# Santa Agataren koplak

Santa Agateko koplak Otsailaren 4ko Santa Agata bezperan eta Santa Agata egunean bertan ere abesten diren koplak dira. Egun horretan ohitura da etxerik etxe, atariz atari, baserriz baserri, koplak abesten joatea, makilarekin lurra kolpatuz erritmoa jarraitzen den bitartean. Ohikoa da santa eskearen ohitura ere. Garai batean soldaduska egitera joan behar zutenek atez ate koplak kantatzen zituzten dirua biltzeko, Leintz Bailaran esate baterako.

## Doinua

Euskal Herri osoan ezaguna da Santa Agataren doinua, koplak diren arren bertso gisa kantatzen dena. Labayru ikastegiak egindako bilketa lanari esker Santa Agedako eta inauteri garaiko abestiak diskoan jaso zituen Amaia Zubiriak 1998an. Ataunen Santa Ageda bezperan abesten zuten "Alabatua Bedeinkatua" kantua berreskuratu zuten.

## Hitzak

Etxekoak agurtu ondoren Agata Cataniakoaren bizitzaren pasarteak kantatzen dira.

### Berezko testua Gipuzkoaldean

| « | 1. Zorion, etxe hontako denoi! Oles egitera gatoz, aterik ate ohitura zaharra aurten berritzeko asmoz. Ez gaude oso aberats diruz, ezta ere oinetakoz. Baina eztarriz sano gabiltza, ta kanta nahi degu gogoz. 2. Santa Ageda bezpera degu Euskal Herriko eguna, etxe guztiak kantuz pozteko aukeratu deguna. Santa maitea gaur hartu degu gure bideko laguna. Haren laguntzaz bete gentzake egun hontako jarduna. 3. Siziliako ugarte ederrak emana digu lorea. Han jaio baitzan gure Ageda, zorioneko gaztea. Txikitatikan gogoz hartu zun Jesukristoren legea. Maitasun honek ekarri zion bihotzeko poz betea. 4. Edertasunez jaunak apaindu zuan Ageda gaztetan. Haren begiak izar bi ziran, aurpegi gozo haretan. Gizon gaiztoen grina zitalak esna zitzakeen benetan. Laister izutu zan Kintziano Agedaren ederretan. 5. Agedak bere maite bakarra Jesus aukeratu zuan. Horregatikan beste maiterik ez zan harentzat munduan. Kintzianoren eske guztiak arrez baztertu zituan. Baina agintarik gaizto harek kristautzat salatu zuan. 6. Emakume gaizto baten mende, sartu zuten giltzapean, Agedaren bihotz garbi hura zikin ote zezakean. Alperrik baina ahalegindu zan andra lizuna lanean. Honek esanak ez ziran sartu Agedaren bihotzean. 7. Amorru biziz oinutsik jarri dute Ageda zintzoa, txingar gorien gainean gero ibilarazi gaixoa. Ondoren, bular bat ebakita, uzten dute urratua. Baina Jainkuak bihurtu zion gau hartan bular mindua. 8. Alperrik gizon gaiztoak zuten oinazez erdi hilik utzi. Jesukristoren maitasun hartan ez zuzna inola etsi. Otoi gozotan gogoa isuriz mundu hontatik ihesi, zeruateko zori ederra betiko zun irabazi. | » |

