OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ronja Stanley

Ronja Richardsdotter Stanley (lehenago Gullichsen; Siuntio, 1991ko azaroaren 9a), Ronya edo New Ro izen artistikoz ere ezaguna, finlandiar-britainiar egile abeslaria da.

## Bizitza

Ronja Stanley Siuntion (Finlandia) jaio zen. 2008an, 16 urte zituela, Warner Music Finlandekin kontratua sinatu zuen. 2011n ospea lortu zuen Annoying singleari esker. 2012ko ekainaren 13an lehen diskoa kaleratu zuen, The Key Is the Key, eta 2015eko urriaren 19an bigarrena, Tides.
Ronja Stanleyren gurasoak Richard Stanley britainiar musika-ekoizlea eta Anna Gullichsen finlandiar idazlea dira. Ronja Finlandian bizi da eta suedieraz hitz egiten du. Tölö specialiseringsgymnasium ikastetxean graduatu zen 2011n.
Ronja Stanley ez-bitarra da eta they/them izenordainak erabiltzen ditu ingelesez. Pertsona autista da eta arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua du.

## Diskografia

* 2012: The Key Is the Key
* 2015: Tides
* 2021: Late Bloomer

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Finlandieraz) Vaarala, Noora. «Entinen poikaystävä huoritteli ja musa-alan sedät nauroivat päin naamaa – sitten Ronja Stanley otti ohjat omiin käsiinsä, ja nyt hän laulaa laukeamisesta» Helsingin Sanomat 2019-01-18 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Finlandieraz) Pikkanen, Antti. «Ronya - Ms. Annoying» City 2012-01-18 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Finlandieraz) Kotala, Karoliina. «Tästä uudesta suomalaisartistista levy-yhtiöt kilpailivat - kuuntele!» Voice.fi 2012-05-18 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Finlandieraz) «Esikoisalbumin julkaiseva Ronya: Olen mieluummin hullu ja onnellinen» Helsingin Uutiset 2012-06-20 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-09-24) (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Finlandieraz) Laaksonen, Toni. «Ronyan Tides on upea popalbumi - kuuntele levy» YleX 2015-11-02 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Finlandieraz) Unkuri, Juhana. «Ronya - The key is the key» Keskisuomalainen 2012-07-06 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Suedieraz) «Här är vårens studenter 2011» Hufvudstadsbladet 2011-05-24 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Ingelesez) New Ro. «They're Pink, They're Orange, They're Nonbinary» Facebook 2022-11-01 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Suedieraz) Frantz, Eva. «Norrena & Frantz: ”Diagnosen var en lättnad, men mina anhöriga tycker fortfarande att jag borde skärpa mig” – berättelser om adhd och add» Yle 2022-11-05 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).
* ↑ (Ingelesez) @longlivenewro. «AuDHD panic🥲 be specific!!!!» Instagram 2024-02-07 (Noiz kontsultatua: 2025-01-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22927817
# Juan de Zavala y de la Puente

Juan de Zavala y de la Puente espainiar militar eta politikaria izan zen. Biziarteko senataria eta bere eskubidez, Espainiako Ministroen Kontseiluko presidentea 1874an. Sierra Bulloneseko I. markesa izateaz gain, duke, lau markes eta bost konde aldiz izan zen, bere eskubidez eta ezkontzaz.

