# Emakumeak espazioan

Emakumeak kanpo-espazioan hegan eta lan egin dute, ia giza hegaldi espazialak hasi zirenetik. Oro har, emakumeak ez dituzte gizonak bezain beste hautatzen. 2020an adibidez, espaziora joan ziren astronauta guztien %10 baino ez ziren emakumezkoak izan.
Espazioan hegan egin zuen lehen emakumea Valentina Tereshkova sobietarra izan zen, Vostok 6 kapsula espazialean, 1963ko ekainaren 16tik 19ra. Tereshkova fabrikako asanbleista zen, ez zen kosmonauta. Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistak propagandarako erabili zuen. 1982ra arte emakumeak ez ziren pilotu espazialtzat jo, ez eta gizonezko homologoen pareko langiletzat ere. Espaziora joan diren 70 emakumeen gehiengoa estatubatuarra da, eta misioak dituzte transbordadore espazialean eta Nazioarteko Espazio Estazioan (2021eko urrian eguneratutako datua). Beste herrialde batzuek, hala nola, Sobietar Batasuna, Kanada, Japonia, Errusia, Txina, Erresuma Batua, Frantzia, Hego Korea eta Italia emakume bat edo bi eraman dituzte espazioko giza hegaldien programetan. Gainera, nazionalitate bikoitza duen emakume estatubatuar batek turista gisa parte hartu du AEBko hegaldi espazial batean.
Espazio hegaldietan, emakume eta gizonek pareko zailtasun fisiko eta psikologikoak dituzte. Gainera, ondorioztatu da emakumeak egokiagoak izan daitezkeela espazio-misio luzeagoak egiteko. Ikerketek etengabe adierazi dute emakumeak espaziora joateko oztopo nagusia genero-diskriminazioa dela.

## Historia
### Lasterketa espaziala

1959an, AEBetako hamahiru emakume pilotuk (Estatu Batuetako prentsak "Mercury 13" izendatu zituen) astronauta izateko aukera erreibindikatu zuten, eta NASAko langileek gainbegiratutako gizonen osasuna neurtzeko probak onartu eta gainditu zituzten. Funts pribatueen bitartez finantzatu zen, adibidez Jacqueline Cochran hegazkintzaren aitzindariak emandako diruarekin. Gobernuak eta NASAk berak erresistentzia handia zuten emakumeak onartzeko eta astronauta bihurtzeko aukerarik gabe utzi zituen. Jerrie Cobb, Mercury 13koa, NASAko aholkulari bihurtu zen 1961ean, eta Mercury 13ren emaitza mediko positiboei eta genero-diskriminazioari buruzko testigantza eman zuen 1962ko uztailean Kongresuaren aurrean.
Bestalde, Nikolai Kamanin Sobietar Batasuneko kosmonauten prestakuntzako zuzendariak emakume kosmonauten alde egin zuen, 1961ean atzerriko prentsak espazioko emakumeei buruz behin eta berriz egindako galderek inspiratu ondoren. Kamaninek Sergey Korolev programa espazialeko liderraren babesa lortu eta sei hilabete geroago emakume kosmonauten aldeko onespena lortu zuen. Estatu Batuetara 1962an egindako bisita batean, Kamanin-ek Jerrie Cobb ezagutu zuen, orduko "Merkurio 13" ezetsitik. Une batean, Kamaninek hauxe adierazi zuen bere egunkarian:
   "Ezin dugu onartu espazioko lehen emakumea estatubatuarra izatea. Hau emakume sobietarren sentimendu abertzaleen kontrako iraina litzateke.
Emakume sobietar bat lehen espaziora bidaltzeko probabilitatea handitzeko, emakume kosmonautek gizonak baino lehenago hasi zuten prestakuntza.
Emakumeen berdintasunaren aitzakian, Nikita Khrushchev lehen ministroak interes handia zuen sobietar nagusitasuna frogatzeko. Espazioan hegan egin zuen lehen emakumea Valentina Tereshkova izan zen, ehungintza-fabrikako langilea, Alderdi Komunistaren aldekoa (Finlandiako Gerran hil zen nekazari baten alaba). Paraxutista amateurra ere bazen, eta abantaila eman zion Vostok-en kapsuletatik kanpo lurreratzean. Kamaninek "Gagarin gona batean" ezizena jarri zion. Tereshkova 1963ko ekainaren 16an itzuli zen Vostok 6 ontzira, eta 70,8 orduko hegaldia egin zuen. Guztira 48 orbita egin zituen Lurrera itzuli aurretik. Kamaninek Voskhod 3 eta 4 hegaldietan beste bi emakume hegan egitea espero zuen, nahiz eta Yuri Gagarinen eta beste kosmonauta maskulinoen oposizioa izan zuen. Plan horiek 1965ean bertan behera utzi ziren, eta emakumeak Sobietar Aireko Armadako ofizialen batzordeekin utzi ziren.
Hegaldia amaitu eta bost hilabetera, Tereshkova Vostok 3 cosmonaut Andrian Nikolayev-ekin ezkondu zen 1963ko azaroaren 3an Moskuko Ezkontza Jauregian, Khrushchevekin, ezkontza-jaian buru zela, gobernuko eta espazioko programako buruzagi nagusiekin batera. Kamanin-ek honela deskribatu zuen ezkontza: "segur aski politikarako eta zientziarako baliagarria". 1964ko ekainaren 8an, espazioko hegaldia amaitu eta ia urtebete geroago, Elena Andrianovna Nikolavas-Tereshkova alaba erditu zen, espaziora joan ziren ama eta aita zituen lehen pertsona.

