# Erromako ur-hornidura Erromatar Inperioan

Ura funtsezko elementua izan da gizarteen bilakaeran, horregatik lehen zibilizazioak ibai handien ondoan garatu ziren. Horiek, edateko eta ureztatzeko urez hornitzeaz gain, komunikazio-bide ezin hobeak ziren haien zehar ondasunak merkaturatzeko. Erroma izan zen Mediterraneoko lehenengo zibilizazioetako bat uraren kudeaketa praktikak erabiltzen, horregatik haien teknologia eta antolaketa aurrekaririk gabekoak inperio osoan nekazaritzan etekin handiak lortzeko aukera eman zion. Elikagaien merkataritza estuki lotuta dago merkataritza eskualdeetako ur gezako baliabideekin, ur gezaren erabileraren %90 nekazaritza ekoizpenera bideratzen den tokietan. Elikagaien ekoizpenean erabiltzen diren eta eskualdeen artean trukatzen diren ur gezako baliabideei ur birtuala deitzen zaie.
Dermodyk ur berdea deitzen dio landareek transpiratzen dutenari, eta ur urdina, berriz, ureztatzeko urari. Hala, lehorreko errendimenduak ur berdetik baino ez datoz, hau da, landareek transpira dezaketen ur kantitatetik; ureztatze-errendimenduak, berriz, ur urdinetik datoz, ur berdearen eskasiak landareen lurruntze-eskaria asetzen baitu.

## Ur-hornidura

Landareen, animalien, eta pertsonen ur-eskaerak asetzeko, erromatarrek tokiko ur baliabideak modu eraginkorrean kudeatu zituzten ureztatzeko teknologiak erabiliz, hala nola urtegiak, akueduktuak, ubideak, zisternak, ur gurpilak eta qnatak
Ureztatzeari esker, erromatarrek tokiko baliabide hidrikoen ustiapena maximizatu zuten, oso baliagarriak izan zirenak inperioko leku guztietan nekazaritzako ekoizpena handitzeko, eta merkataritzaren bidez, Erroma sostengatzeko. Izan ere, Erromaren baliabide hidrikoak ez baitziren nahikoak etengabe hazten zen biztanleria elikatzeko.
Hala ere, eta Scheidelen arabera, uraren merkataritzatik sortutako urbanizazioak, ziurrenik, Inperioa bere ur-baliabideen mugara eraman zuen. Ondorioz, horrek inportazio-kostuak handitzea ekarri zuen baita, epe luzera, haren erresistentzia klima-aldakortasunari higatu ere. Ildo berean, pentsatzen du sinesgarria dela uraren baliabideak gutxitzea eta inportazioen kostuak handitzea faktore lagungarriak izan zitezkeela K.o. hirugarren mendeko krisiaren sorreran, bigarren mendean biztanleriaren hazkundearen, urbanizazioa hedatzearen eta merkataritza garatzearen ondorioz.
Lehen esan bezala, ura kontuan hartu beharreko funtsezko elementua da hiri bat sortu aurretik. Pausaniasen arabera, aglomerazio bat hiri bihurtzen zen, eraikin publikoak, gimnasioa, antzokia, iturriak eta agora zituenean, baina bertan ezin zen ur hornidura erregularrik falta. Erromaren kasuan, Apio Klaudio Itsuak hiriko lehen akueduktua eraiki aurretik, K.a. 312an, herritarrek edateko ura putzuetatik edo Tiber ibaitik ateratzen zuten, baina biztanleria hazi ahala, Tiber ibaiko uraren erabilera zalantzagarria bihurtu zen osasunaren ikuspegitik. Horregatik, Agripa, Erromako edil nagusiaren kargua hartu zuenetik, ur-hornidurez eta saneamendu-sistemaz arduratu zen. Horren ostean, curator aquarum izeneko kargua sortu zen.
Erromatarrak jakitun ziren hiria urez hornitzeko egindako lanen garrantziaz. Frontinok ura ekartzearen inguruko lanak piramideak eraikitzeko egindakoekin erkatu zituen. Dena den, Erromatar inperioko hiri guztiek ez zuten akuedukturik, baizik eta putzuak eta etxeetako zoruan zulatutako zisterna publiko eta pribatuak.
