# Durango

    Artikulu hau Bizkaiko herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Durango (argipena)».
Durango Bizkaiko hego-ekialdeko udalerri bat da, Euskal Autonomia Erkidegoan, Durangaldea eskualdekoa. 10,79 km² ko azalera du eta 2024. urtean 29.887 biztanle zituen. Jarduera ekonomikoaren eta biztanle-kopuruaren arabera, Bizkaiko lurralde historikoko udalerririk garrantzitsuena da, Bilbo Handia osatzen duten hainbat populazioen ondoren. «Oso Noble eta Oso Leial Errege Koroari, Durango hiribildua» titulua du.

## Geografia

Bizkaiko barnealdean, eta Ibaizabal ibaiak sortutako lautada txiki baten kokatuta, Durangoko udalerriak 10,70 km² hartzen ditu. Ibaizabal ibaiak, udalerritik pasatzean, Mañarierrekaren eta Larrinagatxu errekaren urak jasotzen ditu.
Udalerriaren barnean, Mugarra (960 metro) eta Neberondo (453 metro) mendiak nabarmentzen dira, karezko mendikate bat osatzen dutenak. Mugarra da Durangaldeko mendizerraren hasiera, Bizkaiko eskualde honetan zehar hedatzen dena. Bertan, Alluitz, Untxillatz edota Anboto mendiak kokatzen dira; guzti-guztiak Urkiolako Parke Naturalaren barruan daudela.

### Udalerri mugakideak

Mugakide ditu iparraldean Iurreta eta Garai, hegoaldean Izurtza, mendebaldean Amorebieta-Etxano eta Dima, eta ekialdean Abadiño.

## Historia

Durangoko merinaldea Nafarroako erresumako parte izan zen, 1200 urtean behin betiko Gaztelako erresuman sartu zen arte. Hamabi urte geroago, Henrike erregeak Diego Lopitz I.a Harokoari eman zion Durangaldeko tenentzia, Navas de Tolosako guduan emandako zerbitzuarengatik.
XII. mendearen erdialdean, Villanueva de Durango izenarekin Nafarroako erregeak hiribildua fundatu zuen, Tabira herriaren gainean.
Jatorrizko herrigunea Uribarriko Andra Maria eta Santa Ana elizen artean zegoen kokatuta, eta gaur egun ere jatorrizko egitura bera mantentzen du, lau kale paraleloz (Barrenkalea, Artekalea, Goienkalea, eta, geroago, Kalebarria) eta hauek zeharkatzen dituen kale perpendikular batez (Zeharkalea) osatuta. Harresi batez inguratuta zegoen, eta Kurutziaga, San Pedro, San Martin, Pietatearen Andra Maria, eta Santa Ana ateen bidez zuen sarrera. Gaur egun, azken hau baino ez da kontserbatzen.
Erdi Aroan, leinu gerrek presentzia aktiboa izan zuten Durangon. Merinaldeko nobleak bi bandoen (ganboatarrak eta oinaztarrak) artean banatu ziren. XV. mendean zehar, hainbat gatazka izan ziren Ibarguren, Zaldibar eta Unzueta familien artean. Garai honetan hainbat dorretxe eraiki ziren, nahiz eta gaur egun ez den haien arrasto handirik geratzen. Henrike III.a Gaztelakoak udalerria bisitatu zuen 1393. urtean; Henrike IV.ak, berriz, 1457an. 1483. urtean Isabel Katolikoak egin zuen bisita, merinaldeko eta udalerriko foruen zina egitera. Udal artxiboaren arabera, Lariz Dorrean hartu zuen ostatu.
Udalerria bera ez zein inoiz Durangaldeko Merinaldearen parte izan, azken honetan elizateek baino ez baitzuten hartzen parte. Hauek Lur lauaren zuzenbidea jarraitzen zuten, eta Abadiñoko Gerediaga auzoan biltzen ziren haien ordezkariak. Hiribilduek, berriz, bere foru propioa zuten, eta Gernikako batzar nagusian biltzen ziren.
Gertakari ezagunenetako bat Durangoko heresia izan zen (1442-1445), Fray Alfonso de Mellak bultzatutako erlijio-disidentzia mugimendu bat. Bibliaren irakurketa pertsonala eta ondasun eta pertsonen askatasun osoa aldarrikatzen zuen. Eliza katolikoak herese izendatu zuen Fray Alfonso, eta haren aurka Inkisizioa bidali. Ehunetik gora heriotza zigorra ezarri ziren, eta hamairu erre zituzten Kurutziagan, Santo Domingo de la Calzadan eta Valladoliden. Kurutziagako gurutzea gertakari hau barkatzeko eraiki omen zen.

