# Henrike V.a Ingalaterrakoa

Henrike V.a Ingalaterrakoa (Monmouth, Gales, 1386 edo 1387ko irailaren 16a – Vincenneseko gaztelua, Frantzia, 1422ko abuztuaren 31a), Henrike Monmouthkoa ere deitua, Ingalaterrako erregea izan zen 1413 eta 1422 bitartean. Henrike IV.aren semea eta Henrike VI.aren aita izan zen.
Lolardoen aurka borrokatu zen Ingalaterran eta garaipenak lortu zituen frantsesen aurka, sonatuena Agincourteko guduan 1415ean, Ehun Urteko Gerraren barruan. Normandiaz jabetu ondoren, lortu zuen Frantziako erregeak bere erregeordea eta oinordea izendatzea (Troyesko tratatua, 1420) eta haren alaba zen Katalina Valoiskoarekin ezkondu zen. Alabaina, aitaginarreba baino bi hilabete lehenago hil zen, oinorde gisa bederatzi hilabeko haurra utzita.
Lorpen haiengatik, Henrike V.ak errege arrakastatsuaren irudia utzi du historian zehar, lidergo antzetsua eta ausardi pertsonal handia erakutsita. Shakespearek drama bat idatzi zuen errege horren inguruan, Henry IV dramaren jarraipena (Henry V, 1598).

## Bizitza
### Lehendabiziko urteak

Jaiotzean, haren aita, Henry Bolingbroke, erresuma noble garrantzitsuenetakoa zen, baina ez artean Ingalaterrako erregea edo erregearen oinordekoa. Izan ere, haren aita Eduardo III.aren hirugarren semea zen, John of Gaunt, eta ama, Blanche of Lancaster, berriz, Lancasterreko dukearen alaba, zeina erresumako noble aberatsenetakoa baitzen.
Rikardo II.a erregeak 1398an Henry Bolingbroke erbesteratu zuenean, Henrike txikia bere kargura hartu eta ongi tratatu zuen. Berarekin eraman zuen Irlandara, han kanpaina militar bat egin zuenean. 1399an Joan of Gaunt hil zenean, Henry Bolingbrokek eskatu zuen herrialdera itzultzeko jaraunspena hartzera. Erregearen ukoak Lancaster leinuaren errebolta eragin zuen, eta, garaipen militarra lortuta, Henry Bolingbroke Ingalaterrako errege bihurtu zen urte horretan bertan, Henrike IV.aren izenarekin.

### Printzealdia

Aitaren koroatze zeremonian berean (1399ko azaroaren 10a), Henrike semeak Galesko Printzearen titulua eskuratu zuen, leinuaren zilegitasuna indartu nahian.
Printze urte haietan, prestakuntza militar praktikoa jaso zuen eta diziplinaren garrantziaz eta arkularien balioaz jabetu zen. Izan ere, iharduki behar izan zuen lehenago aitaren aliatu izandako zenbait nobleren kontra, eta Shrewburyko guduan (1403), gezi batek aurpegian jo zuen. Galesen ere aritu zen borrokan, Owain Glyndur buru zuen matxinadari eutsi nahian.
Aitak osasun txarra zuen, ustez sifilis mota bat zuen eta. Henry gazteak erresumaren lema hartu zuen zenbait hilabetez 1410-11n. Aitaren politika batzuk erreformatzen saiatu zen aldi hartan. Hala ere, erregea bere onera etorri eta gobernatzeari ekin zion berriz 1413an hil zen arte.

