# Klima aldaketaren etika
## Aldaketa klimatikoaren etika.

Klima-aldaketaren etika azterketa-eremu bat da, klima-aldaketaren alderdi moralak aztertzen dituena. Askotan, zientzialariek, ekonomialariek eta politikariek aztertu eta jorratzen dute klima-aldaketa, modu neutralean baloratuz. Hala ere, Stephen M. Gardiner bezalako filosofoek eta Klima Aldaketari buruzko Gobernu Arteko Taldearen (IPCC) egile zientifikoek diote klima-aldaketarekin zerikusia duten erabakiak gai moralak direla eta balio-judizioa dakartela. Klima-aldaketak arazo moral zailak dakartza, desberdintasun globalarekin eta giza garapenarekin zerikusia dutenak. Horiek iraganeko emisioen erantzukizuna dute, baita etorkizuneko belaunaldien egitekoa, erantzukizun pertsonala eta beste asko ere.
Klima-aldaketaren bi ondorio etiko nagusiak haren ondorioekin lotuta daude. Klima-aldaketaren kausak eta ondorioak ez daude lotuta denboran eta espazioan. Klima-aldaketa antropogenikoa erregai fosilakerretzen dituzten gizakiek eragiten dute, batez ere. Erregai fosilak erretzen dituzten lehen onuradunak herrialde garatuak dira, eta klima-inpaktu gehienak, berriz, garapen bidean dagoen munduak nabarituko ditu.Gainera, klima-aldaketa giza populazioaren belaunaldi bakar batek baino askoz ere denbora luzeagoan gertatzen da, eta horrek gatazka sortzen du gizartearen produktu diren interes ekonomiko eta politikoen eta etorkizuneko pertsonen interesen artean — kontzeptu etiko eta morala —.

### HASTAPENAK

Klima-aldaketa hainbat diziplinen kezka bihurtu da, ingurumen-sistemetan, faunan, naturan eta gizakietan izan ditzakeen inpaktu katastrofikoengatik. Klima-aldaketa mehatxu larria da munduko ekonomiarentzat; izan ere, garapen ekonomikoa, batez ere Mendebaldean, erregai fosilak erauztearen eta erretzearen mende dago neurri handi batean Industria Iraultzatik Erregai fosilak erretzeak berotegi-efektuko gasen kontzentrazioa areagotzen du atmosferan, eta hori da egungo klima-aldaketa antropogeniko globalaren eragile nagusia. Nozio horrek klima-aldaketaren ekonomia aztertzea ekarri du. Klima-aldaketa ere oso gai politikoa da; izan ere, ez dira ados jartzen gizarteak klima-aldaketaren gainean zer neurritan jokatu behar duen eta zer neurritan jokatu behar duen erabakitzeko. Ekonomia ez da nahikoa politika bakarrik bideratzeko, baina, hala ere, politika-erabaki desberdinek ekonomian nola eragingo duten eta bide horietan nola jardun behar duten jakiteko iragarpenak egiteko gai da soilik; ezin digu esan zein bide aukeratu behar dugun, zein baliok eragin behar duten gizarte gisa. Hori dela eta, filosofo batzuek argudiatu dute klima-aldaketak "funtsezko arazo etiko bat" dakarrela .

### JUSTIZIA GLOBALA

Klima-aldaketa justizia globaleko arazotzat har daiteke, klima-aldaketari ekarpen handiena egiten dioten eragileak ez direlako inpaktu larrienak jasaten dituztenak. Historikoki, nazio aberats eta garatuek negutegi-efektuko gas kopuru handiak igortzen dituzte, eta gaur egun ere igortzen dituzte, garapen bidean dauden nazio pobreagoen aldean. Adibidez, Bangladesh oso kaltebera da klima-aldaketaren ondorioen aurrean. Herrialdearen per capita emisioak munduko batez bestekoaren 1/20 eta Estatu Batuetako per capita emisioen 1/100 dira, baina bere topografia baxu etzanak oso kaltebera egiten du itsas mailaren igoeraren eta zikloien aurrean. Horrela, klima-aldaketa justizia globaleko auzitzat har daiteke, klima-aldaketaren inpaktuen egileak (nazio garatuak) eta inpaktu horien biktimak (garapen bidean dauden nazioak) eragile bereiziak direlako.
Klima-aldaketa justizia globalaren gaia izateaz gain, nazio garatuen eta garatu bidean daudenen rolen arteko desberdintasunak direla-eta, justizia globalaren auzia aberastasunaren barruan ere sar daiteke. "Munduko karbonoaren erdia munduko 500 milioi pertsona aberatsenek isurtzen dute", hau da, norbera non bizi den kontuan hartu gabe, zenbat eta errenta handiagoa izan, orduan eta emisio handiagoak. Nahiz eta Estatu Batuek munduko per capita berotegi-efektuko gas-emisio handienetako bat izan, errenta baxuagoko pertsonak daude AEBn emisio erlatiboki txikiagoekin. Gainera, pertsona txiroenek, non bizi diren kontuan hartu gabe, klima-aldaketaren ondorioak jasateko aukera handiagoa dute, aberatsekin alderatuta egokitzeko baliabide murritzak dituztelako.

