# Particular del Norte kalea (Bilbo)

Particular del Norte kalea Bilboko kale bat da, Bizkaiko lurralde historikoan, Adif konpainiaren jabetza dena, eta San Frantzisko auzoan kokatuta dago.

## Kokapena

Particular del Norte kalea Bailen kalean hasten da eta Abandoko geltokiko trenbide hondartzan amaitzen da. Bere izena, historikoki "Iparraldekoa" bezala ere ezagutua izan den tren geltokiaren lurretan dagoelako da, bere garaian Norteko Konpainia (gaztelaniaz jatorriz, Compañía de los Caminos de Hierro del Norte de España) enpresaren jabetzakoa izan zelako. Garai batean, Particular de Bailen, Particular del Comercio eta Bailengo Atea izenez ere ezagutua izan zen kale hori.
Bilbo banatuta dagoen udal-barrutien barruan duen kokapena bikoitza da; izan ere, paradoxikoki, zenbaki bikoitiak Abandoko barrutiari dagozkio, eta zenbaki bakoitiak, berriz, Ibaiondoko barrutiari, nahiz eta kale osoak posta-kode bera duen (48003).

## Jatorria

Kalea XIX. mendearen amaieraren eta XX. mendearen hasieraren artean sortu zen. Aurretik ere bazeuden leku horretan trenbideak garraiatutako produktuak biltegiratzeko eraikinak, eta bertan nekazaritzako elikagaien hainbat enpresa finkatu ziren denboran zehar. Udal-izendegian ez zen kale gisa agertu 1955 urtera arte, eta aurrekoetan "Iparraldeko geltokiko lursail" gisa agertzen zen.
Kaleko sarreran udal ordainlekua dago oraindik, bere leihoak hormaturik, non udal-zergak eta udal-tasak kobratzen ziren iristen ziren salgaiengatik. Erakunde horiek 1960ko hamarkadara arte funtzionatu zuten, eta arielak eta tasak kobratzeko ez ezik, herrietara iristen ziren elikagaien osasun kontrola egiteko eta, bereziki, alkoholak kontrolatzeko funtzioa ere bazuten. Horregatik, osasun-estazio ere esaten zitzaien.

## Industria-eraikinak

Kaleak hainbat industria-eraikin ditu, gehienak mugimendu modernoaren estilokoak, 1etik 13ra zenbakitutako atariekin, baina ez dago 10. zenbakia duen ataririk. Eusko Jaurlaritzak 2012ko azaroan argitaratutako eta Industri Ondare eta Herri Laneko Euskal Elkarteak (IOHLEE)koordinatutako Euskal Herriko Industria Ondarearen eta Obra Publikoaren Inbentarioan"euskal ondare industriala osatzen duten eraikin eta gune garrantzitsuenak" jasotzen zuen katalogoa aurkeztu zen. Lan horretan, Particular del Norte Kaleko 8 eraikin hauek katalogatu ziren, multzo garrantzitsutzat hartuta:

### A. Conrad y Cía.

A. Conrad y Cía enpresaren eraikina, 1840an sortua, 6. ataria, kalearen amaieran dagoen eraikina ere hartzen zuena, Bilboko 13. Regimiento de Ferrocarriles erregimentuko destakamenduaren kuartel izan zena hamarkada askotan. Eraikina ardoen, olioen, jangaien eta beste merkantzia batzuen biltegi gisa erabili zen, baita aduana-agentzia gisa ere. 50eko hamarkadan, Zamorako probintziako Fuentesaucoko garbantzuak inportatzen ziren, baita mexikarrak ere, "Garbantzuen Cluba" bezala ezagutaraziz.

### Antonio Arrarte y Cía.

Antonio Arrarte y Cíaren eraikina, kaleko 3. zenbakian. XIX. mendearen amaieratik ardoak eta likoreak salerosten zituen enpresa zen, eta upeltegiak zituen Tomelloson, Mantxan. Enpresariak harreman estua zuen herri horrekin, eta konpainiak ardoak egiteko eta likoreak destilatzeko fabrika bat ere bazuen.

