OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Claude-Adrien Helvétius

Claude-Adrien Helvétius (Paris, Frantzia, 1715eko urtarrilaren 26a - Versailles, Frantzia, 1771ko abenduaren 26a) frantziar filosofoa izan zen.

## Biografia

Ilustrazio garaiko pentsalaririk materialistenetarikoa izan zen. Encyclopédie delakoan esku hartu zuen, filosofiari buruzko artikuluak idatziz.
1758an argitaraturiko De l´esprit (Izpirituari buruz) izeneko idazkia zela eta, kondena eta arbuioak pairatu zituen Errege Kontseiluaren eta Elizaren aldetik.
Helvetiusen beste idazki bat bera hil ondoren argitaratu zen: De l´homme, de ses facultés intellectuelles et de son éducation (Gizona, haren buru-ahalmenak eta heziketa, 1772).
Ateoa, materialismoaren eta sentsualismoaren aldekoa zen Helvetius, eta bere ustez pertsonaren heziketan irakaskuntzak duen zeregina funtsezkoa da, Rousseauren tesien aurka.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q190302
* Multimedia: Claude Adrien Helvétius / Q190302
# Cesare Beccaria

Cesare Bonesana-Beccaria, Gualdrasco eta Villareggioko markesa (ˈtʃeːzare bekkaˈriːa ahoskatua; Milan, 1738ko maiatzaren 15a - ibidem, 1794ko azaroaren 28a) italiar filosofo, legelari eta ekonomialaria izan zen. Dei delitti e delle pene lanean bere garaiko zigor zuzenbidea kritikatu zuen, eta heriotz zigorra kentzearen alde agertu zen. Liburu honek oihartzun handia ez ezik, herri askotako zigor zuzenbidea leuntzea ere lortu zuen.

## Lanak

* Del disordine e de' rimedi delle monete nello Stato di Milano nell'anno 1762 (1762)
* Dei delitti e delle pene (1764)
* Ricerche intorno alla natura dello stile (1770)
* Elementi di economia pubblica (1804)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016-4-29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Vitali, Maria G.. (2005). Cesare Beccaria, 1738-1794. Progresso e discorsi di economia politica. Paris: L'Harmattan, 9 or..
* Datuak: Q223723
* Multimedia: Cesare Beccaria / Q223723
* Jatorrizko testuak: Egilea:Cesare Beccaria
# Hugo Grotius

Hugo Grotius, baita Huig de Groot, Hugo Grocio edo Hugo de Groot ere (Delft, Zazpi Herbehere Batuen Errepublika, 1583ko apirilaren 10a - Rostock, Pomerania, 1645eko abuztuaren 28a) holandar legegizona eta diplomatikoa izan zen.

## Biografia

Kartzelan sartu zuten Arminiusen (kalbinisten kontrako teologoa) jarraitzaile zelako. Frantziara ihes egin zuen, eta Suedian enbaxadore izendatu zuten.
Grotius izan zen nazioarteko legegintza modernoaren sortzailea, De iure belli ac pacis (1625) liburuari esker. Zuzenbide naturalaren sustraiak Jainkoarengan baino giza arrazoimenean jartzen ditu. Obra horretan lege naturalak jokabide arauak ematen dituela baiesten du Grotiusek, bai nazioentzat, bai pertsonentzat. Bere ustez, giza arrazoimena gidari, gerraren zuzenbidea da zimendua zin-zinezko bakearen antolamendu juridikoa osatzeko. Erlijioari buruzko obrak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak eta oharrak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Liburuko zatiak euskaraz Andres Urrutiaren eskutik: Gerra eta bakearen zuzenbidea, Donostia: Jakin, 2005 ISBN 84-95234-25-4
* ↑ Urrutia, Andres: "Hugo Grotius (1583-1645), Zuzenbide naturalaren eta nazioartekoaren aitapontekoa" in Hugo Grotius, De iure belli ac pacis. Gerra eta bakearen zuzenbidea, Donostia: Jakin, 2005 ISBN 84-95234-25-4
* Datuak: Q154959
* Multimedia: Hugo Grotius / Q154959
# Étienne Cabet

