondorengoak, babesten du. Leon Handia aita santuaren ekimenez 451ean bildutako Kaltzedoniako Kontzilioak kondenatzen ditu monofisitak. Horrek Nizeako Kontzilioak Kristoren izaera bikoitzaz aldeztutako tesia hartzen du berriro, erabat gizakia eta erabat Jainkoa. Kontzilioaren kanonean, Kristo «nahasterik gabeko, mutaziorik gabeko, zatiketarik gabeko eta bereizketarik gabeko bi naturetan, elkartzeak ez du kentzen naturen arteko aldea». Aita santuak lehen lekua aurkitu zuen erlijio-eztabaidan. Baina monofisismoa oso ondo ezarrita dago Egipton, Sirian eta Asia Txikiaren zati batean. Bi mendez iraun zuen, tokiko hizkuntzetan, Egiptoko koptoan eta Siriako siriarrean. Justinianok ere huts egin zuen Ekialdeko erlijio-zatiketei amaiera emateko, nahiz eta Konstantinoplako II. Kontzilioa bildu. Heresien garrantzia ez da gutxitu behar. Erlijio-liskarrek Ekialdean jarraitzen dute VII. mendera arte. Egiptoarren monofisismoak kontzientzia nazionala piztu zuen. Musulmanen konkista ontzat ematen da nahiz eta herrialdeak inperioaren nagusitasuna gorrotatzen zuen, patriarka eta gotzain bizantziarrak hierarkia koptoaren gainetik jartzen baitzituen.

#### Politeismoa, superstizioak eta sinkretismoak Inperio kristauan

Murriztapen progresiboak izan arren, IV. mende osoan, kultu politeista tradizionalak praktikatzen jarraitzen dira, baita jatorri egiptoarreko, ekialdeko edo jatorri pitagorikoko sarbide-gurtzak; azken gurtza horietatik, Mitra, Zibeles, Isis eta Serapisenak dira praktikatuenak. Bortizki salatzen dituzten testu kristauak, eskaintzak, exbotoak, tenpluetako lanen testigantzak, beste hainbeste dira. Shenutek, 466. urtearen inguruan hilak eta Egiptoko Monasterio Zuriko abadeak, politeisten aurkako borrokaren berri eman zuen bere lanetan, eta “grekoak” deitu zien. Zosimo historialari politeistak ere erakusten digu erlijio berria oraindik ez zegoela hedatuta Erromatar Inperio osoan, paganismoa denbora askoan mantendu zen herrietan, hirietan desagertu ondoren.
Konstantinok superstitio errituak debekatzeko baino ez du parte hartzen, hau da, erlijio-erritu pribatuak, hala nola gaueko sakrifizioak, haruspize-erritu pribatuak eta sorginkeriarekin eta magiarekin identifikatutako beste praktika batzuk. Oro har, paganismo mota guztiekiko tolerantzia handiagoa adierazten du. 356. urtean Konstantzio II.ak sakrifizio guztiak debekatu zituen, gauez eta egunez, tenplu bakartuak itxi zituen eta heriotza-zigorrarekin mehatxatu zituen magia eta igartzapena egiten zuten guztiak. Juliano enperadoreak, paganismoari lotuta, 361. urtean tolerantzia-ediktu bat atera zuen, bakoitzak bere aukerako gurtza praktikatzeko. Eskatzen du gurtza paganoetako altxorrak bereganatu zituzten kristauek itzul ditzatela. Haren ondorengoak guztiak kristauak dira. 379. urtean, Grazianok Pontifize Nagusiaren kargua utzi zuen. 382tik aurrera, Milango gotzaina den Anbrosiok eskatuta, Garaipenaren aldarea, Senatuko bere sinboloa, Kuriatik ateratzen da, eta Vestalek eta apaiz guztiek immunitateak galtzen dituzte. 391. urteko otsailaren 24an, Teodosioren lege batek pertsona guztiei debekatu zien tenplu batean sartzea, jainkoen estatuak gurtzea eta sakrifizioak egitea, «heriotza-zigorrarekin». 392. urtean, Teodosiok debekatu egin zituen Zeus eta Herarekin lotutako Joko Olinpikoak, baina baita lehiakideen biluztasunagatik, gorputzaren kultua eta biluztasuna kristautasunak laidotu egiten baititu. Pixkanaka, bertan behera utzitako tenpluak erortzen ari dira. 435. urtean, tenplu paganoetan hiltzeko debekua berritzen zuen dekretu batek hau erantsi zuen: «bateren batek oraindik irauten badu». Dekretua berritzeak frogatzen du sakrifizioak ez direla desagertu. Ramsay MacMullenen ustez, paganoak asko dira oraindik. Egipton, Anatolian, nekazariak antzinako sinesmenei atxikitzen zaizkie. Kristau-komunitate batzuek, batzuetan, fanatismo suntsitzailea erakusten dute paganismoarekiko. Garai hartako espiritu handiek, hala nola San Agustinek, gaitzesten dituzte. Adibiderik deigarriena Hipatia filosofa neoplatonikoarena da: eliza batean txikitu eta fanatiko talde batek erre zuen, beharbada Zirilo Alexandriako patriarkak aginduta, 415ean. Tenpluak, Alexandriako Serapeuma bezala, suntsitu zituzen 391. urteaz geroztik, edo Juno Caelestisen tenplua, Taniten oinordeko den Kartagoko jainkosa handia, 399. urtean. Hala ere, Estatuak ez ditu tenplu paganoak eta haien arte-objektuak sistematikoki suntsitzen. Aitzitik, dekretu ofizialek erakusten dute Estatuak arte-ondare hori zaintzeko duen borondatea. Justinianoren aginteko hainbat ediktuk funtzio zibilak eta militarrak gauzatzeko, eta irakasteko eskubidea kentzen diete paganoei, eta horrek Atenasko filosofia-eskola ixtea dakar. 529ko ediktu batek are gehiago larriagotzen du haien egoera eta kristautasunera bihurtzea inposatu zitzaien.
Bestalde, kristautasunak berak antzinako erritu paganoak ditu. Festa tradizional batzuk V. mendearen amaieran ospatzen dira oraindik, hala nola ugalkortasunari eta maitaleei eskainitako Lupercalia festa. Hura desagerrarazteko, Gelasio I. aita santuak, 495. urtean, San Valentin eguna ospatzea erabaki zuen, otsailaren 14an, Luperkalia jaia baino egun bat lehenago, maiteminduen jaia ospatzeko. Beraz, erritu pagano bat kristautu nahi da. Afrikarrek oturuntzak egiten jarraitzen dute hildakoen urteurrenetan, zuzenean hilobien gainean. VI. mendean, Zesareo Arleskoak sermoietan salatu zituen herrian egiten ziren praktika paganoak. Amuletoak eramatea, zuhaitzak eta iturriak gurtzea ez dira desagertu hegoaldeko Galiatik. Elizgizonen kexak ugariak dira Antzinate berantiarra amaitu arte. Ekialdean, Trulloko Kontziliotik (Konstantinopla, 691-692) bizirik dirauten ohiturak zehazten dituzte: antzinako festa paganoen ospakizunak, Dionisoren omenezko kantuak mahats-bilketan, Ilargi berrira piztutako suak, etab.
Kristaututako biztanleentzat, medikuntza zaharraren eraginkortasun faltak mesede egiten zien santuek egindako mirarien sinismenei. Erromesaldiak ugaritu egiten dira Erromatar Inperio osoan. VI. mendean, Martin Tourskoaren hilobiak jendetza handia erakartzen du. Sendatze miragarriko fede hori bat dator landako pentsaerarekin, eta kristautasunarekiko atxikimendua laguntzen du. Gotzainek beren elizbarrutiaren ospea ziurtatzeko baliabide bat ikusten dute. Mirarizko sendaketak arrazoi gisa erabiltzen dira jendetza sinpleak nizear fedearen egiazkotasunaz konbentzitzeko. Santuek hil ondoren ustez egin zituzten mirariak kontu handiz zerrendatzen dira eta konbertsio-tresna gisa zabaltzen dira. Santuen gurtzaren inguruan, hainbat sinesmen garatzen dira. Jendeak santuen ondoan lurperatu nahi du, haien santutasuna beraiei atsedena ematen dien lurrean barrena hedatzen dela uste baitute. Santuak gurtzeak abegi-hiriei oparotasuna ematen dien erromesaldiak sorrarazten ditu.

