# Apolo Belvederekoa

Apolo Belvederekoa edo Apolo pitio Apolo greziar jainkoa irudikatzen duen marmolezko estatua ospetsua da. Vatikanoko Pio-Clementino Museoaren parte da, Vatikanoko Museoen unitateetako bat. Datazioa eta egiletza eztabaidatuak dira eta jatorria ezezaguna da, baina, oro har, galdu zen greziar jatorrizko baten kopia erromatar gisa hartzen da, oso ohikoa garai horretako eskulturan. Pizkundean berraurkitu zuten, eta 1511tik Vatikanoko Cortile del Belvederen erakutsi zuten, eta handik eman zioten izena. Arte greko-latindarraren miresleen artean ospetsu egin zen, eta denbora luzez gizonen perfekzio fisikoaren irudikapen idealtzat hartu da gainera Antzinate klasikoko erlikiarik garrantzitsuenetakotzat jo zen. Hainbat aldiz kopiatua izan da, zirkulazio luzeko grabatuetan kopia bat izan zen eta mendebaldeko zibilizazioaren ikur nagusietako baten rola hartu zuen. Mendearen erdialdetik aurrera, bere ospea galtzen joan zen, eta XX. mendearen lehen erdialdean bere mailarik baxuenera iritsi zen, espresiorik gabeko sorkuntza bezala ikusia ailegatu zen arte. Gaur egun, antzinako ospearen zati bat berreskuratu du, eta, nahiz eta zenbait ikerlari oraindik kritiko izan bere meritu artistikoarekiko, jainkoaren irudikapenik ezagunena baita ikono oso bihurtu da.

## Jainkoa

Apolo greziar mitologiako jainko garrantzitsu eta famatuenetako bat izan zen. Hamabi olinpiko jainkoen parte zen, Zeus eta Letoren semea zen, eta Artemisaren anaia bikia. Bere ezaugarriak eta funtzioak konta ezinak ziren, eta horrek Antzinako Greziako jainkorik gurtuenetako batean bihurtu zuen, erromatarren garaian ere bere ospeari eutsiz jarraituz. Bere mitoak antzina aroan jatorria du, eta Homeroren garaian ospe handia izan zuen panteoi greziarrean . Eguzkiarekin eta egiaren, arrazoiaren eta kontzientziaren argiarekin identifikatzen zen. Profeziaren eta inspirazio artistikoaren jainkoa, Delfosko Orakulua, Antzinateko orakulurik ospetsuenaren zaindaria eta Musen buruzagia zen. Jainko zibilizatzaile eta bakegilea ere bazen, erlijioaren legeen eta hirien konstituzioen buru. Iniziatzailea, pedagogoa eta perfektua, betiereko gaztetasunaren sinboloa zen, eta helduaroan sartzen ziren gazteen babeslea. Bat-bateko heriotzaren, izurrite eta gaixotasunen jainkoa zen, baina baita sendatzearen eta indar gaiztoen aurkako babesaren jainkoa ere. Horretaz gain, edertasunaren, perfekzioaren, harmoniaren eta orekaren jainkoa zen, naturari, belarrei eta artaldeei lotuta zegoen, eta artzainen, marinelen eta arkitektoen babeslea zen. Ezin konta ahala maitasun eta ondorengo handi izan zituen, eta beste tradizio batzuetako jainko ugarirekin lotu zuten sinkretikoki. Bere sinbolismoak eta ikonografiak mendeak zeharkatu zituzten eta gaur arte mendebaldeko kulturan eragin handia izan dute.

## Deskribapena eta jatorria

Apolo Belvederekoa, altuera naturala baino handiagoa (2,24 m), jarrera dinamikoa du, mugimenduan balego bezala. Eskuineko hankak aurrera egiten du, suge bat gainean duen zuhaitz-enbor baten gainean bermatuta, eta ezkerreko hanka pixka bat atzerantz tolestuta dago.
