OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Harriti andra proba taldea

Harriti andra proba taldea 500 kiloko harriari tira egiten dion andra taldea da.
Herri-kirol talde federatua da. Andra probak egiten dituzte, 500 kiloko harria mugitzen dute 8 nesken artean. Zeanurin edo Artean elkartzen ziran astean behin entrenatzeko, gaur egun Zorrontzan entrenatzen dute. Euskal herrian 3 talde baino ez dabiltza Andra probak egiten, erakustaldiak egiten dituzte baina plaza gutxi dituzte.
30 metroko probaleku baten aritzen dira. Apustuak zenbat buelta zenbat untze.Talde lanean harriari tiraka erakustaldiak eskaintzen dituzte. Indarra behar da, baina gakoa koordinazioan dago.
Aurrekariak
Baserrietan gero eta idi edo mando gitxiago dagoanez, herri kirol hau ez galtzeko, idi-proben alternatiba moduan giza probak sortu ziran; idien ordez, jente talde batek harriari tira eginaz. Haseran gizonezkoak aritzen ziren, baina apurka emakumeak ere hasi ziren taldeak sortzen.

### Sorrera

2014an, Harriti giza-proba emakumeen taldea sortu zuen Irati Astondoak Arkaitz Aranarekin batera, Gure Esku Dago ekitaldirako.
Helburuak
Helburuetako bat andran artean saretu eta elkarlanean jardutea da. Ez da talde profesionala. Astero biltzen dira entrenamentzeko
Ibilbidea
2017tik aurrera Santutxun, Erromon, Gasteizen, Bilbon, Zornotzan, Iurretan, Larrabetzun, Ogaragoitin (Asterria Zeanuri) eta Artaungo (Dima) jaietan ere aritu dira.

## Erreferentziak

* ↑ «ARRATIAKO HARRITI ANDRA PROBA KIROL KLUBA» www.euskadi.eus 2019-08-29 (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Harriti andra proba taldea. Bilbo Hiri Irratia 2017/02/15.
* ↑ «Taldea handitu gura dabe Harriti taldeko harri-tiratzaileak - Artea» Begitu.eus (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ «500 kiloko harriari tiraka» Argia (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).

## Kanpo estekak

* facebook https://www.facebook.com/Harriti-giza-proba-taldea-1228975363795348/
* Harriti: Tradizioa beste esku batzuetan Youtube.
* Harriti. Ane Elordi Bideoa
* Datuak: Q111240726
# Agur faxista

Agur faxista edo erromatar agurra bereziki mugimendu eta erregimen politiko faxista, naziek eta frankistek erabilitako agurra izan zen, egun mugimendu neonazi eta eskuin-muturrekoetan ere erabiltzen dena.
Agur faxista eskuineko besoa luzatuz eta horizontaletik altxatuz egiten zen. Izatez Erromatar Inperioak ez zuen inoiz agur hau erabili, Jacques-Louis David artista frantsesak 1784ko Horatien Zina koadroan Erroma zaharrarekin lotu zuen keinua historian lehen aldiz, eta gerora beste agur batzuk sortzeko inspirazio bilakatu zen, horien artean nazien agurra nabarmenduz. Faxismoa eta nazismoa agintean izan ziren urteetan, agur faxista derrigorrezkoa zen herritar guztientzat maila goreneko pertsona eta militarren aurrean eta bostekoa emanez egindako agurrak film eta antzerki lanetatik ezabatzera ere heldu ziren agintariak. Alemania naziak agur nazi gisa izendatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Bilboren okuzpazioaren 6. urteurrenaren ospakizunei buruzko NO-DOren albistegia (1943): militar frankistak eta Francoren aldeko edota hala derrigoturako jendea agur faxista egiten ikusgai, 0:35 minutua. Youtube (Gaztelaniaz)
* ↑ Winkler, Martin M.. (2009-02-12). Cinema and Classical Texts. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-51860-4. (Noiz kontsultatua: 2023-05-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q841184
* Multimedia: Roman salutes / Q841184
# Agur nazi