## Ekonomiaren bilakaera

Erromatarren ekonomia funtsean nekazaritzakoa da. Mediterraneoko trilogia da nagusi ekoizpenean: garia, mahatsondoa (ardoa), olibondoa (olioa). Sizilia, Afrika, Egipto, Galia eta Hispaniak ekoizten dituzte Inperioko hiri handiak hornitzen dituzten zerealak. Zaldi-hazkuntza ezinbestekoa da jokoetarako eta armadarako, eta Hispanian, Afrikan, Sirian, Trazian eta Asian kontzentratzen da. Garai horretan, ekonomiaren bi sektore industriatzat har daitezke; meatzaritza eta sigillata zeramikaren ekoizpena dira, azken hau nekazaritzako produktuen esportazioari lotuta. Ekoizpen-eskualde handietan daude zeramika-lantegi nagusiak. Inperioan berrogei bat arma-fabrika daude. Estatuko industrien parte dira, armadura eta soldatuentzako arropa fabriken eta tindategien antzera.
Ibilbide komertzialak Erromatar Inperioaren hasieratik antzekoak dira. Konstantinopla sortzeak bakarrik sortzen du garraio-ardatz berria. Inperio Erromatarrak debekatu egiten du potentzia etsaien ekonomia bultza dezaketen produktuak esportatzea. Debekatuta dago metalak, armak eta elikagaiak germaniarrei edo persiarrei esportatzea. Nazioarteko merkataritza ez da oso garrantzitsua: esklaboak, Yemengo intsentsua, mundu indiarreko espeziak, lurrinak eta Txinako zetak. Ondo datorkie batez ere Inperioaren mugan dauden hiriei: Antiokia eta Kartago, Afrikako karabanei dagokienez. Barne-merkataritza oso aktiboa izan zen berriro III. mendeko krisiaren ondoren.
Denbora luzez, historialariek Antzinateko ekonomia gainbeheran aurkeztu dute. Hala ere, berrikuntza tekniko handiak IV. mendean zabaldu ziren, hala nola goldea, uzta biltzeko makina galiarra edo ur-errota. Artisau-teknikek ez dute atzerakadarik ezagutzen. Krisi ekonomikoaren itxura hori ematen zuena utzitako lurrak gehiago izatea izan zen, batez ere mendebaldean, baina baita ekialdean ere. Berriki egindako indusketek eta testu zaharrak berrikusteak aukera ematen dute uste izateko lur bakartuen eta herri abandonatuen fenomenoa, azken batean, uste baino txikiagoa izan zela. Pierre Jailletteren arabera, erregresioa, batez ere inbasioek, gerra zibilek eta arpileatzaileen razziek eragindakoa, ez da historialariek uste bezain orokorra eta jarraitua.
IV. mendean, Ekialdeko eta Mendebaldeko metropoli handiek III. mendeko krisian galdutako dinamismoa berreskuratu zuten. Luxuzko produktuen merkataritza oparoa da beti. Badirudi trafiko kontinentala pixka bat ahuldu dela. Treverisek limesean, inperioko egoitza bihurtuta, aurrekaririk gabeko oparotasuna ezagutuko du. Hala ere, Konstantinoren moneta-politikak aberats eta pobreen arteko desberdintasunak zabaldu egiten ditu. Urrezko txanponei eusten dio, solidus, aberatsenek bakarrik izan baitezakete, baina eguneroko merkataritzarako behar diren kobrezko txanponak debaluatzen dira, eta horrek herritar apalen erosteko ahalmena murrizten du. Solidoaren heren bat sortzeak ez du aukerarik ematen diferentziak zuzentzeko.
395. urtean, Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko behin betiko banaketa hasten denean, Mendebaldeko ekonomiak ahula izaten jarraitzen du. Lantegi inperial gutxi batzuek eta zeramika ekoizteko zentro batzuek baino ez dute oraindik benetako dinamismoa. Merkataritza merkatari juduen eta siriarren kolonien esku dago. Landen bizirautea populazio germanikoen ezarpenaren mende dago, batez ere Galiaren iparraldean eta Ilirian. Ekialdeko ekonomia, aldiz, gero eta handiagoa darro, erromatarren munduaren gune ekonomiko eta komertziala da, eta bertako nekazaritza oparoa da.
Mendebaldeko barbaroen inbasioek ia ez dituzte aldatzen egitura ekonomikoak. Merkataritza handia eta hiri-ekonomia moteltzen dituzte, baina gutxi eragiten diote landa-munduari. Aldiz, Justinianoren errekonkistak kanpainen eraginpeko eremuetako egitura ekonomiko eta sozialak eraldatu ditu. Bizantziar gudarosteek konkistatutako eskualdeak suntsitzen dituzte. Lurrak suntsitzen dituzte eta ez dute ezer sortzen zenbait urtetan. Ekialdean, jabetza txikiaren ondoan, landa-ekonomia lur-sail handien jabeen eskutan dago. Familia handiek, batez ere Konstantinoplako familia senatorialek, Ekialde osoan barreiatutako lurrak dituzte. Estatuak eta enperadoreak Estatuko ondasun zaharretatik, ondoz ondoko familia errealen ondasunetatik eta konfiskazioetatik datozen domeinu zabalak administratzen dituzte. Azkenik, gotzaindegiek eta karitateko establezimendu kristauek dohaintza handiak jaso zituzten, latifundiarioak egin zituztenak. Baina alde handia dago gotzainen diru-sarreren artean. 500 urteren ondoren, eremu handietako ekonomia ahuldu egiten da eskulanaren urritasunagatik, batez ere esku-lanagatik. Propietate handiek, orduan, garrantzia galtzen dute jabetza txikiaren mesedetan.

