OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Margaret Bastock

Margaret Bastock Manning (London, 1920ko martxoaren 22a - Ibidem, 1982ko ekainaren 10a) ingeles zoologo eta genetista izan zen. 1950eko hamarkadan eragin handiko lanak egin zituen, geneen eta portaeraren arteko loturak ezarriz.

## Bizitza eta ibilbidea

Margaret Bastock 1920ko martxoaren 22an jaio zen Warwickshire-n, Ingalaterra-n, Andrew John Bastock eta Frances Louise Cooke-ren alaba. Urteak bete zituenean, Oxfordeko Unibertsitatean gradu bat egiten hasi egin zen, baina bere ikasketak eten egin zituen Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, 1939an. Gerra garaian BBC-rentzat lan egin zuen, baina ondoren Oxford-era itzuli zen eta zoologiako gradu ikasketak burutu zituen.
Ondoren, Bastock St Anne's College, Oxford-eko kide bihurtu zen eta animalien portaeran motibazio bultzadak ikasi zituen, Desmond Morris -ekin lan eginez. 1950ean bere lanean hasi zen D.Phil. [Doktoretza diploma ikerketa hainbat arlo desberdinetan bereizten dena,adb. gizarte zientziak eta ekonomikoak, zientzia-arloak, medizinakoak edota humanitateak] lortzeko Nikolaas Tinbergen-en laborategian lanean. Portaeraren, genetikaren eta eboluzioaren arteko erlazioa aztertu zuen Drosophila melanogaster fruta-eulia erabiliz. 1956an, gen bakar batek portaera alda zezakeela frogatu eta publikatu zuen lehen aldiz. Drosophila-n horia izeneko mutazioa aztertu zuen eta frogatu zuen gen horrek edo oso lotuta dagoen gen batek eragina zuela euliaren estaltze-portaeran.
Bere lana testuinguru garaikidean deskribatu eta kokatzen da, 1960ko hamarkadan eta hurrengoetan izan zuen eraginaren analisia barne. Azkenik, ikerketa honek portaeraren oinarri genetikoen ikerketa modernoetan dituen inplikazioak aztertzen dira, portaeraren ekologiatik neurozientziara.

## Bizitza pertsonala eta heriotza

D.Phil-a bete ondoren, Bastockek segizio jokabidea lantzen jarraitu zuen eta gaiari buruzko testuliburu bat idatzi zuen. Tinbergen-en beste ikasle batekin kolaboratu zuen, Aubrey Manning -ekin, eta harekin ezkondu zen 1959an. Bastock, Manning-ekin joan zen Edinburgh-era 1960ko hamarkadan eta bi seme izan zituzten. Bastock-ek zientzian lan egiten jarraitu zuen, haurren garapena eta portaera oldarkorra aztertuz. Minbiziak jota hil zen 1982ko ekainaren 10ean Charminster-en, Dorset-en, 62 urte zituela.

## Funtsezko argitalpenak

* “Some comments on conflict and thwarting in animals”. [Animalien gatazkari eta zapuzteari buruzko iruzkin batzuk]. Bastock, M. Morris, D, Moynihan, M. 1953. Jokaera, 6: 66-74. or.
* "Courtship: a zoological study": [Azterketa zoologikoa]. Bastock, M. 1967. Londres, Heinemann.

## ikusi ere

* Jokaeraren mutazioa

## Erreferentziak

* ↑ «Ancestry Library Edition» Search.ancestrylibrary.com.
* ↑ «Ancestry Library Edition» Ancestrylibrary.com.
* ↑ Cobb, Matthew. (2007-08-01). «A gene mutation which changed animal behaviour: Margaret Bastock and the yellow fly» Animal Behaviour 74 (2): 163–169. doi:10.1016/j.anbehav.2007.05.002. ISSN 0003-3472. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ (Ingelesez) «Aubrey Manning obituary» The Guardian 2018-11-11.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6759170
# Urko Berrade

Urko Berrade Fernández (Iruñea, 1997ko azaroaren 28a - ) nafar txirrindularia da, 2019az geroztik profesionala.
Kirol ibilbideko garaipenik aipagarriena 2024ko Espainiako Vueltako etapa bat da.

