OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# José Miguel Arredondo

José Miguel del Corazón de Jesús Arredondo ( Canelones, 1829ko maiatzaren 8a - Buenos Aires, 1904ko irailaren 20a ) Argentinako gerra zibiletan eta Paraguaiko gerran ibilbide luzea zuen militar uruguaitarra izan zen. Indioekiko mugan ere borrokatu zen, eta porrot egin zuen iraultza gidatu zuen Uruguaiko gobernuaren aurka 1886an.

## Karrera militarra

Guadalupeko Ama Birjinaren parrokian bataiatu zuten, eta Montevideoko setioko soldadu gisa hasi zuen bere ibilbidea, Gerra Handian. Urkizako armadan sartu zuten, Caseroseko guduan parte hartu zuenaren aginduetara. Uruguaiko armadaren baja eskatu zuen eta Buenos Aireseko setioaren aurkako defentsan hasi zen federalengatik, 1852 eta 1853an. Gero mugan indioen aurkako zerbitzuak eman zituen urte askoan.
1859ko Cepedako guduan borrokatu zuen, infanteriako erregimentu bateko komandante gisa, eta beste bat antolatu eta gidatu zuen Pavongo guduarentzat. Koronel mailara igo zuten.
Cañada de Gomezeko sarraskiaren ondoren, garaituekiko krudeltasunagatik nabarmendu zena, Angel Vicente Peñaloza buruzagiaren aurkako kanpainan parte hartu zuen, honen lehen altxamenduan hainbat borrokatan aurre eginez. Peñalozako bigarren altxamenduan berriz ere buruzagi bortitz gisa nabarmendu zen, La Rioja probintziako hainbat herri suntsitu zituena.
Paraguaiko gerran parte hartu zuen eta gudu nagusietan borrokatu zuen, tartean Boqueron eta Tuyuti.
1866. urtearen amaieran, Cuyoren probintzietara bidali zuten, Paunero jeneralaren agindupean, "gorrien iraultzara" jo zuten federalak erreprimitzera. Córdobako federalak kanporatu zituen eta handik San Luisera egin zuen aurrera, armadako aurrerapen buru gisa. 1867ko apirilaren 1ean, Juan Saá jenerala garaitu zuen San Inazioko guduan. Garaipen garrantzitsua izan zen, eta federazioaren gainbehera ekarri zuen, jeneralaren mailara igo baitzen. Erresistentzia guztia Felipe Varela buruzagiaren esku geratu zen, hilabetetan La Rioja eta San Juanen zehar jazarri zuena.
1868an Córdoba, San Luis eta Mendozako indiarrarekiko mugako komandante nagusi izendatu zuten. Bere agintaldian ez zuen arazo handirik izan ranqueleseko indiarrekin, hauek Calfucuráko panpa indiarrak baino askoz baketsuago baitzeuden. 1870ean, azken buruzagi federalaren, López Jordánen, aurkako gerran parte hartu zuen Entre Ríosen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5943895
# Osvaldo Azpitarte

Osvaldo René Azpitarte (Buenos Aires, 1923ko uztailaren 22a - ibidem, 1989ko irailaren 13a) argentinar militarra izan zen, bere herrialdeko armadako jenerala. V. Armada Gorputzeko komandantea eta 5. Defentsa Eremuko komandantea izan zen 1976 eta 1977 artean.

## Ikasketak

Osvaldo Azpitarte 1943an sartu zen Nazioko Ikastetxe Militarrean eta 1945ean graduatu zen tenienteorde gisa.