### Estatu Batuetako lehen emakumeak

1976an, Nichelle Nichols aktorea, Star Trek-en Nyota Uhuraren parera zuena, AEBetako espazio-hegaldien programak emakume eta beltzen kontra agertzen zuen bazterkeriaren aurkako jarrera adierazi zuen publikoki. NASAk bere hurrengo astronauta-taldean emakumeak eta pertsona beltzak hartuko zituela erabaki zuen, eta Nichols erabili zuen hautagaiak aurkitzen laguntzeko. Horietako bat Sally Ride misioko espezialista izan zen, 1983an espaziora bidaiatu zuen AEBetako lehen emakumea izan zena, transbordadore espazialaren zazpigarren misioan, eta espazioan hegan egiten zuen hirugarren emakumea.Ordutik, espaziora sartu diren ehunka astronauta estatubatuarretatik 50 baino gehiago emakumeak izan dira. Gehienek 1983tik 2011ra bitarteko transbordadore espazialaren hegaldietan erabili zuten.
1978ko urtarrilaren 16an, NASAk bere zortzigarren astronauta-taldea hautatu zuela iragarri zuen, non lehenengoz, sei emakumeak misioko espezialista ziren (ez pilotuak): Anna L. Fisher, Shannon Lucid, Judith A. Resnik, Sally K. Ride, Margaret Rhea Seddon eta Katsulhn D. Sullivan. Ride 1983ko ekainean Space Shuttle STB -7 misioan lehena izan zen.
NASAko lehen emakume-pilotua 13. taldeko Eileen Collins izan zen. 1995eko otsailean egin zuen hegan, lehen aldiz, STB 63an, eta 1999ko uztailean misioko lehen emakume komandantea izan zen, STB 93 delakoan.
Kathryn D. Sullivan izan zen ontziz kanpoko ibilaldia egin zuen lehen emakume estatubatuarra STB -41-G hegaldian, 1984ko urriaren 11an hasi zena. Mae Jemison lehen emakumea beltza izan zen 1992an. ISSko espedizio-talde bateko lehen emakumea Susan Helms izan zen, 2001eko martxotik 2001eko abuztura arte.
2007an, Peggy Whitson Nazioarteko Espazio Estazioaren lehen emakume zuzendaria izan zen. 2009ko urrian, NASAko astronauten bulegoko lehen emakume burua izan zen Whitson, baina postu horretatik kendu eta zerbitzu aktibora itzuli zen 2012ko uztailean. 2013ko NASAko 21 Taldea izan zen emakume eta gizon kopuru bera zuen lehenengo taldea, ondoren 22. taldeak, berriz ere emakume gutxiago izan zituen. 2019ko urriaren 18an, emakumezkoen lehen ibilaldia Jessica Meir eta Christina Koch-ek gidatu zuten.
Hala ere, espaziora joan diren pertsona guztien %10 baino ez dira emakumeak.
Ilargian 12 gizon baino ez dira ibili, guztiak AEBko Apolo programaren parte izan ziren, 1969 eta 1972 artean. Emakume bat ere ez da ibili ilargian. 2020an, NASAko komunikazio-zuzendariak jakinarazi zuen NASAk astronautak Ilargian lurreratzeko asmoa zuela, emakume astronauta edo astronauta bat barne, AEBetako Artemis programaren barruan. Artemis programako 18 hautagaietatik bederatzi emakumeak dira: Nicole Aunapu Mann, Kayla Barron, Christina Koch, Kate Rubins, Stephanie Wilson, Jessica Meir, Jasmin Moghbeli, Anne McClain eta Jessica Watkins. Oraindik ez zaio astronautarik esleitu Artemisen misio zehatz bati.

