OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Lounès Matoub

Lounès Matoub (kabilieraz: Lwennas Meɛṭub; amazigeraz: ⵍⵡⴻⵏⵏⴰⵙ ⵎⴻⵄⵟⵓⴱ edo ⵎⴻⵄⵜⵓⴱ edo ⵎⵄⵟⵓⴱ ⵍⵓⵏⵉⵙ; Béni-Aïssi, Frantziar Aljeria, 1956ko urtarrilaren 24a- 1998ko ekainaren 25a), askotan Matoub Lounès deitua, kabiliar poeta eta egile abeslaria izan zen. Berberen eskubideen aldeko aktibista eta bere ikuspegi demokratiko eta laikogatik ezaguna, Aljeriako Gerra Zibilean alde biek gorroto zuten. Iturri ofizialen arabera, Islamiar Talde Armatuak erail zuen baina kabiliarrek Aljerko Gobernuari leporatzen diote.

## Diskografia

* 1978: Ay Izem
* 1978: Daεwessu
* 1979: Ṛuḥ ay aqcic
* 1979: Yekkes-as i znad ucekkel
* 1979: A lḥif yuran
* 1979: Ay aḥlili
* 1980: A ttwaliɣ
* 1980: Récital à l'Olympia 80 (JSK).
* 1981: Assagi liɣ
* 1981: Slaεbitt ay abeḥri (vol.1: Slaεbitt ay abeḥri, vol.2: Yeḥzen Lwad Aεissi).
* 1981: At Yiraten
* 1982: Tirgin
* 1983: Tamsalt n Sliman
* 1984: A tarwa n lḥif
* 1985: Da Hamou
* 1985: Lbabur
* 1986: Les deux compères
* 1986: Tamurt-iw
* 1987: Tissirt n endama
* 1988: Lmut
* 1988: Rwah rwah
* 1989: L'ironie du sort
* 1991: Regard sur l'histoire d'un pays damné (vol.1: Regard sur l'histoire..., vol.2: Iẓri-w).
* 1993: Communion avec la patrie (vol.1: Communion avec la patrie, vol.2: Lmeḥna).
* 1994: Kenza
* 1996: Tiɣri g-gemma (vol.1: Assirem, vol.2: Tiɣri g-gemma).
* 1997: Au nom de tous les miens (vol.1: Semeḥtiyi, vol.2: Sel kan i dderz).
* 1998: Lettre ouverte aux… (vol.1: Tabratt i lḥekam, vol.2: I luḥqed zhir).

## Oroimena

Joxe Ripiauren Paradisu Zinema diskoko Kabilia hautsia da coraçao kantuan bere hilketa salatzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q524362
* Multimedia: Lounès Matoub / Q524362
# Mizipsa

Mizipsa (?-K.a. 118) (antzinako grezieraz: Μικίψας; tifinaghez: MKWSN; hizkuntza punikoz: 𐤌𐤊𐤅‬𐤎𐤍), Masinisaren seme eta oinordekoa, Numidiako errege bat izan zen. Tronua K.a. 148an heredatu zuen eta Numidia 30 urtez gobernatu zuen.
Bere aita hil zenean, boterea Mizipsa eta honen anaia Gulussa eta Mastanabalen artean banatu zen, hurrenez hurren armadaren zuzendaritzaz eta justizia administrazioaz arduratu zirenak. Bere kanpo politika Masinisarenaren jarraipena izan zen, Erromaren alde eginez honek Kartagorekin izan zuen Hirugarren Gerra Punikoan, eta jarraian Lusitaniar gerretan Viriatoren aurka, Eszipion Emilianok zuzendutako erromatar armadentzat, arkulariak, habailariak eta elefanteak bidali zituelarik.
Mizipsa Hiempsal eta Aderbalen aita izan zen. Bere iloba Jugurta adoptatu zuen (bere anaia Mastanabalen semea zena) beranduago Numidiako errege izatea lortu zuena. Mizipsa hiltzean, erresuma Hiempsal, Aderbal eta Jugurtaren artean banatu zen, baina azken hau laster gailendu zitzaien bere bi lehengusuei.
# Masinisa

