OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Monesiar

Monesiarra edo onesiarra (latinez: Monesii, Osii edo Onesii deituak) antzinako akitaniar edo protobaskoi herria izan zen, Plinio Zaharrak Saltus Pyrenaeus izenekoan kokatzen zuena.

## Kokapena

H. Verneilh-Puiraseauren arabera, monesiar izena, Pliniok Akitaniako herrien zerrendan emana (Natur Historia, IV, 108-109), Paue eta Nabarrengose arteko Biarnon kokaturiko Muneiñe bere hiriburura pasatuko zen. Paul-Marie Duvalen arabera, Monesi izena, beste inon agertzen ez dena, Onesii izenarentzat okerreko transkripzioa izan daiteke: Estrabonek (IV, 2.1) Aquae Onesiorum izeneko hiri bat aipatu zuen, berez Convenae herrikoa; hiri hau One ibaiaren haranean izan liteke Banhèras de Luishondik gertu.

## Hizkuntzak

Ez dugu dokumenturik haien hizkuntzan. Akitanieraz edo aitzineuskaraz ari zirela suposatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Aitzineuskara edo protoeuskararen Euskal Tribuak Rohlf-ko mapa toponimikoa
* ↑ (Frantsesez) Verneilh-Puiraseau, M.. (1843). Histoire de France, ou l'Aquitaine depuis les Gaulois jusqu'à la fin du règne de Louis XVI. Paris, 433 or..
* ↑ (Frantsesez) Duval, Paul-Marie. (1989). Les peuples de l'Aquitaine d'après la liste de Pline. in: Travaux sur la Gaule (1946-1986). Erroma: École Française de Rome, 721-737 or..
# Saint-Bertrand-de-Comminges

Saint-Bertrand-de-Comminges (okzitanieraz: Sent Bertran de Comenge) Garona Garaia departamenduko udalerria da, Okzitania eskualdean. Les plus beaux villages de France sailan izendatuta dago.
Erromatarrek sortu zuten K.a. 72an, Lugdunum Convenarum izenarekin (euskaraz: «Convenaeen Lug jainkoaren muinoa»).
Bertatik Done Jakue bidea igarotzen da, Pirinioetako Via Piemont ibilbidetik.

## Euskara

Euskararen historiarako leku esanguratsua da, akitanierazko (antzinako euskara edo antzinako euskal taldearen hizkuntza) izen gehien eman dituen gunea da. Joakin Gorrotxategik 84 epigrafe eta zenbait zati zenbatu zituen.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Gorrochategui Churruca, Joaquín. (1984). Onomástica indígena de Aquitania. EHU eta Salamancako Unibertsitatea, 384 or. ISBN 84-7585-013-8. PMC 14272684. (Noiz kontsultatua: 2021-04-01).

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Saint-Bertrand-de-Commingesko Udalaren webgunea
* (Frantsesez) Saint-Bertrand-de-Commingesko katedralaren webgunea
* (Frantsesez) Saint-Bertrand-de-Comminges, Saint-Gaudinoisko turismo bulegoaren webgunean
* (Frantsesez) Lugdunum Convenarum, Tolosa Okzitaniako Akademiaren webgunean.
* Datuak: Q632081
* Multimedia: Saint-Bertrand-de-Comminges / Q632081
# Epigenomika

