OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Altsasuko inauteriak

Altsasuko inauteriak Nafarroa Garaiko mendebaldean dagoen Altsasu herriko inauteriak dira. 1980ko hamarkadan berreskuratu ziren, 1982an hain zuzen ere. Izan ere, mende askoan urteroko ohitura izan ondoren, Francisco Franco diktadoreak 1937an debekatu egin zuen ohitura pagano hau, moralismo katolikoa inposatzeko, Hego Euskal Herrian (ordurako menpean hartua baitzuen Francoren armadak) eta Espainiako Erresuma osoan ere (menpean hartzen zihoan eran).
Pertsonaia nagusiak momotxorroak dira; ardi larruak bizkarrean eta adarrak buruan jantzirik, aurpegia estalirik eta odolez zikindutako amantalarekin, sardearekin, lepoko zintzarriarekin eta garrasi eginez, kalez kale biltzen dira, izua eraginez.
Eskea ere egiten dute kalez kale. Su baten inguruan momotxorro dantza egiten dute. Horiekin batera, sorginak izeneko pertsonaiak daude, zeinekin Akerra izeneko pertsonaia doan. Golda golde bati tiraka egiten dion idi parea da. Mascarita izenekoak parpailaz aurpegia estalitako pertsonaiak, jantzi koloretsuekin. Eta Juantramposo, Ziripoten antzeko pertsonaia, lastoz betetako zakuekin jantzirik.
Altsasuko inauteria hasi aurretik, haurrendakoa egiten da aurreko igandean. Astearte arratsaldea iristen denean, momotxorroak iristen dira herrira, historiaurreko erritual batetik etorritakoak ematen dutenak. Adarrak daramatzate eta aurpegiak oihal-zapiaren azpian dituzte; odolaz zikindutako izara zuria ardi-larruzko bizkarrekoak, praka urdinak, galtzerdi zuriak eta abarka beltzak jantzita dituztela agertzen dira. Herritik barrena doaz, marrua eginez eta topatzen dituzten guztiak probokatuz eta zirikatuz egurrezko sardearekin. Unanuko mamuxarroen antzeko rola jokatzen dute.
Mikel Zamalloa (1957-2022) musikari eta folklore ikertzaile galdakoztarra izan zen Altsasuko inauteriaren aztertzaileetako bat. Hainbat musika tresna jotzen trebea, Euskal Herrian folklore bilketan eta ikerketan lan handia egindakoa eta hango eta hemengo musikariekin jotzeko gaitasun handikoa izan zen.

## Erreferentziak

* 1 2 dantzancom. «Mikel Zamalloa hil da, Galdakaoko Andra Mariko musikari eta ikertzailea» dantzan.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-01).

## Ikus, gainera

* Inauteriak Euskal Herrian

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Altsasuko inauteriak. Enrike Zelaia
* (Gaztelaniaz) Carnavales de Altsasu. Enrike Zelaia
* Datuak: Q23309520
* Multimedia: Carnivals of Alsasua / Q23309520
# Bonba (lehergailua)

    Artikulu hau lehergailuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bonba».
Bonba (latinezko: bombus, eusk. : "zarata", hitzetik ekarria) lehergailua da, bereziki lehergaiz betetako jaurtigaia, hainbat formatakoa. Lehergaiaren erreakzio exotermiko energia bortizki askatzen du. Jada XI. mendean txinatar Song dinastiaren garaian erabiltzen zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Hiztegia. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q127197
* Multimedia: Bombs / Q127197
# Houston (Alaska)

Houston Ameriketako Estatu Batuetako herri bat da. Matanuska-Susitna Boroughn dago, Alaska estatuan. 1.975 biztanle ditu, 65,412409 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Matanuska-Susitna Borough

## Kanpo estekak

* Datuak: Q80122
* Multimedia: Houston, Alaska / Q80122
# Hydaburg (Alaska)

