OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Franciszek Ksawery Lampi

Franciszek Ksawery Lampi, Franz Xaver Lampi bezala ezaguna ere (1782ko urtarrilaren 22a – 1852ko uztailaren 22a) poloniar margolari erromantikoa izan zen, Austrian jaioa baina Italiar jatorriko leinu bateko kide zena. Estanlisnao II Augusto garaiko aristokrazia kideekin aritua. 1815 urte inguruan, 33 urte zituela Varsoviara joan zen eta bertan Poloniako Kongresuko margolari nagusia izan zen.

## Bizitza

Lampiren aita Italiako margolari Johann Baptist von Lampi Zaharra izan zen, Romeno-koa bera eta Polonian Jan Chrzciciel Lampi izenez ezaguna.
Klagenfurt-en jaioa aita Austriako gortearentzat lan bat egiten ari zela. Bere lehendabiziko ikasketak aitak eman zizkion eta ondoren Vienako Arte Ederretako Akademian ikasi zuen, Hubert Maurer eta Heinrich Füger-en estudioetan hain zuzen ere. 15 urte zituela 1797 urtean, familia osoa San Petersburgora joan zen Tsar-ak egindako eskuzabaltasun eskaera onartuz. Oinordetza galduta eta aita baztertuta, 32 urte zituela eta Napoleonen Gerren ostean, 1815 urtean Varsoviara bizitzera itzuli zen. Bere aitak Polonian izandako ospea eta haurtzaroan bertan bizi izandako urteak zirela eta, ondo moldatu zen bertako gizartean.
Varsovian erakusketa ugari egin zituen urte hauetanː 1828, 1838, 1841 eta 1845 urtean; 1841 urtean arte eskola pribatu txiki bat sortu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ "Franz Xaver Lampi (22 January 1782; 22 July 1852)"
* 1 2 Ewa Micke-Broniarek, Muzeum Narodowe w Warszawie (March 2005).
* ↑ "Franz Xaver Lampi (22 January 1782; 22 July 1852)".
* 1 2 "Franciszek Ksawery Lampi (Klagenfurt 1782 - Warszawa 1852)".
* ↑ Bryan, Michael (1889).
* ↑ "Franciszek Ksawery Lampi (1782 - 1852)".
* ↑ "Franz Xaver Ferdinand von Lampi (1782-1852)".
* Datuak: Q683344
* Multimedia: Franciszek Ksawery Lampi / Q683344
# Josu Anuzita

Josu Anuzita Alegría (Bilbo, 1964ko urtarrilaren 13a) bizkaitar futbolari ohia da, atezain moduan aritutakoa.

## Kirol ibilbidea

| Kluba | Urtea(k) |
| Sestao SC | 1986-1990 |
| Deportivo de La Coruña | 1990-1993 |
| Cádiz CF | 1993-1994 |
| CA Marbella | 1994-1995 |
| UD Salamanca | 1995-1996 |
| Málaga CF | 1996-1997 |
| Barakaldo CF | 1998-2001 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3392336
# Esther Lederberg

Esther Miriam Zimmer Lederberg (1922ko abenduaren 18a - New York, 2006ko azaroaren 11) estatubatuar mikrobiologoa izan zen, bakterioen genetikan aitzindaria. Bere ekarpen aipagarrienak hauek izan dira: λ bakteriofago birusa aurkitzea, transdukzio espezializatuaren bidez bakterien arteko geneen transferentzia, plaka erreplikatzeko metodoa garatzea bakterioen kulturarako, eta plasmidoaren F edo emankortasun faktorea aurkitzea.
Lederbergek orain zuritutako Plasmid Reference Center sortu eta zuzendu zuen Stanford Unibertsitatean. Bertan mota askotako plasmidoak mantendu, izendatu eta banatu zituen, besteak beste, antibiotikoarekiko erresistentzia dutenak, metal astunetarako erresistentzia, konjugazioa, kolizinak, transposoak eta beste faktore ezezagun batzuk.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. «HISTORIATIK. DESAGERTUTAKO. ZIENTZIALARIAK» Berria (Noiz kontsultatua: 2020-05-17).
* Datuak: Q586884
* Multimedia: Esther Lederberg / Q586884
# San Jurgi Erregearen eliza (Tutera)