Epigenomika zelula baten material genetikoan gertatutako aldaketa epigenetikoen multzo osoaren, edo epigenomaren azterketa da. Arloa genomikaren eta proteomikaren analogotzat har daiteke, haietan zelularen genoma edo proteoma osoa direlako aztergaiak , hurrenez hurren. Ikuspuntu biokimikotik, aldaketa epigenetikoak DNAn edo berau inguratzen duten histonetan gertatzen diren aldaketa itzulgarriak dira, eta adierazpen genetikoari eragiten diote, DNAren sekuentzia aldatu gabe. Mantentze-lan epigenomikoa etengabeko prozesua da, eta zeregin garrantzitsua du genoma eukariotoen egonkortasunean, mekanismo biologiko erabakigarrietan parte hartzen baitu, hala nola DNAren konponketan. Esan ohi da landare-flavonek minbizia eragiten duten marka epigenomikoak inhibitzen dituztela. DNAren metilazioa eta histonen aldaketa dira aldaketa epigenetiko ezagunenetako bi. Aldaketa epigenetikoek zeregin garrantzitsua dute adierazpen eta erregulazio genetikoan, eta prozesu zelular ugaritan parte hartzen dute, hala nola bereizketa/garapenean eta tumorigenesian. Epigenetika maila globalean aztertzea ez da posible izan duela gutxi baino ez da posible izan, errendimendu handiko entsegu genomikoen egokitzapenari esker.
* ↑ «Epigenómica» Descriptores en Ciencias de la Salud. Biblioteca Virtual en Salud.
* ↑ Russell 2010, 217 orr. .
* ↑ Russell 2010, 230 orr. .
* ↑ Russell 2010, 475 orr. .
* ↑ Alabert C, Groth A.. (February 2012). «Chromatin replication and epigenome maintenance» Nature Reviews. Molecular Cell Biology 13 (3): 153–67. doi:10.1038/nrm3288. PMID 22358331..
* ↑ Ghosh S, Sinha JK, Raghunath M.. (September 2016). «Epigenomic maintenance through dietary intervention can facilitate DNA repair process to slow down the progress of premature aging» IUBMB Life 68 (9): 717–721. doi:10.1002/iub.1532. PMID 27364681..
* ↑ The Potential Epigenetic and Anticancer Power of Dietary Flavones. 2016-10-11.
* 1 2 Zhu J, Adli M, Zou JY, Verstappen G, Coyne M, Zhang X, Durham T, Miri M, Deshpande V, De Jager PL, Bennett DA, Houmard JA, Muoio DM, Onder TT, Camahort R, Cowan CA, Meissner A, Epstein CB, Shoresh N, Bernstein BE.. (January 2013). «Genome-wide chromatin state transitions associated with developmental and environmental cues» Cell 152 (3): 642–654. doi:10.1016/j.cell.2012.12.033. OCLC .3563935 PMID 23333102..
* ↑ Russell 2010, 597 orr. .
* ↑ Laird PW.. (March 2010). «Principles and challenges of genomewide DNA methylation analysis» Nature Reviews. Genetics 11 (3): 191–203. doi:10.1038/nrg2732. PMID 20125086..
# Offensive à outrance

Offensive à outrance (euskaraz: etsigabeko erasoa) Lehen Mundu Gerraren aurretik eta hasierako hilabetetan armada askok garatu zuten filosofia militarraren adierazpena izan zen.
Etsigabeko erasoaren garapena XIX. mende amaierako armaden defentsibotasun gero eta handiagoaren aurkako erantzuna izan zen. Aurrerapen teknologikoen ondorioz gerra defentsiboak garatzea, hau da, gerra estatikoa egitea, irtenbide bakarra zirudien, nagusiki artilleria, metrailadore eta tiro azkarragoko fusilen garapenagatik. Zenbait herrialdeen Estatu Nagusi militarrek, ordea, gerra batean garailea borondaterik, adorerik eta kemenik sendoena (élan) zuena izango zela proposatzen zuten, nagusiki Frantziako Joseph Joffrek. Doktrina honen jatorria Europako nazio gehienek XIX. mendean garatu zuten "Gerlarien Kultura" gero eta militarizatuagoan dago, non hiritar ideala bere aberriak erabiltzen zuen soldadua zen. Ofizial eta soldaduek, gerraren zorigaitzaren aurrean, kemen itsuan zentratzen ziren ideal estuetara jo behar zuten.
Artilleriaren hilgarritasunak, infanteriaren mugikortasun ezarekin batera, baita aurrerago garatutako lubaki-gerrarekin ere, filosofia militar hau aplikatzea garestiegia egin zuen, eta gehienetan ez zen eraginkorra.
Filosofia frantsesekin lotzen da batez ere, hauek aipatutako Joffreren gidaritzapean garatu baitzuten, 1911tik aurrera. Joffreren helburua "Gerra Handia" piztean alemaniaren aurkako erasoa zuzena izatea zen: XVII Plana, Alsazia-Lorrenaren barnerantz. Joffrek agintaritza militarrean aldaketa sakonak garatu zituen eta "herriaren defentsaren aldeko" komandanteak kaleratu zituen. Offensive à outrance-ren adibide ikusgarriena 1914ko abuztuko Mugen Gudua izan zen, Joffrek XVII Plana aplikatzean zehazki. Hala ere, alemaniarren Schlieffen planaren aplikazioa momentuz-momentuzko defentsan aritzea behartu zituen. Azken hau ez da Offensive à outrance-ko beste adibide bat bezala ulertu behar, nagusiki élan-aren kontzeptua aplikatzen ez zuelako. Hala ere, alde guztiek aurrez-aurreko eraso handi, garesti eta alferrikakoak egin zituzten estilo honetan: britainiarrak Sommeko guduan (1916), alemaniarrak Ypresko lehen guduan (1914), errusiarrak Brusilov erasoaldian (1916) eta abar. Frantziarrak berak, Joffre jada erretiratuta, 1917an Nivelle Ofentsiban berdin-berdin aritu ziren. Lubaki-gerraren garapenak ez zuen gerraurreko mentalitatearekin amaitu guztiz.

