# Taiwan

Taiwan, ofizialki Txinako Errepublika (txinera tradizionalaz: 中華民國; txinera sinplifikatuaz: 中华民国; pinyinez: Zhōnghuá Mínguó; Wade–Giles: Chung-hua Min-kuo), Asiako onarpen mugatuko estatua da. Zehazki, Taiwan edo Formosa uhartean eta haren inguruko uharte txikietan dago, Txinako Herri Errepublikako hego-ekialdean, Japoniako hego-mendebaldean eta Filipinetako iparraldean, alegia.
Hiriburua Taipei da, nahiz eta legezko hiriburua Nanjing izan, Txinako Herri Errepublikan; beste hiri garrantzitsu batzuk Kaohsiung, Taichung, Tainan eta Taoyuang dira. 23,7 milioi biztanlerekin, Taiwan estatu populatuenen artean dago, eta Nazio Batuen kide ez den estatu populatuena eta ekonomiarik handiena da.

## Historia

Taiwan uhartea, jatorriz, malayo-polinesiar jatorriko herriek populatua izan zen. Herri horiek idazketarik garatu ez zutenez, gutxi ezagutzen da Taiwanen zegoen gizarte motari buruz, XVII. mendean atzerriko potentziak iritsi ziren arte. Portugaldarrek Formosa ("Ederra") izena eman zioten, Espainiak koloniak sortu zituen eta 16 urtez uhartearen iparraldea menderatu zuen, holandarrek, lehenik hegoaldean finkatuak, espainiarrak kanporatu zituzten arte eta 1624 eta 1662 artean kontrolpean izan zuten.
Zheng Chenggongen, Ming dinastiaren agindupeko pirata ohiak (mendebaldean Koxinga izenaz ezagunagoa da) 25.000 soldaduko armadak holandarrak kanporatu zituen. Tungningeko Erresuma independentea sortu zuen, baina Mingentzat Txina kontinentala birkonkistatzen saiatzen ari zela, 1683an Qing dinastiak garaitu zuen eta Taiwan Txinaren esku geratu zen lehen aldiz.
1895ean, Lehen Gerra Sino-japoniarraren ondoren, Txina, Shimonosekiko Itunaren ondorioz, Taiwan Japoniari betirako uztera behartua izan zen. 50 urtean, Japoniak uhartean garapen handia bultzatu zuen arlo guztietan, produktu guztien monopolio zorrotza ezartzearen eta edozein erresistentzia militarki zapaltzearen kontura.
Taiwan japoniarren mende zegoen bitartean, Txinako Errepublika sortu zen 1912ko urtarrilaren 1ean, Xinhai Iraultzaren ondoren, 1911ko urriaren 10ean Wuchangen altxamenduarekin hasi zena, Qing dinastia ordezkatuz eta Txinan bi mila urte baino gehiagoko nagusitasun inperiala amaituz. Sortu zenetik 1949ra arte Txina kontinentalean oinarritu zen.
1945eko urriaren 25ean Japoniak amore eman ondoren, Estatu Batuetako Armadak Txinako Errepublikako tropak Taiwanera eraman zituen indar militar japoniarren amore emate formala onartzeko Taipein, potentzia aliatuen izenean. Taiwango gobernadore nagusi eta japoniar indar guztien buru Rikichi Andō jeneralak agiria sinatu eta Txinako Errepublikako armadako Chen Yi jeneralari eman zion txandakatze ofiziala osatzeko. Chen Yik egun hori "Taiwango atzeraegitearen eguna" zela aldarrikatu zuen, baina aliatuek Taiwan eta Penghu uharteak okupazio militarraren pean zeudela uste izan zuten, oraindik japoniarren subiranotasunaren pean 1952ra arte, San Frantziskoko Ituna indarrean sartu zen arte.

