# Portugalete

Portugalete Bizkaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bilbo Handia eskualdekoa, Bilboko itsasadarraren ezkerreko ertzean kokatuta. 2016. urtean 46.372 biztanle zituela, Euskal Herriko udalerri jendetsuenetan zortzigarren postuan zen. Bestalde, guztira 3,21 km² besterik ez duenez, bere biztanle dentsitatea (15.000 bizt/km² ingurukoa) Euskal Herriko handiena da.
Bertan dago Bizkaiko Zubia deritzon 1893an eraikitako burdinazko transbordadore zubia, UNESCOk gizateriaren ondare izendatua, Getxo herriarekin lotzen duena, Portugalete itsasadarraren beste aldean.

## Geografia

Portugalete herria Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago. Mendebaldean, Trapagaran eta Ortuella udalerriekin egiten du muga; ekialdean, Ibaizabal ibaiarekin; hegoaldean, Sestaorekin; eta iparraldean, Santurtzirekin.
Bilboko itsasadarraren eta Ballonti errekaren artean kokatuta, Portugalete itsasoaren mailatik 70 metro inguruko altueraraino hedatzen da. Herriak malda ugari ditu, eta muino batean hazi behar izan zuen industrializazioa gertatzean. Herriaren erdigunea, alde zaharra eta udaletxea Ibaizabal ibaiaren ondoko gune lauenean daude.

### Portugaleteko auzoak

* Abatxolo
* Alde Zaharra
* Azeta
* Buenavista
* Errepelega
* Kai Barria
* Kai Zaharra
* Kanpanzar
* La Florida
* La Tejera
* Los Hoyos
* Pando
* Rivas

## Toponimia

Portugalete toponimoaren jatorria ezezaguna da eta gaur egun gai eztabaidatsua da adituen artean.
Juan Antonio Mogelek 1803an José de Bargasi bidalitako eskutitz batean Portugal eta Portugalete toponimoek jatorri bera zutela idatzi zuen, latinezko Portus-galorum edo zelten portua. Hala ere, gero teoria baztertu egin zuen ez Portugaletek, ez Portugalek ez zutela inoiz halako ezaugarririk izan argudiatuz. Geroago, beste teoria bat proposatu zuen: euskarazko Portu eta Ugalete/a hitzen lotura, azkenak «ura gelditzen den txokoa» esan nahi du.
Beste batzuek euskarazko Portu eta Ugaldeta hitzen lotura dela esan dute, azkenak «portuaren urertzak» esan nahi du.

## Historia

Portugalete hiribildua Maria Diaz Harokoak eratu zuen 1322. urtean, Bizkaiko beste hiribildu batzuk bezala. Aurretik, Enkarterriko arrantzaleen herrixka txikia izan zen Portugalete. Hasierako hiri-gutuna galdu bazen ere, 1432an berretsi egin zen Gaztelako Joanes II.a erregeak emandako opariaren bitartez. Mendetan, Bilborekin lehian aritu zen merkataritza nagusigoa nork izango zuen erabakitzeko, norgehiagoka 1511n gaur egungo hiriburuak irabazi arte.
XIX. mendean herriaren jarduera nagusia izan zen arrantza industria eta zerbitzuak ordezkatuz joan ziren. Kostaldean izanik haren hondartzaz eta bainuetxeaz, burgesia berriak bertan kokatu zituen bere udarako etxebizitzak, eta Kai Barriaren inguruan, bere jauregitxoak eraiki zituen. Hala, XX. mendean zehar Portugalete Ezkerraldeko merkataritza eta aisialdirako gune bilakatu zen.
Portugaleten ez zen fabrika asko ezarri, eta altxatu zirenak batez ere udalerriaren mendebaldean altxatu ziren (Moyresa esaterako). Dena den, herria industrializazioak erakarritako biztanleria handiaren jomuga bilakatu zen. Milaka etxebizitza eraiki ziren Portugaleteko alde zaharra zegoen gunetik harago, ekialdetik mendebaldera.