## Gizartearen eta hirien bilakaerak
### Klase nagusiak

IV. mendetik aurrera, zuzenbide-desberdintasunak areagotu egin dira honestiores eta humiliores-en artean. Klase nagusiak zabaldu eta egituratu egiten dira. IV. mendean, hiriaren eta pretorioaren prefekturak kontsulatuari gehitzen zaizkio nobilitas-en sartzeko aukera ematen duten karga gisa. IV. mendearen lehen zatian, nobilitas-a bat-batean zabaldu egin zen. Konstantinok equites edo zaldun-ordena kentzeko erabakia hartu zuen. Ordena horretako kide gehienak senatari-ordenean sartzen dira. Senatarien kopurua 600 kide izatetik 2.000 kide izatera igaro da. Konstantinoplan sortutako senatuak ere 2.000 kide ditu. Ekialdeko senatari-ordena Greziako probintzietako hirietako garrantzitsuenen artean biltzen da. Hazkunde azkarra izan zuen Konstantzio II.aren agintaldian. Senatuaren goiko geruzari clarissimi zeritzon orduan, nobleziaren masatik bereizteko. Clarissimi-ak lur-jabe handiak dira batez ere. Maiz, kultura fina erakusten dute eta garaiko literatura-errenazimentuan parte hartzen dute. Denbora askoan, historialariek eta arkeologoek uste izan zuten IV. mendean nobilitas-ak lurrerako itzulera bat egin zuela, landan oso dekoratuta zeuden villae handiak zeudelako. Berriki egindako ikerketen arabera, urteko zatirik handienean hirian bizi da nobilitas, eta noizean behin baino ez dira joaten eremu horietara. 370 urtearen inguru, hiztegi juridikoan, nobilitas-a senatarien estatusarekin nahasten da. Burokraziaren garrantzia hain da handia, ezen IV. mendean karrera administratiboak armada ordezkatu baitzuen gizartean igotzeko.
Nobilitas erromatarrak ere kristautasunaren aurka egiten du. Arbasoen gurtzari, kultura greko-erromatarrari, filosofiari lotuta, kristautasunaren aurkako literatura ugari zabaltzen du. Hala ere, IV. mendearen erdialdean, familia erromatar handiak pixkanaka kristautasunera bihurtzen dira.
Barbaroen inbasioek ez dute galarazten senatarien aristokraziak bere lurralde aberastasunari eta eraginari eustea VII. mendera arte. Comes eta apezkikuen karguak monopolizatzen ditu. Galian eta Hispanian, poliki-poliki nahasten da aristokrazia germaniarrarekin VI. eta VII. mendeetan, eta Erdi Aroko noblezia sortzen du.

### Inperioko herritarren egoeraren degradazioa

Dekurioi-ordenak aldaketa nabariak ditu. Kurialen eginkizuna eta estatusa degradatu egin direla dirudi. Ordenako diru-sarreren gainbeherak jada ez du uzten dekurioiei beren betebeharrei aurre egiten. Hiriek, beraz, evergetismo pribatuaren eta beren baliabideen gainbehera jasaten dute. Enperadoreak eskatzen dituen eta jaso behar dituzten zerga astunen erantzuleak dira dekurioiak. Betebehar horrek bereziki ez ditu gogoko egiten. Valentiniano I.ak hartzaile talde bat sortzea ez da nahikoa aurreko ataza honetatik arintzeko. Horren ondorioz, herritarrek udal magistraturetatik ihes egiten dute. Dekurioi berriak errekrutatzeko, Konstantinok tokiko hiri-eskubidea aldatu du. Horretarako baliabideak dituzten hiri bateko bizilagunek dekurioi bihurtu behar dute. Gainera, dekurioien karga oinordetzako bihurtzen da. Horrek ez du galarazten hirien finantza-egoerak okerrera egiten jarraitzea. Dekurioi asko herentziazko zama astunetatik ihes egiten saiatzen dira, bai monje edo apaiz bihurtuz, bai probintziako, elizbarrutiko edo prefekturako administrazioetan joanez, edo landa-eremuetara urrunduz. Ondasunak konfiskatzeko mehatxuak ez dira aldatzen.
Korporazioek bilakaera bera ezagutzen dute. Konstantino I.aren azpian, Estatuak zuzenean parte hartzen du presioa eta jaraunspena ezartzeko. Zerbitzua Estatuari aseguratu ondoren, salgaiak beren kontura garraiatzeko eskubidea dute. Seme batek aitaren lanbideari ekiteko beharra ere ezartzen da lantegi inperialetarako. Kondenatuak eta eskaleak ere errekrutatzen dituzte. Behartutako enplegu honek tailer horietako langileak esklabo izaerarekin lotzen ditu, nahiz eta teorian hiritarrak izan.
Propietate txikiak IV. mendean atzerakada jasaten jarraitzen du. Hain zuzen, jabe txikiek gero eta zailtasun gehiago dituzte Inperioaren eskakizun fiskalak betetzeko. Kolonoen egoera ohiko bihurtzen da landa-munduan. Han ere kolonoek jada ez dute beren lurra uzteko eskubiderik, eta semeak aitaren ustiategiari jarraipena ematera behartuta daude. Korporazioentzat bezala, ibilgetu sozial hori diru-sarrera fiskal seguruak izatearen kezkei lotuta dago. Pixkanaka, nekazariak bere lurrarekin bat egiten du. Teodosioren menpean, nagusiak lurra saltzen duenean, kolonoa ere saltzen du. Nekazariak Erdi Aroko joputzatik gertu daude. Baina, berriro ere, alde nabarmenak daude Inperioko ekialdeko eta mendebaldeko aldeen artean. Ekialde populatuenak gutxiago sufritzen du kolonatoa. Jabe txiki eta ertainen nekazaritza nonahi mantentzen da, eta gehiengoa dirudi Sirian. 500en ondoren, ekialdeko kolonoen lotura lurrarekiko ez da hain zehatza. Jabe txikiarenaren antzekoa da. Kategoria berri bat garatzen da, "emphytéotes" izenekoa, lur kontzesiodunak, alokairu txiki baten truke eta, batzuetan, alokairu gabe. Horren ondorioa da Ekialdeko jabe txikien kopurua handitu egin dela VI. mendearen zehar.
Kristautasunak ez du esklabotza desagerrarazten. IV. mendean, Konstantinok zerbitzariaren egoera arindu nahi du. Elizak libertoak faboratzen ditu eta esklaboei tratu duina ematen diete, baina esklabotza ez da zalantzan jartzen erakunde gisa. Zesareo Arleskoak esklabo baten zigorra eguneko 39 kolpeetara mugatu besterik ez zuen egin. V. mendearen hasieran, Melania Gaztea erromatar aberatsak esklabo guztiak beren esparruetatik askatzea erabaki zuenean, milaka batzuek eskuzabaltasun hori errefusatu zuten. Hain zuzen, nekazari txikien egoera hainbeste okertu da ezen gizateriaz tratatutako esklabo batek ez duela ezer inbidiatzeko. Ia ez dago alderik kolono baten, teorian juridikoki askea, eta IV. eta V. mendeetako esklabo baten artean.