Hydaburg (/haɪdəbɜːrɡ/ ahoskatua) (Haida hizkuntzan: Higdáa G̱ándlaay) Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da, Alaskako estatuan dagoena. 2020ko erroldaren arabera 380 biztanle zituen. «Hydaburg» izenak haida etniari egiten dio erreferentzia.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Alaska Native Place Names» www.uaf.edu (Noiz kontsultatua: 2023-07-02).
* ↑ (Ingelesez) Hydaburg. Census | Department of Labor Research and Analysis (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q79680
* Multimedia: Hydaburg, Alaska / Q79680
# Juneau

Juneau (tlingit hizkuntzan: Dzantik’i Héeni) Ameriketako Estatu Batuetako Alaska estatuko hiriburua da, estatuko hiri nagusia Anchorage (280.000 biztanle) den arren.
1881ean sortu zuten hiria, eta 2008an 30.988 biztanle zituen.

## Klima

Datu klimatikoak (Juneauko aireportua, 1971−2000) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 14 | 14 | 16 | 22 | 26 | 30 | 32 | 28 | 23 | 16 | 13 | 12 | 32 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | -1 | 1 | 4 | 9 | 13 | 16 | 18 | 17 | 13 | 8 | 3 | 1 | 8.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -6 | -5 | -2 | 1 | 5 | 8 | 10 | 9 | 7 | 3 | -2 | -4 | 2 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -30 | -30 | -26 | -14 | -4 | -1 | 2 | -1 | -5 | -12 | -21 | -29 | -30 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 122 | 102 | 89 | 75 | 88 | 85 | 105 | 136 | 192 | 211 | 138 | 137 | 1481.6 |
| Prezipitazio egunak (≥ 0.01 in) | 19.4 | 16.2 | 18.8 | 17.5 | 17.1 | 15.9 | 16.7 | 18.1 | 21.1 | 23.9 | 20.3 | 20.9 | 225.9 |
| Elur egunak (≥ 0.1 in) | 9.8 | 7.1 | 5.9 | 1.4 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | .7 | 4.9 | 9.3 | 39.1 |
| Eguzki orduak | 80.6 | 90.4 | 136.4 | 183.0 | 232.5 | 189.0 | 182.9 | 161.2 | 111.0 | 65.1 | 60.0 | 40.3 | 1500.0 |
| Iturria: http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/ak/504100.pdf NOAA ||||||||||||||

## Hiri senidetuak

Juneau ondorengo hiriekin senidetuta dago:
* Camiling (Filipinak)
* Whitehorse (Kanada)
* Chiayi (Taiwan)
* Vladivostok (Errusia)
* Mishan (Txina)

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Stanton, Peter. (2023-09-06). «Comprehensive List of Tlingit Names for All the Present-Day Communities in Lingít Aaní» Medium (Noiz kontsultatua: 2025-01-21).
* ↑ (Ingelesez) «MySealaska - Dzantik’i Héeni (Juneau)» www.mysealaska.com (Noiz kontsultatua: 2025-01-21).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Juneau hiriko webgune ofiziala
* Datuak: Q29445
* Multimedia: Juneau, Alaska / Q29445
# Patxi Biskert

Patxi Biskert Manterola (Zizurkil, 1952ko irailaren 19a - ) gipuzkoar aktorea eta zinema ekoizlea eta zuzendaria da. Hamarnaka pelikulatan hartu du parte ibilbide profesional luzean, 1980ko hamarkadan bereziki nabarmendua, "Tasio" izanda ospe gehien eman dion pelikula. Aurreko hamarkadan arlo politikoan militantzia erakutsi zuen, baita kartzela ezagutu ere.
Euskal Herritik kanpo urteak eman zituen bizitzen 1990eko hamarkadan, eta azkenik bertara itzuli zen, Nafarroara.

## Biografia

Hondarribiako baserri batean hezi zen, Jaitzubia auzoan. Hamalau urte zituela Eibarrera joan eta metalurgian lan egiteari ekin zion. 18 urte zituela, lantegira Gasteiza lekualdatu zuten eta hara joan zen Patxi Biskert ere. Sindikalismoan sarturik, ETA politiko-militarraren kide bilakatu zen. 1972an atxilotu eta hiru urte eman zuen kartzelan 1975ean atera arte. Segoviako ihesa ospetsuan parte hartu zuen.
Egun Errotz herrian bizi da, Sakanan, Fuerteventuran (Kanariar Uharteak) eta gero Ourenseko Ribeira Sacra eskualdean urteak eman eta gero.

