OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Xavier Cugat

Xavier Cugat —jaiotzako izen-deiturez, Francesc d'Asís Xavier Cugat Mingall de Bru i Deulofeu— (Girona, Katalunia, 1900eko urtarrilaren 1a - Bartzelona, Katalunia, 1990eko urriaren 27a) musikaria eta margolaria izan zen. Artista polifazetikoa izateaz gain, Ameriketako Estatu Batuetan latindar musika zabaldu eta ezagutarazten aitzindari izan zen.

## Bizitza

Ameriketako Estatu Batuetara joan zen bizitzera, familiarekin. New Yorken biolina jotzen ikasten hasi, eta Berlin eta Parisen jarraitu zituen ikasketak. New Yorkeko Teatro Nazionaleko Orkestra Sinfonikoko kide izatera iritsi zen, eta bakarlari gisa ere abestu zuen, oraindik oso gazte zela.
1915ean Enrico Caruso tenor ezagunaren taldean sartu zen, eta mundu osoan birak egin zituen harekin. 1920ko hamarraldian, krisialdi garaian, zenbait orkestratan biolina jotzeaz gainera, Los Angeles Times egunkarirako karikaturak eginez atera zuen bizibidea.
1936 aldera, bere taldea sortu zuen. Talde horrek tropikal edo afro-kubatar izenez ezagun izango zen generoa sortu zuen, eta berehala bihurtu zen musika talderik ospetsuenetako bat. Cugat berritzailetzat har daiteke, beste genero batzuetako zenbait obra ezagunen moldaketak egin zituelako (tango, sanba, runba edo manbokoak). Horretarako, musika tresna exotikoen azterketak egin zituen, hala nola marakena eta bongoarena.
1930 eta 1960 bitartean mundu osoan zehar jotzen ibili ondoren, Las Vegasen jarri zen bizitzen, eta han Frank Sinatra, Dean Martin eta Sammy Davis Jr. ezagutu zituen. Haiek bultzatuta, zenbait filmetan parte hartu zuen, beti bere orkestran joaz.
1980an Bartzelonara itzuli zen, eta bertan jatetxe baten zuzendari izan zen. Horrez gainera, pintatzeari heldu zion berriro, naif estiloan, eta hainbat erakusketa egin zituen Europan barrena.

## Kanpo estekak

* Xavier Cugaten webgunea (Katalanez) (Gaztelaniaz) (Ingelesez)
* Xavier Cugaten filmografia irakurgai (Ingelesez)
* Xavier Cugaten biografia (Gaztelaniaz) (Ingelesez)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q334180
* Multimedia: Xavier Cugat / Q334180
# Big Walter Horton

Big Walter Horton edo Walter "Shakey" Horton (Horn Lake, Mississippi, AEB, 1917ko apirilaren 6a - Chicago, AEB, 1981eko abenduaren 8a) Estatu Batuetako blues abeslari eta harmonika-jotzailea izan zen.
Harmonikaren arloan berritzailea, esaldi leunak eta timbre bereziagatik ezaguna izan zen. Bere ibilbidean zehar musikari askorekin jo zuen, bai estudioan eta baita zuzenean ere. Normalean Memphis eta Chicagoko guneetan aritu bazen ere, Europan jotzera ere iritsi zen.
Chicagon hil zen 1981 urtean bihotzekoak jota.

## Diskografia

* The Soul of Blues Harmonica (1964).
* Big Walter Horton with Carey Bell (1973).
* Live at the El Mocambo (1973).
* With Hot Cottage (1974).
* Can`t Keep Lovin' You (1976).
* Fine Cuts (1979).
* Datuak: Q859504
* Multimedia: Big Walter Horton / Q859504
# Mariana Viktoria Borboikoa

