OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Draa-Tafilalet

Draa-Tafilalet (arabieraz: درعة - تافيلالت‎; en bereber: ⴷⵔⵄⴰ ⵜⴰⴼⵉⵍⴰⵍⵜ ) Marokoko hamabi eskualdeetako bat da. 86.142 km²-ko eremua hartzen du eta 1.635.008 biztanle ditu, 2014ko Marokoko erroldaren arabera. Eskualdeko hiriburua Er-Raxidia da.

## Historia

Draa-Tafilalet 2015eko irailean sortu zuten, Er-Raxidia eta Midelt probintziak Mequite-Tafilalet eskualdean integratuz, Souss-Massa-Draâ eskualdeko hiru probintziekin.

## Geografia

Marokoko Atlas mendietan dago Draa-Tafilalet. Bere arro nagusiak Draa ibaia mendebaldean eta Tafilete oasia ureztatzen duen Ziz ibaia ekialdean dira. Draa-Tafilalet Marokoko beste bost eskualderekin muga egiten du: Souss-Massa hego-mendebaldean, Marrakex-Safi mendebaldean, Beni Melal-Jenifra ipar-mendebaldean, Fez-Meknez iparraldean eta Ekialdea ipar-ekialdean. Aljeriako bi probintziarekin ere muga egiten du, Tinduf hegoaldean eta Bexar hego-ekialdean.
Draa-Tafilaletek bost probintzia hartzen ditu:
* Er-Raxidia probintzia
* Midelt probintzia
* Tinerhir probintzia
* Uarzazat probintzia
* Zagora probintzia

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Décret fixant le nom des régions» Portail National des Collectivités Territoriales 2015eko otsailaren 20a.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19950954
* Multimedia: Drâa-Tafilalet / Q19950954
# Kysak

Kysak Eslovakiako udalerri bat da, Košice-okolie barrutian kokatuta. 10,92 km²ko azalera du eta 1457 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1330. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1088731
* Multimedia: Kysak / Q1088731
# Mairéad Farrell (politikaria)

Mairéad Farrell (Galway, 1990eko urtarrilaren 5a) irlandar politikari bat da, Sinn Féin alderdikoa, eta 2020ko Irlandako Errepublikako Hauteskunde Orokorretatik aurrera Dáil Éireann legebiltzarreko parlamentaria Mendebaldeko Galway.ordezkat7z.
Behin-behineko IRAren Mairéad Farrell kidea zen hiloba da, 1988an Gibraltarren Britainiar Zerbitzu Sekretuak eraila.
* Datuak: Q84731161
* Multimedia: Mairéad Farrell (politician) / Q84731161
# Cairns

Cairns ( /ˈ k ɛər n z / ⓘ ; Yidiny ) Cairns eskualdeko hiri bat da, Queensland estatuan, Australian.Ipar-ekialdeko kostalde tropikalean dago. 2021 erroldaren arabera, Cairns 153 181 biztanle zituen.
Hiria 1876an sortu zen eta Sir William Wellington Cairnsen izena jarri zion, Hodgkinson ibaian urrea aurkitu ondoren. Bigarren Mundu Gerran, hiria Koral Itsasoko guduan Indar Aliatuen basea bihurtu zen. XX. mendearen amaieran hiria nazioarteko helmuga turistiko nagusia bilakatu, eta ondoren, eskualdeko hiri nagusi batean garatu zen.
Cairns helmuga turistiko garrantzitsu bat da, UNESCOk gizateriaren ondarearen bi gunetara sartzeko; Daintree Rainforest Queensland-eko euri-oihan tropikalan baita, eta Koral Hesi Handia, munduko zazpi mirari naturaletako bat.

## Galeria

* Kaiaren eta Esplanadearen bista egunsentian
* Hirigunea
* Kristalezko hondoko itsasontziak eta urpeko erdi bat Koral Hesi Handian
* Jack Barnes Bicentennial Mangrove Boardwalk, oihan tropikalan
* Koral Hesi Handiaren ferry bat, Cairns
* Kuranda trenbide eszenikoa, Kuranda
* Mossman ibaia eta arroila, Daintree Parke Nazionala, Cairns-en kanpoaldean
* Termita tumuluak, Mareeba, Queensland, Cairns-en kanpoaldean
* Queensland erreskate helikopteroa Koral Hesi Handian, Cairns-en kanpoaldean
* Marmoken arrisku seinalea, Trinity hondartza, Cairns
* Hastings arrezifea
* Hiriko paisaia

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Queensland;, c=AU; o=The State of. «Queensland place names search | Place names» www.qld.gov.au (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ «2021 Cairns, Census All persons QuickStats | Australian Bureau of Statistics» www.abs.gov.au (Noiz kontsultatua: 2025-02-22).
* ↑ «The Electoral Rolls.» The Telegraph (Brisbane) (Queensland, Australia) (1,246): 3. 9 October 1876.

