OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Carmen Andújar

Carmen Andújar Sotos (Buenos Aires, Argentina, 1891 - Valentzia, 1965) Argentinan jaiotako emakume valentziar abeslari sopranoa izan zen, Alemaniako Lied kantetan espezializatua; pedagogoa ere bihurtu zen.

## Bizitza

Buenos Airesen jaioa, baina gurasoak valentziarrak ziren. Piano eta kantu ikasketak egin zituen Valentziako Joaquin Rodrigo Goi Mailako Musika Kontserbatorioan, eta Milanen zabaldu zituen ikasketak.

### Abeslari ibilbidea

Madrilen egin zuen debuta abeslari gisa. Kantu-errezitaldiak egin zituen, bereziki errepertorio barroko eta klasikokoak, eta irakaslea izan zen Valentziako Kontserbatorioan. 1929an Eduardo López-Chavarri Marco konpositore valentziarrarekin ezkondu zen, eta Iberiar penintsulan eta Ingalaterran hitzaldi-kontzertu ugari eman zituen.Bikoteak seme bat izan zuen, Eduardo López-Chavarri Andújar.
1950eko hamarkadan Teoría del solfeo (Solfeoaren teoria) argitaratu zuen. BBCrako grabazioak egin zituen. Nicolau Primitiu Valentziako Liburutegian López-Chávarri Andújar familia-artxiboa dago, Valentziako Generalitateak 1996an erositako Carmen Andújar funtsarekin.

## Erreferentziak

* 1 2 «Carmen Andújar Sotos | enciclopèdia.cat» www.enciclopedia.cat.
* ↑ Homenaje a la Familia López-Chavarri: Figuras de la Historia. .
* ↑ GALBIS LÓPEZ, Vicent. IX. A: Història de la música catalana, valenciana i balear. Barcelona: Edicions 62, 2003, p. 42. ISBN 84-297-5283-8 [Consulta: 15 desembre 2015]
* ↑ «Eduardo López-Chávarri Marco | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es.
* ↑ Sin don Eduardo levantara la cabeza. 2006-11-22.
* ↑ Teoría del solfeo. .
* ↑ «Carmen Andújar Sotos | enciclopèdia.cat» www.enciclopedia.cat.
* ↑ Inventari Arxiu família López - Chávarri Andújar. Biblioteca valenciana.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21730621
# San Pedro Apostoluaren eliza (Trebiñu)

San Pedro Apostoluaren eliza Trebiñun dagoen XIII. mendeko tenplu gotikoa da.
Eraikinak hainbat eraldaketa jasan ditu eta jatorrizko erdi aroko egituratik ataria gordetzen du batez ere, estilo erromaniko berantiarrekoa eta garrantzi handikoa ornamentu eta ikonografien ikuspegitik. Dorrea barrokoa da.
* Andre Maria Zuria San Petri elizako izkina batean.
* Atari gotikoa
* Eguzki erlojua
* San Petri elizako Kristo gotikoa. Ezohiko jarrera du, beso bat askatuta baitu.
* Erretaula nagusia
* Erretaula nagusiko eskultura bat: Migel Deuna Deabrua zaplatzen

## Bibliografia

* López de Munain Iturrospe, Gorka (2008) "Estudio iconográfico del menologia en San Pedro de Treviño". Brocar, 32. 167-190 or.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5911162
* Multimedia: Church of San Pedro Apóstol, Treviño / Q5911162
# Kros

    Artikulu hau landan zehar egiten den oinezkoen lasterketari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kros (argipena)».
Krosa —batzuetan, ingelesezko cross-country izenez deitua— atletismoko modalitate bat da, XIX. mendean Ingalaterran sortua. Landa inguruneko zirkuitu edo ibilbideetako lasterketetan oinez lasterka egitean datza, funtsean hiri edo herrigunetatik kanpo, larre, baso, erreka eta muinoetan barna.
Ez da olinpiarra eta ohiko espezialitateetatik kanpo geratu da, nahiz eta urte-sasoi jakin batzuetan arrakasta handia lortu, Munduko Txapelketa eta guzti.

