# Azaroaren 12

Azaroaren 12a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hamaseigarren eguna da, 317.a bisurteetan. 49 egun falta dira urtea amaitzeko.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Arcadio María Larraona Saralegi Jaiotza: Oteitza, 1887 eta 1887 Heriotza: Erroma, 1973ko maiatzaren 7a Manuel Alonso Jaiotza: Donostia, 1895 Heriotza: Madril, 1984ko urriaren 11 Diego Maria Gardoki Jaiotza: Bilbo, 1735 Heriotza: Turin, 1798ko azaroaren 12a Mattin Treku Jaiotza: Ahetze, 1916 Heriotza: Baiona, 1981eko uztailaren 22a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Auguste Rodin Jaiotza: Paris, 1840 Heriotza: Meudon, 1917ko azaroaren 17a Anne Hathaway Jaiotza: Brooklyn, 1982 Sun Yat-sen Jaiotza: Cuiheng $^{(en)}$ , 1866 Heriotza: Peking Union Medical College Hospital $^{(en)}$ , 1925eko martxoaren 12a Grace Kelly Jaiotza: Filadelfia, 1929 eta 1929 Heriotza: Commune of Monaco $^{(en)}$ , 1982ko irailaren 14a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian Dolores Ibarruri Jaiotza: Gallarta, 1895eko abenduaren 9a Heriotza: Hospital Universitario Ramón y Cajal $^{(en)}$ , 1989 Diego Maria Gardoki Jaiotza: Bilbo, 1735eko azaroaren 12a Heriotza: Turin, 1798 Josef Moret Jaiotza: Iruñea, 1615eko uztailaren 5a Heriotza: Iruñea, 1687 Ricardo Miralles Jaiotza: Donostia, 1954 Heriotza: Bilbo, 2022 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan Stan Lee Jaiotza: Manhattan, 1922ko abenduaren 28a Heriotza: Cedars-Sinai Mediku Zentroa, 2018 Leon I.a Jaiotza: Toscana, 390 Heriotza: Erroma, 461 Elizabeth Gaskell Jaiotza: Cheyne Walk $^{(en)}$ , 1810eko irailaren 29a Heriotza: Holybourne House $^{(en)}$ , 1865 William Holden Jaiotza: O'Fallon, 1918ko apirilaren 17a Heriotza: Santa Monica, 1981 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
* Gertaerak
* Yasser Arafat, Agintaritza Palestindarraren agintari-ohia.
* 764 - Tropa tibetarrek Chang'an hartu zuten, Txinako Tang dinastiaren hiriburua, hamabost egunez.
* 1936 - Estatu Batuetan garai hartan munduko zubirik luzeena izan zena ireki zuten San Frantziskon, Golden Gate Bridge delakoa (irudian).
* 1990 - Akihito Japoniako 125. enperadore izendatu zuten.
* + Gertaera gehiago...
* Egutegia
* Txantiloi:Azaro2025
* Aurreko eta hurrengo urteetan
* 2022: Larunbata
* 2023: Igandea
* 2024: Asteartea
* 2026: Osteguna
* 2027: Ostirala
* 2028: Igandea
* Izendegia
* Santutegia:
* Daturik ez (gehitu)
* Seaska egutegia:
* Ilun, Ilune, Iluna, Iluntze, Ilunber, Ilunberri, Iluru, Iluntxo, Milian eta Millan.

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1979 – ETAk Fernando Rodriguez Espinola basozaina hil zuen Bilbon.
* 1980 – ETAk Miguel Zunzunegi Arratibel kamiolaria hil zuen Ataunen.

### Mundua

* 1962 – CIAk Kuban zuen arduradun nagusia atxilotu zuten, Minas de Matahambre herriko meatzeetan lehergailuak jarri asmoz zebilela.
* 2006 – 35 hildako Bagdaden (Irak) poliziak kontratatzeko postu baten aurkako atentatuan.
* 2007 – Pakistanen poliziak Benazir Bhutto lehen ministro ohia atxilotu zuen Pervez Musharraf presidentearen aginduz, salbuespen egoera salatzeko manifestaldi bat egin baino egun bat lehenago.

