# Zientzia zaborra

Zientzia zaborra faltsuak diren datu, ikerketa edo analisi zientifikoak dira. Kontzeptua testuinguru politiko eta legaletan aipatzen da askotan, non egitate eta emaitza zientifikoek garrantzi handia duten determinazio bat hautatzeko orduan. Orokorki, konotazio peioratiboa transmititzen du, ikerketa arrazoi politiko, ideologiko, finantzario edo zientifikoak ez diren beste arrazoi batzuengatik modu kaltegarrian bideratu delakoan.
Kontzeptua 1990eko hamarkadan zabaldu zen, auzi judizialen adituen testigantzaren harira. Berriki, kontzeptua korporatiben jarduerek ingurumenean edo osasun publikoan dituzten ondorio kaltegarrien ikerketa kritikatzeko erabili da, eta, modu berean, kritika horiei erantzuteko.
Testuinguru batzuetan zientzia zaborra “zientzia soinua” edo “zientzia solidoa” terminoekin kontrajartzen da norberaren ikuspuntuaren mesede. Zabor zientzia kritikatua izan da publikoak zientziarengan duen konfiantza ahultzeagatik. Ez da gauza bera zientzia zaborra eta sasizientzia.

## Definizioa

Zientzia zaborra hurrengo moduetan definitu da:
* "Aldez aurretik pentsatutako nozio bat ezartzeko egiten den zientzia, ez nozioa frogatzeko, hori baita zientzia egokiak egin nahi duena, baizik eta ezartzeko, benetako froga bati eusten dion ala ez alde batera utzita".
* "ebidentzia enpiriko gisa aurkezten den iritzia, edo zalantzagarria den ziurtatzeko ebidentzia baten bidez, metodologia zientifiko desegoki batean oinarrituta".
* "ikerketa metodologikoki axolagabea, kanpoko agenda bat sustatzeko edo auzi bat gailentzeko.

## Motibazioak

Zientzia zaborra hainbat arrazoirengatik gertatzen da: ikertzaileak haien ideak zuzenak direla uste dutenean analisi apropos bat egin baino lehen (autoengainu zientifikoa balitz bezala), ikertzaileak haien ikerketa diseinuegatik partzialak direnean edota “etika ezagatik”, ikertzaileak norberaren ideiei hain atxikituta egoteak ikerketa ohiko zientzia zaborrean desbideratu dezake (adibidez, nahi diren emaitzak lortuko dituen esperimentu bat diseinatzea),iruzur zientifikora (adibidez, emaitzei buruz gezurra esatea), edota sasizientziara (adibidez, kontrako emaitzak lortzea ideia zuzena zela frogatu zutela baieztatzea).
Zientzia zaborra egileak beharrezkoa den ondoriora heltzean zerbait irabaziko duenean gerta daiteke. Askotan, prozedura judizialetako adituen testigantzan, eta bereziki produktuen eta zerbitzuen publizitate interesatuan ere aurkitu daiteke. Egoera hauek ikertzaileak baieztapen erradikalak edo gehiegizkoak egitera eraman dezake egondako ebidentzia mugatuagatik.