#### Pasarte gehigarriak

Erein argitaletxeak 2000 urtean argitaraturiko hitzak:
| « | ALKATE JAUNARI Alkate jauna, legean gatoz baimen eskean atera, kanta zaharrak galdu ez ditezen lehengo ohitura piztera. Guraso zaharren legean pozik goaz danok kantatzera. Santa Agedak ekarri gaitu berorren etxe aurrera. ETXEKO JAUNARI Mendi tontorrak elurrez zuri, atai aldean laiotza. Etxe hontako nagusi jaunak, urrezkoa du bihotza. Santa Agedak kendu digu gaur eskean hasteko lotsa, dirurik ez bada, berdin zaigu gizendutako bildotsa. BIKARIO JAUNARI Apaizburu jaunaren atean jo nahi degu gaur aurrena, Jaungoikoaren ordezkoari gure agurrik onena. Zeruko Jaunak argitu beza berorren jardun zuzena, zeru goietan izan dezagun guztiok gure azkena. ETXEKO ANDREARI Zelai erdian loreak argi, larroz, krabelin ta lili. Etxe hontako etxekoandreak Ama Birjiña dirudi. Etxe hontako urdaiazpiko asko, kakotik zintzilik, ta lukainka gorriak ugari poltsa betetzeko guri. SENAR-EMAZTE GAZTEEI Itzal berria zabaldu digu atai aurreko intxaurrak, habe berriak sendotu ditu etxeko sakape zaharrak. Senar-emazte gazteak neurtu dituzte beren indarrak: Arto ta gariz beteko dira aurten mandio baztarrak. ETXEKO ALABARI 1. Mutil gazteak atean gera non dago etxeko larrosa? Atera bedi azkar leihora begiak ditzagun goza. Eguzki berak ikusi nahi du horren aurpegi panpoxa. Nere emazte izan nahi balu betea nuke nik poza. 2. Mutil taldea hementxe gaude, danok gazteak eta gai, mundu guztia igaro degu, itsas, lehor, mendi, zelai. Neskatx ederrak utzi ditugu negar malkotan gure zai. Baina guk neska danen artean, hemengotxe alaba nahi. ETXEKO SEMEARI Tantai luzeak gerria zuzen darama zeru aldera, etxe hontako seme jatorrak badu maitale aukera. Alaba gazte asko dabiltza zugatik bihotz minbera, mutilzahartuta bizi izateko Jaunak egina ez zera. ETXEKO HAURREI Gau ederrean ilargi inguru, izarrak zeru urdinean, sukalde hortan amaren albo haur ederrak jolasean. Zerua hustu zaigu aingeruz, horiek hemen jaiotzean zeruko jaunak gordeko ditu gizon egin bitartean. DENDETAN Eskean gatoz, baina ez gera ez ijito ta ez praile, Santa Agedak atera gaitu kaletara kantatzaile. Denda honetan kajoitxo asko, danak giltza ta zerraile, estraperloko kajoitik bota peseta pare bat mile. TABERNETAN 1. Aspaldi hontan ura garesti dabil esne ta ardotan, mahats gutxi izan arren, ardorik ez da palta tabernetan. Jesusek ura ardotu bazun Kanaango eztaietan, orain ikasle azkarrak sortu zaizkio ardangeletan. 2. Ura gustatzen zaigu eskuak ta aurpegia garbitzeko, baina napar beltza behar degu, eztarria bustitzeko. Txanpaina ere edango genuke, norbait balitz emateko. Pattarra ez da gaizki etortzen bizkarreko hotza kentzeko. | » |
Etxekoak agurtu ondoren Agata Cataniakoaren bizitzaren pasarteak kantatzen dira.
Bizkaiko bertsio bat
| « | 1. Zorion, etxe hontako denoi! Oles egitera gatoz, aterik ate ohitura zaharra aurten berritzeko asmoz. Ez gaude oso aberats diruz, ezta ere oinetakoz. Baina eztarriz sano gabiltza, ta kanta nahi degu gogoz. 2. Santa Ageda bezpera degu Euskal Herriko eguna, etxe guztiak kantuz pozteko aukeratu deguna. Santa maitea gaur hartu degu gure bideko laguna. Haren laguntzaz bete gentzake egun hontako jarduna. 3. Siziliako ugarte ederrak emana digu lorea. Han jaio baitzan gure Ageda, zorioneko gaztea. Txikitatikan gogoz hartu zun Jesukristoren legea. Maitasun honek ekarri zion bihotzeko poz betea. 4. Edertasunez jaunak apaindu zuan Ageda gaztetan. Haren begiak izar bi ziran, aurpegi gozo haretan. Gizon gaiztoen grina zitalak esna zitzakeen benetan. Laister izutu zan Kintziano Agedaren ederretan. 5. Agedak bere maite bakarra Jesus aukeratu zuan. Horregatikan beste maiterik ez zan harentzat munduan. Kintzianoren eske guztiak arrez baztertu zituan. Baina agintarik gaizto harek kristautzat salatu zuan. 6. Emakume gaizto baten mende, sartu zuten giltzapean, Agedaren bihotz garbi hura zikin ote zezakean. Alperrik baina ahalegindu zan andra lizuna lanean. Honek esanak ez ziran sartu Agedaren bihotzean. 7. Amorru biziz oinutsik jarri dute Ageda zintzoa, txingar gorien gainean gero ibilarazi gaixoa. Ondoren, bular bat ebakita, uzten dute urratua. Baina Jainkuak bihurtu zion gau hartan bular mindua. 8. Alperrik gizon gaiztoak zuten oinazez erdi hilik utzi. Jesukristoren maitasun hartan ez zuzna inola etsi. Otoi gozotan gogoa isuriz mundu hontatik ihesi, zeruateko zori ederra betiko zun irabazi. | » |

