OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Franz Xaver Winterhalter

Franz Xaver Winterhalter (Menzenschwald, Oihan Beltza, Badengo hauteslerria, 1805eko apirilaren 20a - Frankfurt am Main, Alemaniar Inperioa, 1873ko uztailaren 8a) alemaniar margolaria izan zen, erregetzaren eta goi-gizartearen erretratuengatik ezaguna. Luis Filipe Frantziakoak gorteko margolari izendatu zuen. Erresuma Batuko errege-familia eta Napoleon III.aren familia ere erretratu zituen.

## Iruditegia

* Sofia Suediakoa, Badengo dukesa-handia (1828)
* Karl Joseph Berckmüller (1830)
* Leopoldo I.a Badengoa (1831)
* Sabino Mendietako neska gaztea
* Ludwig von Langenstein kontea (1834)
* Emakume italiarra haur batekin (1836)
* Luis Filipe Frantziakoa (1839)
* Leopoldo I.a Belgikakoa (1840)
* Luisa Orleanskoa (1812-1850), Belgikako erregina (1841)
* Maria Amelia, Frantziako erregina (1842)
* Alberto Saxonia-Coburg eta Gothakoa (1842)
* Viktoria Erresuma Batukoa (1842)
* Leonila Sayn-Wittgenstein-Sayn, Baryatinsky jaioa (1843)
* Leonila Sayn-Wittgenstein-Sayn, Baryatinsky jaioa (1849)
* Isabel II.a Espainiakoa (1852)
* Eugenia de Montijo (1853)
* Eugenia de Montijo Maria-Antonieta bezala jantzita (1854)
* Dhulîp Singh Maharajah (1854)
* Eugenia de Montijo bere ohorezko damez inguratua (1855)
* Feodora Hohenlohe-Langenbourgekoa (1855)
* Printze Inperiala (1864)
* Eugenia de Montijo (1864)
* Elisabet Bavariakoa (1865)
* Autoerretratua (1868)
* Datuak: Q168659
* Multimedia: Franz Xaver Winterhalter / Q168659
# Bram de Groot

Bran de Groot (Alkmaar, 1974ko abenduaren 18a-), herbehereetako txirrindulari ohia da. Rabobank taldean aritu zen profesionaleko urte gehienak.

## Palmaresa

1998
* 3. Nafarroako Itzulian
* 7. Etorkizuneko Tourrean
1999
* Circuito Montañésko etapa bat
2003
* Mediterraneoko Tourreko etapa bat
* Kataluniako Voltako etapa bat
2004
* 2. Calviá Garaikurrean
2005
* Uniqa Classic
* Delta Profronde

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan

| Lasterketa | Lasterketa | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| | Italiako Giroa | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 120. | 153. |
| | Frantziako Tourra | — | — | UT | 133. | 99. | 111. | — | UT | 134. | — | — |
| | Espainiako Vuelta | 69. | — | — | — | — | — | 68. | — | — | — | — |
| Munduko errepideko txapelketa | Munduko errepideko txapelketa | — | — | UT | — | 106. | UT | — | UT | — | — | — |
―: Ez zuen parte hartu UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Kanpo estekak

* Bram de Groot - ProCyclingStats
* Datuak: Q897519
* Multimedia: Bram de Groot / Q897519
# Elías Bendodo

Elías Bendodo Benasayag (Malaga, 1974ko abuztuaren 18a) espainiar politikaria da, Alderdi Popularreko koordinatzaile nagusia 2025. urtean. Andaluziako Juntako Gobernu-bozeramailea eta Lehendakaritza, Administrazio Publiko eta Barne kontseilaria etaizan zen2019ko urtarrilaren 22tik 2022ko uztailaren 25era bitartean. Malagako Diputazio Probintzialeko presidentea izan zen 2011 eta 2019 artean.