### Bodegas Bilbainas SA

Kaleko 2. atariaren zenbakiarekin, Santos Zunzunegi Etxebarriak 1941 urtean birmoldatu zuen Bodegas Bilbaínas S.A.ren eraikina dago. Enpresa hori 1901ean sortu zen, Jose Angel Aurrekoetxea eta Santiago Ugarte ardogileen enpresek bat egin ondoren, eta oraindik ere kalean funtzionatzen jarraitzen duen jatorrizko enpresa bakarra da. 1902ko erregistroetan bere ondasunen artean aipatzen da eraikin hau, 1889an eraiki zena eta 1900. urtean Compañía Mercantil Zuricalday Echevarría y Cía.ri erosi ziona. 1902an sute batek suntsitu zuen, eta, ondoren, Fidel Iturria Bizkarrondo arkitektoari berreraikitzeko eskatu zioten. Arkitekto horrek, bere obren artean, Bilboko Elkarte Filarmonikoaren eraikina ere badu.

### AGE Bodegas Unidas S.A.

F. Azpilikuetaren Bodegas del Romeral eraikina, kaleko 8. zenbakian, 1881 urtean sortutako enpresa. Geroago, A.G.E., Bodegas Unidas, S.A. bihurtu zen, Azpilikueta, Garcia Lafuente eta Entrena batu zirenean. Upelak, kutxak eta bonbillak gordetzeko erabiltzen zen, eta hirurogeiko hamarkadan eraikina handitu egin zuten, Jose Talma Ortiz de Lanzagorta arkitektoaren proiektuarekin.

### 12. ataria

Kaleko 12. zenbakian dagoen eraikina. Garai batean 13. Regimiento de Ferrocarriles erregimentuaren destakamenduaren kuartela izan zen Bilbon, eta aurretik A. Conrad y Cía enpresak okupatu zuen.

#### Trenbideen destakamendua

Espainiako armadaren "Batallón de Ferrocarriles" bezala 1884an sortua, 1994 urtean unitate berri bat sortu zen Zapadores Ferroviarios 13 erregimentuaren eta Regimiento de Movilización y Prácticas de Ferrocarriles 14 erregimentuaren fusioarekin. Horren ondorioz, 13. Regimiento de Ferrocarriles erregimentua sortu zen, Madrilen kokatua, baina Espainiako estatu osoan barreiatutako unitateekin, besteak beste, Bilbon. Hitzarmen bat zuten RENFErekin 1941. urteaz geroztik, eta horren arabera, lizentziatu ondoren, soldaduak konpainiako langile bihurtzen ziren.

### Urrestarazu

Felipe Urrestarazuren eraikina, kaleko 4. zenbakian, hasieran olioa eta likoreak gordetzeko erabiltzen zena. Ondoren, Transportes Navales S.A. eta Tejada y Compañía enpresak jarri ziren bertan, biak familia berarenak.

### J. Escuderoren semeak

Kaleko 7. zenbakia, J. Escuderoren Semeen eraikina dago, gutxienez 1913 urtetik. Elikagaien biltegia zen, eta enpresak beste biltegi txikiago bat ere bazuen aurreko espaloian.

### Zugazabeitia y Legarra

Zugazabeitia eta Legarra konpiniaren eraikina, kaleko 11. zenbakian dagoena. 1918ko uztailaren 15ean sortutako enpresa. Likoreak, postreko ardoak eta xanpainak saltzen zituen sona handiko enpresa honek. Jatorrizko eraikinak su hartu zuen Gerra Zibilean, eta Manuel Maria Smith arkitektoak berreraiki zuen 1938an. 1983 urtean, beste sute batek instalazioak suntsitu zituen, eta, ondoren, berreraiki egin zuten.

## Abandoko geltoki berria - Abiadura Handiko Trena

Abiadura Handiko Trenaren (AHT) beharretan oinarrituta Abandoko geltoki berria eraikitzeko proiektuari dagokienez, Partikular del Norte kaleari zuzenean eragingo dioten aldaketak aurreikusi dira. Adifek eta Eusko Jaurlaritzak hitzarmen bat sinatu zuten, Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazio Orokorrari Bilbo-Abandoko geltokira sartzeko plataformaren proiektuak idazteko eta korridorea eraikitzeko ardura ematen zuena. Hitzarmen horren bidez, Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazio Orokorrak bere gain hartu zuen Bilbo-Abandoko geltokirako abiadura handiko sarbide berriaren plataforma eraikitzea, eta Adifek, berriz, bere gain hartu zuen trenbidearen, elektrifikazioaren, segurtasun-instalazioen, komunikazioen eta trenbidekoak ez diren segurtasun-instalazioen proiektua idaztea eta obrak gauzatzea.