### BELAUNALDIEN ARTEKO ETIKA

Lurraren berotzea — tenperatura historiko freskoagoetatik (urdinak) azkenaldiko tenperatura beroagoetara (gorriak) — neurriz kanpo ari dira bizitzen belaunaldi gazteagoetan. Erregai fosilen emisio etengabeekin, joera horri eutsiko zaio. Klima-aldaketaren belaunaldien artekoetikak gaur egungo belaunaldiek ingurumenarekiko kontzientzia izateko eta ingurumen-baliabideen erabilera jasangarria bermatzeko duten erantzukizunari heltzen dio, hurrengo belaunaldientzat jarraitu ahal izateko. Erantzukizun morala funtsezko kontsiderazioa da klima-aldaketaren belaunaldien arteko etikan. Erantzukizun hori hainbat interesetara hedatzen da, besteak beste, gizakietara, animalietara, etorkizuneko jendeetara eta naturara. Egungo belaunaldiaren interesak etorkizuneko belaunaldienekin haztatu behar dira, egungo beharrak etorkizuneko asmoekin orekatuz.
Klima aldaketaren ondorioak sakabanatu egiten dira denbora eta espazioan. Sakabanatze espazialaren ondoriozko inplikazio etikoak justizia globalari buruz aurreko atalean eztabaidatutakoak dira: arazoa eragiten dutenak ez daude espazio fisiko berean haren ondoriorik okerrenak jasaten dituztenen artean. Denborazko inplikazio etikoek zerikusia dute, batez ere, egungo berotegi-efektuko gasen emisioek etorkizuneko belaunaldiei eragingo dietenekin, gaur egungo pertsonei eragingo dietenekin baino gehiago. Klima-aldaketa bultzatzeko ideia horrek zailtasun epistemikoak dakartza etorkizuneko pertsonengan, eta zaila da kausak eta efektuak atzematea, eta horrek erantzuteko motibazioari kalte egin diezaioke. Erakunde politiko demokratikoek denbora-tarte labur samarrak dituzte, klima-aldaketa globalaren epeekin bat ez datozenak. Politikariak kezkatuta daude hautesleek hurrengo hauteskundeetan izango duten babesagatik, urte gutxi batzuetako eskalan, eta klima aldaketak, berriz, ehunka eta milaka urte bitarteko epe luzeagoetan funtzionatzen du. Beraz, klima aldaketa bigarren maila batean geratzen da agenda politikoetan, ez duelako lagunduko politikariek hurrengo hauteskunde zikloa irabaz dezaten.

### EKONOMIA.

Ekonomialariek egokitzapenari lehentasuna ematea proposatzen dute, arintzeari lotutako kostu handiak direla eta; hala ere, ohiko analisi ekonomikoek muga filosofikoak dituzte. Horrek etorkizuneko belaunaldiak deskontatzen ditu eta giza interesak lehenesten ditu, klima-aldaketa arintzearen kostu eta onura garrantzitsu guztiak kontuan hartu gabe. Henry Shstreetek argudiatzen du "No Harm Principles" -ek arrazoia ematen digula klima-aldaketan jarduteko, etorkizuneko inpaktuen ziurgabetasuna gorabehera.