### Lehenengo emakume errusiarrak

1978an, Tereshkova eta Tatyana Kuznetsovak emakumeentzako kosmonauta-programa berri bat bultzatu zuten. Sobietar Batasunak lehen kosmonauta-taldea aukeratu zuen, 1980ko uztailean, lau gizon eta bederatzi emakume. Emakumeak hauek izan ziren: Svetlana Savitskaya, Galina Amelkina, Yelena Dobrokvashina, Larisa Pozharskaya, Tamara Zakharova, Yekaterina Ivanova, Natalya Kuleshova, Irina Pronina eta Irina Latysheva.
Savitskaya izan zen bederatzi emakumeen arteko proba-pilotu bakarra. Yevgeny Savitskyren alaba zen, Bigarren Mundu Gerran oso dekoratuta izan zen borroka-pilotua, eta Aireko Defentsako Indar Sobietarretako komandante ordea. Hasieran, ikerketa-kosmonauta gisa, 1982ko abuztuan, Salyut 7 espazio-estaziora joan zen Soyuz T-7 ontzian , eta misio horretan Salyut 7 estazioaren ontziz kanpoko ibilaldia egin zuen lehen emakumea izan zen.
Savitskaya espazioan bi aldiz hegan egiten zuen lehen emakumea izan zen, Soiuz T-12 misioan 1984ko uztailaren 25ean.
1991an Sobietar Batasuna kolapsatu ondoren, sobietar espazio-programa, Roscosmos delakoa, estatuko korporazioak jaso zuen, eta bi emakume hartu zituen. Yelena V. Kondakova Errusiako lehen emakume kosmonauta bihurtu zen 1994an, eta Soyuz programarako eta transbordadore espazialerako bidaiatzen lehena. Hogei urte geroago, Yelena Serova Nazioarteko Espazio Estaziora joan zen lehen emakume errusiar kosmonauta bihurtu zen, 2014ko irailaren 26an.
Egun, Errusiako emakume kosmonauta bakarra Anna Kikina da, Errusiako kosmonauten gourputzean onartu zuten 2012an. 2019an, Roskosmosek espazioko jantzietan aldaketak iragarri zituen emakumeak egokitzeko, eta 2020an iragarri zuen Kikina Nazioarteko Espazio Estaziora hegaldi baterako hautatu zutela 2022an.

## Emakume astronautak munduko beste herrialdeetan
### Kanada

Roberta Bondar Space Shuttle Discoveryko lehen emakume kanadarra izan zen 1992ko urtarrilean.
Kanadako bigarren astronauta Julie Payette izan zen, Montrealekoa. Payette STB 96ko tripulazioko kide izan zen, Space Shuttle Discoveryan, 1999ko maiatzaren 27tik ekainaren 6ra. Misioan, tripulazioak transbordadorea eskuz eraman zuen lehen aldiz Nazioarteko Espazio Estaziora, eta lau tona logistika eta hornidura eman zizkion estazioari. 2009an, Payette misioko espezialista izan zen. Haren ardura nagusia zen Canadarm izeneko beso robotikoa operatzea espazio-estaziotik.
2017koko uztailean, Jennifer Sidey-Gibbons hautatu zuen Kanadako Espazio Agentziak Johnson Espazio Zentroan astronauten trebakuntza jasotzeko. Bi urteko Astronautak Gaitzeko Programa osatu zuen eta 2020ko urtarrilean astronauta-titulu ofiziala lortu zuen.

