# Paleoeuropar hizkuntzak

Paleoeuropar hizkuntzak (edo Europako hizkuntza zaharrak) Neolitoan (c. K.a. 7000 - c. K.a. 1700) eta Europako Brontze Aroan (c. K.a. 3200 - K.a. 600) artean hitz egiten ziren hizkuntza oro har ezezagunen multzoa da, indoeuropar hizkuntzak eta uraldar hizkuntzak Europara iritsi aurretik. Gaur egungo Europako biztanle gehienek indoeuropar hizkuntzaren bat hitz egiten dute. Hala ere, Brontze Aroa iritsi arte ez zegoen hizkuntza indoeuropar nagusirik kontinentean. Pixkanaka, hizkuntza paleoeuropar horien hiztunek indoeuropar hizkuntzak bereganatu zituzten, eta desagertu ziren, euskara izan ezik, hizkuntza paleoeuropar guzti horietatik eratorritako hizkuntza bakarra.
Lotutako termino bat hizkuntza aurreindoeuropear da, zabalagoa dena eta Eurasia osoan zehar indoeuroparren migrazioen eta hedapenaren aurretik hitz egiten ziren hizkuntzei buruz hitz egiteko erabiltzen dena. Kategoria horren barruan daude hizkuntza paleoeuropar batzuk, uraldar hizkuntzek asimilatu ez zituztenak, baina Asiako mendebalde, erdialde eta hegoaldeko beste hainbat hizkuntza ere.

## Historia
### Hizkuntzen egoera Neolitoan

Donald Ringe hizkuntzalariak, estatuen sorrera aurreko tribu-gizarteen hizkuntza-geografiaren printzipio orokorretan eta ezagutzen diren hizkuntza ez indoeuroparrei buruzko datu urrietan oinarrituta, iradokitzen du Europa Neolitikoak oso hizkuntza-paisaia anitza zuela, elkarrekin hizkuntza-lotura berreskuragarririk ez zuten hizkuntza-familia askorekin, Ipar Amerikako mendebaldean europar kolonizazioaren aurretik gertatzen zenaren oso antzera. Haren iritziz, Mediterraneoko kostaldeak hizkuntza eta hizkuntza-familia ugari zituen, eta Atlantikoko kostaldeak (Britainiar Uharteak barne), berriz, dibertsitate txikixeagoa zuen, baina esanguratsua. Kontinentearen barnealdeak, ziurrenik, hizkuntza aniztasun moderatua zuen, Alpeetan eta Balkanetako penintsulako mendialdeetan izan ezik, seguruenik. Aitzitik, Eskandinaviak, ziurrenik, nahiko hizkuntza-barietate txikia zuen. Ringeren kalkuluen arabera, garai hartan 60 bat hizkuntza egon zitezkeen Europan, 40 bat hizkuntza familiatakoak. David W. Anthony arkeologoak postulatzen du 20-40 «hizkuntza-komunitate» egon zitezkeela Europan Neolitikoaren amaieran.

### Indoeuropar eta uraldar migrazioak

Oso zabalduta dagoen Kurgan hipotesiaren arabera, indoeuropar hizkuntzetako hiztunak Estepa pontikoan zegoen jatorri batetik Europara emigratu zuten K.a. III. milurtekoan zehar, eta, pixkanaka, Europako hizkuntza paleoeuroparrak ordezkatu zituzten. Indoeuropar hizkuntzako herrien migrazio garrantzitsuak baztertu ezin diren arren, eskala handiko biztanleriaren ordezkapenak gertatzeko agertokia ez da batere probablea; eragin ekonomiko edo politikoa duten talde txikiagoek eragin zezaketen paleoeuropar hiztunek beren hizkuntza belaunaldiz belaunaldi hartzea.
Europako iparraldean, Eskandinavian eta Baltikoko eskualdean hedatu ziren uraldar hizkuntzak ekialdetik. Sami hizkuntzak familia uralikoaren parte dira, baina iraungitako hizkuntza zahar baten edo batzuen substratu eragin handia erakusten dute. Kalkulatzen da samien arbasoek duela 2.500 urte baino gutxiago hartu zutela hizkuntza uraldar bat. Baltikoko hizkuntza indigenen arrasto batzuk ere badira finlandiar hizkutzetan, askoz apalagoak badira ere. Gainera, Europako beste hizkuntza uraldar batzuek indoeuroparrak ez diren eta identifikatu ez diren hizkuntzen mailegu goiztiarrak dituzte.

## Hizkuntza paleoeuroparrak eta berreraikitako substratuak
### Paleohispaniar hizkuntzak

* Hizkuntza baskonikoak
** Akitaniera, gaur egungo euskararen ahaidea edo, agian, arbasoa.
** Aitzineuskara, euskalkietatik abiatuta berreraikitako euskararen aitzinako forma.
*** Euskara - biziraun duten hizkuntza bakarra.
** ? Iberiera - Agian euskara edo akitanieraren ahaidea, ziurtasunik gabea.
* Tartesiera - sailkatu gabea, agian iberierarekin lotua, edo akaso indoeuroparra zen.
Hizkuntza paleohispaniko horietako batzuk toponimo, antroponimo eta teonimoen bidez baino ezin dira ezagutu, erromatar eta greziar iturrietan oinarritua. Idazkun gehienak fenizierazko eta greziar alfabetoa erabiliz egin ziren. Ez dago ebidentziarik paleoalfabeto propioena, eta dagoen materiala ezin da deszifratu.