## Arte eta kultura
### Euskal Herria

* 2016 – Bosgarren Xilaba Bertsulari Xapelketa: Sustrai Colinak bere bigarren txapela jantzi zuen.

### Mundua

* 1977 – Gaueko lehen manifestazio feminista egin zuten "Reclaim the Night" lelopean, Leedsen, Ingalaterran. Aurretik, emakumeek gizonen aldetik jasandako erasoen aurrean, Poliziak emakumeei gauez ez irteteko gomendatu izan zien.
* 1984 – Misil nuklearren zulo bat hondatu zuten lau bakezalek Missourin, AEB. Talde kristau antimilitarista bateko kideak ziren eta mailu pneumatikoak erabiliz instalazioak hondatu zituzten. Ekintzagatik espetxe zigor gogorrak ezarri zizkieten.
* 1993 – The Three Musketeers (Hiru Musketariak) filma estreinatu zen, Stephen Herekek zuzendu eta Charlie Sheen, Kiefer Sutherland, Chris O'Donnell, Oliver Platt, Tim Curry eta Rebecca De Mornay aktoreek antzeztu zuten.
* 2017 – Londresko Wembleyko SSE Arenan 2017ko MTV Europe Music Awards ospatu zen. Shawn Mendes izan zen ekitaldiko artistarik sarituena 4 sari irabaziz.

## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1735 – Diego María Gardoki, bizkaitar politikaria, finantza-gizona eta diplomatikoa (h. 1798).
* 1742 – Diego Borika, gasteiztar politikari eta militarra (h. 1800).
* 1755 – Ramón María Adurriaga, gipuzkoar apaiz eta legelaria (h. 1841).
* 1770 – Jose Maria Murga de la Barrera, bizkaitar lurjabe eta politikaria (h. 1834).
* 1815 – Emmanuel Intxauspe, euskal idazle eta itzultzailea (h. 1902).
* 1848 – Adolfo Areizaga, bizkaitar eskultorea (h. 1918).
* 1876 – Maurice Delay, euskal kirurgialari eta politikaria, Baionako alkatea (h. 1960).
* 1887 – Arcadio María Larraona Saralegi, nafar kardinal, erlijioso eta jurista (h. 1973).
* 1895 – Manuel Alonso, euskal tenislaria, 1977an Hall of Famen sartua (h. 1984).
* 1901 – Martin Lipuzkoa, nafar abesbatza-zuzendaria eta musikako irakaslea (h. 1984).
* 1906 – Pedro Bidagor, gipuzkoar arkitekto eta hirigilea (h. 1996).
* 1912 – René Lasserre, lapurtar sukaldaria (h. 2006).
* 1916 – Libe Altuna, bizkaitar irakaslea eta euskaltzalea, Bizkaiko ikastolen mugimenduaren bultzatzailea (h. 1993).
* 1919 – Jean Dauger, lapurtar errugbilaria (h. 1999).
* 1923 – Jose María Busto, bizkaitar futbolaria (h. 2012).
* 1936 – Gurutzi Arregi Azpeitia, bizkaitar etnografoa (h. 2020).
* 1966 – Ana Rodriguez Rua, gipuzkoar pedagogoa, haur-hezkuntzako irakaslea eta boluntarioa.
* 1968 – Isabel Aleman Irungarai, nafar erizaina, emagina eta Amaiurko alkatea.
* 1976 – Karmele Artetxe, bizkaitar historialaria, EHUko irakaslea eta UEUko zuzendari ohia.
* 1978 – Igor Cuesta, bizkaitar futbolari ohia.
* 1982 – Leticia Comerón, PPko arabar politikaria.
* 1989 – Maria Cruickshank, gipuzkoar aktorea.
* 1998 – Bibiane Schulze, euskal-alemaniar futbolaria, Alemanian.
* 1999 - Andoni Rekondo, gipuzkoar bertsolaria.