## Erreferentziak

* ↑ «Western Front Association Contributed Articles» web.archive.org 2006-09-19 (Noiz kontsultatua: 2024-12-31).
* ↑ Porch, Douglas. (2003). The march to the Marne: the French army 1871 - 1914. (1. paperback ed. argitaraldia) Cambridge University Press ISBN 978-0-521-54592-1. (Noiz kontsultatua: 2024-12-31).
* ↑ (Ingelesez) Hastings, Max. (2013). Catastrophe: Europe Goes to War 1914. Knopf Press ISBN 9780307597052..
* ↑ Marill, Jean-Marc. (2014-01-01). «L’offensive à outrance : une doctrine unanimement partagée par les grandes puissances militaires en 1914» Revue Historique des Armées n° 274 (1): 49–64. doi:10.3917/rha.274.0049. ISSN 0035-3299. (Noiz kontsultatua: 2024-12-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1337343
# One-Eyed Jacks

One-Eyed Jacks, 1961eko Marlon Brando estatubatuar aktoreak zuzendu eta antzeztutako western film bat da. Charles Neider idazlearen The Authentic Death of Hendry Jones (Hendry Jonesen Benetako Heriotza) eleberrian oinarria dago. Marlon Brandoz gain, Karl Malden, Katy Jurado, Pina Pellicer, Ben Johnson eta Slim Pickens aktoreek antzeztu zuten.
Jatorriz, Stanley Kubrickek zuzendua izatea aurreikusia zegoen, Sam Peckinpahen gidoia erabiliz, baina ekoiztetxeak Brando eta Guy Trosper gidoilariarengatik ordezkatu zituen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Mexiko, Sonora. Banku bat lapurtu ondoren Johnny Riok (Marlon Brando) bere lagun onena den Dad (Karl Malden) lapurreta kidearen traizioa jasango du. Mexikar poliziak Rio atxilotu eta Sonorako espetxe batean bost urte mingotz igaroko ditu, Dadez mendekatzeko obsesionatua. Aske gelditzean, Dad bisitatuko du, baina jada hura hiritar zintzo eta Monterreyko sheriffa bilakatu da. Dadek Riori Louisa (Pina Pellicer) alaba ordea aurkeztuko dio, eta Jonnhy neska gazte ederraz erakarria hura maitemintzen saiatuko da.

## Aktoreak

* Marlon Brando: Rio
* Karl Malden: Dad Longworth
* Ben Johnson: Bob Emory
* Katy Jurado: Maria Longworth
* Pina Pellicer: Louisa
* Slim Pickens: Lon Dedrick
* Larry Duran: Chico Modesto
* Sam Gilman: Harvey Johnson
* Timothy Carey: Howard Tetley
* Miriam Colon: Ilegorri
* Elisha Cook, Jr.: Carvey (kredituetan Elisha Cook)
* Rodolfo Acosta: Mexikar kapitaina (kredituetan Rudolph Acosta)
* Tom Webb: Baserritarraren semea
* Ray Teal: Barney
* John Dierkes: Chet
* Philip Ahn: Osaba
* Margarita Cordova: Nika, Flamenko dantzaria
* Hank Worden: Doc

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q174513
* Multimedia: One-Eyed Jacks / Q174513
# Knemida