## Zinemako ibilbidea

Zinema munduan lanean kasualitatez hasi zen, Segoviako ihesa (1981) filmean bere papera antzezteko aukeratua izan zenean. Imanol Uribe eta Angel Amigo, filmeko zuzendari eta ekoizleak, ihesa bizi izan zuten benetako pertsonaiez gerturatu nahi izan zuten, hala, filmak sinesgarritasun gehiago izango zuelakoan. Urte berean, Alfonso Ungríaren Albaniaren konkistan (1983) eta Pedro Olearen Akelarre (1984) filmetan parte hartu zuen. Bere lehenengo paper-nagusia Montxo Armendarizek eta Elias Kerexetak eskaini zioten Tasio (1984) filmean lan egiteko.
Galizian bizi zelarik, ekoizle lanak egin zituen gai etnografikoak edo historikoak jorratuta, hango inauteriei buruzko dokumental bat besteak beste. Gaur egun, Pello Mari Otaño bertsolariari buruzko pelikula bat, "Ombuaren itzala".
"Oreina" izan da aktore moduan agertu den azken filma.

## Filmografia

* Ombuaren itzala (2024)
* Irati (2023)
* Oreina (2018)
* Celda 211 (2009)
* Baso ilunean (2006)
* Silencio roto (2001)
* Sarabe (1999)
* Patesnak, un cuento de Navidad (1998)
* Suerte (1997)
* Agurra (1996)
* Denboraren gibelean (1993)
* La jugada (1993)
* Offeko maitasuna (1992)
* Havanera 1820 (1992)
* La Teranyina (1990)
* Ke arteko egunak (1990)
* El anónimo... ¡vaya papelón! (1990)
* Sauna (1990)
* La punyalada (1990)
* Freebel (1990)
* El acto (1989)
* Gran Sol (1989)
* Un negro con un saxo (1989)
* La beca (1989)
* El Dorado (1988)
* Kareletik (1987)
* El amor de ahora (1987)
* Ehun metro (1986)
* Petit casino (1986)
* Bizkaiko Golkoa (1985)
* Caso cerrado (1985)
* Tasio (1984)
* Akelarre (1984)
* Albaniaren konkista (1984)
* Segoviako ihesa (1981)

## Ikus, gainera

* Zerrenda:Euskal Herriko aktoreak
* Euskal Herriko zinema

## Erreferentziak

* ↑ «Patxi Bisquert. Un metalúrgico ex militante de ETA, última revelación del cine vasco» El País 1984/03/28.
* ↑ Euskadiko Filmategia. Bisquert , Patxi. .
* ↑ "A Terra do Millo" (Felos de Maceda)0.
* Datuak: Q9056959
# Kake (Alaska)

Kake (tlingit hizkuntzan: Ḵéex̱ʼ) Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. Petersburg Census Arean dago, Alaska estatuan. 543 biztanle ditu, 38,775088 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Alaska Native Place Names» www.uaf.edu (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).

## Ikus, gainera

* Petersburg Census Area

## Kanpo estekak

* Datuak: Q79533
* Multimedia: Kake, Alaska / Q79533
# Kaktovik (Alaska)

Kaktovik (iñupiaqeraz: Qaaktuġvik) Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. North Slope Boroughn dago, Alaska estatuan. 283 biztanle ditu, 2,453126 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Alaska Native Place Names» www.uaf.edu (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).

## Ikus, gainera

* North Slope Borough

## Kanpo estekak

* Datuak: Q79717
* Multimedia: Kaktovik, Alaska / Q79717
# Ombuaren itzala

Ombuaren itzala Patxi Biskert zuzendariak 2024an aurkeztutako dokumentala da. Dokumentalean Pello Mari Otaño (Zizurkil, 1857 - Rosario, 1910) bertsolariaren bizitzan sakondu Patxi Bisquertek. 2024ko azaroaren 30ean Zizulkilgo elizan aurrestrenatu ondoren, herriz herri hainbat emanaldi egn zituen. Zinemagintzan batere ohikoa ez den proiektu bat zen hau, finantziazioa lortzeko auzolan bat bultzatu baitzen: udalak, kultur-elkarteak, Ikastolen federakuntza, eta hezkuntza publikoko sarea inplikaturik ekoizpenean. Eta, aldi berean, proiektuari herri-atxikimendu zabala lortzeko asmoarekin.