## Biografia

Pedro José de Zavala y Bravo del Ribero perutar errealistaren semea, San Lorenzo del Valleumbrosoko VII. markesa eta Grimanesa de la Puente y Bravo de Lagunaslimatara, Puente y Sotomayorreko II. markesa, Torreblancako IV. markesa eta Villaseñorreko V. kondesa izan zen.
1818an, Limako Dragoien milizia diziplinatuen errejimenduan sartu zen, non 1821era arte egon zen, orduan, Peruko Independentzia Gerra piztu zenean, bere aitari lagundu zion erregeari Aznapuquioko gertakariei eta Peruko kausa errealistaren egoerari buruzko informazioa emateko misioan. Bidean, ordea, misioa eten egin zen armada argentinarrak bere ontzia harrapatu zuenean eta gobernu iraultzaileak bere aita preso hartu zuenean.
1825ean Peruren independentzia aldarrikatu ondoren Iberiar penintsulara itzuli zen. Espainian, bere aita saritua izan zen eta Juan alferez sartu zen Errege Guardiaren erregimentuan (1825). Hirurteko Liberalean ikusitako jokabide militar eta politikoz garbitua, zalditeriako kapitain izendatu zuten (1829), eta Geronimo Valdésen agindupean Armadako Buruzagitza Nagusira bidali zuten, lehen gerra karlista piztu zenean (1833).
Baldomero Esparterok Oñatiko Hitzarmena prestatzeko mandatua eman zion, geroago Garaipenaren dukeak berak eta Rafael Maroto jeneral karlistak sinatuko zutena eta gerrari amaiera eman ziona.
Bere anaia Toribio Zavalak, zeinarekin Peruko Errege Armadan lan egin zuen herrialde horretako independentzia gerran, Peruko nazionalitatea aukeratu zuen, karrera militar nabarmena eginez. 1866an koronel maila zuen eta izen bereko kapitain zuen semearekin batera Callaoko baterietan borrokatu zen urte horretako maiatzaren 2an, Casto Mendez Núñez almiranteak zuzendutako eskuadra espainiarraren aurrean. Borrokan zehar, aita-semeak zauritu egin ziren, lehenengoa larri, eta zortzi egun geroago hil ziren.

## Ondorengoak

1839an, Oñatiko jauregian ezkondu zen Maria del Pilar de Guzmán y de la Cerdarekin, Paredes de Navako XVI. Kondesarekin, Naiarako XXIV. Dukesarekin, Montealegreko XI. Markesarekin, Castronuevoko XIII. Kondesarekin, Oñatiko XVIII. Kondesarekin eta Trebiñuko XIX. Kondesarekin, Diego Isidro de Guzmanen eta Cerdaren alaba. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen.
# La Chunga

La Chunga, jaiotzaz Micaela Flores Amaya, (Marseilla, 1938 – 2025eko urtarrilaren 3a) ijitoa, dantzaria, aktorea eta naif-margolari espainiarra izan zen.

## Biografia

Gurasoak Andaluziako emigrante ijitoak ziren Frantzian. Marseillan jaio zen, eta urtebete inguru zuenean, familia Bartzelonara itzuli zen. "Ca la Rosita"n hasi zen dantzatzen, El Paraleloko upeltegian. Garai hartako ijitoek oso ezaguna zuten lokal hori, eta hantxe egiten ziren festak eta dantzaldiak. Gero Bartzelonako hainbat tabernatan jarraitu zuen. Han aurkitu zuen Paco Rebések, kaleko emanaldi inprobisatuetako batean. Aitabitxia eta babeslea bihurtu zen, eta izen handiko dantzaria izan zen, eta Kondal Hiriko uneko irakasle onenaren babespean eramangzuen. Rebések bazekien Kataluniako norgehiagokaren dantza hori —zapata kenduta dantza egitea ematen zion ospea— ez zela nahikoa programa bat ixteko.

## Ibilbidea

Blas de Otero, Rafael Alberti, José Manuel Caballero Bonald edo León Felipe bezalako idazleen eta Pablo Picasso, Salvador Dalí edo Francisco Rebés bezalako margolarien arte-musa izan zen, intelektualen irudi erakargarritzat hartu zutena. Berak bultzatu zuen pintatzera, eta Paris edo Madril bezalako hirietan azaldu zituen naïf estiloko lanak.
Pastora Imperiok 1956an kontratatu zuen dantzari gisa, eta, Ava Gardner-i esker, Hollywoodeko bi filmetan hartu zuen parte. Sullivan enpresaburuak Las Vegasen aurkeztu zuen, Estatu Batuetako hainbat telebista-programatan parte hartu zuen eta New Yorken eta Mexikon abestu zuen. Ordutik mundu osoko bira askotan parte hartu zuen eta hainbat filmetan parte hartu zuen, hala nola La cogida y la muerte filmean. José Luis Gonzalvo zinema-zuzendariarekin ezkondu zen, parte hartu zuen filmetako bateko zuzendariarekin, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen: Curro, Luis eta Pilar.
Carmen Amaya (La capitaina) eta Dolores Amaya, (La Pescaílla) neskatila dantzarien lehengusina izan zen.