Agur nazia, Hitlerren agurra edo Sieg Heil agurra, Alemania Nazian erabili zen agur keinu bat izan zen. Agur nazia eskumako besoa luzatuz egiten da, sorbalda baino gorago jarriz, eta eskua zuzen. Normalki, agurra egiten duenak aldi berean oihukatzen du "Heil Hitler!" ('Agur Hitler!'), "Heil, mein Führer!" ('Hail, nire liderra!'), edo "Sieg Heil!" ('Agur garaipena!'). Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialistak agur ofizial gisa hartu zuen 1926an, baina alderdiak jada 1921etik aurrera erabili zuen Adolf Hitlerrekiko leialtasuna adierazteko, eta Alemaniako nazioa aupatzeko. Agurra derrigorrezkoa zen zibilentzat, baina ez militarrentzat, agur militar tradizionala mantendu zutenak 1944ko uztailaren 20ra arte, Hitlerren aurkako atentatua gertatu zenean. Agur faxistaren aldaera bat da, Antzinako Erromako agur keinu batean oinarritua.
Gaur egun agur hau ilegala da Alemanian, Austrian eta Eslovakian. Agur naziari lotutako bestelako hitzak ere debekatuta daude. Italian delitua da Alderdi Nazional Faxista goraipatzeko edo bere ideologia edo kideak goratzeko erabiltzen baldin bada. Kanadan eta Europako herrialde gehienetan, baita Errusian ere, agurra ez da berez delitua, baina gorroto delitu gisa hartzen da ideologia nazia zabaltzeko bada.

## Erreferentziak

* ↑ Buchner, Alex. (1991). The German infantry handbook, 1939-1945: organization, uniforms, weapons, equipment, operations. Schiffer Pub ISBN 978-0-88740-284-5. PMC ocm24303833. (Noiz kontsultatua: 2025-01-20).
* ↑ (Ingelesez) «German gig shut down by police after crowd chants Nazi slogan 'sieg heil'» Sky News (Noiz kontsultatua: 2025-01-20).
* ↑ (Ingelesez) «Hitler salute ruled not always illegal» swissinfo.ch (Noiz kontsultatua: 2025-01-20).
* ↑ (Ingelesez) Press, Associated. (2014-05-21). «Swiss court rules that Nazi salute may be 'personal statement', not racism» The Guardian ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2025-01-20).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q153271
* Multimedia: Nazi salutes / Q153271
# Garazi Etxebarria Bizkarra

Garazi Etxebarria Bizkarra (Mañaria, Bizkaia, ) irakaslea da ogibidez eta boluntario lana egiten du Hamadako Izarrak taldean. 2024ko abendutik Mañariko zinegotzia da Euskal Herria Bildutik.

## Bizialdia
### Boluntario

Hamadako Izarrak elkarteko kidea da Garazi. Saharar umeen harrera familia izandako pertsona batzuek osatu dute elkartea eta Oporrak Bakean programaren barruan zazpi eta hamabost urte arteko hamabost umerentzako udaleku bat antolatzea da euren proiektua.Hamadako Izarrak elkarteari eskerrak, hainbat ume saharar Zaldibarko aterpetxean egoten dira uda sasoian eta hile bitan.Zaldibarren bolondresen lana besteak beste umeak okulistarengana, dentistarengan, jantziak eskuratzea... bi hilabete ondoren agur esatea oso gogorra suertatzen da.

### Politikari

Garazik 2024ko abenduan zinegotzi kargua hartu zuen Mañariko udalean Endika Fernández Amesti ordezkatuz. “Ilusioz eta lan egiteko gogoz” ekingo ziola adierazi zuen.Ez da zinegotzi kargua hartu zuen lehen aldia, 2017an ere zinegotzi izan zen, orduan Ainara Areitio ordezkatu zuen legealdia amaitu arte. Euskara, Kirola eta Kultura arloko arduraduna izanik.

