# Merkatuko ekonomia sozial

Merkatu-ekonomia soziala (MES), Rhineko kapitalismoa edo kapitalismo soziala bezala ere ezaguna, merkatu libreko sistema ekonomiko kapitalista, politika sozialak eta behar adinako erregulazioa uztartzen dituen eredu sozioekonomikoa da, lehia bidezko merkatua zein ongizate-estatu orokorra ezartzeko.
Bere jatorria hauteskundeetarako lelo bat izan zen, baina Ludwig Erhardek hasi zuen, aurrelan teoriko bat zegoena, eta eragin handiagoa izan zuen Errepublika gaztearen politika ekonomiko eta sozialean. Esamoldea Alfred Müller-Armack-engan oinarritzen da. Eredu horretan, alemaniar liberalismoaren elementuak (batez ere, ordoliberalismoa, liberalismo soziologikoa) eta kristau ikuspegi soziala konbinatu zituen. Autore batzuek «hirugarren bidea» deitu zioten kapitalismoaren eta sozialismoaren artean, beste autore batzuek «hirugarren bidea» deritzonetik aldendu ziren esplizituki.
Merkatu-ekonomia soziala esamoldea Alemaniako Errepublika Federalaren eta Austriaren programazio ekonomikoaren adierazpen bihurtu da, eta ulermen anitzekoa eta iraunkorra dela frogatu da.Esamoldea gobernu-politikaren ideia bihurtu zen 1949-1966 eta 1982-1998 bitartean, nahiz eta Erhard-eko funtsezko elementuen orden ekonomiko eta politikoaren definizioanbabes osorik ez izan. Merkatuko gizarte-ekonomia Alemaniako Errepublika Federalaren eta Alemaniako Errepublika Demokratikoaren arteko moneta-, ekonomia- eta gizarte-politikarako programazio ekonomiko izendatu zuten 1990eko aldebiko kontratuan.

## Terminoa
### Terminoaren jatorria

Alfred Müller-Armack izan zen lehena hitz-konbinazio hori erabiltzen, 1947an argitaratutako "Liderazgo de Economía y Economía de Mercado". Müller-Armack-ek bere liburuan, "hirugarren forma" baten eskema teorikoa aurkeztu zuen, merkatu-ekonomia liberalaz eta ekonomia planifikatuaz gain. Bigarren Mundu Gerrak suntsitutako Alemaniaren etorkizuneko orden ekonomikoaren ideia gisa aukeratu zuen adierazpen hori, eta merkatua irizpide sozialek gidatutako merkatu-ekonomiaren bizkarrezurra zen.Merkatuko askatasunaren printzipioa gizarte-konpentsazio horrekin konbinatzeko saiakerari "Irena formula" esaten zitzaion, "Eirene" greziar jainkosa aipatuz, Zeusen alaba zena bakeari lotuta zegoena. Funtzionalki, merkatuko-ekonomia sozialaren ustez, bake soziala hainbat ikuspegi sektorialen transzendentziaren bidez lortutako produktua da, eta ekitate instituzionala a priori bermatuta dago herritarrentzat. Ludwig Erhardentzat esamoldea erredundantzia bat zen, berarentzat “merkatua bera” soziala zelako eta ez zuelako sozial bihurtu beharrik. Dena den, Erhardek merkatu-ekonomiaren ordena baten etiketa horren efektu limurtzailea erabili zuen, Bigarren Mundu Gerraren osteko ingurune politiko eztabaidagarri batean.

### Hedapena

Hasiera batean, esamoldea ez zen ia erabiltzen, joera liberaleko eta FDPko (alderdi liberal eta demokrata) talde politikoen salbuespenarekin, Merkatuko Ekonomiaren izaera "antisoziala" ukatzen baitzuten, non Ludwig Erhard bera sartu zen, Friburgoko Eskolaren, ordoliberalismoaren eta Merkatuko Gizarte Ekonomiaren ereduaren gurasoetako baten doktrinaren eraginpean. Alemaniarentzat beharrezkoa zen bere hazkunderako eredu ekonomiko liberala berriro moldatzea, baina Alemania Bigarren Mundu Gerran amaituko zen gainbeherara eraman zuten akatsetan erori gabe. Friburgoko Eskolaren planteamenduak ez ziren oso ezagunak akademikoen eta hautesleen artean 1949tik aurrera, Bundestageko lehen hauteskundeetarako CDUren (alderdi demokristaua) hauteskunde-programari esker, publiko zabalago batek ezagutu zuen esamoldea; Düsseldorfeko axiomak deiturikoak, non Ludwig Erharden ekonomia politikoaren izendapen moduan aurkeztu zen CDUko talde sozialdemokratek, sindikatuek eta langile taldeek adierazpen hori kritikatu zuten, hitzen konbinazio eufemistikotzat eta propaganda kupikotzat joz. Enpresa -taldeak eta ekonomia liberalaren aldekoak beldur ziren gizarte ezaugarriarekin, Alemaniako aurrerapen ekonomikoaren edo nazioarteko lehiakortasunaren aurkako itxaropenak sortuko ote ziren beldur . Adierazpenaren askotariko kritikak ezin izan zuen bere arrakasta gelditu, harekin hauteskunde-kanpainak egin eta irabazi ziren, batez ere, 1950eko hamarkadan.