Étienne Cabet (Dijon, 1788ko urtarrilaren 1a – Saint Louis, Missouri, 1856ko azaroaren 9a) frantziar filosofo eta sozialista utopikoa izan zen. Frantziar Iraultzan bideratutako berdintasunerako ideien ondorengoa izan zen. Gizarte ia-ia komunista irudikatu zuen, herri asanbladak gobernatua eta produkzio bitarteko kolektiboekin. Praktikan jartzen saiatu zen eta horretarako sortu zuen Texasen eta gero Illinoisen Icaria Kolonia. Probak huts egin zuen, baina haren lanak, "Icariarako ostera" (1840), langileen artean arrakasta handia izan zuen.
Cabetek hainbeste jarraitzaile katalan izan zituenez, Katalunian ere izan zuen eragina Icariako koloniak. Komunitate erlijioso askotan gertatzen denen antzera, gizatalde honek bere paradisua sortu nahi izan zuen lurrean. Hala eta guztiz, amishei, menonitei eta hainbat gizatalde erlijiosoei Jaungoikoak eta erlijioak ematen dien indarra eta kohesiorik gabe, Icariako proiektu utopiko honek porrot egin zuen.
Hainbeste liskar eta barne arazo izan eta gero, 1898an azkenengo Icariarren kolonia desegin egin zen.
* Datuak: Q289478
* Multimedia: Étienne Cabet / Q289478
# Jacques Bénigne Bossuet

Jacques Bénigne Bossuet (Dijon, Frantzia, 1627ko irailaren 27a - Meaux, Frantzia, 1704ko apirilaren 12a) teologoa eta frantsesezko idazlea izan zen.

## Biografia

Bere jaioterriko jesuitetan lehen ikasketak egin ondoren, Parisa aldatu zen. 1652an apaiz eginik, Metzen egon zen 1658 arte. Berriro Parisa itzulirik (1659), predikuak egiteari lotu zitzaion bete-betean, San Bizente Paulekoaren aholkuz. 1662an Garizumako predikuak egin zituen erregearen eta gortearen aurrean. Ildo beretik, handiki batzuen ohoretan eginiko hileta-predikuek ospe handia ekarri zioten.
Condomeko apezpikua zela (1659), erregegaiaren irakasle izendatu zuten, eta 1670etik 1680ra eginbide hori bete zuen. Haren ikaslearentzat egindako obra aipagarriak dira Discours sur l´histoire universelle (1681) eta Politique tirée des propres paroles de l´Ecriture Sainte (bukatu gabea eta 1709an argitaratua).
Gero, 1681ean, Meauxeko apezpiku izendatu zuten. Protestanteen aurkako borroka teologikoari ekin zion: Histoire des variations des églises protestantes (1881), Advertissements aux protestants (1689-1691). Gero, kietismoaren eztabaidan esku hartu zuen, Fénelonen aurka: Relation sur le quiétisme (1698). Antzerkiaren etsai agertu zen: Maximes et réflexions sur la comédie (1694). Bizitzaren azken aldi horretan hizlari sakratu gisa jardun zuen berriro, hileta-prediku gehiago eginez. Moralista, teologo eta politiko gisa ortodoxiari atxikia, Biblia eta Apokalipsiko ikuskariz beteriko predikuetan pasarteen erritmoak, hiztegiaren joritasunak eta irudien lirismoak ahalmen poetiko berezia damaiote bere jardunari.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q294100
* Multimedia: Jacques-Bénigne Bossuet / Q294100
# Joan Eskoto Erigena

Joan Eskoto Erigena (Irlanda, 810 inguruan - Paris, 877) filosofoa eta teologoa izan zen.

## Bizitza

845 inguruan Frantziako Karlos II.a Burusoilaren gortean izan zen gramatika- eta dialektika-irakasle. Gottschalk fraideak piztu zuen predestinazioari buruzko eztabaidan parte hartu zuen, eta gai horri buruzko lan bat idatzi zuen 851. urtean (De predestinatione). Predestinazioaz eta eukaristiaz zituen ideiak behin baino gehiagotan gaitzetsi zituen Erromatar Eliza Katolikoak (Erigenaren iritziz, Jainkoak onerako besterik ezin erabil dezake predestinazioa, txarra ezin baitu aldez aurretik ikusi ez erabaki).
855ean, Pseudo-Dionisio Areopagokoa greziarraren obrak latineratu zituen. De divisione natura bere obra ezagunena 862tik 866ra idatzi zuen. Ideia neoplatonikoen eta kristautasunaren arteko uztarria eratzen saiatu zen liburu horretan, eta, Jainkoa izadiarekin bat jotzen zuelarik, dotrina panteisten zabaltzailetzat jo zuten kristau dogmatikoek. Karlos Burusoila erregea hil zenean (877), Ingalaterrara jo zuen, eta Mamesburyko eskolako zuzendari izan zen. Handik gutxira hil zuten bere ikasleek. Eskoto Erigenaren obrek eragin handia izan zuten Erdi Aroan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
* Datuak: Q184500
* Multimedia: Iohannes Scotus Eriugena / Q184500
# Bidaia sentimentala Frantzian eta Italian zehar