## Bizitza intelektuala eta artistikoa
### Hezkuntza

IV. mendean eskola asko agertu ziren eskualde guztietan. Irakaskuntza antzinako ezagutzetan oinarritzen da. Kristautasunaren garapenak ez ditu zalantzan jartzen irakaskuntzaren oinarriak. Ikasleek mitologia grekoerromatarretako testuekin irakurtzen eta idazten ikasten jarraitzen dute. Homeroren testuak buruz ikasi izan dituzte beti ikasle belaunaldiek. Bere agintaldi laburrean, Julianok 362 urtean debekatu zizkien irakasle kristauei irakaskuntza-funtzioak. Printzipio honetan oinarritzen da: sinesten ez diren testu mitologikoak ezin dira zintzo azaldu. Hala ere, kristauek uste dute irakaskuntza tradizionala ezinbestekoa dela idazketan oinarritutako erlijioaren espiritua eratzeko. Beraz, jarraitzen dute, nahiz eta ezagutza paganoak transmititzen dituen. San Agustinen ibilbidea erromatar letradun baten adierazgarri da. Tagaste jaioterria utzi Madaurara joateko, eta gramatikari baten irakaskuntzak jarraitu zituen. Gero, Kartagora joan zen 370. urtean, erretore baten irakaskuntza jasotzera. Kartago, Bordele, Milan eta Antiokiako unibertsitateek ospe ona dute. Ezagunenak Erroma eta Konstantinopla dira filosofiarako eta zuzenbiderako, Alexandria matematikarako eta medikuntzarako, Atenas filosofiarako. Hiriek gaitasun handia dute maisu famatuenak erakartzeko.

### Letren mundua
#### Elebitasun grekolatindarraren amaiera

Antzinate berantiarrean, Goi Inperioko elebitasun grekolatindarra eten egiten da. Hala ere, IV. mendean, latinak aurrerapen ikusgarria egin zuen Ekialdean, zuzenbidea eta teknika administratiboak gero eta leku handiagoa zutelako. Grekoz Mendebaldeko klase kulturadunek hitz egiten dute. Baina IV. mendearen amaieratik aurrera, grekoaren ezagutza nabarmen atzeratzen da. V. mendearen hasieran, Agustinek, bere garaiko Mendebaldeko intelektual handienak, ez du erabiltzen. Greziako testuak ulertzen eta itzultzen laguntzeko, glosario grekolatindar ugari kopiatzen dira. Testuinguru horretan, Jeronimo, IV. mendearen amaieran grekoz idatzitako Bibliako liburuak latinera itzultzeko gai dena, salbuespena dirudi. Antzinate berantiarreko eztabaida kristologikoak are konplexuagoak bihurtzen dira elebitasunaren amaieragatik. Elizgizon nizearrek itzulpen egokia aurkitu behar dute, latin hiztunek ὁμοούσιος / homooúsios neologismoaren esanahia uler dezaten; hitz batean homo, natura : ousios. Itzultzaileek latinezko baliokidea aurkitu zuten, consubstancialis. Hizkuntza-arazoek erlijio-liskarrak areagotzen dituzte. Hala, 431ko Efesoko kontzilioan, «pertsona» eta «natura» terminoen arteko diferentzian, latinez eta grekoz, oinarritutako gaizki-ulertu bat indarkeriazko liskar bihurtzen da.
Ekialdean, latinak administrazio-hizkuntza izaten jarraitzen du Justinianoren garairaino. 534ren Justinianoren kodea latinez idatzita dago, erromanitatearen sinboloa. Baina 535etik aurrera eta lehen Novellae, Justinianok nahi dituen lege berriak, argitaratu eta gero, erabilitako hizkuntza grekoa da, eta latina, berriz, ekialdeko erromantze bihurtzen da, herri-hizkuntza. Legeak eskualde erromantzeetan baino ez dira latinez: Dazia aureliarra, Mesia, Eszitia txikia, Egnatia galtzadatik gertu, eta Afrikako koadro administratibo eta militarrentzat. Geroago, VII. mendearen hasieran, Herakliok grekoa inperioaren hizkuntza ofiziala bihurtu zuen. Hala, bada, Inperioa banatzeak hizkuntza banaketa eragiten du. Beraz, itzulpenak biderkatu egiten dira. Eruditu elebidun handiak dira: Jeronimok, aldi berean hebraista eta helenista, Biblia latinera itzultzen du IV. mendearen amaieran; Hipokrates, Dioskorides, Galeno eta Oribase mediku greziarren idatziak V.-VI. mendeetan bildu eta itzultzen dira. Antzinate berantiarrean, kopiak eta itzulpenak ugariak dira liburutegi publikoen, gotzaindegien eta monasterioen eskaerei aurre egiteko.
Hizkuntza banaketa horren barruan, dirudiena baino hizkuntza-aniztasun handiagoa dago, Bizantziar inperioko herri-hizkuntzak. Ekialdean, grekoak batez ere kostaldeko eskualdeei eta hiriei eragiten die, administrazioari, merkataritzari eta erlijio kristauari esker. Beste leku batzuetan, nestorianismoan edo monofisismoaren nekazari-masaren aurrean, greziera, nizear kristauen biltzaileen hizkuntza, ez da kontuan hartzen. Galian, adibidez, azken idazle elebiduna Marseillako Genadio apaiza da, V. mendearen azken urteetan desagertu zena. IV. mendearen bigarren erditik aurrera, ekitaldi ofizialak Egiptoko koptoerara itzuli behar dira. Literatura kopto bat garatzen da: herrialdeko santu gurtuenei buruzko kontakizun hagiografikoak, testu monastikoak, hala nola arau komunitarioak… Jatorriz grekoz idatzitako Elizaren Gurasoen testuak ere koptera itzultzen dira. Asirierak literatura distiratsua sortzen du, eta horrek erakusten du Siriako helenizazioak azalekoa izaten jarraitzen duela zortzi mendez helenismoa izan ondoren.

#### Antzinako kultura eta kristau-kultura

Filosofia grekoa oso garrantzitsua da Antzinate berantiarrean. Aristotelesek eta Platonek eragin handia dute elite intelektualen artean. Plotino (205-270) eta Porfirio dira neoplatonismoaren ordezkari garrantzitsuenak. Plotinoren aburuz, “Izatearen katea” da unibertsoa. Gailurrean Bat dago, Ona, eta hortik maila desberdineko izaki txikiak ateratzen dira, materia arte. Estasian, gizakia Batekin elkartu daiteke. Ikasiek 529 arte jaso dezakete irakaskuntzaAtenasko Akademian, Justinianok ixten duen arte. Gregorio Nazianzokoa Juliano enperadore izango denarekin sarritan elkartzen da. Kultura-metropoli handia izaten jarraitzen du Alexandriak. Egiptoko hiriaren distira intelektuak handiek ziurtatzen dute, besteak beste, Amonio edo Hipatia, Alexandriako eskola neoplatonikoa zuzentzen duen emakumea. VI. mendearen hasieran, Boezio, kristaua eta hezkuntzaz helenista, Teodoriko ostrogodoak izendatu zuen kontsul 510 eta 522an. Errege barbaroaren gortean kultura intelektualeko zentro bat sortzen saiatzen da. Erdi Aroan, XIII. mendera arte, Aristoteles bakarrik ezagutzen da latindar itzulpenengatik. Kristautasunak bere garaiko mugimendu kultural eta erlijiosoen eragina du, hala nola gnostizismoa edo manikeismoa. Agustinek neoplatonismoaren argitan interpretatzen du kristautasuna. Ez du kontraesanik ikusten kristautasunaren eta Platonen filosofiaren artean. "Betiereko ideien" kontzeptu platonikoa kristautasunarekin adiskidetu zuen, Betiereko Jainkoaren parte gisa hartuta.

