OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Galanperna erdizuritu

Galanperna erdizuritua (Macrolepiota excoriata) Agaricaceae familiako onddo espezie bat da. Jangarria, baina Macrolepiota procera baino gutxiago estimatua. Nahiko ohikoa Euskal Herrian. Oro har, 7-8 cm-ko diametroa baino txikiagoko Lepiotak ez dira kontsumitu behar, horien artean hilgarritzat jotzen diren 3 edo 4 espezie baitaude.
Sinonimoak: Agaricus vulneratus, Agaricus procerus var. γ excoriatus, Hypophyllum globosocameratum, Lepiota procera var. excoriatus, Lepiota excoriata, Lepiota excoriata var. lucandii, Mastocephalus excoriatus, Leucocoprinus excoriatus, Lepiotophyllum excoriatum, Leucoagaricus excoriatus.

## Deskribapena

Kapela: 4 eta 8 cm arteko diametrokoa, lehenengo oboidea, gero ganbil-laua, batzuetan titi txiki bat gelditzen zaio, estaldura bat du, ilunagoa erdian den lehoi kolorekoa, zurbila edo zuri-grisaxka, eta zetazko plaka txikitan urratzen da, ertza zurbilagoa eta zanbrotua.
Orriak: Zurixkak, estu, meheak, sabeldunak, libreak edo eskotatuak.
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: Nahiko laburra, hutsa, zilindrikoa edo pixka bat lodituta oinarrirantz. Kolore zuria eraztunaren gainetik eta lehoi kolorez zikindua azpitik. Mintzezko eraztuna zurruna, mugikorra, batzuetan iheskorra.
Haragia: Nahiko lodia erdian, zuria, biguna, haritsua oinean, usain eta zapore ahulekoa, baina atseginak.
Etimologia: Macrolepiota grekotik dator, handia, Lepiota generoko perretxiko handia esan nahi du. Excoriata epitetoa berriz latinetik dator eta azala moztuta esan nahi du. Azal urratuagatik.

## Jangarritasuna

Jangarria.

### Nahasketa arriskua

Macrolepiota mastoidea delakoarekin.

## Sasoia eta lekua

Udan eta udazkenean, basoetan, bide ertzetan, belardietan, larreetan eta txilar-zelaietan.

### Banaketa eremua

Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Kanariak, Israel, Europa, Errusia, Kazakhstan, Mongolia, Australia, Tanzania.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Kutxa Fundazioa Sozial eta Kulturala. (1992). Euskal Herriko perretxikoak. Litografía Danona s. coop.ltda, 426 or. ISBN 84-7173-211-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 352 or. ISBN 84-404-0530-8..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 145 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ (Gaztelaniaz) Bon,Marcel. (1988). Guia de Campo de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 290 or. ISBN 84-282-0865-4..
* ↑ Macrolepiota excoriata: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2567074
* Multimedia: Macrolepiota excoriata / Q2567074
# Scaynes Hill

Scaynes Hill, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 1.000 biztanle inguru zituen.
# Sharpthorne

Sharpthorne, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2016an 688 biztanle zituen.
# Slaugham

Slaugham, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 2.769 biztanle zituen.
# Staplefield

Staplefield, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 440 biztanle zituen.
# Turners Hill

Turners Hill, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 1.919 biztanle zituen.
# Twineham

Twineham, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 306 biztanle zituen.
# West Hoathly

West Hoathly, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 2.181 biztanle zituen.
# Fuligo cinerea

Fuligo cinerea Physaraceae familiako onddo espezie bat da. Ez du sukaldaritzarako balio. Mukien itxura du.
Sinonimoak: Enteridium cinereum, Reticularia cinerea.

