# Gogoaren fenomenologia

Gogoaren fenomenologia (alemanez: Phänomenologie des Geistes) Hegel filosofo alemaniarrak 1807an idatzitako liburua da.
Hegelen lehen lan nagusia da eta ondoren osatuko zuen sistema filosofikoaren ataria dela esan daiteke. Hegelen helburua, hasieran, bere jakintzaren (Wissenchaft) sistemari sarrera bat bakarrik egitea bazen ere azkenean lan oso bat bihurtu zen liburua.
Liburuan gogoak edo espirituak (Geist) bere garapenean darabilen bidea azaltzen du Hegelek eta garapen horretan gogoak hartzen dituen tankera edo konfigurazio ezberdinak erakusten ditu. Kontzientziaren tankera oinarrizkoenetik hasi eta jakintza absolutura iritsi arte jarraitzen du. Hegelen pentsaeran gogoaren garapenean sortzen da dena. Horrela kultura garatzen den heinean kultura horren ezagutzaren maila ere garatuz doa eta dena gogoaren garapenaren arabera higitzen da. Prozesu hori da liburuan lantzen dena. Beste modu batera esanda, Hegelek, kapituluz kapitulu, gizadiaren historia intelektual guztia erakutsi nahi du hori gogoak bere burua ezagutzeko garabide logiko gisa aurkeztuz.

## Testuinguru historikoa

Hegelen mendea (1770-1831) bezala ezagutzen dena aldaketa garaia izan zen Europan. Argien Garaia, Frantziako Iraultza edo Napoleonen kanpainak Europan horren adierazgarri izan ziren. Haitiko Iraultza ere garai horretan eman zen. Badago uste duenik Hegelek liburuan garatu zuen nagusiaren eta morroiaren arteko dialektikaren inspirazio historikoa Haitiko iraultza hori izan zela. Hogeita Hamar Urteko Gerraren ondoren Alemania oraindik ez zen batasun politiko bat, Germaniako Erromatar Inperio Santua osatzen zuten ehunka eskualde burujabe baizik. Politikoki Frantzian eman zen iraultza pentsamenduan ere emango zen benetako iraultza osoa bilakatu zela uste zuten Kant, Fichte, Schelling edo Hegel bezalako alemaniar intelektualek. Mundu berriarentzat formulazio teoriko berri baten bila zebiltzan. Hegelen tesi baten arabera garai bakoitzean herrialde batek mugimendu politiko eta kulturalaren ardura hartzen du eta besteengan eragiten du. Hegelen mendean Frantzia zen herrialde hori.
Hegelen filosofia idealismo absolutu edo espekulatibo gisa ezagutzen da. Beste idealista guztiak bezala Hegel ere Kanten filosofia traszendentaletik abiatzen da eta horren hutsuneak osatu nahiko ditu, noumenoaren eta fenomenoaren arteko bereizketa edo subjektuaren eta objektuaren artekoa, adibidez.
Fichteren Nian oinarritutako idealismo subjektiboak ez bezala, edo naturan oinarritutako Schellingen idealismo objektiboak ez bezala, Hegelen idealismo absolutuak gogo absolutuaren garapenaren baldintzak zehaztu nahi ditu. Gogoaren fenomenología-n Hegel, nolabait, Fichte eta Schellingen jarreretatik urrundu eta Kantengana itzultzen da kritikoki. Izan ere, filosofiaren hasiera jakintzaren teoria litzateke eta ezin da absolututik hasi bi horiek egin zuten bezala. Absolututik hasi baino absolutura iritsi egin behar da. Esan daiteke Jenako urteetan (1801-1807) erakutsiko duela Hegelek, filosofiaren historiako aurreko mailak gaindituta, bere filosofia espekulatiboa zer den.
Orokorrean, Hegelek Kanti egiten dion kritika nagusia Spinozak Descartesi egiten zionaren antzekoa da, hau da, ezin da egiaren metodoa egia baino lehen eduki. Garai hartan Spinozaren panteismoa ere hedatzen ari zen eta Hegelen filosofiaren oinarrietako bat izango zen Jainkoa ezin zela modu tradizionalean pentsatu. Jainkoa munduan bertan, historian, aurkitu behar zen askatasunaren bitartez. Era berean, Kantengandik Hegelengana, arrazoimenaren eta izadiaren kontzeptuak aldatu dira eta, gainera, historiaren aurkikuntza egin da. Hegelek bere filosofia historikoki fundamentatzeko jarrera erradikala hartu du, berea da natura eta historia arrazoimenean batzeko azken saiakera handia. Kantentzat izadiak makina batek bezala funtzionatuko luke, baina Hegelentzat organismo bizia da, izateko bere burua bilakatuz doana. Kanten arrozoimena kanpotik ekiten duen ezagutzaile mugatua da eta ezingo du mugagabea ezagutu. Hegelen arrazoimena, izadiaren baitan, mugagabea den heinean, mugagabea ezagutzeko gai da. Kanten arrazoimenak oposizioak pentsatzen ditu, Hegelen arrazoimen espekulatiboak gainditu egiten ditu.
Testuinguru horretan kontuan hartu beharreko beste auzi bat hizkuntzarena da. Alemana, ordurarte goiko klaseek eta gobernuek erdeinatutako hizkuntza, Frantsesaren lekua hartzera pasa zen prestigiodun hizkuntza bezala. Izan ere, adibidez, Berlingo Zientzien Akademian frantsesez edo latinez ematen ziren konferentziak. Goethe, Schiller edo Humboldt, beste batzuen artean, hizkuntza alemana goititzen borrokatu ziren. Ordura arte barbarotzat hartutako hizkuntza alemanaren normalizazio kulturalean egin ziren ahaleginen adibide gisa Joxe Azurmendik Kant aipatzen du. Antza denez, Kant haurra eskolara hasi zenean irakaskuntzan alemana debekatua zegoen latinaren mesedetan. Aurrerago, bere obran, Kantek alemanezko bere kontzeptuen itzulpen latinoak eman ohi zituen parentesi artean. Kant ondoren filosofia ere hizkuntza alemanetik egin nahiko da eta filosofiaren garapena hizkuntzaren garapena izango da aldi berean.

