# Marte

    Artikulu hau planetari buruzkoa da; jainkoa gaitzat duena beste hau da: «Marte (jainkoa)»
Marte Eguzkitik hasita laugarren planeta da Eguzki-sisteman. Erromatar mitologiako Marte gerra-jainkoaren izena ezarri zitzaion, gaueko ortzian ageri duen gorritasuna zela-eta. Hori dela eta «Planeta Gorria» ere irizten zaio. Itxura hori bere azaleko burdin oxido gorrixkak ematen dio, eta begi hutsez ikus daitezkeen gorputz astronomikoen artean bereizgarria egiten du. Marte atmosfera mehea duen planeta telurikoa da. Bere gainazaleko elementuek Ilargiko kraterren inpaktuen eta Lurreko haran, basamortu izotz poloen antza dute.
Marteren eta Lurraren biraketa periodoa eta denborazko zikloak antzekoak dira, urtaroak sortzen dituen okertasuna barne. Marten daude Olympus Mons, Eguzki Sistemako sumendi handiena eta ezagutzen den bigarren mendi altuena, eta Valles Marineris, Eguzki Sistemako arroila handienetakoa. Ipar hemisferioko Borealis beheragune leunak planetaren % 40 estaltzen du eta inpaktu erraldoi batek sortua izan liteke. Planetak bi ilargi ditu: Phobos eta Deimos, Harrapatutako asteroideak izan litezke, 5261 Eurekaren antzekoak, Marteko objektu troiar bat.
Marteko iraganeko bizigarritasun potentziala aztertzen ari dira, baita bizia aurkitzekoak ere. Etorkizunerako astrobiologia misioak aurreikusi dira, besteak beste, Mars 2020 eta Rosalind Franklin roverrak. Ur likidoa ezin da Marteko azaleran egon, atmosferako presioa oso baxua, Lurrekoa baino % 1 baino txikiagoa baita, epe laburretan altuera txikienetan izan ezik. Bi poloetako izotz kaskoak urezkoak direla dirudi. Hego poloko izotz kaskoko ur izoztuaren bolumena urtuko balitz, nahikoa izango litzateke planetaren azalera osoa 11 metroko sakoneran urperatzeko. 2016ko azaroan, NASAk lurpeko izotz asko aurkitu zuen Marteko Utopia Planitian. Bertan dagoen ur bolumena Superior lakuan dagoenaren baliokidea izan liteke.
Marte erraz ikusiten da Lurretik begi hutsez, baita haren kolore gorrixka ere. Itxurazko magnitudea -2,94koa du, soilik Jupiterrek, Artizarrak, Ilargiak eta Eguzkiak gainditua. Lurrean oinarritutako teleskopio optikoek gutxienez 300 kilometro dituzten ezaugarriak bereiz ditzakete Lurra eta Marte hurbilen dauden momentuetan, Lurreko atmosferaren eraginez.

## Ezaugarri fisikoak

Martek Lurraren diametroaren erdia du gutxi gorabehera, eta bere gainazal osoa Lurraren gainazal lehorraren azalera osoa baino pixka bat txikiagoa da. Martek Lurrak baino dentsitate txikiagoa du. Lurraren bolumenaren % 15 eta Lurraren masaren % 11 izanik, Lurreko azaleko grabitatearen % 38 inguru du.
Marteko azaleraren itxura gorri-laranja burdin (III) oxidoak herdoila eragiten du. Gainazaleko beste kolore arruntak urrea, marroia, kanela eta berdexka dira, mineralen presentziaren araberakoak.
* Alderaketa: Lurra eta Marte
* Marteko ezaugarri nagusiak erakusten dituen animazioa (00:40)
* NASAko hiru satelitek Marteko grabitate eremua nola mapeatu zuten erakusten duen bideoa (01:28)

### Barne egitura

Lurraren antzera, Martek nukleo metaliko dentso bat du, dentsitate gutxiago material geruzez inguratua. Bere barnearen uneko ereduek 1.794 ± 65 kilometro inguruko erradioa duen nukleo bat definitzen dute, gehienbat burdin eta nikelaz osatua, eta % 16-17 inguru sufrea. Burdin (II) sulfurozko nukleo horretan elementu arinagoen presentzia, Lurrekoarekin alderatuta, bi aldiz handiagoa da. Nukleoa silikatozko mantu batez inguratuta dago.
Planetaren elementu tektoniko eta bolkaniko gehienak sortu zituela uste da, nahiz eta gaur egun jarduerarik gabekoa dela dirudien. Silizioa eta oxigenoaz gain, Marteko lurrazalean elementu ugarienak burdina, magnesioa, aluminioa, kaltzioa eta potasioa dira.
Planetako lurrazalaren batez besteko lodiera 50 km ingurukoa da, eta maximoa 125 kilometrokoa (Lurreko lurrazalaren batez besteko lodiera 40 kilometrokoa da).

### Gainazaleko geologia

Marte planeta telurikoa da, silizioa eta oxigenoa, metalak eta arrokak osatzen dituzten beste elementu batzuk dituzten mineralez osatua. Marteko azalera nagusiki basalto toleitikoz osatua dago, nahiz eta zati batzuk basalto tipikoak baino silizio dioxido gehiago duten eta Lurreko arroka andesitikoen edo silizio dioxidodun beiraren antzekoagoak izan. Albedo txikiko eskualdeek plagioklasa feldespatoaren kontzentrazioak iradokitzen dituzte eta mota honetako iparraldeko eskualdeek, silikato xaflen kontzentrazio altuak dituzte. Hegoaldeko mendilerroen zonaldeetan kaltzio handiko piroxenoen kantitate detektagarriak daude. Zenbait guneetan hematite eta olibino kontzentrazioak aurkitu dira. Gainazalaren zati handi bat burdin (III) oxido hautsez sakonki estalia dago.
Nahiz eta Martek ez duen eremu magnetiko orokor egituratu baten frogarik, behaketek erakusten dute planetaren lurrazalaren zatiak magnetizatuak izan direla, eta horrek iraganean dipolo eremuaren polaritatearen alderantzikatzeak gertatu zirela iradokitzen du. Magnetikoki sentikorrak diren mineral hauen paleomagnetismoa Lurraren ozeanoko lurretan aurkitutako banda alternatiboen antzekoa da. Teoria baten arabera, 1999an argitaratua eta 2005eko urrian berraztertu zena (Mars Global Surveyorren laguntzarekin), banda horiek jarduera tektonikoa iradokitzen dute. Duela lau mila miloi urte sortu ziren, planetako dinamoak funtzionatzeari utzi eta planetako eremu magnetikoa desagertu aurretik.
Eguzki Sistemaren eraketan zehar, Eguzkiaren orbitan zegoen disko protoplanetariotik ihesean zegoen materialaren akrezioz Marte sortu zela uste da, prozesu estokastiko baten emaitza gisa. Martek ezaugarri kimiko bereizgarri asko ditu Eguzki Sisteman duen posizioak eraginda. Konparatiboki irakite puntu baxuak dituzten elementuak, hala nola kloroa, fosforoa eta sufrea, askoz ere ohikoagoak dira Marte Lurrean baino. Elementu horiek seguruenik Eguzki gaztearen eguzki haize indartsuek kanpora bultzatutakoak dira.
Planetak eratu ostean, guztiek "Bonbardaketa Indartsu Berantiarra" deiturikoa jasan zuten. Marteko azaleraren % 60 inguruk garai horretako inpaktuen aztarnak ditu. Gainontzeko gainazalaren zati handi bat ziurrenik gertakari horrek eragindako beheragune izugarrien azpian egon daiteke. Marte iparraldeko hemisferioan inpaktu batek sorturiko beheragune erraldoi baten frogak daude, 10.600 kilometro luze eta 8.500 kilometro zabal dituena. Ilargiko Aitkinen arroa baino lau aldiz handiagoa litzateke, gaur egun baieztatua dagoen inpaktu beheragune handiena. Teoria honen arabera, duela lau mila milioi urte inguru, Plutonen tamainako gorputz batek Marte kolpatu zuen. Gertakari hau Marteko hemisferio dikotomiaren kausa dela pentsatzen da eta planetaren% 40a estaltzen duen Borealis arroa sortu zuen.
Marteren historia geologikoa epe askotan banatu daiteke, baina hurrengo hiru aldiak dira nagusiak:
* Noachiar garaia (Noachis Terra zonaldeagatik izendatua): Marteko azal zaharrenen eraketa, duela 4,5 mila miloi urtetatik 3,5 mila milioi urtetara. Noachen garaiko gainazalek inpaktu krater handiak dituzte. Tharsis tontorra, sumendi goragune bat, garai hartan eratu zela uste da, ondoren urak eragindako uholde handiak jasan zituena.
* Hesperiar garaia (Hesperia Planum zonaldeagatik izendatua): orain dela 3,5 mila miloi urtetatik 3,3 edo 2,9 mila milioi urtetara. Hesperiar garaian laba lautada zabalak eratu ziren.
* Amazoniar garaia (Amazonis Planitia zonaldeagatik izendatua): duela 3,3 edo 2,9 mila milioi urtetatik gaur egunera arte. Amazoniar eskualdeek meteoritoek sortutako krater gutxi dituzte, baina bestela nahiko anitzak dira. Olympus Mons garai hartan eratu zen.
Jarduera geologikoa oraindik ere martxan dago Marten. Athabasca Vallesek duela 200 miloi urte inguru sortutako laba-fluxuak ditu, orrien antzekoak. Cerberus Fossae deitzen den grabenetako ur korronteak duela 20 miloi urte inguru gertatu ziren, baita garai berdineko sumendi intrusioak ere. 2008ko otsailaren 19an, Mars Reconnaissance Orbiterren irudiek 700 metroko altuerako labarretik eroritako lur-jausia erakutsi zuten.

### Lurzorua

Phoenix zundak lortutako datuen arabera, Marteko lurzorua pixka bat alkalinoa da eta magnesioa, sodioa, potasioa eta kloroa bezalako elementuak ditu. Elikagai hauek Lurreko lurzoruan ere aurkitzen dira eta landareen hazkuntzarako beharrezkoak dira. Zundak egindako esperimentuen arabera Marteko lurzoruak 7.7ko pH basikoa du eta gatza perkloratoaren % 0,6 dauka.
Ezpondetako ildo ilunak oso ohikoak dira Marten eta berri gehiago maiz agertzen dira kraterretan, maldetan eta haranetan. Ildoak hasieran ilunak dira eta argiagoak bihurtzen dira denbora pasa hala. Arrastoak eremu txikitan hasi daitezke eta ondoren ehunka metroz zabaldu. Haien bidean dauden harrien ertzak eta beste oztopo batzuk jarraitzen dituztela ikusi da. Gaur egun onartuen dauden teorien arabera, lurrazalaren azpiko geruza ilunak dira, hauts lur-jausien ondorioz ikusgai geratzen direnak. Beste azalpen batzuk eman dira, urarekin edota organismoen hazkuntzarekin lotutakoak barne.

### Hidrologia

Ur likidoa ezin da Marteko azaleran egon atmosferako presioa oso baxua, Lurrekoa baino % 1 baino txikiagoa baita, epe laburretan altuera txikienetan izan ezik. Bi poloetako izotz kaskoak urez egindakoak direla dirudi. Hego poloko izotz kaskoan dagoen ur izoztuaren bolumena, urtu egingo balitz, nahikoa izango litzateke planetaren azalera osoa 11 metroko sakoneran urperatzeko. Permafrost mantua polotik 60 ° inguruko latituderaino luzatzen da. Ur-izotzezko kantitate handiak Marteko kriosfera lodiaren barruan harrapatuta daudela uste da. Mars Express eta Mars Reconnaissance Orbiterren datuek bi poloetan (2005eko uztailean) eta erdialdeko latitudetan (2008ko azaroa) izotz kantitate handia dagoela erakusten du. Phoenix zundak ur izoztuak zuzenean lagindu zituen Marteko lur azpian 2008ko uztailaren 31an.
Marteko lurraren formek argi eta garbi irudikatzen dute ur likido planetaren gainazalean existitu zela. Higatutako lurretako zerrenda zuzen erraldoiak, hustubide kanal izenaz ezagutzen direnak, 25 leku ingurutan aurkitu daitezke. Lur azpiko akuiferoetatik zetorren ur askapen katastrofikoen ondorioz sortutako higadurak eragindakoak direla uste da, nahiz eta egitura horietako batzuk glaziarrek edo laba eraginak izan zitezkeela ere uste den. Ma'adim Vallis 700 kilometro luze da, Arroila Handia baino askoz ere handiagoa. 20 kilometroko zabalera eta 2 kilometroko sakonera du zenbait lekuetan. Marteko historiaren hasieran urak sortu zuela uste da. Kanal hauetako gazteenak duela milioi urte batzuk soilik sortu zirela pentsatzen da. Beste leku gehienetan, batez ere Marteko azaleraren eremu zaharrean, eskala txikiagoko, haran sare dendritikoak paisaiaren proportzio handietan hedatzen dira. Haran hauen ezaugarriek iradokitzen dute Marteko historiaren hasieran gertaturiko ekaitzek landu zituztela. Lurrazpiko ur-fluxuek eta lurpeko uholdeek zenbait sareen eraketan funtsezko rolak izan zitzaketen arren, ebakiduren ia kasu guztietan ia kausa prezipitazio izan zen.
Kraterren eta arroilen harresien artean, Lurreko sakanen antzekoak diren milaka egitura daude. Sakan hauek hego hemisferioko goi mendietan egon ohi dira eta ekuatorera begira. Egile askok iradokitzen dute haien eraketa prozesua ur likidoa eragindakoa dela, seguruenik urtutako izotzaren eraginez. Hala ere, beste autore batzuen arabera izoztutako karbono dioxidoak edo hauts lehorren mugimenduek eratutakoak izan daitezke. Eguraldiak ez ditu erdi degradatutako sakanik sortu eta haien gainean ez dira inpaktuek sortutako kraterrik aurkitu. Honek iradokiko luke ezaugarri gazteak direla, agian oraindik aktibo daudenak. Beste ezaugarri geologiko batzuk, esate baterako, kraterretan kontserbatutako deltak eta alubioi-konoak, Marteko historiako lehenagoko garai batean edo garai batzuetan baldintza beroagoak eta hezeagoak izan zirenaren ebidentzia dira. Baldintza horiek sortzeko lurrazalaren zati handi batean krater aintzirak egon behar izan ziren. Mineralen eta sedimentuen ebidentzia independenteak daude, baita geomorfologikoak ere.
Ur likidoa Marteko azaleran existitu izan zenaren beste froga batzuk ere aurkitu dira: hematite eta goetihta bezalako mineral espezifikoak detektatu dira, eta biak ala biak batzuetan uraren presentzian sortzen dira. 2004an Opportunityk jarosita minerala detektatu zuen. Mineral hau soilik ur azidoaren presentzian sortzen da, eta horrek erakusten du ura behinola Marten existitu zela. Ur likidoaren ebidentzia berrienak NASAren Mars rover Opportunityk aurkitu zituen, igeltsua detektatu zuenean 2011ko abenduan. Marten goiko mantuan zegoen ur kantitatea, Marteko mineralen barruan dauden hidroxilo ioietan ikusi ahal izan denez, planeta guztia 200-1.000 metroko sakoneran estaltzeko nahikoa izango litzateke.
2005ean, radar datuek poloetan eta erdiko latitudeetan izoztutako ur kantitate handiak zeudela erakutsi zuen. Spirit roverrak ur molekulak zituzten konposatu kimikoak ikertu zituen 2007ko martxoan. Phoenix zundak zuzenean izoztutako ura lagindu zuen Marteko lurrean 2008ko uztailaren 31n.
2013ko martxoaren 18an, NASAk Curiosity roverraren tresnetan mineral hidratazioari buruzko ebidentzia aurkitu zuela jakinarazi zuen, ziurrenik kaltzio sulfatoa hidratatuta, hainbat arroka laginetan: besteak beste, "Tintina" eta "Sutton Inlier" arroka zatietan eta “Knorr” eta “Wernicke” arroketako zain eta noduluetan. Curiosityren DAN instrumentuaren bidez egindako analisietan ur azpiko uren ebidentzia topatu zen: % 4 ur edukia 60 zentimetroko sakoneran Bradbury Landingetik Yellowknife Bay eremura zihoan bitartean. 2015eko irailean, NASAk hidratazio fluxu gatzunen froga zuzena aurkitu zuen malda lineal errepikakorretan, maldetako eremu ilunduetan egindako espektrometro irakurketetan oinarrituta. Behaketa horiek aurreko hipotesiak baieztatu zituzten: eraketa-denboran eta hazkunde-tasan oinarritua, marra ilun horiek urak egindakoak zirela ziotenak. Bertan hidratatutako gatzak, perkloratoak, zeuden, haien kristal egituran ur-molekulak zituztenak. Marrek beheranzko jarioa dute Marteko udan, tenperatura -23 º Ctik gorakoa denean eta tenperatura baxuagoetan izozten dira. 2015eko irailaren 28an, NASAk Marteko azalean ur gazia aurkitu zuela iragarri zuen.
Ikertzaileek uste dute planetako iparraldeko lautada handiak ehunka metroko sakonera zuen ozeano batek estaltzen zituela, baina hipotesi horrek polemikoa izaten jarraitzen du. 2015eko martxoan, zientzialariek adierazi zuten itsasoko horrek Lurreko Ozeano Artikoaren tamaina izan zezakeela. Aurkikuntza hau deuterio-ur ratioan oinarritzen da, Marteko atmosfera modernoan gaur egun Lurrean dagoena baino 8 aldiz handiagoa baita. Hala ere, beste zientzialari batzuek emaitza hauek ez direla berretsi ohartarazten dute. Gainera, Marteko klima-ereduek ez dute baieztatu iraganean planeta ur likidoa izateko bezain beroa zenik.