## Palmaresa

2014
* Challenge Itaroa
2017
* Ereñoko Udala Sari Nagusia
* 2. Iturmendi Sarian
2018
* Nafarroako erlojupeko txapelketa (Iturmendi Saria)
* Pascuas Zirkuitua
* 2. Circuito Guadianan
2020
* 5. Giro della Friuli Venezia Giulian
* 7. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
2021
* 5. Limousingo Tourrean eta Gazteen sailkapena
* 5. Kroaziako Itzulian
2022
* 8. O Gran Camiñon
2023
* 6. Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan
* 7. Eslovakiako Itzulian
* 7. CRO Racen
2024
* Espainiako Vueltako etapa 1
* 4. Burgosko Itzulian
2025
* Camp de Morvedre Klasikoa

## Emaitzak lasterketa nagusietan
### Itzuli Handiak

| Itzuli Handia | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| Italiako Giroa | — | — | — | — | — | — |
| Frantziako Tourra | — | — | — | — | — | — |
| Espainiako Vuelta | — | — | — | 66. | — | 42. |

### Beste Itzuliak

| Itzulia | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| Kataluniako Volta | — | X | — | UT | — | 99. |
| Euskal Herriko Itzulia | — | X | UT | — | — | — |
| Romandiako Tourra | — | X | — | 86. | — | — |

### Klasikoak eta Txapelketak

| Lasterketa | Lasterketa | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| | Lieja-Bastogne-Lieja | — | — | — | UT | — | — |
| Donostia Klasikoa | Donostia Klasikoa | — | X | 45. | 46. | 34. | 46. |
| Paris-Tours | Paris-Tours | UT | — | 17. | — | 57. |
| Munduko errepideko txapelketa | Munduko errepideko txapelketa | — | — | — | UT | — |
| Espainiako errepideko txapelketa | Espainiako errepideko txapelketa | — | 7. | 19. | 26. | 20. | — |
| Espainiako erlojupeko txapelketa | Espainiako erlojupeko txapelketa | — | 14. | 14. | — | 6. | — |
Legenda :
| — | Ez zuen parte hartu |
| DSK | Deskalifikatua |
| UT | Utzi |

## Erreferentziak

* ↑ «Urko Berradek bereganatu du garaipena Maeztu-Izkiko Parke Naturalean amaitutako Vueltako 18. etapan» eitb.eus 2024/09/05.

## Kanpo estekak

* Urko Berrade - ProCyclingStats
* Urko Berrade - Firstcycling.com
* Datuak: Q41671283
* Multimedia: Urko Berrade / Q41671283
# Prokopio (usurpatzailea)

Prokopio (326-366ko maiatzak 27) Valente enperadorearen aurkako usurpatzaile bat eta konstantinoar dinastiako kide bat izan zen.
Amiano Martzelinoren arabera, Prokopio Ziliziakoa zen jatorriz. Juliano Apostata enperadorearen lehengusua zen amaren aldetik, eta Enperadoreak Sasanidar Inperioaren aurka 363an egin zuen kanpainan parte hartu zuen Prokopiok. Juliano hil zenean, enperadore horrek oinordeko gisa Prokopio hautatu zuela zioten zurrumurruak agertu ziren; baina, armadak Joviano aukeratu zuenean, Prokopio ezkutatu egin zen, bizia salbatzeko. Antzinako historialariak ez datoz bat Prokopioren ezkutuko bizitzari buruzko xehetasunetan, baina publikoki Kaltzedonian agertu zela diote, uneko egoera zein zen jakin gabe. Joviano hila zen, ea Valentiniano I.ak enperadore kargua Valenterekin partekatzen zuen. Prokopio berehala mugitu zen, bere burua enperadore izendatuz. Konstantinoplako bi legio erosi zituen bere asmoen alde egiteko, eta hiri inperialaren kontrola hartu zuen. Hau gertatu eta gutxira, bere burua enperadore izendatu zuen 365eko irailaren 28an, eta berehala hartu zuen Trazia, eta, beranduago, Bitinia probintzien kontrola. Valente arduratu zen usurpatzailea erditik kentzeaz, eta euren leialtasunari buruzko zalantzak zituzten unitate eta hiriak erreprimitu zituen hurrengo hilabeteetan. Prokopioren armada ere garaitu zuen Tiatirako guduan. Prokopiok gudu zelaitik ihes egin zuen, baina bere jarraitzaileetako bik traditu zuten, eta entregatua izan zen. Valentek 366ko maiatzaren 27an exekutatu zuen.
* Datuak: Q316284
* Multimedia: Procopius (usurper) / Q316284
# Metilfenidato