### Mundua

* 1651 – Gurutzeko Sor Juana Ines, mexikar erlijioso katolikoa, olerkaria eta antzerkigilea (h. 1695).
* 1666 – Mary Astell, ingeles idazle feminista eta erretorikoa, "lehen feminista ingelesa" (h. 1731).
* 1729 – Louis Antoine de Bougainville, frantziar itsasgizona (h. 1811).
* 1746 – Jacques Charles, frantziar fisikari, matematikari eta asmatzailea (h. 1823).
* 1769 – Amelia Opie, ingeles idazlea eta abolizionista (h. 1853).
* 1790 – Letitia Christian Tyler, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (h. 1842).
* 1815 – Elizabeth Cady Stanton, estatubatuar ekintzaile, abolizionista eta emakumeen mugimenduko erreferente nabaria (h. 1902).
* 1817 – Mírzá Husayn Alí-i-Nurí, Bahá'u'lláh, Bahaismoaren sortzaile pertsiarra (h. 1892).
* 1833 – Aleksandr Borodin, errusiar musikagilea (h. 1887).
* 1840 – Auguste Rodin, frantziar eskultorea (h. 1917).
* 1842 – John William Strutt, Rayleigheko 3. baroia, britainiar fisikaria (h. 1919).
* 1866 – Sun Yat-sen, Txinako iraultzailea (h. 1925).
* 1868 – Édouard Vuillard, frantziar margolaria (h. 1940).
* 1873 – Amelia Bauerle, britainiar margolaria, diseinatzaile apaintzailea, haurren liburuen ilustratzailea eta grabatzailea (h. 1916).
* 1882 – Maria Teresa Borboikoa, Espainiako infanta eta Bavariako printzesa ezkontidea (h. 1912).
* 1896 – Arturo Duperier, espainiar fisikaria (h. 1959).
* 1904 – Jacques Tourneur, frantziar zinema zuzendaria (h. 1977).
* 1914 – Edward Schillebeeckx, belgikar teologo katoliko nabarmena, Vatikanoko II. Kontzilioko eragile nagusienetakoa (h. 2009).
* 1915 – Roland Barthes, Euskal Herriarekin lotura handia izan zuen frantziar idazle, filosofo, literatura-kritikari eta semiologoa (h. 1980).
* 1922 –
** Tadeusz Borowski, poloniar kazetari eta idazlea (h. 1951).
** Kim Hunter, estatubatuar zine, antzerki eta telebista aktorea (h. 2002).
* 1923 –
** Rubén Bonifaz Nuño, mexikar humanista, poeta, itzultzailea, arte-kritikaria eta marrazkilaria (h. 2013).
** Julia Rodríguez-Maribona, espainiar erizaina eta asmatzailea, lanbasaren asmatzaileetako bat (h. 2005).
* 1929 –
** Michael Ende, alemaniar idazlea (h. 1995).
** Grace Kelly, estatubatuar aktore, dantzari eta abeslaria, Monakoko printzesa (h. 1982).
* 1930 –
** Norman Johnson, kanadar matematikaria (h. 2017).
** Jean-Guy Pilon, quebectar olerkari eta eleberrigilea (h. 2021).
* 1931 – Majida Boulila, Tunisiaren independentzia prozesuan emakume aktibista (h. 1952).
* 1933 – Jalal Talabani, Irakeko presidentea (h. 2017).
* 1934 –
** Charles Manson, estatubatuar kriminala, hainbat erailketa burutu zituen Manson Familia sektaren sortzailea (h. 2017).
** Vavá, brasildar futbolaria (h. 2002).
* 1935 – Liudmila Gurtxenko, ukrainar jatorriko sobietar eta errusiar aktore eta abeslaria (h. 2011).
* 1938 – Benjamin Mkapa, Tanzaniako presidentea (h. 2020).
* 1939 –
** Alitet Nemtuxkin, evenk etniako poeta, evenkera jatorrizko hizkuntzan eta haren gainean idazteagatik ezaguna (h. 2006).
** Lucia Popp, eslovakiar sopranoa (h. 1993).
* 1941 – Cristina Peri Rossi, uruguaiar idazle eta itzultzailea.
* 1943 – Wallace Shawn, estatubatuar aktore, antzerkigile eta saikeragilea.
* 1945 – Neil Young, kanadar musikaria, bere belaunaldiko garrantzitsuenetakoa eta emankorrenetakoa.
* 1947 –
** Octavio Aceves, argentinar-espainiar idazle, psikologo, iragarle eta telebista kolaboratzailea (h. 2021).
** Patrice Leconte, frantziar aktore, zinema zuzendari eta gidoigilea.
* 1948 – Hassan Rouhani, Irango presidentea.