#### Poloetako kaskoak

Martek poloetan bi izotz kasko iraunkor ditu. Polo baten neguan zehar, iluntasuna osoa da, azalera hoztuz eta atmosferaren % 25-30 depositatu egiten da izoztutako CO$_2$ gisan (izotz lehorra). Poloek berriro ere eguzkiaren argia jasotzen dutenak, CO$_2$ izoztua sublimatu egiten da. Sasoiko ekintza hauek hauts eta ur-lurrun kopuru handiak garraiatzen dituzte, Lurraren antzerako antzigarra eta zirru hodei handiak sortuz. Opportunity roverrak ur-izotz hodeiei argazkiak atera zizkien 2004. urtean.
Bi poloetako kaskoak gehienbat (% 70) izotzez osatuta daude. Izoztutako karbono dioxidoak geruza konparatiboki mehe bat (metro bateko lodierakoa) osatzen du ipar kaskoan, eta soilik bertako neguan zehar. Hegoaldeko kaskoak ordea, zortzi metroko lodiera duen izotz lehor geruza iraunkorra dauka. Hego poloko izotz lehor geruza honetan hainbat zirkulu daude, hartutako irudien arabera urtero hainbat metro handitzen direnak. Horrek iradokitzen du hego poloko CO$_2$ estaldura denboran zehar degradatzen ari dela. Ipar poloko kaskoak 1.000 km inguruko diametroa du Marteko iparraldeko udan zehar. 1.6 milioi kilometro kubiko izotz inguru dauka, eta poloan uniformeki hedatuz gero, 2 km.ko lodiera izango luke. (Konparaziorako, Groenlandiako izotzak 2,85 milioi kilometro kubiko ditu). Hegoaldeko poloko kaskoak 350 km.ko diametroa eta 3 km.ko lodiera du. Hego polo kaskoko bolumen osoa, izotza eta gehitutako geruzak kontuan hartuta, 1,6 milioi kilometro kubikokoa da. Bi kaskoek espiral sakonuneak dituzte, eta SHARAD radarrak egindako ikerketen arabera, haize katabatikoek eragindakoak dira, Coriolis efektuaren eraginez biratzen dutenak.
Hegoaldeko izotz kaskoaren inguruko zonaldeak izoztu egiten dira bertako neguan, eta izotz lehorreko metro bateko lodierako lauza eratzen da. Udaberria iristen denean, eguzki argiak azpiko tenperatura berotzen du eta gainazalaren azpian sublimatzen ari den CO$_2$ak presioa handitzen du, lauza altxatuz eta, azkenik, hausturak eraginez. Honek CO$_2$ gasaren geiser antzeko erupzioak sortzen ditu, basalto iluneko harez edo hautsez nahastuta. Prozesu hau azkarra da: zenbait egun, aste edo hilabeteen espazioan gertatu ohi da, aldaketa geologian ohikoa ez den aldaketa-tasa batez, batez ere Marterentzat. Lauzaren azpiko gasak, geiser gune baten bila doanean, armiarma sarearen antzerako kanalak eratzen ditu. Prozesu hau ura isurbide bakar batetik erortzen denean sortzen duen erosio sarearen kontrako baliokidea da.

### Geografia eta gainazaleko egituren izendatzea

Nahiz eta Ilargiaren mapa egiteagatik ezagunagoak diren, Johann Heinrich Mädler eta Wilhelm Beer lehen "aerografoak" izan ziren. Marteko gainazalaren egitura gehienak iraunkorrak zirela baieztatu zuten lehenik eta planetaren biraketa-denborak zehaztasunez deskribatzea lortu zuten. 1840. urtean, Mädlerrek hamar urtetako behaketak batu zituen eta Marteko lehen mapa marraztu zuen. Marka ezberdinei izenak izenak eman beharrean, Beer eta Mädlerrek hizkiak soilik erabiliz izendatu zituzten. Meridian Bay (Sinus Meridiani), adibidez, "a" izan zen.
Gaur egun, Marteko egituren izenak hainbat iturrietatik datoz. Albedo ezaugarrien izenak mitologia klasikotik datoz. 60 kilometro baino gehiagoko kraterrek hildako zientzialarien, idazleen eta Marteren ikerketan lagundu dutenen izenak dituzte. 60 km baino gutxiagoko kraterrak izendatzeko munduko 100.000 biztanle baino gutxiagoko herriak erabiltzen dira. Haran zabalen izenak berriz, hizkuntzetako "Marte" edo "izar" hitzen itzulpenak erabiliz izendatzen dira. Azkenik, haran txikiak izendatzeko ibaiak erabiltzen dira.
Albedo egitura handiek antzinako izenak mantentzen dituzte, baina sarritan eguneratu egiten dira egituren ezagutza berria islatzeko. Esate baterako, Nix Olympica ("Olinpoko elurrak") Olympus Mons ("Olinpiar mendia") bihurtu da. Lurretik ikusita, Marteko azalera bi eremutan banatzen da, albedo desberdina duena. Lautada argienak, burdinazko oxido gorrixka duten hautsa eta hareak estaltzen dituztenak, Marteko kontinenteak zirela uste zuten. Arabia Terra ("Arabiako lurrak") edo Amazonis Planitia ("Amazoniar lautadaZ") bezalako izenak dituzte. Zonalde ilunak itsasoak zirela pentsatzen zen, eta horregatik dituzte Mare Erythraeum, Mare Sirenum edo Aurorae Sinus bezalako izenak. Lurretik ikus daitekeen egitura ilun handiena Syrtis Major Planum da. Ipar poloko izotz kaskoa Planum Boreum izendatzen da, hegoaldeko kaskoa Planum Australe deitzen den bitartean.
Marteko ekuatorea bere errotazioaren arabera definitzen da, baina bere Meridiano Nagusia puntu arbitrario baten aukeraketa bidez zehaztu zen, Lurrekoa (Greenwich) bezala. Mädler eta Beerek 1830. urtean Marteko lehen mapetan lerro bat hautatu zuten. 1972an Mariner 9 espazio-ontziak Marteren irudi asko lortu zituenean, Sinnus Meridiani zonaldeko krater txiki bat (geroago Airy-0 izendatua), aukeratu zen 0.0º longitudea zehazteko, jatorrizko aukeraketarekin bat etor zedin.
Martek ozeanorik ez duenez, eta beraz, “itsas mailarik” ere ez, gainazalaren zero altuera bat aukeratu behar izan zen erreferentzia gisa erabiltzeko. Marteko “areoide” izena du, Lurreko geoidearen gisan. Zero altitudea 610,5 Pa (6,105 mbar) presio atmosferikoan dagoen altuera zen. Presio hori uraren puntu hirukoitzari dagokio eta Lurreko itsas mailako presioaren % 0,6 ingurukoa da. Praktikan, gaur egun azalera hori zuzenean sateliteen grabitate neurketen bidez zehazten da.

#### Talka topografia

Marteko topografiaren dikotomia deigarria da: laba-fluxuak leundutako iparraldeko lautadek hegoaldeko mendiekin kontrastatzen dute, antzinako inpaktuek eragindako kraterrez hornituak. 2008an egindako ikerketa batek 1980an proposatutako teoria bati buruzko ebidentziak aurkeztu zituen. Duela lau milioi urte, Ilargiaren hamarren batetik bi herenetako tamaina zuen objektu batek Marteko ipar hemisferioa kolpatu zuen. Onartuz gero, Marteko ipar hemisferioa 10,600 kilometro zabal eta 8,500 kilometro luzeko talka krater bat izango litzateke. Tamainaz jabetzeko, gutxi gorabehera Europa, Asia eta Australia batutako tamaina litzateke. Honela, Aitken arroa gaindituko luke, gaur egun Eguzki Sistemako talka krater handiena dena.
Martek talka krater kopuru handia du: guztira diametroa 5 kilometro edo gehiago duten 43.000 krater aurkitu dira. Hauetatik, baieztatua dagoen handiena Hellas deitzen da, albedo argia duen egitura eta Lurretik ikus daitekeena. Martek duen masa txikiagoarengatik, objektu bat planetaren aurka erortzeko aukerak, Lurrekoekin alderatuta, % 50ekoak dira. Marte asteroide gerrikoaren ondoan dago, beraz, iturri horretako materialek kolpatzeko aukera handiagoak ditu. Adibidez, bizitza laburreko kometak, Jupiterren orbitan kokatzen direnak. Hala eta guztiz ere, Marten krater gutxiago daude Ilargiaren aldean, Marteko atmosferak meteoro txikiekiko babesa ematen baitio eta azala aldatzen duten prozesuek batzuk ezabatu dituztelako.
Marteko kraterren morfologia ikusita, baliteke lurra hezea bihurtu izana meteoroak kolpatu ostean.

#### Sumendiak

Olympus Mons sumendia itzalitako sumendi bat da, Tharsis eskualdean dagoena. Beste sumendi handi asko ditu bere baitan. Olympus Mons Everest baino hiru aldiz altuagoa da gutxi gorabehera. Eguzki Sistemako mendi altuena edo bigarren altuena da, neurketa egiteko moduaren arabera. Iturri desberdinek, 21 eta 27 kilometroko altuera dutela diote.

#### Gune tektonikoak

Valles Marineris kanalak (kanal mapa zaharretan Agathadaemon izena zuena), 4.000 km-ko luzera eta 7 km-ko sakonera du. Valles Marinerisen luzera Europakoaren antzerakoa da eta Marteko zirkunferentziaren bosten batean luzatzen da. Alderatuz, Lurreko Arroila Handia 446 km luze eta ia 2 km sakonera besterik ez da. Valles Marineris Tharsis zonaldearen hanturaz sortu zen, Valles Marineriseko lurrazala kolapsatu zenean. 2012an, Valles Marinerisek sakan soil bat baino, 150 kmko zeharkako mugimendua jasan zuen plaken arteko muga zela proposatu zen. Honek Martek bi plaka tektoniko izango lituzkeela suposatuko luke.

#### Zuloak

NASAren Mars Odyssey roverraren THEMIS sistemak egindako irudiek zazpi kobazulo sarrera posible aurkitu dituzte, Arsia Mons sumendiaren hegaletan. Kobazuloak, beren aurkitzaileen pertsona maiteen izenak dituztenak, kolektiboki "zazpi arrebak" izenaz ezagunak dira. Kobazulo sarrerak 100 eta 252 metro bitartekoak dira eta gutxienez 73 eta 96 metroko sakonera izan lezakete. Argia kobazulo gehienen bukaerara iristen ez denez, posible da estimazio sakonenak baino gehiago jaistea eta azalera azpitik zabaltzea. "Dena" salbuespen bakarra da. Lurzoru ikusgarria du eta 130 metro sakon dela neurtu zen. Kobazulo horiuen barnealdeak mikrometeoroetatik, UV erradiazioetatik, eguzki eztandetatik eta energia handiko partikuletatik babestuta egon litezke.