Masinisa (amazigeraz: ⵎⵙⵏⵙⵏ, Masensen; c. K.a. 238-K.a. 148) Numidiako lehenengo erregea izan zen.
Numidiar zalditeria zuzendu zuen Hispanian Eszipion Afrikarraren aurka.
Kartagotarren aldeko izan zen Kartagoko bigarren gerran. Gero alderdiz aldatu eta erromatarren alde egin zuen. Hauen laguntzari esker numidiar tribuak batu zituen eta Numidiako erresuma sortu zuen. Erromatarrek Kartago eman zioten sari gisa gerra irabazi zutelako.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q314685
* Multimedia: Masinissa / Q314685
# Tagelmust

Tagelmust (cheich, cheche eta litham ere esaten zaio) kotoizko jantzi bat da, anilez tindatua, belo eta turbante itxurarekin. Oihalak hamar metro baino gehiagoko luzera izan dezake. Batez ere gizon berbere tuaregek, Sahel eskualdeko hausek eta Songhaitarrek erabiltzen dute. Azken aldian, beste kolore batzuk erabili dira ere bai, eta belo anilak gordetzen dira egoera berezietan erabiltzeko. Normalean, burua estaltzen duten geruza asko ditu, eta lepoa estutzeko armatzen da, estutu gabe. Frantses batzuek bufanda gisa ere erabiltzen dute.

## Non erabiltzen da?

Tagelmustak burua eta aurpegia estaltzen ditu, begietarako zirrikitu bat utziz. Saharako eskualdean, erabiltzaileak haizeak eramandako harea arnastea saihesten du. Tindua, askotan, pertsonaren larruazalean iragazten da etengabe. Horregatik tuaregak "basamortuko gizon urdinak" bezala ezagutzen dira. Erabiltzaileetako askok ere uste dute anil kolorea osasungarria eta ederra dela, eta, oro har, uste da pertsonaren larruazalean kolore horren pilaketak larruazala babesten duela eta aberastasuna adierazten duela.

## Esanahiak

Tuaregen artean, tagelmust erabiltzen duten gizonek Kel Tagelmust edo Beloaren Herria dute izena. Tagelmust gizon helduek bakarrik erabiltzen dute, eta hurbileko senideen aurrean bakarrik kentzen dute. Tuareg gizonek sarritan sentitzen dute lotsa beren ahoa edo sudurra arrotzei edo beraiena baino posizio altuagoko pertsonei erakusteko, eta jakina da hazpegiak eskuekin ezkutatzen dituztela tagelmust bat ez badute. Tagelmustak beste esanahi kultural bat du; izan ere, bilduta eta tolestuta dagoen modua klanaren jatorria eta eskualdea erakusteko erabiltzen da askotan, eta tindatuta dagoen tonu urdinaren sakontasunak pertsonaren aberastasuna erakusten du.

## Beste erabilerak

Frantziako armadako unitate batzuek ere hartu zuten Saharan edo beste basamortuko gune batzuetan, legionarioak barne, eta gaur egun tenperatura altuko eremutan jarduten duten unitate gehienetan zabaldu da.
"Cheche" terminoa batzuetan frantsesez lepoaren inguruan jantzita erabiltzen da zapi soil bat edo zapi arina azaltzeko. Moda osagarri hori emakumezkoen artean zabaldu zen hasieran eta, ondoren, bi sexuetan hedatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20230328191643/http://edition.cnn.com/2007/TRAVEL/DESTINATIONS/03/16/sahara/index.html
* ↑ https://web.archive.org/web/20140203134239/http://www.newsfinder.org/site/more/tuareg/
* ↑ Balfour-Paul, Jenny (1997). Indigo in the Arab world. Londres: Routledge. 152.or. ISBN 978-0-7007-0373-9.
* ↑ https://web.archive.org/web/20070719165217/http://www.peoplesoftheworld.org/hosted/tuareg/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2576476
* Multimedia: Cheche / Q2576476
# Siwa