## Demografia

Portugaleteko demografia eta biztanleriaren joera Bilbo Handiko beste udalerri industrialen antzerakoa da. XIX. mendera arte herri txikia izan zen, mila biztanle inguru zituena. Ondorengo industrializazioak, berriz, biztanleriaren hazkunde izugarria eragin zuen.
Industrializazioak batez ere Gaztelatik eta Galiziatik erakarri zituen etorkinak, 1950 eta 1970eko hamarkaden artean, herriko populazioa laukoiztu arte.
Udalerriaren azalera historian zehar aldatu egin zen, azkenengo aldaketa nagusiak hauek izan ziren:
* 1866ko uztailaren 1ean Txitxarra auzoa Santurtzira pasatu zen, eta udalerri bien arteko muga Peñotan kokatu zen;
* 1933an Errepelegak (baita Rivasek eta Galindo auzoak ere) Santurtzi utzi eta Portugaletekoa izatera pasatu zen.
Portugaletek 48.000 biztanle inguru ditu. 2006an lehen aldiz 50.000tik behera geratu zen biztanleria, eta beherantz segitu zuen XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran. Geroztik, etxebizitza berriak eraikitzeko ezintasunak, zerbitzu gabeziak eta industrializazioarekin batera etorritako etorkin asko euren jaioterrietara itzuli izanak eragin latza izan zuten garapen demografiko horretan.
Herriak etxebizitza berriak eraikitzeko tokirik ez duela eta, etorkizunean biztanleriak beherantz segituko duela aurreikusten da.
* Portugaleteko biztanleria

## Politika

Espainiako Trantsizio Demokratikoa hasi eta gero, Portugaleteko udala beti izan da Euskadiko Alderdi Sozialista – Euskadiko Ezkerraren eskuetan. Egungo alkatea Mikel Torres da. PSEk bai bakarrik bai Euzko Alderdi Jeltzalearekin edo Euskadiko Alderdi Popularrarekin gobernatu du urte horietan guztietan.

### Alkateen zerrenda
## Ondasun nabariak

Portugaleteko erakargune turistiko nagusia Bizkaiko Zubia da, 1893an eraikia eta munduko zubi esekirik zaharrena dena. 2006an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatzeak turismoa bultzatu egin zuen udalerrian, Bilbon jasotako hainbat eraikinekin batera.
Beste hainbat eraikin ikusgarri ere daude udalerrian, bai erlijiosoak bai zibilak:
* Salazar dorrea (XIV. mendea)
* Andra Maria basilika (XV. mendea)
* Santa Klara komentua (1614)
* Lexartza jauregia (1853)
* Puente Colgante hotela (1871)
* Udaletxea (1883)
* Mareometroa (1883)
* Burdinazko moila, Evaristo Txurruka ingeniariak 1881–1887 urte bitartean eraikia. Euskal Herriko ingeniaritza-lan garrantzitsuenetarikoa da.
* La Canillako geltokia (1888)
* El Saltillo jauregia (1894)
* Ramon Real de Asuaren eraikina (1902)
* Victor Txabarriren omenezko oroitarria (1903)
* Elias López Bustamanteren etxea (1910)
* Musika-kioskoa (1912)
* Areiltza doktorearen parkea (1916)
* Rialia industria museoa (2006)
* Alde Zaharra
* Burdinazko etxea (1989)
Eusko Jaurlaritzak monumentu edo monumentu-multzo izendatu ditu Portugaleteko zenbait eraikin. Hona hemen:
* Txurruka kaiko 60 zenbakidun eraikina (1999ko martxoaren 8a).
* Villanueva etxebizitza merkeen sozietate kooperatiboa (2010eko martxoaren 29a).
* El Progreso etxebizitza merkeen sozietate kooperatiboa (2010eko martxoaren 29a).
* Babcock & Wilcox herria (2010eko martxoaren 29a).

## Kultura

Udalerriak hainbat elkarte kultural ditu, hona hemen nabarmenetariko batzuk:
* Berriztasuna dantza taldea, 1970ean sortua.
* Elai-Alai dantza-taldea, 1962an sortua eta Nazioarteko Folklore Jaialdia antolatzen duena.
* Lora Barri Dantza Taldea, folklorea lantzeaz gain Nazioarteko Txakur Erakusketa antolatzen duena.
* Santa Maria Abesbatza, 1978an sortua.
* Danok Bat otxotea
* Guretzat Musika Banda, 1983an sortua.
* Sorozabal Abesbatza, 1998an sortua.
* Barbis Taldea, abesbatza dena.
* Pikotos Rock elkartea. 2011n sortua (Herriko rock taldeen elkartea).