## Filmografia partziala

* De espaldas a la puerta (1959), José María Forquérena.
* El último verano (1961), Juan Boschena.
* Ley de raza (1969), José Luis Gonzalvorena.
* Nosferatu a Venezia (Nosferatu, príncipe de las tinieblas, 1988), Augusto Caminitorena.

## Sariak

* Madrilgo Círculo de Bellas Artes-eko Urrezko Domina.
* Sevillako Prentsa Elkartearen Urrezko Domina.
* Alacanteko Delfín txapelketa.
* Alacanteko Udalaren saria.
* Cidale de los Almendros saria.

## Erreferentziak

* ↑ El Arte de Vivir el Flamenco
* ↑ Internet, Unidad Editorial. «La Chunga: 'Este cáncer no va conmigo. Intento no pensar en él y la pintura me ayuda' | Alicante | elmundo.es» www.elmundo.es.
* ↑ Gypsies and Flamenco: The Emergence of the Art of Flamenco in Andalusia. Escrito por Bernard Leblon

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3207366
# Aistra

Aistra Zalduondoko herri hustua da. Zalduondoko kaskotik hurbil dago, 1.30 Km iparr-ekialdera. Bertan, baseliza bat baizik ez da geratzen, ondare historikotzat sailkatua.

## Historia

Agirietan lehendabizikoz 1025ean agertu bazen ere, antzinakoa da. XIV. mendean utzi zuten auzoa behin betiko. 2004 eta 2009 artean Euskal Herriko Unibertsitatea eta University College of Londonen arkeologo-talde bat bertan aritu da eta herria erromatarren garaian jendeztatuta zegoela adierazi dute.
VI. eta VII. mendeetan haitzan hondeatutako terraza eta etxebizitza irregularrak eraiki zituzten. Hurrengo mendean aldaketa handiak izan ziren herrian: zenbait etxebizitzez gain nekropoli handia egin zuten. X. mendean egungo San Julian eta Santa Basilisa baseliza eraiki zuten.
Aditu hauen ustetan, Aistra Euskal Autonomia Erkidegoko Erdi Aroko herrixkarik zaharrena da
* Aistrako San Julian eta Santa Basilia baseliza. Atzealdea.
* Baselizako leiho monolitikoa. Ferra-arkua eta gezileiho estua ditu.
* Baselizako teilatupeko zurburua.
* San Julian eta Santa Basilia baseliza. Hegoaldeko horma.

## Erreferentziak

* ↑ Quirós Castillo, Juan Antonio; Reynolds, Andrew. (2007). Despoblado de Aistra (Zalduondo). Arkeoikuska 06.
* ↑ Aistra noticiasdealava.com webgunean

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8192382
* Multimedia: Aistra / Q8192382
# Sainimili Naivalu

Sainimili Naivalu (Dakuibeqa, 1986 – 2019) fijiar mahai-tenislaria eta pertsona desgaituen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen.

## Bizitza

Sainimili Naivalu 1986an jaio zen Dakuibeqan, Beqa uhartean. Erregresio kaudalaren sindromea pairatzen zuen eta gurpil-aulkia erabiltzen zuen bizitza osoan. Fijiko Bizkarrezurreko Lesioen Elkarteko kidea zen, eta Fijiko Pertsona Desgaituen Federazioko ordezkaria ere bai. Desgaitasuna duten pertsonei nola kontsultatu behar zaien informazioa zabaltzen zuen, Fijik inklusibitate handiagoa lortu ahal izateko. Fijiko pertsona desgaituentzako hiru arazo nagusi ikusten zituen: irisgarritasuna, osasun-arreta eta segurtasuna.
Mahai-tenislaria ere izan zen eta nazioarte mailan lehiatu zen. 2015ean urrezko domina irabazi zuen Mahai Tenis Nazioarteko Federazioaren Ozeaniako Kopan, binakako modalitatean, Mark Harrisekin batera, eta 2017an zilarrezko domina Oceania Para txapelketan, Merewalesi Rodanekin batera.
Naivalu 2019an hil zen.