## Biografia

Etorkin magrebtarren seme da Bendodo, judu marokoarrak ditu gurasoak, Sentob Bendodo Cohen aita eta Estrella Benasayag ama, Laratxen (Maroko) jaioak, eta Malagako komunitate juduan ezarriak bizitzen 20. mendeko bigarren zatian. Zuzenbidean lizentziaduna da Malagako Unibertsitatean, eta hainbat master ere egin ditu, besteak beste, Enpresen Zuzendaritza eta Administrazioa, Enpresa Liderren Goi Zuzendaritza eta Enpresa Sozialen Goi Zuzendaritza.
Malagako Udaleko zinegotzia bilakati zen 2000. urtetik, ETAk hil zuenean Jose Maria Martin Carpena zinegotzia ordezkatu zuenean, 25 urterekin. 2000 eta 2005 urteen artean PPko Belaunaldi Berrien presidentea izan zen Malagan.
2022ko apirilean Bendodo Alderdi Popularraren koordinatzaile nagusi izendatu zuten, Alberto Nuñez Feijóo alderdiko presidente zela.
2024ko ekainean, Andaluziako egunkari batek Luis Miguel abeslariaren kontzertu bati Kordobako Udalak emandako 100.000 €-ko diru-laguntza Bendodoko orditako enpresa batekin lotzen zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Elías Bendodo» artikulutik itzulia izan da, 2024-06-27 data duen 160993365 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2024-06-27 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.
* ↑ Sur. «Una carrera meteórica. SUR.es» www.diariosur.es.
* ↑ Pérez-Bryan, Ana. (2022-06-02). «Muere Sentob Bendodo, padre de Elías Bendodo» Diario Sur.
* ↑ (Gaztelaniaz) «El origen de la familia sefardí de Elías Bendodo, el gestor del PP» Diario ABC 2023-06-09 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ País, Ediciones El. (26 de julio de 2000). Toma posesión en Málaga el sustituto del concejal asesinado por ETA. .
* ↑ «Elías Bendodo será coordinador general en el PP de Alberto Núñez Feijóo» ABC 2022-04-01.
* ↑ Irina Marzo. (2024-06-27). Toda la oposición critica que el Ayuntamiento de Córdoba pague 100.000 euros para patrocinar el concierto de Luis Miguel. Diario Córdoba.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q30084836
* Multimedia: Elías Bendodo Benasayag / Q30084836
# Murad III.a

Murad III.a (1546ko uztailaren 4a – 1595eko urtarrilaren 15a) Otomandar Inperioko sultana 1574tik hil zen arte.
Selim II.aren eta haren ohaide Nurbanu Sultanen semea zen. Tronua oinordetu zuen 1574an, eta ordutik aurrera hasi zen Otomandar Inperioaren beherakada. Iranekin eta kristau estatuekin (Hungariako Erresuma, Transilvania, Germaniako Erromatar Inperio Santua) izandako gerrek markatu zuten haren agintaldia. Hamabost urteetako gerran pertsonaia garrantzitsua izen zen, eta horren ondoren, Otomandar Inperioaren gainbehera ekonomikoa eta instituzionala gertatu zen.

## Genealogia

Zuhaitz genealogikoa :
Mihrimah Sultan
Şehzade Mahmud
Şehzade Selim
Alexander of Montenegro
Suleiman I.a
Selim II.a
Ayşe Sultan
Hürrem Sultan
Murad III.a
Nurbanu Sultan
Mehmed III.a
Ahmed I.a
Ayşe Sultan
Mustafa I.a
Fatma Sultan
Dilruba Sultan
Hümaşah Sultan
Hatice Sultan
Fahrihan Sultan
Beyhan Sultan :

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 186. arauaː Atzerriko pertsona-izenak. Grafia-irizpideak. Erregeerreginen eta kidekoen kasua. .
* Datuak: Q159934
* Multimedia: Murad III / Q159934
# Amylostereum areolatum

Amylostereum areolatum onddo zarakartsu espezie bat da, Russulaceae familiakoa. Hasieran Thelephora areolata izena jarri zioten 1928an eta Jacques Boidin mikologo frantziarrarengatik jaso zuen gaur egungo izena 1958an.

## Sinonimoak

Sinonimoak: Thelephora areolata, Stereum areolatum, Xylobolus areolatus, Lloydellopsis areolata

## Deskribapena

Russulaceae familiako onddo saprobiotikoa da. Sirex generoko egur liztorrekin sinbiosian bizi da, koniferoak kutsatzea eta usteldura zuria eragitea ahalbidetzen diena. Liztorrek zuhaitz ostalarien azalaren azpian onddoen esporekin batera arrautzak jartzen dituzte, non geruzadun feltro-itxurako onddo marroiak, poliki-poliki egurra deskonposatzen du eta eklosioan larben janari gisa balio du. Orduan, haien esporak berriz kanpoan askatzen dira ume jaio berriekin, non bi simbionteek zuhaitzei erasotzen diete berriro.