##### Espainiako gerra zibila

1936tik 1939ra Espainiako estatuak gerra zibil bat sufritu zuen Franco generalaren agindupean. Espainiako armadako militar batzuek Bigarren Errepublikako gobernu demokratikoaren aurka eginiko estatu kolpe batez hasi zen. Gerra hartako aldeek Altxamendu Nazionala, matxinada faxista, Gerra Nazional-Iraultzailea, Herrialdearen Askapen-Gurutzada ere deitu izan diote.
Nazionalistek errepublikarren aurkako erasoaldia hasi zuten Bizkaian eta 1937ko martxoaren 31n Aviazione Legionariak eta Kondor Legioak Durangoko bonbardaketa ikusi zuten. 10.000 biztanleko herria zen Durango, eta lehen lerroaren atzean, errepide eta trenbide giltzarria. 500 pertsona baino gehiago hil ziren bonbardaketan eta hurrengo egunetan. 1937ko apirilaren 28an, Durango nazionalisten esku geratu zen erresistentzia handirik gabe.Izan ere, kolpe latza izan zen Durangoko herriarentzako. Santa maria eta Jesuitetako eliza, Ezkurdi plaza edo San Frantzizkoko konbentua gehien sufritu zuten leku garrantsitzuak izan ziren.
1939-1940 bitartean Durangoko Emakumeen Kartzela egon zen gaur egun Nevers ikastetxea dagoen lekuan. Karidadeko (Ospitaleko) mojen zaintzapean, bertan zeudenak faxismoak politikoki errepresaliaturiko emakumeak ziren: Errepublikaren bizitza politikoan (mitinetan, manifestazioetan...) edo gerran parte hartu zuten emakumeak.5 emakume eta 6 ume hil ziren bertan.
2001 urtetik Gerediaga Elkarteak martxoaren 31ko biktimen aldeko oroimen ekitaldia antolatzen du, Berbaro Elkartea eta Kriskitin dantza taldearekin batera. Gaur egun, Gerediagak eta Kriskitinek jarraitzen dute elkarlanean ekitaldia antolatzen.

##### Durangoko Azoka

1965eko azaroaren 1ean, Durangoko Azoka antolatu zuten lehenengo aldiz. Euskal Herriko, Euskal Liburu eta Disko Azoka handiena eta garrantzitsuena da, euskalgintzan dihardutenen elkargunetzat sortua. Landako gunean egiten da eta euskal herrian gehien mugiarazten den azoka deritzo.
Urtero, abenduaren lehenengo hamabostaldian, Euskal Herri osoko argitaletxeak batzen dira azokan, bai nobedadeak bai aurreko urteetako liburu eta diskoak salgai jartzera. Baina, gainera, Durangoko Euskal Liburu eta Disko Azoka euskararen eta euskarazko kulturaren erakustoki erraldoi eta jai nagusi bihurtzen da. Zerbaitengatik du euskal izena, izan ere.
Gerediaga Elkarteak antolatzen du, Bizkaiko Foru Aldundiak babesten du, eta Eusko Jaurlaritzak, Durangoko Udala, Gipuzkoako Foru Aldundiak, Arabako Foru Aldundiak, BBKk, Eroski Fundazioak eta LESA Landako Erakustazokak laguntzen dute.
2025ean 60. urteurrena izango da eta abenduaren 5etik 8ra irekiko ditu ateak Landako gunean.