### Atmosfera

Martek bere magnetosfera galdu zuen duela 4 mila milioi urte, agian asteroide inpaktu ugariengatik. Hau dela eta, eguzki haizeak zuzenean eragiten dio Marteko ionosferari, dentsitate atmosferikoa murriztuz kanpoko geruzako atomoak kanporatuz. Mars Global Surveyor eta Mars Expressek partikula atmosferiko ionizatuak detektatu dituzte Martetik urruntzen bere atzeko espazioan eta MAVEN satelitea atmosfera galera hau aztertzen ari da. Lurrarekin alderatuta, Marteko atmosfera oso arraroa da. Gaur egun, azaleko presio atmosferikoa Olympus Monseko 30 Pa eta Hellas Planitiako 1.515 Pa tartean hedatzen da, azaleko batezbesteko presioa 600 Pa delarik. Marteko atmosferako dentsitate altuena Lurrean gainazaletik 35 kilometrotara dagoenaren antzekoa da. Atmosferaren altuera 10,8 km ingurukoa da.
Marteko atmosferaren konposizioa honakoa da: % 96 karbono dioxidoa, % 1,93 argona eta % 1,89 nitrogenoa, oxigeno eta ur aztarnekin batera. Atmosferan hauts dezente dago, 1,5 μm-ko diametroa duten partikulak batez ere. Horregatik, gainazaletik ikusita, Marteko zerua kolore marroi-horixkakoa da. Kolore arrosa ere izan dezake, bertan esekita dauden burdin oxidoko partikulek emana.
Metanoa detektatu da Marteko atmosferan; luma zabalduetan gertatzen da, eta profilen arabera, metanoa eskualde zehatzetan askatuko litzateke. Iparraldeko udan metanoaren kontzentrazioa 0.24 ppb ingurukoa da, eta neguan, 0,65 ppb ingurukoa. 2003an, iparraldeko uda erdialdean, luma nagusian 19.000 metano tona metriko zeuden, eta 0,6 kilogramo segundoko iturri estimatua zuen. Profilek iradokitzen dute bi iturburu-eskualde egon daitezkeela, lehenengoa 30 ° N 260 ° W inguruan eta bigarrena 0 ° N 310 ° W inguruan. Marten urtean 270 tona metano ekoizten direla kalkulatzen da.
Metanoa Marteko atmosferan denbora mugatu batez bakarrik existitu daiteke suntsitu baino lehen. 0,6-4 urte bitartean egon daitekeela estimatzen da. Nahiz eta bizi laburra izan, metanoaren presentziak, gasaren iturri aktibo bat egon behar duela esan nahi du. Aktibitate bolkanikoa, kometen inpaktuak eta metanoa sortzen duten mikrobio bizitza formak daude iturri posibleen artean. Metanoa serpentinizazioa izeneko prozesu ez-biologiko batek ekoiztu dezake, ura, karbono dioxidoa eta olibino minerala parte dituena. Azken hau Marten ohikoa da.
Curiosity roverrak, 2012ko abuztuan Marten pausatu zenak, metano isotopo ezberdinen artean bereizteko gai da. Nahiz eta misioaren helburua Marteko bizitza mikroskopikoa metanoaren iturri dela zehaztea izan, litekeena da bizitza mota horiek lurrazal azpian distantzia handira bizitzea, ibilgailuaren irismenetik kanpo. Laser espektrometro sintonizagarria (TLS) erabiliz egindako lehenengo neurketek adierazten dute 5 ppb baino metano gutxiago dagoela neurketa puntuan, lurreratzeko gunean. 2013ko irailaren 19an, NASAko zientzialariek adierazi zuten ez zutela atmosferan metanoa detektatu Curiosityrekin egindako neurketa gehiagoren ostean. Hori dela eta, ondorioztatu zuten gaur egun metanoa sortzen duten mikrobioen aktibitatea egoteko aukerak baxuak direla.
Indiako Mars Orbiter Missionek metanoa bilatzen du atmosferan, eta ExoMars Trace Gas Orbiterrak, 2016an jaurtitakoak, metanoa eta haren deskonposizio produktuak aztertuko ditu, hala nola formaldehidoa eta metanola.
2014ko abenduaren 16an, NASAk Curiosity roverrak Marteko atmosferan igoera bat detektatu zuen, ohikoa baino hamar aldiz handiagoa. 20 hilabeteetan zehar hamabi aldiz harturiko datuetan oinarritu ziren baieztapen hori egiteko. Atmosfera mila milioietan banatuz gero, 7 metanoa lirateke neurketa horietan, aurreko eta ondorengo neurketetan baino hamar aldiz gehiago.
Mars Express sateliteak amoniakoa detektatu zuen Marten, baina bizitza nahiko laburra duenez, ez dago argi zerk sortu zuen. Amoniakoa ez da egonkorra Marteko atmosferan eta ordu gutxiren buruan desegiten da. Iturri posible bat jarduera bolkanikoa da.
2017ko irailean, NASAk planetaren azaleko erradioaktibitate maila tarte batez bikoiztu zela jakinarazi zuen. Aurora baten eraginez gertatu zela uste da, aurretik ikusitako edozein baino 25 aldiz distiratsuagoa. Eguzki ekaitz masibo batek sortu zuela uste da.

#### Aurora

1994an, Europako Espazio Agentziaren Mars Express sateliteak distira ultramore bat aurkitu zuen, hegoaldeko hemisferioko "aterki magnetiko" batzuetatik zetorrena. Martek ez du eremu magnetiko orokor bat, atmosferara sartzen diren partikula kargatuak gidatzen dituena. Martek aterki itxurako eremu magnetikoak ditu, gehienbat hegoaldeko hemisferioan. Orain dela mila milioika urte desintegratu zen eremu global baten aztarnak dira.
2014ko abenduaren amaieran, NASAren MAVEN espazio-ontziak Marteko ipar hemisferioan aurora hedatuen frogak aurkitu zituen. Aurora hauek Marteko ekuatoretik 20-30 gradu inguruko ipar-latitudera jaitsi ziren. Aurora sortzen duten partikulak Marteko atmosferan sartu ziren, azalera gainetik 100 km baino gutxiagora aurorak sortuz. Lurreko aurorak azaleratik 100 kmtik 500 kmra sortu ohi dira. Eguzki haizeko eremu magnetikoak Marte inguratzen dute eta atmosferan sartzen dira. Kargatutako partikulak eguzki haizearen lerro magnetikoak jarraitzen dituzte atmosferaraino. Horrela sortzen dira aurorak aterki magnetikoetatik kanpo.
2015eko martxoaren 18an, NASAk guztiz ulertzen ez den aurora baten aurkikuntza jakinarazi zuen, baita azalpenik gabeko hauts hodei bat ere.

### Klima

Eguzki Sistemako planeten guztien artean, Marteko urtaroak dira Lurrekoen antza gehien dutenak, bi planetek errotazio ardatzaren okerdura antzekoa baitute. Marteko urtaroen luzera Lurrekoen bikoitza inguru da, Martetik Eguzkiraino dagoen distantzia Lurretik dagoenaren bikoitza inguru delako. Marteko azalerako tenperatura baxuenak -143 ° C inguru dira, poloko kaskoetan neguan neurtu direnak eta altuenak 35 ° C ingurukoak, uda aldean ekuatorean neurtutakoak. Tenperaturen arteko aldaketa handi hau hiru arrazoirengatik gertatzen da: atmosfera meheak ezin duelako eguzki bero asko gorde, presio atmosferikoa txikia delako eta Marteko lurzoruaren inertzia termikoa baxua delako. Planeta Eguzkitik Lurra baino 1,52 aldiz urrunago dago, eta ondorioz eguzkiaren argiaren % 43 besterik ez du jasotzen Lurrarekin alderatuta.
Martek Lurraren antzeko orbita izango balu, urtaroak Lurrekoen antzekoak izango lirateke, bere okerdura Lurrarenaren antzekoa baita. Marteko orbitaren eszentrikotasun handiak handia du. Marte periheliotik gertu dago hego hemisferioan uda eta iparraldean neguan denean, eta afeliotik hurbil hego hemisferioan negua eta iparraldekoan uda denean. Ondorioz, hego hemisferioko urtaroak muturrekoagoak dira eta iparraldekoak berriz, leunagoak. Iparraldeko udako tenperaturak 30 °C altuagoak izan daitezke hegoaldeko udakoekin alderatuta.
Martek Eguzki Sistemako hauts ekaitz handienak ditu, 160 km/o abiadurara irits daitezkeenak. Ekaitz hauek txikiak edota planeta osoa estaltzeko bezain handiak izan daitezke. Marte Eguzkitik hurbilen dagoenean gertatu ohi dira, eta tenperatura globala areagotzen dutela ikusi ahal izan da.

## Orbita eta errotazioa

Marte Eguzkitik batez beste 227.936.637 km-ra dago (1,5 UA), eta periodo orbitala 687 (Lurreko) egunekoa da. Eguzki-eguna (edo sol) Marten Lurreko egun bat baino zertxobait luzeagoa da: 24 ordu, 39 minutu eta 35,244 segundo. Marteko urte bat 1,8809 Lurreko urte dira, edo urtebete, 320 egun eta 18,2 ordu.
Marteren makurdura axiala 25,19 gradukoa da bere plano orbitalarekiko. Lurreko makurduraren antzekoa da. Ondorioz, Martek Lurrak bezalako urtaroak ditu, nahiz eta Martekoak ia bi aldiz luzeagoak dira, periodo orbitala luzeagoa delako. Gaur egungo garaian, Marteko ipar poloaren orientazioa Deneb izarretik hurbil dago.
Marteko orbita nahiko eszentrikoa da, 0,09koa, Eguzkira gehienezko eta gutxienezko distantzien artean 42,2 milioi km-ko aldea dagoelarik. Eguzki Sistemako beste zazpi planetetatik, soilik Merkuriok dauka eszentrikotasun handiagoa. Iraganean, Marteren orbita askoz zirkularragoa zen. Duela 1,35 milioi urte, eszentrikotasuna 0,002koa zen. Eszentrikotasun zikloa 96.000 urtekoa da. Azkeneko 35.000 urteetan, Marteko orbita gero eta eszentrikoagoa bihurtzen ari da, beste planeten grabitatearen eraginez.
Lurretik Martera distantzia asko aldatzen da: konjuntzioan, non eguzkia bi planeten artean dagoen, distantzia 399 milioi km-koa izatera heldu daiteke eta Marteren ageriko diametroa 3,5'' izan; oposizioan, aldiz, bi planeten artean 55 milioi km egon daitezke, eta ageriko diametroa 25''-raino handitzen da. Orduan ageriko magnitudea -2,8 da eta Artizarraren ostean planetarik distiratsuena da. Oposizioa 780 egunean behin gertatzen da eta bertan distantzia 55 milioi km-koa izan daitekeen arren, 100 milioi km-raino handitu daiteke Marteren orbita oso eliptikoa delako. 2003ko abuztuaren 27an, 9:51:13 UT orduan, azken 60.000 urteetan izandako oposizio gertuena gertatu zen: Marte Lurretik 55.758.006 km-ra kokatu zen. 2287 urtean oraindik hurbilago igaroko dela espero da, izan ere, hurrengo 25.000 urteetan zehar Lurra eta Marteren arteko distantzia gutxitzen joango da.

## Bizigarritasuna eta biziaren bilaketa

Gaur egun bizigarritasun planetarioaren (mundu batek bizitza sortzeko ingurumen baldintzak garatzeko duen ahalmena) dugun ulermenak azalean ur likidoa duten planetek aukera hobeak dituztela dio. Askotan, horrek planeta hauen orbita eremu habitagarrian egotea eskatzen du. Eguzki Sisteman, eremu hau Artizarra baino pixka bat urrunago hasten da eta Marteren ardatzerdi handian amaitzen da. Perihelioan zehar, Marte eskualde horretan murgiltzen da, baina Martek duen atmosfera meheak (presio baxukoa) ur likidoa zonalde zabaletan epe luzez egotea eragozten du. Ur likidoko iraganeko fluxuek planetaren bizigarritasun potentziala erakusten dute. Hala ere, azken aurkikuntzek iradokitzen dute Marteko azalean egondako edozein ur gatzatuegia edo azidoegia izango litzatekeela Lurreko bizitza arrunta izateko.
Magnetosfera falta eta Marteren atmosfera oso mehea erronka bat dira: planetak oso bero transferentzia txikia du bere gainazalean zehar, isolamendu eskasa eguzki haizearen bonbardaketen aurka eta presio atmosferiko baxuegia ura likido egoeran gordetzeko (honen ordez ura sublimatu egiten da gas egoerara). Marte ia, edo agian guztiz, geologikoki hilda dago. Aktibitate bolkanikoaren bukaerarekin batera, lurrazalaren eta planetaren barnealdearen artean ematen zen konposatu kimiko eta mineralen birziklapena eten egin da.
In situ ikerketak egin dituzte Marten Viking lurrartze zundak, Spirit, Opportunity eta Curiosity roverrek eta Phoenix zundak. Datuek iradokitzen dute planeta gaur egun dena baino bizigarriagoa zela aitzinean, baina ez dakigu organismo bizidunak egon ziren ala ez. 1970eko hamarkadaren erdialdean Viking lurrartze zundek Marteko lurzoruan mikroorganismoak detektatzeko diseinatutako esperimentuak egin zituzten haien lurreratze lekuetan, eta emaitza positiboak izan zituzten: ura eta elikagaien esposizioa egin ondoren, karbono dioxidoaren igoera tenporala detektatu zen. Bizitzaren seinale hau ondoren eztabaidatua izan zen zientzialarien artean, Gilbert Levin NASAko zientzialariek Vikingek bizia aurkitu ahal izan zuela adierazi zuenean. Viking programaren datuak berriro ere aztertu dira, gaur egun bizitza mota extremofiloen inguruan dagoen ezagutza kontuan hartuta, eta proba hauek ez zutela sofistikazio nahikorik ondorioztatu da. Probek bizitza (hipotetikoa) hil izana ere posible da. Phoenix zundak egindako probek erakutsi dute lurrak pH alkalinoa duela eta magnesioa, sodioa, potasio eta kloruroa dituela. Lurzoruaren elikagaiak bizitza mantentzeko gai izan litezke, baina hala ere bizitzak argi ultramore indartsutik babestea egon beharko luke. Marteko EETA79001 meteoritoaren azterketetan oinarrituta, soilik oso erresistenteak edo ondo babestutako bizitza forma organikoak biziraun dezakete.
Phoenix zundak 2014ean egindako ikerketa batek lurrean aurkitutako ${\ce {Ca(ClO4)2}}$molekulek ur likidoarekin ez dutela elkarrekintzarik izan frogatu zuen, gutxienez 600 miloi urtez. Hala izan balitz, oso disolbagarria den ${\ce {Ca(ClO4)2}}$ur likidoarekin kontaktuan egotean ${\ce {CaSO4}}$eratuko luke. Horrek ingurune oso idorra dela adierazten dute, ur likidoaren elkarreraginik izan ez duena.
Zientzialariek proposatu dute ALH84001 meteoritoan. Marten sortutakoa dela uste dena, aurkitutako karbonato globuluak Marteko mikrobio fosilizatuak izan daitezkeela. Proposamen hau eszeptizismoarekin ikusi da, eta formen jatorri ez-organikoa proposatua izan da.
Marteko sateliteek detektatutako metano eta formaldehido kantitate txikiak bizitzaren ebidentzia direla adierazi da, konposatu kimiko horiek Marteko atmosferan azkar hautsiko zirelako. Hala ere, konposatu horiek aktibitate bolkanikoaren edo beste prozesu geologikoen bidez sortzen direla proposatu da baita ere, adibidez serpentinizazioaren bidez.
Talka beirak, meteoroen talken eraginez sortutakoak, Lurrean biziaren seinaleak kontserbatzen ditu. Marteko talka kraterren gainazalean aurkitu da. Horrela, Marteko talka beira honek ere biziaren seinaleak gorde ahal ditu, tokian bizia existitu bazen.
2017ko maiatzean, Lurrean ezagutzen den lur gaineko biziaren lehenbiziko froga aurkitu zen 3.48 milioi urteko geiserita eta beste zenbait mineralen gordailuetan. Gordailu horiek, askotan, ur termal eta geiserretan egoten direnak, Pilbara Craton zonaldean, Mendebaldeko Australian, topatu ziren. Aurkikuntza hori lagungarria izan daiteke Marteko bizi-seinale goiztiarrak bilatzeko leku hoberenak erabakitzeko orduan.
2018ko hasieran, komunikabideak zabaltzen hasi ziren Jura gunean aurkitutako arroketan fosilen antzeko egiturak zeudela. Baina proiektu horretako zientzialariek esan zutenez, egitura horiek prozesu geologiko baten eraginez sortuak bide dira, lehortzen ari den laku baten hondoan gertatutakoa. Igeltsuko kristalen antzeko mineral zainekin lotuta egon litezke.
2018ko ekainaren 7an, NASAk jakinarazi zuen Curiosity roverrak hiru milioi urteko arroka sedimentarioetan konposatu organikoak aurkitu zituela, eta bizitza sortzen duten adreiluetako batzuk ere bazeudela.
2018ko uztailean, zientzialariek Marten glaziar azpiko laku bat aurkitu zuten, planeta honetako lehenengo ur gorputz egonkor ezaguna. Hegoaldeko poloko izotz kaskoaren oinarriaren azpitik 1,5 km-tara dago eta 20 km-ko zabalera du. Lakua Mars Express satelitearen MARSIS radarraren bidez aurkitu zen eta datuak 2012ko maiatzaren eta 2015eko abenduaren artean bildu ziren. Lakua eremu lau batean dago, ezaugarri topografiko berezirik ez duena, ekialdeko aldean izan ezik, bertan depresio bat baitago.