## Propietate makroskopikoak

Fruitu-gorputzak erresupinatzeko erreflexu iraunkorrak eratzen ditu, hau da, zuhaitz enborrean hazten diren eta geruzadun onddoen (Stereum) antza dutenak. Lauak jaiotzen dira egurretik kanpo eta goiko aldean ertz edo tapa uhinduak eta gainjarriak eratzen ditu, batzuetan fruitu-gorputz txikien inguruan hedatzen direnak eta zenbait kasutan kopa formako egiturak osatzen dituztenak, apotezioekin ez direnak nahastu behar. (1)
Tapak egurretik 1-2 cm inguru irteten dira eta erdian 1,0-1,5 cm-ko lodiera dute. Freskotan zaila eta zurruna; lehortu ondoren, kortxo solidoaren antza dute. Bere goialdea ilez estalita dago eta zonatua; kanpoko ertza horixka edo marroi-tabako kolorekoa, kapelaren barrualdea berriz, marroi ilun samarreko kolorekoa. Euria egiten duenean edo hezetasun handia dagoenean, kapelak ura xurgatzen du eta gero eta ilunagoa bihurtzen da, ia beltza izan arte.
Himenioa (fruta-geruza): Leuna da, apur bat puztuta eta batzuetan antzigartuta agertzen da; normalean lehorra eta pitzatu samarra. Hazkunde hasieran okre-marroia da; negua pasa ondoren, arre-grisaxka bihurtzen da. Euri-uretan bustitzen denean, more-urdinxka ilun kolorea hartzen du. Himenioaren eta bilbearen geruzak 0,5-1,2 mm-ko lodiera dute eta marroi zurbil kolorekoak dira; argi eta garbi bereizten dira marroi-tabako koloreko kapelaren feltrotik, 0,2 eta 0,7 mm bitarteko lodierako marroi-gorrixka bereizle geruza baten bidez.

## Banaketa eremua

Australian, Hegoafrikan eta Amerikan izeien liztor urdina (Silex noctilio) eta Eurasiako jatorria duen onddoa baso-izurrite handi bihurtu dira eta kalte handiak eragiten ditu koniferoen landaketetan.

## Erreferentziak

* ↑ Boidin, Jacques (1958). «Hétérobasidiomycètes saprophytes et Homobasidiomycètes résupinés. V. Essai sur le genre Stereum Pers. ex S.F.Gray». Revue de Mycologie (en francés) 23 (3): 318-346..
* ↑ :Hongos estereoides en Europa (Stereaceae Pil. emend. Parm. ua, Hymenochaete) con especial referencia a su presencia en la República Federal de Alemania. En:Westfälische Pilzbriefe 8, No. 4–7 1971. págs. 98–100.Hermann Jahn.
# Neonothopanus nambi

Neonothopanus nambi Marasmiaceae familiako onddo pozoitsu eta biolumineszente bat da. Espezie honen biolumineszentziaren azpian dauden mekanismo genetikoak eta molekularrak 2019an argitaratu ziren, onddo baterako argitu zen lehena. 2020an, onddo honen geneak erabili ziren tabako landare bioluminiszenteak sortzeko.
Carlo Luigi Spegazzini naturalista italiar-argentinarrak 1883an Pleurotus azpigeneroko Agaricus nambi gisa deskribatu zuen espeziea, 1879ko abenduan Guarapi inguruan, Yaguarón, Paraguari departamentuan (Paraguay) dagoen toki batean, jasotako materialetatik abiatuta. Pier Andrea Saccardok Pleurotus generoan kokatu zuen. Ronald H. Petersen eta Irmgard Krisai-k, onddoa Neonothopanus genero berrian kokatu zuten 1999an.

### Banaketa eremua

Malaysia, Kaledonia Berria, Australia, Zeelanda Berria, Papua Ginea Berria, Vietnam, Txina, Sri Lanka, Madagaskar, Brasil, Guyana Frantsesa, Kolonbia.