Knemidak (antzinako grezieraz knêmis), Antzinaroan Grezian erabilitako tibiak babesteko elementu bat zen.
Mailukatutako brontze orriez eginak, eta, batzuetan, apainduak, berna babesle hauek, anatomikoki gerlari bakoitzarentzat eskuz eginak ziren. Gerlari bakoitzaren morfologiari egokituak, metalaren elastikotasunak, euren tokian mantentzen zituen bernen inguruan, eta ez zen lokarririk behar finkatzeko. Hoplitak bezalako infanteria astuneko soldaduak aurrez aurreko borroketan babesteko erabiltzen ziren, eta hanken behealde osoa babesten zuten, orkatilatik belaunaren azpialderaino, eta aspisak, korazak eta kaskoak eratutako armamentu defentsiboa osatzen zuen, horrela, euren gorputz zati bakar bat bera ere arerioaren aurka agerian uzten ez zutelarik.
Hoplitek, Atenasko lehen hiru errolda klaseetako hiritarrak zirenak, knemidak, gainontzeko ekipamendua bezala, euren poltsikotik ordaindu behar zuten.
Erdi Aroan, knemiden oinordekoak zango-babesak izango dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q814824
* Multimedia: Greaves / Q814824
# Eszitia Txikia

Eszitia Txikia (grezieraz Μικρά Σκυθία, Mikrá Skythia) antzinaroan iparraldetik Danubio ibaiak eta ekialdetik Itsaso Beltzak inguratutako eskualde bat izan zen, eta egungo Dobruja da bere baliokidea, zati handi bat Errumanian eta txikiago bat Bulgarian duena.
Eskualdearen lehen deskribapena Herodoto historialariak egin zuen, nork Eszitia Danubioren deltaren ipar eskualdea deitu zuen. K.a. II. mendean, Agatokles ohoratzeko Istriako dekretu batean, eskualdea Eszitia deitua zen, Eszitia Txikia izena erabiltzen den lehen aldia K.a. I. mendearen hasieran den bitartean, Estrabonen Geografia lanean.
Eszitia Txikian daziarrak bizi izan ziren. Garai honetan zeltek eta eszitiarrek inbaditu zuten. K.a. VII. mendean, zenbait greziar kolonia Itsaso Beltzaren ertzean ezarri ziren.
Daziako erresumako zati izan zen eta Erromatar Inperioak konkistatu zuen. Erromatar domeinupean, lehenik Behe Mesia probintziaren zati izan zen, baina halako batean probintzia honetatik banandu zen Scythia izeneko erromatar probintzia osatzeko. Geroago, Traziako barrutiaren zati izan zen, eta gero Bizantziar Inperioaren mendera igaro zen; ordu arte eutsi zion Eszitia Txikia izenari.
Migrazioen Garaian (germaniar herri mordo bat IV. mendetik aurrera emigratzen hasi ziren garaia) eskualdea ahaztu egin zenez, bere izen klasikoa erabiltzeari utzi zitzaion.

## Ikus, gainera

* Eszitia Txikiko antzinako hirien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1196595
* Multimedia: Scythia Minor / Q1196595
# Eibhlín Dubh Ní Chonaill

Eibhlín Dubh Ní Chonaill, Eileen O'Connell izenez ere ezaguna (c. 1743 – c. 1800) Irlandako idazle eta olerkari gaelikoa izan zen, eta bertako lurjabe klasearen parte ere bai. Caoineadh Airt Uí Laoghaire izeneko hileta eresi bat konposatzeagatik da ezaguna, haren senarra hil zenean irlanderaz idatzitako lan luzea eta goraipatua.