### Musika taldeak

Portugaleten hazi eta jorratu diren musika taldeen zerrenda da hau:
* Amimishock,
* Manifa,
* Psyko,
* Dekadenzia,
* Burdinkaia,
* Makabi, punk estiloko musika taldea.

## Jaiak eta ospakizunak

Portugaletek ospatzen duen kultura ekitaldi nagusietakoa Nazioarteko Folklore Jaialdia da. Bertan, urtero eta uztailaren 25ean, Euskal Herriko eta munduko hainbat dantza eta musika taldek hartzen dute parte.
Horrez gain, herriak ospatzen dituen jaiegunen artean honakoak daude:

## Kirolak

Portugaleten zenbait kirol elkarte ere badaude, hona hemen nagusiak:
* Futbola: Club Portugalete, 1909an sortua, egun Hirugarren Mailan dabil. Jarrilleros Areto Futbola.
* Saskibaloia: Jarrilleros Saskibaloi Kluba, 1979an sortua, egun erkidego mailan dabil.
* Igeriketa: Deportiva Naútica taldeak waterpolo nazioarteko lehiaketa ospetsua antolatzen du.
* Txirrindularitza: Iru-Herri txirrindularitza elkartea, harrobi lana egiten du.
* Arraunketa: San Nikolas Arraun Taldea.
* Izotz hockeya: Portugalete IHT taldea, Espainiako Izotz Hockey Superligan aritu zen, 1970eko hamarkadaren bukaeran..
* Mendizaletasuna: Ganerantz Mendizale taldea herriko elkarte nagusia da.

## Azpiegiturak
### Garraioa
#### Errepideak

* Kantauriko Autobidea (Irun-Santiago Compostelakoa).
* BI-628 Ballontiko ardatza
* BI-3739 Bilbo-Santurtzi errepidea

#### Aireportua

Bilbo-Loiu aireportua herritik 18 kilometrotara dago.

#### Metroa

Bilboko metroaren 2. lineak Portugalete zeharkatzen du, eta udalerrian hurrengo geltokiak ditu:
* Abatxolo, Azeta eta Abatxolo auzoen artean;
* Portugalete, hiri-erdigunean;
* Peñota, Santurtzi udalerriko Peñota auzoaren inguruan.

#### Trena

Renfeko Aldirien C-1 lineari dagokion Portugaleteko geltokia Kai Zaharra auzoan dago.