Apolok sandaliak janzten ditu eta gorputz atletiko baina leuna erakusten du, biluzik; bere irudia gaztea baina heldua da, bere aurpegi barean antzematen den bezala. Betiereko edertasuna eta gaztetasuna irudikatzen ditu, bere ezaugarri eta atributuetan agertzen den ideal bat. Mantu bat lepotik bizkarrerantz erortzen da, ezkerreko besoa inguratzen duten tolesdurekin, horizontalki hedatuz.
Eskuineko besoa beheratuta eta enborraren goiko aldean bermatuta dauka, eta burua ezkerrerantz biratzen du, ile luze eta kizkurrez egindako orrazkera konplexu batez apainduta. Eskuineko sorbaldatik gerriko bat jaisten da, bularra zeharkatzen duena, enborrari eusten diona eta bizkarretik agertzen den gezi bat harrapatzen duena.
Berraurkitu zutenean nahiko kontserbazio onean aurkitu zen arren, eskuak falta zitzaizkion, zeramatzaten atributuak eta egiten diren ekintzak identifikatzeko funtsezko elementuak izanik. Oro har, gezi bat jaurtitzeko ekintzan egongo zela uste da, eta geziaren arkua ezkerreko eskuan egongo zela. Beste batzuek imajinatzen zuten esku horrek Zeusen egidari eutsiko ziola, edo ereinotz adar bati, edo gezi bati.Zuhaitzaren enborrean aztarna batzuk daude, zerrendekin apaindutako ereinotz-adar baten zatiak balira bezala interpretatu zirenak.
Ez dakigu ezer bere jatorriaz, autoretza zalantzazkoa baita eta analisi estilistikoa ez da eztabaidaezina. Oro har, Antonina garaiko kopia bat dela uste da, brontzezko greziar jatorrizko batena, galdua, orain Leocares atenastarrari egozten zaiona, aldi klasikoaren azken fasean egina aktiboa, batzuetan garai helenistikoko eskultore ezezagun bati, baina jatorrizko erromatar sorkuntza bat ere izan daiteke, greziar kanon klasikoaren berrirakurketa eklektiko batean. Apolo Belvedere historikoki Apoloren estatua batekin identifikatu zen, Plinio Zaharrak eta Pausaniasek Atenaseko Apolo Patroosen tenpluaren aurrean zegoenean bezala izendatu zuten Leokaresi egotzia, eta erreferentzia hori askotan errepikatua izan zen egiletzaren ebidentzia gisa. Lotura zuzena balitz, horrek K.a. 350 eta 325 artean kokatuko luke datazioa. Arazoa da Pliniok eta Pausaniasek obra aipatzen dutela, baina ez dutela deskribatzen, eta aipua ebidentzia ahul batera itzultzen dela, eta Leocaresi segurtasunez egotz dakiokeen beste ezein obrak ez zuela iraun, eta horrek kidetasun estilistikoen araberako behin betiko onarpena ezar lezakeela. Bestalde, antzekotasun estilistiko handia du Versaillesko Dianarekin, tradizioz Leocaresi egotzitako eskultura bat, eta jada iradoki zen bi estatuek jatorriz multzo bera osa zezaketela. Duela gutxi, Apoloren moldeak diruditen zatiak aurkitu zituzten Baiae-n, Italia hegoaldean, eskultura tailer zahar batean, garai klasikoan datatu zituzten beste molde batzuekin batera.
Garai bati atzikitzea zaila bada ere, ezaugarrietako batzuk klasizismo tipikoari ez dagozkiola egiaztatzen da, baina kopistak sartutako aldakuntzak izan daitezke. Brunhilde Ridgwayk adierazi zuenez, bere ilearen estiloa ez zen garai klasikoan ohikoa beraz ez da garai historiko horrenak, helenismoan bakarrik agertzen da, eta berriz ere erromatarren artean. Sandaliaren estiloa ere eztabaidagai jarri zuten. Dirudienez, .. . mendea (Ridgway) edo II. mendea (Albertson) baino lehen datatu ezin den eredu bat da, ziurrenik erromatar asmakizuna. Sandalia hau kopiagilearen lizentzia poetikoa ez bada, jatorrizko Apolora itzuliko litzateke behin betiko sorkuntza helenistiko edo erromatar bat, baina hori, beste kopiarik ezean, ezin da frogatu. Era berean, bere jarrera, ezkerreko besoa altxatuta, gorputza apur bat bihurrituta eta hanken mugimendua, helenismoan ohikoak diren marrak dira.

