# Erdi Paleolitoa Euskal Herrian

Erdi-Paleolitoa orain dela 100.000 urtetik orain dela 35.000 urtera luzatzen den aldia da. Garai horretako aztarna ugari aurkitu dira Euskal Herrian, guztiak Neanderthalarekin lotuta.

## Gizakia

Homo sapiens neanderthalensis edo Neandertal gizakia izan zen garai honetan nagusi. Oraindik ez dago erabat garbi nondik eboluzionatu zuen gizaki mota horrek eta zergatik ordezkatu zuen gure tankerako gizakiak Erdi eta Goi Paleolitoen arteko igaroaldian.

## Janzkera

Landare zuntzak erabiltzen zituzten (belarrak, lastoak, azala, hostoak), baina larrua zen jantzietarako oinarrizko lehengaia; jantziak josi gabeak eta botoirik gabeak ziren, korapilo bidez lotuak. Oinetakoei buruz ezer gutxi esan daiteke; agian, artean ez zituzten erabiltzen. Aurreko aldiarekin alderatuta, tendoiak edo animalien ileak gehiago erabiltzen ziren, ehiza areagotu eta gizakiaren portaera konplexuagoa bihurtu zelako.

## Asentamenduak

Talde hauen asentamenduak atari zabalean, erreketatik gertu eta, batzuetan, bertako terrazen gainean eraikitako behin-behineko kanpalekuak ziren gehienbat. Beste askotan, harpe edo haitzuloetan egokitzen ziren aterpe soilak, adarrez eginiko egitura larruz estaliak. Ez dago pentsatzerik hiruzpalau etxola baino gehiago egongo zenik kanpaleku bakoitzean, eta erdi-erdian sua izaten zuten. Taldeak aurreko aldikoak baino pixka bat handiagoak izan zitezkeen; normalean, 8-10 gizabanako bitartekoak.

## Aztarnategiak

Aztarnategi gehienak ibaien inguruan daude, urak garrantzi handia baitu. Aurkitutako aztarnategi garrantzitsuenak hauek dira: Arrillor, Axlor, Olha eta Amalda. Garrantzi pixka bat txikiagoarekin garai honetan Isturitze, Koskobilo eta Lezetxiki daude. Murba, Kurtzia, Ipar Mugarduia eta Isturitz ere aipatzen dira.
Muruan dagoen Arrillor kobazuloa 1989 eta 1995 bitartean induskatu zuen Andoni Saenz de Buruagak . Oso estratigrafia sendoa dauka (sei metro eta 21 maila, gehienak aztarna arkeologikodunak). Dimako Axlor ez dago Arrillorretik oso urruti, haitzulo biak Gorbeia mendiaren inguruetan baitaude. Lehenengo indusketa Jose Migel Barandiaranena izan zen (1969-1974), eta azken urteotan (2000tik aurrera), J. E. Gonzalez eta J. J. Ibañezek zuzentzen dute bertako premiazko indusketa. Nahiko leku aberatsa da. Kanbon dagoen Olhako indusketa ekinaldiak E. Passemardek zuzendu zituen, 20ko hamarkadan. Olha ez da benetako kobazuloa, harpe luzea baizik. Zestoako Amalda, azkenik, 1979 eta 1984 bitartean Jesus Altunaren zuzendaritzapean indusi zen. Haitzulo honetako maila arkeologiko batean -VII. ean, hain zuzen-, Moustier aldiko asentamendu garrantzitsua topatu zen.

## Klima

Epe zabal honetan, denetariko egoera klimatikoak izan ziren, hotzak eta epelak (batzuk egungoak baino are epelagoak).

## Fauna eta Landaredia

Egoera epela baldin bazen, animalien artean zerbidoak, basurdeak eta uroak topa zitezkeen, besteak beste. Basoak, berriz, zuhaitz hostoerorkorrak ziren -hurritza, haritza, gaztainondoa, etab. - eta paisaia belardi berde altuek osatzen zuen. Garai hotzetan, Behe Paleolitoan deskribatutakoaren oso antzekoa zen egoera. Mamuta edo elurretako erbia bizi ziren gure ingurunean, besteak beste. Zuhaitzak urriak ziren, gehienak koniferak, eta paisaia gaur egun ezagutzen dugun tundra edo estepa hotzak osatzen zuen.

## Ekonomia

Harrapariak ziren gizakiak, baina oportunistak edo espezializatu gabeak. Eskura zutena ehizatzen eta biltzen zuten (agian, haratustela edo animaliek ehizatutakoak ere bai, behar izanez gero). Zaldia, oreina, basahuntza, bisontea eta uroa ziren gehien ehizatutako animaliak. Ustiakuntza sistema ez zegoen batere orekatuta, eta ondorioz, seguru asko, nahikoa gose pasatzen zuten, batez ere, neguko hilabeteetan.

## Garapen Teknikoa

Oraindik teknologia harrizko tresnerian soilik zegoen zentratuta (punta, karraskagailu eta dentikulatuak dira ugarien agertzen diren tresnak). Teknika berria garatu zen harria lantzeko; hain zuzen, Levallois izenekoa, aurrez pentsatutako erako printzak egiteko. Garaiko hezurrezko tresnarik ez da aurkitu Euskal Herrian, eta badirudi Europan barrena ez direla agertu, ez bahintzat nahita egindako hezurrezko tresneria. Zurezkoak, ostera, hasita zeuden erabiltzen.

## Portaera Sinbolikoak

Euskal Herrian ez bada ere, Neandertalen ehorzketa batzuk ezagutzen ditugu jada, nahiz eta lehenengo errituak baino ez izan.

## Erreferentziak

* ↑ «OLHA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-15).
* ↑ (Ingelesez) Villa, Paola; d'Errico, Francesco. (2001). «Bone and ivory points in the Lower and Middle Paleolithic of Europe» Journal of Human Evolution 41(2): 69-112. doi:10.1006/jhev.2001.0479..
* ↑ «Historiaurrea Euskal Herrian - hiru» www.hiru.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-15).

## Bibliografia gehigarria

* Baldeon, Amelia (1990) «El Paleolítico Inferior y Medio en el País Vasco. Una aproximación en 1990». Munibe (Antropologia - Arkeologia), 0027-3414, 42, Donostia : 11 -22 or.
* Saenz de Buruaga, Andoni (2000) «El Paleolítico inferior y medio en el País Vasco: síntesis de datos y algunas reflexiones». SPAL 9 (2000): 49-6

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) «Restos arqueológicos del Paleolítico Medio en Euskal Herria. Fondo Multimedia.» Eusko Ikaskuntza.
* Ríos Garaizar, Joseba (Azaroak 5, 2024) «Bide neandertalak». Ondarea Bizkaia
* Datuak: Q132410431