#### Autobusa

Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineek udalerria zeharkatzen dute:
iea Bizkaibus A2315  SANTURTZI - PORTUGALETE - EHU :
iea A2315  SANTURTZI → PORTUGALETE → EHUSANTURTZICabieces  • Anbulatorioa • Parkea Arkupeak • San Juan de Dios OspitaleaPORTUGALETEAbaro 11 • Carlos VII 4 • Carlos VII 18  • Miguel de Unamuno Beilatokia • ErrepelegaSESTAOHilerria • Las Llanas • Vía Galindo 12 INEMLEIOAEHU Oteiza PlazaZerbitzu hauek larunbat eta jaiegunetan ez dabiltza. :
iea A2315  EHU → PORTUGALETE → SANTURTZILEIOAEHU Oteiza PlazaSESTAOVía Galindo 13 INEM • Las Llanas • HilerriaPORTUGALETEErrepelega • Ramón y Cajal gasolindegia • Carlos VII Los Angeles Kafetegia  • Carlos VII 3 • Abaro 10 • San Juan de Dios OspitaleaSANTURTZIParkea Siglo XVIII  • Gernika Parkea  • Anbulatorioa • Cabieces  Zerbitzu hauek larunbat eta jaiegunetan ez dabiltza. :
iea Bizkaibus A3115  BILBO - SANTURTZI :
iea A3115  BILBO → SANTURTZIBILBOAbando Geltokia      • Zabalburu Autonomía 4 • Autonomía 20 • La Casilla Autonomía 50 • Autonomía 78 Lantik • Basurto Ospitalea/Hospital Basurto  • Santiago-Santa Ana • Olabeaga Avda. Montevideo • Zorrotza Fray Juan 8BARAKALDOBurtzeña pilotalekua • Zumalakarregi kotxetegia • Lutxana geltokia  • Obispo Olaetxea • Av. Altos Hornos • ErreketaSESTAOUrbinaga La Naval • Rivas • Los Baños • Iberia • Chávarri 34 Arboleda • Chávarri gasolindegiaPORTUGALETEAzeta • Begiratokia • General Castaños 2 El Cristo • Iberia • Abaro 10 • San Juan de Dios ospitaleaSANTURTZIMurrieta 13 batzokia • Parkea Siglo XVIII  • Las Viñas :
iea A3115  SANTURTZI → BILBOSANTURTZILas Viñas  • Murrieta 42 batzokia • San Juan de Dios ospitaleaPORTUGALETEAbaro 11 • Azeta • General Castaños 19 • Begiratokia • AzetaSESTAOChávarri gasolindegia • Chávarri 111 Arboleda • Iberia • Los Baños • Rivas • Urbinaga La NavalBARAKALDOErreketa • Av. Altos Hornos • Obispo Olaetxea 18 • Lutxana geltokia  • Munoa kotxetegia • Los Ángeles Auzoa • Burtzeña batzokiaBILBOZorrotza Fray Juan 13 • Olabeaga Avda. Montevideo • Santiago-Santa Ana • Basurto Ospitalea/Hospital Basurto  • Autonomía 61 Lantik • La Casilla Autonomía 45 • Autonomía 13 • Zabalburu Quinta Parroquia • Abando Geltokia :
* A3122 Bilbo – Sestao – Errepelega
* A3129 Lutxana – Gurutzeta – Santurtzi
* A3131 Barakaldo – Sestao – Errepelega
* A3135 Sestao – Kabiezes
* A3142 Santurtzi – Barakaldo
* A3151 Bilbo – Santurtzi – Portugalete (Autopistaz)
* A3321 Portugalete – Muskiz
iea Bizkaibus A3323  PORTUGALETE - GALDAMES :
iea A3323  PORTUGALETE → GALDAMESPORTUGALETEBizkaia Zubia • Abaro 22 • San Juan de Dios ospitaleaSANTURTZIMurrieta 13 batzokia • Parkea (Siglo XVIII)  • Gernika parkea  • Anbulatorioa • Kabiezes  • BalpardaORTUELLANocedalABANTO-ZIERBENALas Postas • El Casal • El Bao • Las Carreras Gure Etxea • Las Carreras Ambrosio de los Heros 42MUSKIZGeltokia  • Antonio Trueba • Santelices • Nesilla • El PobalGALDAMESLa Olla • El Bentorro ArenaoSOPUERTALa Jara • La Baluga • Cotarros • Las Ribas • Laiseka (Torre Loizaga)GALDAMESVilla • La Sierra • Llano • Pozolino • Soberrón • Gorostiza • Garai • Larrea • Humaran • Txabarri • Egoitza • San Pedro :
iea A3323  GALDAMES → PORTUGALETEGALDAMESSan Pedro • Arenaza • Aguas Frías harrobia • La Aceña • Las Balsas • Atxuriaga • El Bentorro Arenao • La OllaMUSKIZEl Pobal • Nesilla • Santelices • Antonio Trueba • Geltokia  ABANTO ZIERBENALas Carreras Ambrosio de los Heros 39 • Las Carreras Gure Etxea • El Bao • El Casal • Las PostasORTUELLANocedalSANTURTZIBalparda • Kabiezes  • Anbulatorioa • Udaletxea • Murrieta 42 batzokia • San Juan de Dios ospitaleaPORTUGALETEAbaro 11 • Bizkaia Zubia :
* A3331 Sestao – Trapagaran
* A3332 Santurtzi – Trapagaran
* A3333 Santurtzi – Gallarta
* A3335 Sestao – Muskiz
La Unión-La Burundesa
* A3718 Gallarta – Gasteiz
ALSA
* Badaude zenbait distantzia handiko autobus udalerrian geltokia dutenak.