Siwa (siwieraz: Isiwan; arabieraz: واحة سيوة, Wāḥat Sīwah, ˈwæːħet ˈsiːwæ ahoskatua) Egiptoko oasia da, Libiako basamortuan, Qattara sakonunea eta Egiptoko Hare-Itsasoaren artean dagoena.
80 km-ko luzera eta 20 km-ko zabalera duen eremu hau Egiptoko lekurik isolatuenetariko bat da, non 23.000 lagun, gehienak berebere, bizi dira. Antzinean Ammonium izenaz ezaguna, oasia natura parke izendatu zuten.

## Klima

Datu klimatikoak (Siwa) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 26.5 | 26.9 | 29.6 | 35.0 | 41.6 | 47.3 | 46.7 | 47.1 | 39.5 | 34.8 | 30.6 | 27.5 | 47.3 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 20 | 22 | 25 | 29 | 34 | 37 | 38 | 38 | 35 | 32 | 27 | 22 | 29 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 4 | 6 | 9 | 12 | 15 | 19 | 21 | 21 | 18 | 16 | 11 | 6 | 12 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | 1.0 | 2.4 | 4.4 | 6.9 | 9.0 | 11.0 | 11.4 | 11.5 | 8.6 | 4.2 | 1.7 | 0.7 | 0.7 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 9 |
| Iturria: Weatherbase ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
* ↑ Bard, Kathryn A.; Shubert, Steven Blake. (1999). Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt. Routledge (UK) ISBN 978-0-415-18589-9..
* ↑ Weatherbase. (2011). Weather for Siwah, Egypt. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2008735
* Multimedia: Siwa / Q2008735
# Yusuf ibn Tashfin

Yusuf ibn Tashfin (arabieraz: يوسف بن تاشفين ناصر الدين بن تالاكاكين الصنهاجي‎; ? - 1106) agintari almorabidea izan zen, 1061-1106 artean, jatorriz berberea.

## Biografia

Jeneral eta aszeta handia izan zen. Abu Bakr almorabideen buruzagiak, matxinada bati aurre egitera basamortura joan beharra zuela eta, Yusufen esku utzi zuen Magrebeko aginpidea; Abu Bakr basamortutik itzultzean, Yusufek lortu zuen ospea zela eta, haren esku utzi zuen aginpidea. Yusufek, gaur egungo Maroko, Aljeria, mairuen mende ziren Espainiako lurraldeak eta Mallorca, Menorca eta Eivissa uharteak bereganatu baitzituen, ordu arte almorabideen erresuma ahula izan zena indar handiko inperio bihurtu zuen, eta, hala, almorabideen erresumaren sortzailetzat hartua da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q369981
* Multimedia: Yusuf ibn Tashfin / Q369981
# Poeta madarikatuak

Poeta madarikatuak (frantsesez "Les Poètes maudits") Paul Verlaine olerkari frantsesaren saiakera liburu baten izenburua da. Liburuaren lehenengo bertsioa 1884an agertu zen eta 1888 bigarrena.

## Liburua

Bertan kalifikatibo horrekin sei poeta aipatzen ziren: Tristan Corbière, Arthur Rimbaud, Stéphane Mallarmé, Marceline Desbordes-Valmore, Auguste Villiers de L'Isle-Adam eta "Pauvre Lelian" Paul Verlaine beraren anagrama. Verlaineren iritziz poeta hauek modu batez edo bestez madarikazio bat jaso zuten eta, horren ondorioz, pertsona arruntengandik bereizi egin ziren. Egoera horren aurrean idazleok hermetismoaren bidea hartu omen zuten. Gizarte mailan gaizki ikusita zeuden eta, orokorrean, oso bizitza autosuntsitzaileak bizi izan zituzten, askotan drogekin eta eskandalu sexualekin lotuta. Madarikatuen kontzeptua Alfred de Vignyren Stello liburuan agertu zen, 1832an. Bertan esaten zuen poetak, poetak izateagatik, lurraren botereek madarikatuak bihurtzen zituztela.