## Berraurkikuntza eta leheneratzea

Berraurkikuntzaren nondik norakoak ez daude erabat argi, eta hainbat hipotesi daude horren inguruan. Apollo garai hartako Giuliano della Rovere kardinalarekin (geroago Julio II.a) lotuta bakarrik bihurtu zen nabarmen, XV. mendearen amaieratik baitzeukan. Dirudienez, 1489an atera zuten lurpetik Erromako San Pedro Acorrentado Elizaren inguruan, Antzioko Neron hiribilduan (garai hartan Nettuno lurraldea), edo agian Grottaferratan, Giuliano abad in commendam zen lekuan. Kardinal izan eta berehala, Giulianok Erromako Apostolu Santuen Basilikako lorategietan mantendu zuen, baina aita santu bihurtu zenean (Julio II.a bezala), obra Vatikanoko jauregietara mugitu zuten 1511n, Belvedereko Patioan jarri zute, eta hortik hartu zuen goitizena. 1532an berriztapen bat beharrezkoa zela agindu zen, non Giovanni Angelo Montorsolik eskuineko eskuan soberan zuen materiala kendu zuen, bi besoetako galerak osatu zituen, eskuineko besaurrearen posizioa arinki aldatu zuen, gezi-zorrotik falta zen goiko zatia gehitu zuen, zuhaitzaren enborraren altuera handitu zuen, marmolezko lotura bat kendu zuen eskuineko izterraren eta enborraren artean, eta bi esku txiki birsortu zituen. Zakila ere falta zen, baina ez zuten konpondu.Montorsoliren zaharberritzea auzitan jarri zuten gero. Sortu zituen eskuen proportziorik eza izan zen bere lanaren kritika nagusia, luzeegiak ziruditelako. Urte batzuk geroago, Pio IV.a aita santuak eskulturaren genitalak harrizko pikondo-hosto batekin ezkutatzeko agindu zuen. Zaharberritze berriagoetan, Guido Gallik (1924) antzinako gehigarrien zati bat kendu zuen.

## Ospea

Apolok antzina aroan zuen ospea ezezaguna da. Winckelmannek, zeharka, garrantzizkotzat jo behar zela adierazi zuen, Neronen aintzinako hiribilduan aurkitua izan zela hipotesia firmotzat hartuz, hura apaintzeko dirutza xahutu baitzuen.Duela gutxi, Albertsonek ere lan ospetsua izan behar zuela iradoki zuen, baina harritu egin zen kopia gehiago ez zeudelako, kasu horietan espero zen bezala. Nolanahi ere, berriro jendaurrean erakutsi zutenetik maisulan gisa goraipatua izan zen, eta berehala esanahi politikoz jantzia. Poema batean, Evangelista di Capodiferro humanistak Julioren pontifikatuari duintasun eta distira apalak emateko erabili zuen. Aita santuak berak maiz aipatzen zituen greziar mitologiako eguzki jainkoa eta bereziki estatua, eta harekin lotura sinboliko estua ezartzen zuen. Gogora bedi garai hartan, Errenazimentuan, tradizio klasikoa asko indartu zela, erudizioaren hizkuntzaren parte garrantzitsu bihurtuz eta boteretsuei beren burua goresteko tresna gisa balio izan zielarik. Apolo, argiaren, kontzientziaren, zibilizazioaren, edertasunaren, arteen eta arrazoiaren jainko gisa, baina baita profeziaren jainko gisa ere, irudi babeslea bihurtu zen artearen artista eta teorikoentzat, arrazionalismoan, azterketa anatomiko zientifikoan eta geometrian oinarritutako arte figuratiboa garatu nahi baitzuten, artea jainkozko inspirazio gisa ikustearekin batera. Bere estatua garai honetan aurkitu izanak nabarmen zabaldu zuen jainkoaren ospea, eta erlikiak ospe kontinentala irabazi zuen Raimondiren grabatuen zirkulazio handiarekin. Beste erreprodukzio batzuk ugaritu ziren, bere irudia beste testuinguru batzuetara eraman zuten, anatomia liburuak ilustratu zituen eta beste artista bisual batzuen eragina izan zuen, horien artean Durero, Miguel Angel eta Goltzius, eta baita Giambattista Marino bezalako literarioena ere.1540 bat bildumagile aberatsek eta Europako errege-erreginen kideek kopiak eskuratzeko eskaerak egiten zituzten.