## Erreferentziak

* ↑ Hahon, N.; Castranova, V.. (1989-05). «Interferon production in rat type II pneumocytes and alveolar macrophages» Experimental Lung Research 15 (3): 429–445. doi:10.3109/01902148909087869. ISSN 0190-2148. PMID 2472956. (Noiz kontsultatua: 2023-03-11).
* ↑ (Ingelesez) Kanokmedhakul, Somdej; Lekphrom, Ratsami; Kanokmedhakul, Kwanjai; Hahnvajanawong, Chariya; Bua-art, Sureeporn; Saksirirat, Weerasak; Prabpai, Samran; Kongsaeree, Palangpon. (2012-09). «Cytotoxic sesquiterpenes from luminescent mushroom Neonothopanus nambi» Tetrahedron 68 (39): 8261–8266. doi:10.1016/j.tet.2012.07.057. (Noiz kontsultatua: 2023-03-11).
* ↑ (Ingelesez) Strack, Rita. (2019-02). «Harnessing fungal bioluminescence» Nature Methods 16 (2): 140–140. doi:10.1038/s41592-019-0311-4. ISSN 1548-7091. (Noiz kontsultatua: 2023-03-11).
* ↑ (Ingelesez) Mitiouchkina, Tatiana; Mishin, Alexander S.; Somermeyer, Louisa Gonzalez; Markina, Nadezhda M.; Chepurnyh, Tatiana V.; Guglya, Elena B.; Karataeva, Tatiana A.; Palkina, Kseniia A. et al.. (2020-08-01). «Plants with genetically encoded autoluminescence» Nature Biotechnology 38 (8): 944–946. doi:10.1038/s41587-020-0500-9. ISSN 1087-0156. PMID 32341562. PMC PMC7610436. (Noiz kontsultatua: 2023-03-11).
* ↑ Spegazzini, Carlos Luigi (1883). "Agaricus nambi" . Anales de la Sociedad Científica Argentina (en latín). 16 (5): 247. Ad truncos in sylvis subvirgineis prope Guarapí [Sobre los troncos de los bosques vírgenes cercanos a Guarapí].
* ↑ Spegazzini, Carlos Luigi (1883). "Agaricus nambi" . Anales de la Sociedad Científica Argentina (en latín). 16 (5): 242. pulchram collectionem mycologicam Reipublicae Paraguayensis [la hermosa colección micológica de la República del Paraguay].
* ↑ Saccardo, Pier Andrea (1887). Sylloge fungorum omnium hucusque cognitorum . vol. 5. sumptibus auctoris. pag. 372..
* ↑ Petersen, Ronald H.; Krisai-Greilhuber, Irmgard (1999). «Estudios de especímenes tipo en Pleurotus » . Personía . 17 (2): 201-19 ..
* ↑ Neonothopanus nambi: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10597630
# Heinrich Häberlin

Heinrich Häberlin (Weinfelden, 1868ko irailaren 6a – Frauenfeld, 1947ko otsailaren 26a) suitzar epaile eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1926an eta 1931n.
Eragin handiko familia bateko kide izan zen, eta bere aitak eta osabak kargu politikoak izan zituzten. Zuzenbidea ikasi zuen Zürich, Leipzig eta Berlingo Humboldt unibertsitateetan eta ikasketak amaitu ondoren abokatu eta epaile lanak egin zituen.
Alderdi Erradikal Demokratikoko kide izan zen eta politikan parte hartu zuen Turgovia kantonamenduan. Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen 1904tik 1920ra, eta 1920tik 1934ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1926 eta 1931 urteetan.
* Datuak: Q118222
* Multimedia: Heinrich Häberlin / Q118222
# Armillaria cepistipes

Armillaria cepistipes onddo basiodiomizeto bat da, egurra usteltzen duena eta Europako erdialdeko baso gehienetan aurkitzen da. Physalacriaceae familiako onddo espezie bat da. Espezie filopatogeno ahula da, normalean beste patogenoa batek estresatuta egondako zuhaitz hostozabalen oinarrian hazten da. Perretxikoaren mizelioa biolumineszentea da.

