# Urtarrilaren 13

Urtarrilaren 13a gregoriotar egutegiaren urteko hamahirugarren eguna da. 352 egun falta dira urtea amaitzeko, 353 egun bisurteetan.
Jaiotzak :
| Euskal Herrian Philippe Bergeroo Jaiotza: Ziburu, 1954 Mario Onaindia Jaiotza: Lekeitio, 1948 Heriotza: Gasteiz, 2003ko abuztuaren 31 Gorka Otxoa Jaiotza: Donostia, 1979 José Manuel García Maurin Jaiotza: Iruñea, 1997 Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... | Munduan Jan van Goyen Jaiotza: Leiden, 1596 Heriotza: Haga, 1656ko apirilaren 27a Karl Friedrich Schinkel Jaiotza: Neuruppin, 1781 eta 1781 Heriotza: Berlin, 1841eko urriaren 9a Orlando Bloom Jaiotza: Canterbury, 1977 Chaïm Soutine Jaiotza: Smilavičy $^{(en)}$ , 1893 Heriotza: Parisko 16. barrutia eta Paris, 1943ko abuztuaren 9a Eskuz gaurkotu + Jaiotza gehiago... |
Heriotzak :
| Euskal Herrian José María Peña Jaiotza: Getxo, 1895eko apirilaren 19a Heriotza: Getxo, 1989 Valentin Zubiaurre Urionabarrenetxea Jaiotza: Garai, 1837ko otsailaren 14a Heriotza: Madril, 1914 Xabier Maria Munibe Peñafloridako Kondea Jaiotza: Azkoitia, 1729ko urriaren 23a Heriotza: Bergara, 1785 Javier Ziga Etxandi Jaiotza: Iruñea, 1877ko azaroaren 25a Heriotza: Iruñea, 1960 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... | Munduan James Joyce Jaiotza: Rathgar, 1882ko otsailaren 2a Heriotza: Zürich, 1941 Jan Brueghel Zaharra Jaiotza: Brusela, 1568 Heriotza: Anberes, 1625 Lyonel Feininger Jaiotza: New York, 1871ko uztailaren 17a eta 1871ko ekainaren 17a Heriotza: New York, 1956 Maria Sibylla Merian Jaiotza: Frankfurt am Main, 1647ko apirilaren 2a Heriotza: Amsterdam, 1717 Eskuz gaurkotu + Heriotza gehiago... |
Gertaerak :
Jose Maria Setien.
1558 - Ingalaterran Isabel I.a koroatu zuten.
1910 - Irrati publikoko lehen transmisioa egin zen New Yorkeko Metropolitan antzokitik.
1915 - Lurrikara batek Italiako Avezzano hiria suntsitu zuen eta 30.000 hildako eragin zituen.
1935 - Sarren (g.e. Alemanian) egindako galdeketan, boto emaileen %90,3 Alemania Naziarekin bat egitearen alde agertu zen.
2000 - Joan Paulo II.ak Jose Maria Setien (irudian) Donostiako gotzain-ohiaren ukapena onartu zuen.
+ Gertaera gehiago... :
Egutegia :
Urtarrila
Al
As
Az
Og
Or
Lr
Ig
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
2025 :
Aurreko eta hurrengo urteetan
2022: Osteguna
2023: Ostirala
2024: Larunbata
2026: Asteartea
2027: Asteazkena
2028: Osteguna :
Izendegia :
Santutegia:
Hilario Poitierskoa, Remigio Reimsekoa, Agrizio, Mungo Glasgowekoa
Seaska egutegia:
Ioritz/Joritz eta Lontxo/Lontzi. :

## Gertaerak
### Euskal Herria

* 1979 –
** ETAk, bi goardia zibil erail zituen Azpeitian.
** Batallon Vasco Españoleko bi gizonek Jose Manuel Pagoaga 'Peixoto' ETAren errefuxiatua tirokatu eta larri zauritu zuten Donibane Lohizunen.
* 1981 – Kioskoetara El Pensamiento Navarroren azken alea atera zen. 1897ko urriaren 17an "La Lealtad Navarra" ren ondorengo moderno gisa sortu zen egunkari karlista.