Bere ospeak XVII. mendean zehar hazten jarraitu zuen, Berninirengan izan zuen eragina zela eta. Bernini barrokoko eskultore ospetsuena izan zen eta XVIII. mendean artista neoklasikoen, antikuarioen eta filosofo ilustratuen artean indartu zen. Bere bisita derrigorrezkoa zen Europako Grand Tourra egiten zutenentzat, askotan ibilbide artistiko izpiritual baten koroatze bezala aurkezten zelarik, haratago doan epifania bat, zeinaz ez den gehiago ikusia izan behar. Winckelmann mugimendu neoklasikoaren teoriko handiarentzat, Antzinateko obra guztien artean, arte-ideal gorena zen: "Artistak idealaren gainean eraiki zuen bere obra, eta bere egituran bere ideia bideratzeko eta ikusgarri bihurtzeko behar-beharrezkoa zuen materiala baino ez zuen erabili... Artearen mirari horren aurrean, gainerako guztia ahazten dut, eta gainontzekoak behatzen ditut. Nire bularra zabaltzen ari dela dirudi, eta erreberentzian izerditzen, profeziaren izpirituarekin nahastuta daudenen bularrak bezala".
Neoklasizismoko beste zenbait argik Winckelmannen laudorioak jaso zituzten. Goethek, Erromara egin zuen bidaian, esan zuen bazuela "askatasun eta gaztetasunaren kutsu sublimea", beste obra bikain gutxi batzuekin batera, bere bihotza "hainbesteraino konkistatua, non gainerakoa ilundua geratzen baitzen". eta Schiller-ek gizadi osoaren gorpuzkera ideal gisa ikusi zuen, grazia eta duintasuna pertsona bakar batengan elkartuz. Houdon bera izan zuen inspirazio iturri Apolok berak brontzezko Hogarth dio gizagainekoa iruditzen zitzaiola, eta Allan Ramsay eta Joshua Reynolds bezalako margolariek eredu gisa erabili zuten bere jarrera eta mugimendua eliteko kideen erretratuak duintzeko.Haren kopiak Europako arte-bilduma eta -museo eta ikastetxe handietarako egin ziren, eta artista amerikarrek Winckelmannen eta beste teoriko batzuen idazkien grabatuen, kopien eta Atlantikoaz haraindiko dibulgazioaren bidez ezagutu zuten.
Maisulanak Napoleon Bonaparteren gutizia ere piztu zuen, eta Vatikanoak konfiskatu zuen 1797an, Frantziara eramanez. Parisen hartu zuten hurrengo urtean, geldialdi garaile batekin eta gobernuaren propaganda askorekin, eta Arteen Museo Nagusian (etorkizuneko Louvre Museoan) jarri zuten, 1800ean, konkistatzailearen garaikurrik handiena bezala. Bitarte horretan, Antonio Canovak, eskultura neoklasikoaren adierazle nagusiak, obra zaharraren inspirazioarekin, bere Marmokaren burudun Pertseoa sortu zuen, Pio VII.a Aita Santuak lapurtutako erlikiaren ordez eskuratutakoa eta "Kontsolatzailea" izenez ezaguna, galera oso deitoratua baitzuten italiarrek. 1815ean, Canovak berak itzuli zuen obra Vatikanora, eta frantziarrekin negoziatu zuen, aita santuaren izenean, hainbat altxor aberriratzea. Bertel Thorvaldsen Canovaren aurkari handienaren nazioarteko ospea ezarri zuen Jason eta Urrezko Ardi-larrua eskultura Apolo Belvedereri eta Perseo Canovianori emandako erantzuna izan zen.