## Argitaratzearen historia

Gogoaren fenomenologia hainbat saiakeraren ostean idatzitako lana da. Jenan eman zituen urteetan, 1801-1807 artean, Hegelek hainbatetan ekin zion sistema bat idazteari eta horretarako oharrak eta bestelako lan batzuk utzi zituen idatzita. Fenomenologia izan zen sistema horren lehendabiziko lan handia. 1805eko udan, Jenako seihileko akademikoan, hasi zen idazten Fenomenologia. Hasiera batean argitaratu nahi zuen sistemaren sarrera eta lehen zatia izan behar zuen Fenomenologiak eta sistema osoarekin batera agertuko zela uste zuen Hegelek. Pobreziaren eta gudaren mehatxupean, 1806ko uda hasieran, Fenomenologia liburu gisa bakarrik, sistemaren beste zatirik gabe, argitaratzea erabaki behar izan zuen. Iturri batzuen arabera 1806ko udako seihilekoan Hegelek Fenomenologia guztiz antolatua zuen eta orriak inprimatu ahala bere ikasleen artean banatzen zituen. Ziur aski Fenomenología-ri buruz unibertsitateko azken klasea irailaren 18an eman zuen eta irailaren 20an, lehen aldiz, Gogoaren Fenomenologia izena agertu zen hurrengo unibertsirate-ikastaro baten izenburu bezala, hori izango da liburuaren behin betiko izena. Hegelek Goebhardt bere editorearekin harreman txarrak bazituen ere ordainsaria kobratzen hasi zen, baina liburuak urriaren 18rako idatzia egon behar zuen. Napoleonen aurka soldadu prusiarrak mugitzen ari ziren eta, urriaren hasieran, liburuaren zatirik handiena editorearengana bidaltzea lortu zuen. Frantsesak urriaren 13an Jenan sartu baino lehen lagun baten etxera ihes egin behar izan zuen. Hegelek Napoleon ikusi eta lagun bati idatzi zionez "Hemen, puntu zehatz batean bere zaldi gainetik mundu osoa menperatuz honelako gizasemea ikustea zoragarria da... Munduaren arima... Miretsi beharreko gizaseme aparta", amaitzear zuen liburuaren eredua zen Hegelentzat. Gau horretan amaitu zuen liburua eta Gogoaren fenomenologiaren azken orriak soingainekoan josita zeramatzala alde egin behar izan zue Bambergera. Hitzaurrea amaituta 1807ko apirilean argitaratu zen liburua. 750 ale bakarrik inprimatu zituen editoreak eta 24 urte behar izan ziren ale guztiak saltzeko
1816tik aurrera Fenomenologia ez zen gehiago sistemaren sarrera izango eta Antropologia eta Psikologiaren artean kokatu zuten sistemaren hirugarren zatiaren hasieran. Horrela, bere garrantzi sistematikoa galdu zuen, baina Hegelek beti maite izan zuen liburua. 1831n, hil baino lehen, berrargitaratzeko zuzenketak egiten hasi zenean, liburu horretan Absolutu abstraktuak gainezka egin zuela idatzi zuen.

## Egitura eta edukia

Liburua hitzaurre bat, sarrera eta zortzi kapituluekin osatua dago eta zortzi kapitulu horiek bi zati edo hiru atal nagusitan banatuak daudela esan daiteke. Lehenengo zatia kontzientziaren fenomenologiari edo norbanakoaren kontzientziaren esperientziari dagokio eta lehen bost kapituluak biltzen ditu. Itxura teorikoagoa duen lehen zati horretan kontzientziak “Kontzientzia”, “Autokontzientzia” eta “Arrazoimena”-ren tankerak hartuko ditu. Bigarren zatia gogoaren fenomenologia litzateke, kolektiboa eta historikoa, eta gainerako hiru kapituluak biltzen ditu "Gogoa", "Erlijioa" eta "Jakite absolutua" landuz. Hiru atal nagusien eskema jarraitzen badugu "kontzientzia" (A) eta "autokontzientzia" (B) tankeren ondoren izenik gabeko hirugarren tankera (C) letorke eta azken honetan bilduko lirateke "Arrazoimena", "Gogoa", "Erlijioa" eta "Jakite absolutua". Hobeto ulertzeko, orokorrean esan daiteke lehen zatiko kontzientziak bere mugak gainditzeko bigarren zatiko gogoaren mailara jo beharko duela, hau da, egoera historikora. Horrekin, kontzientziaren esperientzia gogoaren fenomenologia bihurtu eta giza historia osora hedatuko da.
Egituragatik, badirudi kontzientzia bere kabuz dabilela esperientziak egiten, baina, batzuetan, Hegel irakurleari zuzentzen zaio azalpenak emateko. Bestetzuetan, atzera jo eta kontzientziaren antzeko tankeren arteko alderaketak egiten ditu laburpen gisa. Esan liteke egitura errepikakorra duela, behin eta berriro iragaten da gai berdinetatik baina konplexutasuna handituz. Guzti horrek, liburuari, goruntz doan kiribil baten itxura ematen dio.
Fenomenologiak, bere antolaketa orokorra beharrezkoa badu ere, ez da pentsatu behar liburuko tankeren segida hori logikoki beharrezkoa duenik. Beste modu batera izan zitekeen. Era berean, historiatik hartutako pasarte konkretuei dagokionez, Hegel filosofoa da historialaria baino lehen eta historiaren bere interpretazioek bere filosofiaren lagungarri izan nahi dute.