## Ikus, gainera

* Queensland
* ONESCO Gizakiaren Ondare

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189133
* Multimedia: Cairns, Queensland / Q189133
# Adorazio

Erlijioaren esparruan, adorazioa jainko bat gurtzean datza. Normalean naturaz gaindiko izakiei otoi egitea edo debozioa erakustea bezalako ekintzak barne hartzen ditu, jainko edo jainkosei, esate baterako. Erlijioan sinesten duten pertsonak inspiratzen dituen egintza hau gorputzaren bidez egindako keinuez ere erakusten da, adibidez, makurtzea, umiltzea edo men egitea.
Zientzia sozialen arabera, adorazio erlijiosoa ez zaie naturaz gaindiko izateei edo izpirituei bakarrik zuzentzen, arbasoei, naturako elementuei edo kosmoseko elementuei ere zuzendu dakieke. Horren adibide bat andetar wanka-k dira: herri edo komunitate bateko sortzaileak irudikatzen dituzten harrizko monolito luze bertikalak adoratzea.

## Etimologia eta esanahia

Adorazio terminoak bere jatorria latinezko adorare hitzean dauka. Noranzkoa erakusten duen ad- aurrizkia eta orare aditzaz osatzen da, "otoi egin" esan nahi duena.
Euskaltzaindiaren arabera, gurtzaren sinonimoa da eta XVI. mendearen bigarren erditik aurrera dokumentatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «¿Cuál es el significado de la adoración cristiana? | GotQuestions.org/Espanol» GotQuestions.org Español (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) Bazan del Campo, Francisco. (2007). Las ceremonias especializadas de Veneración a los Huancas. SIAN Revista de Arqueología, 3-20 or..
* ↑ «Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* ↑ «adorazio - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2514663
* Multimedia: Worship / Q2514663
# Urrezko Atea (Jerusalem)

Urrezko Atea (שער הרחמים Jerusalemgo Hiri Zaharrerako portale zaharrena da: VII. edo VIII. mendean, Omeiatar Kalifa-herriaren garaian eraiki zen. Errukiaren Atea edo Betiereko Bizitzaren Atea izenekin ere esaten zaio. Ekialdeko harresiaren erdian dago atea, eta ekialdetik Tenpluaren Mendira zuzenean sartzeko aukera ematen zuen bakarra zen. Bibliaren garaian, kokaleku berean edo oso hurbil zegoen aurreko ate bat, Susako Atea izena zuen; hori erritu-helburuetarako erabiltzen zen.
Atea 1541etik itxita dago Suleiman I.aren aginduz. Arrazoia hau zen: tradizio juduaren arabera, Mesiasek hirian sartzeko erabiliko zuena delako. Atea ixtearekin Suleimanek gertaera hori sahiestu nahi zuen.
Ebanjelio apokrifoen arabera, Urrezko Atearen aurrean Ama Birjinaren gurasoak, Ana eta Joaquín, aitatasunaren berri izatean elkar besarkatu ziren. Gertaera hori margolari desberdinek erakutsi zuten haien lanetan, besteak beste, Giotto eta Albrecht Dürer.

## Iruditegia

* Urrezko Atea Tenpluaren Mendiaren barrutik, XIX. mendean.
* Urrezko Atea 1920. hamarkadan.
* Urrezko Atea Tenpluaren Mendiaren barrutik.
* Giottoren San Joakinen kondaira, topaketa Urrezko Atean.

## Erreferentziak

* ↑ Eliyahu Wager (1988). Illustrated guide to Jerusalem. Jerusalem. The Jerusalem Publishing House. 32.or.
* ↑ https://www.sfarad.es/la-puerta-de-la-misericordia/
* ↑ https://www.gotquestions.org/Espanol/puerta-oriental-jerusalen.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1367167
* Multimedia: Golden Gate (Jerusalem) / Q1367167
# Antoine Lavoisier

Antoine-Laurent de Lavoisier (1743ko abuztuaren 26a - 1794ko maiatzaren 8a) frantziar kimikaria izan zen. Kimika modernoaren sortzailetako bat izan zen, Robert Boyle, John Dalton eta Jöns Jakob Berzeliusekin batera.