### Txinako Errepublikaren hasiera eta Gerra Hotza

Txinako Errepublikak Taiwanen Chen Yi menpean zuen administrazioa laster izan zituen arazoak, Taiwanen jaiotakoen eta kontinentetik iritsi berrien arteko tentsioak handiak ziren, arazo ekonomikoen ondorioz areagotuak. Gainera, bi taldeen arteko kultur eta hizkuntz gatazken ondorioz, gobernu berriak herritarren laguntasuna galdu zuen. 1947ko otsailaren 28an zibil baten tiroketak uharte osoan istiluak sortu zituen, gaur egun otsailaren 28ko gertakaria deritzonean indar militarrez ezabatua izan zirenak. Hildakoen kopuruaren estimazio nagusiak 18.000tik 30.000ra artean dago eta hildakoak nagusiki taiwandar eliteko kideak ziren.
Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Txinako Gerra Zibila berriz hasi zen Chiang Kai-shek buru zuten nazionalista txinatarren (Kuomintang edo KMT) eta Mao Zedongek zuzendutako Txinako Alderdi Komunistaren artean. 1949ko apirilaren 23an Txinako eraso komunista batzuek Nanjing hiriburua hartzea eragin zuten eta Txinako Herri Errepublika sortu zuten urriaren 1ean.
1949ko abenduaren 7an, Chiangek bere gobernu nazionalista Taiwanera eraman zuen eta Taipei Txinako Errepublikaren hiriburua bihurtu. Kuomintangek Txina osoaren gaineko subiranotasuna aldarrikatzen segitu zuen eta aldi berean, Txina kontinentalean, komunista garaileek, Txina bakarra gobernatzen zutela zioten, Taiwan barne, eta jada ez zegoela Txinako Errepublikarik.
Hasiera batean, Estatu Batuek Taiwan komunisten eskuetan erortzea espero zuten. Hala ere, Gerra Hotzaren testuinguruan, Estatu Batuetako presidente Harry S. Trumanek berriz esku hartu zuen, eta Estatu Batuetako Itsas Armadaren Zazpigarren Flota Taiwango itsasartera bidali zuen, Taiwan eta Txina kontinentalaren arteko liskarrak saihesteko. Estatu Batuen esku-hartzeak legeria nabarmena ekarri zuen, baina gerra zibilak ez zuen etenik izan. Izu Zurian —garai hura horrela ezagutzen da—, Gobernuak gotorleku militarrak eraiki zituen Taiwan osoan, adibidez, Uharteko Autopista Zentrala eraiki zuen eta horrez gain, 140 000 pertsonak preso sartu eta hil zituen, komunistak edo anti-KMT zirela baieztatzen baitzuen.
1960ko eta 1970eko hamarkadetan, ekonomia industrializatu eta teknologiara bideratu zuten. Hazkunde ekonomiko azkar hau, "Taiwango miraria" izenaz ezaguna, Estatu Batuetako funtsen babesaren eta Txina kontinentaletik independentea zen erregimen fiskal baten emaitza izan zen. Taiwan, Hong Kong, Hego Korea eta Singapurrekin batera, "Asiako lau tigreetako bat" ezizenaz ezagutu zen. Urte horietan,Txinako Errepublikak alderdi bakarreko gobernu autoritarioa izan zuen. Hala ere, Gerra Hotzaren ondorioz, mendebaldeko nazio gehienek eta Nazio Batuek Txinako Errepublikaren goberna, gobernu legitimo bakartzat jo zuten 1970eko hamarkadara arte. Baina laguntza horrek gutxi iraun zuen, geroago, nazio gehienek Txinako Herri Errepublika aitortu baitzuten gobernu legitimotzat, Taiwanen gobernuaren izaera diktatoriala zela eta.