### Eskema

* (A) Kontzientzia, hiru kapitulu:
** (I) Sentipenezko ziurtasuna, edo Hau-a eta iriztea
** (II) Hautemapena, edo Gauza, eta nahasketa
** (III) Indarra eta adimena, Agerpena eta sentipenetik haratagoko mundua
* (B) Autokontzientzia, kapitulu bakarra:
** (IV) Norberaren buruaren ziurtasunaren egia. Bi azpiatal ditu: (A) Autokontzientziaren beregaintasuna eta beregaintasun eza; nagusitasuna eta morrontza eta (B) Autokontzientziaren askatasuna: Estoizismoa, Eszeptizismoa eta zoritxarreko kontzientzia
* (C), (AA) Arrazoimena, kapitulu bakarra:
** (V) Arrazoimenaren ziurtasuna eta egia, hiru azpiatal ditu: (A) Arrazoimen behatzailea, (B) Autokontzientzia arrazoidunaren bere kabuzko egikaritzapena eta (C) Indibidualtasuna, bere baitan eta bere baitarako erreala dena
* (C), (BB) Gogoa, kapitulu bakarra:
** (VI) Gogoa, hiru azpiataletan banatua: (A) Gogo erreala. Etikotasuna, (B) Bere buruarekiko arroztua dagoen gogoa. Kultura eta (C) Bere buruaz ziur dagoen gogoa. Moraltasuna
* (C), (CC) Erlijioa, kapitulu bakarra:
** (VII) Erlijioa, hiru azpiataletan banatua: (A) Berezko erlijioa, (B) Antzearen erlijioa eta (C) Agerkundearen erlijioa
* (C), (DD) Jakite absolutua, kapitulu bakarra:
** (VIII) Jakite absolutua

### Hitzaurrea

Hitzaurrea liburua amaitu ondoren idatzi zuen Hegelek eta Fenomenologia-ren aurrean kokatu bazen ere sistema osoaren hitzaurre bezala pentsatu zuen. Horregatik, liburuaren aurkezpena baino orokorragoa den jakintzari buruzko hausnarketa egiten du bertan. Hegelek Filosofiaren historian eman diren ekarpenak kritikatuko ditu jakintzak nolakoa behar duen aurkezteko. Batez ere Kant, Schelling eta erromantikoen proposamenak kritikatuko ditu. Hegelen esanetan horien proposamenek bata bestea ukatzen dute, baina kontraesan horretan geratzen dira aurrera egin gabe. Hegelek proposatzen duen jakintzak edo filosofia espekulatiboak izaera organikoa du, aurreko emaitzak bere baitan hartu eta garatu egiten da. Landarearen metafora erabiltzen du hitzaurrean hori azaltzeko. Pipila desagertu egiten da lorea sortzean eta hau, era berean, desagertu egiten da fruitua sortzean, baina horiek denak batasun organikoaren uneak dira. Jakintza horrek egia ez substantzia gisa soilik baizik eta era berean subjektu gisa ulertu eta azaldu behar du.

### Sarrera

Hegelek, sarreran, jakintzaren metodoaren edo irizpidearen hausnarketa egiten du. Ordura arte arrazionalismoa, enpirismoa edo filosofia traszendentala bezalako tradizioek jakintzaren irizpidea kanpotik ezarri izan dute. Horrek irizpidea bera kontzientziak ezin aztertu edo ezin probatzea dakar eta jakintza ordez eszeptizismoa indartzen du. Hegelek esango du irizpidea kontzientziak berak bere baitatik ipini behar duela. Modu horretan, kontzientziak, irizpide horrekin lortzen duen jakintza eta irizpidea bera probatu ahalko ditu, bere buruarekin alderatzea izango baita. Irizpide horrekin kontzientzia, tankeraz tankera, dialektikoki, jakintza absolutura arte mugituko da. Aurrerapenaren segida horretan helburua erdietsiko da adigaia objektuari eta objektua adigaiari egokitzen zaien unean. Irizpide horri Hegelek kontzientziaren esperientzia deituko dio. Hasiera batean Hegelek liburuarentzat aurreikusia zuen izenburua Kontzientziaren esperientziaren jakintza zen, baina, ondoren, liburuaren mugak gainditu eta historiara hedatu zenean Gogoaren fenomenologia izenburua hartu zuen. Liburu osoan zehar kontzientziak berak egingo du esperientzia eta Hegelek ez du besterik egingo gu irakurleoi hori azaltzea baino, horregatik da fenomenologia bat.

### Kontzientzia

Ibilbidea lehen kapituluko sentipenezko ziurtasunarekin hasten da. Sentsuek eskaintzen duten jakintza aberatsena eta seguruena dela ematen du, baina hizkuntzak erakutsiko du pobreena eta desagertzen errazena dela, irizten dena momentuan aldatzen delako. Adibidez, hemen zuhaitz bat ikusten dut, baina bizkar ematen badiot etxe bat ikusiko dut. Momentu bakoitzean zuhaitz edo etxe diren hemen partikularrak desagertu egiten dira eta mantentzen den bakarra Hemen orokor bat da. Kontzientziak partikular bati buruzko sentipenezko ziurtasuna nahi zuen, hala ere, horren ordez, orokortasun hutsal bat izatearen esperientzia egingo du. Sentipenezko ziurtasunean kontzientziaren adigaiak ez du bat egiten bere objektuarekin, jakin beharrean hauteman egingo du.
Kontzientziak orain, bigarren kapituluko hautematean, objektu bat bere ezaugarrien aniztasunekin hautematen du. Hautemateak batasunean aniztasuna nola ematen den jakin nahiko du. Kontzientziak esperientzia kontraesankorrak egingo ditu eta irtenbidea izango da hautematetik adimenera eta bere pentsamenduetara igarotzea. Hirugarren kapituluan, adimenak, lege jakin baten arabera jokatzen duen indar bat ezagutzen du objektuan. Kontzientzia, eremu sentigarria atzean utzita, eremu adigarrian ari da orain. Hor, indarra edo legea bezalako adigaien bidez objektu-subjektu bikoizketa hausnartzen du ohartzen den arte kontzientziak berak ipinitakoa aztertzen ari dela. Objektuak eta subjektuak bat egiten dute, kontzientzia bera da objektua. Hegelen hitzetan, errezelaren atzean zerbait ikusi ahal izateko lehenik guk geuk joan behar dugu hara, bertan ikusteko zerbait egon dadin. Kontzientzia jada prest dago hurrengo tankera izango den autokontzientzian bihurtzeko.