### Esanahien espektroa

Merkatuko gizarte-ekonomia terminoa etengabe erabiltzeak ez du esan nahi denak ados daudenik esan nahi duen horretan. Esanahien espektroa ordena itxiko politikaren kontzeptutik bere esanahirik gabeko formula huts gisa kontzepzio batera doa.. Horrela, ordoliberaletan inspiratutako zientzia ekonomikoen zati asko konbentzituta daude merkatuko ekonomia sozialak esanahi esplizitua zuela, baina gaur egun formula huts bihurtu dela eta, hori zabaltzen dute "oinarrizko printzipioen sustraiak gogoratuz".

## Alemaniako Errepublika Federaleko merkatu-ekonomia sozialaren faseak
### 1949-1966: Ordoliberalismoa

1950eko hamarkadan arrakasta ekonomikoak izan ziren nagusi: ekonomia % 8 hazi zen batez beste, langabezia murriztu zen, prezioen egonkortasuna lortu zen, eta langileen soldata erreala % 80 inguru hazi zen Alemanaiako Errepublika Federalaren lehen hamar urteetan.
Ordoliberalen merkatuko gizarte-ekonomiaren lehen faseko punturik garrantzitsuenak (1948-1966) honako hauek dira: Tarifaren Autonomiaren Erabakia (1949), Langileen Elkarlanerako eta Kogestiorako Akordioa (1952), Banku Zentralaren 1957ko Legea, Alemaniako banku zentralari prezioen egonkortasun-helburua ezartzen ziona, eta 1958ko Lehia Mugaketaren Aurkako Legea.
Errepublika Federalaren 50. hamarkadan, ekonomiaren berrantolaketarako ikusmoldea, kogestio ekonomikoaren elementu nagusiarekin, eta merkatuko gizarte-ekonomiaren ikuspegi ordodi-liberala kontrako jarreretan zeuden.

### 1967-1982: Gidatze globala

Ordoliberalismoaren fasearen ondoren, interbentzionismo-fasea hasi zen, gidatze global keynesiarraren zentzuan, merkatuko ekonomia soziala ongizate-estatu bihurtzearen zentzuan.
Egonkortasun eta hazkunde legeak 1967. urtean garrantzi handia zuen. Garai hartako Ekonomia ministroak, “Politika prozesalen oinarrizko legea” deitzen zuen Karl Schiller-ek, “Orden politikaren oinarrizko legea osatzen zuena. Ordena- eta prozesu-politika konbinatuz, “Friburgoko inperatiboaren eta mezu keynesiarraren sinbiosia” lortu nahi zuen.
1967tik 1980. hamarkadaren hasiera arte, sozialismo liberalaren ikuspegiak ziren nagusi.

### 1983-1989: Ordenaren eta eskaintzaren orientazioaren politika

Hurrengo faseak hauek dira: ordena politikaren berraurkikuntza (1980tik 1990era) eta bateratze-fasea (1990etik)

### 1990etik: bateratze-fasea

“Merkatuko ekonomia sozial” esapidea 1990eko maiatzaren 18ko Moneta-, ekonomia- eta gizarte-batasunari buruzko Kontratuan (estatu-kontratua) agertzen da, bi alderdi kontratatzaileen ekonomia-ordena komun gisa. Jabetza pribatuak zehazten du bereziki: eraginkortasuna, prezio askeak sortzea eta lanaren, kapitalaren, zerbitzuen eta ondasunen zirkulazio askea (1. artikulua, 3. paragrafoa).