Metilfenidatoa edo metil 2-fenil-2-piperidin-2-il azetatoa (IUPAC) konposatu kimikoa da, C$_{14}$H$_{19}$NO$_2$ formula duena, esterren familiakoa. Solido kristalino zuria da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan, etil azetatotan eta etil eterretan.
Metiolfenidatoak bi kirialitate-zentro ditu eta ondorioz, lau diastomero. Diastomero guztiak ez dute ezaugarri farmakologikorik.

## Sintesia

Beheko irudian azaltzen da metilfenidatoaren sintesiaren eskema bi erreakzori jarraituta.

### Axten-en sintesia
## Erabilera

Metilfenidatoa bere ezaugarriak medio botika gisa usatzen da. Nerbio-sistema zentralaren estimulatzailea da eta arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua eta narkolepsia tratatzeko erabiltzen da. Pilula gisa edo larruazalean zehar hartzen da. Espainia Atenza, Concerta, Doprilten, Equasym, Medicebran, Medikenet, Methysym Retard, Metilfenadato, Rubricono eta Rubifen markekin merkaturatzen da. Frantzian Rilatine, Equasym XR, Quasym LP, Concerta, Concerta LP eta Medikinet markekin merkaturatzen da.

## Albo-ondorioak

Metilfenidatoaren ohiko albo-ondorioen artean euforia, begi-nini dilatatuak, takikardia, palpitazioak, buruko mina, insomnioa, antsietatea, hiperhidrosia, pisu-galera, apetitua gutxitzea, aho lehorra, goragalea eta sabeleko mina daude.
Metilfenadatoaren gehiegizko erabilerak mendekotasuna sor dezake eta botika kentzean abstinentzia-sindromea ager daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Methylphenidate» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ Singh, Satendra. (2000-03-01). «Chemistry, Design, and Structure−Activity Relationship of Cocaine Antagonists» Chemical Reviews 100 (3): 925–1024. doi:10.1021/cr9700538. ISSN 0009-2665. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ Axten, Jeffrey M.; Krim, Lori; Kung, Hank F.; Winkler, Jeffrey D.. (1998-12-01). «A Stereoselective Synthesis of dl-threo-Methylphenidate:  Preparation and Biological Evaluation of Novel Analogues» The Journal of Organic Chemistry 63 (26): 9628–9629. doi:10.1021/jo982214t. ISSN 0022-3263. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* 1 2 «★ Metilfenidato 🥇» www.vademecum.es (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ (Ingelesez) «Methylphenidate Abuse and Psychiatric Side Effects» Psychiatrist.com (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* Datuak: Q422112
* Multimedia: Methylphenidate / Q422112
# Faina Budina

Faina Ivanovna Budina (errusieraz: Фаина Ивановна Будина; Urdumoxur, 1951ko abuztuaren 24a) sobietar eta errusiar aktore udmurta da.

## Bizitza

Faina Budina 1951ko abuztuaren 24an jaio zen Urdumosxur herrian, Debiosyko barrutian, Udmurtian. Tylovai herriko eskolan graduatu ondoren, Moskura joan zen Boris Stxukin Antzerki Eskolan ikastera. 1973an antzezpenean lizentziatu zen, Udmurtiako Izhevsk hiriburura etorri zen eta harrezkero Udmurtiako Antzoki Dramatikoan lan egiten du, udmurterazko zein errusierazko antzezlan klasiko eta garaikideetan parte hartuz. Udmurterazko poema lirikoen interprete gisa ere ezaguna da.
Antzerki aktore izateaz gain, kontzertuetan parte hartzen du, filmak udmurteraz bikoizten ditu eta haur eta nerabeei hizkera eszenikoa irakasten die.