San Jurgi Erregearen eliza Tuteran dagoen eliza da, San Jurgiren omenez sagaratua.
Jesusen Lagundiak eraikia, Tuterako Alde Zaharrean dago, Mercadal plazan hain zuzen ere. XVII. mendeko jesuiten manierista estilokoa da.​ San Jurgiren elizaren eliztarrak hara joan zirenean, egungo izena hartu. eta, erregeak haren jabe zenez, Errege bigarren izena gehitu zioten.
Jesuiten komentuko kapera izan zen, 1767an Jesusen Lagundia kanporatu zuten arte. Ondoren, Koroaren jabetzakoa izatera igaro zen. Horregatik, ofizialki, San Jorge el Real izena hartu zuen, eta fatxadan Karlos III.aren armarria ageri da. Ondoren parrokia bihurtu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Martínez-Escalada, J.. (1999). Historia de Tudela contada por sus calles. Zaragoza: Navarro&Navarro, 565 or..
* ↑ García Gainza, M.A., Heredia Moreno, M.C., Rivas Carmona, J. & Orbe Sivatte, M.. (1980). Merindad de Tudela. in: Catalogo Monumental de Navarra. I Institución Príncipe de Viana, Arzobispado de Pamplona, Universidad de Navarra, 492 or..
* ↑ García Gainza, M.A., Heredia Moreno, M.C., Rivas Carmona, J. eta Orbe Sivatte, M. (1980). "Merindad de Tudela". In: Catálogo Monumental de Navarra, Vianako Printzea arg., Iruñerako artzapezpikutza,Nafarroak ounibertsitatea, I lib., 492 or., 723 irudi.

## Bibliografia antzinako jesuiten eskolaren arteari buruz

* Tarifa Castilla, María Josefa ( 2023-11-28 ) El colegio jesuítico de San Andrés de Tudela en los diseños arquitectónicos de Javier y José Marzal y Gil (1769-1770) Boletín de Arte, 44. DOI: https://doi.org/10.24310/ba.44.2023.16230
* Ortega Mentxaka, Eneko (2017ko urtarrila) "Ad Xaverii gloriam". El programa iconográfico del antiguo colegio jesuítico de Tudela. Príncipe de Viana, 268

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5910329
* Multimedia: Church of San Jorge el Real, Tudela / Q5910329
# Habearte

Habeartea edo nabea, arkitekturan, zutabe-ilaren arteko hutsunea da.
Hitz hau harresi edo arku ilaren artean, tenpluetan edo beste eraikin garrantzitsu batzuen luzeran hedatzen diren espazio bakoitzari erreferentzia egiteko erabiltzen da. Habearte nagusia da tenpluaren erdialdea hartzen duena, sarrerako atetik gurutzadura edo presbiteriorarte, oro har, bere paraleloan dauden alboko habearteak baino gorago dagoena, eta zabalera handiagoa duena.
Habearteen banaketaren arabera elizaren barnealdean, bi oinplano mota nagusi daude eliza kristauetan: gurutze itxurakoa (habearte nagusi bat zabaletarako beste batekin gurutzatua, transeptu deitua), eta oinplano basilikala (bat, hiru edo bost habearte paralelo, laukiluze formako egitura eratzen dutena eta presbiterioetan amaitzen direnak.
Tenplu kristau xaloetan, habearte bakarra egoten da, hormen arteko hutsunea, hain zuen, baina eliz handi eta konplexuagoetan, antzinako erromatar basilika eredutzat hartu zutenez, habearte bat baino gehiago izaten dute, gehienetan, hiru.
Nabe nagusia tenpluaren erdigunean dago, sarrerako atetik gurutzadura edo presbiterioraino. Oro har, nabe nagusiaren paraleloan dauden alboetakoak baino altuera eta zabalera handiagoa du. gotikotik aurrera, altuera jauzi honetan geratzen den horma, beirateak jartzeko aprobetxatu zen, habearte nagusira argia eramateko, hain zuzen.

