# Senpere

Senpere Lapurdiko erdialdeko udalerri bat da, Uztaritzeko kantonamendukoa, Lapurdi Erdialdekoa. Lapurdiko udalerri handienetakoa da hedaduraz.

## Izena

Herriaren izena gaur egun Senpere da euskaraz, Saint-Pée-sur-Nivelle frantsesez, Sent Pèr de Nivela okzitanieraz eta San Per d'Ibarra aragoieraz. Historian, izenak itxura hauek izan ditu:
* Sanctus Petrus d'Ivarren (1233, Baionako eskutitzak),
* S-Pé (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza),
* Sainct-Pee de Labour (1690, Cantelliren eskutitzak),
* Saint-Pee-d'Ibarren (1736, Baionako elizbarrutiaren erregistroa) eta
* Beaugard (1793). Batzuetan Saint-Pée-d'Ibarren ere izan du izena, egun Ibarron auzoak mantendu duen izena.
Auzoen toponimoak ere urteen joanean aldatu dira:
* Amotze 1506an izan zen aipatua (Languedocen baimenak).
* Ibarrunek, berriz, itxura bi izan ditu: Ibarre en Labort eta Ybarre (1450 biak, Nafarroako paperak).
* Ihintz Ihins izan du izena (1863, Raymondek aipatua).
* Olha (1863, Raymondek aipatua) frantsesez Ola da.
* Azkenekoz, Urguri Urgoury izan da (1863, Raymondek aipatua).

## Geografia
### Ingurune naturala

Hiru ibai aipagarrik gurutzatzen dute udalerria: Urdazuri, Ixakahandia erreka eta Uhabiak.
Udalerriko lurretan, Urdazuri edo Ugarana ibaira (frantsesez: Nivelle) Lizuniako, Opalazioko, Uzkaingo, Arraioko, Xuhailko, Etxeberriko , Tontoloko eta Amezpetuko errekak isurtzen dira.
Uhabia ibaia aldiz, udalerriko lurretan bertara isurtzen diren Zirikolatzeko erreka (eta bere ibaiadarrak), Besaingo erreka eta Uroneko errekaz elikaturik dago.
Ostolapeko erreka, Basarun ibaira txikira isurtzen da udalerriko lurretan.
Urloko erreka, Errobi ibaiaren zeharkako ibaiadarra dena ere udalerritik igarotzen da.
Horretaz gain, herrigune nagusitik ekialdera Senpereko aintzira dago.

### Udalerri mugakideak

* Ahetze eta Arrangoitze iparraldean.
* Donibane Lohizune eta Azkaine mendebaldean.
* Sara, Urdazubi eta Zugarramurdi (azken biak Nafarroa Garaian) hegoaldean.
* Uztaritze, Zuraide eta Ainhoa ekialdean.

### Etxeak eta auzoak

* Ahantzenborda
* Altziburua
* Amotze
* Amezpetu
* Artzirin
* Bidegurutzea
* Helbarrun
* Errotaberria
* Herburua
* Hergarai
* Ibarrun
* Ihintz
* Laputzagaraia
* Larreondoa
* Lizardia
* Olha
* Olhaso
* Otha
* Uhaldekoborda
* Urguri
* Uzkain
* Xerrenda
* Zirikolatz

## Historia

1790ean, Senpere Uztaritzeko barrutiaren menekoa zen kantonamendu bateko buru izan zen. Kantonamendu horretan, Ahetze eta Senpere udalerriak zeuden sarturik.
Uholdeek herrian kalte handiak egin dituzte, 1983ko abuztuaren 26an eta 2007ko maiatzaren 4an, besteak beste.

## Ekonomia

Senpereko merkatua XIX. mendean hasi zen garrantzia hartzen, Sarakoaren bizkarrean. Udalerria Ezpeletako piperraren sor-markaren lurraldearen barruan dago.
Udalerrian 1983an, Woolmarken logoa osatzen zuten ardien fotografia atera zuten.

## Demografia

XIX. mendearen erdialdean 2.700 biztanle izatera iritsi zen Senpere. Hurrengo hamarkadetan, berriz, beheranzko joera txikia izan zuen biztanle kopuruak eta 1960ko hamarkadan 2.200 biztanleraino jaitsi zen. Haatik, ordutik aurrera biztanle emendio handia gertatu zen eta XXI. mendearen lehen hamarkadarako populazioa ia hirukoiztu zen, 6.000 biztanleen maila gaindituz.
* Senpereko biztanleria
* Datuen iturburua: INSEE

## Azpiegiturak
### Hezkuntza

Senperek baditu haur-eskola bi —publikoa eta pribatua (Saint-Joseph)—, kolegio pribatu bat (Arretxea), nekazaritza-lizeo pribatu bat (Saint-Christophe) eta ikastola bat.

