# Ira-belar urdin piriniar

Ira-belar urdin piriniarra (Aconitum variegatum) Aconitum generoko landare belarkara espezie bat da, erranunkulazeoen familiakoa. Europako mendiguneetan oso ugaria izaten da, bai eta Piriniotan eta Euskal mendietan ere.

## Taxonomia
### Historia

Lineok deskribatu zuen lehenengoz 1753. urtean Species Plantarum liburuan. Aconitum generoa aintzinako grezierazko akòniton izenetik dator, "landare pozointsua" esan nahi du, izan ere Homeroren garaitik jakina baita landare toxikoak direla. Espeziearen variegatum izenak "nabarra" edo "koloretsua" esan nahi du.

### Azpiespezieak

Euskal Herrian badugu bertan soilik agertzen den Aconitum variegatum subsp. pyrenaicum (Vivant & Delay) azpiespeziea. Andia, Aralar, Hernio eta Aratz mendietan hazten da eta inoiz Aragoi aldeko Piriniotan ere ikusi izan da.
1989an egindako sailkapenean hiru azpiespezie finkatu ziren:
* Aconitum variegatum subsp. pyrenaicum (Vivant & Delay): Euskal Herrian
* Aconitum variegatum subsp. nasutum (Fisch. ex Rchb.): Europa hego-ekialdean, Anatolia iparraldean eta Kaukasian.
* Aconitum variegatum L. subsp. variegatum (Rchb.): Europa erdialdean eta ekialdean.

## Deskribapena

Landare belarkara eta bizikorra da. Metro bateko zurtonak garatzen ditu eta hosto zabal palmatuak ditu, oso lobulatuak eta nerbio oso markatuak dituztenak. Hostoak txandakatuak dira.
Lore urdinxkak panikulatan bilduta ditu. Petalo handiena luzeagoa da zabala baino eta tente jartzen da. Kasko izena ematen zaio. Gainerako lau petaloak zabalak dira eta alboetara zabaltzen dira.
Fruitua 3-4 folikuluk eratzen dute. Barnean haziak eratzen dira hegalen gisako 4-6 orritxo dituztenak.

## Habitata

Mendialdean aurkitzen den landarea da, itsas mailatik 765 m eta 1.750 m artean. Kareharrizko erlaitzetako belar artean aurkitzen da, beti ere eremu ospeletan.

## Ugalketa eta bizi-zikloa

Landare hemikriptofitoa da, hots, negu partean zati aereoa galtzen du baina lurpean dagoen errizomak eratzen dituen tuberkulu biribilek landare berria ateratzen dute udaberrian.
Uda amaieran loratzen da, abuztua eta iraila artean, eta udazkenean ematen ditu fruituak. Polinizaziorako intsektuak erabiltzen ditu eta hazien zabalkundea haizearen bidez gertatzen da.

## Toxikotasuna

Ira-belar urdin piriniarrak akonitina izeneko sustantzia alkaloide toxikoa dute. Oso pozointsua da, arnas giharrak geldiarazten ditu, eta heriotza ekartzen oso denbora gutxian.
Ez da sendabelar gisa erabiltzen toxikotasun handia duelako eta manipulatzea zein irenstea hilgarria izan daitekeelako.

## Mehatxuak

Landare pozoitsua izateak eta irisgarritasun txikiko tokietan hazteak abereentzako erakargarria ez izatea dakar. Populazio txikiak eratzen ditu ordea eta populazio horietako aniztasun genetikoa oso txikia izateaz gain, eremu ezegonkorretan hazten denez ingurunearen edozein aldaketak tokiko populazio txikiak erabat desagertaraz ditzake.

## Iruditegia

* Infloreszentzia.
* Lorea.
* Hostoa.
* Fruituak.

## Erreferentziak

* ↑ «Tropicos» www.tropicos.org (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El acónito: tan bonito y común como letal» Desnivel.com 2023-04-28 (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ «Dictionary of Botanical Epithets» botanicalepithets.net (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 «Ira-belar urdin piriniarra | Valle de Larraun» www.aralarnatura.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Aconitum variegatum subsp. pyrenaicum Vivant & Delay» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ Jaakko Jalas, Juha Suominen (Hrsg.). (1989). Atlas Florae Europaeae. Distribution of Vascular Plants in Europe. Band 8: Nymphaeaceae to Ranunculaceae. Akateeminen Kirjakauppa, The Committee for Mapping the Flora of Europe & Societas Biologica Fennica Vanamo, Helsinki, 48-49 or. ISBN 951-9108-07-6..
* ↑ «Herbario digital Xavier de Arizaga» www.herbario.ian-ani.org (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ «FloraWeb - Übersicht (Pflanzensteckbrief)» www.floraweb.de (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* 1 2 «Aconitum variegatum L.» www.playgarden.es (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).
* ↑ Chan, Thomas Y.K.. (2009-04-01). doi:10.1080/15563650902904407. ISSN 1556-3650. (Noiz kontsultatua: 2024-12-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q159064
* Multimedia: Aconitum variegatum / Q159064
* Espezieak: Aconitum variegatum