## Kontzeptua

Definizioak arrakasta izan zuen eta, ondoren, beste idazleengana zabaldu egin da. Hitz honekin bizitzan arrakasta ezagutzen ez duten idazle baztertuak ezagutzen dira. Normalean idazle hauek bizitza bohemio eta tragikoa ezagutzen dute. Kategoria horretan, besteak beste, idazle hauek aipatu izan dira:
* Charles Baudelaire
* François Villon
* Marceline Desbordes-Valmore
* Thomas Chatterton
* Aloysius Bertrand
* Gérard de Nerval
* Lautréamont kondea
* Petrus Borel
* Charles Cros
* Germain Nouveau
* Antonin Artaud
* Émile Nelligan
* Armand Robin
* Olivier Larronde
* Innokienti Ánnienski
* John Keats
* Edgar Allan Poe.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20140307210712/http://visualiseur.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1015000

## Ikus, gainera

* Dandismo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41775
# Armeniera

Armeniera (Հայերեն, hayeren) armeniarrek mintzatzen duten indoeuropar hizkuntza da. Berezko alfabetoa (armeniar alfabetoa) darabil, Erdi Aroan Mesrop Maxtots santuak sortua. Armenian ez ezik, Nagorno-Karabakhen (Azerbaijandik de facto independentzia lortu duen eskualdea), Errusian, Georgian, Iranen, Sirian, Libanon, Iraken eta Turkian ere hitz egiten da. Armeniar genozidioak 1915ean eragindako diasporak, era berean, hizkuntza herrialde ugaritara hedatu du.

## Armenieraren dialektoak

Armenierak bi dialekto multzo ditu: ekialdekoa eta mendebaldekoa. Dialekto multzo horietako bakoitzak bere estandar idatzia du.

### Bi dialekto estandar (bi armeniera batu)

V. mendetik XVIII. arte, dialekto idatzi nagusia armeniera klasikoa izan zen (armenieraz, grabar, hau da, «literaturakoa»). XIX. mendean, baina, Errusiar eta Otomandar inperioek Armenia beren artean zatitzearekin batera, bitan banatu zen idatzizko tradizioa, eta orduz geroztik, armenieraren dialekto idatzi nagusiak bi dira:
* Ekialdekoa: Errusiar Inperioan bizi ziren idazleek sortua. Armenian estatus ofiziala du eta Georgian eta Iranen ere erabiltzen da. Georgian hizkuntza ofizialetako bat zen Sobiet Batasunaren aldian, baina Georgiak independentzia lortuz geroztik, armeniar eta azerbaijandar gutxiengoek oso murriztuak dituzte beren hizkuntza eskubideak. Hartara, Administrazio publikoarekiko harremanetan georgiera erabiltzera behartzen dituzte.
* Mendebaldekoa: Otomandar Inperioan bizi ziren idazleek sortua. Armeniar genozidioan Turkiako ekialdean hil edo deportatu zituzten armeniarrek, hain zuzen ere, dialekto hartaz idazten zuten; beraz, mendebaldeko armeniera da erabiliena armeniar diasporan (diasporako armeniar gehien dauzkaten estatuak: Errusia, Ameriketako Estatu Batuak, Frantzia, Argentina, Libano, Siria, Iran, Kanada, Ukraina, Grezia eta Australia). Jatorrizko lurraldean, gaur egungo Turkiako ekialdean, ez da hiztunik geratu, baina Istanbulen eta ingurumarietan badira mendebaldeko armeniera darabilten diasporako 70.000 armeniar.
Hala ekialdeko nola mendebaldeko armenieratik turkieraren eragin lexiko ia guztia ezabatu zuten armenieradunek XX. mendean, armeniar genozidioaren ondoren.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2007-03-30). 38. araua - Munduko estatu-izenak. .
* ↑ (Ingelesez) «Armenian language», Encyclopaedia Britannica.
* ↑ 163. araua - Georgieraren eta armenieraren alfabetoetan idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistemak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2014.05.15).
* ↑ (Ingelesez) International Crisis Group: «Georgia's Armenian and Azeri Minorities», Europe Report, 178. zenbakia, 2006ko azaroaren 22a.