Erromatar gehienek iturburuek hornitutako akueduktuetatik ateratzen zuten eguneroko ur-hornidura. Frontinok 591 iturri publiko (lacus) zenbatu zituen lehen mendeko Erroman, eta hartara joan behar zuten intsuletako biztanleek eraikin horiek andelik ez zutelako. Ur-zerbitzua guztiz araututa zegoen zona bakoitzeko hornidura-ordutegiekin. Irudi baten inskripzioak (gaur galduta) akueduktu edo ureztatze sistema baten zati bat erakusten du, ura erabiltzeko eskubideak zerrendatuz.
Ura akueduktuen bidez heltzen zen Erromara, egunero 14.000 milioi litro inguruan. Ura publikoa zen, ia doakoa, eta hiritarrek, batez ere, edateko, bainatzeko eta ureztatzeko erabiltzen zuten; Kalkuluen arabera, Erromak 600 iturri inguru, 30 parke publiko, 8 gune berde komunalak eta lorategi ugari zituen. Euri ura ere biltzen zen, bereziki, sendagaiak prestatzeko. Baina akueduktuetako urak ez zuen beti edateko kalitaterik egokiena, askotan, Erromarako bidean berunezko hodieriatik bideratuta zegoenez, metal honen partikulekin kutsatzen zelako.
Beruna gizarte baten garapen-egoeraren adierazle sendotzat hartzen bada ere, uretan disolbatuta egoteak pozoitzeko arriskua dakar. Delilek eta beste ikertzaile batzuek aztertu dituzte Klaudioren portuko, Trajanoren arroko, eta eskualde hau eta Tiber lotzen zuen Trajanoren lubanarroko sedimentuetan metaturiko berun kantitatea. Ikerketa horren ondorioa izan da, ez dela posible jakitea Erromako berunezko hodien sare izugarriak osasun publikoa zenbateraino arriskuan jarri zuen, baina argi geratu zen hodien bidez eramandako urak gaur egun normaltzat hartzen den baino 100 aldiz berun gehiago zuela.
Zorionez, berunaren kutsaduraren intzidentzia txikiagoa izan zen ura ez zelako erromatar gehienek kontsumituriko edari nagusia. Eguneroko praktika zen edari alkoholdunak edatea, kutsatu gabeko ur hornidura urria zelako. Garagardoak eta ardoak patogenorik ez bazuten ere, ardoa beti urarekin diluitzen zen kontsumitu aurretik. Bestalde, ziur aski, Erromako biztanle gehienek ez zuten nahikoa diru izango edari alkoholdunak erosteko. Horregatik, zalantzazkoa da Plutarkok Katon zentsoreari buruz egin zuen aipamena herri osora estrapolatu ahal izatea. Plutarkoren arabera, Katonek armada zuzentzen zuenean, ura besterik ez zuen edaten, eta ardo kopuru txiki bat bakarrik, indarrak agortzen zitzaizkionean.
Erromatarrek iturri publikoetan, komunetan, irrigazioan eta beste funtzio batzuetan erabiltzeko ur-biltegiak eraiki zituzten arren, ur geldiaren osasunerako arriskuez jabetzen ziren. Horregatik nahiago zuten ur edangarria erreken sorreratik hartu eta ubide eta akueduktuen bidez azken helmugara eraman. Hain zuzen ere, Frontino txundituta zegoen Augusto, subiranorik jakintsuena, Alsietinaren ura ekartzera bultzatuko zukeen arrazoiarekin, Aqua Augusta izeneko akueduktuaren bidez, edangarria ez zelako. Azalpen posible gisa bururatu zitzaion ur horren helmuga enperadorearen ohiko naumakia izan zitekeela eta ubide berezi batetik ekartzeak zerikusia izango zuela edangarriak ziren beste urak ez kutsatzeko ideiarekin. Alabaina, berriro Frontinoren esanetan, ura ez zen alferrik galtzen, naumakiaren soberako ura inguruko eta partikularren lorategiak ureztatzeko erabiltzen baitzen.

## Akueduktuak

Ur-hornidura ziurtatu zen Erroman akueduktuei esker. Idazle klasikoek akueduktuak goraipatu zituzten: Dionisio Halikarnasokoaren esanetan adibidez, akueduktuak erromatarren hiru ingeniaritza-lan garrantzitsuenetako bat ziren. Beste biak harzola-bideak eta estolderia ziren. Plinio Zaharrak ere uste zuen mirari gaindiezinak zirela.