## Lan hautatuak

* They don’t see my disability anymore’–The outcomes of sport for development programmes in the lives of people in the Pacific (A. Devine, A. Carrol, S. Seru, S. Baker, B. Bayak-Bush eta M. Marellarekin batera, 2017)
* Promoting Effective Implementation of Disability Inclusive Sports for Development Programmes. Lessons Learnt from Australian Government Programs in the Pacific (A. Devine, A. Carroll eta S. Serurekin batera, 2018)

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Nauwakarawa, Keresi. «Making A Difference In Society» Fiji Sun 2011-03-11 (Noiz kontsultatua: 2024-07-19).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Sainimili Naivalu» AWID 2020-12-08 (Noiz kontsultatua: 2024-07-19).
* ↑ (Ingelesez) Mitchell, John. (2018). «Naivalu's Untold Love Story» Mai Life 129.
* 1 2 (Ingelesez) «‘Understand disabilities’» The Fiji Times 2016-07-09 (Noiz kontsultatua: 2024-07-19).
* ↑ (Ingelesez) Tuinaceva, Eroni. «Fijians Impress, Says Ho» Fiji Sun 2015-04-14 (Noiz kontsultatua: 2024-07-19).
* ↑ (Ingelesez) Kumar, Vishaal. «Top performance» The Fiji Times 2015-04-15 (Noiz kontsultatua: 2024-07-19).
* ↑ (Ingelesez) Tavaga, Meli. «Rodan and Naivalu settles for silver» FBC News 2017-04-15 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-11-04) (Noiz kontsultatua: 2024-07-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q109094588
# Schengen eremua

    Artikulu hau eremuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Schengen».
Schengen eremua 1985ean Schengengo Hitzarmenak sortutako eremua da, barneko mugak kentzea eta kanpoko mugak partekatzea helburua duena. Praktikaz, Schengen eremua herrialde bakar moduan aritzen da migraziorako.
Schengen eremua ez da Europar Batasunarekin nahastu behar: eremuan dauden herrialde guztiak ez daude EB-ean eta EB-ko herrialde guztiak ez daude Schengen eremuan.
Egun 29 herrialdek osatzen dute:
* Alemania
* Austria
* Belgika
* Txekiar Errepublika
* Danimarka (Groenlandia eta Faroeak izan ezik)
* Eslovakia
* Eslovenia
* Espainia (Ceuta eta Melillak xedapen bereziak dituzte)
* Estonia
* Finlandia
* Frantzia (itsasoz haraindiko lurraldeak izan ezik)
* Grezia (emakumeek Athos mendian sartzea debekaturik dute)
* Hungaria
* Islandia*
* Italia
* Kroazia
* Letonia
* Liechtenstein* (ez ditu bisak ematen)
* Lituania
* Luxenburgo
* Malta
* Norvegia* (Svalbard izan ezik)
* Herbehereak (Aruba, Curaçao, Sint Maarten eta Karibeko Herbehereak izan ezik)
* Polonia
* Portugal
* Suedia
* Suitza*
* Bulgaria
* Errumania
* EB-ean ez dauden herrialdeak

## Erreferentziak

* ↑ Espainiako Barne Ministerioa

## Ikus, gainera

* Schengengo Hitzarmena.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Schengen-en 1985ean sinatutako hitzarmenen gehigarriak.
* Datuak: Q1969730
* Multimedia: Internal Schengen borders / Q1969730
# Antonio Cánovas del Castilloren bosgarren gobernua

Antonio Cánovas del Castilloren bosgarren gobernua, 1890eko uztailetik 1891ko azarora arte, Espainiako Borboien Berrezarkuntzaren sistema politikoaren sendotze garaia izan zen. Denbora horretan, Cánovas del Castillok egonkortasun politikoa eta bipartidismoa sustatzen jarraitu zuen, Alderdi Kontserbadorearen eta Alderdi Liberalaren arteko boterea txandakatuz. Bere gobernua ordena eta bake soziala mantentzean zentratu zen, baita herrialdea modernizatzeko erreforma ekonomiko eta administratiboak bultzatzean ere.