Mariana Viktoria Borboikoa, ezizenez Infanta-Erregina, (portugesez: Mariana Vitória de Bourbon; gaztelaniaz: Mariana Victoria de Borbón; Madril, 1718ko martxoak 31-Lisboa, 1781eko urtarrilak 15) Filipe V.a Espainiakoaren eta haren emazte Isabel Farnesioren alaba zen, eta Portugalgo erregina izan zen Josef I.a Portugalgoarekin ezkondu ondoren.
Lau urte zituela Luis XV.a Frantziakoarekin ezkonarazi zuten, frantziar errege hark 11 urte zituelarik. Alabaina, atzera bere aitagana bidali zuten 1725ean, eta Filipe V.a Espainiakoak hori iraintzat hartu zuen.
1729ko urtarrilaren 19an, Josef I.a (1714-1777) Portugalgo erregearekin ezkondu zen.
Ezkontza hartatik honako seme-alaba hauek jaioko ziren:
* Maria I.a Portugalgoa (1734-1816), Portugalgo erregina
* Maria Ana Portugalgoa (1736-1813)
* Dorotea Frantziska Portugalgoa (1739-1771)
* Maria Benedikta Portugalgoa (1746-1829), 1777an bere iloba Josef Portugalgoa Brasilgo printzearekin ezkondu zena.
# Sam Peckinpah

David Samuel Peckinpah (1925eko otsailaren 21a, Fresno, Kalifornia – 1984ko abenduaren 28a, Inglewood, Kalifornia) estatubatuar zinema zuzendari eta zinema, antzerki eta telebistako gidoigile bat izan zen.
Bereziki bere filmetan ikus daitekeen bortizkeriak garai hartako gizartean sortu ohi zuen eztabaidarengatik ezaguan da (zinemagile eta kritikari kontserbadoreek bere filmeei muzin egiten zieten, Peckinpahkek bortizkeria honen apologia eta banalizazioa egiten zuela uste baitzuten, halere gainontzeko zinemagile eta kritikari aurrerakoiagoek bere estiloa goraipatu egin ohi zuten, azken hauen ustetan garaiko kanon klasikoen aurrean zuzendariak bere filmetan erabilitako bortizkeria estilo berritzaile eta alternatibo baten bila burututako bilaketa bat zela uste baizuten), 1960 eta 1970eko hamarkadetan Hollywoodeko industria berpiztu zuten zuzendarien taldeko kidea zen.
Zinemagintzari burututako bere gehikuntzen artean Mendebalde Urruneko zinemaren bermoldaket dago, honetan western klasikoa eremu ilun eta oldarkorragoetara eraman zuen. Kritikak bere zinemaren lirismoa nabarmendu ohi du, bai eta bere pertsonaiei eman zien psikologia sakontasuna ere.

## Filmografia

* 1961 The Deadly Companions
* 1962 Ride the High Country
* 1965 Major Dundee
* 1966 Noon Wine (telefilm)
* 1969 The Wild Bunch
* 1970 The Ballad of Cable Hogue
* 1971 Straw Dogs
* 1972 Junior Bonner
* 1972 The Getaway
* 1973 Pat Garrett and Billy the Kid
* 1974 Bring Me the Head of Alfredo Garcia
* 1975 The Killer Elite
* 1977 Cross of Iron
* 1978 Convoy
* 1982 Jinxed! (bigarren unitatea)
* 1983 The Osterman Weekend

## Kanpo estekak

* Sam Peckinpah zuzendariaren IMDBko fitxa ikusgai (Ingelesez)
* Datuak: Q51461
* Multimedia: Sam Peckinpah / Q51461
# Bruno Kreisky

Bruno Kreisky (Viena, Austria, 1911ko urtarrilaren 22a - Viena, 1990eko uztailaren 29a) austriar politikaria izan zen.