K.o. I. mendearen hasieran, Erroman hamabi akueduktu zeuden martxan, eta Inperioaren gorenean, hamalau bat izan ziren. Hauek garraiatzen zuten uraren erdiak bainu publikoetara eta kaleko iturrietara joaten ziren.
Esan moduan, Erromako akuedukturik zaharrena Aqua Appia izan zen, Apio Klaudio Itsua K.a. 312an eraikia, eta haren luzera 16 kilometro baino gehiagokoa zen. Beste hiru akueduktu gehiago K.a. III. eta II. mendeetan eraiki ziren: Aqua Anio Vetus, Aqua Marcia eta Aqua Tepula. Geroago, Augustok eta bere suhi Agripak bultzada handia eman zioten Erromako ur-horniketari, akueduktu zaharrak konponduz eta berriak eraikiz, esaterako Aqua Augusta edo Aqua Alsietinarekin egin zuten moduan. Agintari horien ondoren eraikitako beste batzuk, Aqua Virgo kasu, etengabe erabili ziren. Ondoren, K.o. 52. urtean, Klaudio enperadoreak bere aurrekoak, Kaligulak, hasitako Anus Novus eta Aqua Claudia osatu zituen.
Claudia eta Marciako urak iturburu batetik ekarriak ziren, Frontinok goraipatu zituenak beren garbitasunagatik. Anio Novuseko eta Anio Vetuseko urak, ostera, Anio ibaitik zetozen, eta sedimentaziorako ur-andelak instalatu arren, Anio Novuseko ura, ekaitz bat gertatzen zenean, arre kolorekoa maiz iristen zen Erromara.
Klaudio eta Trajano enperadoreek Aqua Claudia eta Aqua Traiana akueduktuak egin zituzten, hurrenez hurren, eta euren izena eman zieten. Klaudioren akueduktua bukatua izan ostean, Anio Novok K.o. 52an, berrikuntza lanak egiteko kostua ordaindu zuen. Erromako azken akueduktua Aqua Alexandrina izan zen, 22 kilometroko luzerakoa, Alexandro Severok egina K.o. 226an. Horrekin guztiarekin, Erromak egunean milioi bat metro kubiko ur gastatzen zituela kalkulatzen da. Ur kantitate handi hori beharrezkoa zen etengabe hazten ari zen populazioaren beharrak asetzeko. Ur kantitate honen ehuneko handi batek hamaika terma handiak, 900 bainu publikoak, 1.400 iturri monumental inguru, eta hainbat igerileku pribatu hornitzen zituen.
Akueduktuak, nagusiki, lur azpiko urez gehiago hornitzen ziren, lurgaineko urez baino, beraz, akueduktuen jatorri ohikoena iturburua izaten zen, eta ohikoa zen haien emaria eta hornidura handitzea bidean barrenako beste batzuetako urarekin. Akueduktuen ura, ia beti, gogorra zen, horretan disolbatutako mineral kopuru handiak zeudelako. Akueduktu-sistema gehienak lerro nagusi bati lotzen zitzaizkion. Adarrak zuzenean edo ur-biltegi baten bidez elkartzen ziren. Loturak oso gutxitan egiten ziren hiritik kanpoko hodi-akueduktuetan, baina harlanduzko kanaletan badaude lotura horien adibide batzuk, hala nola Osteriolan (Erroma) eta Grotte Sconken.