## Ikus, gainera

* Vahan Sarkisian

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Armeniar alfabetoa
* Datuak: Q8785
* Multimedia: Armenian language / Q8785
# Armeniera klasiko

Armeniera klasikoa (armenieraz: գրաբար, translit.: grabar) armenieraren forma zaharrena da. V. mendearen hasieran idatzi zuten lehen aldiz, eta ordutik XVIII. mendera arteko armenierazko literatura guztia armeniera klasikoan dago. Jatorriz antzinako grezieraz, persieraz, hebreeraz, asirieraz eta latinez idatzitako eskuizkribu asko armenierara itzulita bakarrik irauten dira.
Armeniera klasikoak Armeniako Eliza Apostolikoaren eta Armeniako Eliza Katolikoaren liturgia-hizkuntza izaten jarraitzen du, eta, askotan, Bibliako, estamentu-arteko eta patristikako adituek testu-ikerketei eskainitako hizkuntza ikasten dute. Armeniera klasikoa aitzinindoeuropera berreraikitzeko ere garrantzitsua da.

## Fonologia
### Bokalak

Zazpi monoftongo ditu:
* /a/ (ա), /i/ (ի), /ə/ (ը), /ɛ/ edo e irekia (ե), /e/ edo e itxia (է), /o/ (ո) eta /u/ (ու) (hurrenez hurren a, i, ə, e, ē, o, eta u transkribatuak). u transkribaturiko bokalarentzat ow (ու) armeniar hizkia erabiltzen badute ere, ez da diptongo bat.
Gainera, sei diptongo ere badaude:
* ay (այ), aw (աւ, gero օ), ea (եա), ew (եւ), iw (իւ), oy (ոյ).

### Kontsonanteak

| | | Ezpainkariak | Hobikariak | Hobikariak | Sabaikariak | Belarrak / Ubularrak | Glotalak |
| | | Ezpainkariak | lauak | belarizatuak | Sabaikariak | Belarrak / Ubularrak | Glotalak |
| Sudurkariak | Sudurkariak | /m/ մ | /n/ ն | | | | |
| Leherkariak | Ahostunak | /b/ բ | /d/ դ | | | /ɡ/ գ | |
| Leherkariak | Ahoskabeak | /p/ պ | /t/ տ | | | /k/ կ | |
| Leherkariak | Hasperendunak | /pʰ/ փ | /tʰ/ թ | | | /kʰ/ ք | |
| Afrikatuak | Ahostunak | | /dz/ ձ | | /dʒ/ ջ | | |
| Afrikatuak | Ahoskabeak | | /ts/ ծ | | /tʃ/ ճ | | |
| Afrikatuak | Hasperendunak | | /tsʰ/ ց | | /tʃʰ/ չ | | |
| Igurzkariak | Ahostunak | /v/ վ | /z/ զ | | /ʒ/ ժ | | |
| Igurzkariak | Ahoskabeak | /f/ ֆ | /s/ ս | | /ʃ/ շ | /χ/ խ | /h/ հ |
| Hurbilkariak | Albokariak | | /l/ լ | /ɫ/ ղ | | | |
| Hurbilkariak | Erdikoak | | /ɹ/ ր | | /j/ յ | | |
| Dardarraniztunak | Dardarraniztunak | | /r/ ռ | | | |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Armenian Language Program | Near Eastern Languages and Civilizations» nelc.uchicago.edu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q181074
* Multimedia: Classical Armenian / Q181074
# Hizkuntza baltikoak