## Bizitza eta heziketa

Familia aberatseko semea, bost urte bakarrik zituela dirutza handiaren oinordeko bilakatu zen. 1754 eta 1761 artean College Mazarin eskolan ikasi zuen kimika, astronomia eta matematika. Bere hezkuntzan ilustrazioaren ideiak jaso eta bereganatu zituen. 1761 eta 1763 artean Zuzenbidea ikasi zuen Sorbona unibertsitatean. Étienne Condillac filosofoaren eraginpean natur zientziak ikasi zituen. Bere lehen lan zientifikoa 1764an argitaratu zuen, Jean-Étienne Guettard geologoaren laguntzaz. 25 urtekin Frantziako Zientzia-Akademiako kidea bihurtu zen.
1771an Marie-Anne Pierrette Paulze-rekin ezkondu zen. Bere emazte eta lankidea izan zenak Joseph Priestley-ren idazkiak eta Richard Kirwan-en "Flogistoaren saiakera" ingelesetik itzuli zituen. Gainera, Lavoisierren laborategiko tresna zientifikoen irudiak marraztu zituen, bere lanak eta oroitidazkiak argitaratu zituen, eta etxean kimikari buruzko hitzaldiak antolatzen zituen bere garaiko puntako jakintzariak gonbidatuz.

## Ekarpen zientifikoak
### Errekuntza, gasak eta uraren azterketa

Lavoisierren lehen ikerketa kimikoak errekuntzari buruzkoak izan ziren. Esperimentu horiei esker, konbustioan zenbait substantziak oxigenoarekin erreakzionatzen dutela frogatu zuen. Gas honi "azido sortzaile" izena eman zion, azido guztiak oxigenoa dutela uste baizuen. Lavoisierrek gas honek metalen herdoilketan eta animalia eta landareen arnasketan duen garrantzia azaldu zuen. Pierre-Simon Laplace-kin egindako esperimentutan, arnasketa oxigenoz eginiko errekuntza geldoa besterik etzela frogatu zuen. Aurkikuntza hauen guztien garai hartan onartutako "flogistoaren teoria"ren aurka egiten zuten. Flogistoa, errekuntzetan askatutako substantzia zela uste zen.

### Masaren kontserbazioa eta estekiometria

Lavoisierrek egin zituen Kimikaren historiako lehen benetako esperimentu kuantitatiboak. Erreakzio kimikotan parte hartzen zuten erreaktibo eta produktu-kantitateak zehazki pisatuz, erreakzioaren hasierako eta bukaerako masak berdinak zirela frogatu zuen Lavoisierrek. Beraz, erreakzioan materiaren egoera edo propietateak aldatzen dira, baina ez bere kantitatea. Esperimentu hauek Lavoisierrek ezarritako masaren kontserbazio-legea finkatu zuten. 1784an, Mikhail Lomonosov-ek (1711-1765) antzeko proposamena aurkeztu zuen Lavoisierrek baino lehenago, baina ez zuen izan halako oihartzuna. Horretaz gain, Lavoisierren estekiometriaren legearen aitzindari izan ziren ikertzaileen artean, Joseph Black (1728-1799), Henry Cavendish (1731-1810) eta Jean Rey (1583-1645) aipa daitezke.

### Nomenklatura eta Kimika Analitikoa
## Ikus, gainera

* Paristar ezagunen zerrenda

## Kanpo-estekak

* Lavoisierri buruzko artikulua ARGIA astekarian
* Datuak: Q39607
* Multimedia: Antoine-Laurent de Lavoisier / Q39607
# Neutrino detektagailu