### Autokontzientzia

Liburuko kapitulurik ezagunena den laugarren honetan aztertzen da autokontzientzia eta hor agertuko dira, baita ere, giza historiako hainbat gertakizun. Aurreko hiru kapituluak, kontzientziari dagozkion heinean, epistemologikoak dira, baina laugarren kapitulu hau, autokontzientziari dagokion heinean, antropologikoa eta historikoa da. Gizakiak bere burua irrikan edo desiran eta jardutean gauzatzen du.
Kapitulu honetako une garrantzitsuak izango dira autokontzientziaren jaiotza irrikan, berrezagupenaren borroka nagusiaren eta morroiaren arteko dialektikan eta horren barneraketa norbanakoaren aldetik estoizismoa, eszeptizismoa eta zoritxarreko kontzientziaren moduetan.
Kapituluaren izenburuak norberaren ziurtasunaren egia aipatzen du. Orain arte kontzientziak ziurtasuna kontzientzia ez zen zerbaitetan aurkitzen zuen, hala ere orain autokontzientzian aurkitzen du. Autokontzientziak bere buruaren ziurtasunaren egia mantendu nahiko du eta horretarako aurrean ipintzen zaiona gainditu egin beharko du. Autokontzientzia irrika edo desira da orain eta asebetetzea bilatzen du, baina hori, autokontzientziak, beste autokontzientzia batean bakarrik lortu ahalko du.

#### Nagusiaren eta morroiaren arteko dialektika

Autokontzientziak beste autokontzientzia batek berrezagutu dezan behar du. Berrezagupenaren mugimendua azaltzeari ekingo dio Hegelek.
Ez da ahaztu behar kapitulu honetan autokontzientziak bere ziurtasunaren egia eduki nahi duela. Lehenik, autokontzientziak bere burua Ni gisa ezartzen du gainerakoa kanpoan utziz. Kanpoko beste hori, ordea, beste autokontzientzia bat da. Ondorioz, norbanako bat beste norbanako baten aurrean azaltzen da. Egoera horretan autokontzientzia bakoitza bere buruaz ziur dago, baina ez besteaz eta horrek ziurtasunaren egia eragozten du. Bi autokontzientzien harremana, orain, hil ala biziko borroka bihurtu da. Kontua da heriotzarekin egia bera ere desagertu egiten dela. Beraz, borrokan heriotzaren beldur denak amore ematen duenean bestearen morroi bilakatuko da. Azkenean, bizitza mantentzen duen harremana, borrokan gailendu den nagusiaren eta bizitza zor dion morroiaren artekoa izango da.
Bi autokontzientziek behar duten berrezagupena, harreman horretan, nagusia beregaina eta morroia harekiko menpekoa izatetik ematen da. Egoera, ordea, aldatu egiten da dialektikoki. Nagusiak beregaina ez den morroiaren aldetik jasotzen duen berrezagupenak ez du asko balio eta ziurtasuna galtzen du. Gainera, nagusiak morroiaren beharra du honek landutako objektuez jabetzeko. Morroiak, bere aldetik, beregaina izan nahi du. Nagusiari dion beldurra lanaren bitartez eta bere baitara bilduta gaindituko du. Hemendik aurrera nagusiaren kontzientziak ez du garapen dialektikorik izango eta morroiak egin beharko du autokontzientziaren askatasunerako bidea. Autokontzientzia aro historikoetan murgiltzera doa, lehenik antzinaroan garatu ziren estoizismo eta eszeptizismoan. Autore batzuen arabera Hegelek, nagusiaren eta morroiaren dialektikan, historian murgildu aurretik, autokontzientziaren egitura logikoa edo subjektibazio sozialerako lehen urratsak azaltzen ditu.

#### Estoizismoa, eszeptizismoa eta zoritxarreko kontzientzia

Bere baitara bilduta pentsatzen duenean morroia ohartu da aske dela. Autokontzientzia, orain, autokontzientzia pentsatzailea da eta bere askatasunari estoizismoa deritzo. Kontzientziak egin behar duena da aske izatea, egon tronuan edo egon kateatuta. Hegelek hor bi estoiko ezagunei egiten die erreferentzia, Marko Aurelio enperadorea eta Epikteto esklaboa.
Estoizismoa, ordea, errealitatetik kanpo eta pentsamenduan soilik, abstraktuegia suertatzen da eta, ondorioz, horren esperientzia erreala, eszeptizismoan emango da. Estoikoek mundua abstraktuki ezeztatzen dute, baina eszeptikoek munduaren tankera anitz guztiak ezeztatuko dituzte. Ezeztatze oso horrekin, ordea, kontraesana agertuko zaio eszeptizismoari. Izan ere, desagertze absolutua adierazten du, hala ere bera izan bada desagertze hori adierazten duen heinean. Eszeptizismoak kontraesanean dagoen kontzientzia bezala esperimentatzen du bere burua, mundu aldakorrean dagoen kontzientzia aldaezina bezala. Hortik zoritxarreko kontzientzia sortuko da, bere baitan aldakorra eta aldezina uztartu beharko dituena.
Zoritxarreko kontzientziak banaketa hori aldaezin orokorrean gainditu nahi du. Abiapuntua, ordea, bizitza errealean, norbanakoa aldakorra eta mugatua dela onartzea da. Ibilbidean beharrezkoa izango du aldaezin orokorrarekin harremana duen bitartekari baten aholkua. Dena den, zoritxarreko kontzientzia benetan gainditzeko, beharrezkoa izango da kontzientzia konturatu dadin bera dela orokor aldaezin hori, errealitate osoa bera dela. Orduan hartuko du kontzientziak arrazoimenaren tankera.
Interpretazio batzuen arabera zoritxarreko kontzientziaren adierazpen historikoa Erdi Aroa litzateke, Kristautasuna. Kontzientzia erdibitua dago gizatiar eta jainkotiarraren artean eta aszetismoa sortzen da jainkoarekin batzeko. Hegelek aipatzen duen bitartekaria apaiza litzateke.