## Historia

Bisquertek proiektua aurkeztu zuen Zumalakarregi museoan 2021ean ere. Ormaiztegiko museoak hasieratik babestu zuen proiektua. Gainera, museoak lantzen duen testuinguru historiko eta politikoaren isla da Otañoren pertsonaia.

## Argumentua

Ombu Argentina eta Uruguaiko pampan jatorria duen landarea da. Guaranieraz bere izenak "itzal" esan nahi du eta bertako folklorean sarritan aipatua da.
Otaño, euskal kulturaren ikonoa izatez gain, irakaslea, ferratzailea, kontu zaina, tabernaria, eta politika mailan foruzalea zen. Foruen desagertzearekin egoera politikoa aldatu zen Otañoren bizitzan eragin handia izanik. Filma 1889tik 1910era arte dago girotuta, Otañoren urte emankorrenak izan baitziren. Urte horiek Otañok bere familiarekin Argentinan eman zituen.
Otañoren itzalak elkartzen ditu berriro bi lurraldeak. Horrela, bidaide ditugu bertso-munduko jendea, ikastolarena, zenbait kultur-elkarterena... Argentinan ere, hor dugu FEVA, Euskal Etxeen Federakuntza...

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Patxi Bisquerten ‘Ombuaren itzala’ dokumentala herriz herri aurkezten ari da», Amaia Ereñaga.
* ↑ https://pellomariotañoauzolana.eus/wp-content/uploads/2020/10/ombuaren-itzala-triptikoa.pdf

## Kanpo estekak

* Filmaren webgune ofiziala.
* Filmaren aurkezpena Youtuben.
* Datuak: Q131839583
# Elizanburu-Etxahun-Otaño

Elizanburu-Etxahun-Otaño izenburuarekin Xabier Letek album bat plazaratu zuen 2001ean, Berrehun urtez bertsotan bertso klasikoen antologia barruan. Lan honetan Joan Batista Elizanbururen, Etxahun Barkoxeren eta Pedro Mari Otañoren bertsoak bildu zituen, abestiak bihurtuz. Grabazioak Elkarlanean estudioan egin ziren, Karlos Gimenez zuzendaritzapean, 1999tik 2001 arte. CD gisa plazaratu zen.

## Abestiak
### Elizanburu

* "Soferinoko itsua", 06:42 (Doinu herrikoia)
* "Gazte hiltzera doana", 04:24 (Doinua: Karlos Gimenez)
* "Ikusten duzu goizean", 04:58 (Doinu herrikoia)
* "Xori berriketaria" 07:03 (Doinu herrikoia)

### Etxahun Barkoxe

* "Ahaide elizius huntan" 07:41 (Doinu herrikoia)
* "Bi bertset dolorusik" 04:39 (Doinu herrikoia)
* "Urxo aphal bat" 04:49 (Doinu herrikoia)

### Pedro Mari Otaño

* "Euskaldunak Arjentinan" 07:26 (Doinu herrikoia)
* "Limonastxo bat" 05:43 (Doinu herrikoia)
* "Txepetxarenak" 05:38 (Doinu herrikoia)
* "Ameriketatik bueltan" 04:29 (Doinu herrikoia)
* "Aita-semeak" 05:19 (Doinu herrikoia)
* "Amerikako panpetan" 05:29 (Doinu herrikoia)
Iraupen osoa: 75' 05"

## Talde teknikoa

* Azala: Juanma Aramendi, Ainhoa Lukas
* Soinu teknikaria: Cesar Ibarretxe
* Moldaketak, zuzendaritza, ekoizpena: Karlos Gimenez