#### Liburuak eta literatura

Kodizea (codex), I. mendean Erromatar Inperioan agertu zena, orokortu zen eta volumen-a ordeztu zuen, lanerako zaila zen biribilkia. Liburua objektu praktiko bihurtu da, garraiatzeko eta gordetzeko erraza, pertsona bakar batek irakurtzeko modukoa. Baina objektu garestia izaten jarraitzen du, nahiz eta zirkulazioan dauden bolumenen kopurua nabarmen handitzen den. Pergaminoaren erabilera, sendoagoa baina garestiagoa, papiroaren kontura zabaltzen da. Bolumena (volumen) kodizera pasatzeak, batzuetan oso tamaina txikikoak, kontsultatzen ez diren testu zaharren kopuru txiki bat galtzea dakar. Idatziak gizartean duen lekua gero eta garrantzitsuagoa da. Zuzenbidearen esparruan, Teodosiorena eta Justinianorena bezalako kode handiek eta IV. eta V. mendeetako jurisprudentzien konpilazioek are gehiago indartzen dute legeen zilegitasuna. Kristautasuna liburuaren erlijio bat dela esaten da, erlijio tradizionalen aurkakoa. Poltsikoko liburuaren erlijio bihurtuko da. Irakurketa isilak pentsamendua barneratzeko modu bat sorrarazten du eta, beraz, espiritualtasun berri bat sortzen du.
Garaiko literatura funtsean kristaua da, ezagutzen edo iristen zaizkigun testuen artean behintzat. Garaiko espiritu handi batzuen korrespondentziak, oso ondo kontserbatuta, Antzinate berantiarreko pentsamoldeak zehatz-mehatz ezagutzeko aukera ematen du. Grekoz, Libaniok 1544 gutun utzi zituen eta Juan Krisostomok, 236. Latinez, Simakoren 900 karta daude, Agustinen 225, Sidonio Apolinarren 146, Gregorio Handiaren 850. Erretorika grekoa Elizaren Gurasoek erabiltzen dute, sermoiak idazteko, testu santuak azaltzeko edo kristauak ez direnak konbentzitzeko. Hagiografia biderkatu egiten da. Santuen bizitza Suetonio edo Plutarkoren modura kontatzen den bitartean, santuen kristau-bertuteetan jartzen du arreta, irakurlearentzat adibide izateko. VI. eta VII. mendeetan, genero hagiografikoak mirarien narrazioak biderkatzen ditu, eredu morala emateko. Ez da harritzekoa Antzinate berantiarreko obra nagusia erlijio lana izatea, Agustin Hiponakoaren Jainkoaren Hiria obra da, 423. urtean bukatua. Autoreak maisutasunez erantzuten die 410. urteko Erromako arpilaketa kristauei leporatzen zieten kristautasunaren aurkakoei. Bi hirien teorian, Erroma, beraz, hiri lurtarra delako ideia garatzen du. Kristauen hiria heriotzaren ondoren zain duten Jainkoaren erresuma da. Beraz, ez dute beren kristau-fedea Erromaren existentziarekin lotu behar, nahiz eta leialki Inperioari zerbitzatu behar izan. Erdi Aroko mendebaldean, XVII. mendean, Jainkoaren Hiriak funtsezko eginkizuna izango du.

### Arteak

Aloïs Riegl-en eta Heinrich Wölfflin-en lanetatik, arte erromatar berantiarrek, luzaroan dekadentetzat jo izan zirenak, Goi Inperioaren duintasuna berreskuratu zuten. Garaiaren lehen ezaugarria da ez dagoela arte bat, baizik eta eskualdeen eta mendeen araberako estilo ezberdinak daudela. Bigarren ezaugarria da, kristautasunak gero eta eragin handiagoa izan arren, ez dagoela arte paleokristau espezifikorik. Gaiak kristauak dira benetan, baina formak eta teknikak antzinako artearenak dira oro har. Arte koptoa, adibidez, egiptoar indigenena edo asimilatuena da, bai paganoena bai kristauena. Normalean, VI. mendetik aurrera baino ez dira kristauak.
Kodizearen garapenak kaligrafiarena dakar. Mosaikoa, etxe aberatsak apaintzen zituena, horma-artea bihurtzen da IV. mendetik aurrera eliza eta baptisterioetan. Erromako Santa Konstantza Basilika, baina batez ere Classeko San Apollinar Basilika eta Justinianoren garaian eraikitako Ravennako Ortodoxoen Bataiategia dira adibide ezagunenak. Behe-erliebeak ordezkatzen du batez ere eskultura. Gehien bat sarkofagoetan egoten dira. Noble aberatsek aberastasun artistiko handia dute.
Eskulturak, pinturak eta mosaikoaren arteak ezaugarri komunak dituzte. Enperadoreari zerbitzatu behar diote eta haren boterea goraipatu. Julianoren agintaldiaren ondoren, irudikapenek erretratu-izaera uzten dute, enperadorearen irudi inpertsonala irudikatuz, ileordea eta diademarekin. Jadanik, Venezian eta Vatikanoan arkupetan zizelkatutako eta kontserbatutako tetrarkak bikiak balira bezala zizelkatu zituzten. Funtzioaren irudikapen sinbolikoa pertsona bera baino garrantzitsuagoa bihurtzen da horrela. Artistek enperadorea beren boterearen ezaugarri guztiekin irudikatzeko ohitura hartzen dute: diadema, aureola, zetroa. Enperadorea tronuan maiestatean agertzen den lehen irudikapenetako batek Teodosio I eserita eta semeen artean aureolarekin erakusten digu. Dominusaren irudikapen horrek eredu gisa balio du Kristo maiestatean erakusteko mosaikoetan. Ikonografia kristauak beti erabiltzen ditu gai klasikoak, hala nola Orfeo eta bere lira, indioilar errealak, usoak, izurdeak... Eszena biblikoen irudikapenak gehitzen hasten dira. Gurutzea dekorazio-gai bihurtzen da, VI. mendetik aurrera bakarrik. Ordura arte, krismoia, arraina, lorontzia eta ogia erabiltzen dira.
Kristau-basilika forma arkitektoniko berriena da. Basilika erromatarraren egokitzapena da. Fededunak hartzeko habearte bat du, kleroarentzako abside bat eta, batzuetan, abside aurreko transeptu bat. Hala ere, Erromatar Inperio Berantiarreko eskualde bakoitzak bere berezitasunak gordetzen ditu arlo artistikoan. Deir al-Abiadeko eliza koptoa edo Monasterio Zuria, Shenutek 440an eraikia, Pakomioren ondorengoak, Egiptoko autoritate zenobitiko handiena, hiru habetarte eta abside urratuko basilika da. Aurretik nartex bat du eta beste nartex batek inguratzen du. Dekorazioan, aldi horretako estiloaren ezaugarria da helenismoaren ereduaren antzekoa izatea. Milango San Lorenzo Maggiore basilika, non San Akilinoren kapera baitago, plano basilikal zentralaren adibidea da.

## Ezaugarriak

* Aro hartan, erlijio monoteistak hedatu ziren: kristautasuna, judaismo eta islam. 313an Konstantino I.a Handiak Milango Ediktua plazaratu zuenean, politeismoaren "bukaera" ere plazaratu zen.
* Politikoki Erromatar Inperioa erori zen eta botere zentrala sakabanatu zen. Egoera berrian, feudalismo sortu zen. Hala ere, Bizantziar Inperioak bizirik zirauen.
* Hiriak desagertu egin ziren. Erroma 800.000 biztanle izatetik 30.000 izatera pasa zen.
* Era berean, arkitektura publikoa desagertu zen.
* Latina, lehen lingua franca zena, latin arrunt bihurtu zen eta gero, erromantze hizkuntzak sortu zituen.