### Arrazoimena

Kontzientzia arrazoimen bihurtu da eta errealitate osoa hartu du bere gain. Orain arte errealitatea ulertu du Beste bat gisa, edo bere buruaren ukazio gisa, orain bera da errealitate osoa. Hegelen arabera idealismoak definitu du arrazoimena kontzientziak errealitate osoa izateko duen ziurtasun gisa, baina ziurtasun hori bermatu egin behar da. Bosgarren kapituluan ziurtasun horren egia bermatzeko moduak aztertuko dira.

#### Arrazoimen teorikoa

Liburuko lehen kapituluetako kontzientzia hari esperientziak gertatu egiten zitzaizkon, baina orain, zientzia eredu, arrazoimen behatzaile gisa, bera izango da munduan saiakuntzak egingo dituena. Horretarako Pizkundera eta enpirismora joko du. Arrazoimen behatzailearen une honetan natura-zientziak edo psikologia garatuko dira. Bosgarren kapitulu honetan ageri zaigu nola modernitatean zientzien inguruko ikuspegian aldaketa bat eman zen. Modernitatean zientziaren paradigma nagusia Newton eta bere fisika ziren, hala ere Hegelek biologia hobetsiko du. Dena den, arrazoimen behatzailea ez da ohartu arrazoimena bera dela bere gaia, ez gauza bat bezala, aktibitate gisa baizik.

#### Arrazoimen praktikoa

Kontzientzia, orain, arrazoimen teorikotik praktikora igaroko da. Etikaren unea da. Arrazoimena herri baten erakunde politikoan haragituko da. Jakituria eta bertutea herriaren ohituren arabera bizitzea dela aipatuko du Hegelek Aristotelesi erreferentzia eginez. Norbanako bakoitzaren zoriona, besteekin batasunean, legeen arabera bizitzean datza, baina zorion hori bilatu egin behar da.
Lehenik atseginaren bidez saiatuko da, hedonismoa. Hegelek, hemen, Goetheren Fausto erabiliko du adibidetzat. Kontzientziak lege moral guztiak baztertuko ditu bizitzan murgiltzeko eta hor garatuko du bere indibidualtasun hutsa. Hala ere, zera gertatuko zaio, bere ekintzen ezusteko ondorioak ez zaizkiola bere ekintzen ondorio irudituko. Orokortasunaren legeak indibidualtasuna txikituko du.
Kontzientzia, hedonismoa atzean utzi eta, bihotzaren legearen bidez, moralista erromantiko bihurtuko da. Norbanakoak unibertsalaren legea bihotzaren lege gisa sentituko du bere baitan. Lege honek, atsegina bilatzen zuen hark ez bezala, xedea du eta hori gizartearen ongizatea da. Norbanakoak, bere bihotzaren legea, unibertsalean ikusi nahi du, baina beste norbanakoen legeekin egiten du talka. Orduan, gizateriaren ongizatearen aldeko bihotz taupada izan behar zuena harropuzkerizko haserrea bihurtzen da, eta guztien arteko etsaigo orokor horrek osatuko du munduaren ibilbidea. Aurrera egiteko indibidualtasuna gaindituko duen tankera berri bat behar da, bertutea.
Bertuteak indibidualtasuna kendu nahiko du munduaren ibilbidetik, interes partikularrek hori zapuztu dutelakoan. Hegelek, hemen, Kanten inperatibo kategorikoaren aurka jotzen du, abstraktua delako. Bertutearen zalduna , bera ere, indibidualtasunetik ari da eta ez daki bere abstrakzioak ongi aplikatzen.
Azken ondorioa da kontzientziak indibidualtasuna behin betiko utzi behar duela. Etikotasuna bizitzak zehazten du, erakundeek gauzatzen dute. Gogoaren unea izango da hori.

### Gogoa

Seigarren kapituluan kontzientzia kontzientzia historiko bihurtuko da eta landuko den gai nagusia etikotasuna izango da. Gogoa errealitate etikoa da. Kontzientzia ohartu da abstrakzioak utzi eta egoera historiko-sozial errealetatik abiatu behar dela. Etikotasunaren bilakaeran gauzatuko da gogoa, historia sozialean.
Abiapuntua Antzinako Grezia izango da, etikotasunaren (Sittlichkeit) unerik xaloena ordezkatzen duena. Bertan, jainkotiar legeari men egiten zaio familia barruan, baina herrian gizakien legeak agintzen du. Oinarrizko etikotasun horren mugak Antigona tragediaren bidez azalduko ditu Hegelek. Ondorioz, konplexuagoa den zuzenbidearen egoerara pasa beharko da. Hori Antzinako Erromak ordezkatzen du.
Gogoak garabidean jarraituko du norbanakoa eta gizartea, historian, uztartu diren moduetan. Fedearen eta Argien Garaiaren arteko borroka emango da, askatasun absolutuaren xerkan Frantziako Iraultzan bizi izan zen Izu Garaia, azkenean moral kantiarrean amaitzeko. Hegelen esanetan, moral hori, ahalmenik gabeko eta errealitaterik gabeko Arima Ederra besterik ez da. Arima Ederra kontzeptua Hegelek baino lehenago Schillerrek Goetheri hartua da eta zabalkunde handia izan zuen Erromantizismoan, Novalisen obran esaterako.
Hegelek aipamen kritikoak egiten dizkie Argien Garaiari, orokorrean, eta Frantziako Iraultzari, bereziki, baikorregiak izan zirelakoan. Batzuen ustez, Erromantizismoari egindako kritika ere nabarmena da. Hegelen ustez erromantizismoak Antzinate klasikoa gutxietsi eta nahiago omen zituen katolizismoa edo Erdi Aroa.