## Karrera

Bere lehen helburua Artilleriako 3. Erregimentua izan zen, Diamantean eserlekua zuena.
1955ean, Córdobako Artilleria Eskolan aritu zen, eta Eduardo Lonardi jeneralaren agindupean estatu-kolpean parte hartu zuen.
1960ko hamarkadaren erdialdean eta teniente koronelaren graduarekin, Santa Fe-ko 121 Aire Defentsarako Artilleria Taldeko buru izan zen.
1975ean eta brigadako jenerala zela, Azpitartek Armadako Komando Nagusiaren 404/75 aginduaren 3. eranskina idatzi zuen.
V. Armada Kidegoko komandante izan zen 1976 eta 1977 artean.
Azpitarte Indar Armatuen Kontseilu Goreneko kidea izan zen 1979ko irailaren 25etik aurrera. 1985eko irailaren 25ean amaitzen zen epea ezarri zen dekretuan.

## Erreferentziak

* ↑ Justicia en la boca del lobo. 2011ko irailaren 5a.
* ↑ «Juez reciclado y viejo amigo del general Acdel» Página/12 2004ko urriaren 17a.
* 1 2 3 El general Carlos Augusto Caro puso en funciones al jefe del GADA 121, Tte. Cnel. O. Azpitarte. 1965eko abenduaren 27a, 4 or..
* ↑ «Fue puesto en funciones el nuevo jefe del Grupo de Artillería de Defensa Aérea 121 de Guadalupe» El Litoral: 4. 1966ko abenduaren 23a.
* ↑ «Cómo se diseñó, en 1975, el genocidio que ejecutó la dictadura cívico-militar» La Voz 2013ko martxoaren 24a.
* ↑ «Zona 5» Proyecto Desaparecidos.
* ↑ «Decreto S 2308 / 1979» Argentina.gob.ar - Normativa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q90845318
# San Nikola eliza (Berlin)

Nikolaikirche edo San Nikola eliza Nikolaiviertel-en eraikia 1230ean, Berlingo eraikin zaharrena da. Jatorriz, eliza erromanikoa zen, baina, denborarekin, hainbat aldiz berritu da: 1380an, koru gotikoa gehitu zitzaion; 1480an, merkatu-elizaren nabe tipikoak, eta, 1876ko zaharberritzeetan, kanpandorre bikoitza eman zioten. Bigarren Mundu Gerran kaltetuta, 1977ra arte ez zen zaharberritu, eta, 1987an, Märkisches Museoaren eranskin bihurtu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Ergänzende Informationen zur Instandsetzung der Nikolaikirche, Senatsverwaltung für Stadtentwicklung, 2010 (Alemanez) (pdf)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q679052
* Multimedia: Nikolaikirche (Berlin) / Q679052
# San Pedro Bercianos

San Pedro Bercianos Leongo Herriko udalerri bat da, Leongo probintzian kokatuta. Páramo Leonés eskualdean dago, itsas mailatik 823 m metrora, eta 23.51 km²-ko azalera hartzen du.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 303 biztanle zituen. 2024 urteko erroldaren arabera 226 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Leóngo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q138220
* Multimedia: San Pedro Bercianos / Q138220
# Eneko Ebro

Eneko Ebro Kortina (Bilbo, Bizkaia, 2003ko irailaren 29) Euskal Herriko futbolaria da, Athleticen harrobian hezia. Atzelari moduan aritzen da.

## Kirol Ibilbidea

2023ko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | Europa League | Europa League | Conference League | Conference League | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Baskonia | 3.F | 2022/23 | 14 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 14 | 1 |
| Baskonia | 3.F | 2023/24 | 25 | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 25 | 3 |
| Baskonia | Denera | Denera | 39 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 39 | 4 |
| Bilbao Athletic | 2.F | 2023/24 | 5 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 5 | 0 |
| Bilbao Athletic | 1.F | 2024/25 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Bilbao Athletic | Denera | Denera | 5 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 5 | 0 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 44 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 44 | 4 |

## Erreferentziak

* ↑ Abizena Cortina idaztea, euskal herritar horren aukera pertsonala da. Izan ere, Euskaltzaindiak, euskara baturako, Kortina onartu du deitura horren grafiatzat. Ikus Euskal Onomastikaren Datutegia

## Kanpo estekak

* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Datuak: Q124332515
# Unai Pérez

Unai Pérez Alkorta (Ondarroa, Bizkaia, 2001eko azaroaren 22a) Euskal Herriko futbolaria da. Atezain lanetan aritzen da.

