# Marokoko hizkuntzak

Arabiera, bereziki Marokoko arabiar dialektoa, Marokon gehien hitz egiten den hizkuntza da, baina bertako eta atzerriko beste hainbat hizkuntza ere hitz egiten dira. Marokoko hizkuntza ofizialak arabiera estandar modernoa eta marokoar amazigera estandarra dira. Marokoko arabiera (darija izenaz ezagutua) hizkuntza nagusia da, hizkuntza frankoa eta lingua franca; amazig hizkuntzak, berriz, herrialdeko zati handien jatorrizko hizkuntzak dira. 2024ko Marokoko erroldaren arabera, herritarren % 92,7k arabieraz hitz egiten zuen, eta % 24,8k, berriz, amazig hizkuntzak.
Marokoko estatus edo prestigiozko hizkuntzak arabiera (forma klasikoan eta estandar modernoan) eta, batzuetan, frantsesa dira. Azken hori bigarren hizkuntza da marokoarren % 33rentzat. 2024ko erroldaren arabera, Marokoko alfabetatutako biztanleriaren % 99,2k edo ia osoak irakur eta idatz zezakeen arabieraz, eta biztanleen % 1,5ek soilik irakur eta idatz zezakeen amazigeraz. Atzerriko hizkuntzei dagokienez, kopuru hori %57,7ra igotzen da frantsesari buruz, %20,5era ingelesari buruz, eta %1,2ra gaztelaniari buruz. Erroldak agerian utzi du, halaber, marokoarren %80,6k arabiera duela beren ama-hizkuntzatzat, eta %18,9k, berriz, amazigen edozein hizkuntza hartzen duela ama-hizkuntzatzat.
Moha Ennaji-k, Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco ikerlanaren egileak, 2000-2002an egindako azterketaren arabera, "denak bat datoz esatean arabiera estandarra, arabiera marokoarra eta amazigera direla hizkuntza nazionalak". Ennajik ere ondorio hau atera zuen: "Inkesta honek berretsi egin du Marokoko eleaniztasuna fenomeno soziolinguistiko bizia delako ideia, jende askok gogoko duena".
6 milioi amazigera hiztun inguru daude Marokon. Frantses kolonia ohia izanda, Maroko herrialde frankofonoa da, eta frantses hizkuntzak leku garrantzitsua du Marokon. Merkataritza eta ekonomia, kultura, zientzia eta medikuntzako hizkuntza nagusia da, eta hezkuntzan eta gobernuan ere oso erabilia da. Gaztelania ere marokoar askok hitz egiten dute, batez ere iparraldeko eskualdeetan, Tetuanen eta Tangerren inguruan, baita hegoaldeko zati batzuetan ere, Espainiarekiko lotura historikoen eta enpresa-elkarreraginen ondorioz.

## Historia

Historikoki, feniziera, punikoa eta amazigera bezalako hizkuntzak hitz egin izan dira Marokon. Juba II.ak, Mauretaniako erregeak, grezieraz eta latinez idatzi zuen. Ez dago argi noiz arte hitz egin zen Afrikako erromantzeaz, baina Afrikako ipar-mendebaldeko arabieran (bereziki Marokoko ipar-mendebaldeko hizkuntzan) izan zuen eraginak adierazten du presentzia esanguratsua izan behar zuela arabiarren konkistaren ondorengo lehen urteetan.
Arabiera Magrebeko musulmanen konkistarekin etorri zen; Abdellah Guennounek Tariq Ibn Ziadek 711n al-Andalus konkistatu baino lehentxeago emandako ostiraleko sermoia aipatzen du arabierazko marokoar literaturaren lehen instantzia gisa. Hala ere, hizkuntza erlijioa baino askoz mantsoago zabaldu zen. Hasieran, arabiera hiriguneetan baino ez zen erabiltzen, batez ere iparraldeko hirietan, landa-eremuak amazigen hizkuntzen domeinua izaten jarraitzen zuten bitartean.
Almohadeen agindupean, khuṭbasa (ostiraleko sermoia) arabieraz eta amazigeraz eman behar zen, edo Ibn Ṣāḥib aṣ-Ṣalāt [ar] historialari andaluziarrak adierazi zuen bezala, "al-lisān al-gharbī" (الستاني 'mendebaldeko hizkuntza'). Fezeko Al-Qarawiyyīn meskitako khaṭīb delakoa (predikatzaileak), Mahdī b. "Īsā", Abū l-Ḥasan b. ‘Aṭiyya khaṭīb-ek ordezkatu zuen almohadeen agintaldian, azken horrek amazigera menperatzen zuelako.
Darijan edo arabiar marokoarrean grabatutako lehen lana Al-Kafif az-Zarhuniren zajal poema epikoa da "al-Mala'ba," Abu al-Hasan Ali ibn Othman sultan marinelaren erregealdian datatua.
Erdi Aroan, Mediterraneoko marinelek eta merkatariek, Barbaryko kostaldea barne, lingua franca mediterranear edo sabir bat garatu zuten. Italiako hizkuntzen, katalanaren, okzitanieraren, amazigeraren, arabieraren, gaztelaniaren eta portugesaren eragina zuen. Bere erabilerak behera egin zuen Europako konkistaren ondoren.