Hala ere, bere ospea, erromantikoen ikuspegiarekin, gorabeheratsu hasi zen. Lord Byronek Childe Harolden oraindik zoragarri abesten zuen bitartean, Melvillek "Vatikanoaren aintza" deitzen zion, eta Beethovenek bere estudioan busto itxurako kopia bat mantentzen zuen, Emil Braunek 1855eko gida turistiko batean deskribatzen zuen bitartean, "bidaiarientzat, artistentzat eta antzinako maitaleentzat" Jainko hilezkorrari deitzen ziola, "Jainko gaiztoari" deitzen zion bezala.
Walter Pater izan zen lehena estatuak sorrarazitako grinaren zati bat sentimendu homoerotikoekin identifikatzen, Winckelmann bera asoziarazi zuen asoziazio bat, jainkoaren jatorrizko mitoarekin ere erlazionatua izan zena, zeinaren atributuen artean erastes perfektua izatea baitzegoen. Izan ere, viktoriar garaian diskurtso bikoitz batean interpretatu zen haren biluztasuna: alde batetik, gai delikatutzat eta are hezkuntzaren kontrakotzat jo zen, eskandalagarria ez bazen ere, estatuagintza klasiko osoan zabaltzen zen kezka; karikatura inprimatuak ere sortu ziren jantzi modernoekin jantzita erakutsiz. Bestalde, elite ez hain moralistarentzat, Apoloren eta antzinako beste obra batzuen biluztasuna modu onargarri eta dotorea zen, bere aura klasikoagatik erreferentziatua eta sublimatua, gizonezkoen biluztasuna publikoki aurkezteko gizon-emakumeen gizarte sofistikatu eta ongi heziari, zeinak irudiaren bidez egindako sentimendu erotikoei aurre egin ziezaieketen, gaur egungo pentsamendu akademikoaren korronte garrantzitsuan txertatuz. Nolanahi ere, anatomiari eta proportzioei buruzko hezkuntza akademikoa lortzearren, . mendean eredu egokitzat hartu zen estatua arte-ikasleentzat, nahiz eta gai horretan zuen ospea Elgingo Marmolena izan. Borroka eta fisikulturismo sortu berria praktikatzen zutenen artean, eredutzat hartua izan zen, Antzinaroko beste maisulan batzuekin batera, hala nola, Apoxioenoa eta Herkules Farnese.
Bere estimazio estetikoan gorabeherak izan arren, zaila da gutxiestea mendeetan zehar mendebaldeko kulturan izan duen eragina. Europako kolonialismoaren goraldian, Apolo Belvederek Europaren nortasuna gorpuztu zuen. Teoria hegemoniko, arrazista eta xenofoboek, garai hartan diskurtso zientifiko euroamerikarraren eragina zutenek, eta berriak ez zirenek, noski, gizaki zuriaren edertasun "goren" alegatuaren eta mendebaldeko zibilizazioak beste herri eta geografien gainean zuen nagusitasunaren "froga zehatz" gisa aipatu zuten. Interpretazio-lerro hori bereziki baliagarria izan zen Alemaniako nazismoarentzat eta Amerikan aktibo zeuden eugenesiako beste adbokatzaile batzuentzat, ikonografia eta sinbologia klasikoa bereganatu baitzituzten beren helburu totalitarioak justifikatzeko. Apolo gizon zuri paradigmatikoa zela dioen irakurketa horren kontrapuntu ironiko gisa, garai berean teoria batzuk sortu ziren, antzinako ebidentzia anatomiko eta literatur iturri batzuetan oinarrituta, estatua eta proportzioen kanon greziar guztia egiptoar kanonetik eratorriak zirela, ustez gorputz beloidea eredu gisa erabiltzen zuena. Duela gutxi hipotesi hori berreskuratu egin zen, baina polemikan murgilduta dago, antzinako momien analisi genetikoek antzinako egiptoarrak Ekialde Hurbilekoen antzeko herri kaukasoide mediterraneoa zirela egiaztatu baitzuten.