### Errege berria

Apirilaren 9an koroatu zuten Henrike V.a izenarekin. Erantzukizunaz hartu zuen erregetza, ulertzen baitzuen Jainkoak gidatuta jokatu behar zuela erregearen karguan. Beraz, seriotasunez hartu zuen erlijio katolikoa erresuman babestu eta sustatzeko lana, bidean gaztaroko zenbait jardun eta adiskide bazter utzita. Izan ere, John Oldcastle erregearen adiskidea auziperatu zuten 1413an, lolardoa zelakoan. Oldcastle Londresko Dorretik ihes egin eta, ondoren antolatu zuen matxinadan, saiatu zen erregea bahitzen. Errebolta ez zen erreusitu, eta Oldcastle exekutatu zuten.
Henrikek beste konplot bat pairatu zuen (Southhamptongo konplota) 1415ean, tronuan Edmund Mortimer jartzeko, zeina Eduardo III.aren bigarren semearen ondorengoa baitzen (eta hortaz, tronurako eskubide handiagoa zuen Henrike V.ak baino, Eduardo III.aren hirugarren semearen ondorengoa zen eta). Hala ere, Edmund Mortimerrek berak eman zion konplotaren gaztigua erregeari, eta hark exekutarazi zituen konplotaren buruak.

### 1415eko kanpaina

Frantziarekiko harremanei zegokienez, Henrikek nahi zuen Bretignyko hitzarmenak indarra hartzea, zeinak Ingalaterraren esku jartzen baitzituen Akitania, Poitou eta Ponthieu. Frantziak onar zezan, 1415ean 12.000 inguruko gizoneko espedizio batekin zeharkatu zuen Mantxako Kanala Henrikek, baina, Eduardo III.ak ez bezala, oraingo honetan lurra konkistatzeko asmoz.
Lehendabizi, Harfleur hartu nahi izan zuen, Normandiako portu bat, Senako bokalean. Baina espero baino luzeagoa izan zen setioa, bost astekoa. Hiriak oso kaltetuta bukatu zuen, eta erregeak erabaki zuen ingelesek menpean zuten Calaisera jotzea. Somme zeharkatu ondoren, Frantziako tropek egin zioten aurre. Agincourteko guduan (urriaren 24a), Ingalaterrako armada txikiagoak suntsitu egin zituen etsai frantsesak arkularien jardunari esker. Batailaren arrakastak Henrike V.aren posizioa segurtatu zuen Ingalaterran betiko, eta Parlamentua prest agertu zen gerra finantzatzeko.

### 1417-19ko kanpaina

Abuztuaren 1ean, 10.000 bat gizonekin ailegatu zen Henrike Normandiara, dukerri hori berriz Ingalaterrako erregearen menpe jartzeko helburu garbiarekin. Horretarako, bi adarri heldu zien. Batetik, normandiarren separatismoari, askok urrun baitzuten Parisko boterea. Eta bestetik, Ingalaterrarekin 200 urtez izandako amankomuneko iraganari.
Caen bi asteko setioaren ondoren beretu zuen. Hortik, hegoaldera jo zuen, bideko hiri guztiak hartuz. Horrela, bitan banandu zuen Behe Normandia. 1418ko uztailaren 30ean hasi zen Rouengo setioa. Sei hilabete iragan arte ez zuen hiria bereganatu (Ehun Urteko Gerra guztian setioz hartutako hiririk handiena). Gero, Goi Normandiako gainerako aise menperatu zuen. Saint Michel mendia izan ezik, Henrikek Normandia osoa egin zuen bere.
Bertakoen onarpena bilatu zuen une oro. Horretarako, adiskidetzezko politika eraman zuen menpean hartutakoengana, eta diziplina zorrotza ezarri zuen bere tropen artean, zuzentasunez joka zezaten. Gainera, lurrak banatu zituen bere soldaduen eta administrarien artean, defentsa lanak egiteko baldintzarekin. Haren ondorengoek ere jarraitu zuten politika horrekin 1440ko hamarkadara arte.