## Erreferentziak

* ↑ Berant Antzinaroa izena ere erabili izan da, baina gaizki sortua da; Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuak dio berant izenondoa dela (izenaren eskuinean jartzekoa, beraz). Berant hitz elkarketan erabiltzearen desegokitasunaren arrazoiak, besteak beste, Ibon Sarasolak azaldu ditu «Goiz Erdi Aroa, Berant Erdi Aroa» artikuluan.
* 1 2 3 4 Lançon, Bertrand. (1997). L’Antiquité tardive. PUF, coll. Que sais-je ?, (no 1455) ISBN ISBN 2-13-048125-6..
* ↑ "Bizantziar Inperioa" atzera begirako terminoa Jérôme Wolf historialariak aipatzen du Corpus historiæ byzantinæ liburuan: cf. Georges Ostrogorsky, Histoire de l’État byzantin, 1996, p.27
* ↑ Erromatar zibilizazioaren gainbeheraren ideia bi liburu ospetsuetan agertzen da: 1734ko Montesquieuren Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence eta 1776ko Edward Gibbonen Decline and Fall of the Roman Empire.
* ↑ «Fustel de Coulanges : la Cité antique : introduction» remacle.org (Noiz kontsultatua: 2022-01-03).
* ↑ Die spätrömische Kunstindustrie nach den Funden in Österreich
* ↑ «Henri PIRENNE (1862-1935), historien belge, Mahomet et Charlemagne» texte (Jean-Marie Tremblayren liburutegi digitalean) (Noiz kontsultatua: 2022-01-03).
* ↑ Saint Augustin et la fin de la culture antique, Paris, De Boccard, 1937 (azken argitaraoena De Boccard, 2003).
* ↑ Henri-Irénée Marrou (1977), Décadence romaine ou Antiquité tardive?. IIIe-IVe siècle, Ed.Points, Col. Points Histoire.
* ↑ Perry Anderson (1979), Transiciones de la antigüedad al feudalismo Siglo XXI Editores
* ↑ Pierre Grimalek honela dio: « L’Empire subsiste matériellement, mais Constantin crée une seconde capitale : Constantinople (330), installée au centre de l’Orient où s’est formée et d'où rayonne la pensée chrétienne, nourrie de l’hellénisme et du judaïsme. La civilisation romaine n’est pas morte, mais elle donne naissance à autre chose qu’elle-même, appelé à assurer sa survie », La Civilisation romaine, Flammarion, Paris, 1981,1998an berrargitaratua, (ISBN 2-08-081101-0), p. 63.
* ↑ Monica Rotaru, Michel Steinberg et al., Les climats passés de la Terre Vuibert, Paris 2007, (ISBN 978-2-7117-5394-9)
* ↑ Michel Christol et Daniel Nony, Des Origines de Rome aux invasions barbares, Hachette, 1974, p. 206.
* 1 2 3 Paul Petit et Yann Le Bohec, « L’Antiquité tardive », Encyclopædia universalis, DVD 2007.
* ↑ Memo. Le site de l'Histoire, Les religions à mystères; Religions orientales à Rome. Mithra à Rome
* 1 2 Petit, Histoire générale de l’Empire romain, Seuil, 1974, 554-556 or.
* ↑ Amiano Martzelino, Res gestæ, 28, 2 ; 28, 5 ; 29, 4 ; 29, 6 et 30, 3
* ↑ Filostorgio, Histoire ecclésiastique, 2 ; Catherine Lheureux-Godbille, « Barbarie et hérésie dans l’œuvre de saint Ambroise de Milan (374-397) », Le Moyen Âge, 2003/3-4.
* ↑ Paganus hitzak, pagano bati erreferentzia egiteko, problema bat planteatzen du: «nola jatorriz integrazioa adierazten duen hitz batek (pagus bateko kidea) ez-kristauaren bazterketa adierazten duen. Zenbait tesi aurka daude. "Paganus = zibila" izanez gero, kristauak Kristoren soldadutzat hartuko ziren; paganoak, orduan, armada horretatik kanpo geratuko ziren. Bigarren kasuan, "paganus = nekazaria", kristauak herritarrekin identifikatuko ziren. Egia da kristautasuna hirian zabaldu dela lehenik. Pagano IV. mendearen amaieran agertu zen literatura-hizkuntzan, eta Mario Viktorino erabili zuen lehen autorea izan zen. B. Ribémont, « Impies et païens entre Antiquité et Moyen Âge », Cahiers de recherches médiévales, Comptes rendus
* 1 2 Charles Diehl, Histoire de l’Empire Byzantin, P., Picard, 1920,1;2.
* ↑ Hydace, Chronique, an. 382 ; É. Demougeot, De l’unité à la division de l’Empire romain, 395-410. Essais sur le gouvernement impérial, Paris, 1951, 22-24 or.
* ↑ Christol eta Nony, 248. or. Bakea 389 edo 390ean amaitu zen.
* ↑ Vipava ibaiaren antzinako izena, Isonzo ibaiaren adarra. Gaur egun Vipacco da italieraz eta Wipbach alemanez.
* ↑ Banaketa hau, tradizioz, Inperioa bi zatitan behin betiko banantzea izan da, baina, berez, bereizketa zaharragoa da; izan ere, 364. urtean, Valentiniano enperadorea bere anaia Valenterekin elkartu zen, soldaduen presiopean. Une horretatik aurrera, Inperioa ez da inoiz gehiago elkartuko Teodosioren erregealdiaren amaierako hiru hilabeteak salbu, 394. urteko irailetik 395. urteko urtarrilera.
* ↑ Henri-Irénée Marrou, "La décadence de l'antiquité classique", Publications de l'École française de Rome, 1978, 31-47 or.
* ↑ Barbaroen inbasioei buruzko eztabaida garrantzitsua izan zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren, eta asko izan dira horretan interesa izan duten historialariak. Aipa daiteke Pierre Riché, Les invasions barbares, P.U.F., 1952. Demougeot-en lana ere aipatu behar da: La formation de l'Europe et les invasions barbares, Aubier, 1969.
* ↑ Louis Bréhier, Le monde byzantin : vie et mort de Byzance, Albin Michel, 1946 [1969].
* ↑ Ferdinand Lot, Les invasions barbares (1937) La fin du monde antique et le début du Moyen Âge (1927)
* ↑ André Piganiol, Histoire de Rome (1934)
* ↑ William Seston, Dioclétien et la Tétrarchie, 1946.
* ↑ Erromako arpilaketaren gainean San Agustinen Jainkoaren Hiria irakurri behar da
* ↑ Emilienne Demougeot, De l'unité à la division de l'Empire romain (395-410), 1951
* ↑ Saint Jérôme, Lettres, 60, 17.
* ↑ Saint Augustin, Sermons, 81, B.
* ↑ Christol et Nony, p. 251.
* 1 2 Ducellier, Kaplan et Martin, 19 or.
* ↑ Balard, Genêt et Rouche, 17 or.
* ↑ Lançon (1997), 39 or.
* ↑ Aezio umetan hunoek bahitu egin zuten. Atila gaztearen lagun bihurtu zen.
* ↑ Balard, Genêt et Rouche, 19 or.
* 1 2 3 Ducellier, Kaplan et Martin, 20 or.
* ↑ Katoliko eta ortodoxoen terminoak trukagarriak dira orduan