## Kabinetea

Ministroen Kontseilua, 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a :
| Funtzioa | Izena eta abizenak | Denbora |
| Ministroen Kontseiluko presidentea | Antonio Cánovas del Castillo | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |
| Itsas armada ministroa | Antonio Cánovas del Castillo | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a (bitarteko) |
| Agintaritza ministroa | Francisco Silvela | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |
| Estatu ministroa | Carlos O'Donnell | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |
| Gerra ministroa | Marcelo Azkarraga Palmero | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |
| Gerra ministroa | José María Beranger | 1890eko uztailaren 5a – uztailaren 7a (bitarteko) |
| Itsasoz haraindiko ministroa | Antonio Maria Fabie | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |
| Ogasun ministroa | Fernando Cos-Gayón | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |
| Grazia eta Justizia ministroa | Raimundo Fernández Villaverde | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |
| Sustapen ministroa | Santos Isasa y Valseca | 1890eko uztailaren 5a – 1891ko azaroaren 23a |

## Hurrengo gobernua

* Antonio Cánovas del Castilloren seigarren gobernua
# Semiotika

Semiotika zeinuen zientzia orokorra da. Semiologia hitza Ferdinand Saussurek proposatu zuen 1916an eta Charles Morrisek (1839–1914) bere Signs, Language, and Behavior liburuan (1946an, New Yorken argitaratuta) semiotika hitza asmatu zuen.
Hizkuntzalaritzan, semantika erabiltzen da, antzerako kontzeptua izendatzeko. Semiologia edo semiotikaren zientziak, hortaz, ikur edo zeinuen bizitza gizartean ikertzen ditu.

## Historia

Semiotikak tradizio handia du filosofian. Lehen aldiz John Locke filosofoak erabili zuen hitza, XVII. mendean. Gero, Charles Sanders Peircek, Estatu Batuetako logikari eta filosofoak, eta Charles Morris semantikariak landu eta hitza hedatu zuten. Morrisek, zeinuaren teoria orokor baten baitan, hiru alorretan bereizi zuen semiotika: pragmatika (zeinuen erabilera aztertzen duena), semantika (zeinuaren eta esanahiaren arteko harremanak lantzen dituena), eta sintaxia (esanahia alde batera utzita, zeinuak berak eta zeinuen arteko harremanak aztertzen dituena). Sailkapen hori logikariek erabili dute eta, batez ere, hizkuntzalariek.

## Semiotikaren joera nagusiak

Bestalde, semiotikak aztertzen dituen zeinu sistemak direla eta, bi joera nagusi izan dira: komunikazioaren semiotika (Buyssens, Martinet), berez komunikatzeko helburua duten sistemak soilik aztertzen dituena, eta esanahiaren semiotika (Barthes eta sobietarrak), gertaera esanahigarri guztiak aztertzen dituena (jantziak, janariak eta).
Gaur egungo semiotikak zeinu sistema guztiak ikertzen ditu, bai esanahia eta baita komunikazioa ere kontuan hartuta.

## Semiotikalari garrantzitsu batzuk

* Roland Barthes (Le degré zéro de l'écriture. 1953).
* Jean Baudrillard.
* Jacques Derrida.
* Umberto Eco (Opera aperta. 1962)
* Algirdas Julien Greimas.
* Joannes Heinrichs.
* Claude Lévi-Strauss.
* Jeanne Martinet (Clefs pour la sémiologie. 1976)
* Georges Mounin.
* Jakob Johann von Uexküll.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q60195
* Multimedia: Semiotics / Q60195
# Foucaulten pendulu