## Sinonimoak

Sinonimoak: Armillaria cepistipes f. cepistipes, Armillaria cepistipes f. pseudobulbosa, Armillariellacepostipes

## Deskribapena

Kapela: 4 eta 12 cm bitarteko diametroa du. Zirkuluerdiko forma eta itxia du hasieran, gero ganbila eta azkenik zabaldua, batzuetan titi kamuts batekin. Gainazala hori-ezti argi koloretik marroira doan kolorekoa ezkata ilunekin, ale zaharretan desagertzen direnak.
Orriak: Dentso samarrak eta koskadunak, hasieran zuriak, gero horixkak, gorri argi kolorekoak eta marroiak espora zuriz hautseztatuta zahartzean. 4 eta 8 mm bitarteko zabaletakoak.
Hanka: 20 cm arteko luzerakoa eta 1 eta 2,5 cm bitarteko lodierakoa. Zilindrikoa, harroa oinarri puztuarekin, tipula baten antzera. Gainazala aldatu egiten da kolorez, zuritik marroi-haragi koloreraino. Eraztun garbia du, haragitsua, marroia eta azpialdean ezkatatsua.
Haragia: Zuritik arrexkara doan kolorekoa, gogorra eta haritsua hankan. Usain berezi bat du, egosterakoan handiagoa bihurtzen dena.
Errizomorfoak: Beste onddo mota batzuek bezala, errizoformoak izeneko harizpiak dauzka. Lurrean hazi eta zuhaitz bihurtzen dira infekzioa eraginez. Lurrean sekzio biribila dute, baina zuhaitzaren azalaren azpian, argi eta garbi lautuak daude.
Etimologia: Armillaria hitza llatinetik dator, "armilla" hitzetik, eskumuturrekoa esan nahi du. Eraztunagatik.

## Jangarritasuna

Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua

Uztailetik abuztura. Basoetan hazten da. Zuhaitzen enbor ustelduetan eta bizietan, batez ere hostogalkorretan.

### Banaketa eremua

Europan, Asian eta Kanadan aurkitzen da. Nahikoa arraroa Herbehereetan

## Erreferentziak

* ↑ Heinzelmann, Renate, Daniel Rigling y Simone Prospero. (2012), "Biología de los hongos", Genética de poblaciones del basidiomiceto que pudre la madera Armillaria cepistipes en un paisaje forestal fragmentado , vol. 116, págs. 985– 994, doi : 10.1016/j.funbio.2012.07.002.
* ↑ " Recursos naturales de Canadá: Servicio Forestal Canadiense. 2009. Archivado desde el original el 2011-07-06 . Consultado el 2009-04-17 ..
* ↑ Mihail JD. (2015). "Patrones de bioluminiscencia entre especies de Armillariade América del Norte ". Biología fúngica . 119(6): 528– 537. doi : 10.1016/j.funbio.2015.02.004 . PMID 25986550 ..
* ↑ Atlas de Distribución NMV Hongos.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2214936
* Multimedia: Armillaria cepistipes / Q2214936
# Txip patata

Txip patata patata xafla fin bat da (maiz, patata purearekin egindako geruza fin bat), oliotan frijitu, labean egin edo airearekin frijitu dena, kurruskari geratu arte. Zizka-mizka gisa edo janari nagusia laguntzeko zerbitzatu ohi dira. Txip patata ohikoenak frijituta eta gatzarekin saltzen dira, baina oso ohikoak dira bestelako osagai eta zaporeekin saltzen direnak, izan belar onduak, espeziak, gaztak edo bestelako zapore natural zein artifizialak.
Ezagutzen den lehen aipamena William Kitchiner ingeles sukaldariaren The Cook's Oracle liburuan agertu zen, 1817ean. 1825ean argitaratutako frantziar sukaldaritzari buruzko liburu batek esaten du "Pommes de Terre frites" izena duela, eta Frantzian jada egiten zela. XX. mendean errezetak ugaritu eta ohiko kontsumo-gaia bilakatu zen. 1920ean Smiths Potato Crisps Company Ltd enpresak patatak koipearen aurkako paperezko poltsetan bildu eta Londresen saltzen hasi ziren. 1954ean Irlandan gazta eta tipula zaporeko lehenengo txip patata saldu zen, eta hortik aurrera mundu osora hedatu zen patatei zaporea gehitzeko sistema hura.
Gaur egun Mendebaldean elikagai-industriaren zati garrantzitsu dira. Mundu osoan 16.490 milioi dolar fakturatu ziten industriak 2005ean, zaporedun snack industriaren herena baino gehiago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «'Crisps buoyed Britain in its darkest hour'» The Telegraph 2014-07-13 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Ingelesez) physician, An English. (1825). French Domestic Cookery: Combining Economy with Elegance, and Adapted to the Use of Families of Moderate Fortune. T. Boys (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ «BBC - h2g2 - Potato Crisps - A History» web.archive.org 2009-08-17 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ (Ingelesez) «Did Tayto really invent cheese and onion crisps?» The Irish Times (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ «The Nibble: Flavored Chips» www.thenibble.com (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).
* ↑ «Savory Snacks: Global Industry Guide» web.archive.org 2011-07-15 (Noiz kontsultatua: 2025-02-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q173265
* Multimedia: Potato chips / Q173265
# Oilasko-zerrendak