## Erreferentziak

* ↑ «Hamadako izarrak: saharauiei laguntzeko ekimen berria - Durango» Anboto.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-18).
* ↑ «Hamadako Izarrak sukaldean laguntzeko boluntario bila dabil - Atxondo» Anboto.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-18).
* 1 2 PodGazt. (2024-12-22). Garazi Etxebarria #15 | PodGazt. (Noiz kontsultatua: 2025-01-18).
* ↑ Telebista, dotb Durangaldeko. (2025-01-07). «Garazi Etxebarria sustituirá a Endika Fernández como nueva edil de Mañaria | dotb Durangaldeko Telebista» dotb.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-18).
* ↑ DURANGON. (2025-01-07). «Garazi Etxebarriak hartuko du Endika Fernandezek utziko duen zinegotzi kargua» durangon.com (Noiz kontsultatua: 2025-01-18).
* ↑ «Garazi Etxebarriak zinegotzi kargua hartu du Mañarian - Mañaria» Anboto.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-18).
* ↑ «Garazi Etxebarriak “ilusioz eta errespetuz” hartu du kargua - Mañaria» Anboto.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-18).
# J.D. Vance

James David Vance, James Donald Bowman jaioa, (Middletown, Ohio, 1984ko abuztuaren 2a -) estatubatuar marine ohia, idazlea eta politikari kontserbadorea da. Alderdi Errepublikanoko kidea, 2023tik AEBetako senatari da Ohion eta, 2024ko hauteskundeetan, Donald Trumpekin batera, presidenteorde izateko hautagai errepublikanoa.
Middletowngo institutuan graduatu ondoren, Vance 2003tik 2007ra gerra-korrespontsala izan zen, sei hilabete Iraken. Gero Ohioko Estatu Unibertsitatean egon zen, 2009an graduatu zelarik. Yaleko Zuzenbide Eskolan graduatu zen 2013an. Hillbilly Elegy: A Memoir of a Family and Culture in Crisis bere 2016ko memoria-liburuak prentsa arreta handia lortu zuen 2016ko hauteskundeetan eta film bihurtu zen 2020an.
2021ean, Vance hautagai errepublikano gisa sartu zen hauteskunde politikan AEBetako Senaturako 2022ko hauteskundeetan, Ohion, Tim Ryan hautagai demokrata garaituta. Hasiera batean, 2016ko hauteskundeetan Donald Trumpen hautagaitzaren aurka azaldu arren, Vance Trumpen jarraitzaile sutsu bihurtu zen ordutik. 2024ko uztailaren 15ean, Trumpek Vance izendatu zuen Errepublikanoen Konbentzio Nazionaleko hautagai. Presidenteorde izateko izendatu duten lehen marine beterano bilakatu zen.
Vance neoerreakzionarioa, kontserbadore nazionalista eta eskuindar populista deitu diote. Curtis Yarvin, Rod Dreher eta Patrick Deneen aipatu ditu bere ikuspuntu ideologikoetan eragin gisa eta bere burua eskuin postliberaleko kide gisa deskribatzen du. Gai sozialei dagokienez, politika kontserbadoreak bultzatu ditu, abortuaren eta sexu bereko pertsonen arteko ezkontzen aurka eta adingabe transexualei osasun-tratamenduak debekatzearen alde. Vance merkatu libreko kapitalismoaren aurka dago, eta errepublikanoek zergei, gutxieneko soldatari, sindikatuei, muga-zergeei eta monopolioaren aurkako politikari buruz dituzten iritzietatik bereizten da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Hillbilly Elegy: A Memoir of a Family and Culture in Crisis» Enotes.com.
* ↑ Susaeta, Igor. (2024-07-15). «J. D. Vance izango da presidenteordea, Trumpek irabaziz gero» Berria CC BY-SA 4.0 lizentziapean.
* ↑ (Ingelesez) «Ohio U.S. Senate Election Results» The New York Times 2022/11/08 ISSN 0362-4331..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q28935729
* Multimedia: JD Vance / Q28935729
# Otsoaren Amildegiko hondamendia

Otsoaren Amildegiko hondamendia (gaztelaniaz: Desastre del Barranco del Lobo) 1909ko uztailaren 27an Melillatik toki horretatik hurbil gertatutako ekintza militarra izan zen; hor, riftarrek espainiar tropak garaitu zituzten. Melillako Gerraren zatitzat hartzen da.