## Sariak eta aintzatespenak

* 1990: Udmurtiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoko Meritu Oneko Artista
* 1994: Udmurtiako Errepublikako Herri Artista
* 2011: Errusiar Federazioko Meritu Oneko Artista

## Lan hautatuak

| Antzezlana | Egilea | Pertsonaia | Hizkuntza |
| Атас Гири | Anatoli Grigoriev | Matron | udmurtera |
| Бугрес тулыс | Jegor Zagrebin | Malania | udmurtera |
| Сьӧлыктэм сьӧлык | Aleksei Xkliaiev | Axaltxi Oki | udmurtera |
| Proxlym letom v Txulimske | Aleksandr Vampilov | Zinaida Kaxkina | errusiera |
| Tribunal | Andrei Makaionak | Polina | errusiera |
| Medeia | Euripides, Seneka, Jean Anouilh | Medea | errusiera |
| Dve zimy i tri leta | Fiodor Abramov | Anfisa Petrovna | errusiera |
| Vykhodili babki zamuzh | Florid Buliakov | Ivanovna | errusiera |
| Na zolotom dne | Dmitri Mamin-Sibiriak | Marfa Lukinitxna | errusiera |

## Erreferentziak

* ↑ 156. Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema. Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2009-02-27) (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* 1 2 (Errusieraz) Загребин, Алексей. (2012). «Будина Фаина Ивановна» Удмуртская Республика : Культура и искусство : Энциклопедия. Ижевск: Удмуртский институт истории, языка и литературы УрО РАН, 87 or. ISBN 978-5-901304-62-4..
* ↑ (Errusieraz) Христолюбова, Людмила. (2002). «Будина Фаина Ивановна» Удмуртские женщины. XX век : (Биографический справочник). Ижевск: Удмуртский институт истории, языка и литературы УрО РАН, 220-221 or. ISBN 5-7691-1149-6. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).
* ↑ (Errusieraz) Туганаев, Виктор. (2008). «Будина Фаина Ивановна» Удмуртская Республика : Энциклопедия. (2. argitaraldia) Ижевск: Издательство «Удмуртия», 218 or. ISBN 978-5-7659-0486-2. (Noiz kontsultatua: 2025-02-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25686112
# Nayib Bukele

Nayib Armando Bukele Ortez (San Salvador, 1981eko uztailaren 24a) salvadortar enpresaburu eta politikaria da, 2019ko otsailaren 4an El Salvadorko presidente hautatu zutena. Nuevo Cuscatlango alkatea izan zen 2012–2015 bitartean, eta San Salvadorkoa 2015-2018 bitartean; bi kargu horiek FMLNren izenean lortu zituen. 2017an, ordea, alderditik bota zuten, zuzendaritzarekin izandako eztabaiden ostean. 2019ko presidentetzarako hauteskundeak GANA Nazio Batasunerako Aliantza Handiaren eskutik irabazi zituen, botoen %53 eskuraturik.

## Erreferentziak

* ↑ Elizegi Egilegor, Arantxa. Hamar urteren ostean, eskuina itzuli da El Salvadorrera. Berria egunkaria, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-2-4).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17712353
* Multimedia: Nayib Bukele / Q17712353
# Arturo Armando Molina

Arturo Armando Molina (San Salvador, 1927ko abuztuaren 6a - Kalifornia, 2021eko uztailaren 19a) El Salvadorko militar eta politikaria izan zen. 1972tik 1977ra herrialdeko presidentea izan zen.
1945 eta 1949 artean Akademia Militarrean ikasi zuen. Adiskidetze Nazionalerako Alderdiaren hautagaia izan zen 1972ko hauteskundeetan. Garailea izan zen, hauteskunde iruzurra leporatu zioten arren, eta presidente kargua hartu zuen 1972ko uztailaren 1ean. Azpiegitura-lanak egin zituen eta nekazaritza eraberritzen saiatu zen, baina ez zuen arrakastarik izan. Talde ezkertiarren aurka borrokatu zen eta El Salvadorko Unibertsitatea militarki okupatzeko agindu zuen. 1975eko uztailean ikasleen sarraski bat gertatu zen manifestazio batean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q715119
* Multimedia: Arturo Armando Molina / Q715119
# Carlos Humberto Romero

Carlos Humberto Romero Mena (Chalatenango, El Salvador, 1924ko otsailaren 29a - San Salvador, 2017ko otsailaren 27a) salvadortar militar eta politikaria izan zen. El Salvadorko presidentea izan zen 1977tik 1979ra. 1979ko urriaren 15ean estatu-kolpe erreformistagatik baztertu zen.
* Datuak: Q880982
* Multimedia: Carlos Humberto Romero / Q880982
# Epicauta bohemani

Epicauta bohemani Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Afrika hegoaldeko intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Epicauta annulicornis

Epicauta annulicornis Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Puerto Ricoko intsektua da.