### Demokraziarako bidea

1970eko hamarkadaren amaieratik 1990eko hamarkadara arte, Taiwanek erreforma eta aldaketa sozialak jasan zituen, estatu autoritario batetik demokrazia batera aldaketa emateko. 1979an, Kaohsiungeko gertakaria izenaz ezagutzen den demokraziaren aldeko protesta bat egin zen Kaohsiungen, Giza Eskubideen Eguna ospatzeko. Agintariek protesta azkar zapaldu zuten arren, gaur egun Taiwango oposizioa batu zuen ekitaldi nagusitzat hartzen da.
Chiang Ching-kuo presidenteak sistema politikoaren erreformak hasi zituen 1980ko hamarkadaren erdialdean. 1986an, Alderdi Demokratiko Progresista (DPP) sortu zen, Txinako Errepublikan KMTi aurre egin zion lehen oposizio-alderdia. Handik urtebetera, Chiang Ching-kuok gerra-legea kendu zuen. 1988ko urtarrilean Chiang Ching-kuo hil ondoren, Lee Teng-hui izan zen Taiwanen jaiotako lehen presidentea: erreforma demokratikoak egiten segitu zuen eta txinatar kontinentalen eskuetan zegoen gobernu-agintaritzaren kontzentrazioa murriztu. Haren gobernuan, Taiwanek lokalizazio-prozesu bat egin zuen: taiwandar kultura eta historia sustatu ziren ikuspuntu pan-txinatar batetik, Txinako nortasuna sustatu zuten KMTren aurreko politikei kontrajarririk. 2000. urtean, politika polarizatua sortu zen Taiwanen, KMTk zuzendutako Koalizio pan-urdina (Txinarekin bateratzeko alde egiten duena) eta DPk zuzendutako Koalizio pan-berdea (Taiwango independentziaren aldekoa) osatuz. Hauteskundeetan, alderdi Progresista Demokratikoko Chen Shui-bian aukeratu zuten Kuomintang ez zen lehen presidentea eta 2007ko irailaren 30ean, Txinatik bereizitako nortasuna baieztatzen zuen ebazpen bat onartu zuen. 2014ko martxoaren 18an, Eguzki-lore Mugimendu gaztea piztu zen, Gobernuak Txinara hurbiltzeko egindako iragarpenaren kontra eta herrialdearen demokraziaren aldeko hautua berrestearen alde.

## Banaketa administratiboa
### Taiwan probintzian

Taiwango konstituzioak Txina kontinentala lurralde nazionalaren zati gisa sartzeak paradoxa bat eragiten du, lurralde errealaren zati bakarra Taiwango probintzia baita, Taiwango probintziaren menpe dauden bost hiriak eta Taiwango uharteko 15 barrutiak hartzen dituena, baita Penghu edo Arrantzale Uharteen barrutia ere. Gainera, uharteko bi hiri nagusiak, Taipei eta Kaohsiung, gobernu zentralaren zuzeneko administraziopean dauden hiriak dira, probintziaren antzeko mailaz.
Konderriak :
| Konderriak Pinyinerazko izenaTxineraz Chiayi konderria 嘉義縣 Changhua konderria 彰化縣 Hsinchu konderria 新竹縣 Hualien konderria 花蓮縣 Miaoli konderria 苗栗縣 Nantou konderria 南投縣 Penghu konderria 澎湖縣 Pingtung konderria 屏東縣 Taitung konderria 台東縣 Yilan konderria 宜兰縣 Yunlin konderria 雲林縣 | Udal-probintziak Pinyinerazko izenaTxineraz Chiayi 嘉義市 Hsinchu 新竹市 Keelung 基隆市 | Udal-probintzia bereziak Pinyinerazko izenaTxineraz Taipei 台北市 Taipei Berria 新北市 Kaohsiung 高雄市 Taichung 臺中市 Tainan 台南市 Taoyuang 桃园市 |

### Fujian probintzian

Txinako Errepublika 1949an sortzean, Fujian probintziatik gertu dauden uharteak Taiwanen esku geratu ziren eta gaur egun bi konderriok osatzen dute probintzia:
* Kinmen Konderria
* Lienchiang Konderria
Probintziaren azalera txikia da, 182,66 kilometro koadro baino ez, eta 2001eko erroldaren arabera, 71.000 biztanle zituzten Txinako Herri Errepublikaren ondoko uharte horiek.