## Historia

Badirudi zientzia zaborra esaldia 1985 baino lehen erabili zela. Estatu Batuetako Justizia Departamentuaren 1985eko txosten batek, Kalteen Politikei buruzko Lantaldeak egindakoak, honako hau adierazi zuen:
   Ebidentzia zientifiko baliogabea erabiltzea (normalean “zientzia zaborra” deitua) kausalitatez eginiko aurkikuntzetan gertatu da, ezin direnak justifikatu edo ulertu egingo ezagutza zientifiko edo mediko sinesgarriaren egoeraren ikuspuntutik.
1989an, Jerry Mahlman klimaren zientzialariak (Fluido Geofisikoen Dinamika Laborategiko zuzendaria) berotze globala eguzki-bariazioaren ondorio zela (Frederick Seitz et al. ek Scientific Perspectives on the Greenhouse Problem-en aurkeztua) teoria “zientzia zabor zaratatsu” bezala izendatu zuen. Peter W. Huberrek auziei buruzko terminoa Galileo 's Revenge: Junk Science in the Courtroom 1991ko liburuan ezagutarazi zuen. Liburua 100 testuliburu eta lege-erreferentzietan baino gehiagotan aipatu da; horren ondorioz, iturri batzuek Huber aipatzen dute terminoaren sortzailetzat. 1997an, terminoa lexiko legalean sartu zen, John Paul Stevens Amerikako Estatu Batuetako Gorte Goreneko epailearen iritzi batean ikusten den bezala:
   Dauberten estandarraren arabera, baztertu beharko litzatekeen "zientzia zaborraren" adibide bat, fidagarriegia ez izateagatik, frenologo baten testigantza litzateke, zeinak akusatu baten etorkizuneko arriskugarritasuna frogatu nahi baitzuen bere garezurraren inguruan oinarrituta.
Ondoren, beheragoko auzitegiek zientzia zaborra identifikatzeko jarraibideak ezarri dituzte, hala nola 2005eko Estatu Batuetako Apelazio Auzitegiaren iritzia zazpigarren zirkuituko epaile Frank H. Easterbrook:
   Uraren tratamendu magnetikoari buruzko txosten positiboak ez dira erreplikagarriak; hau, eta efektutarako edozein azalpen fisikorren eza, zientzia zaborraren ezaugarri bereizgarriak dira.
Huberren Junk Science in the Courtroom liburuaren azpitituluak iradokitzen duen bezala, bere enfasia auzi zibiletako adituen testigantza erabiltzean edo gaizki erabiltzean zegoen. Liburuan aipatutako adibide aipagarri bat HIESaren hedapenean izandako ustekabeko kontaktuari buruzko auzia izan zen. Kaliforniako eskola-barruti batek HIESa zuen haur bati, Ryan Thomasi, eskolaurreko batera joatea eragozten saiatu zen. Eskolaurrekoak lekuko aditu bat aurkeztu zuen, Steven Armentrout, HIESa oraindik aurkitu gabeko "bektoreen" bidez eskolakideei transmititzeko aukera zegoela adierazi zuena. Hala ere, bost adituk, Thomasen izenean, HIESa ez dela ustekabeko kontaktu bidez transmititzen adierazi zuten, eta auzitegiak "zientzia solidoa" (Huberrek deitu zion bezala) berretsi eta Armentrout-en argudioa baztertu zuen. 1999an, Paul Ehrlichek eta beste batzuek politika publikoen alde egin zuten, baliozko ezagutza zientifikoaren hedapena hobetzeko eta zientzia zaborra ahultzeko:
   Klima Aldaketari buruzko Gobernu Arteko Taldearen txostenek antidoto bat eskaintzen diote zientzia zaborrari, klima aldaketaren ikuspegiei buruzko egungo adostasuna artikulatzen dutelako, ziurgabetasunen irismena delineatzen dutelako eta klima aldaketari heltzeko politiken onura eta kostu potentzialak deskribatzen dituztelako.
Ingurumen-aktibismoaren aldaketei buruzko 2003ko azterlan batean, Kontinenteko Koroaren ekosistemari dagokionez, Pedynowskik adierazi zuen zientzia zaborrak zientziaren sinesgarritasuna askoz eskala zabalago batean ahuldu dezakeela, interes partikularren desitxuratzeak baieztapen defendagarriagoei buruzko zalantzak sortzen dituelako eta ikerketaren sinesgarritasuna ahultzen duelako. Zientzia zaborra, Dan Aginen 2006ko liburuan, zientzia zaborraren bi arrazoi nagusi nabarmentzen dira: iruzurra eta ezjakintasuna. Lehen kasuan, Aginek transistore organikoen garapenean faltsututako emaitzak eztabaidatu zituen:
   Zientzia zaborraren ulermenari dagokionez, garrantzitsuena da bai, Bell Laborategiak bai, nazioarteko komunitate fisikoa engainatuak izan zirela norbaitek nabaritu zuen arte Jan Hendrik Schönek hainbat artikulutan argitaratutako zarata erregistroak berdin-berdinak zirela, eta horrek fisikoki ezinezkoa esan nahi du.
Bigarren kasuan, espezializatu gabeko prentsan estatistika-printzipioen ezjakintasuna erakusten duen adibide bat aipatzen du:
   Ezinezkoa denez [genetikoki eraldatutako elikagaiak kaltegabeak direla], New York Timesen artikuluak Amerikako Estatu Batuetako Nekazaritza Departamentuaren aurkako "ospe txarra" sortzea lortu zuen: hipotesi baliogabe bat frogatzea posible dela dioen zientzia zaborraren sinesmenean oinarritutako ospe txarra.