## Biografia

Gurasoek 15 urterekin antolatu zioten lehen ezkontza. Baina senarra oso nagusia zen eta sei hilabeteren buruan hil zen.
1767an Art Ó Laoghaire kapitainarekin maitemindu zen. Eibhlín Dubhek 23 urte zituen, eta familiak ez zion harremana onartzen, horregaitk kapitainarekin ihes egin eta ezkondu zen. Bost seme-alaba izan zituzten, eta horietako hiru haurtzaroan hil ziren. Art hil zenean haurdun zegoen Eileen.
Eibhlín Dubh eta bere familia Irlandera nagusi zen eremu batean bizi ziren, eta hango klase agintari eta lurjabe gehienak bezala irlanderaz eta ingelesez hitz egiten zuten (gutunetan ingelesez). Klase aberats honetan ohitura zen seme-alabak tokiko nekazari familiek haztea prestakuntza-urteetan, eta haien etxeetan irlanderaz jabetzen ziren. Ohikoa zen irlandera lotzea adierazpen emozional sakonekin, eta doluarn hizkuntza ere hura izatea.
Caoineadh doluzko olerkia Eibhlín Dubhek senarraren aitaren eta arrebaren ekarpenekin idatzi zuen, eta ez zen idatziz jarri hamarkada batzuk geroago arte, ahozko tradizioan zenbait bertsiok iraun zutelarik. Rosc izeneko metrika tradizionalean osatu zen, ohikoa era honetako olerkietan, eta gai tradizionalak biltzen ditu: hildakoa goraipatua da, haren lorpenak goresten dira, haren etsaien aurkako mendeku mehatxatzen eta, eta bizitzara itzul bedi ere eskatzen zaio senar zenduari.

## Erreferentziak

* ↑ Eibhlín Dubh Ní Chonaill. .
* ↑ Op. cit., O'Connell, p. 238.
* ↑ ibid., pp. 22-23.
* Datuak: Q3406424
# Traziar

Traziarra (antzinako grezieraz: Θρᾷκες; latinez: Thraci) indoeuropar herria izan zen, K.a. 2.000. urte inguruan Danubio aldean, Itsaso Beltzean eta Egeo itsasaldean bizilekua hartu zuena. Traziarrak leinuetan antolatu ziren denbora luzez. Mertzenario eta esklaboz hornitu zuten Grezia. Ospakizun dionisiakoak egiten zituzten, borrokazaleak ziren, tatuajeak egiten zituzten eta hildakoak errausteko ohitura omen zuten. Trazieraz hitz egiten zuten. Egun desagertutako hizkuntza hau indoeuropar hizkunzten familian kokatzen da. Traziar zibilizazioa K.a. III. milaurtekotik K.a. III. mendera arte garatu zen. Traziar zibilizazioaren arlo asko oraindik ezezagunak dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Christopher Webber, Angus McBride (2001). The Thracians, 700 BC–AD 46. Osprey Publishing. ISBN 1-84176-329-2.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q144964
* Multimedia: Ancient Thracians / Q144964
# Lisimako Traziakoa

Lisimako Traziakoa, Alexandro Handiaren jeneraletako bat izan zen, eta honek sortutako inperioaren oinordekoetako bat, oinordeko hauei, diadoko deritzelarik. Traziako errege izan zen (bere garaian, Itsaso Beltzetik ekialdean, Mazedoniaraino mendebaldean hedatzen zen lurralde bat), 20 urtez. Gainontzeko diadokoak bezala, batzuekin eta besteekin aliatuz eta borrokatuz pasa zituen urteak. K.a. 301ean, Kasandro Mazedoniakoarekin eta Seleuko I.a Nikatorrekin aliatu zen Antigono Monoftalmosen aurka, hau, Ipsoko guduan garaitu zutelarik. K.a. 288an, Mazedonia inbaditu zuen, eta, Pirro Epirokoarekin aliatuz, Demetrio I.a Mazedoniakoa preso hartu zuen, ondoren, kanporatu egin zuena. Demetrio, orduan, Seleuko I.a Nikatorrekin babestu zen, jada Babilonia eta Siriako errege zena.
Antzinako general Ptolomeo I.a Soterrekin aliatu zen, garai horretan Egiptoko errege zena, eta bigarren aldiz ezkondu zen honen alaba batekin, Arsinoe II.arekin. Lisimakok, jada bazuen Agatokles izeneko seme bat. Arsinoe, Lisimakoren seme honen aurka azpijokoan aritu zen, tronuarekin geratzeko bere aita hil nahi zuela adieraziz. Lisimako erabat konbentzitu zuen bere emazteak esandako honek, eta, orduan, bere seme Agatokles hiltzea agindu zuen. Ekintza honek, batere mesederik egin ez zion altxamendu handi bat sorrarazi zuen. Gertakari hauen ondoren, Lisandra, Agatoklesen alarguna, Seleuko I.aren gortera joan zen, hau, Lisimakoren aurka borrokatzeko konbentzituz.
Pergamo hiriak (Misian, egungo Turkiaren ipar-mendebaldean), garrantzi handia hartu zuen, Lisimako jeneralak, akropolia, bere altxorrak gordetzeko gotorleku bihurtu zuenean. Esmirna hiria handitu eta gotortu ere egin zuen, egungo Turkiaren mendebaldean.
K.a. 281ean hil zen, Seleukok garaitua. Alexandrok, Lisimako eta odrisiar emakume baten semea, eta, beraz, Agatoklesen anaia zena, Agatoklesen alarguna zen Lisandra, honen senarraren gorpua berreskuratzeko konbentzitu zuen. Kardia eta Paktia hirien artean lurperatu zuen, Kersoneso Traziarrean.
Lisimako hil ondoren, Traziaren zati bat, Mazedoniako Erresumara pasa zen, eta, bestea, Asia Txikikoa, Seleuzidar Inperiora.
* Datuak: Q32133
* Multimedia: Lysimachus / Q32133
# Kardia