## Erreferentziak

* ↑ 2004. Hiztegi terminologikoa. "Nave" Euskalterm terminologia banku Publikoa
* ↑ "Nabe". Elhuyar hiztegia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q188714
* Multimedia: Naves / Q188714
# Metro (garraiobidea)

Metroa bidaiari kopuru handirako burdinbide sistema da. Hiri handietan gune ezberdinak lotzeko erabiliak dira, baita inguruko herriak lotzeko ere. Kapazitate eta maiztasun handikoa da, eta beste garraiobide sistemetatik banatuta, alegia beste garraiobideekin bidegurutze edo oztoporik ez duena. Hau dela eta, metro sareak askotan lurrazpitik eraikitzen dira, beste batzuetan errepideen gainetik. Hala ere, badira lurrazalaren gainetik iragaten diren metro sareak, batez ere hiriguneetatik urrun diren guneetan, beti ere, plataforma erreserbatua dutela -metro izateko baldintza ezinbestekoa-.
Euskal Herrian den metro bakarra, momentuz, Bilbokoa da. Honek Bilbo eta Nerbioi-Ibaizabal itsasadarraren bi aldeak lotzen ditu. Bada Donostialdeko metroa eraikitzeko egitasmoa, egungo Euskotrenen Hendaia-Zumaia burdinbidean oinarrituta.

## Izena

Metro izena Parisko metroaren jatorrizko konpainiaren laburdura da: Compagnie du chemin de fer métropolitain de Paris. Hasierako laburdura Métropolitain zen (geltoki sarrera batzuetan ikus daitekeenez), baina gutxira métro labur-laburdura erabiltzen hasi zen. Horrela, lurrazpiko hiri-trenen izen orokortzat erabili zen, bai frantsesez bai beste hizkuntzatan, euskara barne.

## Munduko metroak
### Ameriketan

* Chicagoko metroa.
* New Yorkeko metroa.
* Mexiko Hiriko metroa.
* Buenos Airesko metroa.
* Santiagoko metroa.

### Asian

* Beijingo metroa.
* Hong Kongeko metroa.
* Seulgo metroa.
* Shanghaiko metroa.
* Tokioko metroa.

### Europan

* Bilboko metroa.
* Londresko metroa.
* Madrilgo metroa.
* Moskuko metroa.
* Parisko metroa.
* Donostiako metroa.
* Stockholmeko metroa.

### Ozeanian

* Sydneyko metroa

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Munduko metro guztiei buruzko datuak.
* Datuak: Q5503
* Multimedia: Rapid transit / Q5503
# Done Mikel eliza (Lizarra)

Done Mikel Lizarrako (Nafarroa Garaia) eliza bat da, La Mota muinoan dagoena. Bertan jada 1145. urtean bazen Done Mikelen omenezko baseliza bat. Hala ere, aztarnarik zaharrenak 1187 eta 1196. urteen artekoak dira, justu Antso VII.a Nafarroakoaren erreinaldian gaztelarrek Nafarroa inbaditu zutenean. Gero, hainbat aldiz berreraiki dute eraikina.
1931n monumentu izendatu zuten.
* Done Mikel eliza
* Absidea eta San Jorgeren kapera.
* Ataria.
* Erretaula nagusia
* Santa Elenaren erretaula Eulate kaperan
* Iparraldeko portadako erliebea: San Pedro lotan, aingeruak Marairi haurra izango duela jakinarazten dionean (Deikundea).