## Biografia

Familia judu aberats batean hazi eta hezia. Hamasei urte zituela, Alderdi Sozialistako kide egin zen. Engelbert Dollfussen erregimen autoritarioak alderdia legez kanpo utzi zuenean (1934), Kreiskyk, beste kide batzuekin batera, Gaztedi Sozialista Iraultzaileak taldea sortu zuen. Kreisky kartzelan sartu zuten (1935-1936), eta saldukeriaz kondenatu zuten.
Eragozpenak eragozpen, zuzenbide-ikasketak amaitzea lortu zuen 1938an. Urte horretan bertan, naziek preso hartu zuten, eta kontzentrazio-esparru batera bidaltzekotan egon ziren. Bere familiako beste hogei kidek ez bezala, berak ihes egitea lortu zuen, Suediara.
Bigarren Mundu Gerra bukatu orduko, Stockholmera bidali zuten enbaxadore (1946-1950). Handik itzulitakoan, Austriako lehendakariaren kabinete pertsonalaren bigarren buru izendatu zuten, eta Kanpo Arazoetako idazkariorde (1953-1959).
Garrantzi handiko eginkizuna bete zuen Austriaren burujabetasuna lehengoratzeko negoziazioetan (1955). Gero, Legebiltzarreko kide (1956-1983), Kanpo Arazoetako ministro (1959-1966), eta Alderdi Sozialistako buru (1967-1983) izan zen, eta Austriako kantziler 1970etik 1983ra bitartean.
Sekularizazioa, goi-mailako irakaskuntza eta liberalizazio soziala bultzatu zituen, ekonomiaren modernizazioa, lanpostuen sorrera eta gizarte-laguntzaren onurak handitzea sustatzeaz gainera. Bere beste lehentasunetako bat neutraltasun aktiboa bultzatzea izan zen. Judu agnostikoa izanik, arabiarren eta israeldarren arteko gatazkan alderdikeriarik gabe jokatzeko gai ikusten zuen bere burua. Baina bake-elkarrizketetan Palestinaren Askapenerako Organizazioaren parte-hartzea bultzatu eta Israelgo buruzagi nagusiak gogor kritikatu izanak judu askoren haserrea piztu zuen. Austriako nazi zaharren aurrean izan zuen jarrera ere oso eztabaidatua izan zen. Bere lehen gobernuko hamaika ministrotatik lau nazi izandakoak ziren. Nolanahi ere, bera izan zen Austriako politiko inportanteena Bigarren Mundu Gerraren ondoren, itzal handikoa nazioarteko diplomazian, eta estatu bateko lehen gobernuburu judu eta alemanez hitz egiten zuena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q44517
* Multimedia: Bruno Kreisky / Q44517
# Kim Young-sam

    Hau korear izena da, abizena Kim du.
Kim Young-sam (Hangul: 김영삼; Hanja: 金泳三; RR: Gim Yeongsam; MR: Kim Yŏngsam; ki.mjʌŋ.sam edo kim jʌŋ.sam ahoskatua; Geoje, Korea, 1927ko abenduaren 20a - Seul, 2015eko azaroaren 22a) hegokorear politikaria izan zen, Hego Koreako presidentea 1993-1998 bitartean.

## Bizitza

Seulgo Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Bi urte geroago Legebiltzarreko kide hautatu zuten. Erreforma politiko demokratikoen alde egin zuen Park Chung-hee jeneralak aginpidea indarrez hartu zuenetik (1961). 1979an, Legebiltzarretik bota zuten Parken gobernua kritikatzeagatik, eta hura erail zutenean aginpidea hartu zuen erregimenaren pean ere etxean atxilotuta eduki zuten bi urtez.
1987an, ikasleen eta erdiko mailako klasearen etengabeko protestei aurre eginez, Chun Doo-hwanen gobernuak erreforma demokratikoak bultzatzea erabaki zuen. Kimek (Bateratze Demokratikoaren Alderdiko buruzagi nagusi) lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zuen bere burua 1987an, baina Roh Tae-wook lortu zuen garaipena, Justizia Demokratikoaren Alderdiaren izenean. 1990ean, Kim Young-samek eta Roh Tae-wook Alderdi Demokratiko Liberala sortu zuten, bien alderdiak batuta, eta beste batzuen laguntzaz. Kimek erreforma ekonomikoa eta politikoa pixkanaka egitea eskatu zuen, herriaren parte handi baten babesaz. Roh Tae-woo ez baitzen aurkeztu, berak irabazi zituen hurrengo hauteskunde orokorrak; oposizioko buru Kim Dae-jungen aurretik geldituta, 1993ko otsailean hartu zuen aginpidea.
Ustelkeriaren aurka borrokatu zen, eta ekonomiaren liberalizazioa bultzatu zuen, herrialdearen hazkuntza-tasa handiari eutsi ahal izateko. Ipar Koreako buruzagi Kim Il-sungen heriotzaren ondoren, bi herrialdeen arteko harremanek hobera egin zuten. Kim Young-samen ahaleginik handiena, baina, Hego Koreako agintaritza zibilen eskuetan uztea izan zen. 1997ko abenduan Ipar eta Hego Koreako ordezkariak New Yorken elkartu ziren, lehenengo aldiz 1953. urteaz geroztik. 1998ko otsailean, Kim Dae-jungek, oposizioko buruzagi historikoak, irabazi zituen hauteskundeak.