### Mundua

* 1535 – Inprenta debekatu zuen Frantziako errege Frantzisko I.ak.
* 1822 – Greziako banderaren diseinua onartu zen.
* 1874 – Tompkins plazako matxinada.
* 1898 – Émile Zola idazleak J'accuse…! artikuluarekin Dreyfus afera azaleratu zuen.
* 1915 – Avezzanon (Italia) izandako lurrikaran 29.800 lagun hil ziren.
* 1935 – Sarren (g.e. Alemanian) egindako galdeketan, boto emaileen %90,3 Alemania Naziarekin bat egitearen alde agertu zen.
* 1953 – Josip Broz Tito Yugoslaviako presidente izendatu zuten.
* 1964 – Karol Wojtila (geroago Joan Paulo II.a aita santua izango zena) Krakoviako artzapezpiku izendatu zuten.
* 1974 – Dallas-Fort Worth nazioarteko aireportua bidaia komertzialetarako ireki zen. Munduko bigarren aireporturik erabiliena izatera iritsi zen.
* 1991 – SESBeko tropek Vilniusen elkartutako lituaniar independentisten aurka egindako erasoan 14 lagun hil eta 1.000tik gora zauritu zituzten.
* 2001 – Richter eskalan 7.6 graduko lurrikara El Salvadorren. 800 hildako eta milaka pertsona etxerik gabe utzi zituen.
* 2011 – Australiako Queensland estatuko uholdeetan hamabost pertsona hil ziren. Brisbanen ehundaka pertsona euren etxeetatik atera behar izan zituzten.

## Zientzia eta teknologia
### Euskal Herria
### Mundua

* 1910 – Irrati publikoko lehen transmisioa egin zen New Yorkeko Metropolitan antzokitik.

## Kirolak
### Euskal Herria

* 2007 – Berako eta Lesakako 3 mendizale hil ziren Pirinioetan eskalatzen ari zirenean: Luis Mari Pikabea Zubieta, Xabier Zubieta Erkizia eta Xabier Saralegi Alzate.

### Mundua
## Jaiotzak
### Euskal Herria

* 1758 – Valentin Salhakoa, lapurtar itsasontzi kapitaina eta sail jenerala (h. 1841).
* 1835 – Frantzisko Petrirena Rekondo, Xenpelar, gipuzkoar bertsolaria (h. 1869).
* 1840 – Gumersindo Vicuña, bizkaitar politikari, matematikari, ingeniari eta irakaslea, Habanan (h. 1890).
* 1888 – Enrique Eguren, arabar zientzialaria (h. 1944).
* 1897 – Feliciana Etxabe Artola, bizkaitar etxekoandrea, Gerra Zibilean fusilatua (h. 1938).
* 1916 – Federico Zabala, gipuzkoar historialaria eta politikaria (h. 1993).
* 1919 – Iñasi Illarramendi, gipuzkoar erraketista. (h. 2005)
* 1941 – Francisco Javier Hernández Arnedo, nafar apaiz agustindar errekoletoa, Tianguáko apezpikua.
* 1943 – Juan Jose Pujana, EAJeko bizkaitar politikaria (h. 2022).
* 1945 – Joxe Iriarte, Bikila, gipuzkoar politikaria eta euskal idazlea.
* 1947 –
** Jose Ramon Beloki, gipuzkoar kazetari eta politikari jeltzalea.
** Francisco Pérez González, espainiar artzapezpikua, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua, Frandovínezen.
* 1948 –
** Mario Onaindia, euskal herritar politikari sozialista, idazlea eta ETAkide izandakoa (h. 2003).
** Jesus Urra, Batzarre mugimenduko politikaria (h. 2024).
* 1954 –
** Maite Bastos, gipuzkoar aktorea.
** Philippe Bergeroo, lapurtar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1955 – José María Astarbe, gipuzkoar futbolaria.
* 1964 – Josu Anuzita, bizkaitar futbolari ohia.
* 1967 – Manu Aierdi, gipuzkoar ekonomialari eta politikaria, Napar Buru Batzarreko lehendakaria.
* 1975 – Unai Apeztegia, nafar pilotaria.
* 1978 – Philippe Bidabé, lapurtar errugbilari ohia.
* 1979 –
** Hasier Oleaga, euskal bateria-jotzailea.
** Gorka Otxoa, euskal aktore eta umorista.
* 1986 – Jaime Zumalakarregi, bizkaitar futbolaria.
* 1988 – Karmele Mitxelena, gipuzkoar irakaslea eta idazlea.
* 1989 – Olatz Mitxelena, gipuzkoar idazlea, itzultzailea, zutabegilea eta irakaslea.
* 1991 – Judit Muñoz, bizkaitar matematikaria eta ikertzailea.
* 1993 – Nahikari Rodríguez, bizkaitar aktorea eta abeslaria.
* 1994 – Jon Ander Amelibia, bizkaitar futbolaria.
* 1997 – José Manuel García Maurin, nafar futbolaria.
* 1998 – Manu Quijera, nafar atleta, xabalina jaurtiketan aditua.
* 2005 – Lyndie Tchaptchet, nafar eskubaloi jokalaria, Jaunden.