## Kanpo estekak

* San Miguel eliza. Monumentuak. Lizarra udala.
* Martínez de Aguirre Aldaz (1984) Javier Miguel de Aldaz: La portada de San Miguel de Estella. Estudio Iconológico. Revista Prícipe de Viana, ISSN: 0032-8472, Uret zk. 45, Zk. 173, , 439-462 or.
* Datuak: Q3957384
* Multimedia: Church of San Miguel, Estella / Q3957384
# Populoniako gudua

Populoniako gudua K.a. 282an izan zen, Erromatar Errepublikaren eta etruskoen artean. Erromatar eta Etruskoen arteko borroken azkenetakoa izan zen, K.a III. Mendearen hasieran amaitu zirenak.
Erroma eta Etruriaren arteko azken gerra 298 baino lehen hasi zen, etruskoek, erositako aliatu galiar batzuekin batera, Erroma inbaditzea erabaki zutenean. Erasoa Erromarekin egindako itun bat haustearen ondoren. Lehenengo borrokak hasi baino lehen aliatu galiarrek alde egin zuten, eta etruskoek Tito Manlio kontsularen armada handiagoaren aurrean bakarrik geratu zen. Hala ere, gerra hasi eta gutxira Manlio bere zaldiz erortzean hil zen. Haren ordez egindako hautapenen ondorioz Marko Valerio Korvo kontsul izendatu zuten. Korvok etruriarren lurraldean sartu zen eta herrialdea suntsitzen eta zakuratzen hasi zen, etruskoak borrokara erakartzeko itxaropenez, baina hauek ez zuten nahi izan.
Tito Livioren narrazioa jarraituz, etruriarrek azkenean Volterra inguruan erasotu zuten K.a 298ko amaieran. Egun bat iraun zuen guduak ez zuen inorentzat garaipenik ekarri, baina etruskoak beren hiri gotortuetara erretiratu ziren, kanpamendua eta ekipamendua erromatarren esku utzita. Barbatok jeneral erromatarrak, bere armada etruriar mugan kanpatuz, indar armatu arin bat gidatu zuen hiritarren agerra suntsitzeko asmoz.
Urte berean Hirugarren Samnitar Gerra piztu zenez denbora batez etruskoen aurkako frontea atzealdean geratu zen. K.a 295an Sentinoko guduan erromatarrek etruskoz, samnitaz eta galiar jatorriko senoniarrez osatutako koalizioa garaitu zuten. K.a 293an, azkenean, erromatarrek samnitak garaitu zituzten guztiz Aquiloniako guduan, gerra amaituz, eta atentzioa berriz iparrera bideratu zen.
K.a 284an etrusko eta galiarrez osatutako koalizio batek, Britomaros jeneralaren agindupean, erromatarrak Arretium hiri etruriarretik hurbil garaitu zituzten. Luzio Zezilio Metelo Denter kontsula guduan hil zen. Hala ere, hurrengo urtean Vadimo lakuko guduan erromatarrek etruskoak eta galiarrak garaitu zituzten. Garaipena totala izan zen eta etruriako hiriak errenditzen hasi ziren.
Populoniako gudua garaituta zegoen herrialde baten aurka irabazi zen. Gudua eta gero etruriar hiri gutxik erresistentzia mantendu zuten. Vulci hiriak K.a 280 urtera arte aske iraun zuen, Tiberio Korunkaniok hiria hartu zuen arte.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Sankey, Margaret. (2002). "Roman–Etruscan Wars (509–234 B.C.E.)". ISBN 9781576073445..
* 1 2 Livy. (1926). «History of Rome 10» Digital Loeb Classical Library (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ Megalopolisekoa, Polibio. Historiae. , 2.19.7-13 or..
* ↑ (Ingelesez) Salmon, E. T.. (1935-01). «Rome's Battles with Etruscans and Gauls in 284-282 B.C.» Classical Philology 30 (1): 23–31. doi:10.1086/361805. ISSN 0009-837X. (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
# Moja Domingotarren Eliza eta Komentua

Moja Domingotarren Komentua eta Errosarioko Ama Birjinaren Eliza Tuteran (Nafarroa) XVII. mendean eraikitakoak dira.. Tuterako Alde Zaharrean dago kokatuta.