Neutrino-detektagailua da neutrinoak aztertzeko diseinatuta dagoen fisikako aparatu bat. Neutrinoek materiaren beste partikula batzuekin modu ahulean elkarreragiten dutenez, neutrino-detektagailuak oso handiak izan behar dute neutrino kopuru esanguratsu bat detektatu ahal izateko. Neutrino-detektagailuak lur azpian eraiki ohi dira, detektagailua izpi kosmikoetatik eta hondoko beste erradiazioetatik isolatzeko. Neutrinoen astronomiaren alorra oraindik bere hastapenetan dago: 2018tik aurrera egiaztatutako estralurtar iturri bakarrak Eguzkia eta 1987A supernoba inguruko Magallanes Hodei Handian dira. Beste iturri posible bat (hiru desbideratze estandar) TXS 0506+056 blazarra da 3.700 milioi argi urtera. Neutrino behatokiek «astronomoei unibertsoa aztertzeko begi berriak emango dizkiete».
Hainbat detekzio-metodo erabili dira. Super Kamiokande foto-hodiez inguratutako ur-bolumen handi bat da, zeinak igorritako Txerenkoven erradiazioa zaintzen duen sartzen den neutrino bat uretan elektroi edo muoi bat sortzen duen. Sudburyko Neutrinoen Behatokia antzekoa zen, baina detektagailuzat ur astuna erabiltzen zuen euskarri gisa. Beste detektagailu batzuk kloro edo galio bolumen handiz osatuta daude, aldian-aldian argon edo germanio gehiegi ote dauden kontrolatzen direnak, hurrenez hurren, jatorrizko substantziarekin elkarreragina duten neutrinoek sortzen baitituzte. MINOSek foto-hodiek behatutako plastikozko distiragailu solido bat erabili zuen; Borexino-k ere foto-hodiek behatutako pseudokumeno-distiragailu likido bat erabiltzen du, eta NOνA detektagailuak olde-fotodiodoek behatutako distiragailu likido bat erabiltzen du.
Efektu termoakustikoaren bidez proposatutako neutrinoen detekzio akustikoa ANTARES, IceCube eta KM3NeT-en arteko kolaborazioek egindako ikerketa espezifikoen gaia da.

## Errereferentziak

* ↑ Instrumentation and Techniques in High Energy Physics. doi:10.1142/14049..
* ↑ (Ingelesez) Chang, Kenneth. (2005-04-26). «Tiny, Plentiful and Really Hard to Catch» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2025-02-23).
* ↑ IceCube Collaboration; Fermi-LAT; MAGIC; AGILE; ASAS-SN; HAWC; INTEGRAL; Swift/NuSTAR; VERITAS; VLA/17B-403 teams (2018). "Multimessenger observations of a flaring blazar coincident with high-energy neutrino IceCube-170922A". Science. 361 (6398): eaat1378. arXiv:1807.08816. Bibcode:2018Sci...361.1378I. doi:10.1126/science.aat1378. PMID 30002226. S2CID 49734791.
* ↑ (Ingelesez) Sample, Ian. (2011-01-23). «The hunt for neutrinos in the Antarctic» The Observer ISSN 0029-7712. (Noiz kontsultatua: 2025-02-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q583152
* Multimedia: Neutrino detectors / Q583152
# Kodetze (terapia)