### Italiar penintsula

* Tirseniar hizkuntzak
** Etruskoa - Italiako erialde eta iparraldean.
** Hizkuntza retikoa - Italiako iparraldean eta Austrian.
** Lemniera - Egeo inguruan. Baliteke tirseniarra izatea, baina ez dago argi nolatan hitz egiten zen eskualde horretan.
** ? Kamuniera - agian tirsenieraren parte, baina ez dago argi.
* Paleokorsikera
* Paleosardiniera
* Iparraldeko pizeniera - Agian indoeuroparra izan zitekeen, edo ez zen existitu.
* Sikaniera
* Elimiera - Siziliako txanpon eta epigrafe batzuetan aurkitua.

### Egeoko eskualdea

* Substratu prehelendarra - Antzinako Grezierak bi substraturen eragina jaso zuen, bata indoeuropearra, ziurrenik Anatoliera, eta bestea ez-indoeuroparra.
* Hizkuntza minoikoa - Linear A idazkunetan jasota dagoena.
* Eteokretera - agian minoikoaren ondorengoa, baina ez da ziurra.
* Ziprominoikoa
* Eteoziprera - agian aurrekotik eratorria.

### Iparraldeko Europa

* Substratu germanikoaren hipotesia
* Substratu goidelikoaren hipotesia
* Substratu aurre-finougriarra
** Paleolaponiar hizkuntzak

### Beste batzuk

* Substratu baskonikoaren proposamena
* Aurrealbaniera substratua, agian grezierarekin lotua.

## Erreferentziak

* ↑ Woodard, Roger D.. (2008). The ancient languages of Europe. Cambridge ; New York : Cambridge University Press ISBN 978-0-521-68495-8. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Vennemann, Theo; Noel Aziz Hanna, Patrizia. (2011). Europa Vasconica - Europa Semitica. De Gruyter ISBN 978-3-11-090570-0. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Haarmann, Harald. (2011). Das Rätsel der Donauzivilisation: die Entdeckung der ältesten Hochkultur Europas. (1., neue Ausg. argitaraldia) C. H. Beck ISBN 978-3-406-62210-6. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Haarmann, Harald. (2012). Lexikon der untergegangenen Völker: Von Akkader bis Zimbern. (2nd ed. argitaraldia) C.H. Beck ISBN 978-3-406-63469-7. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* 1 2 3 4 Chen, Shu-Fen, ed. (2013). Grammatica et verba: glamor and verve ; studies in South Asian, historical, and Indo-European linguistics in honor of Hans Henrich Hock on the occasion of his seventy-fifth birthday. Beech Stave Press ISBN 978-0-9895142-0-0. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Anthony, David W.. (2007). The Horse, the wheel and language: how bronze-age riders from the eurasian steppes shaped the modern world. Princeton University Press ISBN 978-0-691-05887-0. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Aikio, Ante. «An Essay on Substrate Studies and the Origin of Saami» Irma Hyvärinen / Petri Kallio / Jarmo Korhonen (eds.) 2004: Etymologie, Entlehnungen und Entwicklungen: Festschrift für Jorma Koivulehto zum 70. Geburtstag, pp. 5–34. Mémoires de la Société Néophilologique de Helsinki 63. Helsinki. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ Häkkinen, Jaakko. (2012-02). «Early contacts between Uralic and Yukaghir» Suomalais-Ugrilaisen Seura. Toimituksia 2012 (264): 91–101. ISSN 0355-0230. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* 1 2 3 4 (Ingelesez) Haarmann, Harald. (2014). «Ethnicity and Language in the Ancient Mediterranean» A Companion to Ethnicity in the Ancient Mediterranean (John Wiley & Sons, Ltd): 17–33. doi:10.1002/9781118834312.ch2. ISBN 978-1-118-83431-2. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ (Ingelesez) Gorrochategui, Joaquín. (2022-06-30). Chacon, Thiago Costa ed. «6 The Relationship between Aquitanian and Basque: Achievements and Challenges of the Comparative Method in a Context of Poor Documentation» Language Change and Linguistic Diversity: Studies in Honour of Lyle Campbell (Edinburgh University Press): 105–129. doi:10.1515/9781474488143-010. ISBN 978-1-4744-8814-3. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).
* ↑ (Ingelesez) Price, Glanville, ed. (2017-09). Encyclopedia of the Languages of Europe. Wiley doi:10.1111/b.9780631220398.2000.x. ISBN 978-0-631-22039-8. (Noiz kontsultatua: 2025-03-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4342542