## Deskribapena

Karpoforoa: Mixomizete hau, esne-gatzagiaren antzeko masa erretikulatu eta apartsu gisa aurkezten da. Karpoforo hau garatzen den azaleraren formara egokitzen da; adartxoak, hostoak, belarrak, etab. zuri zikin kolorekoa, morea batzuetan.
Haragia: Karpoforoa heltzean, plasmodio egoeratik hauts itxurako masa irregular batera pasatzen da, kolore beltzekoa, sare zuri zikin koloreko batez estalia.(Buillard-ek, 1773an, horregatik deitu zion genero honi "Reticularia").
Etimologia: Cinerea epitetoa koloreagatik du.

## Jangarritasuna

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Fuligo septica delakoarekin nahas daiteke , honek kolore horia du. Baita Fuligo violacea espeziearekin ere, hau morea da.
Oharra: Linnék "Mucor" deitu zion Fuligo generoari, itxuragatik.

## Sasoia eta lekua

Gehienetan udan eta udazkenean, adaxketan, egur zatietan eta basoetako motzondoetan. Arrunta.

### Banaketa eremua

Europa, mundu osoko hainbat uharte (Hawaii, Maurizio, Mayotte, Done Petri eta Done Paulo uhartedia, Karibeko uharteak eta abar.), Ipar eta Erdialdeko Amerika, Txile, Argentina, Errusia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 832 or. ISBN 84-404-0530-8..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 601 or. ISBN 84-282-0541-6 (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ (Gaztelaniaz) Ubillos Javier. (2020). Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas. Asociacion cultural “Baxauri” Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia.
* ↑ (Gaztelaniaz) Calvo Pérez Javi. (2006). El mundo de las setas. Asociacion Micológica Fungipedia.
* ↑ Fuligo cinerea: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15965535
* Multimedia: Fuligo cinerea / Q15965535
# 2024ko Hego Koreako lege martziala

2024ko Hego Koreako lege martzaila Yoon Suk Yeol Hego Koreao presidenteak 2024ko abenduaren 3an egin zuen ekintza politikoa izan zen. Gauean egindako YTN telebista bidezko agerraldi batean adierazi zuen lege martziala aldarrikatzen zuela. Bere mezuan Koreako Alderdi Demokratikoari, Batzar Nazionalean gehiengo duena, Ipar Korearen aldekoa izatea leporatzen zion, "estatuaren aurkako jarduerak" egitea eta herrialdea suntsitzeko komunismoarekin lanean ari zen taldea izatea. Lege martzialak jarduera politiko guztiak bertan behera uzten zituen, Batzar Nazionala gelditzen zuen, eta prentsa-askatasuna ere bertan behera uzten zuen.
Aldarrikapenak Alderdi Demokratikoko kideen arbuio azkarra jaso zuen, baita Yoonen Herri Boterearen Alderdiko hainba kiderena, eta protestak eragin zituen. Bi ordu beranduago, indar armatuak saiatu baziren ere ganbarara sartzeko debekua ezartzen, parlamentarioen gehiengoak bilkura egin zuen bertan, jada abenduaren 4 zela, eta 190-0 emaitzarekin lege martziala bertan behera uzteko bozketa egin zuten. Yoonek formalki esan zuen kenduko zuela lege martziala.

## Erreferentziak

* ↑ «Hego Koreako presidenteak gerra legea ezarri du, baina parlamentuak hura indargabetzearen alde bozkatu du» Berria 2024-12-03 (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ (Ingelesez) «South Korea's president says he will lift martial law after parliament votes to block order» Sky News (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131380778
* Multimedia: 2024 South Korean martial law / Q131380778
# Marthe Wandou

Marthe Wandou (Kaélé, Kamerun, 1963ko urriaren 15a) bakearen eta genero-berdintasunaren aldeko abokatu eta ekintzailea da, eta Right Livelihood saria jaso zuen, Nobel sari alternatiboa, hain zuzen.