## Erreferentziak

* ↑ Hallan, Joel Kenneth. «Synopsis of the described Coleoptera of the World». Biology Catalog, Texas A&M‎
# Orri Óskarsson

    Hau islandiar izen bat da: azken izena ez da abizena, patronimikoa baizik. Pertsona hau deitzeko bataio-izena erabiltzen dute.
Orri Stein Óskarsson (Reykjavik, Islandia, 2004ko abuztuaren 29a) futbol jokalari islandiarra da, aurrelari gisa jokatzen duena. Gaur egun Espainiako Lehen Mailako Real Sociedad-en jokatzen duena.
Islandiako Selekzio Nazionalean ere jokatzen du.

## Kirol ibilbidea
### Grótta

Orri Óskarsson Grótta akademiatik hasi zen, bere jaioterrian, Islandian. 2018ko abuztuaren 18an egin zuen bere senior klubarekin debuta, 13 urte zituela, 2018ko Hötturren aurkako partidan ordezko gisa sartu zenean. Bere debutean bi gol sartu zituen eta 5-0 irabazi zuten. Guztira hiru partida jokatu zituen eta hiru gol sartu zituen bere lehen denboraldian, bere aita, Óskar Hrafn Þorvaldssonen zuzendaritzapean. 12 partida jokatu zituen hurrengo denboraldian eta gol 1 sartu zuen bigarren mailan, Grótta berriro igo zen, oraingoan lehen mailara.

### Kobenhavn

2019ko denboraldiaren ostean, Orri 2020ko udan Danimarkako Kopenhage taldean sartuko zela iragarri zen. 2022ko maiatzaren 22an egin zuen debut profesionala Kopenhagen, denboraldi horretako azken partidan —3-0 etxeko liga irabazi zuen Aalborg BK-ren aurka, Danimarkako txapeldunen kontratua luzapena sinatu baino egun batzuk lehenago.
2023ko urtarrilaren 31n, Danimarkako 1. Mailako Sønderjyske taldearekin fitxatu zuen denboraldi osorako maileguan. Kopenhagera itzuli zenean, hiru gol lortu zituen bere aitak entrenatzen zuen Breiðabli 6-3 irabazita, 2023-24 Txapeldunen Ligako bigarren sailkapen fasean.

### Reala

2024ko abuztuaren 30ean, Orrik Euskal Herriko reala taldean sartu zen 20 milioi euroren truke, Kopenhageko klubaren salmenta errekorra, eta sei urteko akordioa sinatu zuen.

## Bizitza pertsonala

Aita, Óskar Hrafn Þorvaldsson, futbol jokalari internazional ohia eta FK Haugesund-eko entrenatzaile ohia du. Hark entrenatu izan du KR Grótta-n jokatzen zuenean, bai behe-kategorietan bai behin lehen taldera iritsita.

## Palmaresa
### Grótta

* 1.dleid: 2019 (islandiako bigarren maila)

### Kobenhavn

* Danimarkako Superliga: 2021-22, 2022-23
* Danimarkako kopa: 2022-23

### Indibidualki

* Islandiako urteko jokalari onena: 2024
* Datuak: Q111488644
# Louis-Barthou lizeoa

Louis-Barthou lizeoa Pauen dagoen bigarren mailako irakaskuntzako ikastetxea da. Bertan ikasi zuen frantziar politikariaren izena darama lizeoak.