Hainbat mailatan heltzen ziren Erromara akueduktuak. Haietariko bostek (Anio Novus, Claudia, Julia, Tepula, Marcia), Erromara altuera handian heltzen zirenez, ura hiriko edozein auzotara eraman zezaketen. Maila baxuagoko akueduktuak Anio Vetus, Virgo eta Apia ziren, eta baxuena Alsietina zen, Tiber ingurua eta eskualde baxuenak ureztatzen zituena. Banaketa- edo sedimentazio-andela (castellum divisorium) kasu gehienetan grabitate-fluxuaren akueduktu baten amaiera zen, herri edo villa baten goiko aldean kokatua. Virgok, Apiak, eta Alsietinak dekantazio-andelarik ez bazuten ere, Erromara heltzen zirenean, leku horretatik ura berunezko edo terrakotazko hodien bidez banatzen zen kontsumitzaileei. Kasu batzuetan ura bigarren ordenako castellaetan banatzen zen eta hortik bezeroengana joaten zen. Augustoren agintaldian, Vitruviok, armadako ofizial eta arkitektoak, bere De Arkitektura tratatuan, castellum baten prototipo bat deskribatu zuen:
| « | Urak hiriko harresietaraino ekarri ondoren, ur-andela bat (castellum) eraikitzen da, ura jasotzeko zisterna hirukoitza erantsita. Andelan, konektaturiko tamaina bereko hiru hodi daude, urak muturretatik gainezka egiten duenean erdikora isurtzeko. | » |
Castellumera helduta, urak hodien bidez banatzen ziren. Horretarako, calix izeneko brontzezko uhate berezi batek, kanalean edo ur-andelean kokaturikoak, ura berunezko hodietara bideratzen zuen. Akueduktuen luzeran kokaturiko andelek igaro beharreko emaria arautzen zuten uhate irristakor baten bidez. Erregulagailu bakoitzak depositu angeluzuzen bat zuen, gainezkabide bat, eta ubidearen fluxua kontrolatzen zuten uhate batzuez hornitua. Emaria kontrolatzeko sistemak kanalean zehar kokatuak, hondoko uhateak ziren, edo kanaletako hustubideak ziren.
Frontinok akueduktuetan ur-fluxua doitzeko mekanismoak gomendatu zituen zehaztu gabeko distantzia batera. Fluxua erregulatzea beharrezkoa zen euri-garaian uholdeak prebenitzeko eta hiria fluxu-baldintza onenekin hornitzeko (energia-galera minimoa eta ahalik eta emari handiena). Sasoi euritsuenetan, ura kanalen alboetatik gainditzen zen eta presioa egiten zuen, bereziki estalitako sekzioen elkargunean. Gainera, gainezka egindako urek lur bigunetan egindako akueduktuen zimenduak higa zitzaketen. Horregatik beharrezkoa zen akueduktuen kontrola kalterik eta ur-horniduraren etendurarik ez izateko.
Erromako castellum bat, Nymphaeum Severi Alexander izenekoa, iturri ornamental (munera) bat zen, hau da, banaketa-andel (castellum divisorium) batekin konbinatutako iturri apaingarri bat. Arkeologoek ez dakite ziur ura Aqua Julia edo Aqua Anio Novusetik zetorren. Dena den, ur kopuru handi horretatik oso gutxi iristen zen etxe partikularretara, beraz, ura kaleko iturrietatik, putzuetatik edo ur-postuetatik atera behar zen. Frontinok bazekien uraren garbitasuna eta zaporea hobetuz, bere vitalitas hobetzen zela. Uraren osasungarritasuna kontuan hartuz, akueduktu bakoitzarena kolore, zapore eta garbitasunaren arabera sailkatu zuen. Ur garbiena edateko erabiltzen zen, txarrena, berriz, ureztatzeko eta «hiriko beste erabilera txarrak» egiteko, baina azken ur hori ere, Aqua Alsietinarena kasu, kaleko iturrietan erabiltzen zen beste hornidura gutxi zeudenean, beraz, argi dago ez zela kaltegarritzat hartzen, baizik eta desatsegintzat.
| « | Hala ere, Tiber ibaiaren beste aldean dagoen eskualdean, larrialdi batean, zubiak konponketak egiten ari diren bakoitzean eta ibaiaren alde honetatik ur-hornidura eteten den bakoitzean, Alsietinatik ateratzen da iturri publikoen emaria mantentzeko. | » |
Hiriko uraren beste erabilera batzuen artean kaleak garbitzea zen. Ur guztia kontsumitzea ezinezkoa zenez, akueduktuetako urak kale iturrietan eta bainu publikoetan gainezka egin ondoren kaleen zehar zihoazen zaborra arrastaka.