## Geografia

Taiwan irla estatu bat da, uharte nagusia, historikoki Formosa izenaz ezaguna, Txinako Errepublikak kontrolatzen duen eremuaren % 99 da, 35.808 kilometro karratu neurtzen dituena eta Taiwango itsasartetik 180 kilometro inguru hedatzen dena Txina kontinentaleko hego-ekialdeko kostaldetik. Ekialdeko Txinako itsasoa iparraldean dauka, Filipinetako itsasoa ekialdean, Luzongo itsasartea zuzenean hegoaldean eta Txinako hegoaldeko itsasoa hego-mendebaldean. Uharte txikienak Penghu uhartedia, Kinmen eta Matsu uharteak, Txinako kostaldetik gertu, eta Txina hegoaldeko itsasoko uharte batzuk dira.
Uharte nagusia, faila inklinatuko bloke bat da, nagusiki, ekialdeko kostaldearekiko paraleloak diren bost mendilerroz osatutako ekialdeko bi herenen eta lautada batez osatutako mendebaldeko hereneko kontrasteak ezaugarritzen duena. 3 500 metrotik gorako zenbait tontor daude, altuena Yu Shan da 3952 metrora, Taiwan munduko laugarren uharterik altuena bihurtzen duena. Maila horiek sortu zuten muga tektonikoa oraindik aktibo dago, eta uharteak lurrikara asko jasaten ditu, horietako batzuk oso suntsitzaileak. Itsaspeko sumendi aktibo asko ere badaude Taiwango itsasartean.
Ekialdeko mendiak oso basotsuak dira eta bizimodu basati zabala dute, mendebaldeko eta iparraldeko behe-lurretan, Taiwango biztanle gehienak bizi dira eta berta lurraren erabilera intentsiboa egiten da.

### Klima

Taiwan Kantzer tropikoan dago, eta klima orokorra itsas tropikala da. Iparraldeko eta erdialdeko eskualdeak subtropikalak dira, hegoaldekoak tropikalak eta mendialdekoak epelak. Batez besteko prezipitazioa urteko 2.600 milimetrokoa da; euri-sasoia batera gertatzen da Asiako ekialdeko montzoiaren uda maiatzean eta ekainaren hasieran. Uharte osoak klima epel eta hezea bizi du ekainetik irailera. Neguan zehar (azarotik martxora), ipar-ekialdeak etengabeko euriak jasaten ditu, baina erdialdea eta hegoaldea, nagusiki, eguzkitsuak dira.

## Kultura
### Hizkuntza

Taiwan eleaniztuna da. Hizkuntza ofiziala mandarinera da, baina taiwandar gehienek, gainera, hokkien taiwaneraz hitz egiten dute (taiwanera ere esaten zaio).
Hizkuntza formosanoak ere badaude: nagusiki, Txina kontinentaletik migratu aurretik bizi ziren herri indigenek hitz egiten dituzte, baina egun gutxiengo bat dira. Hizkuntza horiek ez dira txineraren hizkuntza familiakoak (sino-tibetar hizkuntzak), austronesiarren familiakoak baizik, eta latinezko alfabetoan idazten dira. Gaur egun dauden 14 hizkuntza formosanoetatik bost hiltzat jotzen dira.

### Erlijioa

Txinako Errepublikako Konstituzioak pertsonen erlijio askatasuna eta sinesmen praktikak babesten ditu. Taiwango erlijio askatasuna indartsua da eta sendotuta dago. 2005ean, erroldak jakinarazi zuen bost erlijiorik handienak honako hauek zirela: budismoa, taoismoa, yiguandaoa, protestantismoa eta katolizismoa. Hui herriaren komunitate musulman txiki bat ere dago Taiwanen, XVII. mendetik. Konfuzianismoa etika moral sekularraz arduratzen den filosofia bat da, eta txinatar eta taiwandar kulturaren oinarri gisan balio du. Taiwandar gehienek konfuzianismoaren irakaskuntza moral sekularrak eta afiliatuta dauden erlijioak konbinatzen dituzte.