Abordatze politikoen ondorio negatiboez gain, eskultura horrek, klasikoek oro har bezala, aurre egin behar izan zion, arlo estetikoan, modernisten eraso gehigarriari; izan ere, modernistak interesatuta zeuden bera arretaren erdigunean zegoen tradizio akademikoa eraisteko.Garai hartako ondare klasikoaren desprestigioa Kenneth Clarkek egiaztatu zuen 1969ko iruzkin batean: "Apollo aurkitu eta laurehun urtera, mundu osoko eskultura-piezarik miretsiena izan zen. Napoleonen presa handia izan zen... Gaur egun erabat ahaztuta dago gida turistikoek izan ezik, kultura tradizionalaren transmisore bakarrak bihurtu baitziren".
Azkenaldian Apolo Belvederek distira pixka bat berreskuratzea lortu zuen bere irudiari, nahiz eta kritikari askok oraindik sorkuntza hotz eta konbentzional gisa ikusi. Artearen historiari buruzko liburu berrietan nekez aipatzen da, bere irudia Apolo 17 misioaren ikurrean espazioaren etengabeko esplorazioaren sinbolo gisa sartu zen, eta modu informalago batean, ikono herrikoi bihurtu zen. Gaur egun, milioika daude Erroman, Italian eta beste herrialde batzuetan, estatuatxoetan, dominetan, posta-kartetan eta masan erreproduzitutako estanpatxoetan. Ikonografiari dagokionez, Apolo jainkoaren irudikapen guztien artean ezagunena bihurtu zen, eta bere jarrerak XVII. mendean pertsona ospetsuen erretratu askorentzat eredu gisa balio izan zuela dirudien arren, bere figura "gorputzaren kultura patroi berri" gisa berpiztu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Apollo | Facts, Symbols, Powers, & Myths | Britannica» www.britannica.com 2024-12-01 (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ «The origins and role of same-sex relations in human societies» Choice Reviews Online 47 (03): 47–1734-47-1734. 2009-11-01 doi:10.5860/choice.47-1734. ISSN 0009-4978. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* 1 2 3 Osborne, Robin. (2011-11). «(E.) Fantham and (M.) Gagarin Eds. The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome. Oxford: Oxford University Press, 2010. 7 vols, illus. £625. 9780195170726.» The Journal of Hellenic Studies 131: 165–166. doi:10.1017/s0075426911000115. ISSN 0075-4269. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* 1 2 Mattusch, Carol C.. (1996-01-01). Classical Bronzes. Cornell University Press ISBN 978-1-5017-3878-4. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Weis, Anne; Ridgway, Brunilde Sismondo. (1991). «Hellenistic Sculpture I: The Styles of ca. 331-200 B.C.» The Classical World 85 (2): 122. doi:10.2307/4351028. ISSN 0009-8418. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Furtwängler, Adolf. (2010-08-26). Masterpieces of Greek Sculpture. doi:10.1017/cbo9780511687044. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Hadzsits, George Depue; Harrison, Jane Ellen. (1917). «Ancient Art and Ritual» The Classical Weekly 10 (18): 142. doi:10.2307/4387434. ISSN 1940-641X. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* 1 2 Ridgway, Brunilde Sismondo. Hellenistic sculpture: The styles of ca. 331-200 B.C. University of Wisconsin Press, 2001, pp. 93-94
* ↑ «PAUSANIAS AND HIS DESCRIPTION OF GREECE» Pausanias and Other Greek Sketches (Cambridge University Press): 1–159. 2012-06-28 (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Redgrave, Sam.. (1868-09-12). «"Dictionary of Artists of the English School; Painters, Sculptors, Architects, Engravers, and Ornamentists."» Notes and Queries s4-II (37): 250–251. doi:10.1093/nq/s4-ii.37.250c. ISSN 1471-6941. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* 1 2 3 4 Albertson, Fred. "Apollo Belvedere". In: Gagarin, Michael & Fantham, Elaine (eds). The Oxford encyclopedia of ancient Greece and Rome. Volume 1. Oxford University Press, 2010, p. 138
* ↑ Colmenares, Mayra Lucìa Carrillo. (2018-04-25). «Arte-educación de um ceramista social Una mirada al conjunto de acciones Arte-Educativas de la exposición temporal del Museo Nacional de Colombia Dioses, Mitos e Religión e la Grecia Antigua Colección de Cerámica del Museo del Louvre» Revista NUPEART 18 (2) doi:10.5965/2358092518182017156. ISSN 2358-0925. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Charpy, Manuel. (2011-01-31). «Jane Kromm, Susan Benforado Bakewell (ÉD.), À History of Visual Culture. Western Civilization from the 18th to the 21st Century, Oxford-New York, Berg, 2010, 403 p., ISBN 978-1845204921» Revue d’histoire moderne & contemporaine n° 57-4 (4): 261–262. doi:10.3917/rhmc.574.0261. ISSN 0048-8003. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Blanshard, Alastair J. L.. (2010-02-25). Sex. Wiley ISBN 978-1-4051-2291-7. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Paolo Prignani. (2015-06-25). «L'Apollo del Belvedere, on CambiaVersoAnzio» cambiaversoanzio.wordpress.com.