### Ubideak

Gaur egun, erromatar akueduktuak arku eta arkuen hondarrekin erlazionatzen badira ere, forma arruntenak azaleko ubideak ziren. Ubideak harlangaitzez eginak zeuden, lur azaletik 0,5 eta 1,0 metro arteko sakon, eta estalita. Behealdea eta alboak, berriz, zementu iragazgaitzez forratuta zeuden.
Errepublikaren garaian, akueduktuak eta estoldak eraikitzeko eta mantentzeko ardura edilena eta zentsoreena zen, eta legez kanpoko desbideratzeen bidez ura lapurtzea oso ohikoa zenez, Katon Zaharrak, K.a. 184an zentsore izendatuak, akueduktuetako ura moztu omen zien eraikin eta soro pribatuetara, baimenik gabe, eramaten zutenei.Frontinok ur komisario kargua hartu zuenean K.o. 97. urtean, egoera antzekoa zen, akueduktuetatik legez kanpoko desbideratze ugariak zirelako. Hirian, ur-lapurretak baimenik gabeko konexioen bidez egiten ziren, eta landan, berriz, ura akueduktuetatik zuzenean desbideratzen zen. Frontino ohartu zen, halaber, akueduktuen ibilbidean zehar nekazari batzuek ura beren jabetzetara desbideratzen zutela. Legea puntu horretan oso zorrotza izan arren, Augustoren garaian oraindik legez kanpoko desbideratzeak egiten jarraitzen zutenez, agindu zuen aprobaziorik gabe ur publikoa erabiltzen zutenei ondasunak konfiskatzea. Gerora, ordea, Nerva enperadoreak gizabanako askori ur publikoa beren onurarako erabiltzen utzi ondoren, lehenago ura lapurtu zutenek ez zuten traba gehiagorik izan desbideratzeak legalizatzeko.
Iturburuetatik hartutako ura kanaletatik bideratzen zen, baita berunezko edo zeramikazko hodietatik ere. Kanaletako egitura ahalik eta sendoena izan behar zen, eta kanalaren ohantzeak ehuneko luzeran gutxienez oin erdiko desnibela izan behar zuen. Bestalde, kanal horien goialdeak estalita zeuden eguzkiak uretan ahalik eta eragin gutxien izateko. Iturburua muinoen goialdean atzematen zenean, beharrezkoa izaten zen akueduktuen malda handiko zatiak gainditzea, eta horrelako kasuetan, eraikuntza bereziak egin behar ziren ur-jausiek eragin litzaketen kalteak ekiditeko. Lurpeko jaitsiera-putzuak ondo aztertu dira, esaterako Le Recret, Liongo Yzeron akueduktuan eta Montjeu, Autunen, biak Frantzian. Arrapal leunak edo ur-jauzi mailakatuak uraren energia moteltzeko eraiki ohi ziren, sarritan gezatzeko sistema batekin konbinatuta.
Dekantazio-andelak eraikitzen ziren solido mota guztiak kentzeko, eta gehienetan akueduktu baten iturburuaren ondoan edo amaieran castella divisoriatik gertu zeuden, hau da, hirietako uraren banatze-gunea. Zenbaitek zaborra kentzeko irteera berezi bat zuten, baina aldian-aldian, hondakinak eskuz kendu behar ziren. Adibiderik ezagunenak Koloniako Grüne Pütz, eta Erromako Aqua Virgoren akueduktuetakoak ziren.
Batzuetan, ibilbide luzeak saihesteko, denbora aurrezteko eta eskulana nahiz proiektua merkeago egiteko beharrezkoa zen tunelak egitea. Erromatarrek sarritan erabiltzen zuten qanat tunelaren teknika, non muino baten hegalean putzuak zulatzen baitziren eta, ondoren, hauen behealdea elkarrekin lotzen zen. Ezagutzen den erromatar tunel luzeena Mornantekoa da, Liongo Gier akueduktuan, 825 metro luze dituena. Egun, frogatu ez den arren, baliteke 2.250 metroko tunel bat egotea Erromako Anius Novus akueduktuan.