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du aholku medikorik ematen
Kodetzea edo Dovzhenko metodoa Errusian eta SESB ohiko beste hainbat herrialdetan adikzioen tratamenduaren metodo terapeutiko alternatiboei erreferentzia egiteko erabiltzen diren terminoak dira. Metodo hauek gaixoari heriotzaren beldurra txertatzea dute helburu, alkoholez edo drogez berriro abusatzen badu. Medikuak gaixoaren garunean «kode» bat txertatzeko itxurak egiten ditu, erreakzio indartsu bat eragingo duena substantzia mendekotasun-sortzailearekin kontaktuan jarriz gero. Kodetzeak antzerkia, hipnosia, plazeboa eta aldi baterako ondorio kaltegarriak dituzten sendagaiak erabiltzen ditu. Medikuak denbora finko baterako gaixoak «kodetzen» dituela itxurak egin ditzake, esate baterako, bost urterako. Metodo hori Aleksandr Dovzhenko sobietar eta ukrainiar psikiatrak sortu zuen.
Alkoholismoaren kasuan, prozedura arnas-aparatuari aldi baterako eragiten dion sendagai batekin eta alkoholarekin egin daiteke hipnosipean. Medikuak gaixoari sendagaia ematen dio, gero alkohol kantitate txiki bat uzten dio, horrek erreakzio kaltegarri bat eragiten du eta terapiak epe luzerako eragina izan duela oker sinetsarazten dio. Beste kasu batzuetan, medikuak buruko masaje bat ematen dio hipnosipean dagoen gaixo bati eta alkoholak itsutasuna edo paralisia eragiten duela sinetsarazten dio.
Kodetze-metodoak ez dira zientifikoak eta arriskua izan dezakete gaixoentzat. Metodo alternatibo horiek kontraesanean daude adikzioak dituzten pertsonak tratatzeko munduko praktikarekin, baina oraindik ere erabiltzen jarraitzen dira herrialde batzuetan.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Torban, Mikhail N.; Heimer, Robert; Ilyuk, Ruslan D.; Krupitsky, Evgeny M. (2011). «Practices and Attitudes of Addiction Treatment Providers in the Russian Federation» Journal of Addiction Research & Therapy 2 (1) ISSN 2155-6105. (Noiz kontsultatua: 2024-06-14).
* 1 2 (Ingelesez) Finn, Peter. «Russia's 1-Step Program: Scaring Alcoholics Dry» The Washington Post 2005-10-02 (Noiz kontsultatua: 2024-06-14).
* ↑ (Ingelesez) Mosher, Clayton. (2007). Drugs and Drug Policy. Thousand Oaks: Sage, 269 or. ISBN 978-0-7619-3007-5. (Noiz kontsultatua: 2024-06-14).
* ↑ (Errusieraz) «Волшебная психоделическая наркология» Исцеление статистикой 2011-05-05 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-04-02) (Noiz kontsultatua: 2024-06-14).
* ↑ (Errusieraz) Райхель, Евгений. (2010). «Применение плацебо в постсоветском периоде: гносеология и значение в лечении алкоголизма в России. Часть II» Неврологический вестник 4: 49-57. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-07-10) (Noiz kontsultatua: 2024-06-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4226194
# Marinel zaharrak

"Marinel zaharrak" Joseba Sarrionandiak euskaraz idatzitako olerkigintza liburua da, 1987an Elkarrek argitaratua.

## Ikus, gainera

* Joseba Sarrionandia

## Kanpo estekak

* Jon Kortazarren kritika. Eguna, 1988.
* Xabier Mendiguren. Argia, 1988.
* Edorta Jimenez. Susa, 1989.
* Datuak: Q12263092
# Porky txerritxoa

Porky Txerritxoa marrazki bizidunetako pertsonaia da, eta bere izenburu originala Porky Pig da. Warner Brosen 1935- 1965 urteetan sortutako marrazki biziduna izan zen.
Loony Tunes eta Merrie Melodies marrazki bizidunetan agertzen den pertsonaia da. Pertsonaia hau, lasaia, lotsatia eta hitz totela da. Honen sortzailea Friz Freleng da. Urteen poderioz Bob Clampettek berreragin zuen. Apurka-apurka, arrakasta lortu zuen, baina arrakasta horren arrazoia beste pertsonaiekin, beste programetan zuen harremanaren ondorioa izan zen. Hala nola, Lucas ahatea bezalakoekin. Bi pertsonaien nortasunen arteko alderaketak, Stan Laurel eta Oliver Hardyk Argala eta Gizena seriean zutenen antzekoak dira. Porkyk ere hainbat programa protagonizatu ditu, esate baterako Tini Toons bezalakoak. Honetan, Plucky pertsonaiaz lagundurik garbitasunarekiko desira izugarria du.
Marrazki biziduna haurrentzako sortua izan da, nahiz eta garai batean, helduen artean ere arrakasta izan zuen.

## Erreferentziak

* ↑ «PORKY TXERRITXOA [MG[11/156]»] www.euskal-encodings.com (Noiz kontsultatua: 2018-10-24).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Porky» OpusVida (Noiz kontsultatua: 2018-10-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q937186
* Multimedia: Porky Pig / Q937186
# Grimm anaiak

Grimm anaiak idazle alemaniarrak ziren: zaharrena, Jacob (Hanau, 1785eko urtarrilaren 4a - Berlin, 1863ko irailaren 20a); gazteena, Wilhelm (Hanau, 1786ko otsailaren 24a - Berlin, 1859ko abenduaren 16a) .
Alemanez egindako lehen literatur ekoizletzat jotzen dituzte adituek, ordu arte germaniar hizkuntz batu idatzirik ez zegoela kontuan hartuta. Izan ere, anaiek Deutsches Wörterbuch ("Aleman hiztegia") hiztegian lan egin zuten, aleman "modernoa"ren lehenengoetakoa.