### Bizkaialdeko bertsioa

Bizkaialdean koplako bertsoak koblakari bakar batek abesten ditu maiz, eta taldeak leloa bakarrik. Hitzen egilea Ebaristo Bustintza Kirikiño idazlea izan zen.
| Hitzak | Euskara batuaz edo |
| Aintzaldu daigun Agate Deuna bihar da ba Deun Agate, etxe honetan zorion hutsa betiko euko al dabe. . Deun Agatena batzeko gatoz aurten be igazko berberak, igaz lez hartu gagizuez ta zabaldu zuen sakelak. . Aintzaldu daigun... . Zorion etxe hontako denoi oles egitera gatoz, aterik ate ohitura zaharra aurten berritzeko asmoz . Aintzaldu daigun... . Ez gagoz oso aberats diruz ezta ere oinetakoz, baina eztarriz sano gabiltza ta kanta nahi dogu gogoz . Aintzaldu daigun... . Santa Ageda bezpera dogu Euskal Herriko eguna, etxe guztiak kantuz pozteko aukeratua doguna. . Aintzaldu daigun... . Orain bagoaz alde egitera agur dautsugu gogotik; Agate Deuna bitarte dala ez eizue izan dongerik... IEUP! | Aintzatu dagigun Agate Deuna bihar da ba Deun Agate, etxe honetan zorion hutsa betiko eduki ahal dute. . Deun Agaterena batzeko gatoz aurten ere iazko berberak, iaz bezala hartu gaitzazue eta zabaldu zuen sakelak. . Aintzaldu dagigun... . Zorion etxe honetako denei oles egitera gatoz, aterik ate ohitura zaharra aurten berritzeko asmoz . Aintzaldu dagigun... . Ez gaude oso aberats diruz ezta ere oinetakoz, baina eztarriz sano gabiltza eta kanta nahi dugu gogoz . Aintzaldu dagigun... . Santa Ageda bezpera dugu Euskal Herriko eguna, etxe guztiak kantuz pozteko aukeratua duguna. . Aintzaldu dagigun... . Orain bagoaz alde egitera agur dizuegu gogotik; Agate Deuna bitarte dela ez egizue izan (dongerik) kalterik... IEUP! |

### Bizkaialdeko kostaldeko bertsio ezaguna

Santa Ageda, Ageda,
gure martiri maitea,
gure herriari emon eiozuz
zoriona eta pakea.
Santa Ageda, Ageda,
gure martiri maitea,
gure herriari emon eiozuz
zoriona eta pakea.

## Bertsio berriak
### Maialen Lujanbio (2016)

2016an Maialen Lujanbiok Euskadi Irratiko 'Faktoria' saioan Beti Bezperako Koplak 'Santa Ageda' kopla berezia bota zuen. Genero-indarkeriaren salaketa gordina egin zuen. Bertsoz bertso, indarkeria matxistaren agerpen ezberdinak salatu, bai eta hura gainditzeko ezintasuna ere. Gero hogei artista gaztek sortze-lan kolektibo batean animazio teknika ezberdinak erabiliz Lujanbioren gogoeta osatu zuten:
   Santa Ageda eguna
   beti bezpera deguna
   ohitura batzuei ez zaie inoiz
   iristen biharamuna.
   Ezetza jaso zun arrak
   gizonak, Jainko lurtarrak
   ta Ageda gure martiriari
   moztu zizkion bularrak.
   Aterik ate kantari gatoz
   makil ta ahots ozen gu
   etxe hontako nagusi jaunak
   etxekoandrea jotzen du.
   Kolpe ta kolpe aldaba
   hotsa mututuz ahal bada
   baserri hontako osaba zaharrak
   erabiltzen du alaba.
   Kalean jator ziharo
   etxean dena birao
   senar onaren labanak zeuzkan
   odol gorrizko bi aho.
   Leihotik bota du haurra
   kolpez hausten da intxaurra
   boterea ez da hainbeste aldatu
   hogei mendetatik gaurra.
   Aurrera goaz dena aldatzen da
   denbora pasa heinean
   dena aldatzen da aldatzen ez den
   oinarri baten gainean.
   Beste zulo bat kiroldegian
   aldagela ohi den gizondegian.
   Zulo bat berriz kiroldegian
   aldagela bat den andrategian.
   Begi nini bat zulo erdian
   iltze zorrotz baten punta begian.
   Labana zorrotz aortan
   karraxi min bat ahotan
   zuhaitzak gizon bihurtzen dira
   pasadizo itzal hortan.
   Talde erasoan hiena
   pizti bakarrak nahiena
   territorioa markatu nahia
   Koloniako haiena.
   Kalashnikov, bonba, makil...
   bizitza merkeegi dabil
   gerran gizonak hiltzen dituzte
   andreak bortxatu ta hil.
   Atseden bat eskopetak
   botak kendu ta apretak
   neska gazte bat mereziko du
   gudariaren apetak.
   "Adios" orain esaten diot
   santa honekin batean
   beti bezperan bizi gaitezen
   zorionez ta pakean.