### Erlijioa

Sinesmenaren eta Ilustrazioaren arteko dialektikan, sinesteak ulermenaren tresnak erabiltzen ditu eta ulertzeak fedearen edukia. Biek, aurrez aurre, askabiderik ez dute. Erlijioaren tankeran egingo du aurrera Gogoak.
Zazpigarren kapituluan zehar Gogoak erlijioaren tankera ezberdinak sortuko ditu. Lehenik berezko erlijioa, natura jainkotu duena; gero Antzearen erlijioa, konplexuagoa, artearen errepresentazioen bidez ezaugarritzen dena; eta, garrantzitsuena, Agerkundearen erlijioa edo Kristautasuna. Agerkundearen erlijioan Gogo absolutua autokontziente da. Hegelek iradokitzen du erlijioak errepresentazioaren bidez erakusten duena, Filosofiak adigaiaren bidez adierazten duela.
Hegelen ustez askatasun modernoa luteranismoan oinarritu behar zen, ez kalbinismoan. Izan ere, kalbinismoa, erlijio ilustratu abstraktutzat jotzen du, betiko galdua zen Jainkoaren nostalgikoa eta tragikoa.

### Jakite absolutua

Zortzigarren eta azken kapitulua jakite absolutuaren unea da, hau da, Filosofia espekulatiboaren unea. Jakite absolutuan gogoak bere burua gogo gisa daki. Kontzientziak bere zikloa amaitu du eta hemendik aurrera filosofia hutsaren unea izango da.

## Dialektika

Liburuan zehar gogoak, tankeraz tankera, bere garapenean darabilen mugimendua dialektikaren legearen arabera egiten du. Hegelek ideia hori Kantengan aurkitu zuen lehenik eta gero, bereziki, Fichterengan. Fichtek tesia-antitesia-sintesia terminologia finkatu zuen baina Hegelek ez zuen inoiz hiruko hori erabili.. Era berean, Hegelen metodo dialektikoa aipatu izan denean hainbat autorek azpimarratu dute ez dela kanpotik ezarritako metodo bat. Hegelen dialektika fenomenologikoa da, pentsamenduak berak bere baitan garatzen du. Gogoak, dialektikaren prozesuan, bere burua ezeztatu, mantendu eta goratu egiten du tankera berri batera eta prozesua berriz hasten du azken tankera honetatik. Mugimendu hirukoitz hori adierazteko Hegelek Aufhebung kontzeptua erabili zuen eta liburuaren euskarazko itzulpenera "gainditu" bezala ekarri dute. Aufhebung kontzeptuaren esanahia eraldatu zuen Hegelek. Bilakaera horretan, zerbait kontraesankorra izateak zeukan zentzu ezkorra, kontraesanean zeuden egiazko elementuak jasotzearen zentzu baikorrean bihurtu zuen. Kontzeptu hori "bestelakotu" gisa itzultzea hobesten duenik ere bada. Mugimendu dialektikoan hiruko ezberdinak erabiltzen ditu Hegelek: Adibidez, bitartetegabe hor dena (Dasein) ezeztatu edo bitartekotu egiten da (Sein) eta mugimenduaren bukaeran izaera (Wesen) berri bat sortzen da; edo, “berbaitan” dena, bere baitatik irten eta “beste batentzako” bihurtzen da azkenean bere baitara itzuli eta “bere baitarako” tankera hartuz. Liburu osoan zehar antzematen den mugimendu dialektiko hori maila ezberdinetan ematen da eta kontzeptuek ez ezik paragrafoek, atalek edo kapituluek euren artean egiten dituzten erreferentziek ere osatzen dituzte hiruko horiek. Prozesuaren jatorria gogoaren mugak eta mugagabearen bilaketa dira, egia osotasunean baitago. Prozesuaren une bakoitzean gogoak bere izate mugatua ezeztatu eta beste une osoago batera igarotzen da, baina aurreko unearen aniztasuna mantenduz. Gogoa amaieran hartzen duen tankeran da egiatan gogoa, gogo absolutua bilakatzen denean.

## Idaztankera

Hegelek testua argitaratu zuenean hizkera filosofiko alemana oraindik ere garatzen ari zen. Liburu hau, gainera, ez dago aleman arruntean idatzia eta bere gramatikaren mugak gainditzen ditu. Schopenhauerren ustez idazkera hori hutsaltasuna ezkutatzeko erabiltzen zuen Hegelek. Blochentzat, aldiz, beharrezkoa zen hizkera behartzea ordura arte adierazi ez zirenak adierazteko, pentsamenduaren garapenak hizkuntzaren mugak zabaltzen omen dituelako.
Beste batzuek esan dute Fenomenologian jenio baten tximistak ikusten direla ezkutuko iradokizun eta aipamenetan. Dena den, pasarte distiratsu horiek zuzen gozatzea zaila omen da Hegelek adigaiekin egin duen lan handiarengatik, adigaiaren ahalegina aipatuko du Hegelek berak. Badago esaten duenik, Hegelen beste lanekin alderatuta, liburu hau espresiboagoa eta plastikoagoa dela eta berezia dela horregatik.