## Ibilbidea

2024ko ekainaren 30an eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | Europa League | Europa League | Conference League | Conference League | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Baskonia | 3. | 2020/21 | 12 | 0 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 12 | 0 |
| Baskonia | 3.F | 2021/22 | 11 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 11 | 0 |
| Baskonia | Denera | Denera | 23 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 23 | 0 |
| UD Logroñés B | 2.F | 2022/23 | 10 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 10 | 0 |
| UD Logroñés B | Denera | Denera | 10 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 10 | 0 |
| Barakaldo | 2.F | 2023/24 | 14 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 14 | 0 |
| Barakaldo | 1.F | 2024/25 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Barakaldo | Denera | Denera | 14 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 14 | 0 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 47 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 47 | 0 |

## Kanpo estekak

* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Datuak: Q120557657
# Xanet Olaiz

Xanet Olaiz Ibarzabal (Astigarraga, Gipuzkoa, 2005eko uztailaren 18a) futbolari gipuzkoarra da. Atzelari moduan aritzen da.

## Kirol Ibilbidea

2024ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | Europa League | Europa League | Conference League | Conference League | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Zaldiaran | 3.F | 2023/24 | 26 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 26 | 4 |
| Zaldiaran | Denera | Denera | 26 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 26 | 4 |
| Mini Glorias | 2.F | 2023/24 | 2 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 2 | 0 |
| Mini Glorias | 2.F | 2024/25 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Mini Glorias | Denera | Denera | 2 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 2 | 0 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 28 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 28 | 4 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q124288297
# Daming lakua

Daming lakua (txineraz: 大明湖; pinyineraz: Dà Míng Hú), "argi handiaren lakua", Txinako Herri Errepublikako Shandong probintziako Jinan hirian dagoen lakua da.
Lakuak 46 hektareako azalera baino ez dauka, eta batez besteko sakonera hiru metrokoa da.

## Kokapena

Jinan hiriaren erdigune historikotik iparraldera kokatua, lakua inguruko erliebe karstikoaren ondorio da eta ur korrontea urte osoan zehar mantentzen da. Lakuaren lehen aipamen historikoa Marco Polok egin zuen.

## Kanpo estekak

* (Txineraz) Lakuaren webgune ofiziala.
* Datuak: Q2616386
* Multimedia: Daming Lake / Q2616386
# The First Omen

The First Omen (euskaraz Lehen Iragarpena), 2024ko Arkasha Stevenson estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. The Omen (1976) filmaren aurrekaria eta dailaren seigarren filma da. Nell Tiger Free, Tawfeek Barhom, Sônia Braga, Ralph Ineson eta Bill Nighy aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Margaret (Nell Tiger Free) estatubatuar neska ikaslea Eliza katolikoaten zerbitzura jartzeko Erromara bidaltzen dutenean, bete fedea zalantzan jarriko duen iluntasun batekin topo egin eta gaizkiaten haragitzearen jaiotza eragin nahi duen konspirazio bat aurkituko du.

## Aktoreak

* Nell Tiger Free: Margaret
* Ralph Ineson: Aita Brennan
* Sônia Braga: Ahizpa Silva
* Tawfeek Barhom: Aita Gabriel
* Maria Caballero: Luz
* Charles Dance: Aita Harris
* Bill Nighy: Lawrence kardinala
* Nicole Sorace: Carlita
* Ishtar Currie-Wilson: Ahizpa Anjelica
* Andrea Arcangeli: Paolo
* Anton Alexander: Aita Spiletto
* Rachel Hurd-Wood: Katherine Thorn
* Eva Ras: Ahizpa haserrekoia

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q117842576
# Pierre Eiheramendi

Pierre Eiheramendi (Maule, Zuberoa, 1891ko abenduaren 28a - Kanbo, Lapurdi, 1975eko abenduaren 25a) zuberotar idazlea izan zen. Apaiza eta euskaltzain urgazlea izan zen.