### Mundua

* 915 – Al-Hakam II.a, Kordobako bigarren omeiar kalifa (h. 976).
* 1333 – Henrike II.a Gaztelakoa, Gaztelako erregea (h. 1379).
* 1566 – Maria Brunswick-Lüneburgekoa, Bruswick-Wolfenbütteleko printzesa eta Saxonia-Lauenburgeko dukesa ezkontidea (h. 1626).
* 1596 – Jan van Goyen, herbehereetar pintorea eta marrazkilaria (h. 1656).
* 1674 – Prosper Jolyot de Crébillon, frantziar idazlea (h. 1762).
* 1724 – Sofia Antonieta Brunswick-Wolfenbüttelekoa, alemaniar dukesa (h. 1802).
* 1759 – José Aznárez Navarro, espainiar politikaria (h. 1837).
* 1808 – Jørgen Roed, Danimarkako Urre Aroko erretratu egile margolaria (h. 1888).
* 1810 – Ernestine Rose, idazlea, sufragista eta feminista (h. 1892).
* 1836 – Giuseppe Abbati, italiar margolaria (h.1868).
* 1844 – Joaquín Rucoba, espainiar arkitektoa (h. 1919).
* 1853 – Melati van Java, herbeheretar idazlea (h. 1927).
* 1858 –
** Edmond Aman-Jean, frantziar margolari sinbolista (h. 1936).
** Oskar Minkowski, alemaniar fisiologo eta patologoa (h. 1931).
* 1859 – Kostis Palamas, greziar poeta (h. 1943).
* 1864 – Wilhelm Wien, alemaniar fisikaria, 1911ko Fisikako Nobel Saria (h. 1928).
* 1878 – Vasili Xulgin, Ukrainan jaiotako errusiar identifikazioko politikari, filosofo eta kazetari kontserbakorra (h. 1976).
* 1893 – Chaïm Soutine, lituaniar margolaria (h. 1943).
* 1899 – Lev Kulexov, sobietar zinema teoriko eta pedagogoa, sobietar zinemaren aitzindarietakoa (h. 1970).
* 1900 –
** Gertrude Mary Cox, estatubatuar estatistikaria (h. 1978).
** Elena Mederos, giza eskubideen defendatzailea eta emakumeen eskubideen aldeko aktibista kubatarra (h. 1981).
* 1901 –
** A. B. Guthrie Jr., estatubatuar idazlea (h. 1991).
** Carmen Prieto Rouco, galiziar idazle, poeta eta antzerkigilea (h. 1977).
* 1902 – Raymond Ruyer, frantziar filosofoa (h. 1987).
* 1904 – Nathan Milstein, ukrainar-estatubatuar biolinista (h. 1992).
* 1905 – Kay Francis, estatubatuar aktorea (h. 1968).
* 1906 – Zhou Youguang, txinatar bankari, hizkuntzalari, hizkuntzalari, sinologo eta argitaratzailea, mandarineraren transliterazioa egiteko sistemaren asmatzailea eta 111 urte bizi izandakoa (h. 2017).
* 1914 – Jijé, belgikar komikigile eta marrazkilaria (h. 1980).
* 1916 – Senedu Gebru, etiopiar irakasle, idazle eta politikaria, Etiopiako lehen emakume parlamentaria (h. 2009).
* 1919 – Robert Stack, estatubatuar aktorea (h. 2003).
* 1924 –
** Paul Feyerabend, austriar filosofoa (h. 1994).
** Roland Petit, frantziar dantzaria eta koreografoa (h. 2011).
* 1925 –
** Martha Hildebrandt, perutar hizkuntzalaria eta politikaria (h. 2022).
** Ron Tauranac, angloaustraliar ingeniari eta autoen-diseinatzailea (h. 2020).
* 1926 –
** Michael Bond, britaniar idazlea (h. 2017).
** Melba Liston, estatubatuar tronboijolea, konpositorea eta jazz eta blues moldatzailea (h. 1999).
* 1927 –