* 1954 – Rhonda Shear, estatubatuar aktore eta komediantea.
* 1959 – Ernest Benach, kataluniar politikaria.
* 1961 –
** Nadia Comăneci, errumaniar gimnasta ohia, sekula izan den gimnasta onenetako bat.
** Enzo Francescoli, uruguaiar futbolaria, 1980 eta 1990eko hamarkadetako hegoamerikar futbolaririk onenetarikoa.
** Atsushi Natori, japoniar futbolari ohia.
* 1962 – Teresa Peramato Martín, espainiar legelaria, emakumeen aurkako indarkeriaren arloko Areto Delegatuko fiskala.
* 1964 – Michael Kremer, estatubatuar ekonomialaria, 2019ko Ekonomiako Nobel Saria.
* 1965 – Tacita Dean, britainiar artista bisuala.
* 1967 –
** Patrizia Ciofi, italiar opera-abeslaria, koloratura-sopranoa.
** Ann Lee, britaniar eurodance abeslaria.
** Takuya Takagi, japoniar futbolari ohia.
* 1968 –
** Kathleen Hanna, estatubatuar musikari, aktibista eta idazlea.
** Sharon Shannon, irlandar musikaria.
* 1970 –
** Tonya Harding, estatubatuar izotz gaineko patinatzaile artistikoa eta boxeolaria.
** Alina María Hernández, Cachita, kubatar telebistako aktorea (h. 2016).
* 1974 – Aurélio Pinto de Sousa, brasildar elizgizona.
* 1978 –
** Alexandra Maria Lara, errumaniar-alemaniar aktorea.
** Céline Sciamma, frantziar gidoilari eta zinema zuzendaria.
** Ernesto Reaño, perutar psikologo, hizkuntzalari, irakaslea eta pertsona autisten eskubideen aldeko ekintzailea.
* 1980 –
** Nur Fettahoğlu, turko-alemaniar aktorea.
** Ryan Gosling, kanadar aktore eta musikaria.
* 1982 – Anne Hathaway, estatubatuar aktorea.
* 1987 –
** Juan José Ballesta, espainiar aktorea.
** Jason Day, australiar golfaria.
* 1988 – Russel Westbrook, estatubatuar saskibaloiko jokalaria.
* 1989 –
** Jessy Dubai, mexikar-estatubatuar emakumezko aktore pornografiko transexuala.
** Hiroshi Kiyotake, japoniar futbolaria.
** Shiho Kohata, japoniar futbolaria.
* 1990 –
** Taulupe Faletau, tongatar errugbilaria.
** Florent Manaudou, frantziar eskubaloi jokalari ohia eta igerilaria.
* 1994 – Janet Devlin, irlandar abeslaria.
* 1995 – Ben Lammers, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
* 1996 – Oulaya Amamra, frantziar aktorea.
* 2005 - Zhou Yaqin, txinatar gimnasta artistikoa.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1687 – José Moret, Aita Moret, elizgizon jesuita eta historialari nafarra (j. 1615).
* 1798 – Diego María Gardoki, bizkaitar politikaria, finantza-gizona eta diplomatikoa, Turinen (j. 1735).
* 1915 – Félix Léglise, lapurtar politikaria, Landetan (j. 1843).
* 1978 - Margarita Gutierrez Lavin, Galdakaoko udal emagina (j. 1894).
* 1989 – Dolores Ibarruri, La Pasionaria, bizkaitar politikari komunista (j. 1895).
* 1998 – Alejandro Artetxe, Arratiako lehoia, bizkaitar boxeolaria (j. 1923).
* 2005 – Cosme Barrutia, euskal txirrindularia (j. 1929).
* 2010 – Inozentzio Olea, gipuzkoar bertsolaria eta euskal idazlea (j. 1921).
* 2015 – Ion del Río, gipuzkoar txirrindularia (j. 1978).
* 2017 – Victor Urrutia, nafar soziologoa (j. 1945).
* 2018 –
** Juan Antonio Frade Villar, K-Toño semea, bizkaitar margolari, karikaturagile eta kazetaria (j. 1945).
** Ricardo Requejo, musika klasikoaren nazioarteko piano-jotzaile eta musika irakasle bizkaitarra (j. 1938).
* 2021 – Ramuntxo Kanblong, lapurtar politikari jeltzalea, Ipar Buru Batzarraren presidentea (j. 1939).
* 2022 Ricardo Miralles, gipuzkoar historialaria (j. 1954).