Hizkuntza baltikoak indoeuropar taldeko azpitalde bat da, iparraldeko Europan hitz egiten dena. Herri baltikoek mintzatuak, lehen aztarnak XIV. mendekoak dira. Hain berandukoak izanagatik ere, protoindoeuropear hizkuntzen ezaugarri zahar asko gordetzen dituzte eta oso interesgarriak dira hizkuntzalaritza historikoaren adituentzat.
Talde horretako hizkuntzak huek dira:
(† ikurra: hizkuntza galdua da)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33136
* Multimedia: Baltic languages / Q33136
# Avestera

Avestera ekialdeko irandar hizkuntza bat da, egun bakarrik zoroastrismoak eliz hizkuntzatzat erabilia.
Arakosia/Sīstān, Herat, Merv eta Baktria inguruan sortu zen.

## Erreferentziak

* ↑ 47. araua - Hizkuntza hilak eta klasikoak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-12-23).
* ↑ Michael Witzel, THE HOME OF THE ARYANS, Harvard University, P.10

## Kanpo estekak

* Datuak: Q29572
* Multimedia: Avestan language / Q29572
# Irandar hizkuntzak

Irandar hizkuntzak hizkuntza azpitalde bat dira, indoeuropar hizkuntzen indo-irandar taldekoak. Mendebaleko Asian mintzatzen dira.

## Talde nagusiak

* Ekialdekoa: avestera, K.a. 1000. urtearen ingurukoa
** Ipar-ekialdekoa: antzina Erdialdeko Asiako estepetako zaldunek mintzaturiko hizkuntzak
*** Osetiera
*** Yaghnobiera (Tajikistanen)
** Hego-ekialdekoa
*** Pamireko hizkuntzak: sarikolia, shughnia, wakhia...
*** Paxtuera
* Mendebalekoa: antzina medoen eta partoen hizkuntza
** Ipar-mendebalekoa
*** Kaspiar itsasaldeko hizkuntzak: talishia, gilandera, mazandarandera...
*** Kurduera
*** Zaza-gorani hizkuntzak: zazakia, gorania
*** Balutxi
** Hego-mendebaldekoa: pehleviera K.a. 520tik aurrera, persiera eta antzekoak: dariera eta tajikera
*** Lurera.

## Bibliografia

* (Frantsesez) Oranskij, Iosif M., Les langues iraniennes, traduit par Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, Paris: Librairie C. Klincksieck, 1977. ISBN 2-252-01991-3

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Irandar hizkuntzak, Ethnologue webgunean.
* (Gaztelaniaz) Irandar hizkuntzak, Proel webgunean.
* Datuak: Q33527
* Multimedia: Iranian languages / Q33527
# Indo-ariar hizkuntzak

Indo-ariar hizkuntzak hizkuntza azpitalde bat da, indoeuropar hizkuntzen indoirandar taldekoak. Indiako azpikontinentean mintzatzen dira.

## Ezaugarriak

Indoariar hizkuntzen aztarnarik zaharrenak sanskritoz idatzitakoak dira (K.a. 1.500. urtekoak). Sanskritotik edo sanskritoarekin zerikusia zuten dialektoetatik sortu ziren indoariar hizkuntza batzuk. Gaur egun hizkuntza indoariarrak bost talde nagusitan biltzen dira: ekialdeko taldea (assamera, bengalera eta oriya hizkuntza); ipar-mendebalekoa (punjabiera, lahnda, sindhia, paharia eta dardikoa); mendebalekoa eta hego-mendebalekoa (gujaratera, marathera, konkanera, maldivera, Sri Lanka-ko sinhalera). Erdialdeko taldea hindiaren dialektoek osatzen dute: hindia (Indiako hizkuntza nazionala), urdua (Pakistango hizkuntza ofiziala). Batzuetan hizkuntza dardikoak indoariar hizkuntzen artean sartzen dira.