** Frank Aranguren, AEBetako Marineen Gorputzean aritu zen eusko-estatubatuarra (h. 2013).
** Sydney Brenner, hegoafrikar biologoa, 2002ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 2019).
* 1930 –
** Roman Cieślewicz, ukrainar margolaria (h. 1996).
** Waltraut Seitter, Alemanian astronomia katedra bat eduki zuen lehen emakumea (h. 2007).
* 1938 –
** Jean Cabut, Cabu, frantziar marrazkigilea (h. 2015).
** Gregorio Peces-Barba, espainiar politikaria eta abokatua (h. 2012).
* 1940 – Edmund White, estatubatuar idazlea, maitasun homosexuala jorratzen duena.
* 1941 – Pasqual Maragall, Kataluniako Generalitateko 127. Presidentea.
* 1942 – Vigdis Ystad, norvegiar literatura historialari eta irakaslea (h. 2019).
* 1947 – Carles Rexach, kataluniar futbolari ohi eta entranatzailea.
* 1948 – Mimí Pons, argentinar vedette eta aktorea.
* 1949 – Fausto Bertoglio, italiar txirrindulari ohia.
* 1952 – Sonia Petrovna, frantziar aktore eta dantzaria.
* 1954 – Trevor Rabin, hegoafrikar musikaria.
* 1957 – Lorrie Moore, estatubatuar idazlea, bere umorezko istorio laburrengatik ezaguna.
* 1959 – Gilmar Rinaldi, brasildar futbolari ohia.
* 1960 –
** Eric Betzig, estatubatuar fisikaria, 2014ko Kimikako Nobel Saria.
** Goddess Bunny, estatubatuar artista, drag queen, aktore eta modeloa (h. 2021).
** Olga Vasilieva, errusiar historialaria eta politikaria.
* 1964 – Penelope Ann Miller, estatubatuar aktorea.
* 1966 –
** Patrick Dempsey, estatubatuar aktore eta auto lasterketako gidaria.
** Maria de la Pau Janer, katalanezko mallorcar idazlea.
* 1969 –
** Stephen Hendry, eskoziar snooker jokalari eta esataria, aro modernoko snooker jokalaririk arrakastatsuena.
** Augusto Ibáñez, Titín III.a, errioxar pilotari ohia.
* 1970 –
** Marco Pantani, italiar txirrindularia, historiako igotzailerik onenetakoa (h. 2004).
** Shonda Rhimes, estatubatuar gidoilari, film-zuzendari eta ekoizlea.
* 1971 – Aleksandar Kitinov, mazedoniar tenislari ohia.
* 1972 – Vitali Stxerbo, bielorrusiar gimnasta.
* 1973 –
** Juan Diego Flórez, perutar tenorea.
** Raquel Sánchez-Silva, espainiar kazetaria eta telebista aurkezlea.
* 1974 –
** Roberto Rosmaninho Mariz, portugaldar elizgizona.
** Antonio Prieto Lucena, espainiar elizgizon eta irakaslea.
* 1976 –
** Magno Alves, brasildar futbolaria.
** Michael Peña, mexikar jatorriko estatubatuar aktore eta musikaria.
* 1977 – Orlando Bloom, ingeles aktorea.
* 1978 – Paulo César Tinga, brasildar futbolari ohia.
* 1980 –
** Akira Kaji, japoniar futbolari ohia.
** María de Villota, espainiar auto gidaria (h. 2013).
* 1981 – Luis Zubeldía, argentinar futbolari ohia eta futbol entrenatzailea.
* 1984 – Kepa Blanco, euskal jatorriko ekuatoreginear futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1986 – Josefine Preuß, alemaniar aktorea.
* 1990 – Kheira Hamraoui, frantziar futbolaria.
* 1991 – Goo Hara, hegokorear abeslari eta aktorea (h. 2019).
* 1997 – Egan Bernal, kolonbiar txirrindularia.