Erromatar akueduktuen %80 inguru induskatzeko eta estaltzeko teknikaren bidez egin ziren. Modurik errazena zen lubaki bat zulatzea, ondoren ubide bat egitea edo hodi bat ezartzea, eta, azkenik estaltzen zen. Ibaiak zeharkatzeko, akueduktuek zubien eraikuntza berariazkoa behar zuten, batzuetan hainbat arku-solairuz osatua. Anio zeharkatzen zutenen kasuan, Ponte Lupotik, Galikanoren ondoan, lau akueduktu pasatzen ziren (Aqua Marcia, Anius Vetus, Anius Novus eta Aqua Claudia). Beste kanal-mota bat, lurrazpikoa, eraikitzen zen, galtzada bat igarotzen zen ibarbide batean lubeta bat egin ondoren, urak geldi ez zitezen. Estalitako kanal labur horiek behealdetik zeharkatzen zuten obra, eta kalkulatuta zeuden euri-ura edo errekasto bat lubeta baten azpitik igarotzen uzteko. Erromatarrek lurpeko isurbide horietako asko eraiki zituzten beren bideen azpian, baina zeharkatu beharreko luzera handiagoa zenean, ibai batena adibidez, zubi bat eraikitzen zuten. Gehien erabilitako bi diseinu geometrikoak laukizuzenak eta zirkuluerdiko gangazkoak izan ziren.

### Hodiak

Antzinatean, akueduktuen fluxuak grabitatearen bidez funtzionatzen zuen, ingeniariek, oro har, sestra-kurben gutxieneko maldari jarraitzen baitzioten. Horrek suposatzen zuen harlanduzko kanalizazio oso luzeak egitea, baina, haranak eta mendiak zeharkatzeko bazegoen aukera merkeago bat tunelak, zubiak edo arkupeak egitea baino: sifoien bidez egitea. Sifoiak eraikitzen ziren zeharkatu beharreko harana zubi baterako sakonegia edo zabalegia zenean. Antzinako Greziatik nabaritu ziren “U” itxurako hodi bateko bi muturretan, ura maila berera igotzen zela, hots, edalontzi komunikatuen legea. Printzipio hori sifoiei aplikatu zen, hodien bidez bideraturiko urak, depresio edo haran baten hondoraino jaitsi ondoren, jaitsiera hasi zenaren maila bera lor zezakeelako.
Ura puntu horretara iritsi eta gero, kanal batetik bideratzen zen. Sifoi baten elementurik garrantzitsuenak kanal ireki baterako edo hodi baterako edo gehiagorako trantsizioan zeuden, hala nola arroaren burualdeko ur-biltegia; muinoen bi aldeen goialdean dauden hodien bi ukondoak (geniculi); haranaren hondoan hodiei eusteko sabela (venter) izeneko azpiegitura, eta, azkenik, hodien bidez bideratzen da ura kanal ireki batera igarotzen den hartzaile-tanga. Normalean, haran baten hondoko hodiak sifoi-zubi baten gainean jartzen ziren, haraneko ibaia behetik igaro zedin akueduktua kaltetu gabe.
Vitruvioren arabera, ura hiru modutan eraman zitekeen: harlanduzko kanaletan, berunezko hodietan edo terrakotazko hodietan. Tubuli izeneko terrakotazko hodiak akueduktuak eraikitzean ere erabili ohi ziren, baina bakarrik presio baxuko kasuetan. Tutuak akueduktu txikiagotan, tokiko hiri banaketa-sistemetan eta hustubideetan instalatu ohi ziren. Tutuek 40-70 cm inguruko luzera izaten zuten, eta, barne-diametroan, 15 cm. Horiek ez ziren simetrikoak, mutur bat beste muturra baino estuagoa zelako. Horrela errazago elkar zitezkeen mutur estuena beste mutur zabalagoan sartzean. Gero, juntura zigilatzen zen brida edo arteka batekin, eta zigilua igeltsuz burutzen zen, harlanduzko kanaletan egiten zen moduan.
Ura bideratzeko metalezko hodiak edo fistulae izenekoak ere erabiltzen ziren. Zenbaitetan, erabilitako materiala brontzea izan ohi zen, baina usuena beruna zen merkeagoa zelako. Berunezko hodiak egiteko, erromatar teknikaren arabera, berunezko xafla laukizuzen bat biltzen zen egurrezko enbor baten inguruan. Bi ertzak gainjarri eta gero, tolesten eta soldatzen ziren. Hamar tamaina estandar zeuden, bakoitza erabilitako berunezko xaflaren zabaleraren arabera izendatua. Tamaina digituetan neurtzen zen, digitu bat 1,85 zentimetrokoa izanik. Berunezko hodiak terrakotazkoak baino luzeagoak egiten ziren, baina horma meheagoekin. Frontinok adierazi zuen 25 tamaina estandarizatu zeudela, eta hodietako fluxua haien diametroaren bidez kontrolatzen zela. Fluxua letoizko txorrotekin eten edo has zitekeen. Hodien unitate erromatarra kinaria zen, eta diametro hori 2,3125 cm ziren.