## Lanak

1920. urtean eman zituen argitara lehen idazlanak. Harenak dira euskara ikasteko Méthode practique pour aprende le Basque (1929), Cours Moyen (1930) eta Cours Supérieur (1938) metodoak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Pierre Eyheramendy: avis de décès

## Kanpo estekak

* Nafarkaria: 1999ko martxoaren 26a
* Datuak: Q12265954
# Beetlejuice Beetlejuice

Beetlejuice Beetlejuice, 2024ko Tim Burton estatubatuarrak zuzendutako fantasia eta umore beltzezko film bat da. Beetlejuice (1988) filmaren jarraipena da. Michael Keaton, Winona Ryder, Catherine O'Hara, Justin Theroux, Monica Bellucci, Jenna Ortega eta Willem Dafoe aktoreek antzeztu zuten. Danny Elfmanek soinu banda konposatu zuen.
2024ko abuztuaren 28an Veneziako Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
2024, AEBetako Connecticut estatua. Ezusteko tragedia baten ondoren, Deetz familiaren hiru belaunaldi Winter River herrira itzuli dira. Lydiaren (Winona Ryder) bizimoduak, oraindik ere Beetlejuicen (Michael Keaton) mamuak asaldatua, itzulipurdia jasango du, haren Astrid (Jenna Ortega) alaba nerabe eta errebeldeak etxeko ganbaran herriaren maketa eta Haratagoko ataria istripuz irekitzen denean. Bi erresumen gain datozen arazoekin, ez da denbora asko igaro beharko norbaitek Beetlejuice izena hirutan errepikatu eta deabru bihurria kaosa nonahi zabaltzeko.

## Aktoreak

* Michael Keaton: Betelgeuse / Beetlejuice
* Winona Ryder: Lydia Deetz
* Catherine O'Hara como Delia Deetz
* Jenna Ortega: Astrid Deetz
* Justin Theroux: Rory
* Willem Dafoe: Wolf Jackson
* Monica Bellucci: Delores LaFerve
* Arthur Conti: Jeremy Frazier
* Burn Gorman: Aita Damien
* Santiago Cabrera: Richard
* Nick Kellington: Bob
* Amy Nuttall: Jane Butterfield Jr.
* Paul Warren: Tom
* Mark Heenehan (mugimenduak) eta Charlie Hopkinson (ahotsa): Charles Deetz

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q112865900
* Multimedia: Beetlejuice Beetlejuice / Q112865900
# Tony Roberts

David Anthony Roberts (New York, 1939ko urriaren 22a – ibidem, 2025eko otsailaren 7a) estatubatuar aktorea izan zen.
Woody Allenek zuzendutako sei filmetan antzeztu zuen.

## Filmografia

* The Trials of O'Brien (1965) — Charlie
* The Edge of Night (1965–1966) — Lee Pollock
* A Guide for the Married Man (1969, telefilma)
* Men at Law (1970) — Jack Halbert
* The Million Dollar Duck (1971) — Fred Hines
* Star Spangled Girl (1971) — Andy Hobart
* Play It Again, Sam (1972) — Dick
* Serpico (1973) — Bob Blair
* The Taking of Pelham One Two Three (1974) — Warren LaSalle
* Le Sauvage (1975) — Alex Fox
* Annie Hall (1977) — Rob
* The Girls in the Office (1979, telefilma) — Mike Holden
* Just Tell Me What You Want (1980) — Mike Berger
* Stardust Memories (1980) — Tony
* A Midsummer Night's Sex Comedy (1982) — Maxwell
* Amityville 3-D (1983) — John Baxter
* Key Exchange (1985) — David Slattery
* Hannah and Her Sisters (1986) — Norman — Mickey's ex-partner
* Seize the Day (1986) — Bernie Pell
* Radio Days (1987) — 'Silver Dollar' Emcee
* 18 Again! (1988) — Arnie Watson
* Fist Fighter (1989)
* Law & Order (1991–2010) — Senator Bryce Peterson, Paul Redfield, Nicholas Bennett, Lucas Pollard
* Popcorn (1991) — Mr. Davis
* Switch (1991) — Arnold Freidkin
* Our Sons (1991) — Harry
* Apologies to Bunuel (1996) — Steve
* Dead Broke (1998) — Walter
* The Concert for New York City: "Sounds from a Town I Love" (2001) — Man on Bench
* My Best Friend's Wife (2001) — Mr. Epstein
* Twelve and Holding (2005) — Doctor
* Law & Order: Criminal Intent (2008) — Ziggy Gold
* The Longest Week (2014) — Barry the Therapist
* Dirty Dancing (2017) — Max Kellerman