## Kanpo estekak

* (Koreeraz) Kim Young-sam Democratic center, kyscd.org
* (Koreeraz) Kim Young-sam Memorial Museum, kysarchives.or.kr
* Datuak: Q165210
* Multimedia: Kim Young-sam / Q165210
# Jean-Claude Duvalier

Jean-Claude Duvalier (Port-au-Prince, 1951ko uztailaren 3a - Port-au-Prince, 2014ko urriaren 4a), izengoitia Baby Doc, haitiar politikaria izan zen. Haitiko presidente eta diktadorea izan zen 1971-1986 bitartean.

## Bizitza

François Duvalierren seme bakarra izan zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Haitiko Unibertsitatean. Hemeretzi urte zituela, François Duvalierrek, “Papá Doc” deituak, bere ondorengo izendatu zuen. Hala, aita hil zenean, 1971ko apirilean, errepublikako lehendakaritza eskuratu zuen. Aitaren politika zorrotza izan bazen, Jean-Claude Duvalierrek nolabaiteko liberalizazioa saiatu zuen, teorikoa praktikoa baino gehiago eta Konstituzio berria onartu zuen. Legebiltzarrerako hauteskundeak deitu zituen 1984rako, baina ez zuen oposiziorik izan, hauteskundeak baino lehen Demokrazia Kristauko buruzagi nagusi Sylvio Claude espetxeratzeko agindu baitzuen, eta alderdiari hauteskundeetan parte hartzea debekatu baitzion. Hauteskundeak irabazi ondoko agintaldian zenbait atentatu pairatu zituen; 1981ean zauritu egin zuten. 1982an hura agintetik kentzeko saioa egin zen erbesteratu talde batek, Bernard Sansaricoren gidaritzapean, baina huts egin zuen.
1986ko hasieran, Haitiko barne-egoera gorabeheratsua larritu egin zen, eta urte hartako otsailaren 7an herrialdea uztera behartu zuten. Estatu Batuek, Suitzak, Greziak eta Espainiak, besteak beste, babes politikoa ukatu zioten, eta Frantziak baizik ez zuen onartu, Haitiko egoerak okerrera egin ez zezan. Denboraldi bat hotel batean egin ondoren, Proventzako herri batean jarri zen bizitzen, etxean atxilotuta.
1987ko maiatzaren 7an, Grasse hiriko auzitegian epaitu zuten, Port-au-Princeko gobernuak eta Haitiko lau enpresa nazionalek hala eskatuta, Haitiko herri diruetako 120 milioi dolar bere probetxurako erabili izanagatik. Mougins hirian (Frantzian) segurtasun neurri handiz inguratuta bizi zen 2011a arte, eta 2011ean, ezustean, itzuli zen Haitira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q310775
* Multimedia: Jean-Claude Duvalier / Q310775
# Betty Friedan

Betty Friedan (Peoria, Illinois, 1921eko otsailaren 4a - Washington, 2006ko otsailaren 4a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.
Massachusettseko Smith Collegen egin zituen ikasketak. Estatu Batuetako emakumeen eskubide zibilen aldeko National Organization for Women erakundearen sortzaileetakoa izan zen (1966), eta haren zuzendari izan zen 1970. urtera arte. National Women's Political Caucus antolatzen parte hartu zuen (1970), eta antolaketa-lanak egin zituen, orobat, 1973. urteko International Feminist Congress biltzarrean. First Women's Bank emakumeen bankua sortzen lagundu zuen 1973an. 1963an The Feminine Mystique (Mistika femeninoa) liburua eman zuen argitara, eta feminismoaren aitzindari bihurtu zen obra harekin; gogor kritikatu zuen emakumeak amatasunaren eta etxeko lanen bidez bakarrik iristen direla betetasunera eta zorionera dioen ideia; aitzitik, Friedanek dioenez, emakumeek bestelako zereginen bidez lor dezakete zoriona. 1976an It Changed My Life (Nire bizitza aldatu zen) argitaratu zuen, propagandista politiko gisa jardun zuen garaiko esperientziak jasotzen dituen liburua. Hurrengo lan aipagarria 1981ean plazaratu zuen, The Second Stage (Bigarren aldia) izenburupean; Friedanek feminismoaren bilakaera aztertu zuen, eta bere ikuspegia azaldu zuen liburu horretan, eta jarrera moderatuagoa eta kritikoagoa agertu zuen bere pentsamendu erradikalaren aurrean. Politikan egindako ibilbideaz gainera, irakasle eta hizlari gisa lan egin zuen unibertsitatean. Azken urteetako lanetan aipagarria da The Fountain of Age (1993, Adinaren iturria); obra horretan heldutasun-aroko bizitasuna nabarmentzen du Friedanek, eta zahartzaroari aurre egiteko proposamen berrizaleak azaltzen ditu.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q234604
* Multimedia: Betty Friedan / Q234604
# Necmettin Erbakan