Bidaia sentimentala Frantzian eta Italian zehar (jatorrizko izena ingelesez: A Sentimental Journey Through France and Italy) 1768an Laurence Sternek idatzitako eleberria da.
Hiru urte aurrerago, Sternek Frantzia eta Italia zeharkatu zituen Napoliraino eta bere bidaiak ikuspuntu sentimental batetik deskribatzea erabaki zuen. Horrela egileak setnimentalismoaren aurkakoa zen Tobias Smolletten Travels through France and Italy lanari erantzuna eman zion. Eleberria oso ospetsu bilakatu zen eta bidai-eleberriena XVIII. mendeko genero nagusi bihurtu zuen. Narratzailea Yorick apaiza da, Laurence Sterne beraren alter egoa dena.
1998an Josu Barambonesek euskaratu zuen Ibaizabal argitaletxearen Literatura Unibertsala saialarentzat.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q768792
* Multimedia: A Sentimental Journey Through France and Italy (Sterne) / Q768792
# Honoré Mirabeau

Honoré Gabriel Riquetti, Mirabeauko kontea (1749ko martxoaren 3a - 1791ko apirilaren 2a), Frantziako Iraultzako politikaria izan zen, ahoz nahi idatziz, erretorikarengatik nabarmendua. Iritzi moderatukoa, Erresuma Batuko eredura begira, Frantzian monarkia konstituzionalaren alde egin zuen. Arrakastarik gabe, monarkiarekin ezkutuko negoziazioak burutu zituen erreformari atxikitzeko.
Aitarengandik jaso zuen heziketa zorrotzaren aurrean, bizitza bihurriari ekin zion. Justiziatik ihesean edo espetxean bertan egon ondoren, idazten saiatu zen aurrera ateratzen, estutasun ekonomikoen artean. Estatu Orokorretan, 1789an, nobleziak arbuiatuta, Hirugarren Estatuak aukeratutako diputatua bihurtu zen.
Iraultzaren alde, nahiz eta era moderatuan, biltzar legegileak mugatutako monarkia konstituzionala ezarri nahi zuen, Montesquieuren idazkiaren eta britainiar ereduaren isla. Frantzian horrelako ezaugarrietako erregimena martxan jarri zenean, Mirabeau saiatu zen Biltzar Nazionaleko burua izaten (ganbarako presidentea izatera iritsi zen), eta, aldi berean, Louis XVI.aren aholkularia izaten. Izan ere, erregearengandik ordainketa ederrak jaso zituen. Hala ere, Marie Antoinettek eta gorteko atzerakoiek Mirabeauren egoera higatu zuten.
Hiltzean, monarkia konstituzionalaren aukerak murriztu ziren. Bi hilabete geroago errege-sendia herrialdetik alde egiten saiatutakoan, lehertu egin zuten monarkiaren oinarriek.

## Ikus, gainera

* Mirabeau (Parisko metroa)
* Datuak: Q218747
* Multimedia: Honoré Mirabeau / Q218747
# Charles Fourier

Charles Fourier (Besançon, 1772ko apirilaren 7a - Paris, 1837ko urriaren 10a) frantses filosofoa izan zen, Robert Owen eta Saint Simonekin batera sozialista utopiko nabarmenetako bat. Berak asmatutako grinen erakarpenen teoria irudimentsuan oinarrituta, gizartea errotik aldatu eta era harmoniatsuan antolatzeko proposamenak egin zituen, giza harremanak, hezkuntza eta ekonomia (bereziki nekazaritzan eta artisautzan oinarrituta). Horretarako, falansterio izeneko komunitateak asmatu eta zehatz-mehatz deskribatu zituen. Falansterioetan lana aldakorra eta erakargarria izango zen eta giza harremanak libreagoak. Bere ideien inguruan, jarraitzaile multzo handia osatu zen eta Frantzian, Britainia Handian eta Estatu Batuetan abian jarri ziren komunitate batzuk, Fourierek berak begi onez ikusi ez zituenak, baina azkenean denak etorri ziren behera. Beste sozialista utopikoei ere kritikak egin zizkien.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q181707
* Multimedia: Charles Fourier / Q181707
# Bartolomé de Torres Naharro

Bartolomé de Torres Naharro (La Torre de Miguel Sesmero, Badajoz, Espainia, 1485? - Sevilla?, 1530?) espainiar idazlea izan zen.