## Erabilera okerra harreman publikoetan

PR Watch-eko John Stauberrek eta Sheldon Ramptonek diotenez, zientzia zaborraren kontzeptua aipatu da, epe laburrera korporazio-irabaziak oztopatzen dituzten aurkikuntza zientifikoak baztertzeko ahaleginean. Trust Us, We’re Experts (2001) liburuan idatzi dutenez, industriek milioi askoko kanpainak abiarazi dituzte zenbait teoria zientzia zaborra gisa kokatzeko, askotan metodo zientifikoa erabili gabe. Adibidez, tabako-industriak tabakismoaren eta besteren tabakoaren kearen eragin kaltegarriak zientzia zaborra gisa erakusten dituzten ikerketak deskribatu ditu astroturf kanpainen bidez.
Jarduera korporatiboen aldeko teoriak "zientzia solidoa" hitzekin deskribatzen dira. "Zientzia solidoa" erabili zen aurreko adibideetan, Alaren toxikotasunari buruzko ikerketa, antirregulazioaren defendatzaileek gogor kritikatu zutena, eta Herbert Needlemanen ikerketa, berunezko pozoitzea dosi baxuetan. Needlemani iruzur egitea leporatu zioten eta eraso egin zioten.
Steven Milloy, Fox Newseko iruzkingileak, askotan, berotze globala, ozono geruzaren agortzea eta tabakismo pasiboa bezalako gaiei buruzko ikerketa zientifiko sinesgarriak iraintzen ditu. Milloyren junkscience.com webgunearen sinesgarritasuna zalantzan jarri zuen Paul D. Thacker The New Republic egunkariko idazleak, Milloyk Philip Morris, RJR Tobacco eta Exxon Mobilen finantziazioa jaso zuelako. Thackerrek ere adierazi zuen Milloyk ia 100.000 dolar jasotzen zituela urtean Philip Morrisen aholkularitzaren truk, bigarren eskuko keak zientzia zaborra gisa dituen arriskuei buruzko ebidentzia kritikatzen zuen bitartean. Artikulu hau argitaratu ondoren, Cato Institutuak, junkscience.com gunea hartu zuenak, webgunearekin zuen lotura eten eta Milloy bere laguntzaileen zerrendatik kendu zuen.
Tabako industriaren dokumentuek erakusten dutenez, Philip Morrisen exekutiboek "Whitecoat proiektua" sortu zuten 1980ko hamarkadan, bigarren eskuko kearen kaltegarritasunari buruzko datu zientifikoei erantzuteko. Whitecoat Proiektuaren helburua, Philip Morrisek eta beste tabako enpresa batzuek pentsatu zuten bezala, itxuraz independenteak ziren "aholkulari zientifikoak" erabiltzea zen, datu zientifikoei buruzko zalantzak sortzeko jendearen buruan, zientzia zaborra bezalako kontzeptuak aipatuz. David Michaels epidemiologoaren arabera, Clinton administrazioko Ingurumen, Segurtasun eta Osasunerako Energiaren idazkariordearen arabera, tabako industriak "zientzia solidoaren" mugimendua asmatu zuen 1980ko hamarkadan, bigarren eskuko kearen erregulazioaren aurkako kanpainaren zati gisa.
David Michaelsek argudiatu duenez, Estatu Batuetako Gorte Gorenak Daubert v. Merrell Dow Pharmaceuticals Inc. auzian, epaia eman zuenetik, epaile legoak testigantza zientifikoaren "zaindari" bihurtu dira, eta, ondorioz, akusatu korporatiboak "gero eta adoretsuago" daude aurkariei zabor zientzia praktikatzea leporatzeko.