## Gudua

Uztailaren 26an, matxinoen eraso indartsu baten prestakuntzari buruzko albisteak jaso ziren riftarren bidez. Melillako Armadako teniente jeneral eta komandante Marina jeneralak Bigarren Kaseta izeneko posizioa babesteko tropak irtetea agindu zuen. Halaber, Madrilgo Ehiztarien brigadak, Guillermo Pintos Ledesma jeneralak aginduta, Gurugu mendiaren inguruko Otso eta Alfer amildegien arteko eskualdea zaindu behar zituen. Otsoaren Amildegian, espainiarrek gainean zituzten erriftarrek sua jasan zuten. Gainera, artilleria euskarririk gabe erretiratzen saiatzean, akats larria egin zuten, oso galera larriak eragin zizikiena. Marina jenerala, egoeraren larria ikusita, aginteaz arduratu zen eta erretiratzea antolatu zuen artilleria-laguntzarekin eta baita Bigarren Kasetatik zetorren zutabearena ere. Segada horrek ehun hildako baino gehiago eragin zituen, trtean espedizioaren buru Pintos jenerala, eta ia 600 zauritu. María Rosa de Madariaga historialariaren arabera, 153 militar hil ziren (17 buruzagi eta ofizial eta 136 soldadu) eta 599 zauritu (35 buruzagi eta ofizial eta 564 soldadu).
Otsoaren Amildegiko hondamendia, 1921ean Annualgoarekin batera, Espainiako Armadak iparraldeko Afrikan izandako gerra kolonialetan jasandako porrot odoltsuenetakotzat hartzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Nash. (1976). Darkest Hours. Rowman & Littlefield.
* ↑ De Madariaga, María Rosa. (2011). Eloy Martín Corrales ed. Semana Trágica. Entre las barricadas de Barcelona y el Barranco del Lobo. Bartzelona: Edicions Bellaterra, 110 or. ISBN 978-84-7290-528-3..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3027801
* Multimedia: Desastre del Barranco del Lobo / Q3027801
# Atlantikoko Harresia

Atlantikoko Harresia (alemanez, Atlantikwall) Bigarren Mundu Gerran zehar Alemania naziak Mendebaldeko Europako Atlantiko kostaldean zehar eraiki zuen bunker eta gotorlekuz osatutako defentsa lerro etengabea izan zen, hasi Norvegiako Ipar lurmuturretik eta Hendaia udalerriraino. Aliatuek Britainiar Uharteetatik abiatuta Europa itsasoz inbadi ez zezaten saihesteko helburua zuen; hortaz, eraikuntzak luze jo zuen.
1942an Todt erakundeari proiektu erraldoi hori gauzatzeko ardura eman zitzaion. Kostu handi batez Mantxako kanaleko kostaldea eremua bunker, lubaki, gotorleku eta beste hainbat defentsa elementuz bete zen, denera 15.000 eraikin; horretarako, 11 milioi tona hormigoi eta miloi bat tona altzairu behar izan ziren.
1942-1944 artean eraiki eta 1942-1945 artean martxan egon zen. Dena den, haren funtzioa betetzea ia ezinezkoa zen, batez ere barne hartzen zuen kostalde osoaren erraldoitasuna zela eta. Hori 1944ean argi eta garbi zen, ez baitzen Normandiako lehorreratzea saihesteko gai izan.
Euskal Herrian harresi horretako atalik hegoaldekoena zegoen, zehazki Lapurdiko kostalde osoa barne hartzen zuena.
* Lindemann Bateria.
* Erwin Rommelek Harresia inspekzionatzen.
* Girondako hondartzak.
* Oztopoak hondartzan, Calaisko itsasartea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57370
* Multimedia: Atlantic Wall / Q57370
# Heretic (filma)

Heretic (euskaraz Herejea), 2024ko Scott Beck eta Bryan Woods estatubatuarren beldurrezko film bat da. Hugh Grant, Sophie Thatcher eta Chloe East aktoreek antzeztu zuten.
2024ko irailaren 8an Torontoko Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Barnes ahizpa (Sophie Thatcher) eta Paxton ahizpa (Chloe East), mormoi misiolariak, okerreko atean jo eta Reed jaunak (Hugh Grant) bere etxean harrera egiten dienean bere fedea frogan jarri beharko dute. Hiruak gau ekaiztsu batean katua eta saguaten joko bortitz batean murgilduko dira.