### La Kora (2020)

Bilboko La Kora abesbatza feministak 2020ko Agate Deuna bezperan Bilboko kaleetan barna koplak abestu zituzten, Ageda bezpera pagano eta feminista aldarrikatuz. Hau izan zen haien adierazpena:
   "Santa Ageda bezpera honetan, Kora-ko emakumeak ere gure makilekin kalera ateratzen gara abestera, kontzientziak astintzera, tradizio bat berrikustera, zeinaren jatorria, izatez, aldareetara igotako indarkeria matxistaren eta zapalkuntzaren historia den.
   Esanahi ezberdina berreskuratu nahi dugu, lehenagokoa, kristautasunaren aurretik ere Euskal Herrian errito eta jai paganoak ospatzen ziren eta. Neguaren erdialdean, otsailean, jendea kantatzera irteten zen eta makilekin lurra jotzen zuten erritmikoki, Ama Lurra esnatzeko neguko solstizioaren ondoren.
   Gaur, guk gure bularrak betez abesten dugu eta Agedaren tortura salatzen dugu. Haren oroimenez abesten dugu eta gure makilekin sinbolikoki kontzientziak astintzen ditugu. Beragatik, gugatik eta isilarazitako emakume guztiengatik abesten dugu eta ironiaz eta lotsagabekeriaz egiten dugu, geure hitzekin, gure askatasun eta bizitza nahiak airera botaz."

### Maddalen Arzallus (2021)

Maddalen Arzallus-ek beste bertsio bat plazaratu zuen 2022an. Agataren heriotzaren larria gogoratu eta gero, gaurko indarkeria matxistarekin lotu zuen:
    Gaur egun ere bada munduan
    hamaika andre martiri
    behar denean ez da ordea
    salbaziorik agiri
    Makilak hartu, lurra kolpatu
    ta egin dugu zati bi
    ta makilkadak ematen gabiltz
    zu niri, eta zu niri
    Santa Agedaz dantza ditzagun
    gure aho eta mihi
    lotan dagoen gizarte baten
    esnagarri izan bedi

## Ikus, gainera

* Santa Agata jaia

## Erreferentziak

* ↑ Aretxabaletako aurreskua - Auñamendi Eusko Entziklopedia. (Noiz kontsultatua: 2018-02-02).
* ↑ «Amaia Zubiria: tradiziozale ez naiz baina edertasunzale bai» EITB Euskal Irrati Telebista 2021-02-04 (Noiz kontsultatua: 2021-04-09).
* 1 2 Ohitura zaharra berritzeko asmoz. (Noiz kontsultatua: 2018-02-02).
* 1 2 Santa Ageda. (Noiz kontsultatua: 2018-02-02).
* ↑ Euskal kantutegia - Eusko Ikaskuntza. (Noiz kontsultatua: 2018-02-02).
* ↑ «Beti bezperako koplak» Argia (Noiz kontsultatua: 2021-04-09).
* ↑ «Maialen Lujanbioren 'Beti-bezperako koplak', arrakastatsu» EITB Euskal Irrati Telebista (Noiz kontsultatua: 2021-04-09).
* 1 2 3 4 «'Beti-bezperako koplak', Maialen Lujanbiok Faktoria irratsaioan» sustatu.eus (Noiz kontsultatua: 2021-04-09).
* ↑ Makeip. (2020-02-09). Euskara: Abesbatzaren adierazpena 2020ko Ageda bezperanEspañol: Comunicado del coro feminista en víspera de Santa Ágeda 2020. (Noiz kontsultatua: 2021-04-09).
* ↑ Euskal Karaokeak. (2022). Santa Ageda (Maddalen Arzallus). (Noiz kontsultatua: 2023-02-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61069648