## Ibilbidea

Wandou Kaélé Kamerungo ipar muturreko eskualdean jaio zen. Zuzenbide pribatuan lizentziatu zen Yaundeko Unibertsitatean, eta proiektuen kudeaketan masterra lortu zuen Afrika Erdiko Unibertsitate Katolikoan. Horrez gain, genero ikasketak egin zituen Anberesko Unibertsitatean.
Wandou erreferente bihurtu zen Kamerunen eta Txadeko arroan, sexu indarkeriaren aurkako eta haur eta emakumeen eskubideen aldeko borrokan. 1998an, ALDEPA (Garapen parte-hartzaile eta autogeneratu baterako tokiko ekintza) erakundea sortu zuen. Erakunde horretatik, BOko Haram talde terroristaren indarkeriak eragindako 50.000 neskato eta emakume baino gehiagori lagundu ahal izan zaie, bai eta haietako 500 baino gehiagori traumak gainditzen lagundu ere.
Genero berdintasunaren eta bakearen aldeko aktibismoaren aldeko borrokan, Wandouk ikuspegi holistiko baten aldeko apustua egin zuen, komunitate osoak mobilizatzeko, hezkuntzaren, prebentzioaren, laguntza psikosozialaren eta laguntza juridikoaren bidez.

## Aintzatespenak

2021ean, Right Livelihood 2021 Nobel Sari alternatiboa eman zioten, eta ingurumenaren aldeko Freda Huson, Vladimir Sliwyak eta Basoen eta Ingurumenaren aldeko Lege Ekimena ere saritu zituzten.

## Erreferentziak

* 1 2 «Marthe Wandou: la camerunesa que sana a mujeres traumatizadas por Boko Haram» ElDiario.es 2021-09-30.
* ↑ Marthe Wandou, la Premio Nobel camerunesa que ayuda a las mujeres víctimas de Boko Haram. 9 de octubre de 2021.
* 1 2 «Marthe Wandou: la camerunesa que sana a mujeres traumatizadas por Boko Haram» SWI swissinfo.ch.
* 1 2 3 4 «Marthe Wandou» Right Livelihood.
* 1 2 3 Welle (www.dw.com), Deutsche. «Premio Nobel alternativo 2021 para defensores de los derechos humanos y el medio ambiente | DW | 29.09.2021» DW.COM.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q108739822
# Middleton-on-Sea

Middleton-on-Sea, Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 5.077 biztanle zituen.
# Felpham

Felpham, Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 9.746 biztanle zituen.
# Elmer (Mendebaldeko Sussex)

Elmer, Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
# Aldwick

Aldwick, Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 11.282 biztanle zituen.
# Irena Veisaitė

Irena Veisaitokek (Kaunas, Lituania, 1928ko urtarrilaren 9a - Vilnius, 2020ko abenduaren 11) Lituaniako antzerkigintzako akademiko bat izan zen, giza eskubideen aldeko aktibista intelektuala.

## Biografia

Irena Kaunasen jaio zen, Lituaniako familia judu batean, eta 1934tik 1941era arte yiddish eskola batean egon zen. Holokaustotik bizirik atera zen. Leningradon doktoretza lortu zuen 1963an, Heinrich Heineren poesiari buruzko lan batekin, eta irakasle izan zen Vilniusko irakasle-eskolan 1953tik 1997ra. Thomas Mann Kultur Etxeko zuzendaria ere izan zen Nidan. Goethe Domina jaso zuen 2012an, Alemaniaren eta Lituaniaren arteko kultur trukean egindako ekarpenagatik.
Open Society in Lithuania fundazioko presidentea izan zen denbora luzez.
Komunismoari bere lanean ekiteagatik ere ezaguna izan zen, eta Deutsche Welle aldizkariari eskainitako elkarrizketa batean esan zuenez, "sobietarrak oso txarrak ziren. Naziengandik ezberdinak, baina ez hobeak".
Irena Vilniusen hil zen 2020ko abenduan COVID-19aren ondorioz.