### Musikariak

* Karlos Gimenez, pianoa
* Pello Ramirez, biolontxeloa
* Jabier Muguruza, akordeoia
* Pascal Gaigne, gitarra, bandoneoia
* Txema Garces, baxua
* Luis Camino, perkusioa
* Herve Michaud, oboea, adar ingelesa
* Iñaki Garmendia, flauta
* Juan Navarro, klarinetea
* Xabier Lete, ahotsa

## Erreferentziak

* ↑ https://www.elkar.eus/es/musika_fitxa/otano/elizanburu/etxahun/lete-xabier/8436007063021

## Kanpo estekak

* CD osoa Youtuben.
* Datuak: Q123507719
# Gu ta gutarrak (bertsoa)

Gu ta gutarrak Pedro Mari Otaño bertsolariak 1899. urtean Buenos Airesko La Baskonia aldizkarian argitaratu zuen bertsoa da. Argentinako euskaldunen artean ospetsu bilakatu zen.
1968an Magdalena Mouján bere bilobak izen bereko zientzia fikziozko ipuina idatzi zuen bertsoan oinarrituta

## Hitzak

* Zer da Euskera, nor da euskaldunak,
* zeiñ, ta nongotarrak dira?
* Galdezka daude atzerritarrak
* alde ontara begira,
* mundu gustyan bere berdiñik
* ez duben Euskal errira.
* Eziñ ikusi gaituste ondo,
* irten gautezen argira,
* iñork mantxarik sortu ez dezan
* gure jatorri garbira“.

## Erreferentziak

* ↑ Martínez, Uxune. (2014/12/26). Magdalena Mouján (1926-2005): Argentinako matematikari gutarra. .
* ↑ «gu ta gutarrak; zientzia fikziozko ipuin bat» The balde.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20492659
# Ongi-etorriya

Ongi-etorriya ("Ongietorria") Pello Mari Otaño bertsolariak 1901ean idatzitako bertsoa da. Akrostiko bat egiten du Otañok bertso honetan. Lerro bakoitzaren lehenengo letra hartu eta goitik behera irakurtzen bada, "Jose Mari Aldasoro" izena irakur daiteke. Jaun hri nor izan zan ez da jakina. Baina, itxura danez, Argentinan gaixoturik, Euskal Herrira etorri zan osasunaren bila; eta, sendatu ondoren hara ostera joan zenean, Otañok zortziko txiki hauekin eman zion bere ongi-etorria.
Bi bertso hauek Buenos Airesko La Baskonia aldizkarian argitaratu ziren, beraren 287 zenbakian, 1901eko irailaren 20an.

## Hitzak

| Jaioterri maitera, Osasun ondoren, Sortu ziñan lurrari Eskatzera arren!, Megope ta gorputza Aunaturik emen, Run-run gozuen billa Iritxi ziñaden. | An utzirikan oraiñ Lagunak ta erriya, Denai egiñik berriz Agur mingarriya, Sendoturik dakartzu Osasun berriya; Rezibi zazu nere Ongi-etorriya. |

## Erreferentziak

* ↑ Otaño, Pedro María. (1994). Bertso Guziak. Sendoa argitaldaria. Auspoa Liburutegia.
* ↑ Zavala, Antonio. (1993). Pedro M. Otaño eta bere ingurua (II). Euskaltzaindia - Auspoaren Sail Nagusia - Sendoa, 74 or..

## Ikus, gainera

* Akrostiko

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12265183
# Emmanouil Tsouderos

Emmanouil Tsouderos (grezieraz: Εμμανουήλ Τσουδερός; Retimno, 1882ko uztailaren 19a – Nervi, 1956ko otsailaren 10a) greziar politikaria izan zen, Greziako lehen ministroa 1941etik 1944ra.
Zuzenbidea ikasi zuen Atenasko Unibertsitatean, eta ekonomia ikasketak egin zuen Parisen eta Londresen. 24 urterekin itzuli zen Kretara, eta parlamentu autonomoko kide izendatu zuten. 1913an Kreta Greziara batu ondoren, Greziako parlamentuko kide hautatu zuten, eta Garraio ministroa izan zen Eleftherios Venizelosen gobernuan, eta Finantza ministroa Themistoklis Sofoulisenean. 1931n Greziako Bankuko gobernadore izendatu zuten.
1941eko apirilaren 21ean izendatu zuten lehen ministro, naziek Grezia inbaditu zutenean. 23an, gobernua Atenastik joan eta Kretan ezarri zen. Kreta harrapatu ondoren, gobernua Ekialde Hurbilean ezarri zen, eta, ondoren, Egipton.
Tsouderosek erbesteko gobernu greziarra zuzendu zuen 1941eko apirilaren 29tik 1944ko apirilaren 13ra arte. Egun horretan, dimisioa eman zuen Greziako armadaren eta itsas armadaren presioengatik.
Greziako Gerra Zibilaren amaieran, Alderdi Demokratiko Aurrerakoia zuzendu zuen.
* Datuak: Q731193
* Multimedia: Emmanouíl Tsouderós / Q731193
# Washingtongo katedral nazionala