## Sateliteak

Martek bi ilargi natural nahiko txiki ditu (Lurrekoarekin alderatuta), Phobos (22 km-ko diametroa) eta Deimos (12 km-ko diametroa), planetatik hurbil orbitatzen dutenak. Harrapatutako asteroideak direla dioen teoria denbora luzez hobetsi da, baina jatorria ez da ziurtatu. Bi sateliteak Asaph Hallek 1877an aurkitu zituen. Phobos ("izua/beldurra") eta Deimos ("beldurra/terrorea") Greziar mitologian, gudaren jainko Ares batailan laguntzen zuten semeak ziren eta Marte, Aresen baliokide erromatarra. Greziera modernoan, ordea, planetak haren antzinako izen Ares gorde du (Aris: Άρης).
Marteko azaletik, Phobos eta Deimosen mugimendua eta Lurraren Ilargiarena ezberdinak dira. Phobos mendebaldetik agertzen da eta ekialdean ezkutatu: handik 11 ordura berriro ere agertzen da. Deimos orbita sinkronoaren kanpoaldean gutxigatik dago. Orbita sinkronoan egongo balitz, periodo orbitalak planetaren errotazio periodoarekin bat egingo luke. Desberdintasun txiki hori dela eta, ekialdetik espero den moduan igotzen da, baina, poliki-poliki. Deimosek 30 orduko orbita izan arren, 2,7 egun igarotzen dira ekuatorean legokeen behatzaile batentzat bere irteeratik sartu egiten den arte.
Phobosen orbita altuera sinkronoaren azpitik dagoenez, Marteko itsasaldiaren indarrek pixkanaka bere orbita txikiagotzen ari dira. 50 milioi urte inguru barru, Marteren aurka talka egingo du edo hautsi egingo da, planetaren inguruko eraztun egitura bat sortuz.
Bi ilargien jatorria ez da ondo ulertzen. Haien albedo baxuak eta kondrita karboniko konposizioak, asteroideen antzekoa, harrapaketa teoria babesteko datuak izan dira. Phobosen orbita ezegonkorrak duela gutxi harrapatua izan zela iradoki lezake, baina biek orbita zirkularrak dituzte, ekuatoretik gertu eta hau ez da ohikoa harrapatutako objektuetan, eta beharrezkoak liratekeen harrapaketa dinamikak konplexuak lirateke. Marteren historiaren hasieran akrezio bidez sortu zirela sinesgarria da, baina kasu horretan haien konposizioa Marteren antzekoa izan beharko litzateke, ez asteroideena.
Hirugarren aukera bat hirugarren gorputz baten talkaren ondorioz sortuak izatea izan liteke. Azken ikerketen arabera, Phobosen barnealdea oso porotsua da eta Marten ohikoak diren filosilikato eta beste mineral batzuez osatuta egon liteke. Datuon arabera, inpaktu baten ondorioz Martetik egotzitako materialak Marteren orbitan jasandako akrezioz sortua izan liteke, Lurraren Ilargiaren jatorriaren teoria nagusiaren antzera. Marteren ilargien VNIR espektroak kanpoko gerrikoko asteroideen antzekoak diren arren, Phobosen infragorri termikoen espektroak edozein motatako kondritekin bateraezinak direla dirudi.
Agian, Martek 50 eta 100 metro arteko diametroko ilargi gehiago izan litzake, eta datu teorikoek Phobos eta Deimosen artean hauts eraztun bat dagoela diote.

## Esplorazioa

Dozenaka tripulatu gabeko espazio ontzi, orbitatzaile, lurrartzeko zundak eta roverrak barne, bidali dira Martera. Sobietar Batasunak, Ameriketako Estatu Batuek, Europak eta Indiak bidali dituzte orain arte, eta planetaren azalera, klima eta geologia aztertu dituzte.
Orain dela gutxi, EAEko itxaropen zundak Marten ukitu zuen.
2018an, Marte lanean ari diren zortzi espazio-ontziren egoitza da: sei orbitan (2001 Mars Odyssey, Mars Express, Mars Reconnaissance Orbiter, MAVEN, Mars Orbiter Mission eta ExoMars Trace Gas Orbiter) eta bi gainazalean, Mars Exploration Rover misioko Opportunity eta Curiosityroverrak. Jendeak Marteko irudiak eska ditzake Mars Reconnaissance Orbiterren HiWish programaren bidez.
Curiosity roverra 2011ko azaroaren 26an jaurti zuten, eta Martera 2012ko abuztuaren 6an iritsi zen. Mars Exploration Rover misioko bi roverrak baino handiagoa eta aurreratuagoa da, eta orduko 90 metro mugi daiteke. Esperimentuek lagin kimikoak hartzeko laser bat barne hartzen dute, arroken konposizioa 7 metroko distantziara ikertu dezakeena. 2013ko otsailaren 10ean, Curiosityren ibilgailuak beste planeta batean sakoneko lehenengo arroka laginak lortu zituen, bere zulaketa sistema erabiliz. Urte berean, Marteko lurrak masa bakoitzeko % 1,5 eta % 3 arteko ura duela aurkitu zuen (beste konposatu batzuei atxikita eta, beraz, ez da libreki eskuragarria). Mars Reconnaissance Orbiterrek aurretik egindako behaketek Marteko hilabete beroenetan ur jarioa egon litekeela erakutsi zuten.
2014ko irailaren 24an, Mars Orbiter Mission (MOM), Indiako Space Research Organisation erakundeak eraikia, Marteko orbitara iritsi zen. ISROk 2013ko azaroaren 5ean aireratu zuen MOM, Marteko atmosfera eta topografia aztertzeko asmoz. Mars Orbiter Missionek Hohmann transferentzia orbita bat erabili zuen Lurraren grabitazio eraginetik ihes egiten eta Marteko bidaia bederatzi hilabetetan egiteko. Misioa hau Asiako lehenengo planeta arteko misio arrakastatsua da.
Europako Espazio Agentziak, Roscosmosekin lankidetzan, ExoMars Trace Gas Orbiter satelitea eta Schiaparelli zunda jaurti zituen 2016ko martxoaren 14an. Trace Gas Orbiter sateliteak 2016ko urriaren 19an Marteko orbitan sartzea lortu zuen, baina Schiaparelli zundak bere lurreratze saiakeran porrot egin zuen. 2018ko maiatzean, NASAk InSight lurrartze zunda jaurtiki zuen MarCO CubeSats bikiarekin batera. Azken honek lurreratzea prestatzeko telemetria datuak jaso zituen. Misioak Marten 2018ko azaroaren 26ean lurrartu zuen.

### Etorkizuna

NASAk Mars 2020 exobiologia ibilgailua jaurtitzeko asmoa du 2020ko uztailean edo abuztuan. Europako Espazio Agentziak eta Errusiako Espazio Agentzia Federalak elkarlanean Rosalind Franklin roverra eta azaleko plataforma jaurti asmo dute 2022. urtean. Arabiar Emirerri Batuek Mars Hope satelitea 2020. urtean jaurtitzea aurreikusita dago, 2021. urtean Marteko orbitara iritsiko dena. Marteko atmosferaren azterketa globala egingo du.
XX. eta XXI. mendeetan zehar hainbat plan proposatu dira giza misioak Martera bidaltzeko, baina egun ez dago 2020ko hamarkada baino lehenago irits litekeen plan aktiborik. SpaceX enpresaren sortzaile Elon Muskek 2016ko irailean plan bat aurkeztu zuen, baikortasunez, 2024ean turista espazialak Martera bidaltzeko, 10 mila milioi dolar inguruko garapen kostuarekin. 2016ko urrian, Barack Obama presidenteak AEBtako espazio politika berritu zuen 2030eko hamarkadan gizakiak bidaltzeko helburua lortzeko. Horretarako, Nazioarteko Espazio Estazioa teknologia inkubatzaile gisa erabiltzea proposatu zuen. NASAren 2017ko Baimen Egintzak erakundea 2030eko hamarkadaren hasieran gizakia Marteko azalera eramateko norabidetu zuen.

## Astronomia Marten

Marten hainbat espazio ontzi orbital, lurreratze zunda eta rover ibilgailu daudenez, Martetik astronomia egitea posiblea da. Marteren satelite Phobos Lurraren Ilargiaren diametro angeluarraren heren bateko tamainan ikusten da, eta Deimos berriz, izar baten antzera ikusten da, Lurretik Artizarrak duen distira baino pixka bat distiratsuagoa.
Lurrean ikusitako hainbat fenomeno Martetik ere ikusi dira, hala nola, meteoroak eta aurorak. Phobos eta Deimos sateliteen itxurazko tamainak Eguzkiarena baino txikiagoak dira. Hori dela eta, Eguzkiaren aurretik pasatzen direnean, trantsitu izena jasotzen du gertakariak, eklipse beharrean. Merkurio eta Artizarraren trantsizioak ikusi dira ere Martetik. Lurrak egindako trantsizio bat ikusiko da Martetik 2084ko azaroaren 10ean.
2014ko urriaren 19an, Siding Spring kometa Martetik oso hurbil pasa zen. Gertutasun horren ondorioz, baliteke komak planeta bildu izana.

## Behaketa

Marteren itxurazko magnitudea +0.71-koa da, 1.05-ko desbiderapen estandarrarekin. Marteren orbita eszentrikoa denez, Eguzkiaren oposizioan dagoenean magnitudea -3,0tik -1,4ra bitartekoa da. Gutxieneko distira +1.86 magnitudekoa da. planeta eguzkiarekin lerrokatuta dagoenean. Bere unerik distiratsuenetan, Marte (Jupiterrekin batera) zeruko bigarren objektu argitsuena da Artizarraren ostean. Marte normalean horia, laranja edo gorria ikusten da. NASAren Spirit roverrak, marroi berdexka, lokatz koloreko paisaiaren irudiak hartu ditu, kolore urdin-griseko arrokekin eta gorri argi koloreko harearekin. Lurretik urrunen dagoenean, hurbilen dagoenean baino zazpi aldiz urrunago dago. Posiziorik okerrenean kokatzen denean, Eguzkiaren distiran galdu daiteke hilabete batzuetan. Bere posizio hoberenetan, 15 eta 17 urtero, eta beti uztailaren amaieran eta irailaren amaiera bitartean, gainazalen xehetasun asko ikus daitezke teleskopio batekin. Poloetako izotz geruzak nahiko errez ikus daitezke, baita magnifikazio gutxirekin.
Marte oposiziora hurbiltzen denean, atzeranzko mugimendu aldi bat hasten da. Horrek esan nahi du atzeko aldeko izarrekin alderatuta, begizta moduko mugimendu bat egiten ari denaren itxura emango duela. Atzeranzko mugimendu honen iraupena 72 egunekoa da eta Martek bere distira maximoa mugimendu horren erdian lortzen du.

### Gerturaketa hurbilenak
#### Erlatiboa

Marteren longitude geozentrikoa Eguzkiarekiko 180ºtakoa den momentuari oposizio esaten zaio. Momentu Lurretik hurbilen dagoen unetik hurbil dago. Oposizioa Lurretik hurbilen dagoen unetik 8,5 egunetara gertatu daiteke gehienez. Lurretik erlatiboki hurbilen dagoen distantzia 54 eta 103 milioi km inguru artekoa da, planetaren orbita eliptikoa dela eta. Honek tamaina angeluarren desberdintasun neurgarria sortzen du. Marteren azkeneko oposizioa 2018ko uztailaren 27an gertatu zen, 58 milioi km ingurura hurbildu zelarik. Marteren hurrengo oposizioa 2020ko urriaren 13an gertatuko da eta 63 milioi km ingurura hurbilduko da. Marteren oposizioen arteko batez besteko denbora, bere garai sinodikoa, 780 egunekoa da; baina oposizioen arteko egunak 764 eta 812 bitarte izan daitezke.

#### Absolutua, egungo daten inguruan

60.000 urtean Marte Lurretik egon den unerik hurbilena 2003ko abuztuaren 27an izan zen. 55.758.006 kilometrora (0.37271925 UA), 34.646.419 mi) hurbildu zen eta -2.88 magnitudea izan zuen. Hori gertatu zenean, oposiziora heltzeko egun bat falta zitzaion eta periheliora iristeko, hiru. Hori dela eta, Lurretik oso erraz ikus zitekeen. Hain hurbil egon zen K. a. 57.617ko irailaren 12an izan zen eta hurrengo aldia, 2287an izango da.

## Behaketen historia

Marteren behaketaren historia Marteren oposizioek markatzen dute, planeta Lurretik hurbilen dagoenean eta, beraz, errazen ikusten den momentua. Bi urtetik behin gertatzen da. Are eta nabarmenagoak dira, Marte perihelioan dagoenean gertatzen diren oposizioak, 15 eta 17 urtero gertatzen direnak. Periheliotik hurbil egotean, Lurretik are eta hurbilago dago.