Kardia (antzinako grezieraz: Kαρδία, Kardía) Antzinako Greziako polis izan zen, Traziako Khersonesoren hiriburua. Egungo Saros golkoan zegoen, lehen Melasko golkoa, Sestostik 40 km.tara.

## Jatorria

Jatorrian, K.a. VIII. mendean, Mileto eta Klazomenen kolonia izan zen; geroago, Miltziadesen tiraniaren garaian (K.a. 515-493), kolono atenastarrak ere jaso zituen.
Peloponesoko gerran, Delosko Ligarako itsas basea izan zen, baina honek ez zuen Atenasen aldeko Kardia egin: K.a. 357an, traziar printze baten agindupean Atenasek Khersonesoren kontrola hartu zuenean, hura izan zen neutral iraun zuen hiri bakarra.
Mazedoniako Filipo II .a erregeak, bere dominazioa Traziara (gariaren merkataritzarako eskualde estrategikoa) hedatu nahi zuenean, hiriari lagundu zion, armada bat bidaliz. Urte erabakigarria K.a. 352a izan zen, hiriak Filipo erregearekin adiskidetasun hitzarmen bat amaitu zuenean. Kardiaren autonomia bermatuta geratu zen K.a. 346. urteaz geroztik.
Krisi handi bat sortu zen Diopites atenastar mertzenario kapitainak K.a. 343an hirira Atikako klerukoak eraman zituenean; Kardian gaizki hartu zituzten. Filipok berehala bidali zuen laguntza hirira. Erregeak bi hirien arteko liskarra arbitrajez kitatzea proposatu zuen, baina Atenasek uko egin zion. K.a. 342an, Filipok Kardiaren atxikimendua lortu zuen, Diopitesen erresistentzia gorabehera, eta Hekateo tiranoa jarri zuen hiriaren buruan.
Alexandro Handia K.a. 323. urtean hil ondoren, Lisimako Traziakoak hiria suntsitu zuen, K.a. 309. urtean; honek bere agintea Helesponto itsasartean hedatu zuelarik. Berreraiki zen arren, jada ez zuen bere garrantzia berreskuratu: Lisimakiak gainditu zuen, biztanle asko joan ziren inguruan eraikitako hiri horretara, inguruko hiriburu bihurtu zena.

## Kardiatar ospetsuak

* Eumenes, Alexandro Handiaren idazkaria.
* Jeronimo Kardiakoa historialaria.

## Erreferentziak

* ↑ Pausanias, Greziako deskribapena, i. 9

## Kanpo estekak

* Datuak: Q965581
# Sika

Sika ezpata kurbo bat da.

## Jatorria

Traziar jatorrikoa, uste denez aintzinako segurren ondorengoa da. Hain zuzen ere, Isidorok VII. mendean "sika" eta "segur" hitzek jatorri bera dutela esan zuten, latinezko "secare" (ebaki) hitza, eta italiar lapurrek asko erabiltzen zutela; erabiltzaileei "sicario" esaten zitzaien.
Estrabonen arabera, kantabriarrek eta baskoiek erabiltzen zuten.

## Ezaugarriak

Bere ertz moztaile bakarra, barrualdekoa, oso zorrotza da. Duen akatsetako bat grabitate zentrua muturretik eskutokitik baino hurbilago izatea da, eta, beraz, eskutokiak, nahiko astuna izan behar du ezpata orekatzeko. Gladiadore traziarrek ospetsu egin zuten, batik bat, ezkutuaren atzean izateko erabiltzen zutena, eta, ondoren, zauri sakonak eraginez erasotzen zuten.