San Petri eta San Pauloren katedrala (ingelesez: Cathedral Church of Saint Peter and Saint Paul), normalean Washingtongo katedral nazionala (ingelesez: Washington National Cathedral) deitua, Washington Hiriko katedral neogotikoa da. Ameriketako Estatu Batuetako Eliza Episkopalianoaren egoitza eta eliza nagusia, Ameriketako Estatu Batuetako Leku Historikoen Erregistroan dago. Bertan egiten dituzte erlijio-ospakizun ofizialak, tartean estatu-hileta ospakizunak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q668710
* Multimedia: Washington National Cathedral / Q668710
# Rio de Janeiroko metroa

Rio de Janeiroko metroa (portugesez: Metrô Rio), Brasilgo Rio de Janeiro hiriko garraiobide publikoa da. 1979ko martxoaren 5ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak bi linea eta 41 kilometro dauzka.
2012an 401 milioi bidaiarik erabili zuten.

## Ikus, gainera

* Rio de Janeiro

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Metroaren webgune ofiziala.
* Datuak: Q1133623
* Multimedia: Rio de Janeiro Metro / Q1133623
# Champol

Marie-Armande-Bertille de Beuverand de La Loyère, Lagrèzeko kondesa (La Loyère, 1857ko maiatzaren 3a – Paris, 1924ko irailaren 13a), Champol izengoitiaz ezagunagoa, frantziar idazlea izan zen.
Eleberri arrakastatsu ugari idatzi zituen, non probintziako jendea eta ohiturak deskribatu zituen. Idazlan asko L'Ouvrier eta Les Veillées moduko aldizkarietan argitaratu zituen, liburu moduan kaleratu baino lehen. Champol izengoitia zela eta, batzuetan gizon batekin nahastu zuten.

## Lanak

* Madame Melchior (1891)
* Noëlle (1891)
* Un coup de patte (1891)
* En deux mots. Par devant Maître... La Bataille d'Eylau (1893)
* L'Argent des autres (1893)
* Anaïs Évrard. Réconciliation. Belzébuth. Le savant Baudegrain (1895)
* Le Roman d'un égoïste (1895)
* Le Duc Jean (1896)
* Le Mari de Simone (1896)
* Le Vœu d'André (1896)
* L'Héritier du duc Jean (1897)
* La Conquê̂te du bonheur (1897)
* Le Plus Fort (1897)
* Amour d'antan (1898)
* L'Homme blanc (1898)
* Les Justes (1899)
* Le Droit d'aînesse (1899)
* Cadette de Gascogne (1900)
* Les Fleurs d'or (1901)
* Les Fromentier (1901)
* Cas de conscience (1902)
* L'Heureux Dominique (1902)
* La Lune rousse (1903)
* La Rivale (1903)
* Sophie, ma plus jeune (1903)
* Sœur Alexandrine (1904)
* Le Roman d'un égoïste (1905)
* Les Revenantes (1905)
* L'Ideal de l'oncle Caillou (1905)
* Autre temps (1906)
* Les Deux Marquises (1908)
* Les Demoiselles de Saint-André (1910)
* Ancelise (1933)
* Le Crime de mademoiselle Bouillaud (1933)
* Péril d'amour (1933)

## Sariak

* 1900: Montyon saria (Les Justes liburuarengatik)
* 1905: Jouy saria (Sœur Alexandrine liburuarengatik)

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) «Acte de décès (avec date et lieu de naissance) à Paris 7e, vue 5/31» Paris Archives (Noiz kontsultatua: 2205-01-21).
* ↑ (Frantsesez) Constans, Ellen. (2007). Les Ourvrières des lettres. Presses universitaires de Limoges, coll. « Médiatextes », 84 or..
* ↑ (Frantsesez) «La Lune rousse» La Presse: 2. 1903-12-14.
# Iruñeko planetarioa

Iruñeko planetarioa Nafarroako Iruñea hiriburuko zientzia eta teknologiaren hedapenerako kulturgune bat da.