## Bilboko Hiri Antolamenduko Plan Orokorra (HAPO)

Bilboko Hiri Antolamenduko Plan Orokorraren (HAPO) idazketan, D-2 Mailako Oinarrizko Babeseko eraikin gisa inbentariatuta daude Particular del Norte kaleko zenbaki bikoitietako espaloian dauden eraikin batzuk, hau da, Abando barrutiko eremuan daudenak. Zehazki, 2 eta 12 bitarteko atari-zenbakiak hartzen dituzten bost eraikin dira. Katalogazio horrek fatxadetarako babes-erregimen bat definitzen du, eta eraikinen barruan esku hartzeko askatasun handiagoa uzten du. Udalaren babesik gabe geratzen dira kalearen ezkerraldeko eraikin guztiak, Ibaiondo barrutian kokatuta daudenak, nahiz eta multzo osoa garrantzitsutzat jotzen den Eusko Jaurlaritzaren inbentarioan.

## Erreferentziak

* ↑ «Bilbaopedia - Norte, Particular del. Calle» www.bilbaopedia.info.
* ↑ «Particular del Norte (2017)» Iñigo Varona Sánchez 2017-11-06.
* 1 2 Carta, 1947, mayo, 12, Tomelloso, a Francisco Martínez Ramírez, Tomelloso. .
* ↑ «Bilbao.eus, Kale-izendegia» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2024-08-12).
* ↑ «Bilboko Udal Artxiboa , Izendegien Kontsulta» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2024-08-12).
* 1 2 3 «Bilbo zaharra, San Frantzisko eta Zabala auzoak Egitamu Komunitario - PARTICULAR DEL NORTE KALEA» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2024-08-12).
* ↑ Suay-Matallana, Ignacio. (2021-11-22). «Aduanas y laboratorios» Revista Mètode.
* ↑ «Fielato de consumos» www.museodelferrocarril.org.
* ↑ (Gaztelaniaz) AVPIOP. (2014-09-18). «En Internet la publicación Euskadiko Industri Ondarea / Patrimonio Industrial en el País Vasco» AVPIOP (Noiz kontsultatua: 2024-08-13).
* ↑ VV.AA.. (2012). «Euskadiko Industria Ondarea. 1. Liburukia» EKOB Euskal Kultura Ondare Bilduma. Colección de Patrimonio Cultural Vasco 6.
* ↑ Navas, Juan Gualberto López Valdemoro y de Quesada. (1925). [Carta de la agencia A. Conrad y Cía. al conde de las Navas. (Bilbao, 15-XII-1925). ] (Noiz kontsultatua: 2024-08-14).
* ↑ VV.AA. 2012, 211 orr. .
* ↑ VV.AA. 2012, 212 orr. .
* ↑ «Manuscrito encontrado en Bilbao: Libro de cuentas de la Cooperativa de Pequeños Colonos “La Protectora” (Tomelloso 1936-1938)» lavozdetomelloso.com.
* ↑ «Zunzunegui Echevarria, Santos - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2024-08-13).
* ↑ VV.AA. 2012, 213 orr. .
* ↑ Bodegas AGE. .
* ↑ VV.AA. 2012, 214 orr. .
* ↑ VV.AA. 2012, 215 orr. .
* ↑ Servicio militar de ferrocarriles. .
* ↑ «Transportes Navales» www.buques.org.
* ↑ VV.AA. 2012, 216 orr. .
* ↑ VV.AA. 2012, 217 orr. .
* ↑ arlucea, ana vega de. (2018-05-24). «El Athletic y el coñac» El Correo.
* ↑ VV.AA. 2012, 218 orr. .
* ↑ Joaquin. (2018-03-09). «Bilbao derribará una parte de la marquesina de la estación de Abando» AVPIOP.
* ↑ Adif AV y el Gobierno Vasco firman el convenio para la construcción de los accesos de alta velocidad a la estación de Bilbao Abando. .
* ↑ «Bilbao.eus, Udal sailak, Hiri Plangintza, Proiektu Estrategiko eta Espazio Publikoa, Bilboko Hirigintza Antolamenduko Plan Orokorra indarrean (2023ko otsailera eguneratua)» www.bilbao.eus (Noiz kontsultatua: 2024-08-14).
* ↑ [https://www.bilbao.eus/pgou2022/3_CATALOGO/Doc_2_3_2_Inventario_eusk.pdf BILBOKO HIRI ANTOLAMENDUKO PLAN OROKORRA (2022/03/31n behin betiko onartuta). ].

## Ikus, gainera

* Bailen kalea (Bilbo)
* Naxa kalea (Bilbo)

## Kanpo estekak

* Industri Ondare eta Herri Laneko Euskal Elkartea
* Adif, Bilbo Intermodal Abando-Indalecio Prieto
* Datuak: Q127601388
* Multimedia: Calle Particular del Norte, Bilbao / Q127601388