* ↑ «The Renaissance Discovery of Classical Antiquity. By <italic>Roberto Weiss</italic>. (New York: Humanities Press. 1969. Pp. xii, 222. $8.50.)» The American Historical Review 1970-12 doi:10.1086/ahr/75.7.2010. ISSN 1937-5239. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ «Abundance, statue. Vatican, Rome.» Sir Lawrence Alma-Tadema Collection Online (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Brown, Deborah. (1986-01-01). «The Apollo Belvedere and the Garden of Giuliano della Rovere at SS. Apostoli» Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 49 (1): 235–238. doi:10.2307/751302. ISSN 0075-4390. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Mattusch, Carol C. Classical bronzes: the art and craft of Greek and Roman statuary. Cornell University Press, 1996, pp. 142-146
* ↑ «Greek Sculpture (17–43)» Classical Sculpture (University of Pennsylvania Press): 20–72. 2007-12-31 ISBN 978-1-934536-29-2. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ «High Renaissance art in St. Peter's and the Vatican: an interpretive guide» Choice Reviews Online 31 (04): 31–1906-31-1906. 1993-12-01 doi:10.5860/choice.31-1906. ISSN 0009-4978. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Heller, K. D.. (1964). «Die Geschichte und die Wurzel des Satzes von der Erhaltung der Arbeit» Ernst Mach (Springer Vienna): 23–29. ISBN 978-3-7091-8113-3. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Leoncini, Luca. (2003). Apollo Belvedere. Oxford University Press (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ «Roman Art, the Building Blocks of Empire» Classical Art (Princeton University Press): 71–96. 2018-05-29 (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Potts, Alex. (2003). Winckelmann, Johann Joachim. Oxford University Press ISBN 978-1-884446-05-4. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* 1 2 3 4 Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore (eds). The Classical Tradition. Harvard University Press, 2010, pp. 55-56
* ↑ Egmond, Florike; Zwijnenberg, Robert. (2017-03-02). Bodily Extremities. Routledge ISBN 978-1-315-26144-7. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Løkse, Mariann. (2018-12-18). «Encyclopædia Britannica Online» Ravnetrykk (38) doi:10.7557/15.3830. ISSN 2535-8316. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Decreus, Freddy. (2012-03). «Anthony Grafton, Glenn W. Most and Salvatore Settis (eds): The Classical Tradition» International Journal of the Classical Tradition 19 (1): 2–7. doi:10.1007/s12138-012-0305-4. ISSN 1073-0508. (Noiz kontsultatua: 2024-12-17).
* ↑ Teukolsky, Rachel. "This Sublime Museum: Looking at Art at the Great Exhibition". IN Buzard, James; Childers, Joseph W.; Gillooly, Eileen. Victorian prism: refractions of the Crystal Palace. University of Virginia Press, 2007, pp. 89-91
* ↑ Los antiguos egipcios estaban genéticamente relacionados con las poblaciones de Oriente Próximo. 2 de junio de 2017.