## Txapelketa nagusiak

* Munduko Kros Txapelketa
* Europako Kros Txapelketa

## Euskal Herriko nazioarteko krosak

* Donostiako Nazioarteko Krosa (Lasarte-Oria, Gipuzkoa)
* Zornotzako Nazioarteko Krosa (Zornotza, Bizkaia)
* Juan Muguerza Nazioarteko Krosa (Elgoibar, Gipuzkoa)
* Laudioko Nazioarteko Krosa (Laudio, Araba)
* Erregetako Nazioarteko Krosa (Donostia, Gipuzkoa)
* Amurrioko Nazioarteko Krosa (Amurrio, Araba)

## Erreferentziak

* 1 2 3 Euskalterm Hiztegi terminologikoa.
* ↑ «Kros», Euskaltzaindiaren Hiztegia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q500050
* Multimedia: Cross country running / Q500050
# Unai Villena

Unai Villena Camarero (Elgoibar, 1980) gipuzkoar idazlea eta industria-ingeniaria da.
2014an Igartza Saria literatura-saria irabazi zuen.

## Lanak
### Nobela

* Hauts haietatik (2016, Elkar)

## Erreferentziak

* ↑ «Unai Villenak irabazi du Igartza saria» Berria 2014ko irailaren 11 (Noiz kontsultatua: 2019ko apirilaren 26a).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57659866
# Gurutze Santuaren basilika (Lezo)

Gurutze Santuaren basilika edota Kristo Santuaren basilika Gipuzkoako Lezo udalerrian dagoen basilika bat da.

## Kokalekua

Herrigune historikoan dago, Gurutze Santuaren plazan, Lezoko udaletxea eta San Joan Bataiatzailearen elizaren alboan.

## Historia

Hasieran baseliza txikia besterik ez zen, baina XVI. mendearen amaieran ustezko mirariarengatik irudiarekiko debozioa Euskal Herrian zehar hedatuz joan zen. Hortaz, baseliza zaharra kokatzen zen tokian oraingo pizkundeko basilika eraikitzen hasi zen.
Bertan dagoen Kristoren irudiak berezitasun bat du: Europan bizarrik gabe hiru Kristo daude eta Lezokoa da horietako bat.

## Kanpo estekak

* Gurutze Santuaren basilika. Lezoko Udal webgunea (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q65920580
* Multimedia: Basilica of Santo Cristo, Lezo / Q65920580
# Berihu Aregawi

Berihu Aregawi Teklehaimanot (tigrinyeraz: በሪሁ ኣረጋዊ, Atsbi Wenberta, 2001eko otsailaren 28a) Etiopiako atleta da, 5000 metroko eta 10.000 metroko lasterketatan espezialuzaturik dagoena. Errepideko 5 kilometroko munduko errekorra du eta 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina bat eskuratu zuen.
Euskal Herrian ere izan da garaile. Birritan irabazi du Elgoibarren jokatzen den Juan Muguerza Nazioarteko Krosa, 2024an eta 2025ean.

## Kirol ibilbidea

2018ko gazte mailako Afrikako txapelduna izan zen 3.000 metrotan eta gazte mailako Munduko txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen 10.000 metrotan. 2021ean Diamante Ligan 5.000 metroko txapelduna izan zen eta Tokioko Olinpiar Jokoetan 10.000 metroko lasterketan laugarren egin zuen. Urte bereko abenduan errepideko 5 km-ko munduko errekorra ezarri zuen Bartzelonan, 12:49.
Munduko Kros txapelketatan 2023an eta 2024an dominak eskuratu ondoren 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan 10.000 metrotako txapeldunordea izan zen Joshua Cheptegei ugandarrarengandik 30 ehunenekotara.

## Nazioarteko emaitzak

Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia | 4.a | 10.000m |
| 2024 | Paris Frantzia | 02 ! | 10.000m |
| Munduko Kros txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2023 | Bathurst Australia | 02 ! | Banaka |
| 2023 | Bathurst Australia | 02 ! | Taldeka |
| 2024 | Belgrad Serbia | 02 ! | Banaka |
| 2024 | Belgrad Serbia | 03 ! | Taldeka |

## Markak

* 3.000 m - 7:21.28 (Chorzów 2024)
* 5.000 m - 12:40.45 (Lausanne 2023)
* 10.000 m - 26:46.13 (Hengelo 2022)
* Errepidean:
** 5 km - 12:49 (Bartzelona 2021) Munduko errekorra
** 10 km - 26:33 (Laredo 2023)