### Hizkuntza-politika

Marokok 1956an Frantziako Protektoratuaren amaierarekin independentzia lortu ondoren, arabiartze prozesu bati ekin zion. Zeregin horretarako, Arabizazioa Aztertzeko eta Ikertzeko Institutua sortu zen dekretu bidez, 1960an. Arabiartze politika ez zen ganoraz aplikatu independentzia lortu eta 17 urtera arte. Lamalif kultura eta politikari buruzko aldizkariko editorial batek 1973an argudiatu zuen frantsesak elitea eta ekonomiaren atal nagusiak bateratu zituen arren, batasun nazionala arabieran oinarrituta bakarrik lor zitekeela. Lamalifek eskatzen zuen, hala ere, hizkuntza birmoldatu behar zela, azalduz arabiera estandarra biziki arautzailea zela eta Marokoko arabiera (darija) berez pobreegia zela kulturaren eta ezagutzaren hizkuntza bihurtzeko.
2000. urtean, urteetan Marokoko bertako beste hizkuntzak alde batera utzi eta bazter utzi ondoren, Hezkuntza Erreformarako Gutunak aitortu egin zituen, baita haien beharra ere. Ordura arte, Amazigera baztertuta zegoen gizarte modernoan, eta hiztun elebakarren kopuruak behera egin zuen. Azken urteetan amazigen kultura indarra hartzen ari da eta garapen batzuek hizkuntza horiek ez direla hilko agintzen dute (amazigera da berbereen hizkuntzen izen generikoa. Berber terminoa ez dute hizkuntza horietako hiztunek erabiltzen, ezta ezagutzen ere).
Arabiera, bestalde, prestigiozko hizkuntzatzat hartu izan da Marokon milurteko bat baino gehiagoz. Hala ere, badira arabieraren aldaera oso bereizgarriak, denek ez dute prestigio berdina: batetik, MSA (ingelesez, arabiera moderno estandarra), eskoletan erabiltzen den forma idatzia eta, bestetik, 'arabiera dialektala', estandarizatu gabeko ahozko forma, alegia. Gramatikari, fonologiari eta hiztegiari dagokienez, hain da handia bi formen arteko aldea, diglosiatzat har daitekeela. MSA ia arrotza da Marokoko eskola-umeentzat eta, beraz, irakurtzeko eta idazteko arazoak sortzen ditu. Ondorioz, analfabetismo-maila handia eragiten du Marokon.
Marokon, frantsesa ere asko erabiltzen da, batez ere hezkuntzan eta administrazioan. Hasieran elite batek ikasi zuen, eta geroago marokoar askok ikasi zuten finantzak, zientzia, teknologia eta komunikabideak bezalako domeinuetan erabiltzeko. Gobernuak independentzia lortu ondoren erabaki zuen frantsesari ezikusia egiteko hizkuntza politika aplikatu behar zuela, herrialde elebakar bat sortze aldera.
Independentzia lortu zuenetik 2000. urtera arte, Marokok arabiartzearen aldeko apustua egin zuen politika gisa, frantsesa arabierarekin ordezkatu nahian. 1980ko hamarkadaren amaieran, arabiera zen hizkuntza nagusia hezkuntzan, nahiz eta frantsesa oraindik domeinu garrantzitsu askotan erabiltzen zen. Arabizazioaren helburuak ez ziren betetzen, hizkuntzari dagokionez, beraz, aldaketa bat behar zen. 2020an, herrialdeak arabiartze-politika amaitu zuen, eta frantsesa ezarri zen berriro oinarrizko irakasgaietan, hala nola zientzietan eta matematiketan.
2000. urtean, Hezkuntza Erreformarako Gutunak aldaketa gordina ekarri zuen hizkuntza politikan. Ordutik aurrera, Marokok betiko hezkuntza-hizkuntza politika argia hartu du, hiru ardatz nagusirekin: arabieraren irakaskuntza hobetzea eta indartzea, hizkuntza ugari erabiliz, hala nola ingelesa eta frantsesa teknologia eta zientzia alorrak irakasteko eta amazigera onartzeko. Marokoko estatuak MSA bere hizkuntza nazional gisa ikusten du oraindik, baina aitortzen du marokoar guztiak ez direla arabiar hiztunak, eta arabizazioak ez zuela arrakastarik izan zientzia eta teknologiaren arloan. Badirudi gutunaren helburuak uste baino azkarrago bete direla, ziurrenik gutunaren baldintzak berehala ezartzen hasi zirenetik. XXI. mendearen hasieran, hizkuntza gutxitu guztiak onartzen dira Marokon, nahiz eta arabiera oraindik nagusi den eta gobernuak bultzatzen duen.
Amazigera hizkuntza ofizial bihurtu zen 2011n. 2019an, lege bat atera zuten 2011tik Konstituzioan egindako aldaketak gauzatzeko. Gobernuak amazigera Marokoko ikastetxe guztietara orokortzea du helburu. Hala ere, 2023tik aurrera, Marokoko ikasleen % 10ek bakarrik ikasten du amazigera. Gobernuak hiru dialekto nagusiak (taxalhit, tamazigera eta tarifet) hitz egiteko gai ziren funtzionarioak kontratatu zituen, herritarrei epaitegietan, ospitaleetan eta beste zerbitzu publiko batzuetan laguntzeko. Espainiako Gobernuak 2012an egindako ikerketa baten arabera, marokoarren %98k hitz egiten zuten marokoar arabieraz, %63k frantsesez, %26k amazigeraz, %14k ingelesez, eta %10ek gaztelaniaz.