    Umberto Ecoren eleberriarentzako, ikusi Foucaulten pendulua.
Foucaulten pendulua edozein plano bertikaletan oszila dezakeen pendulu luze bat da, ordu asko irauteko gai dena. Coriolis indarraren eta Lurraren biraketaren frogapen modura erabiltzen da. Izena Léon Foucault asmatzailearen omenez darama.
Ekuatorean kokatutako Foucaulten pendulu batek ez du biratzen, baina polo geografiko batean badago, ordea, egunean behin biratzen du. Lurreko beste edozein tokitan baldin badago, leku horretako latitudearen arabera biraketa abiadura bat edo beste du. Egunean egingo dituen biren kopurua hurrengo formularen arabera kalkula daiteke:
$\theta =\sin \lambda$
$\theta$ eguneko bira kopurua da eta $\lambda$, Foucaulten pendulua kokatutako tokiaren latitudea. Horrela, 45°-ko latitudean kokatutako pendulu batek 0,707 bira egingo ditu egunero; aldiz, 30°-ko latitudean badago, eguneko bira erdia emango du.

## Jatorrizko esperimentua

1851ko otsailean, Foucaulten penduluaren lehen erakusketa publikoa egin zen Parisko behatokiko meridianoan.

## Kanpo estekak

* Foucault-en pendulua eta Allais efektua
* Allais gravity and pendulum effects during solar eclipses explained
* Buenos Aires Unibertsitateko Zientzia espezifiko eta Naturalen fakultatean dagoen Foucault-en pendulua
* Datuak: Q178841
* Multimedia: Foucault pendulums / Q178841
# Giroskopio

Giroskopioa (grezieraz, "skopeein = ikusi" eta "gyros = jiratu") Léon Foucault frantses zientzialariak 1852an, Lurraren errotazio mugimendua frogatzeko ahaleginetan ari zela, asmatu zuen tresna da. Bizkor biratzen den gurpil batez, eta gurpil hori edozein norabidetarantz mugitzeko eta edozein ardatzen inguruan biratzeko aske uzten duen egitura batez osatuta dago. Foucaultek frogatu zuen giroskopioak norabideari eusten ziola, Lurraren errotazioaren eraginez aldaketarik izan gabe. Ezaugarri nagusia hori du, beraz, gurpilak mugimendua bere horretan gordetzen duela, egitura okertzen bada ere. Horren ondorioz, oso erabilgarria da norabideak zuzen irautea beharrezkoa duten tresna askotarako, hala nola iparrorratz, hegazkinetako eta itsasontzietako pilotu automatiko, gerrako jaurtigailu eta abarretarako.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2017-03-24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q483400
* Multimedia: Gyroscopes / Q483400
# Entsegu (errugbia)

Entsegua (ingelesez: try; frantsesez: essai) errugbi bost puntu lortzeko burutzen den jokaldia da. Entsegua lortzeko errugbilariek baloia arerioen entsegu eremuaren lurzoruan utzi behar dute, alegia, entsegu lerroaren atzean dagoen eremuan.
Behin entsegua burututa, entsegua lortu duen taldeko orpokatzaileak baloia arerioaren hagen artera ostikatu eta beste bi puntu gehigarri lortzeko aukera du. Baloi ostikatzea 22 metroko lerrotik burutzen da, zehazkiago, 22 metroko lerroa eta entsegua lortu den gunearekiko elkartzut den kokalekutik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q578508
* Multimedia: Try (rugby) / Q578508
# Dorothy Levitt

Dorothy Elizabeth Levitt, jaiotzez Dorothy Elizabeth Levi, (Londres, 1882ko urtarrilaren 5a – Idem, 1922ko maiatzaren 18a) kazetari, idazle eta auto-lasterketan eta motonautikan aritu zen emakume aitzindaria. Automobilismoa emakumeengana hurbiltzeko gida bat idatzi zuen, non eskuko ispilu bat eramateko gomendatzen zien. Hori dela eta, atzeraispiluaren asmatzailea dela argudiatzen da.

## Bizitza

Jacob Levi (gerora, John Levit) juduren eta Julia Raphaelen alaba. Automobilismoan izandako parte-hartzeagatik ezaguna izan baino lehen, Levitt zaldizko ospetsua izan zen.