## Biografia

Humanitateak ikasi bide zituen Salamancako Unibertsitatean, armadan sartu baino lehen. Berberear itsaslapurrek atxilotu zuten, eta 1513. urte inguruan Erromara iritsi zen. Bernardino de Carvajal kardinalaren zerbitzuan jarri zen, eta Juan del Encina dramagile eta poeta ezagutu zuen. Erroman izan zen artean sei komedia idatzi zituen, seiak 1517. urtean, Propalladia izenburupean, Napolin argitaratuak. 1520. urtean, Sevillan, Propalladia-ko behin betiko argitalpena argitaratu zen, komedia berri bat jasotzen zuena. 1559. urtean Inkisizioak debekatu egin zuen Propalladia, Erasmo Rotterdamgoa humanistaren pentsamoldean oinarrituta zegoelakoan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q809546
* Multimedia: Bartolomé Torres Naharro / Q809546
# Éliphas Lévi

Alphonse Louis Constant, ezizenez Éliphas Lévi (Paris, Frantzia, 1810eko otsailaren 8a - 1875eko maiatzaren 31) frantses idazlea izan zen.

## Biografia

Apezpikua eta teologia-irakaslea izan zen. Literatura mistikoa landu zuen hasieran: L´Assomption de la Femme edo Le Livre de l´amour (1841), La Mère de Dieu (1844). Iraultzaileen eta anarkiazaleen alde azaldu zen geroagoko bere hainbat lanetan: La Bible de la liberté (1841), La voix de la famine (1846). Azkenik, apaizgoa utzi eta okultismoan eta espiritismoan murgildu zen: Ouvres de philosophie occulte (1860-1865, Éliphas Lévi ezizenez argitaratuak).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q274681
* Multimedia: Éliphas Lévi / Q274681
# Vittorio Alfieri

Vittorio Alfieri kondea (vitˈtɔrjo alˈfjɛri ahoskatua; Asti, Piemonte, 1749ko urtarrilaren 16a - Florentzia, 1803ko urriaren 8a) italiar antzerkigile eta olerkari izan zen. Europan zehar bidaiatu ondoren (1767-1772), Turina itzulirik literaturari lotu zitzaion behin betiko. Bere literatura-lanak Risorgimentoko giroa sortzen lagundu zuen. Plutarkoren Bizitza paraleloak eraginiko zirrarak tragediak idaztera bultzatu zuen (hemeretzi guztira, 1774tik 1787ra). Hasieran, Frantziako Iraultzaren aldekoa izan bazen ere, gerora haren aurka bihurtu zen, eta frantziarren aurkako kritika gogorra idatziz (Il Misogallo). Maitasunezko bizitza eta idazle-kezkak zuzenki adierazi zituen bere lan lirikoan. Zenbait idazki politiko plazaratu zituen: Tiraniari buruz (1779), Printzea eta literaturari buruz (1786). Alfieriren literatura alderdirik behinena eta gaurkotasunik galdu ez duena antzerkia da: Saul, Felipe, Polinize, Antigona, Agamemnon, Virginia, Oreste, etab. Tragedia hauek harrera ezin hobea izan zuten Italian, antzerti nazional baten piztuera baitzekarten; gai klasikoak erabiliz, askatasun politiko eta moralaren defentsa aldarrikatzen dute, eta eragin handia izan dute erromantikoengan. Bere autobiografia, Vita (1803, Bizitza), hil ondoan argitaratua, da egile honen lan nagusia.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q296244
* Multimedia: Vittorio Alfieri / Q296244
# Cipriano de Valera