## Heriotzak
### Euskal Herria

* 1785 – Frantzisko Xabier Munibe, euskal idazle eta musikagilea (j. 1729).
* 1884 – Jose Juan Santesteban, donostiar musikaria eta konposatzailea (j. 1809).
* 1914 – Valentin Zubiaurre Urionabarrenetxea, bizkaitar musikagilea, Madrilen (j. 1837).
* 1960 – Javier Ziga, nafar margolari eta politikaria (j. 1877).
* 1988 – José María Peña, euskal herritar futbolari eta atleta (j. 1895).
* 2005 – Sorne Unzueta, Utarsus, euskal idazlea (j. 1900).
* 2007an, Pirinioetako Taillon mendia eskalatzen ari zirela, amilduta:
** Luis Mari Pikabea Zubieta, nafar alpinista (j. 1973).
** Xabier Zubieta Erkizia, nafar alpinista.
** Xabier Saralegi Alzate, nafar alpinista.
* 2011 – Maria Josefa Navascues, Pepita, gipuzkoar erraketista (j. 1924).
* 2012 – Juan Antonio Usparitza, bizkaitar medikua, DYA errepide sorospen erakundearen sortzailea (j. 1919).
* 2016 – Ignacio Salas, bizkaitar kazetaria, San Pedro del Pinatarren (j. 1945).
* 2017 – Miren Arantzazu Goñi, gipuzkoar etnografoa (j. 1925).