## Kasu nabarmenak

Paul Cameron psikologo estatubatuarra izendatu du Southern Poverty Law Centerrek (SPLC) gayen aurkako muturrekoa bezala eta "zientzia zaborraren" hornitzaile gisa. Cameronen ikerketa gogor kritikatu dute metodo ez-zientifikoek eta homosexualitatea pedofiliarekin lotzen saiatzen diren distortsioekin. Kasu batean, Cameronek adierazi zuen lesbianak 300 aldiz aukera gehiago dituztela auto istripuak izateko. SPLCk dio bere lana etengabe aipatu dela hedabideetako sektore batzuetan, nahiz eta akreditaziorik gabe egon. Cameron 1983an kanporatu zuten Ameriketako Estatu Batuetako Psikologia Elkartetik.

## Zientzia zaborrari aurre egiten

1995ean, Union of Concerned Scientists (UCS; "Zientzialari Kontzienteen Batasuna") erakundeak "soinu zientziaren" ekimena abiarazi zuen. Ekimen hori zientzia zaborra gutxiesteko konpromisoa duten zientzialarien sare nazionala da, hedabideetan zabalduz, kabildeoak eginez eta udal bileretan edo audientzia publikoetan parte hartzeko estrategia bateratuak garatuz. Zientzia eta Teknologiari buruzko Kongresuko buletinean, Zientziaren Aurrerapenerako Ameriketako Estatu Batuetako Elkarteak zientzialarien eta legegileen artean ulermen handiagoa izateko beharra ere onartu zuen: "Pertsona gehienak ados daude zientzia solidoa zientzia zaborra baino hobea dela esatean, baina gutxiago aitortzen dute azterketa zientifiko bat" ona "edo" txarra "izatea eragiten duena. Amerikako Dietetika Elkarteak, elikagaietarako egindako marketina kritikatuz, "zientzia zaborraren alerta-seinaleen" zerrenda bat sortu du.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Jemielniak; Przegalinska, Dariusz; Aleksandra. (2020). Collaborative Society. MIT Press, 110-111 or. ISBN 9780262356459..
* ↑ (Ingelesez) Kaufman; Kaufman, Allison B.; James C.. (2019). Pseudoscience: The Conspiracy Against Science. MIT Press, 471 or. ISBN 0262537044..
* 1 2 (Ingelesez) Fang; Casadevall, Ferric C.; Arturo. (2023). hinking about Science: Good Science, Bad Science, and How to Make It Better. ASM Books, 172 or. ISBN 1683674367..
* ↑ (Ingelesez) Garfinkle; Garfinkle, David; Richard. (2009). Three Steps to the Universe: From the Sun to Black Holes to the Mystery of Dark Matter. University Of Chicago Press, 255 or. ISBN 978-0-226-28348-7..
* ↑ (Ingelesez) Lilienfeld, Scott O.; Lynn, Steven Jay; Lohr, Jeffrey M.. (2014-10-17). Science and Pseudoscience in Clinical Psychology. Guilford Publications ISBN 978-1-4625-1759-6. (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* ↑ Roberts, Leslie. (1989-11-24). «Global Warming: Blaming the Sun» Science 246 (4933): 992–993. doi:10.1126/science.246.4933.992. (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* ↑ (Ingelesez) «General Electric Co. v. Joiner, 522 U.S. 136 (1997)» Justia Law (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* ↑ Huber, Peter W. (Peter William). (1991). Galileo's revenge : junk science in the courtroom. [New York, N.Y.] : Basic Books ISBN 978-0-465-02623-4. (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).
* ↑ (Ingelesez) «Charles H. Sanderson, Plaintiff-appellant, v. Culligan International Company, Defendant-appellee, 415 F.3d 620 (7th Cir. 2005)» Justia Law (Noiz kontsultatua: 2025-02-21).