## Demografia

Bizkaiko beste toki askotan bezala, Durangoko populazioa asko handitu zen XX. mendeko bigarren erdialdean, Espainiatik etorritako jendearen ondorioz. Mendearen amaieran biztanleria egonkortu egin zen, baina XXI. mendearen hasieran berriro hazi zen, ordukoan mundu osoko etorkinen ondorioz.
1990ean Iurreta Durangotik banandu zen; ordutik haren biztanleak ez dira Durangoko estatistiketan agertzen.
* Durangoko biztanleria

## Politika
### Udal hauteskundeak

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, EAJko Aitziber Irigoras hautatu zuten alkate berriro. Irigoras (EAJ) Bildu koalizioaren hautagai Urdaspal Bolinagari gailendu zitzaion, nahiz eta biek 8 boto eskuratu udal bilkuran (Bilduren hautagaiak Aralarren botoak ere jaso zituen), EAJ alderdirik bozkatuena izan baitzen.
2015eko hauteskundeen ondoren, Aitziber Irigoras (EAJ) berriro hautatu zuten alkate EAJren (8) eta PSE-EEren (2) zinegotzien babesarekin eta PPren (1) abstentzioari esker.
2019ko hauteskundeen ondoren, Ima Garrastatxu Urbaneja (EH Bildu) hautatu zuten alkate, EH Bilduren 7 boto eta Herriaren Eskubidearen 4 botoei esker.

## Auzoak

Estadistikoki hitz egiten, Durangoko herriko kaskoak hauek ditu:
* Aramotz
* Aldezaharra/Casco Viejo
* Ensanche
* Erretentxu
* Landako
* Magdalena
* San Fausto
* San Ignazio
* San Roke
* Tabira
Eta baserri auzoei dagokienez:
* Santa Luzia
* Eguzkitza
* Larrinagatxu

## Garraioa

Garraioari dagokionez, Euskotren eta Bizkai Bus, garraio mota ugarienak dira, Bilbora eta alboko udalerrietara konexioa eskainiz.
Gainera Lurralde Bus eta Araba Bus konpainiak ere zerbitzuak eskaitzen dituzte.
Araba Busen kasuan, sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 18 | Gasteiz (unibertsitatea) | Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (geltokia) • Gasteiz (Alas/Boulebard) • Dura • Luku • Urbina • Goiain • Legutio • Otxandio (ospitalea) • Otxandio (Anteparaluzeta) • Abadiño (Amaitermin) • Urkiola (santutegia) • Urkiola (Santi Gaztelu) • Mañaria • Mañaria (Aldabarrena) • Izurtza (Ortuzar) • Izurtza (Eleizalde) • Iurreta (Maspe) | Durango (Landako) |

## Kultura
### Euskara

Herriko eta inguruko jatorrizko euskalkia Mendebaleko euskararen aldaera bat da, durangaldekoa. Gaur egun, Eustaten datuei erreparatuta, Durangoko biztanleen %52,91 (2016. urtean) euskalduna zen.

### Kulturaguneak

* San Agustin Kultur Etxea.
* Etxezarreta Jauregia: Durangoko Arte eta Historia Museoa.
* Plateruena Kafe Antzokia.
* Andragunea

### Ekitaldiak

* Durangoko Azoka.
* Durangoko Pasiñue.
* Hitzez eta Ahotsez literatura jardunaldia
* Durangoko Aratusteak

### Elkarteak

* Cultural Durango, futbol taldea.
* Berbaro, euskara elkartea.
* Kriskitin dantza taldea.
* Andereak talde feminista
* Bilgune talde feminista
* Doinuzahar kamera abesbatza
* Bogoroditsie abesbatza
* Durangoko orfeoia
* Herria auzo elkartea

### Hedabideak

* Anboto Komunikabideak

### Antzerki taldeak

* Karrika antzerki taldea
* Atara Zarata antzerki taldea
* Gora ta gora antzerki taldea