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1235479
* Multimedia: Tony Roberts (actor) / Q1235479
# Jaume Roig

Jaume Roig (Valentzia, Katalan Herriak, 1400 inguruan - Benimamet, 1478) idazle katalana izan zen.

## Biografia

Sendagilea zen. Eginkizun garrantzitsuak izan zituen Valentzia hiriko gobernuan, eta Alfontso Eskuzabalaren gortean. 1459-1460an 16.000 bertso baino gehiagoko kontakizun satiriko bat idatzi zuen, 1531 arte argitaratu ez zena, eta hiru izenburu desberdinez ezagutzen dena: Llibre de les dones (Emakumeen liburua), Llibre dels consells (Aholkuen liburua) eta Espill (Ispilua). Kontakizun sendo eta gordina da; kontalariak emakumeen aurka dihardu, bere hiru ezkontzen berri ematen du, eta giza bizitzaren ikuspegi mingotsa erakusten du.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q2362316
* Multimedia: Jaume Roig / Q2362316
# Smile 2

Smile 2 (euskaraz Irribarre 2), 2024ko Parker Finn estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Smile (2022) filmaren jarraipena da. Naomi Scott, Rosemarie DeWitt, Miles Gutierrez-Riley eta Kyle Gallner aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Skye Riley (Naomi Scott) pop musikaren izarra mundu bira berri bati ekitera doala gero eta izugarriagoak izango diren azalpenik gabeko gertakari saila bizitzen hasiko da. Izurgarrikeriek eta ospearen presioak gogaiturik, Skyek beranduegi izan aurretik eta bere bizitzaren kontrola berteskuratzeko haren iragan ilunari aurre egin beharko dio.

## Aktoreak

* Naomi Scott: Skye Riley
* Rosemarie DeWitt: Elizabeth Riley
* Lukas Gage: Lewis
* Miles Gutierrez-Riley: Joshua
* Peter Jacobson: Morris
* Ray Nicholson: Paul Hudson
* Dylan Gelula: Gemma
* Raúl Castillo: Darius
* Kyle Gallner: Joel
* Drew Barrymore: Bere burua antzeztuz (kameoa)
* Sosie Bacon: Rose Cotter

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q123472063
# Guttorm I.a Norvegiakoa

Guttorm Sigurdsson (antzinako eskandinavieraz: Guttormr Sigurðarson; 1199 – Trondheim, 1204ko abuztuaren 11) Norvegiako erregea izan zen 1204ko urtarriletik hil zen arte.
Sigurd Lavarden semea eta Sverre I.aren biloba izan zen. Birkebeiner fakzioak errege izendatu zuen 1204ko urtarrilean, Haakon III.a erregea hil zenean. Errege berriak lau urte zituenean, Haakon Zoroa erregeorde izendatu zuten. Izendapen honek Birkebeinertarren eta Baglerren fakzioen arteko gerra zibila berrezartzea eragin zuen, azken hauek Valdemar II.aren laguntzarekin.
Guttorm 1204ko abuztuan gaixotu eta hil zen, eta 1207an erreinua aldi baterako banatzeko akordioa lortu zen.