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) Dickinson, Marley. (2021-12-31). «Ethiopia's Berihu Aregawi and Ejegayehu Taye shatter 5K world records» Canadian Running Magazine (Noiz kontsultatua: 2024-09-08).
* 1 2 (Ingelesez) Observer, Ethiopia. (2024-08-02). «Berihu Aregawi takes silver in 10,000m» Ethiopia Observer (Noiz kontsultatua: 2024-09-08).
* ↑ (Ingelesez) Weekly, Athletics. (2018-07-10). «Rhonex Kipruto strides to World U20 10,000m title» AW (Noiz kontsultatua: 2024-09-08).
* ↑ «Athletics - Final Results» web.archive.org 2021-08-04 (Noiz kontsultatua: 2024-09-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q56367809
* Multimedia: Berihu Aregawi / Q56367809
# Wifredo Lam

Wifredo Óscar de la Concepción Lam y Castilla (txinera tradizionalez: 林飛龍; Sagua La Grande, 1902ko abenduaren 8a - Paris, 1982ko irailaren 11) kubatar margolari eta eskultorea izan zen.
Aita etorkin txinatarra zuen eta jatorriko afrikarra ama. Bere familiak katolizismoa Afrikako errito eta tradizioekin nahasten zuen.
1916an Habanara joan zen zuzenbidea ikastera eta 1918tik 1923ra margolaritza ikasi zuen Arte Ederretako Eskolan. 1923an Madrilera joan zen margolaritza ikasketak hobetzera. Han irakaskuntza kontserbadorea jaso zuen, baina Parisen surrealismoaren eta Henri Matisseren eragina jaso zuen.
Espainiako Gerra Zibilean alderdi errepublikarraren aldekoa izan zen, eta propaganda-posterrak egin zituen. Madrilen defentsan parte hartu zuen eta 1937an Bartzelonara bidali zuten. 1938an Parisera joan zen eta Pablo Picassoren laguntza jaso zuen. Garaiko artista nagusiak ezagutu zituen. 1941ean Kubara itzuli zen.
Kuban, afrokubatar tradizioetara itzuli zen. Gizaki, animalia eta landareen irudi hibridoak marraztu zituen eta kubismoa eta surrealismoa uztartu zituen Santeriako irudiekin. Afrikako ideien eta europar estiloaren konbinazioak Kuban gaitzespena eragin zuen. Abstrakzioa sinplifikatzen eta laburbiltzen jarraitu zuen, baina, aldi berean, modu figuratiboan margotu zuen.
1955ean Fulgencio Batistaren aurkako ikasleen protestak babestu zituen eta urte batzuk geroago Fidel Castrori babesa eman zion.
1960an Italiako ipar-mendebaldean kokatu zen. Azken etapan, zeramikak eta grabatuak ere egin zituen.

## Iruditegia

* Salón de Mayo, 1967. Edificio Radiocentro CMQ

## Kanpo estekak

* Datuak: Q465342
* Multimedia: Wifredo Lam / Q465342
# Eden

Eden (hebreeraz: עדן‎) Bibliaren arabera (Genesia, II, 8), Jainkoak Adam eta Evarentzat ekialdeko lurralde batean antolatu zuen «paradisu edo gozamenerako baratzea» da.
| « | Ondoren, Jainko Jaunak baratzea landatu zuen Edenen, ekialdean, eta hantxe ezarri moldaturiko gizona. | » |
| —Hasiera 2:8 |||
| « | Jainko Jaunak gizona hartu eta Edengo baratzean ezarri zuen, landu eta zain zezan. | » |
| —Hasiera 22:15 |||
Testamentu Zaharrean, hainbat pasartetan aipatzen da: Hasiera, Isaias 51:3, Ezekiel 36:35, eta Joel 2:3; Zekarias 14 eta Ezekiel 47-an Paradisuaren iruditeria erabiltzen du Eden izena erabili aipatu gabe.
Bere istorioa mesopotamiar mitotan oinarrituta egon daitekeela uste da, bizitzaren zuhaitza babestu behar duen erregearenean hain zuzen ere.
Izena, akaderazko Edinnu hitzetik etor daiteke, "lautada" edo "estepa" esan nahi duena, eta sumerrerazko edin hitzaren bilakaera dena. Hitz horrek lotura estua du aramera erroa duen hitz batekin, eta "emankorra, ondo ureztatua" esan nahi duena. Beste interpretazio baten arabera, izena «plazera» esan nahi duen hebreerazko hitz batekin lotzen du.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ (Ingelesez) Davidson, Robert. (1973). Genesis 1-11. Cambridge: Cambridge University Press, 33 or. ISBN 9780521097604..
* ↑ (Ingelesez)Cohen, Chaim (2011). "Eden". In Berlin, Adele; Grossman, Maxine (eds.). The Oxford Dictionary of the Jewish Religion. Oxford University Press. ISBN 9780199730049. 222-229 or.
* ↑ (Ingelesez)Day, John (2014). "Problems in the Interpretation of the Story of the Garden of Eden". From Creation to Babel: Studies in Genesis 1-11. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-0-567-37030-3, 26 or.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19014
* Multimedia: Garden of Eden / Q19014
# Derrigorrezko ezkontza

