# Moreda Araba

    Artikulu hau Arabako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Moreda (argipena)».
Moreda Arabako hego-ekialdeko udalerria da, Arabako Errioxako eskualdekoa. Gasteiztik 55 bat kilometrora dago, Nafarroako muga parean. Izen bereko herria udalerriaren erdialdean dago.

## Etimologia

Moreta gisa azaltzen da 939. urteko Donemiliaga Kukulako errolda-agiri batean. Benetan Rivo de Moreta aipatzen da (Moretako erreka), eta monasterioari biztanle/urteko ardo unitate bat ematen diola esaten da. XI. mendeko agiri batean Senior Lope Albarez de Moreca agertzen da, Kripango biztanle dela eta monasterioari eskaintza egiten diola esaten du.
Gazteleraz Moreda izenak "masustondo ugari dagoen tokia" esan nahi du.
Euskaltzaindiaren arabera euskal era arautua Moreda da. Hala ere, 1916ko uztailaren 2tik aurrera Moreda Araba erabili behar da beste Moreda batzuekin nahasteko aukera dagoenean, zein izenburuetan. Bertako euskaldunek Moreta ere erabiltzen dute.

## Geografia

Arabar Errioxaren hego-ekialdeko erpinean dago Nafarroa eta Errioxarekin muga egiten. Malda batean kokaturik dago herria, hegoaldera begira. Perezuellos ibaia eta Gorrebustotik datorren errekaren artean sartuta dago.

### Udalerri mugakideak

* Iparraldean: Oion.
* Hegoaldean: Viana (Nafarroa).
* Ekialdean: Viana (Nafarroa).
* Mendebaldean: Oion.

## Historia

Burdin Aroko aztarnak aurkitu dira San Kristobal baselizaren hondarren inguruan. K.a. VII, mendean herri gotortua eraiki zen bertan. Donemiliaga Kukulan dagoen 939. urteko agiri batek dio Moreda eskualdeko herri zaharrena dela.
Guardiako udalerriaren zati izan zen Erdi Aro osoan. 1486. urtean Arabako ermandadean sartu zen. Guardiarengandiko independentzia 1666an lortu zuen.

## Ekonomia

Inguruko herriak bezala nekazaritzan da Moredako jarduera ekonomiko nagusia. Ardogintzak tradizio handia du, 939. urtean dagoeneko aipatzen baita. Gaur egungo upategi ezagunena Fernández de Piérolaa. Olibondoak ere baditu eta olioa egiten da herriko La Equidad trujalean. Interes historikoa duen jarduera da eta urtean 42.000 litro ekoizten ditu.

## Demografia

* Moreda Arabako biztanleria

## Politika
### Alkateak

Hauek izan dira Moredako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Maria Soledad Bujanda Pellejero | 1979 | 1983 | Electores Independientes de Moreda |
| Pedro Larrion Ceballos | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Maria San Juan Garcia | 1987 | 1991 | Euskadiko Alderdi Sozialista |
| Maria Pilar Ceballos Chasco | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eugenio Jimenez Ibañez | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Juan Jose Los Arcos Bujanda | 1999 | 2003 | Alderdi Popularra |
| Angeles Garcia de Jalon Marauri | 2003 | 2007 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Miriam Garrido Remirez de Ganuza | 2007 | 2011 | Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra |
| Miguel Angel Bujanda Fernandez | 2011 | 2015 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Miriam Garrido Remirez de Ganuza | 2015 | 2019 | Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra |
| Miguel Angel Bujanda Fernandez | 2019 | 2023 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Mara Garcia Diaz de Cerio | 2023 | Jardunean | Euzko Alderdi Jeltzalea |

## Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 8 | Logroño (geltokia) | Logroño (Portales) • Oion (industrialdea) • Oion • Moreda Araba • Labraza • Gorrebusto • Ekora • Binasperi • Lantziego • Kripan • Bilar | Guardia |

## Kultura
### Jaiak eta ospakizunak

* Otsailaren 5an, Agate Deunaren egunean Andre Maria Beltzaren eguna ospatzen da, XVI. mendean sortutako tradizioa.
* Martxoan Arabako Olioaren jaia
* Pazko-igandean Judasen erretzea ospatzen da, gaitzak aldentzeko asmoz. Sinesmen paganoetan oinarritutako festa da.
* Abuztuaren 15ean Jasokundeko Andre Mariaren jaiak ospatzen dira.
* Abuztuaren 16an San Roke Suak pizten dira.
* Urriaren 22an Birjinatxoak (Las Virgencitas) ospatzen da Santa Nunilo eta Alodiaren omenez. Prozesioa da ekintza nagusia.

