# Isturitzetik Tolosan barru

Isturitzetik Tolosan Barru "Harzabal" izengoitiaz Joxan Artze poeta usurbildarrak 1969an bere poesia lehen liburua plazaratu zuen izenburu horrekin. Argitalpena disko batekin lagunduta zihoan non egileak bere poema batzuk errezitatzen dituen. Edizioa egilearena izan zen. Ez-ohiko poesia liburua zen.
Liburu hau urte haietan benetako berrikuntza izan zen. Diseinutik beretik abangoardiako eta esperimentazio berritzaileko lana zen. Arrakasta eta eragin handia izan zuen uneko kulturan; lanean poema ezagunena 2007an Mikel Laboak musikatu zuen "Txoria txori" da. 2007an Pamiela argitaletxeak bigarren edizioa plazaratu zuen, diskoa CD batez ordezkatuz.
Koldo Izagirrek (Susako XX. mendeko Poesia Kaierak bilduman Artzeri eskaini zion alean) ohartarazi zuen bezala, Artzeren lehenengo obretan, "estreinakoz, liburua objektu artistiko bezala ageri zitzaigun, alor anitzeko lanketa batean".
* Artze anaiak (1970)
* Artze Anaiak
* Ez dok Amairu 1970ean. Joxan behean ezkerretik bigarrena da

## Egitura

Iratxe Retolazaren hitzetan "poesia abangoardistaren bidetik jo zuen J.A. Artzek ordukoan. Batik bat pinturarekin, musikarekin eta eskulturarekin harremanetan garatu zituen egileak bildumako poemak, eta bereziki poesiaren alde bisuala, fonikoa eta espaziala landu zituen. Kontuan izan behar da J.A. Artze Ez dok amairu taldearen sustatzaile eta kide izan zela, eta hain zuzen ere, kultur mugimendu hark euskal poesia antzeztokira eraman zuela. Errezitaldi edo kultur antzezpen horietan garaturiko diziplinartekotasunak, beraz, liburuan isla izan zuen. Liburuaren taxueran ere agerikoa da abangoardismo hori; esaterako, poema-liburuaren azaleko irudiak Jose Luis Zumeta pintorearenak dira, eta azaleko irudiek, collage itxura dutenek, liburuaren poetikaren berri ematen digute.

## Izenburua

Isturitzetik Tolosan barru liburuaren aurkibidea mapa bat da, orri solte batean egina. Liburuaren orrialdeak ez dira zenbaki bidez adierazi, baizik eta herrien izenen bitartez. Ibilbide geografiko horretan Zuberoatik Gipuzkoara eginiko bidaia irudikatzen da; alegia, bazterretik zentrorantz eginiko bidaia, hizkuntzaren ereduari kasu eginez gero. Hartara, aurkibide geografiko horrek liburuaren formatuari loturiko linealtasunaren edo jarraikortasunaren logika hausten du, eta logika espazialaren alde egin.
Edizioaren inguruko datuak, azken hitza eta oharra, liburuaren bihotzean kokatzen dira, liburuaren logika eta eredu ofiziala hautsita. Espazioan irudikaturiko botere-harremanak agerrarazi eta irauli egin nahi dira, goitik beherako hierarkiarik gabeko espazioa sortuz, aurrerantz doan denboraren hierarkiarik gabeko espazioa sortuz. Poema-liburuan, beraz, espazio eta denbora zirkularrak irudikatzen dira. Bestalde, poema bakoitza geltoki batean kokatzen da: poema espazio geografiko eta kultural jakin horrekiko harremanetan jartzen da, geografia horiek ere tradizio kultural, sozial eta politiko bati loturik daudela ohartaraziz.

## Esanahia

Hitz idatziaren gailentasuna alboratu zuen egileak. Halaber, ahozko tradizioari ere estuki lotu zaio egilea, besteak beste, eta hainbat diskurtso ofizial eta hierarkia jarri dira auzitan, tradizioa berrasmatuz eta irauliz. Hona hemen irauli nahi izan diren morrontzak: elizarekiko eta fedearekiko morrontza, familiarekiko morrontza, lanarekiko morrontza, hizkuntza-ereduarekiko morrontza eta genero-ereduekiko morrontza. Alegia, morrontza-egoerak salatzen ditu Artzek. Nolabait, askatasunaren aldarri bat dugu Isturitzetik Tolosan barru.

## Kolaborazioak

Kolaboratzaile ugari azaldu ziren liburuan. Artzek lankide izan zituen: Frank Otsoa eta Jose Luis Zabala (grabaketak); Luis Mari Zulaika, Jabier Unzurrunzaga eta Jabier Market (produkzioa); Jose Mari Zabala (argazkiak); Jose Luis Zumeta (Orduña eta Gernika marrazkiak); Fernando Larrukert (grabazioak); Mikel Forcada (Errenderia eta Oihartzun moldatuak); Iñaki Nuñez (soinua); eta Mikel Garai (arkitektura). Liburuarekin bat zetorren diskoan, bestetik, garaiko izen handiak, besteak beste, Luis Bandresen alboka eta txistua, Bixen Beltranen eta Iñaki Nuñezen txistua, Alejandro Tapiaren soinu txikia, eta, nola ez, txalaparta, Joxean Artzek berak eta Jesus anaiak joa. Barruan jasota dagoen hitzaurrea Juan San Martinek egin zuen.

## Kantak

Liburuaren poema batzuk abestuak izan dira, bereziki Mikel Laboaren eskutik, baina baita Benito Lertxundi eta Urko ere:
* "Txoria txori"
* "Gogo eta gorputzaren zilbor-hesteak"
* "Amai hil zaigu"
* "Usurbilgo eliza"
* "Txori ttikia nintzelarik"
Diskoaren kantak hauek dira:
* No ta To
* ZZZeta-ren maitasun kantua
* Denboraren taupadak gelditu zaizkion bihotzari
* Nere amari
* Gure herriko neskatoa
* Leloak
* Kea ta kedarra
* Zerua zikinduaz herrien gain
* Nere ama hil zait

## Erreferentziak

* 1 2 Artze, Joxan. (1969). «Isturitzetik Tolosan barru» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-20).
* ↑ https://www.pamiela.com/index.php/colecciones/euskara/literatura/littera-a-musika/isturitzetik-tolosan-barru-detail
* 1 2 3 4 «Isturitzetik Tolosan barru (1969). Josanton Artze», Iratxe Retolaza.
* ↑ https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/isturitzetik-tolosan-barru-1969-josanton-artze/ar-154330/
* ↑ https://www.berria.eus/kultura/isturitzetik-artzen-barru_175596_102.html

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Liburuaren komentarioa Auñamendi Entziklopedian.
* Datuak: Q57666492