## Erreferentziak

* 1 2 Eidama 93-iuosius metus mirė intelektualė, literatūrologė, teatrologė Irena Veisaitė. .
* ↑ «Goethe-Medaille - Goethe-Institut» www.goethe.de.
* ↑ Welle (www.dw.com), Deutsche. «Überleben, um zu erzählen: Irena Veisaite | DW | 24.08.2012» DW.COM.
* ↑ «Mirė koronavirusu sirgusi teatrologė, literatūrologė Irena Veisaitė» DELFI.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q226030
* Multimedia: Irena Veisaitė / Q226030
# Lata mendia

Lata mendia (samoeraz Mauga Lata, ingelesez Lata Mountain) Ekialdeko Samoako edo Samoa Estatubatuarreko mendirik altuena da (966 m). Ta'ū uhartean dago.

## Ezaugarriak

Lata sumendi aktiboa da eta Ta'ū uharte osoa sumendi honek sortu zuen. Samoa Estatubatuarreko parke nazionalaren barruan dago eta oihan izugarri batek inguratzen du.
Tontorra uhartea banatuta dagoen hiru konderriak (Fitiuta, Ta'ū eta Faleasao) biltzen diren lekua da. Bere mendebaldean, uhartearen erdialdean beste tontor inportante bat dago, Olotamia (903 m); ipar-ekialdean Luatele edo Judds kraterra dago, uharteko aireportua dagoen Fitiutatik hurbil.
Uhartearen barnealdean landaredia asko ixten da eta ibilbideak egin baino lehen kontsultatu beharra dago. Ekialdeko kostaldean Saua leku sakratua dago; parke nazionalaren uharteko egoitza dago eta hantxe hasten da hegoaldeko kostaldera doan ibilbidea. Hauxe izaten da mendira hurreratzeko gunea; munduko amildegirik handienetakoa da hegoaldeko kostalde honetakoa, menditik itsasora berehalako jaitsiera ematen delako. Alde horretan bertan Laufuti erreka (emari iraunkorra duen uharteko bakarra) menditik jaisten da. Landaredi itxiaz gain tontorraren inguruan askotan dagoen lainoa ere kontuan izan behar da; igoera bi egunetan egiten dute gehienek eta matxetea erruz erabili beharra dago. Horrek guztiak igoera zail egiten du eta jende gutxik bisitatzen du tontorra.

## Tradizioak

Samoa eta Polinesiako mito sortzaile batzuen arabera Manu'a uharteak dira samoar guztien jatorria. Tradizioaren arabera Tagaloak (samoarren jainko nagusia, eguzkiarena) lehen fale edo etxea Lataren tontorrean eraiki zuen; mendia Tagaloaren lurreko egoitza zen.
Beste kondaira samoar batek dio Lata Fijitik etorri zen kanoa egilea zela; Savai'ira ere joan zen eta horregatik uharte honetako hego-ekialdea "Lata" deitzen da.

## Kartografia

* James A. Bier: Islands of Sāmoa, University of Hawai'i Press, Honolulu, 1990. ISBN 0-8248-1330-8.

## Erreferentziak

* ↑ Iturri guztiek ez diote garaiera bera ematen; ikus, adibidez, Gobernuaren webgune hau.
* ↑ Whoi aldizkari digitala.
* ↑ Txosten zientifiko honetan aipatua; ikus 21.or.
* ↑ Ikuspegia tontorretik.
* ↑ Ibilbideak Parke nazionalaren webgunean.
* ↑ Webgune bera.
* ↑ Hawai'iko unibertsitateko; ikus 23.or.