## Genealogia

Zuhaitz genealogikoa :
Sverre of Norway
Sigurd Lavard
Guttorm I.a Norvegiakoa
Astrid Roesdotter :

## Kanpo estekak

* Datuak: Q455378
# Epicauta strigosa

Epicauta strigosa Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Oranienburgeko kontzentrazio esparrua

Oranienburgeko kontzentrazio esparrua naziek 1933an sorturiko atxilotze eremuetako bat izan zen, boterera iritsi bezain pronto. Oranienburg hiriaren erdigunean zegoen fabrika abandonatu batean kokatu zuten SAek. Preso politikoak sartu zituzten batez ere, zeinak bortxazko lanak egiten zituzten.
Espetxea SSen esku geratu zen 1934ko uztailean, erregimen naziak SAak desagerrarazi zituenean.
1936an Sachsenhausengo kontzentrazio-esparruak Oranienburgekoa ordezkatu zuen. Itxi arten, 3.000 preso inguru igaro ziren, eta horietatik 16 hil egin ziren.
Preso ospetsuen artean, Kurt Hiller idazle eta bakezale alemaniarra egon zen.

## Ikusi, gainera

* Euskal herritarrak nazien kontzentrazio esparruetan

## Bibliografia

* Meinel, Udo (2007). Memorial and Museum Sachsenhausen (visitor leaflet). Gedenstatte und Museum Sachsenhausen.

## Kanpo estekak

* KZ Oranienburg (Alemanez)
* Datuak: Q119720
* Multimedia: Oranienburg concentration camp / Q119720
# Maiatzaren hiruko fusilamenduak

Maiatzaren hiruko fusilamenduak (gaztelaniaz: El tres de mayo de 1808 en Madrid, Los fusilamientos de la montaña del Príncipe Pío edo Los fusilamientos del tres de mayo) Francisco Goyak 1814an egindako margolana da, egun Madrilgo Pradoko Museoan gordea. 1808ko maiatzaren 2a Madrilen koadroarekin batera, Espainiako behin-behineko gobernuak eskatu zion Goyari, Napoleonen okupazioari aurre egin zion erresistentziaren omenez.
Margolana gerraren lazturaren ikur bilakatu da, dituen edukiari, aurkezpenari eta indar emozionalari esker. Gainera, garaiko konbentzionalismoa hautsita geratzen da lan honetan. Izan ere, gerraren irudikapen tradizionalaren bideari ez dio jarraitzen, eta berria da estiloari, gaiari eta asmoari dagokienez.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1091086
* Multimedia: El tres de mayo de 1808 en Madrid / Q1091086
# Zoroetxea (Goya)

Zoroetxea (gaztelaniaz: Casa de locos), 1812 eta 1819 urteen artean Francisco de Goyak margotu zuen formatu txikiko (45 x 72 zm.) taula gaineko olio bat da; lanean gaixo mental batzuk jarrera ezberdinetan agertzen diren, eroetxea irudikatuz.

## Historia

Moratinen eta Goyaren laguna izan zen Manuel García de la Prada lanaren jabea izan zen; García Madrilgo alkate izan zen Napoleonen garaian, 1812an Frantziara erbesteratu zen arte. Lanak zuzenean margolariari erosi ahal izango zizkion, hau Bordelera joan baino lehen. Beste aukera bat da margolaria hil ondoren Javier Goyari erostea. Edonola ere, lana Manuel García de la Pradaren bilduman sartu zen, Madrilen, 1836 baino lehen, orduan agertzen baitziren San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiaren aldeko testamentuan. 1839an pasa zen erakunde horren eskuetara, jabea hil zenean.

## Egoera

Establezimendu psikiatrikoen gaia ilustratu espainiarren solasaldietan zegoen, eta koadro hori ongintza-erakunde horien garaiko egoeraren salaketa izan zitekeen. Goyak 1793ko beste pintura batean ere jorratu zuen gaia, Corral de locos izeneko lanean, alegia, baina beste honetan pertsonaien barietatea handiagoa da, pertsonaiak ez dira hain zoroak eta ez dira hain pintoreskoak; marjinazioaren eta gaitzespenaren biktima pobre batzuk baino argiro karakterizatuak daude.

