# Andre Maria Erregina eliza (Zangoza)

Andre Maria Erregina eliza Nafarroa Garaiko Zangoza udalerriko Alde Zaharran kokatutako XI. mendeko kristau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.
Herrigunearen mendebaldeko sarreran dago, Karrika Nagusiaren 1. zenbakian, Santa Maria edo Burdinezko zubiak Aragoi ibaia zeharkatzen duen lekuan. 1131ean Alfontso I.a Nafarroakoak Ospitaleko Zaldunei oparitu zien eliza.
Nafarroako Kultura Ondasuna izendatua dago. Bere atari ikusgarriak ospe handia du, bertan Azken Epaia modu harrigarrian irudikatuta baitago.

## Eraikina

XII-XIV. mendeen artean Karrika Nagusiko mutur batean eraikitzen hasi zen. Jada, 1889an Espainiako Monumentu Nazional izendatua izan zen, bere Atari ikusgarria benetako harrizko erretaula bat da eta Iberiar Erromanikoaren adibide harrigarrienetako bat da.
Itxura dotore eta neurri ertainetako eraikina da, erromanikoa eta gotikoaren arteko iragate garaian eraiki zen. Gurutzaduradun hiru nabez eta dorre oktogonal batez osatua dago, bere barnean beste hainbat gauza erakargarri ere badituelarik: esate baterako, plateresko estiloko erretaula nagusia eta prozesio irudi gotiko aberats ugari ere bai.

## Ataria

Zangozako atea txaranbeldua da eta bost ar­kibolta puntadunez egitura­tzen da zutabe-estatuen gainean finka­tzen direlarik –hiruna, alde banatan– eta 1200 baino lehenagokoak ez direnak. Horietan monumentuen hieratikotasuna, adieraz­pide plastiko moduan, bikain uztar­tzen da erritmo eta kontraste zen­tzu on batez.
Ez­kerretako hiru janbetakoak Hiru Mariak adierazten dituzte –Madalena, Jesusen Ama eta Santiagoren eta Joanen ama– Birjina Mariak eusten dion liburuaren gainean utzi nahi izan zu egileak bere sinadura: LEODIGARIUS ME FECIT. Eskuineko hiru janbetakoak dira San Petri, San Paulo eta apostolu iruzurgilea: JUDAS MERCATOR; idaz­kunaren bitarteko ezagu­tza egileak bilatu duena izan da, agian erromesei lagun­tzen zien mer­katari lukurreroen meha­txuen aur­ka ohartaraziz.

### Atearen gaineko atala

Ateburuan, berriro ere hamabi apostoluak ikusten dira Andre Maria buru dutela. Apostoluak, bakoi­tzak berea duen idaz­kunagatik ezagu­tzen dira eta jan­tziak daramatzaten soingainekoek tolesdura txiki eta lerro itxurakoak dituzte.
Tinpanoan, oso gizatiar eta bedeinka­tzailea den Kristo, sorbalda agerian eta belaun gainean liburu bat duela, Az­ken Epaiaren irudikapena dago. Suma­tzen da Epaile sagaratuak salbatuko direnengan gehiago pen­tsa­tzen duela –bere ez­kerretan– ilara estuetan pilatuta, alde batera beren galerara eroriz doazelarik galduko direnengan baino.
Atariko er­tzetan, hainbat neurritako eta mota askotako edukiak dituzten erliebe sailak txertatu dira mul­tzo askotatik datozenak zalan­tzarik gabe. Ikonoetako nahaspila horrek, atariaren fun­tsez­ko zatietan azal­tzen diren tamainarekiko zen­tzu handi horrekin desegoki direlarik, berriro ere sentiberatasun erromanikoaren horror vacuiari eran­tzuten dio, baina kategoria gu­txiagoko maisuen esku-hartzea ere susmarazten du.