### Motonautika

1903ko uztailean, British International Harmsworth Trophy Britainiar Trofeoaren inaugurazio lasterketa irabazi zuen Cork Harbourren, Irlandan. Ur gaineko munduko abiadura errekorra ezarri zuen (19,3 mph). 1903ko abuztuan, Levittek Napier txalupa azkarra maneiatu zuen Cowesen, eta lasterketa irabazi zuen. Hilabete berean, Trouvillera bidaiatu eta Gaston Menier Cup irabazi zuen. Urrian Trouvillera itzuli zen Napier txaluparekin, eta Championship of the Seas irabazi zuen.

### Automobilismoa

1903ko apirilean, automobilismo lehiaketa batean parte hartu zuen lehen emakume ingelesa izan zen. Urriaren 2an, Levittek Southport Speed Trialseko abiadura proban irabazi zuen, 400 eta 550 libera esterlina arteko kategorian. 1904ko urrian bi domina irabazi zituen Southport Speed Trials-en.

### Hegazkinlaritza

1909an Dorothy Levitt hegazkin-pilotu lizentzia lortzen saiatu zen Hubert Latham hegazkin-eskolan, Frantzian. Marie Marvingt eta Raymonde de Laroche baronesarekin batera saiatu zen, "Antoinette" markarekin hegazkinlari lizentzia lortu zuen emakume bakarra. Levitt The Aero Club of the United Kingdom elkarteko kidea izan zen.
1910etik aurrerako urteak ez daude dokumentatuta. Uste denez, Levitt 1922ko maiatzaren 17an hil zen ezkongabe, Marylebonen, bere ahizpa Elsieri 1922ko irailaren 27an emandako oinordetzaren eta heriotza-erregistroaren arabera.

## Lanak

* The Woman and the Car: A Chatty Little Hand Book for Women Who Motor Want to Motor (1909).

## Erreferentziak

* ↑ All female team create award-winning concept car. Volvo.
* ↑ Sefardies Genealogy. Julia Raphael. .
* ↑ England & Wales, National Probate Calendar (Index of Wills and Administrations),1861–1941 about Dorothy Elizabeth Levitt 1922
* ↑ Radnorian Blog – Addressing Motoring, culture and history of Radnorshire
* 1 2 3 4 5 Levitt 1909, 8–9 orr. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5298508
* Multimedia: Dorothy Levitt / Q5298508
# Myriapoda

Myriapoda artropodoen barneko azpifilum bat da, ehunzango, milazangok eta bestelakoak barnebiltzen dituena. 13.000 espezie identifikatu dira, guztiak lur-lehortarrak. Euren izenaren arabera 10.000 hanka dituztela aditzera ematen den arren hanka gehien dituen miriapodoak 750 ditu (Illacme plenipes) eta batzuek hamar baino gutxiago ere badituzte. Fosilik zaharrenak Siluriarrean aurkitu dira, nahiz eta badirudien Kanbriarrean sortu zirela.
Myriapodoek antena pare sinple bat dute eta kasu gehienetan begi bakunak. Ahoaren parteak buruaren azpialdean daude, labrum eta epistoma batekin goiko ezpainean eta maxila pare bat beheko ezpainean. Ahoaren barruan barail pare bat dute. Myriapodoek espirakuloetatik hartzen dute arnas, intsektuek duten sistemaren antzera. Bihotz tubular handia dute gorputzan zehar, baina odol tutu gutxi.
Miriapodoen barnean lau klase daude egun: diplopodoak (Diplopoda), pauropodoak (Pauropoda), sinfiloak (Symphyla) eta kilopodoak (Chilopoda):
* Diplopodoek bi hanka-pare dituzte segmentu bakoitzean, leku hezeetan bizi dira, belarra jaten dute eta gorputza beregain biribiltzeko gaitasuna dute.
* Pauropodoek hanka-pare gutxi dituzte, 11 gehienera; itsuak dira, eta harrien azpian bizi dira.
* Sinfiloak kolorgeak dira, belarra jaten dute eta harrien azpian bizi dira.
* Xilopodoek gorputz luze zapala dute, segmentu bakoitzean hanka-pare bakarra duena, haragijaleak dira eta kako pozoitsuak dituzte.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25823
* Multimedia: Myriapoda / Q25823
* Espezieak: Myriapoda