Derrigorrezko ezkontza edo behartutako ezkontza, alde bat edo biak derrigorrez eta gogoz kontra elkartzen diren ezkontza da. Hitzarmenezko ezkontzarekin duen ezberdintasuna, horretan bi aldeek ezkontideen gurasoak edo emaztea ala senarraren ordezkariak ezkontzara etortzea baimentzen dutelakoan datza.
Gaur egun oraindik ere, Afrika eta Asian mantentzen den ohitura da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q231632
* Multimedia: Forced marriage / Q231632
# Udabarri Dantza Taldea (Zornotza)

Udabarri Dantza Taldea Zornotzako dantza talde bat da. Bertan 200 pertsonak baino gehiagok egiten dute dantzan: 150 gizon-emakumek eta 85 neska-mutikok.
Dantza talde honek Euskal Herriko dantzak erakusten ditu, eta bereziki Bizkaikoak.

## Kanpo estekak

* Udabarri Dantza Taldearen webgunea
# Piramideetako Testuak

Piramideetako Testuak arao, sorginkeria eta erregu multzo bat da, Egiptoko Antzinako Inperioko piramideetako hilobietako pasabide, aurrekamera eta kameretan grabatuta daudenak, faraoiari Duatean lagundu eta haren berpiztea eta betiereko bizitza ziurtatzeko asmoarekin. Testu bilduma bat dira, dirudienez, inongo ordenarik gabe, oso antzinako sinesmen erlijioso eta kosmologikoei buruz, hil zeremonian zehar erabili bide zirenak: batzuk jada agertzen dira lehen bi dinastietako hilarri eta mastabetan.
Lehendabiziko aldiz, V. dinastiako azken faraoi Unisen piramideko hilobi kamerako harresietan grabatu ziren. Egiptoarrek "Akatsgabeak dira Unisen tokiak" izendatu zituzten, eta 228 adierazpenez osatuta dago. Geroago, oso ohiko bihurtu zen Antzinako Inperioko faraoien piramideen barnean inskribatzea eta 759 araotara heldu ziren, R. Faulknerrek bildu zituenak.

## Edukia

Ez da ordena bat duen narrazio edo istorio bat, sorreraren teorien laburpena baizik, Horus eta Sethen arteko borroken zatiak, elezaharrena, eta, nagusiki, faraoiari igokundea, berpiztea eta jainkoekin identifikatzea ahalbidetzen duten formulak.
Testuotan, bi teoria kosmologiko nabari dira: lehena, eguzki mitoekin, grabatzea agindu zuten faraoien garaikideak (hor, erregea Ra eguzki jainkoarengana eramana zen), eta bigarrena, izar mitologia askoz antzinakoago batekin: bertan, bidea izar zirkunpolarretarantz zihoan, hilezkortzat hartzen ziren haiexek, gaueko zeruan beti ikusgai zeudelako.
Intsentsazio erritu eta jaki, edari eta arropa ofrendekin batera, faraoia Duatean zeuden aj guztietatik garrantzitsuena bihurtzeko formulak ditu, animalia gaiztoak eta arrisku topografikoak eragozteko sorginkeriak, baita beste mundura igotzeko ere, izar bat bezala, eta izaki jainkotiar bihurtzeko.