### Japonia

1985ean, Chiaki Mukai hautatu zuten Materialak Prozesatzeko Lehen Probarako (Spacelab-J), 1992an abiatu zena, STB 47 hegazkinean abiatu zena. Karga baliagarrian espezialista ere izan zen Neurolab misiorako (STB 90). Mukaik 566 ordu baino gehiago erregistratu ditu espazioan. 1994an STB 65 eta 1998an STB 95 espazio-ontzietan ibili zen. Bera da espazioan hegan egiten duen lehen emakume japoniar eta asiarra, eta bi aldiz hegan egiten duen lehen emakume japoniarra.
Naoko Yamazaki espaziora hegan egiten zuen bigarren emakume japoniarra bihurtu zen 2010eko apirilaren 5ean. Yamazaki Discovery transbordadorean sartu zen espaziora, ST-131 misioaren barruan. 2010eko apirilaren 20an itzuli zen Lurrera. Yamazakik laurogeita hamarreko hamarkadan lan egin zuen ISS hardwarea garatzeko proiektuetan. Bera ingeniari aeroespaziala da eta arlo horretan ere maisutza du. 2010eko transbordadore espazialeko hegaldian misioaren espezialista izan zen, eta 362 ordu eman zituen espazioan. Yamazakik robotikan lan egin zuen, eta, 2003an, espazioko hegaldien erakunde japoniarra berrantolatu zuen, NASDA (Espazio Garapenerako Agentzia Nazionala) ISAS (Espazio eta Astronautika Zientziaren Institutua) eta NAL (Japoniako Laborategi Aeroespazial Nazionala) erakundearekin bat egin zuenean. Erakunde berriari JAXA (Japoniako Esplorazio Aeroespazialeko Agentzia) deitu zioten.

### Europako Espazio Agentzia (AEE)

Espaziora hegan egin zuen Europako lehen emakume britaniarra Helen Sharman izan zen 1991an, baina ez zuen bidali estatuak finantzatutako espazioko hegaldien programa batek, baizik eta Juno Proiektuko espazio-hegaldien parte-hartzaile gisa, sobietar misio batean.
1996an, Claudie Haigneré izan zen Europako lehen emakume frantziarra, Frantziako Espazio Ikerketarako Zentroak bidalia. Orduz geroztik, Samantha Cristoforetti italiarra izan da europar agentzia batek bidalitako emakume bakarra, Soyuz TMA-15M-n 2014ko azaroan jaurtia.

### Txina

2012an, programa espazial txinatarrak Liu Yang espaziora bidali zuen Shenzhen 9 ontzian, Tiangong-1ekin atrakatzeko.
Txinako lehen astronautak, 2010ean hautatu zituzten, lehiakorra izan ahal izateko emakumeek ama ezkonduak izan behar zuten. Txinatarrek esan zuten ezkondutako emakumeak "fisikoki eta psikologikoki helduagoak" zirela, eta bestetik espazioko hegaldiek ugaltze-organoei (askatu gabeko obuluak barne) kalte egingo zielaren kezka zuela arrazoi. Hegaldi espazialek emakumeengan duten eraginaren izaera ezezaguna ere aipatu zen. Hala ere, Txinako Astronauta Zentroko zuzendariak adierazi du ezkontza lehentasuna dela, baina ez muga zorrotza. Hain zorrotzak izatearen arrazoien artean, hurrengoak aipatu zituzten astronauten lehen hautaketa zela eta "oso zuhurrak" izaten saiatzen ari zirela. Liu Yang, Txinako lehen emakume astronauta, ezkonduta zegoen, baina ez zuen seme-alabarik 2012ko ekainean hegaldian.
Wang Yaping bigarren astronauta txinatar bihurtu zen, Shenzhen 10 espazio-ontziko tripulazioko kide gisa (Lurra orbitatu zuen 2013ko ekainean) eta Tiangong-1 espazio-estazio orbitatzaileko kide gisa. 2021ean, Wang Shenzhen 13-an hegan egin zuen berriro, eta espazioko ibilaldi bat egin zuen lehen astronauta txinatar bihurtu zen.