## Erreferentziak

* (Ingelesez) Ennaji, Moha. Eleaniztasuna, Identitate kulturala, eta Hezkuntza Marokon. Springer argitaletxea, 2005eko urtarrilaren 20a. 127. or. ISBN 0387239790 , 9780387239798.
* Rouchdy, Aleya. Hizkuntza-harremana eta hizkuntza-gatazka arabieraz. Psicología Press, 2003ko urtarrilaren 6a. Curzon Arab Linguistics Series-en 3. liburukia, Curzon Studies in Arab Linguistics. 71. or. ISBN 0700713794, 9780700713790.
* (Ingelesez) Stevens, Paul B. "Hizkuntza jarrerak Marokoko arabiera-frantses elebidunen artean". (liburuaren aipamena) Revista de Lengua y Psicología Social. 1985 4:73. p. 73–76. doi:10.1177/0261927X8500400107.

## Oharrak

* 1 2 «2014 General Population and Habitat Census» rgphentableaux.hcp.ma.
* 1 2 (Frantsesez) Gauthier, Christophe. «كلمة افتتاحية للسيد المندوب السامي للتخطيط بمناسبة الندوة الصحفية الخاصة بتقديم معطيات الإحصاء العام للسكان والسكنى 2024» Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc.
* ↑ Babas, Latifa. (18 December 2024). «How many Moroccans consider Tamazight their mother tongue, and where do they live ?» Yabiladi.
* ↑ (Ingelesez) «Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco» SpringerLink 2005 doi:10.1007/b104063. (Noiz kontsultatua: 2025-02-17).
* 1 2 Fernández Vítores, David. (2014). La lengua española en Marruecos. ISBN 978-9954-22-936-1..
* 1 2 3 (Arabieraz) المنصور, محمد. (2017-01-02). «كيف تعرب المغرب» زمان.
* 1 2 «The Preaching of the Almohads: Loyalty and Resistance across the Strait of Gibraltar» Spanning the Strait (BRILL): 71–101. 2013-01-01 doi:10.1163/9789004256644_004. ISBN 9789004256644..
* ↑ الملعبة، أقدم نص بالدارجة المغربية. 27 May 2018.
* ↑ «Décret n° 2-59-1965 du 15 rejeb 1379 (14 Janvier 1960) portant création d'un Institut d'études et de recherches pour l'arabisation» adala.justice.gov.ma.
* ↑ Alalou, Ali. (2006). «Language and Ideology in the Maghreb: Francophonie and Other Languages» The French Review 80 (2): 408–421. ISSN 0016-111X..
* 1 2 «Le dossier de l'arabisation» Lamalif 58: 14. April 1973.
* 1 2 3 4 5 James Cohen, ed. (2005). «From Monolingualism to Multilingualism: Recent Changes in Moroccan Language Policy» ISB4: Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism (Somerville, MA: Cascadilla Press): 1487–1500..
* 1 2 (Frantsesez) «Au Maroc, le long chemin vers la reconnaissance de l'identité amazighe» Le Monde.fr 2023-02-09.