## Historia

1990eko arkitekturako ideia-leihaketa Iñaki Aurrekoetxea, Josu Aurrekoetxea eta Iñigo Viar arkitektoek irabazi zuten. 1993ko azaroaren 26an inauguratua izan zen. Nafarroako Gobernuaren eskutik eraiki zen, 600.000 euro inguruko aurrekontu batekin. Planetario de Pamplona, S.A. enpresa publikoak kudeatzen du eta zuzendaria Javier Armentia astrofisiko gasteiztarra da.

## Deskribapena

Eraikina estilo modernoan diseinatu zen, baina proportzio klasikoak mantentzen ditu. Adreilu gorriz egindako zilindro batek eta paralelepipedo batek osatzen dute. Hogei metroko diametroko kupula du, munduko handienetako bat, Tornamira eraikinean. Izarren proiektoreaz gain, beste 70 proiektore eta ikus-entzunezko sistema ere dauzka.
Atalak:
* Erdisotoa: 1.723m$^2$-ko azalera du eta bertan lantegien gela, bi ikasgela eta liburutegia daude.
* Lehen solairua: 1.945m$^2$-ko azalera du eta erabilera anitzeko harreraren inguruan antolatzen da. Tornamira izeneko proiekzio gela, erakusgela nagusia (400m$^2$), denda eta 240 ikusle har ditzakeen hitzaldietarako erabiltzen den aretoa daude.
Planetarioa Yamaguchi parkean integraturik dago, Mendebaldea auzoan.

## Aktibitateak

Erakusketaz gain, hainbat jarduera eskaintzen dira; hitzaldiak, ikastaroak, kongresuak, batzarrak, erakusketak, ekitaldiak, lantegiak, kontzertuak, mintegiak...

## 2025eko sutea

2025eko urtarrilaren 14an, sute bat piztu zen Iruñeko Planetarioan, arazo elektriko baten ondorioz. 07:15 aldera, bizilagun batek eman zuen abisua Nafarroako larrialdietarako zerbitzuetan, eraikinaren barrutik kea ateratzen ari zelako. Suak Planetarioko areto nagusia suntsitu zuen. Lehen ikerketen arabera, proiekzioen gunean sortu zen. Sugarrek ke ugari eragin zuten, eta eraikinaren kupularen zati bat hondoratu egin zen; osorik erortzeko arriskua zegoela ohartarazi zuten suhiltzaileek. Planetarioa itxita zegoen, eta ez zegoen inor bertan. Zauriturik ez da egon.

## Iruditegia

* Sarrera.
* Dorrea.
* Barnealdea.
* Barnealdea

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Aurkezpena» Iruñeko Planetarioa (Noiz kontsultatua: 2019-11-16).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Planetario de Pamplona :: Descubre Navarra, Turismo en Navarra» turismo.navarra.com (Noiz kontsultatua: 2019-11-16).
* ↑ «Iruñeko Planetarioa - Pamplona» www.turismo.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2019-11-16).
* ↑ https://www.naiz.eus/eu/info/noticia/20250121/un-fallo-en-el-sistema-electrico-desencadeno-el-incendio-del-planetario-de-irunea
* ↑ https://www.berria.eus/euskal-herria/kontrolpean-dute-iruneko-planetarioko-sutea_2136002_102.html

## Ikus gainera

* Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda

## Kanpo estekak

* Iruñeko planetarioa
* 2025eko sutearen bideoa EITBren webgunean.
* Datuak: Q3755998
* Multimedia: Pamplona Planetarium / Q3755998