## Aktoreak

* Hugh Grant: Reed jauna
* Sophie Thatcher: Barnes ahizpa
* Chloe East: Paxton ahizpa
* Topher Grace: Kennedy
* Elle Young: Profeta

## Kanpo loturak

* IMDBko fitxa filmak
* Datuak: Q122933268
# Julen Elgorriaga

Julen Elgorriaga Goienetxe (Hondarribia, Gipuzkoa, 1948ko otsailaren 3a) politikaria da. Alderdi Sozialistaren kidea, Gipuzkoako Aurrezki Kutxan lan egin zuen, harik eta Gipuzkoako gobernadore zibil izendatu zuten arte. ETAren aurka Espainiako Gobernuak egindako gerra zikinean esku hartu zuen. Lasa eta Zabalaren hilketan inplikazioa izateagatik, espetxe zigorra jasan zuen.
1987an, Espainiako Gobernuaren Euskal Autonomia Erkidegoko ordezkari hautatu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «De sargento a delincuente reincidente» El País 2000-04-27.
* ↑ (Gaztelaniaz) «El ex gobernador civil de Guipúzcoa queda en libertad» El País 2001-07-24.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21089542
# Denis Itxaso

Denis Itxaso Gonzalez (Donostia, 1975eko maiatzaren 29a - ) PSE-EE alderdiko donostiar politikaria da. Politika Zientzietan lizentziatu zen EHUn 1998 urtean. Urte berean, PSE-EE alderdian sartu eta Donostiako Udaleko zinegotzi jardun zuen, kultura, mugikortasun eta ingurumen gaietan.
2015eko ekainaren 24an, Gipuzkoako Kultura, Turismoa, Gazteria eta Kiroletako Foru Diputatua izendatu zuten, EAJ-PSE koalizio gobernuan, eta 2020tik, Espainiako Gobernuak Euskal Autonomia Erkidegoan duen ordezkaria da, Jesús Loza ordezkatuz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5802668
* Multimedia: Denis Itxaso / Q5802668
* Aipu famatuak: Denis Itxaso
# Luberri (buletina)

Luberri Espainiako Gerra Zibilaren ostean euskaraz argitaratu zen lehen aldizkaria izan zen. Nekazari eta ganaduzaleentzako buletin txikitxo bat izan zen. Hilabetekaria izateko asmoarekin sortu zen, baina bi ale besterik ez ziren argitaratu, 1954-1955eko RSVAPren buletinaren eranskin gisa. Sustatzaileak, besteak beste, honakoak izan ziren: Karlos Abaitua, Manu Oñatibia, Andoni Esparza, Joakin Olaizola eta Enrike Zurutuza.
| « | [...] baimenak eta lortzea gauza gaitza zen. Barandiaranek, Salamancako unibertsitateko erretorearekin hitz egiteko esan zigun, ea handik zer edo zer ateratzen genuen, aldizkaria ateratzeko bidea edo. Salamancako erretore zera zen garai hartan, Antonio Tovar, falangista, baina Larramendi katedra ipini zuena hango unibertsitatean. Itxura denez, haren aita notario ibilia zen Bizkaian eta bazuen euskararentzako zera bat. Tovarrek egin zituen gestioak, baina erantzuna ezetz. Ezin zitekeela. Ezin zitekeela? Gero, ordea, batari eta besteari galdezka, Aranzadi Elkarteko kide batek eman zidan soluzioa. (Ni, 17 urteko gaztea, eta Aranzadiko bazkide nintzen!). Esan zidan: "Ez, motel! Bada lege bat asmo zientifikoa edo erlijiosoa duen edozein aldizkari argitaratzeko baimen ofizialik ez dela behar esaten duena". Bi zenbaki egin genituen. Apaiz bat genuen aldizkari hura egiten, baina gotzainak ez zion horretan utzi. | » |
| —Andoni Esparza Gallastegi. |||

## Erreferentziak

* 1 2 Elustondo, Miel Anjel. «'Abertzale larregi dago hemen!'» Argia (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
* ↑ LUBERRI: Suplemento rural del Boletín de la Real Sociedad Vascongada de Amigos del País. - 1954-1955 - San Sebastián: Real Sociedad Vascongada de Amigos del País. Mensual.(1954-1955)