## Historia

Ikastetxearen historia 1640an jesuitek ezarritako eskola batekin hasi zen. Bearnotar estiloko eraikina da, isurki handiko arbelezko teilatuak eta errekarrizko hormak dituena.
Lehen Inperioaren garaian, lehen lizeo inperialen parte izan zen. 1860ko hamarkadan, Lautréamont bertan izan zen ikasle.
Gaur egun, Louis-Barthou lizeoak eskola hezkuntza (bigarrena, lehena eta terminala) eta goi mailako hezkuntza ("prépas") aukera zabala eskaintzen du.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Nicol, Antonin. (2020-11-20 ). «Histoire : quand Lautréamont fréquentait le lycée impérial de Pau» La République des Pyrénées.
# Jacques-Monod lizeoa

Jacques-Monod lizeoa Leskarren dagoen bigarren mailako irakaskuntzako ikastetxea da. Zortziehun ikasle inguruko eskolak instalazio asko ditu, horien artean XVII. mendean eraikitako eraikin bat, 10.500 m²-ko campus batean dagoelarik.
1965ean Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen biologoaren izena darama lizeoak. 2024tik aurrera Nicolas Sambussy du zuzendaria..
2019-2020 ikasturtean honako egitura zuen:
* bigarren mailako 8 klase (230 ikasle inguru);
* Lehen mailako 5 klase orokor
* Teknologiako lehen mailako 3 klase (1 STL/2 ST2S)
* 6 terminal klase orokor (1 L/2 ES/3 S)
* Terminal teknologikoko 3 klase (1 STL/2 ST2S)
* BTS bioanalisi eta kontroleko 2 klase (1. urtea/2. maila).

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) «Lescar : Jacques-Monod, seul lycée du département à expérimenter la classe de « prépa-seconde »» La République des Pyrénées 2024-09-02.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16508750
# Uzgeneko minaretea

Uzgeneko minaretea, Özgön Minar edo Uzgend Minaret bezala ere ahoskatua, XI. mendeko dorre alminarra da, Uzgenen dagoena, Kirgizistanen.

## Arkitektura

Uzgeneko antzinako hondarren parte da minaretea, ondo kontserbatutako gertuko hiru mausoleorekin batera. 27,5 metroko altuera duen dorre tronkokonikoa da, 8,5 metroko oinarrizko diametroarekin, goiko aldean 6,2 metrora murrizten dena.
Adreiluz egina dago, eta hiru zati desberdin ditu: behekoa, oktaedro formakoa, 5 metroko altuerakoa; erdikoa, zilindriko zorrotza, Kirgizistango iparraldean dagoen Buranako dorrearen antzekoa; eta goikoa, leiho arkudunak eta kupula dituena, nahiko berria dena, 1923tik 1924ra eraikia.

## Galeria

* Karakhanid mausoleoa minaretetik gertu.
* Minarete eta mausoleoa billete batean irudikatuta.

## Erreferentziak

* ↑ «Minaret of Uzgen» archnet.org.
* 1 2 «The Uzgen Minaret» discovery-kyrgyzstan.com.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q60744348
* Multimedia: Uzgen Minaret / Q60744348
# Hirohito

Hirohito (japonieraz: 裕仁) (çi'ɺ̠oçito ahoskatua), Showa enperadorea (japonieraz: 昭和天皇, Shōwa-tennō) , (1901eko apirilaren 29a - 1989ko urtarrilaren 7a), Japoniako errege izan zen 1926tik 1989ra. Mendebaldean bere goitizenaz ezagutu zen (Hirohito), ez baitzuen abizenik. Japoniako 124. enperadorea izan zen, bere erregealdia luzeena izanik.

## Aginpidea

Enperadoreorde izan zen 1921etik, eta enperadore 1926tik aurrera, Taishō bere aita hil ondoren. Hirohito enperadorearen aginpidearen hasierari Showa (armonia distiratsuaren aroa) izena jarri zioten. Japoniak politika inperialista eta hedatze aldekoa erabili zuen: Mantxukuo izeneko mendeko estatua sortzea (1932ko martxoa); Txinaren aurkako erasoa (Shanghaiko gudua, 1932ko otsaila); Ingalaterra eta Herbehereen aurkako gerra hastea (1941); Pearl Harbor-eko Estatu Batuen armadaren aurkako erasoa (1941eko abendua). Potsdameko kapitulazioa sinatu behar izan zuen, Estatu Batuek atomo bonben bidez Hiroshima eta Nagasaki suntsitu ondoren (1945). Enperadoretzaren jainkozko ezaugarriei uko egitera behartu zuten, eta monarkia konstituzionala ezarri zen Japonian. Hirohito hil ondoren, Akihito bere semea jarraitu zaio karguan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34479
* Multimedia: Emperor Shōwa / Q34479
* Espezieak: Hirohito
# Katsuko Saruhashi