## Sinesmenen bilakaera eta testuak

Haien bilakaerak Sarkofagoetako Testuei egin zien tokia Egiptoko lehen tarteko aroan, noble eta handikien sarkofagoetan idazten hasi baitziren. Egiptoko Inperio Ertainean, bi motatakoak ziren: biografikoak, hildakoaren bizitza ere kontatuz, edo iuridikoak, haren ondasunen oinordekotza deskribatuz. Garai hartatik aurrera, hilezkortasuna bakarrik faraoiaren pribilegioa izateari utzi zion, klase altuenentzat jada posible baitzen.
Egiptoko Inperio Berrian zehar, sarkofagoen barnean uzten ziren papiroetan idazten hasi ziren, hedapen handia lortuta; horrela, Hilen Liburua izenekoa sortu zen (hor, izpirituak hilezkortasuna lortzeko zer egin behar zuen deskribatzen zen). Testu horrek aurrerago bilakaerak izan zituen XXVI. dinastia arte. Hilezkortasuna, jada Hilen liburuko formulak errezitatu eta baltsamatze eta euren ba mantentzeko lurperatze errituak ordaintzeko gai ziren "egiptoar zuzenek" goza zezaketen.

## Ikus, gainera

* Amduateko Liburua
* Leizeen Liburua
* Ateen Liburua
* Hilen Liburua

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Piramideetako Testuak Egiptología.orgen
* Datuak: Q645882
* Multimedia: Pyramid texts / Q645882
# Camille Decoppet

Camille Decoppet (Suscévaz, 1862ko ekainaren 4a – Berna, 1925eko urtarrilaren 14a) suitzar abokatu, bankari eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1916an.
1888an abokatu-azterketa gainditu eta bi urtez jardun zuen lanbidean. 1890etik 1896ra fiskala izan zen eta, ondoren, ordezko epailea, 1912ra arte.
Alderdi Erradikal Demokatikoan sartu zen eta Lausana eta Vaudeko kontseilu legegileetako kide izan zen. 1899tik 1912ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen. 1912tik 1919ra Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen, eta Barne Arazoetako, Justizia eta Poliziako eta Militarreko sailak zuzendu zituen.
Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1916an.
* Datuak: Q205255
* Multimedia: Camille Decoppet / Q205255
# Aureliano Valle

Aureliano Valle Tellaetxe (Bilbo, 1846ko ekainaren 16a - Ibidem, 1918ko martxoaren 22a) musikagilea, abesbatzen zuzendaria eta organista ospetsua izan zen.

## Biografia

Solfeo eta piano ikasketak hasi zituen Anakleto Intxaurberekin, Abandoko parrokiako organista zenarekin; Nikolas Ledesmarekin, Bilboko Done Jakue katedralaren kapera-maisuarekin, jarraitu zituen ikasketak: organo, harmonia eta konposizioa. Ia harmonia ezagutzarik gabe, bere dohain musikal miresgarriak ezagutzera eman zuen, Stabat Materren ahapaldi batzuk idatziz, hiru ahots eta fagotentzat. Urtebetez Teologia ikasi zuen Burgosko Seminario Conciliarren; bitarte horretan bertan behera utzi zuen musika-karrera.
Bilboko San Luis Gonzalaga Kongregazioko organoa jotzen hasi zen. Letaniak, miserere bat eta San Luis Gonzagari eskainitako ereserkia konposatu zituen, horrela Bizkaiko hiriburuan, Gasteizen eta Burgosen ezaguna eginez. Arrakasta lortu zuen, bestetik, zenbait lan profanorekin: Erromantzak, ariak, bikoteak eta lau ahotsetarako barkarola bat.
Parisera joan zen, non pianoa Antonio Marmontelekin hobetu zuen. Halaber, Dupratorekin harmonia eta Ambrosio Thomasekin konposizioa ikasi zuen. Gerra franko-prusiarra hasi zen eta musikariak Frantziako hiriburuan geratzea erabaki zuen. Fusila hartu behar izan zuen Frantziako Errepublikako boluntario gisa. Alemaniarrak Parisen sartu zirenean, presaka Bilbora itzuli zen. Ihesaldian, ekipajea, liburuak eta konposizio batzuk galdu zituen.
1881ean Bilboko Done Jakue katedralaren organista eta kapera-maisu izan zen. 1889an Cleto Zabalaren ondorengoa izan zen Bilboko Koral Elkartearen zuzendaritzan. Abesbatza horrekin behin eta berriz arrakasta lortu zuen, lehiaketetan lehiatzearen baino musika artista hezkuntzaren aldekoagoa izan arren. 1917an Jesus Guridi izan zuen oinordeko.
Musika erlijioso gehiago konposatu zuen, besteak beste, Kredo miresgarri batez hornitutako meza bat, hainbat zarzuela eta zortziko, non euskal folklorearen ezagutza erakutsi zuen. 1895ean Resurrección Maria Azkueren Vizcay 'tik Bizkai' ra esanguratsuaren estreinaldia zuzendu zuen. 1907an Bilbon Bide onera euskal opera estreinatu zuen.
Bere hiriko zinegotzia ere izendatu zuten, bestetik, 1887an.
1922an, Quintín de Torrek bere omenez eraikitako monumentu bat inauguratu zen Iturrizako Casilda parkean.