## Bizitza

Hogei urterekin, Jacobek liburuzaintza lanak egin zituen Kassel hirian eta Wilhelm liburutegi berean idazkaria izan zen.
Gotingako unibertsitatean biak irakasleak izan ziren; bertatik 1837an kaleratu zituzten, Ernesto Augusto Hannoverkoa erregearen aurka protesta egin zutelako. Hurrengo urtean, Berlingo Humboldt Unibertsitatean hasi ziren eskolak ematen.

## Lanak

Haur-literaturaren historian idatzitako ipuin ospetsuenen artean, Grimm anaiek egindakoak daude, "Edurnezuri", "Loti ederra" edo "Errauskine" tartean.
1812an, Alemaniako ipuinen bilduma argitaratu zuten, Kinder- und Hausmärchen izenburupean ("Haurren eta etxekoen ipuinak"). 1814an beste sorta bat kaleratu zuten.

### Ipuin hautatuak

* Hänsel und Gretel ("Hansel eta Gretel").
* Rattenfänger von Hameln ("Hamelingo txirularia").
* Rumpelstilzchen (Grigrigredinmenufretin frantsesez eta El enano saltarín gaztelaniaz).
* Dornröschen ("Loti Ederra").
* Schneewittchen ("Edurnezuri").
* Der Geist im Glas ("Botilako jeinua").
* "Erpurutxo".
* Das tapfere Schneiderlein ("Jostuntxo ausarta").
* Aschenputtel ("Errauskine").
* Schuhmacher und die Heinzelmännchen ("Zapataria eta iratxoak").
* Der Froschkönig ("Igela printzea").
* Die goldene Gans ("Urrezko antzarra").

### Zineman

1937an, Walt Disneyk haien liburuetako “Edurnezuri” zinemako pantailara pasatu zuen eta 1950ean, “Errauskine”.

### Euskaratuak

Grimm anayak. Ipuñak (1929, Verdes-Atxirika). Lau lauŕlekotan (pezetatan) salgai jarri zuten.Grimm anaienetik itzulitako Ipuinok hauek izan ziren, hamalau: «Antxumiak eta otsua»; «Eduŕne Zuriñe»; «Txano txu goŕija»; «Jone zuŕa»; «Oyaneko e txe txuba»; «Eduŕzuriñe ta Loragoŕiñe»; «Amordia, aŕantzalia ta emaztia»; «Buru argija»; «Brema´ko abeslarijak»; «Bakaldun belea»; «Guzuŕa aŕua da»; «Lo luzia»; «Zorigaiztokua».
Geroxeago beste hanbat itzulpen egin dira.

## Erreferentziak

* ↑ Altuna Gabiola, Ander. (2011). Joseba Altuna Aldasoro "Amilgain" : 1887-1971 Bizitzako zertzeladak. (1. argit. argitaraldia) Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servico Central de Publicaciones del Gobierno Vasco ISBN 978-84-457-3166-6. PMC 879362725. (Noiz kontsultatua: 2022-04-25).

## Ikus, gainera

* Alemanierazko literatura

## Kanpo estekak

* Karlos del Olmo: "Grimm anaiak bizkaitarrak ei ziren". Euskaldunon Egunkaria, 2002-06-01
* Izaskun JAUREGI: "Bazen behin... eta oraindik bada.", Argia. 2013.
* Datuak: Q2793
* Multimedia: Brothers Grimm / Q2793
# Azido glutariko

Azido glutarikoa edo azido pentanodioikoa, konposatu organikoa da, COOH(CH$_2$)$_3$COOH formula duena azido dikarboxilikoen klasekoa. Solido kristalino gardena da. Disolbagarria da dietil eterretan, bentzenotan eta kloroformotan. Korrosiboa eta narritagarria da.

## Biokimika

Azido glutarikoa modu naturalean sortzen da gorputzean aminoazido batzuen metabolismoren ondorioz, lisinarena eta triptofanoarena etsenplurako. Bide metaboliko horretako akatsek aziduria glutariko izeneko eritasuna eragin dezakete, non azpiproduktu toxikoak pilatzen diren eta entzefalopatia larria eragin dezaketen.