* ↑ (Frantsesez) «Le berbère enseigné dans les écoles marocaines» BBC News Afrique 2019-06-12.
* ↑ (Frantsesez) ALAMI, Malak EL. «La stratégie du gouvernement pour promouvoir l'Amazigh dans l'administration publique» L'Opinion Maroc – Actualité et Infos au Maroc et dans le monde..
* ↑ (Frantsesez) «Maroc : l'Amazigh reconnue officiellement comme une langue de travail» bladinet.

## Gehiago irakurri

* Bentahila, Abdelâli. "Hizkuntza jarrerak arabiera-frantses elebidunen artean Marokon". Asuntos Multilingües (Clevedon, Avon, Ingalaterra), 1983. 4. seriea. ISBN 0585259763 (liburu elektronikoa), 0585259763 (liburu elektronikoa), 9780585259765 (liburu elektronikoa).
* Bentahila, Abdelâli. "Marokoko arabiera-frantses elebidunen arteko kode-kommutaziorako motibazioak". Hizkuntza eta komunikazioa. 1983. 3. liburukia, 233 – 243. or. ISSN 0271-5309, E ISSN , doi:10.1016/0271-5309(83)90003-4.
* {\an2}Chakrani, Brahim. "Un investigación sociolingüística de las jarreras lingüísticas entre juventud en Maroko." (tesina) ProQuest. ISBN 1124581251. UMI Zenbakia: 3452059.
* {\an2}Heath, Jeffrey. "Dialectos judíos y musulmanes del árabe marokoar". Routledge, 2013. ISBN 9781136126420 (aurrebista)
* Keil-Sagawe, Regina. "Soziokulturelle und sprachenpolitische Aspekte der Francophonie am Beispiel Ã¡ko (Manuskripte zur Sprachlehrforschung, 38) de Martina Butzke-Rudzynski" (kritika). Zeitschrift für französische Sprache und Literatur. {\an2}Franz Steiner Verlag. B. 106, H. 3, 1996. 295–298 or. JStorren eskuragarri. Dokumentua alemanez dago.
* Lahjomri, Abdeljalil. Enseignement de la langue francaise au Maroc et dialogue des cultures (Frantses hizkuntzaren irakaskuntza Marokon eta kulturen elkarrizketa). Francais dans le Monde. 1984. p. 18–21. ERIC #: EJ312036. Agiria frantsesez dago. Ikusi profila ERICen.
* Marokoko hizkuntzak
* (Ingelesez) Sadiqi, Fatima. Emakumeak, generoa eta hizkuntza Marokon. 2003/01, Mujeres y Género Ser., , 1. liburukia., 354 or.
* Salah-Dine Hammoud, Mohamed (1982). "Arabización en Maroko: un estudio de caso en las planificaciones lingüísticas y jarreras de política lingüística". Texasko Unibertsitaterako argitaratu gabeko doktorego tesia Austinen, University Microfilms International-en eskuragarri, Ann Arbor, Michigan.