## Eragina

Hasieran eragin txikia izan bazuen ere XX. mendearen erdialdean erreferentziazko lana bihurtu zen ezkerreko pentsalarien artean. Jean Hyppolitek kontzientziaren bildungsroman gisa aipatu zuen eta Bloch, Lukács edo Kojève bezalako autoreek garrantzia eman zioten liburuari, batez ere, laugarren kapituluan ageri den nagusiaren eta morroiaren arteko dialektikari.
Kojèvek, Fenomenologiari buruz, Parisen (1933-39), eman zituen klaseek eragina izango zuten Bigarren Mundu Gerra ostean sona izango zuten Sartre edo Lacan bezalako frantses intelektualengan. Marxismoaren interpretazio berri bat bultzatu zuen horrek. Neurri handi batean Kojèvek egindako irakurketatik irakurtzen da, oraindik ere, Fenomenologia. Simone de Beauvoir-ek nagusiaren eta morroiaren dialektika aipatuko du gizonaren eta emakumearen arteko harremana azaltzeko.
Frankfurteko eskolaren baitan Adorno izan zen ziur aski gehien eta modu sistematikoenean Hegelen filosofia gaurkotzen saiatu zena. Heidegger, Gadamer edo Derridak ere hizketa-gai izan zuten liburua.
Azken urteetan Žižek edo Butlerek ere Hegelengana jo dute. Butlerrek, adibidez, Gogoaren fenomenologia-ko laugarren kapituluan agertzen den "desira" kontzeptua edo seigarren kapituluko Antigona-ren figura erabiliko ditu. Ikuspegi feminista batetik Antigona eta Kreonteren arteko dialektika kritikatua izan da, Antigonak ordezkatzen duen desioa eta Kreonteren arrazoimena parekaturik agertzen ez direlako. Carole Patemanek Simone de Beauvoirrek egindako interpretazioan oinarritutako irakurketa feministak zalantzan ipini ditu. Patemanen ustez nagusia eta morroiaren arteko dialektika ezkon-harremanetara hedatzean arazoak sortzen dira. Bestalde, Carla Lonzik patriarkatuaren menderatze-logika bezala salatuko du Hegelen dialektika eta Enrique Dusselek, aldiz, menderatze kolonial eurozentriko gisa. Kritikak gorabehera sarri aipatu ohi da Michel Foucaultek Collège de Francen eman zuen lehen hitzaldian esan zuena. Foucaulten arabera Hegeli ihes egitea ezinezkoa da, leihotik behera botatzen pasatzen dugu bizitza osoa baina behin eta berriro sotoan azaltzen zaigu. Beste modu batean esanda, Hegelen kontra pentsatzen dugunean pentsamendu hegeliarra ezkutuan, maltzurkeriaz sartzen da berriz gurean.
Bestalde, ohikoa ez bada ere, filosofia analitikoa deritzan korrontetik ere izan da hurbilketarik. John McDowell filosofoa, adibidez, kezkatuta agertu da filosofia analitikoak Hegel kanpoan utzi izanagatik eta bere liburu bat Gogoaren fenomenologia-ren prolegomeno gisa aurkeztu zuen.
Euskal Herrian bada Hegelen kontzeptuak erabili izan dituenik, seigarren kapituluan azaltzen den Arima Ederra kontzeptu etikoa kasu. Autore batzuen arabera Fenomenologiak, edo Hegelen pentsamenduak, bere estatus pribilegiatua galdu eta ikasgai huts bihurtzeko arriskua izan badu ere nolabaiteko garrantzia berreskuratu du XXI. mendeko gogoeta emantzipatzaileak ontzeko erreferentzia gisa.

## Erreferentziak

* 1 2 Uribarri, Ibon (2008): 290. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 26. or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2004): 87. or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 40. or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 8 or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007): 90, 91, 96 or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 9. or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007): 11-33 or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007b): 143-148 or.
* ↑ Uribarri, Ibon (2008): 289. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 17. or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 14 or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2004): 84.or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 26. or
* ↑ Ripalda, José María (2005): 13, 14 or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 45-58. or
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 15-17 or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 9. or.
* ↑ Jimenez, Jon; Olariaga, Andoni (2009): 68-72 or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2004): 85. or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007): 270. or. 1095. oin-ohar.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007): 182. or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007): 22, 23, 173, 202 or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007b): 76, 77 or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 61-62 or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 22. or., 15. oin-ohar.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 16-17 or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 19. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 28-30 or.
* 1 2 Ripalda, José María (2005): 12. or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 63. or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2007b): 145, 149 or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 17. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 45-58 or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 26. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 33. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 67, 68 or.
* ↑ Hegel, GW.F. (2005): 73 or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 75. or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 12, 16. or. eta 16. oin-oharra
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 31. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 82. or
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 100 or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 32. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 124. or.
* 1 2 Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 33. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 130, 131 or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 132. or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 65. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 135, 136 or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 36. or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 202. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 141, 142 or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 146. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 158. or.
* 1 2 3 Uribarri, Ibon (2008): 291. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 160. or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 10. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 229. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 232. or, 10. oin-ohar.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 240. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005): 245. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005b): 8. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 37. or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 82. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005b): 32. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005b): 144. or.
* ↑ Azurmendi, Joxe (2012): 48-50 or.
* 1 2 Ripalda, José María (2005): 11. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005b): 84. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005b): 208. or.
* ↑ Hegel, G.W.F. (2005b): 227. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 39. or.
* ↑ Kaufmann, Walter (1959): 154. or
* ↑ Jimenez, Jon; Olariaga, Andoni (2009): 70. or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 58. or, 53. oin-ohar.
* ↑ Insausti, Xabier; Uribarri, Ibon (2005): 230. or.
* ↑ Uribarri, Ibon (2008): 292. or.
* ↑ Insausti, Xabier; Uribarri, Ibon (2005): 229. or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 15. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 41. or.
* ↑ Hyppolite, Jean (1946)
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 63-64 or.
* ↑ Bauvoir, Simone de (2019): 82. or.
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 69-78 or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 19, 24 or.
* ↑ Žižek, Slavoj (1999)
* ↑ Butler, Judith (1987)
* ↑ Pateman, Carole (2018): 305-308, 391 or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 71-73 or.
* ↑ Foucault, Michel (1971)
* ↑ Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): 73. or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 100 or.
* ↑ McDowell, John (1994)
* ↑ Galfarsoro, Imanol (2008): 52. or.
* ↑ Galfarsoro, Imanol (2017): 17. or.
* ↑ Ripalda, José María (2005): 19 or.
* ↑ Apodaka, Eduardo (2024): 93-125 or.