## Sintesia

Hainbat bide dago azido glutarikoa sintetizatzeko. Industrian ziklopentanona oxidatu egiten da azido nitrikoa baliatuz banadio-katalizatzaile batekin, banadio zianuroa esaterako

## Erabilera

Azido glutarikoa hidrogenatuz 1,5-pentenodiola sintetizatzen da zein polimero-plastifikatzaile gisa usatzen den.
Azido glutarikoa monomero gisa erabili izan da poliamidak eta poliolak prestatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Glutaric acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2025-02-24).
* ↑ «T3DB: Glutaric acid» www.t3db.ca (Noiz kontsultatua: 2025-02-24).
* ↑ The Merck Index. 9th ed.. Merck & Co., Inc., 579 or..
* ↑ Werle, Peter & Morawietz, Marcus. (2002). "Alcohols, Polyhydric" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley-VCH.
* Datuak: Q409622
* Multimedia: Glutaric acid / Q409622
# 1566
## Jaiotzak

* Urtarrilaren 13a – Maria Brunswick-Lüneburgekoa, Bruswick-Wolfenbütteleko printzesa eta Saxonia-Lauenburgeko dukesa ezkontidea (h. 1626).
* Urtarrilaren 15a – Philipp Uffenbach, alemaniar margolaria (h. 1636).
* Otsailaren 3a – Giambattista Basile, italiar militar, olerkari, gortesau eta maitagarri-ipuinen biltzailea (h. 1632).
* Maiatzaren 1a – Michiel Jansz. van Mierevelt, herbeheretar margolaria (h. 1641).
* Maiatzaren 26a – Mehmed III.a, Otomandar Inperioko sultana (h. 1603).
* Ekainaren 19a – Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoa, Eskoziako erregea eta Ingalaterra eta Irlandako erregea (h. 1625).
* Ekainaren 20a – Sigismundo III.a Vasa, Poloniako eta Suediako erregea (h. 1632).
* Uztailaren 16a – San San Martin Loinazkoa, beasaindar misiolari eta martiria (h. 1597).
* Abuztuaren 12a – Elisabet Klara Eugenia Austriakoa, Espainiako infanta (h. 1633).
* Azaroaren 3a – Karlos Borboi-Soissonsekoa, Soissonseko kontea eta Frantziako printzea (h. 1612).
* Caterina Vitale, Maltako lehen emakumezko botikari eta kimikaria eta Ospitaleko Zaldunen lehen emakumezko farmazialaria (h. 1619).
* Eneko Velez Gebarakoa, zazpigarren Oñatiko kondea, euskal herritar politikari eta diplomatikoa (h. 1644).
* Giovanni Baglione, italiar margolari eta historialaria (h. 1643).
* Inesa Gaxen, sorgintzat hartu zuten baxenafar emakumea.
* Juan Beriain, euskal idazlea (h. 1633).

## Heriotzak

* Martxoaren 26a – Antonio de Cabezón, espainiar musikagile eta organo-jotzailea (j. 1510).
* Apirilaren 4a – Daniele da Volterra, italiar margolari eta eskultore manierista (j. c. 1509).
* Apirilaren 25a – Diana Poitierskoa, frantziar aristokrata nabarmena, Henrike II.a Frantziakoaren maitalea (j. 1499).
* Apirilaren 25a – Louise Labé, Lyongo Eskolako Errenazimenduko frantziar olerkaria (j. c. 1524).
* Uztailaren 2a – Nostradamus, frantziar profezia iragarlea (j. 1503).
* Uztailaren 18a – Bartolomé de las Casas, espainiar elizgizona eta misiolaria (j. c. 1484).
* Uztailaren 29a – Agnes Waterhouse, Ingalaterran sorginkeria leporatuta exekutatutako lehenengo emakumea (j. c. 1503).
* Irailaren 2a – Taddeo Zuccaro, italiar margolari manierista (j. 1529).
* Irailaren 6a – Suleiman I.a, Otomandar Inperioaren hamargarren sultana (j. 1494).
* Irailaren 27a – Marko Girolamo Vida, italiar prelatua eta humanista.
* Abenduaren 19a – Luis Hurtado de Mendoza, Nafarroako erregeordea (j. 1489).
* Juan Otxoa de Arranotegi, bizkaitar arkitektoa.
* Petri III.a, nafar militarra eta Nafarroako Erresumako 8. mariskala (j. 1499).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6638
* Multimedia: 1566 / Q6638