## Zerrenda

Talde nagusiak:
* Kafiri edo nuristani taldea batzuetan indo-ariar multzoan sailkatzen da, eta beste batzuetan indoirandar hizkuntzen artean; Kabul eta Chitral (iparraldeko Pakistan) artean dago.
* Iparraldekoak: Pahariera, Nepalera
* Iparmendabalekoak: Mendebaleko panjabiera, Lahnda, Sindhera
* Dardikoak: Kaxmirera
* Erdikoak: Hindi/Urdu, Punjabera, Rajastanera, Gujaratera, Erromaniera
* Magadha edo Ekialdekoak: Assamera, Bengalera, Oriya
* Hegoaldekoak: Marathera, Konkanera
** Uharteetakoak: Zingalera, Divehi edo maldivera
Antzinako hizkuntzak (ama hizkuntzak):
* Sanskritoa (klasikoa) eta prakritoa (arrunta)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2018-1-9 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33577
* Multimedia: Indo-Aryan languages / Q33577
# Xugni

Xugnia (xuǧnůn ziv/хуг̌ну̊н зив) Badakhxanen mintzatzen den irandar hizkuntza da. Ruxani, Bartangi, Oroshor (Roshorvi), Khufi eta Xugni bera dialektotzat hartzen dute. Hala ere, Bartangi eta Khufi hain ezberdinak diren ezen hizkuntza ezberdintzat ere har ditzakegun.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .
* ↑ Karamšoev, Dodchudo K.. (1988-99). Šugnansko-russkij slovar. 3 Mosku: Nauka ISBN 5-02-017858-6..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34053
# Awadhiera

Awadhi hizkuntza edo Awadhiera Indiako iparraldean hitz egiten den Indo-ariar adarreko ekialdeko indiar hizkuntza da. Gaur egungo Uttar Pradesh eskualdeko Awadh eskualdean hitz egiten da batez ere.

## Historia

Braj Basha hizkuntzarekin batera, asko erabili zen literaturako hizkuntza gisa XIX. mendean Hindustaneraren estandarra lekuz aldatu aurretik. Hain zuzen ere, dialekto edo mintzaira multzo bertsua hitz egiten zen India iparraldeko Ganges arroaren parte handi batean, baina Delhi hiriburuko aldaera gailendu zen hindiera bilakatuz, besteak beste britainiar agintearen bultzadaz.

## Izenak

Awadh izena Ayodhyari lotuta dago, antzinako hiriari, alegia, Rama jainko hinduaren aberriari.
Awadhieraren izen alternatiboak dira: Oudhi edo Oudhera, Awadh eskualdea Oudh idazten baitzuten britainiarrek; Baiswari (Baiswara erregioaren izenetik eratorria), baita Purbi edo, "ekialdera" nolabait anbiguoki, eta Kοsali, Kosala erreinu zaharraren izenetik.
Awadhiera batez ere Uttar Pradesh zentroa hartzen duen Awadh eskualdean hitz egiten da. Mendebaldean, mendebaldeko Hindierak mugatzen du, bereziki Kannauji eta Bundeli hizkuntza aldaerek, eta ekialdean biharieraren Bhojpuri dialektoak. Iparraldean, Nepalek eta nepalerak mugatzen du, eta hegoaldean, Bagheliera deritzonak, Awadhieraren antz handia duenak.