## Bibliografia
### Erreferentzia nagusiak

* Hegel, G.W.F. (2005)[1807]: Gogoaren fenomenologia I, Bilbo, Klasikoak. ISBN 84-96455-09-2
* Hegel, G.W.F. (2005b)[1807]: Gogoaren fenomenologia II, Bilbo, Klasikoak. ISBN 84-96455-10-6
* Apodaka, Eduardo (2024): Subjektuaren zainak eta adarrak, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-897-5
* Arrieta, Idoia; Insausti, Xabier (2008): Hic Hegel, hic saltus, Donostia, Jakin. ISBN 978-84-95234-37-7
* Azurmendi, Joxe (2004): "Filosofia modernoa" in Filosofiako Gida, Bilbo, UEU. ISBN 84-8438-048-3
* Azurmendi, Joxe (2007): Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-099-3
* Azurmendi, Joxe (2007b): Volksgeist. Herri gogoa, Donostia, Elkar. ISBN 978-84-9783-404-9
* Insausti, Xabier; Uribarri, Ibon (2005): "Itzultzaileen oharra" in Hegel, G.W.F. (2005b): Gogoaren fenomenologia II, Bilbo, Klasikoak. ISBN 84-96455-10-6
* Jimenez, Jon; Olariaga, Andoni (2009): Modernitatearen auziaz, Donostia, Jakin. ISBN 978-84-95234-40-7
* Ripalda, José María (2005): "Hitzaurrea" in Hegel, G.W.F.: Gogoaren fenomenologia I, Bilbo, Klasikoak. ISBN 84-96455-08-4
* Uribarri, Ibon (2008): "Hegel, Georg Wilhelm Friedrich" in Filosofiaren historia, Donostia, Elkar. ISBN 978-84-9783-403-2

### Beste lan batzuk

* Adorno, Theodor W. (1963): Negative Dialektik, Frankfurt, Suhrkamp.
* Azurmendi, Joxe (2012): Bakea gudan, Tafalla, Txalaparta.
* Beauvoir, Simone de (2019)[1949]: Bigarren sexua, Andoain, Jakin.
* Beiser, Frederick C. (ed.)(1993): The Cambridge Companion to Hegel, Cambridge University Press.
* Bloch, Ernst (1949): Subjekt-Objekt, Erläuterungen zu Hegel.
* Brandom, Robert (2019): A Spirit of Trust: A Reading of Hegel’s Phenomenology, Cambridge, Harvard University Press.
* Buck-Morss, Susan (2009): Hegel, Haiti, and Universal History, Pittsburgh, University of Pittsburgh Press.
* Butler, Judith (1987): Subjects of Desire. Hegelian Reflections in Twentieth Century France, New York, Columbia University Press.
* Dussel, Enrique (1972): La dialéctica hegeliana. Supuestos y superación o del inicio originario del filosofar, Mendoza, Editorial Ser y tiempo.
* Fink, Eugen (1977): Hegel. Phänomenologische Interpretation der „Phänomenologie des Geistes“, Frankfurt am Main, Vittorio Klostermann.
* Foucault, Michel (1971): L'Ordre du discours, Paris, Éditions Gallimard.
* Galfarsoro, Imanol (2008): Subordinazioaren kontra, Iruñea, Pamiela.
* Galfarsoro, Imanol (2017): “Populismoaz: Inkontziente politiko berri baten bila” in Joseba Gabilondo: Populismoaz. Subiranotasun globala eta euskal independentzia, Tafalla, Txalaparta.
* Heidegger, Martin (1988): Hegels Phänomenologie des Geistes, Frankafurt, Klostermann.
* Houlgate, Stephen (2005): An introduction to Hegel: Freedom, Truth, and History, Blackwell.
* Houlgate, Stephen (2013): Hegel's Phenomenology of Spirit, Bloomsbury Academic.
* Hyppolite, Jean (1946): Genèse et structure de la «Phénoménologie de l'esprit» de Hegel, Paris, Aubier.
* Kant, Immanuel (1999)[1781]: Arrazoimen Hutsaren Kritika, Bilbo, Klasikoak.
* Kant, Immanuel (2005)[1788]: Arrazoimen Praktikoaren Kritika, Bilbo, Klasikoak.
* Kaufmann, Walter (1951): "The Hegel Myth and Its Method", Philosophical Review, 60: 4, 458-486 or.
* Kaufmann, Walter (1959): Hegel: A Reinterpretation, Doubleday.
* Kojève, Alexandre (1947): Introduction à la lecture de Hegel. Leçons sur la «Phénoménologie de l'esprit», Paris, Gallimard.
* Lonzi, Carla (1970): Sputiamo su Hegel, Roma, Editoriale grafica.
* Lukács, György (1948): Der junge Hegel. Über die Beziehungen von Dialektik und Ökonomie, Zürich/Wien, Europa-Verlag.
* Marx, Karl (2004)[1845]: Feuerbachi buruzko tesiak, Idazlan hautatuak, Bilbo, Klasikoak.
* McDowell, John (1994): Mind and World, Cambridge, Harvard University Press.
* McGowan, Todd (2019): Emancipation After Hegel: Achieving a Contradictory Revolution, New York, Columbia University Press.
* Nancy, Jean-Luc (1997): Hegel. L'inquiétude du négatif, Paris, Hachette.
* Pateman, Carole (2018)[1988]: Kontratu sexuala, Andoain, Jakin.
* Pinkard, Terry (2001): Hegel. A Biography, Cambridge University Press.
* Pippin, Robert B. (2012-2013): "Back to Hegel?" in Meditations: Journal of the Marxist Literary Group, 26:1-2, 7-28.
* Stewart, Jon (ed.)(1996): The Hegel myths and legends, Northwestern University Press.
* Stewart, Jon (2000): The Unity of Hegel's "Phenomenology of Spirit": A Systematic Interpretation, Evanston, Northwestern University Press.
* Tillich, Paul (1953-1963): Sistematic Theology, University of Chicago Press.
* Valls Plana, Ramón (1971): Del yo al nosotros, Barcelona, Estela.
* Žižek, Slavoj (1999): The Ticklish Subject, London, Verso.

## Kanpo estekak

* Gogoaren fenomenologia I eta II EHUren webguneko Klasikoak bilduman.
* (Alemanez)Phänomenologie des Geistes Marxists Internet Archive-n.
* Datuak: Q877510