## Obra

* 1907: Bide onera euskal opera.

## Erreferentziak

* ↑ https://gara.naiz.eus/paperezkoa/20070420/14032/es/Recuperan/memoria/Aureliano/Valle/precursor/nueva/opera/vasca
* ↑ https://www.plateamagazine.com/articulos/8061-algo-mas-que-un-concierto-grandes-momentos-de-la-opera-vasca-una-reivindiacion
* ↑ http://www.bilbaoartdistrict.com/aureliano-valle/?lang=eu%5B%5D

## Bibliografia

* Juan Antonio Zubikarai: Aureliano Valle. El cruce de puentes de la música de Bilbao, Bilbo: Muelle de Uribitarte, 2007. ISBN: 978-84-9347-746-2.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Aureliano Valle Auñamendi Entziklopedian.
* Datuak: Q55837857
# Basoetako finlandiar

Basoetako finlandiarrak (finlandieraz: metsäsuomalaiset, norvegieraz: skogfinner, suedieraz: skogsfinnar) Finlandiako Savonia eta iparraldeko Tavastia eskualdeetan jatorria zuten finlandiar etorkinak izan ziren, XVI. mendearen amaieran eta XVII. mendeko lehen zatian Suedia eta Norvegiako eskualde basotsuetan kokatu zirenak. Bertan bere luberri eta erreketan oinarritutako nekazaritza tradizionalari ekin zioten eta basoak baserri bilakatu zituzten. XVIII. mendearen amaierarako, basoetako finlandiarrek eskualde berrietako kulturak bereganatu zituzten eta savoniar aldaeretako bat zen bere hizkuntza, gutxiengo txiki bati esker XX. menderaino iraun zuena, galdu zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Sawyer, Birgit; Sawyer, Peter H.. (1993). Medieval Scandinavia: from Conversion to Reformation, Circa 800–1500. University of Minnesota Press ISBN 0-8166-1739-2..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2280107
* Multimedia: Forest Finn culture in Scandinavia / Q2280107
# Cachao

Israel Cachao López (Habana, 1918ko irailaren 14a - Coral Gables, Florida, 2008ko martxoaren 22a) normalki Cachao izenarekin ezaguna, Kubako musikari eta musikagilea izan zen. Oso famatua izan zen kontrabaxua jotzeko zuen maisutasuna dela eta, eta mambo eta jazz afrokubatarra izan ziren bere generorik nabarmenenak. Bi Grammy sari jaso zituen (1995 eta 2005ean), Grammy latino bat 2003an eta Berklee College of Musicen Honoris Causa Doktore izendatu zuten. Hollywoodeko Famatuen Pasealekuan ere izar bat du. Askok mamboaren sortzailetzat dute, eta descarga (zuzenean eginiko inprobisazioak) bikainak egiten zituen.