### Mundua

* 607 – Bonifazio III.a, Aita santua.
* 1035 – Kanuto II.a Handia, Danimarkako, Ingalaterrako eta Norvegiako erregea.
* 1094 – Duncan II.a Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregea (j. c. 1060).
* 1139 – Magnus IV.a Norvegiakoa, Norvegiako erregea (j. c. 1115).
* 1202 – Kanuto VI.a Danimarkakoa, Danimarkako erregea (j. 1163).
* 1555 – Stephen Gardiner, ingeles elizgizona eta politikaria (j. c. 1483).
* 1595 – John Hawkins, esklabo-trafikatzailea, pirata eta Erresuma Batuko Itsas Armadako diruzain eta kontrolatzailea (j. 1532).
* 1662 – Adriaen van de Venne, herbeheretar margolaria (h. 1662).
* 1693 – Maria van Oosterwijck, neerlandarren Urrezko Mendeko margolaria (j. 1630).
* 1712 – Tokugawa Ienobu, Tokugawa shogunerriko seigarren shoguna (j. 1662).
* 1722 – Adriaen van der Werff, herbeheretar margolari, arkitekto, eskultore eta ganberako margolaria (j. 1659).
* 1754 – Jacob de Wit, herbeheretar margolaria (j. 1695).
* 1793 – Jean Sylvain Bailly, frantziar politikari eta zientzialaria, gillotinan (j. 1736).
* 1829 – Jean-Baptiste Regnault, neoklasizismoko frantziar margolaria (j. 1754).
* 1857 – Manuel Oribe, Uruguaiko presidentea (j. 1792).
* 1858 – Luis II.a Liechtensteingoa, Liechtensteingo printzea (j. 1796).
* 1865 – Elizabeth Gaskell, ingeles eleberrigilea (j. 1810).
* 1869 – Johann Friedrich Overbeck, alemaniar margolaria (j. 1789).
* 1896 – Joseph James Cheeseman, Liberiako presidentea (j. 1843).
* 1912 – José Canalejas, espainiar politikaria (j. 1854).
* 1916 – Percival Lowell, estatubatuar astronomoa (j. 1855).
* 1917 – Vera Slutskaia, bielorrusiar boltxebikea (j. 1874).
* 1921 – Fernand Khnopff, belgikar margolari sinbolista (j. 1858).
* 1936 –
** Patrick Henry Bruce, estatubatuar margolari modernoa (j. 1881).
** Víctor Casas, galiziar politikari, antzezle eta kazetaria, fusilatua (j. 1890).
* 1943 – Henri-Jean Guillaume Martin, frantziar margolaria (j. 1860).
* 1947 – Emma Orczy, Hungarian jaiotako ingeles eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1865).
* 1948 – Umberto Giordano, italiar opera egilea (j. 1867).
* 1954 – Luis Agote, argentinar medikua, ikertzailea eta odol-transfusioko aitzindaria (j. 1868).
* 1956 – Juan Negrín, Espainiako Bigarren Errepublikako Presidentea (j. 1889).
* 1964 – Elena Salvador, espainiar aktorea (j. 1868).