### Egiletza

Esku batek baino gehiagok landua da zalan­tzarik gabe, gu­txienez bi maisuren zuzendari­tzapean; argi dago, bata XII. mendeko az­ken laurdenekoa eta bestea XIII. mendearen hasierakoa denaren ondoz ondoko bi atariei dagoz­kien eskulturak berrerabili egin zirela. Garai honetan­txe osatua izango zen ataria egun ezagu­tzen dugun bezalaxe; zabartasun handi samarrez, gainera, bi aldeak zentratu gabe gelditu zirela ikusten bada.
San Juan de la Peñako Maisutzat ezagu­tzen den egilerik zaharrenak egina har­tzen da goiko aldea, hau da, Pantokratorra buru dela apostolu­tza estal­tzen duen koroaduran dauden bi ar­kuteriak; geldi-geldian dauden irudiak dira, ebakidura soilez­ko tolesturak eta begi handietako aurpegi karratuak dituztenak.
Beste maisua Leodegario da, ez­kerreko janbako zutabe-estatuan sina­tzen duelako ezagutzen da. Aurrekoa baino garatuagoa da maisu hau, fran­tsesa izango da agian, edo Chartreseko Portail Royaleko eskultura bikainen berri bazuena behin­tzat, nahiz eta beste ba­tzuk arte borgoindarrarekin lo­tzen duten.

### Saga nordikoak iruditegiaren artean

Atearen goiko aldean, alboetan, Volsunga sagaren pasarteak ikus daitezke. Volsunga saga XIII. mende amaieran prosan idatzitako testu islandiar bat da. Sigurd heroi germaniarraren abenturak kontatzen ditu, eta Nibelungoen kantorean (burgundiarren suntsipena kontatzen duen epopeia bat, goi aleman ertain hizkuntzan idatzia eta Volsunga sagaren antzekoa, baina hitz neurtuan idatzia) jorratzen den gaiaren bertsio zaharrago bat dena.
Sigurden gaia Zangozan aurkitzea ez da arraroa, izan ere Donejakue bidearen Aragoiko bidea bertatik igarotzen da, eta Europako iparraldeko hainbat erromesek kontakizun hori ekarriko zuten. Sigurd herioak udaberria ordezkatzen du, Eguzkia, neguaren dragoia hiltzen eta bere atzaparretatik Lurraren ondasunak askatzen. Kristau ikonografian ere paralelismoak ditu, Kristo eta Satanen arteko borrokan.
Ikus daitezkeen pasarteen artean Sigurd dago, bere zaldia Graneren gainean, Regin errementaria zapaltzen; Sigurd errementaria hil dezan gomendatzen dioten txorien kantua entzuten; kantu hori egiten duten txoriak dauden zuhaitza; eta hainbat eskandinaviar lokarri.

## Erretaula eta eskulturak

* Rokamadorreko Andre Maria gotikoa
* Erretauleko bi ebangeliren eskultura: Mateo eta Marko, biak Itun Berria idazten.
* Kristoren Erosta
* Kristoren Erosta. errukiaren erretaula. San Migel kapera.
* Amabirjina erromanikoa

## Dorrea

Dorrea oktogonala da, eta arkitektura gotikoaren adibide bat da. XII. eta XIV. mendeen artean egin zen.

## Erreferentziak

* Nafarroako Entziklopedia Handia | ZANGOZA. (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).
* ↑ Andre Maria Erreginaren eliza. Nafarroako Bulegoaren webgunea
* ↑ «Euskal Artearen historia — Wikiteka» eu.wikisource.org (Noiz kontsultatua: 2021-07-15).
* ↑ C.M N. IV, 2, 372. or.
* ↑ Aguadé, Clara Fernández-Ladreda. (2010). «La Portada de Santa María la Real de Sangüesa (Navarra)» Románico: Revista de arte de amigos del románico ( AdR ) (10): 60–67. ISSN 1885-8651. (Noiz kontsultatua: 2021-07-15).
* ↑ Uranga, J. E.. (1950). «Zangozako Santa Mariako eskulturak» Pirineos VI: 53-66. or...
* 1 2 3 Serna, Blanca de la. (1976). «Las sagas nórdicas y su posible vinculación con el arte escultórico de Santa María la Real de Sangüesa» Príncipe de Viana 37 (144): 399–418. ISSN 0032-8472. (Noiz kontsultatua: 2021-07-15).

## Ikus gainera

* Alde Zaharra
* Zangoza

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5117169
* Multimedia: Church of Santa María la Real, Sangüesa / Q5117169