## Historia

Komentua 1623 eta 1635 artean eraiki zen. 1810an, Iberiar Penintsulako Gerran, militar frantsesek, beste hainbeste tokitan bezala, kaserna moduan erabili zuten. Aurreko fatxada, oso hondatuta zegoela, 2000-2001 urteetan berritu egin zen.

## Deskribapena

Komentuak latindar gurutzearen planta du, hiru nabekin. Nabeak, gurutze formako zutabeez bananduta dagoena, 30 metroko luzerako bost tartetan bereizita daude. Upel erdiko ganga du gurutzaduran. Oinplanoak bost tarte ditu, koru garaia oinetan eta upel‑erdiko gangak ilargixkadunak, guru­tzaduraren erdiko tartean izan ezik, hor linter­na batez amai­tzen den pe­txina gainetan laranjaerdi-formako kupula batez estal­irik baitago. Eliza honi XVII. mendearen az­kenera igel­tsuz­ko eta pinturaz­ko apainketa bat egin zi­tzaion; eta XVII. mendeko harriz­ko fatxada jator bat jarri zioten: gorputz zut bakarreko fatxada, bi solairutako beste batez konbinatuz, hiru kaletan zatiturik lehengoa eta bakarrean bigarrena. Bao ba­tzuen eta erdi-puntuko ar­ku baten azpian, giza irudi eta landare gaiak dituen men­tsulaz oso ederturiko pilastrak alboetan dituela; gorputz bakarreko atari handi baten bidez alai­tzen dira bere paramentuak.
Oro har, estiloa apaingarri barrokozko manieristan egina izan zen. Kanpandorre oktogonala du, adreiluz egina, orratz esferikoaz burututa. Ikusgarriena harriz egindako fatxada nagusia da, XVII. mendeko ohikoa zen manierismo estilokoa; esaten da Madrilgo Mesedeetako Elizaren antzekoa dela. Barruan, erretaula nagusia dago, Francisco Gurrea tuterarrak egina estilo barrokoan baina elementu churriguerescoez ornitua. Aipatzekoak dira baita ere Berdusanek 1689an egin zituen margolanak.

## Erreferentziak

* ↑ García Gainza, M.A., Heredia Moreno, M.C., Rivas Carmona, J. eta Orbe Sivatte, M. (1980). "Merindad de Tudela". Catalogo Monumental de Navarra, Bianako Printzearen Instituzioa, Iruñeko Artzapezpikutza, Nafarroako Unibertsitatea, I. liburuki, 492 or.
* ↑ https://web.archive.org/web/20160413144544/http://www.enciclopedianavarra.com/navarra/tudela/17641/10

## Kanpo estekak

* Auñamendi Eusko Entziklopedia
* Datuak: Q5913014
# Nélida Bilbao

Nélida Bilbao (1915eko urtarrilaren 9a, Buenos Aires, Argentina - 1990eko abuztuaren 14a, Buenos Aires, Argentina) aktore argentinarra izan zen.

## Karrera

Argentinako zinemako aktorerik dotoreenetakotzat hartua, 1938an Manuel Romerok zuzendutako " Mujeres que trabajan " filmean ekin zion bere karrera estra gisa, Niní Marshall, Mecha Ortiz eta Tito Lusiardorekin batera; Gero, rol txikiak izan zituen Luis Sandrini, Libertad Lamarque eta Olinda Bozán aktoreak dituzten hainbat filmetan, hala nola " Jettatore" eta "Mi suegra es una fiera" . 1939an Niní Marshall "Cándida" eta "Divorcio en Montevideo"-n lagundu zuen, non bere lana handiagoa izaten hasi zen. Bere lehen filmetan Elly Nolbi izenarekin agertu zen.
1941ean "Novios para las muchachas" filmean pertsonaia gazte bat antzeztu zuen, Silvia Legrand eta Mirtha Legrandekin, eta 1944an "El muerto falla a la cita" filmean izan zuen protagonista. data ), eta "La gata"-n ere nabarmendu zen, Zully Morenorekin batera, La juventud manda, ¿Vendrás a medianoche? eta Derecho viejo, Juan José Míguezekin. Caballito criollo pelikularako oinarri izan den gidoia ere idatzi zuen. Amaitu gabeko Un guapo del 900 filma filmatu ostean, bere ibilbideak eten bat hartu zuen, eta 1963an itzuli zen Las modelos filmera, hau izan zen bere azken filma, Vlasta Lah-ek zuzendua.
Bere bizitza pribatuari dagokionez, Julio Amoedo doktorearekin egon zen, eta, ondoren, karrera laburreko beste aktore batekin ezkondu zen: Paloma Cortezekin.
25 urte baino gehiagoko erretiroaren ondoren, 1990eko abuztuaren 14an hil zen Buenos Airesen, 70 urte zituela. Bere gorpuzkiak Chacaritako Hilerriko Aktoreen Elkarte Argentinarraren panteoian daude