#### DENBORA DESKONTUA.

Ekonomiaren denbora-deskontuaren kontzeptua garrantzitsua da klima-aldaketaren etikarako, haren efektuen denbora-sakabanaketaren ondorioz. Ekonomialariek deskontu-tasak erabiltzen dituzte etorkizuneko ondasunen balioa zehazteko, suposatzen delako ekonomia globalak hazten jarraituko duela eta etorkizuneko pertsonek gaur egungoek baino ondasun gehiago izango dituztela. Zenbat eta ondasun gehiago izan, orduan eta balio gutxiago izan, orduan eta merkeagoa da.Deskontu-tasa desberdinak erabiliz, ekonomialariek oso bestelako ondorioak atera ditzakete klima-aldaketa arintzera, egokitzera edo beste gauza batzuetara bideratutako aurrekontu globalaren zenbatekoari buruz. Lehenespenak deskontu-tasa handia eskatzeko justifikazio etiko bat eskaintzen du (deskontu-tasa baxuagoa): etorkizuneko pertsonak gu baino hobeak izango dira, eta gaur egungo pertsonei mesede egitea etorkizuneko pertsonei mesede egitea baino baliotsuagoa da. Utilitarismoak, aldiz, deskontu-tasa txikiagoa (edo bat ere ez) bultzatzen du, etorkizuneko jendearentzako onurak egungo jendearentzako onura gisa ere baliotsuak direla pentsatuz.

### GIZA ESKUBIDEAK.

Artikulu nagusia: Giza eskubideak eta klima-aldaketa
Klima-aldaketa premiazkoa da, eta mundu osoko pertsonen eta komunitateen oinarrizko giza eskubideak mehatxatzen ditu. Klima-aldaketak hainbat giza eskubide urratzen ditu, besteak beste, bizitzarako, osasunerako, elikadurarako, uretarako eta aterperako eskubidea. Klima-aldaketak areagotu egiten ditu dauden desberdintasunak, eta neurriz kanpo eragiten die populazio ahulei, hala nola diru-sarrera txikiko komunitateei, indigenei eta uharteetan garatzen ari diren estatu txikiei. Klima-aldaketaren eta giza eskubideen arteko lotura onartzen duen eskubideetan oinarritutako ikuspegia hartzeak hobekuntza nabarmenak ekarriko lituzke.
Muga moral bat klima-aldaketaren aurrean, giza eskubideak babesteko gutxieneko estandarrak identifikatzen dituena da. Ikuspegi horrek berekin dakar printzipio moral batzuk identifikatzea, klima-aldaketak giza eskubideak ez dituela urratzen bermatzeko gutxieneko babes-estandarrak ezartzen dituztenak. Atalase moralaren planteamenduak berekin dakar, halaber, klima-aldaketari aurre egiteko hainbat eragileren betebeharrak eta erantzukizunak identifikatzea, estatuenak, korporazioenak eta norbanakoenak barne.
Estatuek klima aldaketari aurre egiteko neurriak har ditzakete, berotegi efektuko gasen igorpen iturri nagusiak baitira. Estatuek neurriak har ditzakete beren emisioak murrizteko eta munduko tenperaturen igoera mugatzeko ahalegin globala egiten laguntzeko. Gainera, korporazioek beren emisioak murrizteko eta garapen iraunkorrari laguntzeko erantzukizuna dute. Norbanakoek paper bat bete dezakete bizimodu jasangarriak onartuz eta klima-aldaketari aurre egiten dioten politiken alde eginez. Galdera moral irekia da, halaber, krisi klimatikoaren inguruan sentsibilizatzera bideratutako pertsonen edo taldeen desobedientzia zibileko ekintzak justifikatu daitezkeen ala ez.
Klima-aldaketa giza eskubideen gaia da, eta neurriak hartzea eskatzen du. Klima-aldaketari dagokionez, eskubideetan oinarritutako ikuspegia behar da, eta esparru moral bat proposatzen da gai horri aurre egiteko. Klima-aldaketaren eta giza eskubideen arteko lotura aitortuz, pertsonek guztiontzako etorkizun bidezkoago eta bidezkoago baten alde lan egin dezakete. Eragile guztiei dagokie, estatuei, korporazioei eta gizabanakoei barne, klima-aldaketari aurre egiteko eta giza eskubideak babesteko neurriak hartzea.
* 1 2 3 Txantiloi:Cita publicación
* ↑ Txantiloi:Cita publicación
* ↑ Txantiloi:Cita publicación
* 1 2 3 4 5 Txantiloi:Cita libro
* ↑ Txantiloi:Cita noticia
* ↑ Txantiloi:Cita web
* ↑ Txantiloi:Cita web
* ↑ Txantiloi:Cita libro
* ↑ Txantiloi:Cita publicación
* ↑ Txantiloi:Cita web
* ↑ Txantiloi:Cita web
* 1 2 3 4 5 Txantiloi:Cita publicación
* 1 2 3 Txantiloi:Cita web
* ↑ Txantiloi:Cita publicación
* 1 2 3 4 Txantiloi:Cita libro