## Ikus, gainera

* Samoa Estatubatuarra

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Mendirako igoera bakanetako bat; Gerry Roach, Burt Falk eta Ron Richardson samoar batzuen lanaren laguntzaz.
* (Ingelesez) Lata Peakbagger webgunean.
* (Ingelesez) Sacred geographies,
* Datuak: Q1226878
# Alava mendia

Alava mendia (ingelesez: Mount ʻAlava) Samoa Estatubatuarreko mendi bat da, Tutuila uharteko bigarren altuena. Alava mendiak 491 metrotako altuera du eta handik Pago Pago hiriburuaren ikuspegi ederra dago.
Pago sumendiaren galdara higatuaren parte da.
Pago Pagotik igotzeko ibilbide bat dago. Lau eskairera ditu, guztira 783 maila. Hiru ordutako ibilbidea da. Tontorrean irrati-difusioko estazioa ezarri zen 1964an.

## Erreferentziak

* ↑ YouGuide. (2024). The Regional Travel Guide for Tutuila (American Samoa). Leicestershire, England: YouGuide Ltd., 45 or. ISBN 9781837144228..
* ↑ «Alava Mountain - Peakbagger.com» www.peakbagger.com (Noiz kontsultatua: 2024-12-29).
* ↑ Harris, Ann G. eta Esther Tuttle. (2004). Geology of National Parks. Volume 1. Hunt Publishing Company, 610 or. ISBN 9780787299705..
* ↑ Morton, Mary Caperton. (2022). The World's Best National Parks in 500 Walks. Simon & Schuster, 393 or. ISBN 9781645176282..
* ↑ Ferster, Bill. (2014). Teaching Machines: Learning from the Intersection of Education and Technology. Johns Hopkins University Press, 39 or. ISBN 9781421415413..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21847729
# Jeju Air 2216 hegaldiaren istripua

Jeju Air konpainiaren 2216 hegaldia Suvarnabhumiko aireportutik, Bangkoketik (Thailandia) gertu, Muango Nazioarteko aireporturaino programatutako bidaiarien nazioarteko hegaldia izan zen, Muan konderrian (Hego Korea). 2024ko abenduaren 29an, hegaldia egiten ari zen Boeing 737-800 bidaiari-hegazkina Muango nazioarteko aireportuko pistatik atera zen eta hesi baten kontra jo zuen lurreratze-pistaren amaieran. Bidaiaria gehienak, gutxienez 176, istripuan hil ziren.
Istripua 1997an Korean Airrek Guamen 801 hegaldiko istripua izan zuenetik, Hego Koreako bidaiarien hegazkin baten abiazioarekin lotutako istripurik hilgarriena izan zen. Istripua Jeju Air-en historiako 19 urteko lehen istripu hilgarria izan zen.

## Aireontzia

Hegazkina Boeing 737-8AS bat zen, HL8088 gisa erregistratua, eta bi CFM International CFM56-7B motor zituen. 2009ko abuztuaren 19an egin zuen hegan lehen aldiz, eta Ryanairri eman zioten berria EI-EFR gisa, 2017an Jeju Air-i entregatu aurretik.

## Gertakariak

Gutxienez 176 pertsona hil ziren Hego Korean izan zen hegazkin istripuan. Muan hiriko airerportuan izan zen ezbeharra: Boeing 737-800 hegazkin bat pistatik atera zen lur hartzera zihoazenean, eta hormigoizko segurtasun hesia jo zuen. Bi lagun atera dituzte bizirik, hegazkinaren atzealdean zihoazen tripulazioko kideak biak. Bangkokeko Suvarnabhumi aireportuan aireratu zen hegazkina, eta Hego Korean goizeko 09:03ak zirenean izan zuen istripua. 181 lagun zeramatzan: 173 korear, bi thailandiar eta tripulazioko sei kide. Antza, Hego Koreako Garraio ministroak jakinarazi zuenez, lur hartzera zihoanean hegazkinak hegazti multzo bat jo zuen, eta kolpearen ondorioz, ezin izan zituen lur hartzeko gurpilak atera.
Muaneko kontrol dorretik istripua baino sei minutu lehenago piztu zuten alarma, eta handik minutu batera, hegazkineko pilotuak mayday larrialdi seinalea eman zuen. 2.800 suhiltzaile, polizia eta soldadu mobilizatu zitue Hego Koreak.