## Filmografia

* Reportaje en el infierno (1959)
* Las modelos (1963)
* Un guapo del 900 (inconclusa - 1952)
* Derecho viejo (1951)
* ¿Vendrás a medianoche? (1950)
* La gata (1947)
* El muerto falta a la cita (1944)
* La verdadera victoria (1944)
* Un atardecer de amor (1943)
* Valle negro (1943)
* La juventud manda (1943)
* Incertidumbre (1942)
* La novela de un hombre pobre (1942)
* La maestrita de los obreros (1942)
* Yo conocí a esa mujer (1942)
* El más infeliz del pueblo (1941)
* Novios para las muchachas (1941)
* Mi fortuna por un nieto (1940)
* Pueblo chico, infierno grande (1940)
* Ha entrado un ladrón (1940)
* El astro del tango (1940)
* La modelo y la estrella (1939)
* La vida es un tango (1939)
* Mi suegra es una fiera (1939)
* Divorcio en Montevideo (1939)
* Los apuros de Claudina (1938)
* Jettatore (1938)
* Mujeres que trabajan (1938)

## Telebista

* 1973: Aquellos que fueron
* 1960: ¡No me digas que no!.
* 1954/1955: Nosotros dos, con Hugo Pimentel.
* Casos y Cosas de Casa.

## Antzerkia

* Nuestra Natacha (1973), Edgardo Cané-ren zuzendaritzapean.
* Mucho leche empalaga (1953), Fernando Siro eta Fernando Herediarekin batera.

## Erreferentziak

* - zinenazionalean.
* Nélida Bilbao Internet Movie Databaseren webgunean (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6047359
* Multimedia: Nélida Bilbao / Q6047359
# Michale Kyser

Michale D. Kyser (Victoria, 1991ko azaroaren 26a -) estatubatuar saskibaloi jokalaria da. Hegal-pibot dabil Basketbol Süper Ligiko Reeder Samsunspor taldean.

## Biografia

Lau denboralditan jokatu zuen Louisiana Tech Universityko Bulldog-ekin, 6,2 puntu, 5,3 errebote eta 2,6 tapoi partidu bakoitzeko batez beste izanda. Western Athletic Conferenceko defentsako boskote onenean sartu zuten 2013an, eta AEBko Conferenceko boskote onenean 2014an eta 2015ean, eta tapoietan 2013an eta 2014an..
2015eko NBAko Draftean hautatua izan gabe, Toronto Raptorsekin sinatu zuen uztailaren 23an, baina urriaren 24an kaleratu zuten denboraldiaurreko partida bakarra jokatu ondoren.