Oilasko-zerrendak (ingelesez: chicken fingers) oilasko-okela prestatzeko errezeta da, hezurrik edo azalik ez duena. Oilasko-okela ogi arrailetan pasatu eta frijitzen dute. Tradizioz, oilasko-zerrendak haragi zurizkoak izaten dira nagusiki, paparretik ebakitako haragiz eginak, baina ez da beti horrela izaten, eta gero eta ohikoa izaten da haragi txikitu prozesatua erabiltzea.

## Erreferentziak

* ↑ Vázquez, Maria. «Oilasko kurruskaria patata arrautzarekin» Sukaldeko Errezetak.
* ↑ (Ingelesez) Krieger, Ellie. «Crispy Chicken Fingers Recipe» Food Network.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5096299
* Multimedia: Chicken strips / Q5096299
# Samosa

Samosa pasta gozo frijitu edo errea da, patata, tipula, ilarrak, gazta, behi-haragia eta beste jaki batzuk edo dilistak bezalako jaki zaporedunak dituena. Forma ezberdinak har ditzake, besteak beste, triangelu, kono edo ilargi erdiko formak, eskualdearen araberakoak. Indiar estiloa, sarri chutney batez lagundurik, izango da errezetarik ezagunena, baina Afrikatik Txinaraino hedatzen den janari bat da. Erdi Aroan edo lehenagoko jatorria du. Samosak Asiako hegoaldeko, mendebaldeko Asiako, hego-ekialdeko Asiako, Mediterraneoko eta Afrikako herri batzuetan ohikoak dira. Eskualde hauetako migrazio eta kultur hedapenaren ondorioz, gaur egun samosak beste eskualde batzuetan prestatzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ Davidson, Alan, 1924-2003.. The Oxford companion to food. ISBN 0-19-211579-0. PMC 55747419. (Noiz kontsultatua: 2020-12-16).
* ↑ (Ingelesez) Kaminsky, Arnold P.; Long, Roger D.. (2011-09-30). India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic. ABC-CLIO ISBN 978-0-313-37462-3. (Noiz kontsultatua: 2020-12-16).
* ↑ (Ingelesez) Reza, Sa’adia. (2015-01-18). «Food’s Holy Triangle» DAWN.COM (Noiz kontsultatua: 2020-12-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q491517
* Multimedia: Samosas / Q491517
# Kroketa

Kroketa saltsa trinko bat (bexamela, adibidez) eta xehe-xehe egindako hainbat osagairen nahaste bat, arrautzetan eta ogi birrinduan arrautzeztatua eta olio ugariz frijituz egindako orea da. Horrek testura kurruskaria eta urre kolorea ematen dizkio. Normalean gaziak izaten dira, forma obalatua izaten dute eta bero zerbitzatzen dira zizka-mizka edo pintxo gisa, nahiz eta gozoak ere badiren eta postre gisa zerbitzatzen diren.

## Etimologia

Kroketa elea, berez, croquer frantsesezko hitzetik dator; "karruskatu", "karraskatu", kraska egin" edo "mastekatu" erran nahi du. Croquer hitzari -ette atzizki ttipigarria gehitu zioten, croquette hitza sortzeko..