## Ikus, gainera

* Anaitasuna.
* Egan.
* Munibe.
* Zeruko argia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111840716
# Villanueva de Algaidas

Villanueva de Algaidas Málagako udalerria da, Comarca de Antequera eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 4.602 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Málagako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* (Gaztelaniaz) Villanueva de Algaidas posta kodea.
* Datuak: Q1647726
* Multimedia: Villanueva de Algaidas / Q1647726
# Pamir

Pamir Erdialdeko Asiako mendikatea da, ipar-ekialdean Tian Shan, hego-ekialdean Karakorum, ekialdean Kunlun eta hego-mendebaldean Hindu Kush mendikateekin biltzen delarik. Munduko mendi altuenetako batzuk dituzte, Himalaiakoak eta gero. Txinan Kongling (txinera tradizionalez: 葱嶺) edo "Tipula mendiak" izenaz ezagunak dira,
Pamir eskualdeko erdigunea Tajikistango Gorno-Badakhshan oblastean dago, baina iparraldean Kirgizistanera, mendebaldean Afganistanera, ekialdean Txinara eta hegoaldean Pakistanera ere hedatzen dira.
Bere kokapena estrategikoak auzi asko sortu ditu historian zehar, antzinean iparraldeko Zetaren bidea hortik pasatzen zenetik XX. mendeko Txina eta SESBen arteko mugen liskarretara.
Mendikateak glaziar asko ere baditu, tartean 72 km duen Fedtxenko glaziarra, handiena eskualde polarretik kanpo.

## Tontorrak

Mendikatearen hiru mendi nagusiak honako hauek dira:
* Ismoil Somoni mendi-gaina (1932-1962 Stalin mendi-gaina eta 1962-1998 Komunismoa mendi-gaina zena, (7.495 m)
* Abu Ali Ibn Sino mendi-gaina (Lehenago Lenin haitza deiturik, 7.134 m)
* Pik Korzhenevskoi (7.105 m).
Independentzia mendigunea (6.940 m) 7 milako mugatik behera gelditzen da.
Aditu batzuen ustez, Kongur Tagh (7.649 m) mendigune honetako tontorrik altuena da, ekialdean dagoena, Xinjiang eskualdean (Txina). Gauza bera gertatzen da Muztagh Ata (7.509 m), batzuen ustez mendikate honetako punta dena, Kunlun mendietakoa.

## Parke Nazionala

Pamir Parke Nazioanala sortu zuten 1992an. Bertan bizi dira animalia espezie ugari, besteak beste: Hartz arreak, elur-lehoinabarrak, otsoak, markhorrak, Marco Polo argaliak, Asiako erdialdeko kaioak eta indiar antzarak.
2013an izendatu zuten Gizateriaren ondaretzat.

## Ikus, gainera

* Asiako geografia

## Argazki galeria

* Ikuspegi orokorra 2008ko argazki batean.
* Mendigunea eta inguruen mapa.
* Txina aldeko magalak eta Muztagh Ata.
* Pamir udaberrian.
* 1982ko espedizioa Tartu Ülikool mendira, ordurarte igo gabekoa.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
* ↑ "Pamir alpine desert and tundra" (WWF).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)"Stranded on the Roof of the World" (National Geographic).
* (Ingelesez)"The Botanist" dokumentala (2016).
* Datuak: Q161750
* Multimedia: Pamir Mountains / Q161750
# Gonorrea

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Gonorrea edo gonokozia Neisseria gonorrhoeae izeneko bakterioak eragindako patologia da, traktu urogenitala jotzen duena. Sexu bidez transmititutako gaixotasunen artean ohikoenetariko bat da.
Bakterio patogenoak (gonokoko izenarekin deituak) gizakia du gordailu bakarra. Gonokokoa mikrobio oso sentikorra da, bizkarroi-bizitzara moldatua, gizakiarengandik kanpo bizi ezin dena. Horrek azaltzen du (sifili kasuaren antzera) gaitzaren kutsapen-bidea, kontaktu zuzenaren bidez gertatzen dena.
Gaitza ugariagoa da garapen bidean dauden lurraldeetan Europan baino. Euskal Herrian aitortu beharreko gaixotasuna da, 2005ean 56 kasu agertuz Euskal Autonomia Erkidegoan.