## Erreferentziak

* ↑ https://elpais.com/internacional/2024-12-29/al-menos-167-muertos-en-un-accidente-aereo-en-corea-del-sur.html
* 1 2 «Gutxienez 176 lagun hil dira Hego Korean izan den hegazkin istripu batean», Jon Ordoñez.
* ↑ https://www.rfi.fr/es/más-noticias/20241229-lo-que-se-sabe-del-accidente-de-un-avión-de-jeju-air-en-corea-del-sur

## Kanpo estekak

* Jeju Airren doluminak.
* Istripuaren bideoa.
* Datuak: Q131581945
# Herrialdeentzako goi mailako domeinu

Herrialdeentzako goi mailako domeinua (ingelesez, Country code top-level domain edo ccTLD) herrialde edo menpeko lurralde batentzako gordetako goi mailako domeinua da. Domeinu horiek bi karakterek osatzen dituzte, eta kasu gehienetan ISO 3166 estandarrarekin bat datoz.

## Herrialdeentzako goi mailako domeinutzat erabiltzen ez diren ISO 3166 kodeak

* eh: Mendebaldeko Sahara
* kp: Ipar Korea
* cs: Serbia eta Montenegro
* as: Aland Uharteak

## ISO 3166 kode ez diren herrialdeentzako goi mailako domeinuak

* uk: Erresuma Batuarentzako erabiltzen da, eta haren ISO 3166 kodea GB da.
* su: Sobietar Batasuna. Domeinu hori, dena dela, zaharkituta eta desagertzear dago.
* ac: Ascension Uhartea.
* eu: Europar Batasuna.
* tp: Ekialdeko Timor.
* yu: Serbia eta Montenegroren ISO 3166 kode zaharra, Jugoslaviaren parte zenekoa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42032
* Multimedia: Country code top-level domains / Q42032
# Katarina Tomasevski

Katarina Tomasevski (1953-2006ko otsailak 8) Jugoslaviako abokatua izan zen. Zuzenbide ikasketak egin zituen Zagrebeko Unibertsitatean eta Harvardeko Unibertsitatean. 1998 eta 2004 artean, Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeko hezkuntzarako eskubiderako lehen kontalari berezia izan zen. 200 artikulutik gora idatzi zituen eta hainbat unibertsitatetan irakatsi zuen, besteak beste, Lundeko Unibertsitatean, Osasun Publikoko Harvardeko Eskolan, Londresko Ekonomia Eskolan, Nazio Batuen Unibertsitatean eta Pekingo Unibertsitatean.

## Lanak

* Responding to human rights violations, 1946–1999. Martinus Nijhoff Publishers, 2002.
* Education Denied: Costs and Remedies. Zed Books, 2003
* The State of the Right to Education Worldwide Free or Fee: 2006 Global Report.

## Erreferentziak

* ↑ «Katarina Tomaševski (1953–2006)» web.archive.org 26 septiembre 2013.
* ↑ Gallagher, Tony. (1 noviembre 2007). «Katarina Tomasevski: 1953—2006» Education, Citizenship and Social Justice 2 (3): 279–280. doi:10.1177/1746197907084857..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6375170
# Gilbert d'Assailly