### Garraiobideak

D3, D4, D255, D305, D307, D855, D856 eta D918 departamendu errepideak udalerritik igarotzen dira.

## Kultura
### Euskara

1968an, 2.422 biztanleetatik 2.050 euskaldunak ziren, herriko euskalkia lapurtera izanik. Uztarite inguruko hizkera mintzatzen da herrian.
Phillippe Veyrinek herria buruzko euskarazko esaera zahar hau aipatzen du: Senpertarrak, belhaun buru handiak.

### Kirolak

Gantxiki Harotza senperetar gazteak 1857 edo 1858an, eskumuturrean gaztainondoko adarrak jarri eta xistera asmatu zuen.
Herriko Saint-Pée Union Club errugbi taldeak Frantziako 3. maila federalean jokatzen du.
2018ko Frantziako Tourreko azkenaurreko etapa bertan abiatu zen, uztailaren 28an.

### Jaiak

Senpereko bestak ekainaren 29an ospatzen dira, Jondoni Petri egunez.
Horrez gain, urtero Seaskak antolatutako Herri Urrats Ipar Euskal Herriko ikastolen jaialdia bertako aintziraren inguruan ospatzen da.

## Ondasun nabarmenak

* Larreondoan gaztelu zahar bat dago, 85 metroko altueran.
* Ur-errotak: Ibarrun auzoarena 1652an auzolanean eraikia izan zen, jauntxoen arrunkeria-eskubidea urratuz. Senpereko jaunek hiru errota zuten. Eraiki zenean, jauntxoek protesta egin eta herriak haiekin akordio bat lortu zuen. Atean duen inskripziok honela dio: Hau da errota senpereco herriac eraguinaracia. 1652.
* Senpereko Jondoni Petri eliza, XVIII. mendeko erretaulaz hornitua.
* Senpereko gaztelua, non Pierre de Lancre 1609an bizi zen, Lapurdiko ezagunenetakoa. Herriaren ekialdean dago.
* Senpereko eliza
* Senpereko gazteluaren hondakinak
* Pilotalekua
* Aintzira
* Ibarrun auzoko pilotalekua
* Senpereko herriko etxea

## Senpertar ospetsuak

* Joanes Etxakon (1490-1535), Senpereko jauna, Nafarroako defentsan aritu zena.
* Grazian Adema "Zaldubi" (1828-1907), idazlea.
* Jean Barbier (1875-1931), apaiza eta euskal idazlea.
* Matxin Irabola (1879-1935), bertsolaria.
* Gantxiki Harotza, xisteraren asmatzailea.
* Dominique Dufau (1880-1956) notarioa eta auzapeza
* Christophe Dufau (1888-1922) medikua
* Henri Duhau (1942-), idazlea, ohorezko euskaltzaina.
* Charles Ollivon (1993- ), errugbilaria.

## Herri eta hiri senidetuak

* Altsasu (Nafarroa Garaia)

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque
* ↑ Baionako eskutitzak edo Livre d'Or - XIV. mendeko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* ↑ 1736ko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* 1 2 3 4 5 6 Philippe Veyrin Les BasquesArthaud, 1975, ISBN 2-7003-0038-6
* ↑ Languedocen baimenak, Artxibo inperialak, PP, 45
* ↑ Nafarroako Erresumako paperak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* ↑ Sandre datu-basea
* ↑ Franck Dolosor: Senperetik Senpererat, begirada bat XX. mendeari. Elkar, 2009. Ikus 147. or.
* ↑ Stratégie.fr : Woolmark
* ↑ Bessonart zerrenda independente baten izenean izendatu zuten auzapez. Zenbait hauteskundetan MoDemen zerrendetan joan izan da.
* ↑ Henri Duhau, Senpereko ikastolaren hastapenak, 2011
* ↑ «Zuburu, Josep - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-12-17).
* ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-12-17).
* ↑ Auñamendi Entziklopedia: Senpere
* ↑ «Uztaritze ingurukoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-15).
* ↑ «Senpere - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-15).
* ↑ Franck Dolosor: Matxin Irabola, Senpereko bertsularia; Elkarlanean, 2010. Ikus 9. or.
* ↑ Palissy datu-basea
* 1 2 Henri Duhau: Dufau bi anaiak, Elkar, 2006
* ↑ Hiri senidetuen urtekaria

## Ikus, gainera

* Senpereko aintzira
* Ezpeletako piperra

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Udalaren webgunea.
* Ttipi-ttapa, eskualdeko hedabidea.
* Senpereko gazteluari buruzko artikulua, Hiru.com webgunean.
* Senpereko ikastolaren hastapenak: https://files.eke.eus/liburutegia/senpereko-ikastolaren-hastapenak.pdf
* (Frantsesez) Senpereko lurrak
* Datuak: Q243738
* Multimedia: Saint-Pée-sur-Nivelle / Q243738
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Senpere