Cipriano de Valera (Valera?, Badajozko probintzia, 1532-Londres, 1602) espainiar erlijioso eta humanista bat izan zen, Casiodoro de Reinarekin batera Sevillako probintziako Santiponce herriko San Isidoro del Campoko monasteriokoa eta Iruñeakoa izan zena.
Joan Kalbin ezagutu zuen, noren ikasle eta bere lanen itzultzaile izan zen (1597an La institución de la religión cristianaren lehen gaztelaniazko edizioa itzuli zuen). Ingalaterran jarri zen bizitzen 1558an, Cambridgen, Oxforden eta Londresen arteak, teologia eta gaztelania irakatsiz.
Bere herrikide Casiodoro de Reinaren Biblia del Oso ospetsua berrikuskatzen hasi zen, 1582tik aurrera Para la gloria de Dios y el bien de la Iglesia Española eskainiz. 20 urteren ondoren eta hil aurretik, irailean amaitu zuen. Europar konkistatzaileak Amerikan euren interes pertsonalengatik fedeagatik baino gehiago arduratzen zirela idatzi zuen, eta aberasteko bertakoak, "Jesukristo eurengatik hil ziren pertsonak" hil eta hauei lapurtzen zietela. Inkisizioak jazarri zuen, azkenean kalterik gabe irten zen arren. Editorea ere izan zen. Hartzaren Biblia edo Casiodoro de Reinarena, berak 1602an berrikuskatua, eliza protestante eta berrezarpenekoetan onarpen gehien duen edizioetako bat da.

## Lan teologikoak

* Opúsculos
* Los dos tratados del Papa y de la Misa
* Tratado para confirmar a los pobres cautivos de Bervería
* Datuak: Q1092753
* Multimedia: Cipriano de Valera / Q1092753
# Giovanni Battista Riccioli

Giovanni Battista Riccioli (Ferrara, Aita Santuen Lurraldea, 1598ko apirilaren 17a – Bologna, Aita Santuen Lurraldea, 1671ko ekainaren 25a) italiar astronomo, jesulagun eta apaiz katolikoa izan zen.
1614an sartu zen Jesusen Elkartean. Nobiziatua osatu ondoren, humanitateak ikasten hasi zen 1616an Ferraran eta gero Piacenzan. 1620tik 1628ra teologia eta filosofia ikasi zituen Parmako jesulagunen ikastetxea. Han ere ideia astronomiko berrietan hasi zen, hala nola ilargi-mendien existentzian.
1628an apaiztu zen. 1629tik 1632ra logika, fisika eta metafisikako irakaslea izan zen Parman, eta penduluekin eta gorputzen erorketaz esperimentatu zuen. Astronomiarekiko interes handia zuen teologo bat izan zen eta behatoki astronomiko bat eraiki zuen Bolognan. Ilargi nomenklaturaren egungo sistemaren sarrera izan zen.

## Lanak
### Astronomia

* Geographicae crucis fabrica et usus ad repraesentandam ... omnem dierum noctiumque ortuum solis et occasum (Ferroni: 1643) (Map of the world from Gallica)
* Almagestum novum astronomiam veterem novamque complectens observationibus aliorum et propriis novisque theorematibus, problematibus ac tabulis promotam (Vol. I–III, 1651)
* Geographiæ et hydrographiæ reformatæ libri duodecim, Bologna, 1661
** Geographiæ et hydrographiæ reformatæ: nuper recognitæ & auctæ libri duodecim. 2nd ed., Venice, 1672.
* Astronomia reformata (Vol. I–II, 1665)
** Observations, hypotheses and explanations
** Directions for use, and the 102 tables
* Vindiciae calendarii Gregoriani adversus Franciscum Leveram (1666)
* Argomento fisicomattematico contro il moto diurno della terra', 1688
* Apologia R.P. Io. Bapt. Riccioli Societatis Iesu pro argumento physicomathematico contra systema Copernicanum (1669)
* Chronologiae reformatae et ad certas conclusiones redactae ... (Vol. I–IV, 1669)
** ... tomus primus continens doctrinam temporum
** ... tomus secundus Aetates Mundi Et Tria Chronica Continens
* ... tomus tertius continens catalogos plurimos personarum rerumque insigniorum cum earum temporibus & tomus quartus
* Tabula latitudinum et longitudinum (1689)

### Teologia

* Evangelium unicum Domini nostri Jesu Christi ex verbis ipsis quatuor Evangelistarum conflatum et in meditationes distributum. Bologna, 1667
* Immunitas ab errore tam speculativo quam practico definitionum s. Sedis apostolicae in canonizatione sanctorum, in festorum ecclesiasticorum institutione et in decisione dogmatum, quae in verbo Dei scripto, traditove implicite tantum continentur, aut ex alterutro sufficienter deducuntur, Bologna, 1668
* De distinctionibus entium in Deo et in creaturis tractatus philosophicus ac theologicus (1669)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q196472
* Multimedia: Giovanni Riccioli / Q196472
# Pietro Bacci Aretino