### Antzinako eta Erdi Aroko behaketak

Antzinako sumertarren ustez, Marte Nergal zen, gerra eta izurritearen jainkoa. Sumeriar garaietan, Nergal garrantzia txikia zuen jainkoa zen, baina, beranduago, bere gurtza zentro nagusia Ninive hiria izan zen. Mesopotamiako testuetan, Marteri "hildakoen patua epaitzeko izarra" deitzen zaio. Antzinako egipziarrek idatzietan jada jasota dago Marte, gaueko zeruan dabilen objektu gisa, eta, K. a. 1534. urte inguruan, planetaren atzeranzko mugimendua ezagutzen zuten. Neo-Babiloniar inperioaren garaian, astronomo babiloniarrek planeten posizioen erregistro zehatzak egiten zituzten eta haien portaeraren behaketa sistematikoak egiten zituzten. Marteren inguruan, bazekiten planetak 37 periodo sinodiko eta zodiakotik 42 zirkuitu egiten zituela 79 urtero. Metodo aritmetikoak asmatu zituzten planeten aurreikusitako posizioei zuzenketa txikiak egiteko.
K. a. IV. mendean, Aristotelesek behatu zuen Marte Eguzkiaren atzean ostentzen zela okultazio batean, planeta urrunago zegoela adieraziz. Ptolomeok, Alexandrian bizitzen zen greziarrak, Marteren mugimendu orbitalaren arazoa aztertu zuen. Ptolomeoren eredua eta bere astronomia lan kolektiboa Almagesto bolumen anitzeko bilduman aurkeztu zen, eta hurrengo hamalau mendeetan mendebaldeko astronomiako erreferentzia tratatua bihurtu zen. Txinako antzinako literaturak baieztatzen du astronomo txinatarrek Marte ezagutzen zutela, gutxienez K. a. laugarren mendetik. V. mendean, Surya Siddhanta indiar astronomia testuak Marteren diametroa kalkulatu zuen. Ekialdeko Asiako kulturetan, Marte tradizionalki "su izar" (txineraz: 火星) gisa aipatzen da, bost elementuetan oinarrituta.
XVII. mendean, Tycho Brahek Marteren egun argiko paralaxia neurtu zuen, Johannes Keplerrek planetaren distantzia erlatiboa kalkulatzeko erabili zuena. 1610. urtean, Galileo Galilei izan zen Marte teleskopio bidez ikusi zuen pertsona. Teleskopioa eskuragarri bihurtu zenean, Marteren egun argiko paralaxia berriro neurtu zen, Eguzkiaren eta Lurraren arteko distantzia zehazteko. Lehen aldiz Giovanni Domenico Cassinik egin zuen 1672an. Lehen paralaje neurketak ez ziren oso zehatzak, garaiko tresnen kalitatea zela eta. Artizarrak eragindako Marteren ezkutaketa bakarra 1590eko urriaren 13an ikusi zen. Michael Maestlinek behatu zuen Heidelbergen. Lurrazaleko egiturak zituen Marteko mapa bat marraztu zuen lehenengo pertsona Christiaan Huygens astronomo holandarra izan zen.

### Marteko ubideak

XIX. mendean, teleskopioen ebazpena azalerako ezaugarriak identifikatu ahal izateko mailara iritsi zen. 1877ko irailaren 5ean Marteren oposizio perihelikoa gertatu zen. Urte hartan, Giovanni Schiaparelli astronomo italiarrak Milanen 22 cm-ko teleskopio bat erabili zuen Marteko lehen mapa zehatza egiteko. Mapok canalli deituriko egiturak zituzten, geroago ilusio optiko bat zirela frogatu zen. “Canalli” hauek Marteko gainazalean zeuden lerro luze eta zuzenak ziren, eta Lurreko ibai ezagunen izenak eman zizkien. Berak erabilitako italierazko terminoa itsasarterekin lotuta dago adiera naturala du, baina gaizki itzuli zen ingelesera eta egitura artifizialak zirelako ustea zabaldu zen.
Behaketek eraginda, Percival Lowell orientalistak 30 eta 45 cm-ko teleskopioak zituen behatoki bat eraiki zuen. Marte aztertzeko erabili zen, bai azkeneko oposizio perihelikoan, 1894ko martxoaren 18an, baita hurrengo oposizio ez hain egokietan. Hainbat liburu argitaratu zituen Marte eta bertako biziaren inguruan, publikoan eragin handia izan zutenak. Ubide horiek beste astronomo batzuek independenteki ere topatu zituzten, hala nola, Henri Joseph Perrotin eta Louis Thollonek Nizan, garai hartako teleskopio handienetako bat erabiliz.
Urtaro aldaketek (poloetako kaskoen murriztea eta Marteko udan zehar sortzen diren eremu ilunak), kanalekin batera, Marten bizia zegoenaren espekulazioa eragin zuten, Urte luzez, Martek itsas zabalak eta landaretza zituela pentsatu zen. Teleskopioek inoiz ez zuten beharrezko ebazpena lortu espekulazio horiei buruzko frogak lortzeko. Teleskopio handiagoak erabili hala, ubide luze eta zuzen gutxiago ikusi ziren. Flammarionek 1909an 84 cm-ko teleskopio batekin behaketa bat egin zuenean, forma irregularrak ikusi zituen, baina ubiderik ez.
1960ko hamarkadan oraindik ere Marteko biologiaren inguruko artikuluak argitaratu ziren, urtaro aldaketak azaltzeko modu bakarra bizia zela adieraziz. Ekosistema funtzional baterako ziklo kimikoen eta metabolismoaren azalpen zehatzak argitaratu ziren.

### Espazio-ontzien bisitak

NASAren Mariner misioek 1960ko eta 1970eko hamarkadetako planeta bisitatu zuenean, kontzeptu horiek guztiz baztertu ziren. Viking ontziak bizitza detektatzeko egin zituen ikerketen emaitzak ezagutu zirenean, Marte hildako planeta kaltegarri bat dela orokorki onartu zen.
Mariner 9 eta Viking espazio ontziek lortutako datuek, Marteren mapa hobeak egitea ahalbidetu zuten. Beste aurrerapauso garrantzitsu bat Mars Global Surveyor misioa izan zen, 1996an martxan jarri eta 2006ra arte lanean egon zena. Marteren topografia, eremu magnetikoa eta gainazaleko mineralen inguruko mapa global eta zehatzak egin ziren datu horiekin. Mapa hauek sarean eskuragarri daude adibidez, Google Marsen. Mars Reconnaissance Orbiter eta Mars Express ontziek tresna berriekin planeta esploratzen jarraitu zuten, baita lurreko misioei laguntza emanez. NASAk bi tresna eskaintzen ditu sarean: Mars Trek, 50 urteko esplorazio datuak erabiliz planetaren bistaratzeak ematen dituena eta Experience Curiosity, Marten 3 dimentsioetan bidaiatzea simulatzen duena.

## Marte kulturan
### Martetar adimendunak

Marten izaki adimendunak bizi zirelako ideia XIX. mendearen bukaeran izugarri zabaldu zen. Schiaparelliren canallien behaketak, Percival Lowellen liburuekin batera, ideia orokor bat bultzatu zuten: Marte lehortzen eta hiltzen ari zen planeta bat zela, eta bertako antzinako zibilizazioak ubideak eraikitzen ari zirela.
Pertsonalitate nabarmenen ohar eta aldarrikapen gehiago egon ziren "Marteko sukarra" deitu dena hauspotuz. 1899an, Colorado Springseko laborategian bere hargailuak erabiliz haririk gabeko zarata atmosferikoa aztertzen ari zen bitartean, Nikola Tesla asmatzaileak seinale errepikakor batzuk ikusi zituen. Haren ustetan, agian beste planeta batetik iritsitako irrati-komunikazioak ziren, ziurrenik Martetik. 1901eko elkarrizketa batean honakoa esan zuen Teslak:
| « | Denbora baten ostean, nik behatutako harrabotsak kontrol adimendun bat sortutako izan zitezkeela pentsatu nuen. Nahiz eta ezin izan nuen bere esanahia deszifratu, ezinezkoa zitzaidan guztiz akzidentalak zirela pentsatzea. Planeta batetik besterako agurra entzun dudan lehenengoa naizenaren sentimendua etengabe hazten ari da nigan. | » |
| —Nikola Tesla |||
Teslaren teoriek Lord Kelvinen babesa jaso zuten. Azken horrek 1902an Estatu Batuetara egindako bidaian, Teslak Estatu Batuetara bidalitako Marteko seinaleak jaso zituela pentsatu zuela esan zuen. Kelvinek "tinko" ezeztatu zuen horrelakorik esan izana: "Benetan esan dudana ondoka da: Marteko biztanleak, baldin badaude, New York ikusteko gai izango direla dudarik gabe, batez ere, bertako elektrizitatearen distira".
1901eko New York Timeseko artikulu batean Edward Charles Pickeringek, Harvard College Behatokiko zuzendariak, Lowell Behatokiko telegrama bat jaso zuela esan zuen. Bertan Marte Lurrarekin komunikatzen saiatzen ari zela baieztatzen zen.
| « | 1900eko abenduaren hasieran, Arizonako Lowell Behatokiko telegrama bat jaso genuen. Bertan Martetik (Lowell Behatokia Marten espezializatua dago) argi izpi bat proiektatu zela ikusi zuten, hirurogeita hamar minutu iraun zuena. Datu hauek Europara bidali nituen eta faksimile kopiak bidali nituen herrialde honetan zehar Bertako ikertzailea gizon arduratsu eta fidagarria da eta dudarik ez dago argia existitu zela. Marteko puntu geografiko ezagun batetik eman zen. Hori izan zen guztia. Orain istorioa munduan zehar zabaldu da. Europan Marterekin komunikatu naizela esan da, eta mota guztietako gehiegikeriak sortu dira. Argia zer izan zen, ez dugu jakiterik. Adimen zuen ala ez, inork ezin du esan. Azaldu ezina da guztiz. | » |
| —Edward Charles Pickering |||
Pickeringek Texasen ispilu-multzoa sortzeko proposamena egin zuen ondoren, martetarrei seinaleak egiteko.
Azkeneko hamarkadetan Marteren gainazalaren bereizmen handiko mapek, Mars Global Surveyorrek egindakoak kasu, ez dute inolako artefaktu edo bizitza “adimendun” arrastorik aurkitu. Hala ere, Marten mota horretako bizitza egon litekeelako espekulazio pseudozientifikoak aurrera dirau, Richard C. Hoagland bezalako esatarien laguntzarekin. Kanalaren eztabaidaren antzera, espekulazio horiek espazio ontziek hartutako irudietan hautemandako eskala txikiko egituretan oinarritzen dira, hala nola, "piramideak" eta "Marteko aurpegia" bezalakoak. Carl Sagan astronomo planetarioak idatzi zuen:
| « | Marte zonalde mitiko mota bat bihurtu da: bertan geure itxaropen eta beldur lurtarrak proiektatu ditugu | » |
| —Carl Sagan |||

### Marteko banderak

Kanpo Espazioko Itunak, bere II. artikuluan, espazioko objektuen gainean subirautza nazionalik aldarrikatu ezin dela zehazten du. Beraz, ez dago Marteko erakunde ofizialik bandera ofizial bat ezartzeko. Hala ere, planetaren hainbat bandera garatu dira, bai fikzioan zein etorkizuneko gobernu hipotetiko batek erabiltzeko. Ezagunena Pascal Leek garatutako da, baina badaude beste batzuk ere.
* Pascal Leek diseinaturiko bandera. Marteko etorkizuna irudikatu nahi du
* Tomas O. Paineren bandera. Lurra eta izar bat agertzen dira bertan
* Calder Hansenek diseinatutako bandera. Olympus sumendia eta izotz kaskoak daude irudikatuak
* Moving Mars nobelako bandera
* Stranger in a Strange Land nobelako bandera

### Fikziozko obrak

Martek hamaika fikzio obra inspiratu ditu. Hasieran, Viking ontziek bisitatu aurretik, bertako biziaren inguruan erreferentziak ziren nagusi. XVII. mendeko obra batzuetan aipatzen dira jadanik Marterako bidaiak. H. G. Wellsen Munduen Gerra liburuan zefalopodo itxurako martetarrek Ingalaterrari eraso egin zioten. Nobela horretan oinarrituta, Orson Wellsek zuzeneko berri irrati programa bat egin zuen eta entzuleak aztoratu. Gulliverren bidaiak liburuan, Jonathan Swiftek Marteko sateliteei egiten die erreferentzia 19. kapituluan, Asaph Hallek aurkitu baino 150 urte lehenago.
Beste obra garrantzitsu batzuk Ray Bradburyren The Martian Chronicles dira: hor, giza esploratzaileek martetar zibilizazioa hondatzen dute; Edgar Rice Burroughsen Barsoom serieak, C. S. Lewisen Out of the Silent Planet nobela eta Robert A Heinleinen hainbait istorio daude. Marvin Martetarra izeneko Looney Tuneseko pertsonaia bat ere badago, 1948an sortua.
Behin Mariner eta Viking espazio-ontziek Marteko errealitatea erakutsi zutenean, fikziozko obretako gaiak aldatu ziren. Marteko zibilizazioen ordez, giza esplorazioa eta Marteren terraformazioa izan dituzte ardatz, baita Marteko kolonia batek Lurretik independizatzeko nahia ere.
Mota horretako obrarik famatuena Kim Stanley Robinsonen Mars trilogia da, Marteko banderaren inspirazio iturri izan dena. Babylon 5 telesailaren argudioaren partea independentzia nahia da, baita Total Recall filmarena ere.
Nobela, film eta telesailez gain, komikiak, bideo-jokoak, rol jokoak eta musika ere eratu dira Marteren eraginaren pean.