### Gastronomia

Japoniar eragin nabaria dago, Taiwan japoniarren menpe zegoen garaiagatik. Taiwango sukaldaritza, berez, sarri, Txinako erdialdeko eta hegoaldeko probintzien eraginekin lotzen da, nagusiki Fujian probintziarena, baina Txina osoaren eraginak erraz aurki daitezke, Txinako Gerra Zibilaren amaieran eta Taiwan Txinaren mende zegoenean Taiwanera emigratu zuten txinatar ugarien ondorioz. Prozesuan, Taiwanek sukaldaritza estilo bereizgarri bat garatu zuen.
Tearen kultura garrantzitsua da: horrek te artea, te zeremonia eta tea gozatzeko modu soziala barne hartzen ditu. Ohikoenak oolongak dira, bereziki Iron Goddess eta Alpine Oolong taiwandarrak. Hala ere, te beltzak eta te berdeak ere estimatuak dira. Arte klasiko asko tearen kulturan ikus daitezke, hala nola kaligrafia, loreak edo intsentsua. Perla esnearekin egindakoa (burbuilazko tea edo boba izenaz ere ezaguna) Taiwanen asmatu zen eta egun oso famatua da mundu osoan.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
* ↑ «Taiwán no es Hong Kong | Internacional | EL PAÍS» archive.ph 2020-04-08 (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Kong, The Editorial Committee of Chinese Civilization: A. Source Book, City University of Hong. (2007-04-01). China: Five Thousand Years of History and Civilization. City University of HK Press ISBN 978-962-937-140-1. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ Roy, Denny. (2003). Taiwan : a political history. Ithaca : Cornell University Press ISBN 978-0-8014-4070-0. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ Kubek, Anthony. (1971). How the Far East was lost : American policy and the creation of Communist China, 1941-1949. Intercontex Publishers (England) Ltd ISBN 0-85622-000-0. PMC 16205842. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ «BBC News | Asia Pacific | Taiwan Elections 2000» news.bbc.co.uk (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ «BBC News | Asia Pacific | Taiwan Elections 2000» news.bbc.co.uk (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Chao, Linda; Myers, Ramon Hawley. (1997). Democracy's new leaders in the Republic of China on Taiwan. Hoover Press ISBN 978-0-8179-3803-1. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ «BBC News | Asia Pacific | Taiwan Elections 2000» news.bbc.co.uk (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ «Taiwan party asserts separate identity from China - USATODAY.com» usatoday30.usatoday.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Taiwán, una democracia a la sombra de China - Ver el documental completo» ARTE (Noiz kontsultatua: 2021-07-22).
* ↑ «Language» web.archive.org 2009-10-25 (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).

## Kanpo estekak

* Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
* (Ingelesez) CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak.
* Datuak: Q865
* Multimedia: Taiwan / Q865
Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka) :
| Erdialdeko Asia | Afganistan • Errusia • Kazakhstan • Kirgizistan • Uzbekistan • Tadjikistan • Turkmenistan | Asiako Ekialdea (Asia-Pazifikoa) | Hego Korea • Ipar Korea • Japonia • Mongolia • Txina |
| Hego-mendebaldeko Asia Ekialde Hurbila | Arabiar Emirerri Batuak • Armenia • Azerbaijan • Bahrain • Egipto • Georgia • Iran • Irak • Israel • Jordania • Kuwait • Libano • Oman • Qatar • Saudi Arabia • Siria • Turkia • Yemen | Hego-ekialdeko Asia | Brunei • Ekialdeko Timor • Filipinak • Indonesia • Kanbodia • Laos • Malaysia • Myanmar • Singapur • Thailandia • Vietnam |
| Hegoaldeko Asia | Bangladesh • Bhutan • India • Maldivak • Nepal • Pakistan • Sri Lanka | Beste entitate politiko batzuk | Palestina • Taiwan |