## Ibilbidea

* Raptors 905 (2015-2016)
* Salt Lake City Stars (2016-2017)
* Enosis Neon Paralimni B.C. (2017)
* Kymis B.C. (2017-2018)
* Aris B.C. (2018-2019)
* Lakeland Magic (2019-2020)
* VEF Rīga (2020-2021)
* Hapoel Holon (2021-2022)
* Bilbao Basket (2022-2023)
* Reeder Samsunspor (2023-)

## Erreferentziak

* ↑ sports-reference.com Michale Kyser Stats
* ↑ latechsports.com Michale Kyser Bio
* ↑ NBA.com Raptors Sign Michale Kyser & Axel Toupane
* ↑ NBA.com Raptors Announce Roster Changes

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20744955
* Multimedia: Michale Kyser / Q20744955
# Roqia Abubakr

Roqia Abubakr (Afganistan, 1917- ), 1965ean Afganistango Parlamentu edo Wolesi Jirgarako diputatu hautatuak izan ziren lehen lau emakumeetako bat bilakatu zen, -Anahita Ratebzad, Khadija Ahrari eta Masuma Esmati-rekin batera - 1964ko Afganistango Konstituzio Politikoan emakumeen boto eskubidea indarrean sartu ondoren.
Gainera, Abubakr izan zen Kabul Irratiak transmititu zuen lehen emakume-ahotsa, farsieraz, bere etxean grabatutako “Emakume eta gizartea” izeneko hitzaldiarekin.

## Erreferentziak

* ↑ Hossein-Zadeh, Basir Ahmed. (25 de marzo de 2011). از رادیو کابل تا رادیو افغانستان، صدایی ۸۵ ساله. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7366780
# Kanoi ganga

Kanoi ganga, baita ere Upel bobeda eta Zirkulu erdiko ganga, eliza erromanikoetan ohikoa zen elementu arkitektonikoa da. Erdi puntuko arkuen lerrokatzeaz sortzen zen. Batez ere espazio luzeak estaltzeko erabili izan da, hala nola elizetako nabeak. Erromatar arkitekturan eta erromanikoan erruz erabili da.

## Historia

Erdi Aroan ohikoa izan bazen ere, ganga honen jatorria askoz zaharragoa da. Antzinako Egipton eta Mesopotamian erabiltzen zen. Herri horietan adobez eginiko eraikuntzetan aurkitzen zen, bereziki eraikuntza osagarrietan; biltegiak, lantegiak... Dirudienez, teknika hau egur gutxi zegoen tokietan sortu zen, eraikutzak estaltzeko sistema moduan. Ezagutzen den upel bobeda zaharrena Mesopotamiako zigurat sumeriar batean aurkitu da, Nippuren, K.a. XLI. mendekoa. Egipton, aldiz, zaharrenak Requagnahen eta Denderan aurkitu dira eta K.a. XXXVI. mendeakoak dira. Azken kasu hauetan upel bobeda lur azpiko eraikuntzetan erabili izan zen. Hortik aurrera, teknika beste zibilizazioetan ere aurki izan da, adibidez, Siziliako Morgantina arkeologia aztarnategian, Greziako garai helenistikoan, K.a. III. mendean. Etruriarrek ere ezagutu zuten eta ziur aski erromatarrek haiengandik ikasi zuten teknika hau.

## Ezaugarriak

Gainazal zilindroerdiko ganga da, geometrikoki sortzaile zirkuluerdiak eta zuzentzaile zuzenak sortua. Batez ere espazio luzeak estaltzeko erabili izan da, hala nola elizetako nabeak. Erromatar arkitekturan eta erromanikoan erruz erabili da.
Oinarrian kanoi ganga bat arku bat da eta, ondorioz, pisu guztia alboetara eta bobedari heltzen dizkiote ormetara doa. Horregatik, horrelako eraikuntzetan, beharrezkoak dira orma handiak eta lodiak. Hori nahikoa ez balitz sendotze-arkuak eta, kanpoan, hormabularrak erabiltzen ziren. Ondorioz, barrutik, oso eraikuntza ilunak eta astunak izaten ziren.
Kanoi gangaren zuzentzailea zuzena izan beharrean zirkularra bada, eraztun ganga izena hartzen du eta deanbulatorioetan erabili izan da.

## Erreferentziak

* ↑ Dietrich Wildung, Egypt, From Prehistory to the Romans, Taschen, 2001.
* ↑ Auguste Choisy (1995). El arte de construir en Bizancio. Madril: Reverte ed. 19-22.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q917098
* Multimedia: Barrel vaults / Q917098