## Infekzioa

Gaitza harreman sexualen bidez transmititzen da. Kutsatutako emakume haurdunak umekia infektatu dezake halaber. Neisseria gonorrhoeaeak adhesina indartsuak ditu, traktu urogenitaleko epitelioan oso ondo atxikitzen direnak. Horiei esker mukosa urogenitalean finkatzen da, infekzioa sendotuz.

## Sintoma klinikoak

Oso desberdinak dira sexuaren arabera. Hala ere, sexu bietan ugalketa-aparatua eta gernu-aparatua kaltetzen dira.
* Gizonezkoen kasuan, sintomarik ohikoena jario zornetsua da zakilaren puntan (irudian). Disuria ere agertzen da (erremina txiza egitean). Bi sintoma horiek gonokokoak sortzen duen uretritisaren ondorioak dira.
* Emakumezkoen kasuan, gaitzak kasu guztien erdian ez du inongo sintomarik eragiten, eta horrek infekzioaren transmisioa errazten du. Sintomak daudenean, bagina-jario zornetsua eta disuria azaltzen dira, eta baita zerbizitisa eta baginitisa ere.
Sexu bietan gonokokoak ugal-aparatua ere jo dezake: prostata (gizonezkoetan) eta uteroa eta Falopioren tronpak (emakumezkoetan) kaltetuak izan daitezke eta antzutasuna sortu.
Zenbait kasutan gonokokoa odolera pasatu eta septizemia sortzen du. Septizemia horren ondorioz artritisa eta larruazaleko exantema agertzen dira, baina bihotza eta gibela ere kalte ditzake.
Ama infektatuta dagoenean, ume jaioberriak konjuntibitis gonokozikoa harrapa dezake, tratatu ezean itsutasuna eragiten duena.

## Diagnostikoa

Infekzio gonokozikoaren diagnostikoa egiteko jario zornotsuaren lagina aztertu behar da. Gram tindaketa eginez irudi mikroskopikoan diplokoko Gram negatiboak azaldu behar dira, sarritan leukozitoen barruan.
Hartutako lagina hazkuntza-inguru hautakorretan ereiten da. Hazkuntza-inguru horietatik gonokokoa isolatuz baieztatzen da diagnostikoa.

## Tratamendua

Penizilina oso erabilia izan da gonokozia sendatzeko. Andui erresistenteak agertu eta zabaldu dira azken urteetan, baina. Hori dela eta, egun hirugarren. belaunaldiko zefalosporinak aukeratzen dira gaitza tratatzeko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q101896
* Multimedia: Gonorrhea / Q101896
# Zuhatzu Kuartango

Zuhatzu Kuartango Arabako mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Kuartangoko udalerriko herriburua. Han daude kokaturik Kuartangoko udaletxea, pilotalekua, igerilekuak eta gizarte etxea.

## Geografia

Baia ibaiaren meandro batean dago kokatuta. 594 metrotara dago itsas mailatik. Castejon-Bilbo burdinbidea herritik igarotzen da, eta tren geltokia dago, baina ez da trenik gelditzen XX. mendeaz geroztik.

## Demografia

Zuhatzu da Kuartangoko herri jendetsuena. XXI. mendearen hasieran biztanle kopuruaren gorakada izan zuen Zuhatzuk.
* Zuhatzu Kuartangoko biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* San Pedro eliza erromanikoa, XIII. mendekoa.
* Bainuetxea, AP-68 autobidea eraiki arte martxan izan zena. Baia ibaiaren ezkerraldeko Iturri Beltzaren alboan eraiki zuten, haren ur sufretsuak sendagarritzat erabiltzeko. Udan 300 bezero ere edukitzera heldu zen.
* Kuartangoko tren geltokia, gaur egun zerbitzu barik.

## Kanpo estekak

* «Zuhatzu Kuartango», Kuartangoko Udalaren webgunean.
* Datuak: Q3576255
* Multimedia: Zuhatzu Kuartango / Q3576255