Vitruviok nahiago zuen terrakotazko hodien erabilera hainbat arrazoirengatik: lehenik eta behin, uste zuelako berun-hodietan arriskua zegoela berun oxido zuria eratzen zenean. Vitruviok substantzia horri cerussa deitu zion, eta ezaguna zen berunaren efektu txarrak galdaketako langileengan. Vitruvio horretaz ohartu zen:
| « | Hori egiazta daiteke berunarekin lan egiten duten beharginen kolore zurbila behatuz. Izan ere, beruna galdaketan, haren keak gorputz-adarretan finkatzen dira eta egunero erretzeak odolaren indarra suntsitzen du; Beraz, ura osasuntsua izateko ez da inola ere berunezko hodietan eraman behar. Gure eguneroko otorduetan erakusten denez, zeramikazko hodien zehar doan uraren zaporea hobea delako, hala, zilarrezko baxeraz hornitutako mahai guztietan, edateko zeramikazko ontziak erabiltzen dituzte, haiek gordetzen duten zaporearen garbitasunagatik. | » |
Bestalde, Vitruviok uste zuen igeltsero arrunt batek terrakotazko hodiekin lan egin zezakeela, baina berunezkoekin aritzeko espezializatuko langileak behar zirela. Azkenik, Vitruviok jakin bazekien beruna ekoiztea eta garraiatzea terrakotazko hodiak baino garestiagoa zela.
Ubideetako desbideratzeekin gertatzen zen moduan, ura lapurtzea hodien bitartez ez zen batere arraroa izan. Horregatik, ur-horniduraren arduradunek arau-hausteren bat ikusten zutenean, tutua zigilatzen zuten, baina gutxira arazoa errepikatzen zen ebasleek beste tutu berri batzuk txertatzen zituztelako. Nahiz eta senatuak lapurrei 100.000 sestertzioko isuna jarri baita egindako kaltea konpontzearen zigorra ere, ur-desbideratzeak ez ziren murriztu.
Aurkitutako erromatar garaiko berunezko hodiei dagokienez, Christen Bruunek dio horiek senatarien, zaldizkoen, liberto inperialen eta behe mailako erromatarren izenen inskripzioak dituztela. Horrek eztabaida sutsuak piztu ditu, testu horiek baliagarriak baitira eliteak gogokoen zituen auzoak identifikatzeko, baina izenek ez dute beti domus baten jabetza adierazten, eta eginez gero, bizilekuaren kokapenari buruzko informazioa eskasa ematen dute. Zehaztasun faltaren beste arrazoi batzuk ziren ur-hodiak beste eraikin baterako berrerabiltzen zirela, edo tutuetan agertzen zen izena hodien fabrikatzailearena zela.

### Beste obra hidrauliko batzuk eta beren mantentze-lanak

Erroma, Estrabonen deskribapenaren arabera, Tiberreko hiri bakarra izan zen uholde errepikariengatik prezio bat ordaindu zuena, Erromako beheko aldeak gune endorreikoak zirelako. Horietariko batean, Marteren zelaian, antzina, palus Caprae izeneko zingira zegoen, Petronia deitutako errekak elikatua. Beste ertzean ere bazeuden antzeko sakonuneak, codeta izendatutakoak bertan hazten ziren zaldi-buztanengatik; haietako sakonune bat Julio Zesarrek erabili zuen bere naumakiak antolatzeko, geroagoko, Agripak palus Capraen eraiki zuen urmael (stagnum) apaingarriaren aurrean. Beste eremu baxuetan prata edo ur-belardiak hazten ziren, hala nola prata Flaminia, Kapitolioaren azpiko Tiber ibaiaren bihurgunean, edo prata Quinctia, beste aldeko ertzean.