* ↑ Lançon (1997), 107 or.
* ↑ Christol et Nony, 212 or.
* 1 2 Petit, Histoire générale de l’Empire romain, Seuil, 1974, 575-579 eta 582 or.
* ↑ «La conversion de Constantin et la christianisation de l'Empire romain» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-14).
* ↑ (Frantsesez) Fraïsse, Anne. (2007-12-01). «Pouvoir de la religion et politique religieuse dans les premiers siècles du christianisme, l’exemple de deux empereurs : Constantin et Justinien» Cahiers d’études du religieux. Recherches interdisciplinaires doi:10.4000/cerri.501. ISSN 1760-5776. (Noiz kontsultatua: 2022-01-14).
* 1 2 3 Gilbert Dagron, Empereur et prêtre, étude sur le césaropapisme byzantin, Gallimard, 1996.
* ↑ Eusèbe de Césarée, La théologie politique de l’empire chrétien, Cerf, 2001.
* ↑ Christol et Nony, 214 or.
* ↑ Lançon (1997), 41 or.
* ↑ Balard, Genêt et Rouche, 16 or.
* ↑ Ostrogorsky, op. cit., 91 or.
* ↑ Ostrogorsky, op. cit., 82 or.
* ↑ Ostrogorsky, op. cit., 121. eta 124-127. or. Hala ere, Paul Lemerlek ikuspegi horren kritikak adierazi ditu, bere ustez ez baitago ebidentzia erabakigarririk ondasun militarren sistema VII. mendetik horrela zabaldu dela frogatzeko. Paul Lemerle, Histoire de Byzance, coll. Que sais-je ?, 107, 4. edizioa, 1960, 73. or.
* ↑ Lançon (1997), 32 or.
* ↑ Christol et Nony, 213 or.
* ↑ Lançon (1997), 33 or.
* ↑ Ducellier, Kaplan et Martin, 22 or.
* ↑ (Frantsesez) Rey, Sarah. (2015-06-02). «Le curieux Monsieur Veyne» La Vie des idées (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
* ↑ Veyne, Paul. (1981). «Clientèle et corruption au service de l'État : la vénalité des offices dans le Bas-Empire romain» Annales 36 (3): 339–360. doi:10.3406/ahess.1981.282742. (Noiz kontsultatua: 2022-01-16).
* ↑ Roger Remondon, La crise de l’Empire romain, PUF, collection « Nouvelle Clio – l’histoire et ses problèmes », Paris, 1964 (2e édition 1970), 129-130 or.
* ↑ Petit, 589-590 or.
* ↑ Petit, 591 or.
* ↑ Ducellier, Kaplan et Martin, 23 or.
* ↑ Georges Ostrogorsky, J. Gouillarden itzulpena frantsesera, Histoire de l’état byzantin, Payot, 1977, p. 94-95
* ↑ Ducellier, Kaplan et Martin, 24 or.
* 1 2 3 4 «La conversion de Constantin et la christianisation de l'Empire romain» aphgcaen.free.fr (Noiz kontsultatua: 2022-01-17).
* ↑ Christol eta Nony, 233. or. Aline Roussellek dioe, “kristauak gutxiengo boteretsua ziren leku eta posizio nagusietan (312 urtean)” in Nouvelle histoire de l’Antiquité, tome 9, Seuil, 1999.
* ↑ Besteak beste, Daniélou kardinalak 1963an Seuil argitaletxeak argitaratutako Nouvelle histoire de l’Église liburuan garatzen duen ikuspuntua da. Honela idazten du: «IV. mendearen hasieran, Inperioko indar biziak kristauak ziren hein handi batean… Inperioa paganismoarekin zituen loturetatik askatzean, Konstantino ez zen iraultzailea izan. Egitateetan jadanik bazen egoera bat legez aitortuko du bakarrik".
* ↑ Besteak beste Alan Cameron eta Robin Lane Fox Estatu Batuetan, eta Pierre Chuvin et Claude Lepelley Frantzian; Ramsay MacMullen, Christianisme et Paganisme : du IV au VIII siècle, Les Belles Lettres, 1998 (Perrin, 2011)
* ↑ Robin Lane Fox, Païens et chrétiens : La religion et la vie religieuse dans l’Empire romain de la mort de Commode au Concile de Nicée, Presses Universitaires du Mirail, 1997.
* ↑ Roger S. Bagnall, Egypt in Late Antiquity, Princeton, Princeton University Press, 1993.
* ↑ Lançon (1997), 60 or.
* ↑ G. Stroumsa, La Fin du sacrifice. Les mutations religieuses de l’Antiquité tardive, Odile Jacob, 2005, 182 or.
* ↑ Irakurri Bruno Delormek G. Stroumsaren laneko 3. eta 4. orrialdeetan idatzitakoa « Guy G. Stroumsa - La fin du sacrifice : Les mutations religieuses de l'antiquité tardive », Lille 3ko Unibertsitateko Liburutegia.
* ↑ A. Momigliano, The Disadvantages of monotheism for an universal state, Classical Philology, t. 81, 1986, 285-297 or.
* ↑ Balard, Genêt, Rouche.
* ↑ Sotinel 2019, 138-141 or.
* ↑ Timothy David Barnes, , Mohr Siebeck, 2018 (ISBN 978-3-16-150226-2), chap. III (« The 'Great Persecution' (303-313) »), 97 or.
* ↑ Petit, Histoire générale de l’Empire romain, Seuil, 1974, 575-579 eta 582 or.
* ↑ Laktantzio, De la mort des persécuteurs, XXXIII, 1.
* ↑ Robert Turcan, Constantin en son temps, Édition Faton, 2006, (ISBN 2-87844-085-4), 138 or.
* ↑ Adibidez, Santa Katalina, San Jurgi edo Tebasko legioa.
* ↑ Hori da André Piganiolek 1932an Riederren argitaratutako L’empereur Constantin liburuan idatzitako tesia.
* ↑ Eusebio Zesareakoa, Konstantinoren bizitza, III, 6-7.
* ↑ «X Passion - Christianisme et stoïcisme» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
* ↑ Anbrosio, Gutunak, 10, 9-10.
* ↑ Ekialdeko enperadoreak Nizeako fedearen aurka dauden doktrinak debekatzen dituzten legeak aldarrikatzen ditu: Teodosioren Kodea, 16, 1, 2 eta 16, 5, 4.
* ↑ Teodosioren kodea, 16, 5, 5.
* ↑ Teodosioren kodea, 16, 1, 4.
* ↑ «Histoire du droit» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
* 1 2 Esther Benbassa, Antisémitisme, Encyclopaedia Universalis, DVD, 2007.
* ↑ Teodosioren kodea, XVI, V, 7 et XVI, VII, 2
* ↑ Maurice Sartre, « Des rites abominables et des mœurs effrénées », L’Histoire, no 269 (octobre 2002), 32-35 or.
* ↑ Giovani Miccoli, « Ils ont tué le Christ… », L’Histoire no 269 (octobre 2002), 36 or.
* ↑ «Le Monde de la Bible, magazine d'histoire des religions - Religion monothéiste, monothéisme» web.archive.org 2007-09-28 (Noiz kontsultatua: 2022-01-26).
* ↑ «CHAP 7... L'Europe corolingienne, culture et religion» web.archive.org 2004-03-28 (Noiz kontsultatua: 2022-01-26).