## Erreferentziak

* 1 2 Tormenta, El. (2012-02-27). «Armas y armaduras en España: Orígenes del segur» Armas y armaduras en España (Noiz kontsultatua: 2021-05-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1170496
* Multimedia: Sica / Q1170496
# Kamaboko

Kamaboko (蒲鉾:かまぼこ) arrainezko surimi ondu japoniarra da.
Arrain zuri hezurgabetu desberdinekin egiten da, birrinduz eta pure bihurtuz, gehigarri eta zapore-emaile natural edo artifizialekin, eta enbor itxura ematen zaie. Hauek lurrunetan egosten dira, erabat irmo egon arte. Xerratan mozten dira eta berotu gabe zerbitzatu, hainbat saltsarekin jateko edo zopa beroak eta arrozak laguntzeko. Kamaboko, sarritan, enbor erdizilindrikoetan saltzen da, eta horietako batzuek diseinu artistikoak dituzte, hala nola narutomaki (naruto) ezaguna, xerra bakoitzean kiribil arrosa duena, Narutoko zurrunbilo ospetsuagatik deitua.
Azal gorriko kamaboko zuria ospakizun-bazkarietan eta jaiegunetan zerbitzatzen dira, kolore gorriak-zuriak zorte ona dakarrela uste baita Japonian.
Kamaboko XIV. mendetik prestatu izan sa Japonian. Eta orain ia mundu osoan aurki daiteke. Karramarro haragi ordezkoa, Kanikama izenekoa (kani-kamaboko esapidearen laburdura) Mendebaldean ezagunena den surimia, kamaboko mota bat.

## Arrainak

Jatorrian kamaboko prestatzeko japoniar siluroa (Silurus asotus) erabiltzen zen, ur gezako arraina.
Egun, hainbat arrain zuri erabiltzen dira Japonian surimia prestatzeko, horien artean:
* Parapristipoma trilineatum
* Nemipterus virgatus
* Synodontidae
* Pterothrissus gissu
* Marrazo espezie batzuk (Selachimorpha)
* Theragra chalcogramma
* Pennahia argentata
* Nibea mitsukurii
* Muraenesox cinereus
* Scombrops boops
* Micropterus:
** Micropterus dolomieu
** Micropterus salmoides
** Micropterus floridanus

## Kanpo estekak

* Datuak: Q166204
* Multimedia: Kamaboko / Q166204
# Arrain zuri

Arrain zuria arrain urdina ez den arraina da, jatorria itsasoan dutena eta bizkarraldean hegatsa dutenak. Bere gantz kopurua ez da oso handia (arrain urdinean ez bezala) eta gantzak animaliaren pisu osoaren %2 ez du gainditzen.
Arrain zuriak dira, adibidez, bakailaoa, erreboiloa, paneka handia, itsas aingira, krabarroka, legatza, zapoa eta mihi arraina.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q633379
# Jean-Marie Musy

Jean-Marie Musy (Albeuve, 1876ko apirilaren 10a – Friburgo, 1952ko apirilaren 19a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1925ean eta 1930ean.
1904an zuzenbidean doktoratu zen eta abokatu lanetan aritu zen 1910ean Banque de Crédit Gruyerien bankuko zuzendari izendatu zuten arte.
Alderdi Demokrata Kristauko kide izan zen, eta antiboltxebikek eta ideia antikomunistak eta antiboltxevikeak zituen eta Friburgo kantonamendukoko gobernuko kide izan zen.
Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen 1920tik 1934ra, eta Finantza departamentua zuzendu zuen. 1920ko hamarkadako krisi ekonomikoan egindako deflazio-politikak porrot egin zuen. Mussoliniren faxismoak inspiratuta, 1935ean konstituzioaren erreforma egiten saiatu zen, baina ez zuen onartu.
1935etik 1939ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen.
Bigarren Mundu Gerran politikari naziekin harremanetan egon zen. Gerraren amaieran, nazien eta erakunde juduen arteko bitartekari lanak egin zituen kontzentrazio-esparruetan preso zeuden juduak askatzeko.
* Datuak: Q674180
* Multimedia: Jean-Marie Musy / Q674180