* 1969 – Liu Shaoqi, Txinako Herri Errepublikako bigarren presidentea (j. 1898).
* 1976 – Walter Piston, estatubatuar musikagilea (j. 1894).
* 1981 – William Holden, estatubatuar aktorea (j. 1918).
* 1983 – Joan Sales, kataluniar idazlea (j. 1912).
* 1984 – Chester Himes, estatubatuar idazlea (j. 1909).
* 1990 – Eve Arden, estatubatuar aktorea (j. 1908).
* 1992 – Giulio Carlo Argan, italiar artearen eta arkitekturaren historiako kritikaria (j. 1909).
* 1993 – Manuel Granell, espainiar saiakeragile eta kritikaria (j. 1906).
* 1994 – Wilma Rudolph, estatubatuar atleta (j. 1940).
* 1997 – Carlos Surinach, kataluniar jatorriko estatubatuar musikaria (j. 1915).
* 1998 – Sally Shlaer, estatubatuar matematikari, software-ingeniari eta metodologista (j. 1938).
* 2006 – Adam Schaff, poloniar filosofoa eta soziologoa (j. 1913).
* 2007 – Ira Levin, estatubatuar eleberrigile, antzerkigile eta abesti egilea (j. 1929).
* 2010 – Henryk Górecki, poloniar musikagilea, postmodernismoaren musikari nagusietako bat (j. 1933).
* 2011 - María Jesús Valdés, espainiar aktorea eta ahots-aktorea (j. 1927).
* 2013 –
** Mavis Batey, britainiar kriptoanalista Bigarren Mundu Gerran (j. 1921).
** John Tavener, ingeles musikagilea (j. 1944).
* 2014 – David Mackay, britainiar arkitektoa (j. 1933).
* 2018 –
** John Cairns, ingeles biologoa (j. 1922).
** Stan Lee, estatubatuar komiki gidoigile eta argitaratzailea (j. 1922).
* 2019 – Mitsuhisa Taguchi, japoniar futbolaria (j. 1955).
* 2020 –
** Masatoshi Koshiba, japoniar fisikaria, 2002ko Fisikako Nobel Saria (j. 1926).
** Jerry Rawlings, Ghanako presidentea (j. 1947).
* 2021 –
** Bob Bondurant, estatubatuar lasterketa-gidaria (j. 1933).
** Fra' Matthew Festing, Maltako Ordenako Printze eta Maisu Nagusia (j. 1949).
** Ron Flowers, ingeles futbolaria (j. 1934).
* 2023 –
** Rahim Huseynov, Azerbaijango lehen ministroa (j. 1936).
** Joan Jara, britainiar dantzari eta aktibista politikoa, Víctor Jararen emaztea (j. 1927).
* 2024 –
** Joanne Chory, estatubatuar botanikari eta genetista (j. 1955).
** Timothy West, ingeles aktorea (j. 1934).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Ilun, Ilune, Iluna, Iluntze, Ilunber, Ilunberri, Iluru, Iluntxo, Milian eta Millan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2986
* Multimedia: 12 November / Q2986