### Hego Korea

2008ko apirilaren 8an, Yi So-yeon, Hego Koreako lehenengo emakume astronauta bihurtu zen, Soyuz TMA-12 espedizioarekin abiatu zen, non 18 esperimentu inguru garatu zituen. Hegaldia Hego Korea eta Errusiaren arteko akordio baten ondorioz garatu zen, Yuri Gagarin irakasle izanda prestatu zen Yi So-yeon. Egun, Koreako Ikerketa Aeroespazialen Institutuko ikertzailea da, eta Asian Scientist Magazine aldizkariaren arabera, hamabost asiar zientzialari onenen artean dago.

### Beste batzuk

* Jessica Meir, Suedia (2019, bi herritartasun dituenez astronauta estatubatuar gisa hegan egin zuen)

## Bereizkeria

1983an Sally Ride AEBetako lehen astronauta bihurtu zenean kazetariek ugalketa-organoei buruzko galderak egiten zizkioten, baita lanean gauzak gaizki zihoazenean ea negar egiten zuen galdetu ere.
Seme-alabak dituzten emakumeei ere amatasunaren eredu tradizionalari lotutako galderak egiten dizkiete. Shannon Lucid-eri adibidez, haren seme-alabek beren ama espazioan egotearen berria nola eragingo zien itaun egiten zioten. Askotan, emakumeak izaten dira seme-alaben hazkuntzaren arduradun nagusiak, eta horrek eragina izan dezake haien karreran.

## Espazioaren ondorio fisikoak emakumearengan

Emakume astronautek gizonezkoen ondorio fisiko parekoak dituzte. Horien artean sartzen dira grabitaterik ezaren ondoriozko aldaketa fisiologikoak, hala nola hezur-masa eta muskulu-masa galtzea, izpi kosmikoek eragindako osasunerako mehatxuak, hutsaren eta tenperaturaren ondoriozko arriskuak eta estres psikologikoa.
NASAren txostenek, hasieran, argudiatu zuten hilerokoak osasunerako arrisku larriak ekar zitzakeela edo errendimenduan eragin negatiboa izan zezakeela, nahiz eta orain errutina kontua den.
Emakumezkoak espaziora bidali dituztenetik, gizonei zuzendutako arropa berriz aztertu da, eta arroparen arazoak eta beharrak aztertu dira, ehunetik kanpoko jarduerarako jantzi espazial gisa, euskarriak eta inguruneetan ariketa fisikoa egiteko.
Gainera, espazio-komunen diseinuek ez zituzten gogoan emakumeak, 2020ko urrira arte, ISSri emakumeentzako (baita gizonentzako ere) diseinurik onena zuen lehen komuna eman zioten arte.

### Umetokiko eta bularreko erradiazioa eta minbizia

Erradiazioak gizon-emakumeei eragiten die. Partikula masiboak kezkagarriak dira eguzkiprotoien (SPE) eta izpi kosmiko galaktikoen gertaeretatik jasotzen dituzten lurraren eremu magnetikotik kanpoko astronautentzat. Energia handiko nukleo horiek blokeatu egiten ditu Lurraren eremu magnetikoak, baina osasun-arazo handia dira Ilargira eta Lurraren orbita baino urrutiago dagoen edozein tokitara doazen astronautentzat. Babesik gabeko astronautentzat hilgarriak izan ziren eguzki-partikulen (SPE) aurreko erradiazio-mailak adierazten ditu ebidentziak.
Hala ere, endometrioko, obulutegiko eta bularreko minbizirako gaur egun erabiltzen diren arrisku-ereduen ondorioz, NASAko emakumeek gizonek baino denbora erdia baino ezin dute igaro, eta horrek mugatu egiten ditu beren karrera-aukerak, gizonekin alderatuta.
Apolo eta Skylab-en misioetako astronautek, batez beste, 1,2 mSv/egun eta 1,4 mSv/egun jaso zituzten, hurrenez hurren. ISSko batez besteko esposizioak 0,4 mSv/egun (150 mSv/urte), nahiz eta tripulazioaren ohiko txandakatzeek minimizatu egiten duten norbanakoen arriskua.Gaur egungo teknologiarekin Martera egindako bidaia bat Marteko Zientzien Laborategiko neurketekin lotuta egon liteke; izan ere, 180 eguneko bidaia baterako, 300 mSv inguruko erakusketa bat kalkulatu zuen, 24 TACen baliokidea edo "15 aldiz urteko erradiazio-muga bat energia nuklearreko instalazio batean langile batentzat".