### Mundua

* 703 – Jitō enperatriza, Japoniako 41. monarka (j. 645).
* 839 – Karlos III.a Gizena, Karolingiar Inperioko enperadorea (j. 839).
* 1151 – Suger, frantziar fraide, politikari eta historialaria.
* 1228 – Yvette Huykoa, kristau profeta eta anakoreta.
* 1599 – Edmund Spenser, ingeles poeta.
* 1625 – Jan Brueghel Zaharra, flandestar margolaria (j. 1568).
* 1642 – Sofia Edviga Brunswick-Lüneburgekoa, Brunswick-Lüneburgeko dukesa eta Nassau-Dietzeko kondesa ezkontidea (j. 1592).
* 1654 – Jacques Lemercier, frantziar arkitektoa eta eskultorea.
* 1691 – George Fox, kuakero sektaren sortzailea (j. 1624).
* 1717 – Maria Sibylla Merian, alemaniar naturalista, esploratzailea eta margolaria (j. 1647).
* 1797 – Elixabete Kristina Brunswick-Lüneburg-Bevernekoa, Prusiako erregina ezkontidea (j. 1715).
* 1861 – Karlos Luis Borboikoa, Karlos VI.a izenarekin Karlismoaren Espainiako tronurako errege-nahia (j. 1818).
* 1864 – Stephen Foster, Estatubatuar Musikaren Aita, estatubatuar musikagilea (j. 1826).
* 1871 – Henriette d'Angeville, Mont Blanc gailurrera iritsi zen bigarren emakumea (j. 1794).
* 1875 – Sebastian Gabriel Borboikoa, Espainia eta Portugalgo infantea (j. 1811).
* 1885 – Schuyler Colfax, AEBetako 17. presidenteordea (j. 1823).
* 1892 – Daniel Weisweiller, alemaniar jatorriko espainiar finantza-gizona (j. 1814).
* 1894 – William Waddington, Frantziako lehen ministroa (j. 1826).
* 1896 – Jane Elizabeth Jones, estatubatuar sufragista, abolizionista eta feminismoaren lehen olatuaren aitzindaria (j. 1813).
* 1906 – Aleksandr Stepanovitx Popov, errusiar fisikaria eta ingeniaria (j. 1859).
* 1909 – Eva Bonnier, suediar margolari eta filantropoa (j. 1857).
* 1923 – Alexandre Ribot, Frantziako lehen ministroa (j. 1842).
* 1928 – Mara Buneva, bulgariar-mazedoniar nazionalista (j. 1902)
* 1929 – Wyatt Earp, estatubatuar pistolaria, jokalaria eta polizia ofiziala (j. 1848).
* 1941 – James Joyce, irlandar idazlea, XX. mendeko ingelesezko idazle garrantzitsuenetakoa (j. 1882).
* 1943 – Sophie Taeuber-Arp, suitzar artista, margolari, eskultore, diseinatzaile, arkitekto eta dantzaria (j. 1889).
* 1949 –
** Aino Aalto, finlandiar diseinatzaile eta arkitektoa, Finlandiako arkitekturaren aitzindaria (j. 1894).
** Inés Echeverría, txiletar eleberrigile, saiogile eta kazetaria (j. 1868).
* 1956 – Lyonel Feininger, alemaniar-estatubatuar margolaria eta marrazkilaria (h. 1956).
* 1963 – Sylvanus Olympio, Togoko lehen presidentea, estatu kolpean eraila (j. 1902).
* 1964 – Felisberto Hernández, uruguaitar idazlea (j. 1902).
* 1974 – Salvador Novo, mexikar idazlea (j. 1904).
* 1978 – Hubert Humphrey, estatubatuar politikaria (j. 1911).
* 1986 – Abdul Fattah Ismail, Hego Yemengo estatuburua (j. 1939).
* 1988 – Chiang Ching-kuo, Taiwango presidentea (j. 1910).
* 1992 – Henri Queffelec, frantziar idazlea (j. 1910).
* 1993 –
** Mozart Camargo Guarnieri, brasildar musikagilea (j. 1907).
** Edivaldo Martins Fonseca, brasildar futbolaria (j. 1962).
** René Pleven, Frantziako lehen ministroa (j. 1901).
* 1996 – Aliou Mahamidou, Nigerreko lehen ministroa (j. 1947).
* 1998 – Lilianna Lungina, errusiar-sobietar itzultzaile eta filologoa (j. 1920).
* 2002 – José María Sánchez-Silva, espainiar idazle eta kazetaria (j. 1911).
* 2006 –
** Märit Huldt, suediar idazlea, sukaldaritzako liburuen egilea (j. 1912).
** Mary Kenner, estatubatuar asmatzailea (j. 1912).
* 2009 – Patrick McGoohan, irlandar-estatubatuar aktorea (j. 1928).
* 2010 – Maruxa Orxales, galiziar idazlea.
* 2015 – José Luis Moro, espainiar marrazkilaria (j. 1926).
* 2017 –
** Antony Armstrong-Jones, lehen Snowdoneko Kondea, britainiar argazkilari eta zinemagilea, Margarita printzesaren senarra (j. 1930).
** Horacio Guarany, argentinar abeslari, konpositore eta idazlea (j. 1925).
* 2020 – Isabel-Clara Simó, kataluniar idazle, filosofo, irakasle eta kazetaria (j. 1943).
* 2021 –
** Siegfried Fischbacher, Siegfried & Roy bikoteko alemaniar-estatubatuar aktore eta ilusionista (j. 1939).
** Bernd Kannenberg, alemaniar atleta, 50 kilometro ibilketa proban aditua (j. 1942).
** Joël Robert, belgikar motoziklista, sei aldiz moto-kros munduko txapelduna (j. 1943).
** Philip Tartaglia, eskoziar apezpiku katolikoa (j. 1951).
* 2023 – Klas Lestander, suediar biatleta (j. 1931).
* 2024 – Stephen Laybutt, australiar futbolaria (j. 1977).
* 2025 –
** Alicja Bobrowska, poloniar-estatubatuar aktore, modelo, aurkezle, erizain, margolari eta eskultorea (j. 1936).
** Fernanda Maria, portugaldar fado abeslaria (j. 1937).
** Inese Pabērza, letoniar abeslari eta aktorea (j. 1955).

## Jaiak eta urteurrenak

* Sehaska egutegiko izendegia: Ioritz/Joritz eta Lontxo/Lontzi.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2255
* Multimedia: 13 January / Q2255