## Hedapena

Awadhiera honako barrutietako hizkuntza da::
* Lakhimpur Kheri
* Sitapur
* Hardoi
* Lucknow
* Unnao
* Kanpur-Nagar
* Barabanki
* Rae Bareli
* Amethi
* Baharich
Ekialdeko parteetan, awadhierak bere forma aldatzen du, eta termino berezi bat dago, "Ekialdeko Awadhiera Estandar" dialektorako, zeinak bhojpurieraren ukituak dituen. Dialekto horretan, honako barrutiak sartzen dira:
* Ayodhya
* Ambedkar Nagar
* Allahabad
* Jaunpur
* Sultanpur
* Pratapgarh
* Gonda
* Bastia
* Siddharthnagarko mendebaldeko zatiak
* Kaushambi
* Mirznik
* Gyanpur

### Beste herrialdeetan

Awadhiera Nepalgo bi probintziatan hitz egiten da, Lumbini eta Sudurpaschim probintzietan. Indiarren diasporan, Karibeko komunitate batzuek hitz egiten dute, baina batez ere Fijiko indiarrek.

## Erreferentziak

* ↑ Mohan, Peggy. (2021). Wanderers, kings, merchants : the story of India through its languages. ISBN 978-93-90914-84-5. PMC 1273718324. (Noiz kontsultatua: 2022-03-14).
* ↑ «Awadhi» Ethnologue.

## Kanpo estekak

* Awadhierazko wikipedia.
* Datuak: Q29579
# Poitevin-Santongera

Poitevin-Saintongera ( Poetevin-séntunjhaes ; frantsesez Parlanjhe , Aguiain edo Aguiainais deitua) Frantziako erdi-mendebaldean hitz egiten den hizkuntza da. Frantziako Kultura Ministerioak Poitevin eta Saintongeais dialektoen batura gisa onartzen du.Hizkuntza erromantzeen eta Oïl hizkuntza taldearen azpitalde gisa sailkatzen da. Hizkuntza honen dialektoak Poitoun eta Saintongen mintzo dira, Akitania Berria eta Loirerria eskualdeetan. UNESCOk larriki arriskuan sailkatzen du.

## Erreferentziak

* ↑ Produccions, Tirabol. Lo peitavin-santongés, una lenga sòrre e emergenta. .
* ↑ Langues-regionales. .
* ↑ Atlas. .

## Kanpo estekak

* DGLFLF - Kultura Ministerioa
* Parlanjhearen aldeko elkartea
* Xaintonge argitaletxe-elkartea
* Datuak: Q514123
# Mons Lactariuseko gudua

Mons Lactariuseko gudua (Vesuvioko gudua ere deitua) 552- 553 inguruan gertatutako gudua izan zen, Ekialdeko Erromatar Inperioaren eta Erresuma Ostrogodoaren artean, azken Gerra Gotikoaren testuinguruan.
Taginaeko guduaren ondoren, non Totila errege ostrogodoa hil zen, Narses jeneral bizantziarrak Erroma hartu eta Cumae setiatu zuen. Teia, errege ostrogotiko berriak, geratzen zen armada txikia bildu eta setioarekin amaitzera abiatu zen, baina 552ko urrian (edo 553ko hasieran) Narsesek Mons Lactariusen (egungo Monti Lattari), Campanian, Vesuvio mendiaren eta Nuceria Alfaternaren ondoan, segada egin zion. Borrokaldiak bi egun iraun zuen, eta Teia guduan hil zen. Italiako botere ostrogotikoa guztiz amaitu zen 20 urteko gerra latzaren ostean, eta gainerako ostrogodoetako asko iparraldera joan ziren eta Austria hegoaldean kokatu ziren. Guduaren ondoren frankoek Italia berriro inbaditu zuten, baina haiek ere garaituak izan ziren, eta penintsula, denbora labur batez, inperio erromatarraren jabetzara itzuli zen. 568an, lonbardiarren inbasioak, germaniar leinua, erromatar agintaldi totalaren aldi labur hau amaitu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Bury, J. B.. (2015-03-05). A History of the Later Roman Empire. Cambridge University Press ISBN 978-1-108-08318-8. (Noiz kontsultatua: 2025-02-06).