### Ugalketa

2005ean International Journal of Impotence Research aldizkarian argitaratutako azterlan baten arabera, iraupen laburreko misioek (bederatzi egun baino gehiago ez) ez zioten eragiten "astronautek haur osasuntsuak sortzeko eta gauzatzeko duten gaitasunari". Beste esperimentu batean, Xenopus laevis igelak arrakasta izan zuen espazioan.

### Haurdunaldia

NASAren arauen arabera, haurdun dauden astronautek ezin dute espazioan hegan egiten. Hala ere, zenbait zientzia-esperimentuk haurdunaldiaren alderdi batzuk aztertu dituzte.
Epe luzeko espazioko misioei dagokienez, haurdunaldiari eta mikrograbitateko jaiotza-kontrolari buruzko ezagutzarik ez dagoela ikusi da.

## Ikusi ere

* Mercury 13
* Emakumeak zientzian
* Giza Hegaldi Espazialaren Nazioarteko Eguna

## Erreferentziak

* ↑ Four Women will Fly in Space for the First Time in the History. Russian Federal Space Agency April 3, 2010.
* 1 2 Alice Gorman. (June 16, 2020). Almost 90% of astronauts have been men. But the future of space may be female. .
* ↑ «Valentina Tereshkova» starchild.gsfc.nasa.gov.
* ↑ «Here's why women may be the best suited for spaceflight» National Geographic June 13, 2019.
* ↑ Davenport, Christian. (December 8, 2019). «At Nasa, women are still facing outdated workplace sexism» The Independent.
* 1 2 «Women in space: Roscosmos sets sights on creating female crew of cosmonauts, says source» TASS 2019-01-21.
* ↑ Weitekamp, Margaret A.; Garber, Steve. Lovelace's Woman in Space Program. NASA.
* 1 2 3 Malashenko, Uliana. (2019-04-12). «The First Group of Female Cosmonauts Were Trained to Conquer the Final Frontier» Smithsonian Magazine.
* 1 2 3 Burgess & Hall 2009.
* ↑ Kamanin diaries, full Russian edition: Каманин, Н.П., "Скрытый космос" ("Hidden Cosmos"), М, v.1 1995, v.2 1997, v.3 1999, v.4 2001 ISBN 5-93345-002-2; the Russian text is available at line at a number of web sites, such as http://militera.lib.ru/db/kamanin_np/index.html
* ↑ Kamanin diaries, April 16, 1965
* ↑ Eidelman, Tamara. (2013). «A Cosmic Wedding» Russian Life 56 (6): 22–25..
* 1 2 «Nichelle Nichols, NASA Recruiter» NASA.
* ↑ Arcynta Ali Childs. (2011-06-11). Q & A: Nichelle Nichols, AKA Lt. Uhura, and NASA. Smithsonian.com.
* ↑ Dunbar, Brian. (2022-07-31). «Nichelle Nichols Helped NASA Break Boundaries on Earth and in Space» NASA (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ Press, Europa. (2001-03-22). «La astronauta norteamericana Susan Helms se convierte en la primera mujer en habitar una estación espacial» www.europapress.es (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ Dunbar, Brian. (2018-01-12). «With Every First in Space, New Dreams Are Launched» NASA.
* ↑ «Charting each generation of NASA astronauts reveals how the 'right stuff' has changed» National Geographic 2021-06-02.
* 1 2 3 (Ingelesez) Jackson, Amanda; Boyette, Chris. (June 17, 2019). NASA plans to land the first woman on the moon by 2024. .
* 1 2 3 (Ingelesez) Drake, Nadia. (2020-12-09). «One of these astronauts may be the first woman on the moon» National Geographic.
* ↑ (Ingelesez) Magazine, Smithsonian. «The First Group of Female Cosmonauts Were Trained to Conquer the Final Frontier» Smithsonian Magazine (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ Garber, Stephen. (July 2017). «Women in Space» NASA History Program Office (National Aeronautics and Space Administration).
* ↑ «First Russian woman in International Space Station mission» BBC News 26 September 2014.