### Frantziaren erantzuna

Frantziako erresumaren egoera larria zen. Batetik, Karlos VI.a erregeak eritasun mental bat zeukan, oso maiz ezgai uzten zuena estatuko aferak bere gain hartzeko. Bestetik, boterea bi alderditan bananduta zegoen: armagnactarrak eta borgoinarrak.
Gauzak horrela, 1419ko udaberrian, borgoinarren kontrolpeko gobernua prest agertu zen, Meulango negoziazioetan, Brétignyko hitzarmenean adostutakoa gehi Normandia eta Katalina printzesaren eskua emateko Henrikeri. Baina negoziazioek porrot egin zuten behin dofinak eta borgoinarren buruak (Joan Beldurgabea) hitzartuta elkarrekin egotziko zituztela ingelesak Frantziatik. Hori ikusita, Henrikek Paris aldera jo zuen. Pontoise eta Gisors hartu bazituen ere, Parisko atarian gelditu zen. Tropa gutxiago eraman zituen berekin, eta, Rouen menperatzea zenbat kostatu zitzaion ikusita, zalantzazkoa da gaitasuna izango ote zuen hiriburua bereganatzeko.
1419ko irailaren 10ean, hala ere, Joan Borgoinakoa eta dofina Montereauko zubi batean elkartzekoak zirenean lankidetza aurrera eramateaz hitz egiteko, dofinaren gizonetako batek aizkorakada batez hil zuen Borgoinako dukea, mendekua hartu nahian Borgoinakoak Orleansko dukea hamabi urte lehenago hilarazteagatik. Zalantzazkoa da noraino izan zen dofina aldez aurretik hilketaren jakitun, hamasei urte besterik ez baitzituen. Alabaina, hori horrela, borgoinarren alderdian, denek batera egin zuten Henrikeren alde.

### Frantziako erregearen erregeordea eta oinordea

Sei hilabeteko negoziazioen ondoren, 1420ko maiatzaren 21ean, Troyesko tratatua sinatu zuten Frantziako eta Ingalaterrako erregeek. Hitzarmen horren arabera, Frantziako Karlos VI.ak Ingalaterrako Henrike V.a hartzen zuen Frantziako erresumaren oinorde, eta bitartean, esan nahi baita, Karlos VI.a bizi zen bitartean, Frantziako erresumaren erregeorde ere bai. Ekainaren 2an, Henrike Karlosen alaba zen Katalinarekin ezkondu zen.
Erregeordea izanik, Henrikek Frantziako baliabide guztiak zituen eskura, eta egiten zuen guztia Karlos VI.a erregearen izenean egiten zuen. Horrek aldatu egin zuen ordura arte Henrikek Frantziarekiko eramandako politika, etsai izatetik menpeko izatera iragan baitzen. Izan ere, gerraren izaera bera ere aldatu zen, gerra zibila izatera pasatu baitzen: alde batean Henrike (eta Ingalaterra) eta borgoinarrak, Frantziako erregearen izenean, eta bestean dofina eta armagnactarrak.
Borroka hartan, 1421eko martxoaren 22an, Henrikeren anaia zen Tomas, Clarenceko dukea, garaitu eta hil zuten Anjoun dofinaren aldeko tropek. Henrikek, ekainaren 10ean, 4.100 gizon eraman zituen Frantziara etsaiei aurre egiteko. Orleansen aritu ondoren, Meaux setiatu zuen 1421eko urritik 1422ko maiatzera arte. Baina uztailetik aurrera hesteetako eritasun larria pairatu zuen Henrikek, eta abuztuaren 31n hil zen Vincennesen. Haren seme bakarra, Henrike VI.a, 1421eko abenduaren 6an jaioa zen.
Frantziako Karlos VI.a 1422ko urriaren 21ean hil zen. Dofinak Frantziako errege aldarrikatu zuen bere burua, Karlos VII.aren izenarekin. Haren aldekoek eta Henrike VI.a txikiaren aldekoek borrokan jarraitu zuten.

## Genealogia

Zuhaitz genealogikoa :
Joanes Gantekoa
Henrike IV.a Ingalaterrakoa
Blanche of Lancaster
Henrike V.a Ingalaterrakoa
Henrike VI.a Ingalaterrakoa
Edward of Westminster
Humphrey de Bohun, 7th Earl of Hereford
Maria Bohungoa
Joan de Bohun, Countess of Hereford :

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014/11/19 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Anne Curry, Henry V, 2018, ix. or.
* ↑ Anne Curry, Henry V, 2018, 17. or.
* ↑ Anne Curry, Henry V, 2018, 36. or.
* ↑ Anne Curry, Henry V, 2018, 82. or.
* ↑ Anne Curry, Henry V, 2018, 90. or.
* ↑ Anne Curry, Henry V, 2018, 90. or.
* Datuak: Q131581
* Multimedia: Henry V of England / Q131581