## Deskribapena

Giro klaustrofobikoan, argi eta garbi zapaltzailea, zeinaren kanpoko argi bakarra barroteekin itxitako leiho altu bat baita, gaixo mental batzuk daude. Hauek pertsonaia ezberdinak irudikatzen dituzte: bat — basatia, antza — buruan lumaz ukitua, beste bat trikornioarekin, ikuslea bedeinkatzeko keinua egiten duen beste bat aita santuaren tiararekin, beste asko biluzik... guztiak jarduera grotesko eta patetikoetan.
Nolanahi ere, eromenaren, itxuragabekeriaren edo perbertsioen irudikapenak erakarri zuen beti Goya.
Koadroa ere klabe alegorikoan interpreta daiteke, botere sozialaren estamentu enblematikoen galeria parodiko gisa: kleroa, armada — biluzik borrokan ari den eta trikornio bat daraman gizona baitago —. Eszenak «mundua alderantziz» topikoa garatuko luke, eta Zentzugabekerien estanpa-sailarekin lotuko litzateke.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.artehistoria.com/obras/casa-de-locos
* ↑ https://fundaciongoyaenaragon.es/obra/casa-de-locos/463
* ↑ https://www.academiacolecciones.com/pinturas/inventario.php?id=0672
* ↑ https://historia-arte.com/obras/casa-de-locos

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8341785
* Multimedia: Casa de locos (Goya) / Q8341785
# Si minor

Si minor (Si m ere Europako notazioan eta Bm notazio amerikarrean) eskala minor naturalak duen tonalitateetako bat da, Si notatik abiatzen dena. Nota hauek osatzen dute: si, do, re, mi, fa, sol, eta la. Gako-armadurak bi sostenitu ditu: do eta fa. Eskala minor melodiko eta harmonikoen kasuan, aldaketa gehigarriak noten ondoan gehitzen dira, eta ez armaduran. Erlatibo minorra re maior tonalitatea da, eta tonalitate homonimoa, berriz, si maior.

## Obra ospetsuak Si minorren

* Meza Si minorrean, Orkestrarako suitea 2. zk. - J.S. Bach.
* "Amaitu gabea" sinfonia - Franz Schubert
* Biolinerako 2. kontzertua: 'La campanella' - Niccolò Paganini
* Kontrabaxu eta orkestrarako 2. kontzertua - Giovanni Bottesini
* Pianorako sonata si minorrean - Franz Liszt
* Scherzo, op. 20 Si menorrean - Chopin
* 2. sinfonia - Alexander Borodin
* Biolontxelorako kontzertua - Antonín Dvoχák
* Sinfonia Patetikoa - Txaikovski
* Biolinerako kontzertua - Edward Elgar
* Aranjuezko Kontzertuaren Adagioa - Joaquín Rodrigo
* Mendiko erregearen haitzulora - Edvard Grieg
* Klarineterako kintetoa, Op. 115 - Johannes Brahms
* Biolinerako kontzertua si minorrean Op. 35- Oskar Rieding

## Pop kantak tonalitate honetan

* Ez naz Makurtuko - Gatibu
* "Hitchin' a Ride" - Green Day
* "Hurt" - Nine Inch Nails
* "Hotel California" - Eagles
* "Maneater" - Nelly Furtado
* No Hay Igual -Nelly Furtado & Calle 13
* Yo te diré -Miranda!
* "If You Had My Love" - Jennifer Lopez
* "Vestido Azul" - La Oreja De Van Gogh
* "Be Yourself" - Audioslave
* "Eta Could Have Lied" - Red Hot Chili Peppers

## Kanpo estekak

* Datuak: Q284039
* Multimedia: B minor / Q284039