* ↑ «Russia’s only female cosmonaut expected to make spaceflight in autumn of 2022» TASS 27 June 2020.
* ↑ «Dr. Roberta Lynn Bondar: Canada's First Female Astronaut» Sault History Online (Sault Ste. Marie Public Library) 2008.
* ↑ «Inventive Women Biographies: Julie Payette» Inventive Women (Inventive Women Inc.) 2006.
* ↑ []], Canadian Space Agency. (2020-01-10). «Biography of Dr. Jennifer (Jenni) Anne MacKinnon Sidey-Gibbons» Canadian Space Agency.
* ↑ Astronaut Bio: Chiaki Mukai. NASA October 2003.
* ↑ Harwood, William. "Shuttle Lifts Off for Space Station", The New York Times, New York City, April 5, 2010. Retrieved on 2010-04-05.
* ↑ Astronaut set to become Japan's first mum in space. Reuters UK November 11, 2008.
* ↑ JAXA. (November 11, 2008). Naoko Yamazaki to become second Japanese female astronaut to fly to space. Japan Aerospace Exploration Agency.
* ↑ NASA. (2008). Consolidated Launch Manifest. NASA.
* 1 2 3 4 Naoko Yamazaki, JAXA Astronaut. National Aeronautics and Space Administration April 2010.
* ↑ (Gaztelaniaz) Diario, El Nuevo. «El Nuevo Diario» El Nuevo Diario (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Samantha Cristoforetti, primera mujer astronauta europea en realizar una caminata espacial» El Correo 2022-07-22 (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ «Exclusive interview: Astronauts selection process» CCTV News (CNTV) June 16, 2012.
* ↑ Brenhouse, Hillary. (March 25, 2010). China: Female Astronauts Must Be Married with Children. TIME.
* ↑ 孙兰兰 贾磊. (2012-06-13). 女航天员刘洋婆婆：希望媳妇能尽快生个孩子_资讯频道_凤凰网. News.ifeng.com.
* ↑ Amos, Jonathan. (June 16, 2012). China launches space mission with first woman astronaut. BBC.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Yi So-yeon, biotecnóloga y astronauta» Mujeres con ciencia 2016-06-02 (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ «Yi So-yeon - EcuRed» www.ecured.cu (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Yi So-yeon: la surcoreana que alcanzó las estrellas» K-magazine 2020-11-24 (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ Ryan, Michael. «A Ride in Space – NASA, Sally Ride» People.
* ↑ «Astronaut Mom Karen Nyberg Prepares for Mission and Motherhood 255 Miles Up» International Space Station (NASA) May 9, 2013.
* ↑ Kramer, A.. (July 2, 2013). «Parenting From Earth's Orbit» The New York Times.
* ↑ (Ingelesez) Koren, Marina. (2020-10-12). «NASA Finally Made a Toilet for Women» The Atlantic.
* ↑ Battersby, Stephen. (21 March 2005). «Superflares could kill unprotected astronauts» New Scientist (Reed Business Information Ltd.).
* ↑ Kramer, Miriam. (August 27, 2013). «Female Astronauts Face Discrimination from Space Radiation Concerns, Astronauts Say» Space.com (Purch).
* 1 2 Cucinotta, Francis A.. «Table-4. Average dose (D) or dose-rate recorded by dosimetry badge and estimates of the effective doses, E received by crews in NASA programs through 2004» Space Radiation Organ Doses for Astronauts on Past and Future Missions. , 22 or..
* ↑ (Ingelesez) Brenhouse, Hillary. (2010-03-25). «Breaking News, Analysis, Politics, Blogs, News Photos, Video, Tech Reviews» Time ISSN 0040-781X. (Noiz kontsultatua: 2022-09-15).
* ↑ Ronca, p. 218.
* 1 2 Foster, p. 139.
* 1 2 Stierwalt, Sabrina. (May 2006). «Can a human give birth in space?» Ask an Astronomer (Cornell University).

## Kanpo estekak

* Emakumeak espazioan, Telegraph Jobsetik
* 50 urte espazioan: European Women in Space (ESA)
* Datuak: Q17018052
* Multimedia: Female astronauts / Q17018052