Necmettin Erbakan (Sinope, Turkia, 1926ko urriaren 29a - Ankara, Turkia, 2011ko otsailaren 27a) politikaria izan zen. Turkiako lehen ministro izan zen 1996-1997 urte bitartean. Erbakan izan zen 1923an Errepublika aldarrikatu zenetik Turkian agindu zuen lehenengo musulmana.

## Bizitza

Istanbulgo Unibertsitate Teknikoan ikasi zuen, eta bertako irakasle izan zen. 1952. urtean doktore egin zen Ingeniaritza mekanikoan Akisgrango (Alemania) Unibertsitatean. 1969an irakaskuntzaren mundua utzi zuen Legebiltzarreko kide hautatu zutenean Konyako hautagai independente gisa. Handik urtebetera Ordena Nazionalaren Alderdia sortu zuen. 1971n lege martziala adierazi zenean, gobernuak Ordena Nazionalaren Alderdia deuseztatzea agindu zuen, alderdi hark erlijioa helburu politikoetarako erabiltzen baitzuen gobernuaren arabera. 1972an Salbazio Nazionalaren Alderdia sortu zuen. Alderdi horretako kide gisa Lehen Ministrorde izan zen hiru gobernualditan (1973-1978). Estatu-kolpe militarraren ondoren Erbakanaren alderdia deuseztatzea agindu zen 1980an, ibilaldi bat antolatu zuelako islamiar legea ezartzearen alde; hamar urtez politikatik kanpo egon behar izan zuen. 1987an Ongizatearen Alderdiko buruzagi izan zen. 1995eko hauteskundeetan Turkiako alderdi nagusia izan zen. Oposizioko alderdiak saiatu ziren Erbakan aginpidetik kentzen, Erbakanak Turkiako gobernu laikoaren ordez ordena soziala islamiarra ezarriko ote zuen beldur baitziren. Hala, 1997an dimititu egin behar izan zuen gudarostearen presioak zirela-eta. 1998an Erbakan bost urtez politikatik kanpo egotera kondenatu zuten, Estatu laikoaren kontra egiteagatik.
Erbakanen jarduera politikoak askotan debekatuta egon arren, Fazilet Partisi (Bertutearen Alderdia) sortzen lagundu zuen 1997. urtean. Erbakan Bertutearen Alderdiaren lehendakari izan zen 2003-2004 urteetan, eta berriro ere, 2010. urtetik bere heriotza arte (2011). 2001. urtean, Bertutearen Alderdia konstituzioaren aurkakotzat jo zen, eta geroago debekatua izan zen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q243550
* Multimedia: Necmettin Erbakan / Q243550
# Gianni Rodari

Gianni Rodari (Omegna, Piamonte, 1920ko urriaren 23a - Erroma, Italia, 1980ko apirilaren 14a) italiera idazlea izan zen. Irakasle, kazetari, pedagogo eta abar izan zen, eta 1950. urte inguruan hasi zen literaturan. Rodarik berak zioenez, Maggiore aintziraren inguruan haurren irakasle jardun zuen garaian berak asmaturiko kontakizunak esaten zizkien haurrei, errealitatearekin batere loturarik gabeko kontakizunak, eta askotan surrealismoak darabiltzan teknika berberei jarraituz osatuak. Horrela, Rodarik "haurrentzako kontakizunen asmatzaile" deitura eman zion bere buruari, eta bere obra askotan (Zer gertatuko da aitona katu bihurtzen bada?, 1969; Istorioen nahas-mahasa, 1971: Jolas egiteko ipuinak; 1971: Barre egiteko istorioak, 1971) kontakizun berriak asmatzeko modua iradokitzen die aldi berean irakurleei, betiere irudimena eta hura kitzikatzeko teknikak erabiliz, eta orobat proposatzen die kontakizun horiek haurren hizkuntza heziketarako tresna moduan erabiltzea. Bere karreran zehar hogei liburutik gora idatzi zituen, umore finez eta irudimen zorrotzez hornituak, ironia handikoak. Aipatzekoak dira, besteak beste, Telefonozko ipuinak (1961), Tarta balioetsia (1966), Gondola fantasma (1978) edota Midas erregearen istorioa (1983). 1970. urtean haur literaturako Nobeltzat hartua den Hans Christian Andersen saria eman zioten.

