# Koskobilo

Koskobilo Altsasu eta Olazti artean zegoen haitzuloa zen. Gaur egun harrobi batean egindako lanak direla eta desagertua dago, baina hain zuzen ere 1940an, harrobi horretarako lanetan sima bertikal bat azaleratu zen, eta sima hartako sedimentuen artean, hainbat arrasto fosil agertu ziren.

## Aurkikuntza paleontologikoak

Sakana eta Aralar inguruan, Kretazeo Goiztiar kareharriek osatzen dituzte erliebe nabarmenenak, besteak beste, San Migel, Erga, Balerdi, Txindoki (Larrunarri) eta Aitziber gailur mitikoak, eta Ziordia eta Koskobilo mendiguneak. Kareharri horiek duela 100 milioi urte eratu ziren, hor zeuden sakonera txikiko itsaso tropikaletan.
Máximo Ruiz de Gaona naturalistak aztertu zituen aztarnak, eta gutxienez 26 ornodun espeziez osatutako zerrenda bat lortu zuen; espezie horien artean, Iberiar Penintsulan aurkitutako lehenengo kastore aztarnak nabarmentzen ziren, baita errinozero eta ustez hipopotamoarenak ziren arrastoak ere.
21. mendean aztarnen analisi gehiago egin dira, eta espezieak zehazteaz gain, zuzenketak egin dira, hipopotamoaren aztarna izan barik, basurde baten (Sus scrofa) letagin bat zen piezetako bat. Ziurtatu dira ordea estepako errinozeroa (Stephanorhinus hemitoechus), Megaceroides generokotzat jotzen den orein erraldoia, lehoinabarra (Panthera pardus), leize-lehoia (Panthera spelaea) eta kuoi kanidoaren antzinako aldaera europarra (Cuon alpinus europaeus).
Koskobilon aurkitu diren beste bi espezie berezi hartz tibetarra eta makakoa dira.
Ugaztunen fauna hori guztia kuaternariokoa da, duela 300.000 eta 100.000 urte artekoa, baina beste era bateko fosilak ere topatu dira, adibidez, 2009ko ekainaren 25an, krustazeo ermitau fosila topatu zen, eta espezie izen berezia eman zitzaion, Mesoparapylocheles michaeljacksoni, aurkikuntzaren egun berean hil zelako Michael Jackson kantaria.
Koskobilon krustazeo dekapodoen (karramarroak, otarrainak, ganbak) 39 espezie identifikatu dira. Hori dela eta, Koskobilo leku paregabea eta mundu mailan balio handikoa da, Kretazeo Goiztiarreko itsasoko bioaniztasuna aztertzeko eta geologia-historiaren garai haietan hura bultzatu zuten faktoreak ikertzeko. Nabarmentzekoa da Koskobilon kokatzen dela krustazeo dekapodoen Behe Kretazeoko aniztasun handieneko puntua mundu osoan.
* Bufalo baten hortzak, Nafarroako Museoa.
* Hipopotamo baten hortzak, Nafarroako Museoa.

## Gizakiaren aztarnak

1950etik aurrera egindako beste material bilketa batzuetan Sakanako lehenengo gizaki lanabesak ere bertan aurkitu ziren. 5.000tik gora pieza, Paleolitoko hainbat garaitakoak, Solutre aldiko industriak nabarmentzen zirelarik. 1955ean Jose Migel Barandiaranek pieza gehiago aurkitu zituen.
Neolitoan eta garai zaharragoetan giza ehorzketak egiteko erabiltzen zen eta gaur egun oraindik ztertzen ari den kobazuloa da. Indusketa-kanpainetan aztarna arkeologikoak aurkitu dira, ingurune hori populatu zuten lehengo nekazari eta abeltzainen gizarteek utzitakoak ziren.
Gizatalde horien hileta-ohituren artean daude haitzuloetan eta, geroago, trikuharrietan ehorztea eta Koskobilo II, hain zuzen, ehorzketarako leku modura erabili zuten. Horren adierazgarri dira berreskuratutako giza aztarnak: hainbat falange, metakarpoak eta hortzak. Aztarna horiek gutxienez bi gizakirenak dira: 14-16 urtetik gorako pertsona heldu batenak eta 2 urteko ume batenak.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Koskobilo muinoa, orein erraldoi eta makako galduen gordelekua» Zientzia Kaiera 2020-12-08 (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
* 1 2 3 Aranzadi. «Historiaurrea bilatzeko bidea Olaztin» Aranzadi (Noiz kontsultatua: 2025-02-18).
* ↑ ARLEGI, Mikel. RIOS-GARAIZAR, Joseba. RODRÍGUEZ-HIDALGO, Antonio. LÓPEZ-HORGUE, Mikel A. GÓMEZ-OLIVENCIA, Asier. (2018). «Koskobilo (Olazti, Nafarroa): nuevos hallazgos y revisión de las colecciones» Munibe (Donostia) 69.
* ↑ Etxebeste Aduriz, Egoitz. (2018). Gure bazterretako fosilak. Elhuyar (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
* ↑ René H. B. Fraaije, Adiël A. Klompmaker & Pedro Artal. (2012). «New species, genera and a family of hermit crabs (Crustacea, Anomura, Paguroidea) from a mid-Cretaceous reef of Navarra, northern Spain» Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie 263 (1): 85–92. doi:10.1127/0077-7749/2012/0213..
* ↑ Maluquer de Motes J. (1954). «La industria lítica de Olazagutía» Príncipe de Viana (Iruñea) 54-55: 9-27..

## Kanpo estekak

* «Koskobilo, Sakanako historiaurreko argazkia» Aizu! AEKren aldizkaria 21 Abendua 2023.
* (Gaztelaniaz) Gómez Olivencia, Asier; Rios-Garaizar , Joseba eta Arlegi , Mikel (2020-11-20). «Koskobilo, un mundo perdido en la Burunda». Cuaderno de Cultura Científica, ISSN: 2529-8984. Bilbo : EHU eta Eusko Jaurlaritza.
* Datuak: Q12261627