## Historia

. Kroketa modernoa frantses jatorrikoa da, baina, egia esan, soberakinak berriz aprobetxatzeko teknika Antzinako Erromatik ezaguna da, gutxienez. Hasiera batean, prestakuntza «arrunta» zen, eta, denborarekin, kroketak Europako sukalde askotako plater tradizional bihurtu ziren.
Kroketaren jatorria Frantzian dagoela dio bertsiorik ezagunenak. Jaki horren lehen aztarna idatzia 1691koa da; François Massialot sukaldariaren Errege eta burges sukaldaria errezeta liburuan «croquet» jakiaren errezeta agertzen zen. Baina ez da arras egungo kroketaren errezeta, azken horretan kroketaren funtsezko osagaia ez baitzen agertzen: bexamel saltsarik ez zen. Horregatik erraten da kroketa mende bat berantago asmatu zela.
Idatzi batzuen arabera, Luis XIV.aren denboran asmatu zuten egun ezagutzen dugun kroketa. 1817ko urtarrilean, Antonin Careme sukaldari frantsesak errezeta berri bat proposatu zuen Luis XIV.a erregeak Erresuma Batuko printze Jurgi IV.arekin eta Errusiako Nikolas I.a artxidukearekin antolatutako bankete batendako: estaldura kurruskari batez inguratua zen bexamelezko bolatto bat prestatu zuen. «Erregeren kroketa» izena eman zion. Oilaskozko, arrainezko, belarrezko edo boilurrezko kroketak atzeman omen ziren afari haren mahai gainean. Hortik aitzina, plater hori nobleziaren jakitzat ezagutu zen.
Iberiar Penintsulako Gerraren garaian —1808 eta 1818 bitartean iragan zen— Frantziako gastronomia Hego Euskal Herrira eta Espainiara zabaltzen hasi zen, eta, horrekin batera, kroketaren errezeta; Espainiako biztanleak kroketa bereganatzen hasi ziren, errezetari aldaketak eginez. XX. mendearen hasieran zinez tradizioetan eta sukaldaritza liburuetan agertu zela erraten da. Hasieran erregearentzat prestatu izan zen jaki hura denena bilakatu zen.

## Prozedura

Hoztutako bexamel puska bat hartu eta forma obalatua eman oreari. Gero, bexamela edo orea, bolatan edota obalo formatan dugula, arrautzaztatu eta ondoren, ogi birrindua bota. Hori egin ostean, olio beroa dagoen zartaginean sartu eta txigortzen utzi. Hurrenik, zartaginetik atera eta sukaldeko paper zurgatzailea duen platerean jarri soberan dagoen olioa zurga dezan. Azkenik, paper zurgatzailea kendu eta jateko prest egongo dira.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 [ «Erregearena lehen, denena orain» Berria (Noiz kontsultatua: 2025-01-16).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Croqueta ⋆ Larousse Cocina» Larousse Cocina (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q70125
* Multimedia: Croquettes / Q70125
# Bannock (ogia)

Bannock esaten zaio ogi azkar lauen barietate handi bati, eta edozein alezko produktu handi eta biribiletan erabil daiteke, labean edo kozinatuta.
Bannock borobil bat zirietan ebakitzen denean, ziri horiei scone-ak esaten zaie maiz (nahiz eta Eskozian bannock eta scone hitzak maiz trukagarriak izan).

## Erreferentziak

* ↑ Bannock. .

## Kanpo loturak

* Welsh Bannock Traditions, House Shadow Drake (ingelesa)
* Datuak: Q806901
* Multimedia: Bannock (food) / Q806901
# Frybread

Frybread-a ogi zapala da, olioan edo txerri-gantzean frijitua. Osagai sinpleekin egindakoa, Frybread-a bakarrik jan daiteke edo eztia, marmelada, azukre hautsa, oreinkia edo behikia bezalako osagarri desberdinekin. Frybread tacoetan ere egin daiteke, Navajo tacoak bezala.

## Historia

Navajo-en tradizioaren arabera, 1864an sortu zen frybread-a, Estatu Batuetako gobernuak emandako irina, azukrea eta gantzaz baliatu zirenean. Navajoak Arizonan bizi ziren, 300 milia-ko bidaia egitera behartu zituztenean, "Long Walk" izenaz ezaguna, eta Bosque Redondon birkokatuak, Mexiko Berrian, non ohiko barazkiak eta babarrunak ezin zuten erraz landatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7214426
* Multimedia: Frybread / Q7214426