Gilbert d'Assailly (XII. mendeko – Dieppe, 1183ko irailaren 19a) Ospitaleko Zaldunen 5. Maisu Handia izan zen 1162 edo 1163tik 1170era.
Jatorri frantseseko zalduna izan zen. Bere agintaldian, Ospitaleko Ordenak izaera militarra hartu zuen. Ordenak lurraldeak eskuratu zituen Tripoliko Konderrian eta Antiokiako Printzerrian, pribilegio militarrez gain.
Assaillyk Amalariko I.a Jerusalemgoa konbentzitu zuen 1164an Egipto erasotzeko. Tenpluetako zaldunak, abegitsuak eta beste noble batzuk izan zituzten lagun Gurutzadan. 1164ko abuztuaren 12an Harim guguan garaituak izan ziren.
Egipto konkistatzeko kanpaina gehiago zuzendu zituen, eta 1170ean dimisioa eman zuen, Ordena hondatzeaz eta karitatezko misioa ahazteaz akusatua izan ondoren. Ito egin zen Ingalaterrara zihoan itsasontzia Dieppen hondoratu zenean.
* Datuak: Q1524092
* Multimedia: Gilbert d'Aissailly (GM 5) / Q1524092
# 1183
## Jaiotzak

* Abenduaren 22a – Txagatai, erdialdeko Asiaren parte handi bat gobernatu zuen agintari mongola (h. 1242).

## Heriotzak

* Ekainaren 11 – Henrike Gaztea, Normandiako dukea eta Anjou, Turena eta Maineko kondea (j. 1155).
* Abuztuaren 12a – Margarita Iruñekoa, Iruñeko Erresumako infanta Siziliako Erresumako erregina ezkontidea (j. 1128).
* Irailaren 19a – Gilbert d'Assailly, Ospitaleko Zaldunen 5. Maisu Handia.
* Urria – Alexio II.a Komneno, Bizantziar Inperioko enperadorea (j. 1169).
* Inozentzio III.a, antipapa (j. 1110).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19723
* Multimedia: 1183 / Q19723
# Kreolera

Kreolera edo kreole hizkuntza bi hizkuntza edo gehiagoren arteko nahasketatik eratorritako aldaera egonkorra da. Kreole hizkuntzei lexikoan sarritan igartzen zaizkie jatorrizko hizkuntzetatik gertatutako aldaketa fonetikoak. Morfosintaxiari dagokionez, aditu batzuek uste dute kreolerak euren artean ezaugarri amankomunak dituztela, nahiz eta horren inguruan erabateko adostasunik ez egon.
Kreolerak pidginetik eratorriak dira: pidgina, funtsean, hizkuntza-komunitate desberdinek elkar ulertzeko darabilten komunikazio-tresna sinplea da; urteen joan-etorrian hizkuntza oso bilakatu eta belaunaldi berrien ama-hizkuntza izatera igarotzen denean, pidgina kreole hizkuntza bihurtzen da.
Gehienak kolonialismoaren ondorioz sortu dira azken 500 urteotan. Urteen joan-etorrian batzuk itzali diren arren, beste batzuek sendotu eta estatu batzuetan estatus ofiziala ere bereganatu dute.

## Sailkapena

* Frantziar kreolerak: Haitiko kreolera egun talde horretako aldaerarik mintzatuena da, 12 milioi hiztun ingururekin. Horrez gain, Maurizioko kreolera, Réuniongo kreolera, Guadalupeko kreolera, guyanar kreolera eta Seychelleetakoa daude.
* Nederlandar kreolerak: gehienak galdu dira, baina Karibe aldean papiamentoa bizirik dago, Holandarren Antilletan eta Aruban ofiziala baita. Hemen sailkatu dugun arren, osagai gehienak portugesa eta gaztelaniazkoak dira. Beste alde batetik, afrikaansak kreoleraren eta dialektoaren arteko ezaugarriak ditu.
* Portugaldar kreolerak: papiamentoaz gain, Ginea-Bissauko kreolera eta Cabo Verdekoa garrantzi handikoak dira euren lurraldeetan.
* Espainiar kreolerak: chavacanoa Filipinetan (batik bat Zamboangan) aipagarriena da, papiamentoarekin batera.
* Ingeles kreolerak.

## Ikus, gainera

* Kreole.
* Pidgin.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)"Society for Pidgin and Creole Linguistics"
* Datuak: Q33289
* Multimedia: Creole languages / Q33289