* ↑ Kondairak dioenez, Antonek Egiptoko basamortura erretiratu eremutar gisa, Maximianoren jazarpenean, 312an. Haren ospeak ikasle asko erakarri zizkion, eta bere aszetismoa imitatzen dute maisuaren santutasunera hurbiltzeko. Zenbat eta eskualde urrunagoetara eta basatietara joan, orduan eta ikasle gehiago joaten zaizkio. Aita espiritualaren inguruan eraikitzen dituzte txabolak, eta, hala, hautsi egiten dute haien isolamendua. Horrela sortu zen lehen komunitate monastikoa, bakoitza bere etxean bizi zen anakoretaz osatua.
* ↑ Ez dakigu kristauak noiztik hasten diren jaietako egutegia finkatzen. 354teko Kronografoan, Filokaloren Egutegia edo 354. urteko Egutegia ere deituan, Pazkoak, Eguberriak eta San Pedroren jaiotzaren egunak bat egiten dute erromatar festa tradizionalekin. Ikus Loup Lemonnerren, «Martyrologes et calendriers dans les manuscrits latins», in AEDILIS, 2003ko azaroaren 13a.
* ↑ Zalantzarik gabe, Platonen filosofiak eta pentsalari grekoaren borondateak politikan Egia filosofikoa arau absolutu gisa ikusten du, kristautasunak eta teologiak hartuko duten ideia.
* ↑ Gaur egun, kredo hori, hurbileko ñabardurekin, hiru kristau-konfesioek partekatzen dute oraindik.
* ↑ URIBARREN, Patxi. Eliz liturgia eta euskara batua. Euskaltzaindia.
* ↑ 325eko Nizeako ikurra. 381. urteko Konstantinoplako kontzilioak dioenez, Kristo «Aitarengandik sortu zen mende guztiak baino lehen, sortugabea dela erakusteko».
* 1 2 Pérès, Jacques-Noël. «Historia Thématique» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-28).
* ↑ Dictionnaire universel et complet des conciles du chanoine Adolphe-Charles Peltier, in L’Encyclopédie théologique de l’abbé Jacques-Paul Migne (1847), 13 eta14 tomoak.
* ↑ «Texte sur la religion copte» eocf.free.fr (Noiz kontsultatua: 2022-01-28).
* 1 2 «La conversion de Constantin et la christianisation de l'Empire romain» aphgcaen.free.fr (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).
* 1 2 Pierre Chuvin, Chronique des derniers païens, Les Belles Lettres, 1994
* ↑ Christianisme et paganisme du ive au viiie siècle, les Belles Lettres.
* 1 2 Henri Lavagne, « La tolérance de l’Église et de l’État à l’égard des œuvres d’art du paganisme dans l’Antiquité tardive », Études littéraires, 2000.
* ↑ Kode Justinianoa 1, 5, 12: “Bidezkoa da benetako Jainkoa gurtzen ez dutenei lurreko ondasunak kentzea. »
* ↑ “Obeditzen ez badute, jakin badakite Estatutik kanpo geratuko direla eta jada ez zaiela utziko ezer, ez ondasun higigarririk ez higiezinik; dena kentzen badiete, behartsu utziko dituzte, eta ez dituzte kaltetuko." Justinianoren Kodea 1, 11, 10.
* ↑ Marcel Le Glay, Jean-Louis Voisin et Yann Le Bohec, Histoire romaine, Paris, PUF, 1995, 505 or.
* ↑ A.H.M. Jones, Le déclin du monde antique 284-610, Paris, Éditions Sirey, 1970, 297 or.
* ↑ Uzta-makina hau Arlon eta Montauban-Buzenoleko bi behe-erliebeetan agertzen delako eta IV. mendeko Paladioren IV. mendeko deskribapenagatik da ezaguna, Opus agriculturae, VII
* ↑ Ausoniok ur-errotaren erabilera aipatzen du
* ↑ Honorioren mendean, 422. urtean, azalera handiak zerga-erregistroetatik kanpo geratzen dira ez-emankor izateagatik, hala nola Italian, Bizantzion eta Afrika prokontsularrean; aldiz, ez da atzerakada antzekorik ageri ekialdean; Roger Remondon, La crise de l’Empire romain, PUF, collection Nouvelle Clio – l’histoire et ses problèmes, Paris, 1964, 2. argitarapena 1970, 300-301 or.
* ↑ «L'Empire romain a eu sa part d'ennuis avec la nature» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-29).
* ↑ Peter Brown, Pouvoir et persuasion dans l’Antiquité tardive : vers un Empire chrétien, Seuil, 1998, 37 or.
* ↑ Henri-Irénée Marrou, Histoire de l’éducation dans l’Antiquité, II. tomoa, 134-136 orr., Le Seuil, 1948
* ↑ Robert Turcan, « L. Jerphagnon, Julien dit l’Apostat», Revue de l’histoire des religions (1987) no 3
* ↑ Claude Lepelley, Les cités de l’Afrique romaine au Bas-Empire, Tome I : La permanence d’une civilisation municipale, Études augustiniennes, 1979, 229-230 or.
* ↑ A.H.M. Jones, Le déclin du monde antique. 284-610, éditions Sirey, 1970, 235 or.
* ↑ Pierre Courcelle, Les lettres grecques en Occident de Macrobe à Cassiodore. Paris, 1943, seconde éd. 1948
* ↑ (Ingelesez) Dyer, John. «basic.theology.forums > Homoousios» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
* ↑ Gustave Bardy, La question des langues dans l'Église ancienne. Tome I. Paris, Beauchesne, 1948.
* 1 2 «Le Monde de la Bible, magazine d'histoire des religions - Religion monothéiste, monothéisme» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
* ↑ Novellae Constitutiones post Codicem zuzenbide erromatarraren lau lan nagusietako bat dira (beste hirurak: Justinianoren kodea, Digestoa eta Institutiones), Justiniano I enperadore erromatarrak bere agintaldian (K.o. 527-565) hasitakoak.
* ↑ Ekialdeko Erromatar Inperioko antzinako probintzia 271tik aurrera, Aureliano enperadoreak fundatua.
* ↑ Pascal Boulhol, Grec langaige n'est pas doulz au françois. L'étude et l'enseignement du grec dans la France ancienne (ive siècle-1530). Aix en Provence, Publications universitaires de Provence, 2014, 20-21 or.
* ↑ «MEMO - Le site de l'Histoire» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
* ↑ «L'Encyclopédie de L'Agora: Boèce» web.archive.org 2007-09-29 (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
* ↑ Pierre Gisel, La Théologie face aux sciences religieuses, Labor et Fides, 1999.
* ↑ Jean Blain, « Sous la loi de Dieu », Lire, novembre 2000.
* ↑ «le Monde Arabe : Les Coptes» web.archive.org 2001-02-09 (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
* ↑ Noël Duval, article « Antiquité tardive », Encyclopaedia Universalis, DVD, 2007

## Ikus, gainera

* Antzinaro Berantiarra Euskal Herrian
* Bizantziar Inperioa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q217050
* Multimedia: Late antiquity / Q217050