#### Itsas-garraioa

Portugalete eta Areeta artean Ibaizabal zeharkatzen duen txalupa zerbitzua dago.

#### Besteak

Areeta eta Portugalete artean Bizkaia Zubia dago.

## Jentilizioa

Portugaleteko biztanleen jentilizioa portugaletetarra da. Gaztelaniaz, berriz, portugalujo/a da, nahiz eta izen herrikoia jarrillero/a izan. Ezizen honek XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran du jatorria, orduko Portugaletek hainbat taberna zituen non txakolina pitxar txikietan, gaztelaniaz "jarrilla", edaten zuten.

## Portugaletetar ospetsuak

* Pedro Agirre (XV. eta XVI. mendekoa) Magallaes-Elkano espedizioko marinela.
* Manuel Calvo Aguirre (1816 -1904) esklabo-trafikatzailea.
* Victor Txabarri (1854–1900) enpresaburu eta politikaria.
* Adolfo Sáenz-Alonso (1875–1964), Oñatiko Unibertsitateko Hizkuntza Klasikoetako katedraduna eta Real Sociedadeko lehenengo lehendakaria.
* Juan Antonio Zunzunegi, (1901–1982), gaztelaniazko idazlea.
* Ticiana Iturri (1904-1969), pediatra eta ginekologoa
* Ignacio Ellakuria (1930–1989), jesuita.
* Javier Sadaba (1940–), filosofoa.
* Conchita Balparda (1942-), abeslaria
* Angel Alkalde (1943) Herri Batasunako politikari ezaguna.
* Txutxi Aranguren (1944-2011), futbol jokalari eta entrenatzailea.
* María Martín Escudero (1950-), dantzaria
* María Bravo (1952-), opera abeslari eta musika-irakaslea
* Mari Cruz Soriano (1955-), idazle, piano-jotzaile, telebista aurkezle eta kazetaria
* Itziar Lazkano (1957-), aktore
* Patxi Lopez (1959–), Euskal Autonomia Erkidegoko lehendakaria eta PSE-EEko idazkari nagusia.
* Joseba Gotzon Varela (1962-), musikaria.
* Miren Alcedo (1963-), historialaria eta antropologoa
* Ana Madariaga (1963-), politikari eta pedagogoa
* Beatriz Fernandez Fernandez (1964-), idazle, editore-laguntzaile, unibertsitateko irakasle, filologo eta hizkuntzalaria
* Natxo Lezkano (1972–), saskibaloi-entrenatzailea.
* Unai Basurko (1973–), itsas kirolaria.
* Julen Guerrero (1974–), futbol jokalari eta entrenatzailea.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ Portugaleteko Udala. Ba al zenekien?. .
* ↑ « nuestro pueblo debió llamarse en principio Ugalete o Ugaleta, que significa en euskera "lugar esquinero de agua, puerto", en una palabra; y que, luego, cuando vinieron los romanos, ignorando el significado del nombre, le antepusieron la voz Portu (puerto) colocando albarda sobre albarda, al denominarlo Portugalete  » —Cipriano Ramos Larriba: "Monografías de Pueblos de Bizkaia"
* ↑ Auñamendi Entziklopedia. Portugalete: Historia. .
* ↑ Txurruka kaiko 60 zenbakidun eraikinaren Kultura Ondasun izendapena EHAAn
* 1 2 3 Monumentu-multzo Kultura Ondasun izendapena EHAAn
* ↑ ww7.berriztasuna.org (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ «ELAI- ALAI» www.elai-alai.com (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ «Sociedad Lora Barri» web.archive.org 2008-12-24 (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ «Coral Santa María de Portugalete» www.coralsantamaria.com (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ «Fanfarre guretzat» web.archive.org 2010-05-26 (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ «Corosorozabal.org» web.archive.org 2015-08-01 (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ (Ingelesez) «ClubPortugalEte.com is for sale» HugeDomains (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ «JARRILLEROS S.K. - Portugalete» www.jarrilleros.com (Noiz kontsultatua: 2022-12-27).
* ↑ Euskaltzaindia. Toponimia: Portugalete. .

## Kanpo estekak

* Portugaleteko udalaren webgunea.
* Datuak: Q548441
* Multimedia: Portugalete / Q548441
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Portugalete