# Santander

Santander —edo, izen historiko gisa, Sanandere— Kantabriako hiriburua da, Bizkaiko golkoko Santanderko badiaren ertzean kokatua. 2009an, 183.466 biztanle zituen eta 35 km²-ko azalera du. Santa Cruz de Bezana eta Camargo udalerriak mugakide ditu.
Euskarazko testu berezi, historia lan edo eleberrietan, Sanandere ere erabil daiteke.

## Banaketa administratiboa

| La Gándara Cabildo de Arriba Cueto Cazoña Corbán Cuatro Caminos El Alta El Barrio Pesquero | El Sardinero La Cavaduca La Albericia Nueva Montaña Puertochico Erdigunea (Zona Centro) San Martín - Tetuán |

## Historia

K. a. 26. urtean Portus Victoriae Iuliobrigensium izenez erromatar portu gisa sortua izan zela uste da, halere, hainbat historialarien arabera, erromatar hiri hori Santoña udalerria izatea ere baliteke. Gaur egungo izena San Emeterio santutik eratorria da: San Emeterio (Sancti Emetherii > Sancti Emderii > Sanct Endere > San Andero > Santendere > Santanderio > Santander... euskaraz Sanandere, betiere San Zeledonioren kondairaren arabera, honek dionez Calahorra hirian San Emeterio eta San Zeledonio martiriei kristautasuna ez ukatzeagatik burua moztu omen zieten, ondoren musulmandarren aurrerakadatik babestu asmoz hauen buruak eta erlikiak harrizko txalupa batean leku honetara ekarri zituzten. Bestalde, baliteke izenaren jatorria askoz ere soilagoa izatea eta "Sanct Ander" hitzan egotea: San Ander edo San Andres.
1187ko uztailaren 11an Alfontso VIII.a Gaztelakoak San Emeterioko abadea herriaren jaun izendatu eta hiri bilduari foru bat eman zion, honen bidez itsas trafikoa, arrantza eta merkataritza erraztu asmoz, abadetxeak jarduera hauekin tributuak bereganatzen baizituen. 1248an Santanderrek, Bizkaiko golkoko beste hainbat udalerriekin batera Sevilla hiria konkistatzeko guduan parte hartu zuen, sarri gisa Torre del Oro delako dorrea eta Guadalquivir ibaia daramatzan armarria jaso zuelarik.
1296ko maiatzaren 4ean Bizkaiko golkoko hainbat udalerri hauekin batera Paduretako Ermandadea osatu zuen: Castro Urdiales, Laredo, Gasteiz, Getaria, Donostia, Bermeo eta Hondarribia. Honekin Santanderren helburua Euskal Herriko kostaldeko udalerriek Flandria eta Ingalaterrarekin zuten Gaztelako artile eta hirinaren merkataritzako nagusitasunari aurre egitea izan zen.
XVIII. mendean Ameriketarako irteera portu modura ere garrantzia handia hartzen joan zen. 1755eko urtarrilaren 9ean Fernando VI.a Espainiakoak Hiri titulua eman zion.
XIX. mendean itsasgintza, irin, azukre, garagardo, eta abarren inguruko industria berriak sortuz joan ziren. 1851an burdinbidea eta trena ailegatu eta aurretik Gaztelarekin zituen harremanak oraindik gehiago estutu zituen. Bestaldetik, XIX. mendearen amaieraldera turismoa iritsi zen, hainbat bainuetxe eta hotel ireki zirelarik. Alfontso XIII.a Espainiakoak bere udaldiko egoitza bilakatu zuen, horren lekuko 1908an hiriak errege honi eraiki eta oparitutako Magdalenako jauregia da.
1893ko azaroaren 3an Cabo Machichaco bilbotar lurrunontzia bere sotoan 51 tona dinamita eta ontzigainean azido sulfuriko biltegiak zituela Santanderreko portuan lehorreratu zen. Eguerdi aldera sute baten berri eman zen, garai haietan segurtasun neurriak etengabe apurtzen zirenez, ontzira beste ontzietako eskifaiak, suhiltzaileak eta ikusleak hurbildu ziren. Handik gutxira leherketa handi bat jazo zen, ondorioz 590 hildako eta 525 zauritu izan zirelarik.
1941eko otsailaren 15etik 16rako gauean portutik gertu dagoen Cadiz kalean sute bat piztu zen. Hego haizeak lagundurik, bi egunetan zehar sute handi batek hiri honetako alde zahar osoa kiskali zuen (denera 37 kale eta 14 hektarea, hiriko dentsitate handiena zuen gunea), bertako kale estu eta egurrezko egiturek erretzea oraindik gehiago erraztu zutelarik. Oraingo honetan suhiltzaile bat hil zen. Dena dela, sute honen arrazoietako bat 1941eko zikloia izan zela aipatu ohi da.

## Klima

Datu klimatikoak (Santander) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 13.3 | 13.8 | 14.9 | 15.9 | 18.5 | 20.8 | 23.1 | 23.7 | 22.5 | 19.6 | 16.1 | 14.4 | 18.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 9.5 | 9.9 | 10.7 | 12.0 | 14.6 | 17.1 | 19.4 | 19.9 | 18.3 | 15.4 | 12.2 | 10.7 | 14.1 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 5.6 | 5.9 | 6.5 | 8.0 | 10.7 | 13.4 | 15.6 | 16.1 | 14.1 | 11.3 | 8.2 | 6.9 | 10.2 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 123 | 104 | 105 | 125 | 89 | 62 | 52 | 72 | 85 | 135 | 146 | 117 | 1246 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 13 | 12 | 12 | 13 | 11 | 8 | 7 | 7 | 9 | 12 | 13 | 12 | 128 |
| Eguzki orduak | 88 | 100 | 134 | 147 | 169 | 174 | 189 | 182 | 157 | 127 | 98 | 74 | 1638 |
| Iturria: AEMET ||||||||||||||

## Ondarea

* Santanderko katedrala
* Magdalenako jauregia
* Kantabriako Historiaurre eta Arkeologiaren Museoa
* El Sardinero estadioa
* Santanderko Kirol Jauregia

## Ikus, gainera

* Kantabriako udalerrien zerrenda
* Santanderreko armarria

## Santandertar ospetsuak

* Seve Ballesteros (1957–2011), golfaria
* María Gutiérrez Blanchard (1881–1932), margolaria
* Matilde Camus (* 1919), poeta
* Iván Helguera (* 1975), futbolaria
* Pedro Munitis (* 1975), futbolaria
* Eduardo Noriega (* 1973), aktorea
* Iván de la Peña (* 1976), futbolaria
* Fernando San Emeterio (* 1984), saskibaloi jokalaria
* Sergio Canales (*1991), futbolaria.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 32. arauaː Espainiako erresumako autonomia-erkidegoen, probintzien eta probintzia-hiriburuen izenak. .
* 1 2 Euskaltzaindiaren 149. araua: Euskal Herri inguruko exonimoak
* ↑ «Santander se estremeció ayer con el recuerdo de la tragedia del "Cabo Machichaco"» El País.
* ↑ «Cronología del incendio» El Diario Montañés 2011-2-11.
* ↑ Aupí, Vicente. (2005). Guía del Clima en España. Omega, 75 or. ISBN 978-84-282-1370-4..
* ↑ Valores Climatológicos Normales. Santander / Aeropuerto. 2011ko uztaila.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Santanderko Udalaren webgunea
* Datuak: Q12233
* Multimedia: Santander / Q12233