## Biografia

Instrumentu ezberdinak jotzen hasi zen, kontrabaxua aukeratu zuen arte; honek nerabe izanda, Habanako Orkestra Filarmonikoan sartzen utzi zion, bere aita eta anaiak jotzen zuten lekuan. Cachao, 1962an Kubatik irten zen arrakasta izugarria zuelarik. Musikariak, izandako elkarrizketa batean ziurtatu zuen manboaren nazioarteko ezagutza ez litzatekeela posible izango haren herrikide eta lagun Dámaso Pérez Pradori esker izango ez balitz. Kubatarraren lehen geldialdia Madril izan zen eta, bertan, urtebete igaro zuen, AEBetara joan aurretik. Herrialde honetan, Miami, New York eta Las Vegas bezalako hirietan bizi izan zen.
Baxu akustikoa jotzen zuen bere anaia Orestesekin; honek ere hainbat instrumentu jotzeko abilezia zuen. Elkarrekin 3.000 bat abesti konposatu zituzten eta hauek eragin handia izan zuten 1930 eta 1950 bitarteko hamarkadetan. Estilo berri bat sortu zuten 1930eko hamarkadaren amaieran eta honi esker danzón dantza kubatarraren estiloa guztiz eraldatu zuten.
Honen iloba Orlando "Cachaíto" López, Buena Bista Sozial Klubeko (dantza eta musika lantzen duten taldea) partaide garrantzitsuenetarikoa bilakatu zen.
Tito Puente eta Tito Rodriguez bezalako artista famatuekin batera jotzeko aukera izan zuen eta musika hori La Cage aux folles filman edota Grand Theft Auto bideo-jokoan agertu izan dira. María Dolores Pradera abeslari espainiarrarekin ere aritu zen elkarlanean Lágrimas Negraseko interpretazioan. Andy García aktoreak, Cachao izeneko dokumentala sortu zuen 1993an (Como su ritmo no hay dos) honen musikaren inguruan. Celia Cruz eta haren senar Pedro Knight eta tronboi-jotzaile Generoso Jiménezekin partekatu zituen antzezlekuak. Cachaoren azken elkarlana Gloria eta Emilio Estefanekin izan zen abeslarien 90 millas albumean.
Israel Cachao López, 2008ko martxoaren 22ko goizean hil zuen giltzurruneko gutxiegitasunak Floridan, 89 urte zituela.

## Sariak eta aintzatespenak

Hainbat Grammy sari irabazi zituen bere berezko lan zein elkarlanengatik, Gloria Estefan abeslariaren albumean egindako ekarpenagatik esaterako. 1995ean Grammy bat irabazi zuen Master Sessions lanaren lehenengo liburukiagatik. 2003an latindar Grammy bat irabazi zuen Bebo Valdés eta Patatorekin batera Album Latino Tradizional eta Tropikal hoberenagatik. 2005ean beste Grammy batekin saritu zuten bere ¡Ahora sí! obrari esker.
* Datuak: Q562148
* Multimedia: Cachao / Q562148
# Tomas Jose Epaltza

Tomás Jose Joaquin Epaltza Zubaran (Bilbo, 1798ko irailaren 18a - ibidem, 1873ko apirilaren 22a) Bizkaiko industria-gizona izan zen, Bizkaiko kapitalismoaren sendotzean garrantzi handia izan duena.
Habanan lortu zuen dirutza esklabo egindako petsonen trafikoarekin harremanduta dago. 1846an, Irunetik Madrilera zihoan trenaren eraikuntzari ekiteko Compañía de Caminos de Hierro sortu zuen Francisco José de Ezpeleta eta Pedro Juan de Zuluetarekin, beltzen trafikatzaile izandakoekin.
Domingo eta Pablo Antonio Epaltza ahaideekin batera Banco de Bilbao sortu zuen 1855. urtean. 1859an Casilda Iturrizar ezkondu zuen eta ez zuten seme-alabarik izan. Orobat Santa Ana-Boluetako labe garaiak, Bizkaiko lehenak, sortu zituen. Beste zenbait lagunekin batera Bilboko Burtsa antolatu zuen 1889. urtean.

## Ikus, gainera

* Domingo Epaltza

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 (Gaztelaniaz) Piqueras, José Antonio. (2021). [978-84-1352-334-7 Negreros. Españoles en el tráfico y en los capitales esclavistas. ] Catarata, 271-274 or..
* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. Tomás José de Epalza y Zubaran. .
* Datuak: Q12268049
* Multimedia: Tomás José Epalza Zurbarán / Q12268049