## Euskaratutako liburuak

* Jolas egiteko ipuinak ("Tante Storie Per Giocare"). Itzultzailea: Joxean Ormazabal, Elkar, 1985.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q193018
* Multimedia: Gianni Rodari / Q193018
# Antônio Carlos Jobim

Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim, ezagunagoa Antonio Carlos Jobim edo Tom Jobim gisa (Tijuca, Rio de Janeiro, Brasil, 1927ko urtarrilaren 25 – New York, AEB, 1994ko abenduaren 8a), brasildar musikagile eta piano-jotzailea izan zen.
Garota de Ipanema da haren kanturik ezagunena, Vinicius de Moraesekin eta Joao Gilbertorekin batera ondua. Brasilgo herri musikaren bultzatzaileetako bat izan zen, bai bere herrian, bai kanpoan, Bossa Novarena bereziki.

## Biografia

1956an ezagutu zuen Vinicius de Moraes, zenbait poemarentzako musika idazteko enkargua egin zionean, eta bien elkarlanak urte askoz iraun zuen. 1957an Canneseko zinemaldian saritua izan zen Orfeu negro filmerako egin zuen A Felicidade abestiak arrakasta handia izan zuen munduan zehar.
Brasilgo artista handienekin aritu zen elkarlanean, besteak beste, Aloisio de Oliveirarekin, Luis Bonfarekin, Marino Pintorekin, Chico Buarquerekin, Ray Gilbertekin eta Robert Mazoierrekin.
Bossa Novak arrakasta handia izan zuen bere herriaren mugetatik kanpo, eta Jobim portugesez abesten zuen musikagilerik famatuenetakoa egin zen. Jazzeko musikagile ospetsuek, Stan Getzek edota Ella Fitzgeraldek, esate baterako, eta orkestra-zuzendari ezagunek, Nelson Reddlek, bere babesa eman zioten. Bere azken lanean (Antonio Brasileiro), izadiarekiko eta bere jaioterriaren hondamendi ekologikoarekiko kezka jaso zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q200131
* Multimedia: Antônio Carlos Jobim / Q200131
# Jonas Salk

Jonas Edward Salk (New York, AEB, 1914ko urriaren 28a - La Jolla, Kalifornia, AEB, 1995eko ekainaren 23a) estatubatuar sendagilea izan zen.
Poliomielitisaren kontrako txerto benetan eraginkorra lortu zuen lehena izan zen. Txertoa ez patentatzea erabaki zuen banaketa globala maximizatzeko, diru-irabazirik ez bilatzea aukeratu zuen eta gaixotasunari ahalik eta modurik eraginkorrenean aurre egitearen alde egin zuen.

## Biografia

New Yorkeko Unibertsitatean ikasi zuen medikuntza eta han egin zen doktore 1939an. New Yorkeko ospitale batean lan egin zuen 1940an, Michigango Unibertsitatean 1942an eta Pittsburgheko Unibertsitatean 1947an (birologia-laborategiko zuzendari izan zen bertan).
1963an La Jollako (Kalifornia) Ikerketa Biologikoen Institutua (gerora Salk institutua izango zena) sortu zuen eta bertako zuzendari izan zen. Salken ikerketak txertoak lortzera bideratuak izan ziren batez ere, gripearen kontrakoak lehenbizi, eta poliomielitisaren kontrakoa gero. 1952an Salk txertoa lortu zuen, birus hilekin; txerto hura kasuen % 80-90ari aurre egiteko gauza zela frogatu ahal izan zuen. Lorpen hori zela-eta, Estatu Batuetako gobernuak Askatasunaren Domina eman zion 1977an. Ohorezko Legioa (1955), Lasker saria (1956) eta Robert Koch domina (1963) ere eman zizkioten, besteak beste.
Azken urteetan, HIESaren kontrako txertoa bilatzen saiatu zen Salk.
Idatzi zituen lanen artean aipatzekoa da Anatomy of Reality (1983, Errealitatearen anatomia).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q200101
* Multimedia: Jonas Salk / Q200101
* ↑ (Ingelesez) «About Jonas Salk» Salk Institute for Biological Studies (Noiz kontsultatua: 2021-11-24).