## Ondasun nabarmenak

Durangon, ondorengo eraikin edo monumentu garrantzitsuak daude:
* Garay jauregia: 1895. urtean Pedro Jose Astarbe arkitektoak Justo Garairentzat eraikitako jauregia.
* Kurutziagako gurutzea: 1440. urte ingurukoa da. Alonso de Mella fraidearen omenez eraiki zuten, Inkisizioak gogor zapaldu zuenekoa.
* Lariz dorrea: 1483. urtean Elisabet Katolikoak ostatu hartu zuen eraikin honetan, Durangora Uriko eta Durango Merindadeko foruak sinatzera etorria.
* Mikeldiko idoloa: Erromatarren garaia baino lehenagokoa da, eta irudikatzen duenari buruz teoria asko daude. Jatorrizkoa Bilbon dago (Euskal Museo Etnografikoan). Kopia bat, Ezkurdi plazan ikus daiteke.
* Santa Anako arkua: 1566. urtean eraiki zuten, estilo barrokoan. Durangok izan zuen harresiko sei ateetatik geratzen den bakarra da.
* Tabirako San Pedro eliza: Bertakoen ustez, Bizkaiko zaharrena. XII. mendekoak dira aurkitutako aztarnarik zaharrenak.
* Udaletxea: 1570. urtean eraiki zuten. Estilo klasikoa dauka.
* Uribarriko Andra Mariaren basilika: estilo gotikoa eta pizkundetarra du. XIV. mendean eraiki zuten. Elizpean egin zuten lehenengo Durangoko Azoka.
* San Frantzisko komentua: Durangoko komenturik zaharrena eta eskuladeko lehenengo ikastetxea hartu zuena.
* Santa Susana komentua: XVII. mendeko komentua, agustindarren ordenakoa, Gerra Zibilean ia guztiz suntsitutako eraikina.

## Durangar ospetsuak

Herritar ezagunen artean Juan Zumarraga fraidea dugu, Mexikoko unibertsitatea XVI. mendean sortu zuena; Xabier Castillo, Athleticeko jokalaria; Pablo Pedro Astarloa apaiz euskaltzalea; eta Unai Iturriaga eta Igor Elortza bertsolariak, besteak beste.

## Argazki galeria

* Durangoko Santa Ana elizaren plazako arkuaren argazki zaharra.
* Santa Anako arkua eta plaza gaur egun.
* Kurutziagako gurutzea.
* Lariz dorrea. Andragunea.
* Zabala jauregia.
* Etxezarreta jauregia Arte eta Historia Museoa
* Garai jauregia.
* Durangoko udaletxea.
* Arribi jauregia Goienkalen.
* Kurutziaga kaleko jauregia.
* Tabirako San Pedro eliza.
* San Fausto eliza.
* Uribarriko Andra Mariaren basilika.
* Santa Ana eliza.
* Andra Maria Madalena ermita.
* San Jose ikastetxea.
* San Frantzisko komentua.
* San Agustin Kultur Gunea, izen bereko komentu ohia.
* Balbino Garitaonandia plaza.
* Ezkurdi plaza.
* Landako Gunea.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ (Gaztelaniaz) Durango (España). 2025-01-08 (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ «Santa Ana Arkua. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-20).
* 1 2 «Gerra zibila Durangaldean» www.gerediaga.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Cuando los franquistas bombardearon iglesias: así se orquestó el ataque aéreo de Durango» El Español 2020-01-09 (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* 1 2 Durangoko Emakumeen Kartzela. 2024-11-30 (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ Durangoko Azoka. 2024-05-30 (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Inicio» durangokoazoka.eus (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ Eustat. «Euskal AEko biztanleak, 10.000 biztanle baino gehiagoko auzoen arabera, jarduerarekiko harremanari jarraiki.» eu.eustat.eus (Noiz kontsultatua: 2021-01-04).
* ↑ «Durangoko toponimia : Emaitzak» www.durango-euskaraz.eus (Noiz kontsultatua: 2022-03-07).
* ↑ (Gaztelaniaz) Cómo llegar | Durangaldea Turismoa. 2020-01-15 (Noiz kontsultatua: 2025-01-22).
* ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-06-01).
* ↑ «Durangaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-05-30).
* ↑ «Durango - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-05-30).

## Ikus, gainera

* Durango, Mexikoko estatua.
* Durango, Mexikoko hiria.

## Kanpo estekak

* Durangoko Udalaren webgunea
* Durangaldea eskualdearen webgunea
* Durangoko Azokaren webgunea
* Berbalaguna egitasmoa
* Durangoko Arte eta Historia Museoa (Etxezarreta Jauregia)
* Agustin Kultur Etxea
* Durangoko Pasiñue (Aste Santua)
* Plateruena Kafe Antzokia
* Anboto aldizkari digitala
* Bizkaia Irratia (96.7 FM)
* DOTB telebista
* Datuak: Q732094
* Multimedia: Durango (Biscay) / Q732094
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Durango