## Merkatuko ekonomia soziala Europar Batasunaren helburutzat

Europar Batasunarentzat (EB), merkatuko ekonomia soziala ere politika ekonomikoaren helburua da. Europar Batasunaren Tratatuaren 3. artikuluko 3. paragrafoan Europako barne-merkatuaren testuinguruan aipatzen denez, EBk “Europaren garapen iraunkorraren alde lan egingo du, hazkunde ekonomiko orekatuan eta prezioen egonkortasunean oinarrituta, enplegu betea eta gizarte-aurrerapena lortzera bideratutako lehia handiko merkatu-ekonomia sozialean, ingurumenaren kalitatearen babes- eta hobekuntza-maila handian”. Formulazio hori, lehenik eta behin, 2004an erabili zen EB Eratzeko Tratatuaren I-3 artikuluko 3. paragrafoan, eta honek huts egin ondoren, 2009an indarrean sartu zen Lisboako Tratatuan berrerabiliz. Honetaz gain, EBko sistema ekonomikoan behin eta berriz “merkatu-ekonomia irekiaren eta lehiaren askatasunaren printzipioa errespetatzen duena” bezala aipatzen da; adibidez, EBren Funtzionamenduari buruzko Tratatuaren 119. artikuluan, politika ekonomiko eta monetarioa printzipio horri lotuta dago. Esapide hau jada 1992ko Maastrichteko Itunean sartu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Müller-Armack, Alfred. (1964-01-01). «Die Wirtschaftsordnung des Gemeinsamen Marktes» Zeitschrift für Wirtschaftspolitik 1 (1) doi:10.1515/zfwp-1964-0115. ISSN 2366-0317. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ «Struggles for Law : Global Social Rights as an Alternative to Financial Market Capitalism» The Financial Crisis in Constitutional Perspective : The Dark Side of Functional Differentiation (Hart Publishing) ISBN 978-1-84113-010-1. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Abele, Hanns, ed. (1982). Handbuch der österreichischen Wirtschaftspolitik. Manz ISBN 978-3-214-07050-2. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* 1 2 Peters, Hans-Rudolf. (2000). Wirtschaftspolitik. (3rd ed. argitaraldia) Walter de Gruyter GmbH ISBN 978-3-486-25502-7. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Grundtexte zur Sozialen Marktwirtschaft. 3: Marktwirtschaft als Aufgabe. 1994 ISBN 978-3-437-40331-6. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Chow, Y. W.; Pietranico, R.; Mukerji, A.. (1975-10-27). «Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule» Biochemical and Biophysical Research Communications 66 (4): 1424–1431. doi:10.1016/0006-291x(75)90518-5. ISSN 0006-291X. PMID 6. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Anderson, T. R.; Slotkin, T. A.. (1975-08-15). «Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine» Biochemical Pharmacology 24 (16): 1469–1474. doi:10.1016/0006-2952(75)90020-9. ISSN 1873-2968. PMID 7. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Moroi, K.; Sato, T.. (1975-08-15). «Comparison between procaine and isocarboxazid metabolism in vitro by a liver microsomal amidase-esterase» Biochemical Pharmacology 24 (16): 1517–1521. doi:10.1016/0006-2952(75)90029-5. ISSN 1873-2968. PMID 8. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Marniemi, J.; Parkki, M. G.. (1975-09-01). «Radiochemical assay of glutathione S-epoxide transferase and its enhancement by phenobarbital in rat liver in vivo» Biochemical Pharmacology 24 (17): 1569–1572. doi:10.1016/0006-2952(75)90080-5. ISSN 0006-2952. PMID 9. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Schmoldt, A.; Benthe, H. F.; Haberland, G.. (1975-09-01). «Digitoxin metabolism by rat liver microsomes» Biochemical Pharmacology 24 (17): 1639–1641. ISSN 1873-2968. PMID 10. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Stein, J. M.. (1975-09-15). «The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells» Biochemical Pharmacology 24 (18): 1659–1662. doi:10.1016/0006-2952(75)90002-7. ISSN 0006-2952. PMID 12. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Bhagwat, V. M.; Ramachandran, B. V.. (1975-09-15). «Malathion A and B esterases of mouse liver-I» Biochemical Pharmacology 24 (18): 1713–1717. doi:10.1016/0006-2952(75)90011-8. ISSN 0006-2952. PMID 14. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Akamatsu, N.; Nakajima, H.; Ono, M.; Miura, Y.. (1975-09-15). «Increase in acetyl CoA synthetase activity after phenobarbital treatment» Biochemical Pharmacology 24 (18): 1725–1727. doi:10.1016/0006-2952(75)90013-1. ISSN 0006-2952. PMID 15. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Müller, Ernst, ed. (2005). Begriffsgeschichte im Umbruch?. F. Meiner Verlag ISBN 978-3-7873-1693-9. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Böke, Karin; Liedtke, Frank; Wengeler, Martin. (2011). Politische Leitvokabeln in der Adenauer-Ära. Walter de Gruyter ISBN 978-3-11-014236-5. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Stötzel, Georg; Wengeler, Martin. (2013). Kontroverse Begriffe: Geschichte des öffentlichen Sprachgebrauchs in der Bundesrepublik Deutschland. De Gruyter ISBN 978-3-11-014106-1. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* 1 2 Nonhoff, Martin. (2008). Politischer Diskurs und Hegemonie: das Projekt "Soziale Marktwirtschaft". Transcript Verl ISBN 978-3-89942-424-9. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* 1 2 3 Pätzold, Jürgen. (1994). Soziale Marktwirtschaft: Konzeption - Entwicklung - Zukunftsaufgaben. (6., überarb. Aufl. argitaraldia) Verl. Wiss. und Praxis ISBN 978-3-928238-38-0. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Müller-Jentsch, Walther. (2008). Arbeit und Bürgerstatus: Studien zur sozialen und industriellen Demokratie. VS Verl. für Sozialwissenschaften ISBN 978-3-531-16051-1. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ Cassel, Dieter, ed. (1998). 50 Jahre soziale Marktwirtschaft: ordnungstheoretische Grundlagen, Realisierungsprobleme und Zukunftsperspektiven einer wirtschaftspolitischen Konzeption. Lucius & Lucius ISBN 978-3-8282-0057-9. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q518886