## Oharrak

* ↑ Marte ageri da Euskalterm terminologiako datu basean eta Elhuyar Hiztegian, eta 71 agerraldi ditu Ereduzko Prosa Gaur corpusean. Martitz, aldiz, Harluxet Hiztegian ageri da, eta behin bakarrik Ereduzko Prosa Gaur corpusean.
* ↑ It was some time afterward when the thought flashed upon my mind that the disturbances I had observed might be due to an intelligent control. Although I could not decipher their meaning, it was impossible for me to think of them as having been entirely accidental. The feeling is constantly growing on me that I had been the first to hear the greeting of one planet to another.
* ↑ What I really said was that the inhabitants of Mars, if there are any, were doubtless able to see New York, particularly the glare of the electricity
* ↑ Early in December 1900, we received from Lowell Observatory in Arizona a telegram that a shaft of light had been seen to project from Mars (the Lowell observatory makes a specialty of Mars) lasting seventy minutes. I wired these facts to Europe and sent out neostyle copies through this country. The observer there is a careful, reliable man and there is no reason to doubt that the light existed. It was given as from a well-known geographical point on Mars. That was all. Now the story has gone the world over. In Europe it is stated that I have been in communication with Mars, and all sorts of exaggerations have spring up. Whatever the light was, we have no means of knowing. Whether it had intelligence or not, no one can say. It is absolutely inexplicable.
* ↑ Mars has become a kind of mythic arena onto which we have projected our Earthly hopes and fears.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) L., Simon, J.; P., Bretagnon,; J., Chapront,; M., Chapront-Touze,; G., Francou,; J., Laskar,. (1994-2). «Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets» Astronomy and Astrophysics 282 ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ (Ingelesez) «The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter".» www.webcitation.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-03).
* 1 2 3 (Ingelesez) Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; Conrad, A.; Consolmagno, G. J.; Hestroffer, D.; Hilton, J. L.; Krasinsky, G. A. et al.. (2007-07-03). «Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006» Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 98 (3): 155–180. doi:10.1007/s10569-007-9072-y. ISSN 0923-2958. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* 1 2 3 4 5 Katharina., Lodders,. (1998). The planetary scientist's companion. Oxford University Press ISBN 1423759834. PMC 65171709. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ (Ingelesez) Folkner, W. M.; Yoder, C. F.; Yuan, D. N.; Standish, E. M.; Preston, R. A.. (1997-12-05). «Interior Structure and Seasonal Mass Redistribution of Mars from Radio Tracking of Mars Pathfinder» Science 278 (5344): 1749–1752. doi:10.1126/science.278.5344.1749. ISSN 0036-8075. PMID 9388168. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ Mallama, Anthony. (2007-12). «The magnitude and albedo of Mars» Icarus 192 (2): 404–416. doi:10.1016/j.icarus.2007.07.011. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* 1 2 3 4 (Ingelesez) «Mars Fact Sheet» nssdc.gsfc.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ «What is the typical temperature on Mars?» www.astronomycafe.net (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ «Mars Exploration Rover Mission: Spotlight» mars.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ Mallama, A.; Hilton, J.L.. (2018-10). «Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac» Astronomy and Computing 25: 10–24. doi:10.1016/j.ascom.2018.08.002. ISSN 2213-1337. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ G., Barlow, Nadine. (2008). Mars : an introduction to its interior, surface and atmosphere. Cambridge University Press ISBN 9780521852265. PMC 171110467. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ Krasnopolsky, V. A.; Feldman, P. D.. (2001-11-30). «Detection of molecular hydrogen in the atmosphere of Mars» Science (New York, N.Y.) 294 (5548): 1914–1917. doi:10.1126/science.1065569. ISSN 0036-8075. PMID 11729314. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ Clancy, R.T; Sandor, B.J; Moriarty-Schieven, G.H. (2004-03). «A measurement of the 362 GHz absorption line of Mars atmospheric H2O2» Icarus 168 (1): 116–121. doi:10.1016/j.icarus.2003.12.003. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ (Ingelesez) Formisano, Vittorio; Atreya, Sushil; Encrenaz, Thérèse; Ignatiev, Nikolai; Giuranna, Marco. (2004-12-03). «Detection of Methane in the Atmosphere of Mars» Science 306 (5702): 1758–1761. doi:10.1126/science.1101732. ISSN 0036-8075. PMID 15514118. (Noiz kontsultatua: 2018-10-04).
* ↑ «Planeta gorria berriro helburu - Zientzia.eus» zientzia.eus (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. «Marteri buruzko albisteak 2018: planeta gorriaren inguruko azken orduko albisteak | EiTB Gai interesgarriak» www.eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ The Lure of Hematite. 2010-01-14 (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 3 (Ingelesez) Yeager, Ashley. (2015-07-07). «Impact may have transformed Mars» Science News (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 3 (Ingelesez) Sample, Ian. (2008-06-26). «Cataclysmic impact created north-south divide on Mars» the Guardian (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ «How Did Mars Get its Moons?» ThoughtCo (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 (Ingelesez) M., Adler,; W., Owen,; J., Riedel,. (2012-6). Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return. ISSN 0161-5297. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ «Using Curiosity to Search for Life» marsdaily.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) «Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet» euronews 2015-05-21 (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ «Life on Mars? NASA's next rover aims to find out.» Christian Science Monitor 2015-01-05 ISSN 0882-7729. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 (Ingelesez) «NASA - NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars' Atmosphere» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 «Mars» Solar System Exploration: NASA Science (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 (Ingelesez) Heldmann, Jennifer L.. (2005). «Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions» Journal of Geophysical Research 110 (E5) doi:10.1029/2004je002261. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 3 (Ingelesez) Kostama, V.-P.; Kreslavsky, M. A.; Head, J. W.. (2006). «Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement» Geophysical Research Letters 33 (11) doi:10.1029/2006GL025946. ISSN 0094-8276. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 (Ingelesez) Byrne, Shane; Ingersoll, Andrew P.. (2003-02-14). «A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features» Science 299 (5609): 1051–1053. doi:10.1126/science.1080148. ISSN 0036-8075. PMID 12586939. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 NASA Jet Propulsion Laboratory - News. 2009-04-20 (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) LAKE OF frozen WATER THE SIZE OF NEW MEXICO FOUND ON MARS – NASA. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ «Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior» NASA/JPL (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ «Catalog Page for PIA21136» photojournal.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ «2. Earth Telescope View of Mars (0°N,43°W)» www.lpi.usra.edu (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Mark, Peplow,. (2004-05-06). «How Mars got its rust» Nature News doi:10.1038/news040503-6. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ NASA, JPL,. «Videos - Mars Science Laboratory» mars.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Nimmo, Francis; Tanaka, Ken. (2005-05-31). «EARLY CRUSTAL EVOLUTION OF MARS» Annual Review of Earth and Planetary Sciences 33 (1): 133–161. doi:10.1146/annurev.earth.33.092203.122637. ISSN 0084-6597. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Rivoldini, A.; Van Hoolst, T.; Verhoeven, O.; Mocquet, A.; Dehant, V.. (2011-06). «Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars» Icarus 213 (2): 451–472. doi:10.1016/j.icarus.2011.03.024. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* 1 2 X-rays reveal secrets of Mars' core. 2009-02-21 (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) McSween, H. Y.; Taylor, G. J.; Wyatt, M. B.. (2009-05-07). «Elemental Composition of the Martian Crust» Science 324 (5928): 736–739. doi:10.1126/science.1165871. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Bandfield, Joshua L.. (2002). «Global mineral distributions on Mars» Journal of Geophysical Research 107 (E6) doi:10.1029/2001JE001510. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Christensen, P. R.. (2003-06-27). «Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results» Science 300 (5628): 2056–2061. doi:10.1126/science.1080885. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Golombek, Matthew P.. (2003-06-27). «The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks» Science 300 (5628): 2043–2044. doi:10.1126/science.1082927. ISSN 0036-8075. PMID 12829771. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ Hare, Kenneth L. Tanaka, James A. Skinner, Jr., James M. Dohm, Rossman P. Irwin, III, Eric J. Kolb, Corey M. Fortezzo, Thomas Platz, Gregory G. Michael, and Trent M.. «USGS Scientific Investigations Map 3292: Geologic Map of Mars» pubs.usgs.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) «Magnetic Fields and Mars» mgs-mager.gsfc.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) «NASA - New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) N., Halliday, A.; Wä; H., nke,; J.-L., Birck,; N., Clayton, R.. (2001-4). «The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars» Space Science Reviews 96 ISSN 0038-6308. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Zharkov, V. N.. (2013-03-18). «The Role of Jupiter in the Formation of Planets» Evolution of the Earth and Planets (American Geophysical Union) 74: 7–17. doi:10.1029/GM074p0007. ISBN 9781118666692. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Lunine, Jonathan I.; Chambers, John; Morbidelli, Alessandro; Leshin, Laurie A.. (2003-09). «The origin of water on Mars» Icarus 165 (1): 1–8. doi:10.1016/S0019-1035(03)00172-6. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Barlow, Nadine G.. (1990). «Constraints on early events in Martian history as derived from the cratering record» Journal of Geophysical Research 95 (B9): 14191. doi:10.1029/jb095ib09p14191. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Chang, Kenneth. Huge Meteor Strike Explains Mars’s Shape, Reports Say. (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Minkel, JR. «Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest» Scientific American (Noiz kontsultatua: 2018-10-11).
* ↑ (Ingelesez) Tanaka, Kenneth L.. (1986). «The stratigraphy of Mars» Journal of Geophysical Research 91 (B13): E139. doi:10.1029/JB091iB13p0E139. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard. (2001). «Cratering Chronology and the Evolution of Mars» Space Science Reviews 96 (1/4): 165–194. doi:10.1023/A:1011945222010. ISSN 0038-6308. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Mitchell, Karl L; Wilson, Lionel. (2003-08). «Mars: a geologically active planet» Astronomy and Geophysics 44 (4): 4.16–4.20. doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x. ISSN 1366-8781. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ «Avalanche Photographed on Mars» Space.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Martian soil 'could support life'. 2008-06-27 (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ «Scientists: Salt in Mars soil not bad for life - USATODAY.com» www.usatoday.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ «Phoenix News» www.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Kounaves, Samuel P.; Hecht, Michael H.; West, Steven J.; Morookian, John-Michael; Young, Suzanne M. M.; Quinn, Richard; Grunthaner, Paula; Wen, Xiaowen et al.. (2009-02-12). «The MECA Wet Chemistry Laboratory on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander» Journal of Geophysical Research 114 doi:10.1029/2008JE003084. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Kounaves, Samuel P.; Hecht, Michael H.; Kapit, Jason; Quinn, Richard C.; Catling, David C.; Clark, Benton C.; Ming, Douglas W.; Gospodinova, Kalina et al.. (2010-05). «Soluble sulfate in the martian soil at the Phoenix landing site» Geophysical Research Letters 37 (9): n/a–n/a. doi:10.1029/2010GL042613. ISSN 0094-8276. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) «HiRISE | Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115)» hirise.lpl.arizona.edu (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Schorghofer, Norbert; Aharonson, Oded; Khatiwala, Samar. (2002-12). «Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water» Geophysical Research Letters 29 (23): 41–1-41-4. doi:10.1029/2002GL015889. ISSN 0094-8276. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Gá; Tibor, nti,; Horvá; Andrá, th,; s; Bé; Szaniszló, rczi,; Albert, Gesztesi, et al.. (2003-10). «Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?» Origins of Life and Evolution of the Biosphere 33 ISSN 0169-6149. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* 1 2 (Ingelesez) esa. «Water ice in crater at Martian north pole» European Space Agency (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Long history of water and Mars. 2004 (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* 1 2 Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes. 2011-07-25 (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* 1 2 (Ingelesez) «NASA - NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Kerr, Richard A.. (2005-03-04). «Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts» Science 307 (5714): 1390–1391. doi:10.1126/science.307.5714.1390a. ISSN 0036-8075. PMID 15746395. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Jaeger, W. L.; Keszthelyi, L. P.; McEwen, A. S.; Dundas, C. M.; Russell, P. S.. (2007-09-21). «Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System» Science 317 (5845): 1709–1711. doi:10.1126/science.1143315. ISSN 0036-8075. PMID 17885126. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ USGS - Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars. 2011-06-11 (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Murray, John B.; Muller, Jan-Peter; Neukum, Gerhard; Werner, Stephanie C.; van Gasselt, Stephan; Hauber, Ernst; Markiewicz, Wojciech J.; Head, James W. et al.. (2005-03). «Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator» Nature 434 (7031): 352–356. doi:10.1038/nature03379. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* ↑ (Ingelesez) Craddock, Robert A.; Howard, Alan D.. (2002-11). «The case for rainfall on a warm, wet early Mars» Journal of Geophysical Research: Planets 107 (E11): 21–1-21-36. doi:10.1029/2001JE001505. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-12).