## Ondasun nabarmenak

Herri txikia izan arren kultur ondare aberatsa du. Armarriak, puntu-erdiko arkuak eta eguteran dauden galeria ugari daude eraikinetan.
* Santa Maria eliza, XVI. mendean eraikia.
* San Roke kaleko 12. zenbakidun eraikina, Euskal Kultura Ondareko kultura ondasun izendatua, monumentu sailkapenarekin. XVI. mendeko eraikuntza pizkundearra da.

## Moredar ospetsuak

* Jose Angel Chasco (1958-), etnografoa, Arabako Errioxako folklore eta tradizioei buruzko ikerketa mordoa argitalpen ezberdinetan garatu dituena.
* Rubén Díaz de Cerio (1976-), txirrindularia

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* 1 2 3 4 «Moreda de Álava» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
* ↑ Arabako herri izendegia
* ↑ «moreda de alava» OpenStreetMap (Noiz kontsultatua: 2024-03-19).
* 1 2 alkure. «Ondarea» Ayuntamiento de Moreda de Álava - Moreda Arabako Udala (Noiz kontsultatua: 2020-04-12).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Oro líquido vasco: En Moreda de Álava elaboran 42.000 litros de aceite» EITB 2019-12-22 (Noiz kontsultatua: 2024-03-19).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-03-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La ilusión de aquellos Alcaldes de hace 40 años» Blog Rioja Alavesa (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Cuando se hace camino al andar» Blog Rioja Alavesa 2019-04-04 (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «“Moreda es un ejemplo en la evolución de la igualdad”» Diario de Noticias de Álava 2023-05-27 (Noiz kontsultatua: 2023-10-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Exposición de Gotzón Etxeberría en la bodega Fernández de Piérola» Diario de Navarra 2009-07-03 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Entre viñedos, cafés y galardones» El Correo 2009-06-22 (Noiz kontsultatua: 2023-10-08).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Batalla por el voto en la Rioja Alavesa» El Correo 2011-04-17 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Álava elige Moreda para ensalzar las virtudes del aceite de oliva con Label» Diario de Noticias de Álava 2012-03-23 (Noiz kontsultatua: 2025-02-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La asociación de jubilados de Moreda se ve privada de la gestión de su local» Diario de Noticias de Álava 2018-01-10 (Noiz kontsultatua: 2025-01-31).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Encaje de bolillos municipal» Diario de Noticias de Álava 2019-06-10 (Noiz kontsultatua: 2023-10-08).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Las estrellas crepitan en la Feria del Aceite de Rioja Alavesa en Moreda» Blog Rioja Alavesa 2017-03-26 (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Aceite en los dominios del vino» El Correo 2018-03-18 (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Kripan, Leza, Moreda, Navaridas y Samaniego diseñan municipios sostenibles para 2030» El Correo 2020-03-05 (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Los viticultores navarros del Rioja eligen a sus representantes en la DO» Diario de Navarra 2021-04-20 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Todos los alcaldes y alcaldesas de Álava, pueblo a pueblo» Diario de Noticias de Álava 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-10-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) «“Es la ocasión perfecta para reivindicar los pueblos pequeños como Moreda”» Diario de Noticias de Álava 2024-09-13 (Noiz kontsultatua: 2025-01-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Moreda se sumerge en la Fiesta de la Vendimia de Rioja Alavesa» Diario de Noticias de Álava 2024-09-14 (Noiz kontsultatua: 2025-02-02).
* ↑ alkure. «Arabako Oliba-Olioaren Jaia» Moreda Arabako Udala (Noiz kontsultatua: 2024-03-19).
* ↑ alkure. «Birginatxoak (Urriak 22)» Moreda Arabako Udala (Noiz kontsultatua: 2024-03-19).
* ↑ Procesión Nunilo y Alodia en Moreda de Alava. (Noiz kontsultatua: 2024-03-19).
* ↑ r01e00000ff26d4661aa470b88b07821bd8d58380, r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f. (2006-09-18). «Moreda» turismoa.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-12).
* ↑ Kultura Ondasun izendapena EHAAn
* ↑ Monumentu izendatzeko erabakia, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria.
* ↑ «Chasco Oyón, José Ángel» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2020-04-12).

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla

## Kanpo estekak

* Moreda euskadi.net webgunean
* (Gaztelaniaz) Moreda Auñamendi entziklopedian
* Datuak: Q1442886
* Multimedia: Moreda Araba / Q1442886
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Moreda Araba