Katsuko Saruhashi (japonieraz: 猿橋 勝子) (Tokio, 1920ko martxoaren 22a-2007ko irailaren 29a) japoniar geokimikari ospetsua izan zen. Itsasoan ematen diren kutsadura prozesuak aztertu zituen, besteak beste, euri erradiaktiboaren eta karbono dioxidoarena. Halaber, feminista zen eta horrelako borroketan ezaguna izan zen ere bai, besteak beste Japoniako Emakume Zientzialarien Elkartea sortuz.

## Biografia

Saruhashi Tokion jaio zen eta Emakumeentzako Zientzien Kolegio Inperialean (Toho Unibertsitateko aurrekaria) graduatu zen, 1943an. Gero, Meteorologia Ikerketa Institutuan egin zuen lan, Meteorologia Behatoki Zentnrala (geroago Japoniako Meteorologia Agentzia), eta bere laborategi geokimikoan lan egin zuen Yasuo Miyakerekin, bere tutorea. 1950ean, Miyakeren gomendioan oinarrituta, itsasoko uretako CO$_2$ mailak ikertzen hasi zen. Garai hartan,nar izan zituen. Kimikan doktoretza lortu zuen 1957an, Tokioko Unibertsitatean, unibertsitate horretako doktoretza lortu zuen lehen emakumea izanik.
1954an, Estatu batuek Bikini atoloiko proba nuklearrak egin ondoren, Japoniako gobernuak Saruhashiren laborategi geokimikoari eskatu itsasoko eta euri-uretako erradioaktibitatea aztertzeko eta kontrolatzeko eskatu zion. Japoniako atunontzi bat aurkitu zen proben eraginpean eta bertako langile guztiek gaixotu egin zuten. Saruhashik aurkitu zuen urte eta erdi ondoren erradioaktibitatea Japoniara iritsi zela itsas uretan.
1964rako, erradioaktibitate mailek erakutsi zuten Ozeano Bareko ipar mendebaldeko eta ekialdeko urak erabat nahastuta zeudela, eta 1969rako erradioaktibitatearen aztarnak ozeano osoan hedatu zirela. Jaitsiera erradioaktiboaren ondorioak munduan zehar nola hedatu daitezkeen frogatu zuen lehen ikerketa izan zen hau. Geroago, 70eko eta 80ko hamarkadetan, euri azidoaren eta haren efektuen azterketan jarri zuen arreta.
2007an, Saruhashi bere Tokioko etxean hil zen neumoniak jota. 87 urte zituen.

## Sari eta ohoregarri batzuk

* 1958 - Japoniako Emakume Zientzialarien Elkartea sortu zuen, emakumeen presentzia zientzian indartzeko eta mundu-bakearen alde.
* 1979 - Geokimiko Latorategiaren burua izendapena.
* 1980 - Japoniako Batzorde Zientifikoaren lehen emakumea izendatu zuten.
* 1981 - Emakumeentzat Avon Sari Berezia.
* 1981 - Saruhashi saria sortu zuen. Sari hori emakume zientzialariei ematen zaie.
* 1985 - Miyake saria geokimika alorrean jaso zuen lehen emakumea izan zen. como geoquímica.
* 1993 - Itsasoaren Zientzien Elkarteak ematen duen Tanaka saria.
Japoniako Geokimika Elkatearen eta Japoniako Ozeanografia Elkartearen ohorezko partaidea izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Yount, Lisa (1996). Twentieth Century Women Scientists. New York: Facts on File. ISBN 0-8160-3173-8.
* ↑ https://archive.org/details/twentiethcentury00youn_0
* ↑ Yount, Lisa, p. 58, ISBN 0-8160-3173-8

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):"A Life Story of Saruhashi Katsuko (1920-2007)". Contemporary Japanese Feminist Debates at Penn.
* Datuak: Q7300