Pietro Bacci Aretino (Arezzo, 1492ko apirilaren 20a - Venezia, 1556ko urriaren 21a) Italiako idazlea izan zen. Hamahiru urte zituela ihes egin zuen etxetik; hemeretzirekin Erromara joan zen eta handikien zerbitzura jarri. Gero, Medicitarrek, Leon X.ak eta Klemente VII.ak eman zioten babesa. Orduan ekin zion idazteari eta Europako errege, elizgizon eta printze ahaltsuenak ezagutu zituen. Horiek guztiak haren lumaren beldur ziren, gehien ordaintzen zuenaren alde jartzen baitzen. Hainbeste etsai zituenez, Venezian gorde behar izan zuen (1527).
Bere komedietan garaiko gizartearen sogile gupidagabe bezala ageri da: La Cortigiana (1525); Il Maresciallo (1527); L´Hipocrito (1543) eta Il Filosofo (1546). Baditu poema irrigarriak ere: Pasquinate (1520). Gizartearen hipokresia salatu zuen: Dialogo delle corti (1538). Sei elkarrizketak osaturiko Ragionamenti (1536 eta 1556) izenburuko poemak gortesauen lanbidea du gaitzat eta XVI. mendeko gizarte klase nagusiaren bizitza sentsual eta ustela deskribatzen du. Gutunetan ere Lettere volanti, 1537-1557 mende hartako ohiturak jartzen ditu agerian.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q296272
* Multimedia: Pietro Aretino / Q296272
# Gaspar Melchor de Jovellanos

Gaspar Melchor de Jovellanos, baita Xovellanos ere, jaiotzez Baltasar Melchor Gaspar María de Jove Llanos y Ramírez (Gijon/Xixon, 1744ko urtarrilaren 5a - Navia, 1811ko azaroaren 27a) idazle, legelari eta politikari asturiarra izan zen. Ilustrazioak emandako egilerik nabarienetakoa da.
Pablo Olabide eta Campomanesen antzera, fisiokraziaren aldekoa izan zen. Doktrina ekonomiko horren arabera, aberastasun iturri garrantzitsuena, ia bakarra, lurra zen. Gainera, oinarrizko baliabideak, merkataritza askatasuna eta zerga sistemaren aldaketa bultzatu behar zirela aldarrikatzen zuen. Jovellanos, gainera, "zerga bakarraren" aldekoa zen, hau da, Estatuko lurralde guztietako sistema konplexuak bateratzeko zergabide bakarra nahi zuen. 1788 eta 1795 bitartean, "Informe sobre Ley Agraria" ospetsua idatzi zuen.
Literaturan, estilo garbia ezaugarri nagusia du. Drama bat idatzi zuen hitz lauz, El delincuente, Erromantizismoaren aitzindaritzat hartu dena. Olerkiak ere politika edo filosofia ideiak islatzeko bidetzat hartu zituen. Haren lan garrantzitsuena Diario da, hil ondoren argitaratua; Euskal Herriaz hainbat ohar eta berri ageri dira bertan. Lan ugari idatzi izan zituen, hala literaturazkoak nola politikazkoak. Asturieraren bultzatzailea ere izan zen.
Garai hartako ideia berrien aldeko politikari liberala zen. Sevillako eta Madrilgo epailea izan zen, Madrilgo alkate Karlos III.aren eta Karlos IV.aren garaian, eta enbaxadore Errusian. Frantzisko Cabarrús adiskide zuen. Godoyrekin istiluak izan zituen eta Inkisizioarekiko bere jokaera zela eta, preso hartu zuten.
Karlos IV.aren agintaldian, Inkisizioak bere indarra areagotu zuen, eta Jovellanosen etsaiak, erregea bera tartean, kontra jarri zitzaizkion. Errepresio instituzio horrek Jovellanos atxilotu zuen etxean 1801eko martxoan; paper guztiak kendu zizkioten, eta giltzapetuta eraman zuten gatibu penintsulatik Mallorcaraino beste preso arrunt bat bezala. Hor kartzelatuta egon zen 1808 arte.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Martínez de Muniain, Emilio V. 1993, 145. or.

## Bibliografia

* Martínez de Muniain, Emilio Valerio. (1993). La historia de Navarra de 1445 a 1814; Entre la tradición y la modernidad. Donostia: Txertoa ISBN 84-7148-281-9..

## Ikus, gainera

* Asturierazko literatura
* Xosefa Xovellanos
* Gaspar Melchor de Jovellanos (margolana)

## Kanpo estekak

* Jovellanosen Museoa
* Jovellanos Fundazioa
* Datuak: Q282498
* Multimedia: Gaspar Melchor de Jovellanos / Q282498