* 1 2 (Ingelesez) Administrator, NASA. (2013-06-07). «NASA - NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Malin, Michael C.; Edgett, Kenneth S.. (2000-06-30). «Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars» Science 288 (5475): 2330–2335. doi:10.1126/science.288.5475.2330. ISSN 0036-8075. PMID 10875910. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Water 'flowed recently' on Mars. 2006-12-06 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) «Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests» NPR.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Lewis, Kevin W.; Aharonson, Oded. (2006). «Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery» Journal of Geophysical Research 111 (E6) doi:10.1029/2005je002558. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Matsubara, Yo; Howard, Alan D.; Drummond, Sarah A.. (2011-04-01). «Hydrology of early Mars: Lake basins» Journal of Geophysical Research 116 (E4) doi:10.1029/2010je003739. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ JPL News -- Minerals in Mars 'Berries' Adds to Water Story. 2007-11-09 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ «Mars Exploration Rover Mission: Science» marsrover.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) «NASA - NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ Rover Finds "Bulletproof" Evidence of Water on Early Mars. 2011-12-10 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ Mars Has "Oceans" of Water Inside?. 2012-06-28 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Mars pictures reveal frozen sea. 2005-02-21 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* 1 2 NASA, JPL,. «NEWS - Mars Science Laboratory» mars.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) «White Mars rock dazzles scientists» BBC News 2013-03-19 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ White Mars rock called Tintina found by Curiosity rover. 2013-03-23 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ NASA Video. (2015-09-28). NASA News Conference: Evidence of Liquid Water on Today’s Mars. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Anderson, Gina. (2015-09-28). «NASA Confirms Evidence That Liquid Water Flows on Today’s Mars» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Ojha, Lujendra; Wilhelm, Mary Beth; Murchie, Scott L.; McEwen, Alfred S.; Wray, James J.; Hanley, Jennifer; Massé, Marion; Chojnacki, Matt. (2015-09-28). «Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars» Nature Geoscience 8 (11): 829–832. doi:10.1038/ngeo2546. ISSN 1752-0894. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) McEwen, Alfred S.; Ojha, Lujendra; Dundas, Colin M.; Mattson, Sarah S.; Byrne, Shane; Wray, James J.; Cull, Selby C.; Murchie, Scott L. et al.. (2011-08-05). «Seasonal Flows on Warm Martian Slopes» Science 333 (6043): 740–743. doi:10.1126/science.1204816. ISSN 0036-8075. PMID 21817049. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ NASA Finds 'Definitive' Liquid Water on Mars. 2015-09-28 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Moskowitz, Clara. «Water Flows on Mars Today, NASA Announces» Scientific American (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Anderson, Gina. (2015-09-28). «NASA Confirms Evidence That Liquid Water Flows on Today’s Mars» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Head, James W.; Hiesinger, Harald; Ivanov, Mikhail A.; Kreslavsky, Mikhail A.; Pratt, Stephen; Thomson, Bradley J.. (1999-12-10). «Possible Ancient Oceans on Mars: Evidence from Mars Orbiter Laser Altimeter Data» Science 286 (5447): 2134–2137. doi:10.1126/science.286.5447.2134. ISSN 0036-8075. PMID 10591640. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Ancient Mars Had an Ocean, Scientists Say. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Mellon, Michael T.; Feldman, William C.; Prettyman, Thomas H.. (2004-06). «The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars» Icarus 169 (2): 324–340. doi:10.1016/j.icarus.2003.10.022. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ mars.nasa.gov. «Mars Exploration Rover» marsrovers.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Malin, Michael C.; Caplinger, Michael A.; Davis, Scott D.. (2001-12-07). «Observational Evidence for an Active Surface Reservoir of Solid Carbon Dioxide on Mars» Science 294 (5549): 2146–2148. doi:10.1126/science.1066416. ISSN 0036-8075. PMID 11768358. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ «MIRA :: Field Trips to the Stars :: The Solar System :: Mars» www.mira.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Carr, Michael H.. (2003). «Oceans on Mars: An assessment of the observational evidence and possible fate» Journal of Geophysical Research 108 (E5) doi:10.1029/2002je001963. ISSN 0148-0227. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ Mars is Melting. 2007-02-24 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Plaut, Jeffrey J.; Picardi, Giovanni; Safaeinili, Ali; Ivanov, Anton B.; Milkovich, Sarah M.; Cicchetti, Andrea; Kofman, Wlodek; Mouginot, Jérémie et al.. (2007-04-06). «Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars» Science 316 (5821): 92–95. doi:10.1126/science.1139672. ISSN 0036-8075. PMID 17363628. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Smith, Isaac B.; Holt, John W.. (2010-05). «Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar» Nature 465 (7297): 450–453. doi:10.1038/nature09049. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ «Mystery Spirals on Mars Finally Explained» Space.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ «NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap» NASA/JPL (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Kieffer, H.H.. (PDF) Mars Polar Science 2000. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Portyankina, G.. (PDF) Fourth Mars Polar Science Conference. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Kieffer, Hugh H.; Christensen, Philip R.; Titus, Timothy N.. (2006-08-17). «CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars' seasonal south polar ice cap» Nature 442 (7104): 793–796. doi:10.1038/nature04945. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ Sheehan, William. (1996). The planet Mars : a history of observation and discovery. Tucson : University of Arizona Press (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) «Planetary Names: Categories for Naming Features on Planets and Satellites» planetarynames.wr.usgs.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ Portree, David. (2001-03-01). Humans to Mars: Fifty Years of Mission Planning, 1950-2000. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ Kronberg, Hartmut Frommert, Christine. «Christiaan Huygens (1629-95)» messier.seds.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) A., Archinal, B.; M., Caplinger,. (2002-12). «Mars, the Meridian, and Mert: The Quest for Martian Longitude» AGU Fall Meeting Abstracts (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ PDS Geosciences Node Data and Services: MGS MOLA MEGDRs. 2011-11-13 (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ (Ingelesez) Zeltler, W.; Ohlhof, T.; Ebner, Heinrich. (2006). Recomputation of the Global Mars Control-Point Network. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ Irving., Lunine, Jonathan.. Earth : evolution of a habitable world. Cambridge University Press, 183 or. ISBN 0521472873. PMC 39339387. (Noiz kontsultatua: 2018-10-13).
* ↑ «NASA Mars Weathercam Helps Find Big New Crater» NASA/JPL (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ TIR studies of impact craters on Earth & Mars. 2007-06-12 (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ «Martian Global Geography - Windows to the Universe» www.windows.ucar.edu (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Wetherill, G. W.. (1974). «Problems associated with estimating the relative impact rates on mars and the moon» The Moon 9 (1-2): 227–231. doi:10.1007/BF00565406. ISSN 0027-0903. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Costard, Fran�ois M.. (1989-06). «The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere» Earth, Moon and Planets 45 (3): 265–290. doi:10.1007/BF00057747. ISSN 0167-9295. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Chen, Junyong; Yuan, Janli; Guo, Chunxi; Zhang, Yanping; Zhang, Peng. (2006-05). «Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng (Mt. Everest)» Science in China Series D 49 (5): 531–538. doi:10.1007/s11430-006-0531-1. ISSN 1006-9313. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ Olympus Mons. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ Guinness world records 2009. (Bantam ed. argitaraldia) Bantam Books 2009, ©2008, 12 or. ISBN 9780553592566. PMC 259266220. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Wolpert, Stuart. «UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars» UCLA Newsroom (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Yin, A.. (2012-06-04). «Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars» Lithosphere 4 (4): 286–330. doi:10.1130/L192.1. ISSN 1941-8264. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) Cushing, G. E.; Titus, T. N.; Wynne, J. J.; Christensen, P. R.. (2007-09-15). «THEMIS observes possible cave skylights on Mars» Geophysical Research Letters 34 (17) doi:10.1029/2007gl030709. ISSN 0094-8276. (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) «NAU News» www4.nau.edu (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* ↑ (Ingelesez) 'Cave entrances' spotted on Mars. 2007-03-17 (Noiz kontsultatua: 2018-10-14).
* 1 2 The Solar Wind at Mars. 2006-10-10 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «Multiple Asteroid Strikes May Have Killed Mars's Magnetic Field» WIRED (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Lundin, R.. (2004-09-24). «Solar Wind-Induced Atmospheric Erosion at Mars: First Results from ASPERA-3 on Mars Express» Science 305 (5692): 1933–1936. doi:10.1126/science.1101860. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Mars : prospective energy and material resources. Springer 2009, 599-624 or. ISBN 9783642036293. PMC 535027767. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «The Mars Landing Approach: Getting Large Payloads to the Surface of the Red Planet - Universe Today» Universe Today 2007-07-17 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ H.), Carr, M. H. (Michael. (2006). The surface of Mars. Cambridge University Press ISBN 9780521872010. PMC 74353917. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Mahaffy, Paul R.; Webster, Christopher R.; Atreya, Sushil K.; Franz, Heather; Wong, Michael; Conrad, Pamela G.; Harpold, Dan; Jones, John J. et al.. (2013-07-19). «Abundance and Isotopic Composition of Gases in the Martian Atmosphere from the Curiosity Rover» Science 341 (6143): 263–266. doi:10.1126/science.1237966. ISSN 0036-8075. PMID 23869014. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* 1 2 3 Mars Fact Sheet. 2010-06-12 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Lemmon, M. T.; Wolff, M. J.; Smith, M. D.; Clancy, R. T.; Banfield, D.; Landis, G. A.; Ghosh, A.; Smith, P. H. et al.. (2004-12-02). «Atmospheric Imaging Results from the Mars Exploration Rovers: Spirit and Opportunity» Science 306 (5702): 1753–1756. doi:10.1126/science.1104474. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Universe. (Rev. ed. argitaraldia) DK Pub 2012, 160-161 or. ISBN 9780756698416. PMC 809932784. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Formisano, Vittorio; Atreya, Sushil; Encrenaz, Thérèse; Ignatiev, Nikolai; Giuranna, Marco. (2004-10-28). «Detection of Methane in the Atmosphere of Mars» Science 306 (5702): 1758–1761. doi:10.1126/science.1101732. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) esa. «Mars Express confirms methane in the Martian atmosphere» European Space Agency (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Sample, Ian. (2018-06-07). «Nasa Mars rover finds organic matter in ancient lake bed» the Guardian (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* 1 2 3 4 (Ingelesez) Mumma, M. J.; Villanueva, G. L.; Novak, R. E.; Hewagama, T.; Bonev, B. P.; DiSanti, M. A.; Mandell, A. M.; Smith, M. D.. (2009-02-20). «Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003» Science 323 (5917): 1041–1045. doi:10.1126/science.1165243. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Hand, Eric. (2008-10-23). «Plumes of methane identified on Mars» Nature 455 (7216): 1018–1018. doi:10.1038/4551018a. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Krasnopolsky, Vladimir A.. (2006-02). «Some problems related to the origin of methane on Mars» Icarus 180 (2): 359–367. doi:10.1016/j.icarus.2005.10.015. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Lefèvre, Franck; Forget, François. (2009-08-06). «Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics» Nature 460 (7256): 720–723. doi:10.1038/nature08228. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* 1 2 (Ingelesez) Oze, Christopher. (2005). «Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars» Geophysical Research Letters 32 (10) doi:10.1029/2005GL022691. ISSN 0094-8276. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «NASA Mission Provides Its First Look at Martian Upper Atmosphere» NASA/JPL (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «Making Sense of Mars Methane - Astrobiology Magazine» Astrobiology Magazine 2008-06-09 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «NASA - Martian Methane Reveals the Red Planet is not a Dead Planet» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) NASA JPL. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Curiosity Finds Methane on Mars, or Not - ScienceNOW. 2012-11-05 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «Curiosity Rover Finds No Methane on Mars — Yet» Space.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Chang, Kenneth. Hopes for Methane on Mars Deflated. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Webster, C. R.; Mahaffy, P. R.; Atreya, S. K.; Flesch, G. J.; Farley, K. A.; Kemppinen, O.; Bridges, N.; Johnson, J. R. et al.. (2013-09-19). «Low Upper Limit to Methane Abundance on Mars» Science 342 (6156): 355–357. doi:10.1126/science.1242902. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «Not a Whiff of Life on Mars | Science/AAAS | News» archive.is 2013-09-20 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Chang, Kenneth. Life on Mars? Well, Maybe Not. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Payloads - ISRO. 2014-12-24 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Mustard, Jack. (PDF) MEPAG Report to the Planetary Science Subcommittee. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «NASA Rover Finds Active and Ancient Organic Chemistry on Mars» NASA/JPL (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) ‘A Great Moment’: Rover Finds Methane, a Clue That Mars May Harbor Life. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Ammonia on Mars could mean life. 2004-07-15 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Greicius, Tony. (2017-09-28). «NASA Missions See Effects at Mars From Large Solar Storm» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «Auroras on Mars | Science Mission Directorate» science.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Ramsey, Sarah. (2015-03-20). «NASA Spacecraft Detects Aurora and Mysterious Dust Cloud around Mars» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «Questions and Answers | Sten's Space Blog» www.astronomycafe.net (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «Mars Exploration Rover Mission: Spotlight» marsrover.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Mars General Circulation Modeling Group @ NASA Ames. 2007-07-07 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «Mars, in Earth's Image | DiscoverMagazine.com» Discover Magazine (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ The Past, Present, and Possible Future of Martian Climate. 2010-11-10 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Planet Gobbling Dust Storms. 2006-06-13 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «NASA's Curiosity Rover Is Tracking a Huge Dust Storm on Mars (Photo)» Space.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Badescu, Viorel. (2009-12-07). Mars: Prospective Energy and Material Resources. Springer Science & Business Media, 600 or. ISBN 9783642036293. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ G., Barlow, Nadine.. Mars : an introduction to its interior, surface and atmosphere. Cambridge University Press, 21 or. ISBN 9780521852265. PMC 171110467. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ MarsDist. 2007-09-07 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ IPS Meeus: When Was Mars Laast This Close?. 2011-05-16 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «[meteorite-list Mars Makes Closest Approach In Nearly 60,000 Years»] www.mail-archive.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Habitable Planets for Man. 2007, 103 or. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Early Mars 'too salty' for life. 2008-02-15 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ «Catalog Page for PIA19673» photojournal.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ 1957-, Hansson, Anders,. (1997). Mars and the development of life. (2nd ed. argitaraldia) Wiley ISBN 0471966053. PMC 34192019. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «NEW ANALYSIS OF VIKING MISSION RESULTS POINTS TO THE PRESENCE OF LIFE ON MARS» WSU Insider (Washington State University) 2006-01-05 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «NASA - Phoenix Returns Treasure Trove for Science» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «NASA - NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Kounaves, Samuel P.; Carrier, Brandi L.; O’Neil, Glen D.; Stroble, Shannon T.; Claire, Mark W.. (2014-02). «Evidence of martian perchlorate, chlorate, and nitrate in Mars meteorite EETA79001: Implications for oxidants and organics» Icarus 229: 206–213. doi:10.1016/j.icarus.2013.11.012. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* 1 2 «Tiny Crystal Shapes Get Close Look From Mars Rover» NASA/JPL (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Kounaves, Samuel P.; Chaniotakis, Nikos A.; Chevrier, Vincent F.; Carrier, Brandi L.; Folds, Kaitlyn E.; Hansen, Victoria M.; McElhoney, Kyle M.; O’Neil, Glen D. et al.. (2014-04). «Identification of the perchlorate parent salts at the Phoenix Mars landing site and possible implications» Icarus 232: 226–231. doi:10.1016/j.icarus.2014.01.016. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Golden, D.C.; Ming, D.W.; Morris, R.V.; Brearley, A.J.; Lauer, H.V.; Treiman, A.H.; Zolensky, M.E.; Schwandt, C.S. et al.. (2004-05). «Evidence for exclusively inorganic formation of magnetite in Martian meteorite ALH84001» American Mineralogist 89 (5-6): 681–695. doi:10.2138/am-2004-5-602. ISSN 0003-004X. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Krasnopolsky, Vladimir A.; Maillard, Jean Pierre; Owen, Tobias C.. (2004-12). «Detection of methane in the martian atmosphere: evidence for life?» Icarus 172 (2): 537–547. doi:10.1016/j.icarus.2004.07.004. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Mark, Peplow,. (2005-02-25). «Formaldehyde claim inflames martian debate» Nature News doi:10.1038/news050221-15. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Impact glass stores biodata for millions of years. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Schultz, P.H.; Harris, R. Scott; Clemett, S.J.; Thomas-Keprta, K.L.; Zárate, M.. (2014-06). «Preserved flora and organics in impact melt breccias» Geology 42 (6): 515–518. doi:10.1130/G35343.1. ISSN 1943-2682. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Northon, Karen. (2015-06-08). «NASA Spacecraft Detects Impact Glass on Surface of Mars» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Martian glass: Window into possible past life?. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Temming, Maria. «Exotic Glass Could Help Unravel Mysteries of Mars» Scientific American (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ z3454192. (2017-05-10). «Oldest evidence of life on land found in 3.48 billion-year-old Australian rocks» UNSW Newsroom (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Djokic, Tara; Van Kranendonk, Martin J.; Campbell, Kathleen A.; Walter, Malcolm R.; Ward, Colin R.. (2017-05-09). «Earliest signs of life on land preserved in ca. 3.5 Ga hot spring deposits» Nature Communications 8: 15263. doi:10.1038/ncomms15263. ISSN 2041-1723. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Potter, Sean. (2018-06-07). «NASA Finds Ancient Organic Material, Mysterious Methane on Mars» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ «Curiosity Rover Finds Ancient 'Building Blocks for Life' on Mars» Space.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Life on Mars? Rover’s Latest Discovery Puts It ‘On the Table’. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* 1 2 (Ingelesez) Orosei, R.; Lauro, S. E.; Pettinelli, E.; Cicchetti, A.; Coradini, M.; Cosciotti, B.; Paolo, F. Di; Flamini, E. et al.. (2018-08-03). «Radar evidence of subglacial liquid water on Mars» Science 361 (6401): 490–493. doi:10.1126/science.aar7268. ISSN 0036-8075. PMID 30045881. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) A Large Body of Water on Mars Is Detected, Raising the Potential for Alien Life. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Orosei, R.; Lauro, S. E.; Pettinelli, E.; Cicchetti, A.; Coradini, M.; Cosciotti, B.; Paolo, F. Di; Flamini, E. et al... «Supplementary materials for: Radar evidence of subglacial liquid water on Mars» Science 361 (6401): 490–493. doi:10.1126/science.aar7268. ISSN 0036-8075. PMID 30045881. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «Martian moons: Phobos» sci.esa.int (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) «ARES RETINUE - Greek Mythology» www.theoi.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) E., Hunt, G.; A., Wilkins, G.; D., Pascu,; J., Veverka,; Jr., Michael, W. H.,; M., Woolfson,. (1978-3). «The Martian satellites - 100 years on» Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society 19 ISSN 0035-8738. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Greek names of the planets, how are planets named in Greek. 2010-05-09 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* 1 2 (Ingelesez) «Phobos» www.nineplanets.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ Mars Main Index/Science/Geological History/Moons of Mars. 2007-05-17 (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ (Ingelesez) Andert, T. P.; Rosenblatt, P.; Pätzold, M.; Häusler, B.; Dehant, V.; Tyler, G. L.; Marty, J. C.. (2010-05). «Precise mass determination and the nature of Phobos» Geophysical Research Letters 37 (9): n/a–n/a. doi:10.1029/2009GL041829. ISSN 0094-8276. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* 1 2 (Ingelesez) «Compositional interpretation of PFS/MEx and TES/MGS thermal infrared spectra of Phobos» Planetary and Space Science 59 (13): 1308–1325. 2011-10-01 doi:10.1016/j.pss.2011.01.019. ISSN 0032-0633. (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ «Mars Moon Phobos Likely Forged by Catastrophic Blast» Space.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-15).
* ↑ crosslink.ae (Noiz kontsultatua: 2021-02-21).
* ↑ Mars Science Laboratory. 2009-07-30 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ NASA, JPL,. «Chemistry & Camera (ChemCam) - Mars Science Laboratory» mars.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «Mars rover gets first drill sample» BBC News 2013-02-10 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Jha, Alok. (2013-09-26). «Nasa's Curiosity rover finds water in Martian soil» the Guardian (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «NASA - NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars» www.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ ISRO: Mars Orbiter Mission. 2013-11-09 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Amos, Jonathan. (2016-03-14). «Mars probe despatched on methane quest» BBC News (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «Update: R.I.P. Schiaparelli: Crash site spotted for European Mars lander» Science | AAAS 2016-10-20 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «InSight Mars lander escapes cancellation, aims for 2018 launch – Spaceflight Now» spaceflightnow.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. «InSight espazio-ontzia Martera iritsi da» www.eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-27).
* ↑ mars.nasa.gov. «Overview - Mars 2020 Rover» mars.jpl.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «ExoMars to take off for the Red Planet in 2022» www.esa.int (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).
* ↑ «Excite News - UAE to explore Mars' atmosphere with probe named 'Hope'» apnews.excite.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Elon Musk’s Plan: Get Humans to Mars, and Beyond. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ Obama, Barack. «Barack Obama: America will take the giant leap to Mars» CNN (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Can the U.S. Really Get Astronauts to Mars by 2030?. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) «US Government Issues NASA Demand, ‘Get Humans to Mars By 2033’» Futurism 2017-03-09 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ Deimos - Explore the Cosmos | The Planetary Society. 2011-06-05 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Bertaux, Jean-Loup; Leblanc, François; Witasse, Olivier; Quemerais, Eric; Lilensten, Jean; Stern, S. A.; Sandel, B.; Korablev, Oleg. (2005-06). «Discovery of an aurora on Mars» Nature 435 (7043): 790–794. doi:10.1038/nature03603. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Bell, J. F.; Lemmon, M. T.; Duxbury, T. C.; Hubbard, M. Y. H.; Wolff, M. J.; Squyres, S. W.; Craig, L.; Ludwinski, J. M.. (2005-07). «Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars» Nature 436 (7047): 55–57. doi:10.1038/nature03437. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ «Martian Moons Block Sun In Unique Eclipse Images From Another Planet» www.spacedaily.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) J., Meeus,; E., Goffin,. (1983-4). «Transits of Earth as Seen from Mars» Journal of the British Astronomical Association 93 ISSN 0007-0297. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ «All Three NASA Mars Orbiters Healthy After Comet Flyby» NASA/JPL (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) A Comet’s Brush With Mars. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ «Comet Siding Spring | Mars Express» blogs.esa.int (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) S, Madhumathi D.. (2014-10-21). «I’m safe and sound, tweets MOM after comet sighting» The Hindu ISSN 0971-751X. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Moorhead, Althea V.; Wiegert, Paul A.; Cooke, William J.. (2014-03). «The meteoroid fluence at Mars due to Comet C/2013 A1 (Siding Spring)» Icarus 231: 13–21. doi:10.1016/j.icarus.2013.11.028. ISSN 0019-1035. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Grossman, Lisa. «Fiercest meteor shower on record to hit Mars via comet» New Scientist (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* 1 2 3 (Ingelesez) Mallama, A.; Hilton, J.L.. (2018-10). «Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac» Astronomy and Computing 25: 10–24. doi:10.1016/j.ascom.2018.08.002. ISSN 2213-1337. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Mallama, Anthony. (2011-01-01). «Planetary magnitudes: a planet's light curve gives important clues to its composition.(Exploring the Solar System)» Sky & Telescope 121 (1): 51(4). (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ 1951-, Lloyd, John,. (2008). The book of general ignorance. Faber and Faber, 102, 299 or. ISBN 9780571241392. PMC 191753333. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ «Shallow Sky -- Mars» www.shallowsky.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ Michael., Zeilik,. (2002). Astronomy: the evolving universe. (9th ed. argitaraldia) Cambridge University Press, 14 or. ISBN 0521800900. PMC 46685453. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ "Primer on Mars oppositions". 2012-08-09 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ «HubbleSite: Image - Close Encounter: Mars at Opposition» hubblesite.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ (Ingelesez) Opinion | Mars Close Up. (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ The Planet Mars: A History of Observation and Discovery. Appendices. University of Arizona Press.. 2010-06-25 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ Nolle, Richard. «Astropro 3000-year Sun-Mars Opposition Tables, Part 6 ©2002 by Richard Nolle» www.astropro.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* ↑ SPACE.com -- NightSky Friday - Mars and Earth: The Top 10 Close Passes Since 3000 B.C.. 2009-05-20 (Noiz kontsultatua: 2018-10-16).
* 1 2 (Ingelesez) Peters, William T.. (1984-10). «The Appearances of Venus and Mars in 1610» Journal for the History of Astronomy 15 (3): 211–214. doi:10.1177/002182868401500306. ISSN 0021-8286. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* 1 2 S., Rabkin, Eric. (2005). Mars : a tour of the human imagination. Praeger Publishers, 9-11 or. ISBN 0275987191. PMC 57594341. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Thompson, Henry O.. (1970). Mekal: The God of Beth-Shan. Brill Archive, 255 or. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) B., Novakovic,. (2008-10). «Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer» Publications de l'Observatoire Astronomique de Beograd 85 ISSN 0373-3742. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ David., North, John. (2008). Cosmos: an illustrated history of astronomy and cosmology. University of Chicago Press, 48-52 or. ISBN 9780226594408. PMC 167514021. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ M.), Swerdlow, N. M. (Noel. (1998). The Babylonian theory of the planets. Princeton University Press, 24-72 or. ISBN 0691011966. PMC 37493002. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Poor, Charles Lane. (1908). The Solar System: A Study of Recent Observations. G.P. Putnam's Sons (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ 1955-, Harland, David M. (David Michael),. (2007). Cassini at Saturn : Huygens results. Springer, 1 or. ISBN 9780387739786. PMC 191464543. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ E., Hummel, Charles. (1986). The Galileo connection : resolving conflicts between science & the Bible. InterVarsity Press, 35-38 or. ISBN 087784500X. PMC 12807944. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ 1900-1995., Needham, Joseph,. (1978-<1995>). The shorter Science and civilisation in China : an abridgement of Joseph Needham's original text. Cambridge University Press, 187 or. ISBN 0521218217. PMC 3345021. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ THOMPSON, RICHARD. (1997-01-01). Planetary Diameters in the Surya-Siddhanta. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Groot, Jan Jakob Maria. (1912). Religion in China: Universism, a Key to the Study of Taoism and Confucianism. G. P. Putnam's Sons (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Thomas., Crump,. (1992). The Japanese numbers game : the use and understanding of numbers in modern Japan. Routledge, 39-40 or. ISBN 0203318102. PMC 52849360. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Hulbert, Homer Bezaleel. (1909). The Passing of Korea. Doubleday, Page, 426 or. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Planetary astronomy from Renaissance to the rise of astrophysics. Part A, Tycho Brahe to Newton. Cambridge University Press 1989, 109 or. ISBN 0521242541. PMC 490244846. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Alan., Hirshfeld,. (2001). Parallax : the race to measure the cosmos. W.H. Freeman and Co, 60-61 or. ISBN 0716737116. PMC 45583430. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) C., Albers, Steven. (1979-3). «Mutual Occultations of Planets: 1557 to 2230» Sky and Telescope 57 ISSN 0037-6604. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Sheehan, William. (1996). The Planet Mars: A History of Observation & Discovery. University of Arizona Press ISBN 9780816516414. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Snyder, Dave. «An Observational History of Mars.» www.umich.edu (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* 1 2 1934-1996,, Sagan, Carl,. Cosmos. (First edition. argitaraldia), 109 or. ISBN 0394502949. PMC 6280573. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ George,, Basalla,. (2006). Civilized life in the universe : scientists on intelligent extraterrestrials. Oxford University Press, 67-88 or. ISBN 0195171810. PMC 71787944. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Life on Mars? You Read It Here First.. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Lane, K. Maria D.. (2005-12). «Geographers of Mars» Isis 96 (4): 477–506. doi:10.1086/498590. ISSN 0021-1753. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Joseph, Perrotin, Henri. (1886). «Observations des canaux de Mars» Bulletin Astronomique, Serie I 3 (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Zahnle, Kevin. (2001-07). «Decline and fall of the martian empire» Nature 412 (6843): 209–213. doi:10.1038/35084148. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Salisbury, F. B.. (1962-04-06). «Martian Biology: Accumulating evidence favors the theory of life on Mars, but we can expect surprises» Science 136 (3510): 17–26. doi:10.1126/science.136.3510.17. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ 1949-, Ward, Peter D. (Peter Douglas),. (2000). Rare earth : why complex life is uncommon in the universe. Copernicus, 253 or. ISBN 0387987010. PMC 40996050. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Peter., Bond,. (2007). Distant worlds : milestones in planetary exploration. Copernicus Books in association with Praxis Pub, 119 or. ISBN 9780387683676. PMC 525030094. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Anderson, Gina. (2015-08-05). «New Online Tools Bring NASA’s Journey to Mars to a New Generation» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Percival Lowell had been inspired by the work of Giovanni Schiaparelli, a 19th century Italian astronomer who had observed lines on Mars that he had called canali, Italian for channels. 2007-02-19 (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Mars Fever. 2003-08-31 (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) «Collier's / the national weekly. v.26:14-v.27:13 JA-JE(1901).» HathiTrust: 14-15. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Margaret., Cheney,. (1981). Tesla, man out of time. Prentice-Hall, 162 or. ISBN 0139068597. PMC 7672251. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) DEPARTURE OF LORD KELVIN.; His Denial and Last Words About the Planet Mars and Color Photography.. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) THE LIGHT FLASH FROM MARS.; Prof. Pickering Makes a Statement in Regard to Alleged Signals.. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ B., Fradin, Dennis. (1999). Is there life on Mars?. McElderry Books, 62 or. ISBN 0689820488. PMC 39654720. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) United Nations; Office for Outer Space Affairs; United Nations; General Assembly. (2002). United Nations treaties and principles on outer space: text of treaties and principles governing the activities of states in the exploration and use of outer space, adopted by the United Nations General Assembly.. United Nations ISBN 9211009006. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) «Pascal Lee Drawings and Paintings - FLAG OF MARS» www.pascallee.net (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) «Bulletins» Bulletin of the Atomic Scientists 56 (3): 6–11. 2000-05-01 doi:10.2968/056003003. ISSN 0096-3402. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ «Flag of Mars» Flag of Mars (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ (Ingelesez) Bear, Greg. (2014-04-01). Moving Mars. Open Road Media ISBN 9781497607262. (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ «Stranger in a Strange Land (novel)» flagspot.net (Noiz kontsultatua: 2018-10-17).
* ↑ Victorian science in context. University of Chicago Press 1997, 268-272 or. ISBN 9780226481104. PMC 699511098. (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ «The Earths in Our Solar System Which are called Planets and the Earths in the Starry Heaven, and Their Inhabitants; Also the Spirits and Angels There From Things Heard and Seen"» www.swedenborgdigitallibrary.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ (Ingelesez) Flynn, John L.. (2005). War of the Worlds: From Wells to Spielberg. Galactic Books ISBN 9780976940005. (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ The war of the worlds : Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond. Sourcebooks 2001 ISBN 1570719853. PMC 52714609. (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ Darling, David. «Jonathan Swift and the moons of Mars» www.daviddarling.info (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ 1948-, Schwartz, Sanford,. (2009). C.S. Lewis on the final frontier : science and the supernatural in the Space trilogy. Oxford University Press ISBN 9780195374728. PMC 237047613. (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ M., Buker, Derek. (2002). The science fiction and fantasy readers' advisory : the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers. American Library Association ISBN 0838908314. PMC 49011248. (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ S., Rabkin, Eric. (2005). Mars : a tour of the human imagination. Praeger Publishers ISBN 0275987191. PMC 57594341. (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ Galaxy v24n04 (1966 04). (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).
* ↑ (Ingelesez) «Pascal Lee Drawings and Paintings - FLAG OF MARS» www.pascallee.net (Noiz kontsultatua: 2018-10-18).

## Ikus, gainera

* Marteko geologia
* Phobos eta Deimos
* Curiosity zunda
* Bizia Marten

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) NASA - Marteren ezaugarriak
* (Ingelesez) NASA - Marteri buruzko webgunea
* Datuak: Q111
* Multimedia: Mars (planet) / Q111