Zesarrek hezegune horiek lehortzeko eta urbanizatzeko plan ikusgarri bat asmatu zuen; Pons Mulviusetik hasita, Tiber ibaia kanalizatzeko asmoa zuen eta Marte zelaiaren funtzioak ibaiaren beste aldeko Vatikano zelaira transferitu nahi zituen. Azken asmoa zen Marte zelaia urbanizatzea, lautada horren uholde-arazoak kentzeko.
Lan hidrauliko askoren artean, ziurrenik Julio Zesarrek diseinatuak edo hasitakoak, Euripo kanala eta Stagnum zeuden. Beharbada, delta eraikitzea, Saepta ekialdean dagoen Iseoren zati bat, izan liteke Zesarrek uraren gaia Isisekin lotzeko izan zuen modua, Alexandriatik inportatutako beste jainkosa bat. Zesarren erailketak urbanizazio-planak bertan behera utzi bazituen ere, julio-klaudiotar dinastiaren enperadoreek Erromako eraldaketekin jarraitu zuten. Haietako bat, Klaudiok, K.o. 42. urtean, itsasertzeko portu ireki bat eraikitzen hasi zen, Erromaren horniduren gabeziak konpentsatzeko. Ordura arte Erromak erabilitako portua, Ostiarena, ez zen egokiena izan ainguraleku eskala txikikoa zelako. Helburua zen Klaudio portuaren eta Puteoliren arteko bide luzea erraztea. Azken hau Napoli badiako itsas portu nagusia baitzen.
Barrualdean, Trajanoren arroa K.o. II. mendearen lehen urteetan induskatu zen, Erroman hedatzen ari zen populazio baten gero eta handiagoko eskaerari erantzuteko. Portu horrek itsasoz zihoazen merkataritza ontziei amarraleku seguruak eta biltegi itzelak eskaintzen zizkien. Klaudio eta Trajanoren arroen arteko komunikazioa sarrerako 9 metro zabaleko kanal bat zegoen.
Curator aquarumi buruzko testigantza epigrafiko asko daude, Erromako ur-horniduraren administrazioaz arduratzen zena. Zalantzarik gabe, curator aquarumek hornidura-sarearen mapak gordetzen zituzten, eta froga hori galdu bada ere, ura banatzeko eskema baten zati bat mapa arrunt batekin inskribatuta dago, ziurrenik Erromako kanpoaldea erakusten duena.
Frontinok adierazten zuenez, akueduktuen mantentze lanak kontratuen bidez esleitzen ziren. Kontratistek esklabo-langile kopuru finko bat izan behar zuten hiritik kanpoko kanaletan jarduteko, eta beste kopuru bat hiriaren barrurako. Kontratistek egindako lanaren ohiko ikuskaria zentsorea zen, baina batzuetan edilak edo kuestoreak ere lan horretaz arduratzen ziren.
Langile publikoen taldea Agripak eta Augustok sortu bazuten ere, ohikoena zen haien soldatak estatuaren ogasunetik ordaintzea.Diru hori ur-eskubideen alokairuetatik lortzen zen, hau da, kanalizazioetatik, urtegietatik, iturri publikoetatik edo ur-arroetatik gertu dauden leku eta eraikinetatik. Behargile horietaz gain, bazeuden beste batzuk enperadoreek zuzenean kontratatutakoak. Talde hori Klaudioren garaian sortu zen, eta enperadoreek haien soldatak eta ur-hornidurako materialak ordaintzen zituzten. Estatuaren eta Zesarren taldean, 240 eta 460 langilez osatuta, hurrenez hurren, langileburuek, tankeetako arduradunek, ikuskatzaileek, harginek, igeltseroek eta beste langile batzuek egiten zuten lan.
Ez zen batere ezohikoa akueduktuak eta ubideak matxuratzea, bereziki mantentze-lanak egiten ez zirelako. Matxura eta eragozpenik ohikoenak izaten ziren zuhaitzen sustraiek ubideak mugitzen zituztenean edo jabe batek bere eremutik langileei igarotzea ukatzen zienean lan-hidrauliko baten konponketak egiteko. Senatuak dekretu bat atera zuen horri guztiari aurre egiteko.
| « | Ubide, tunel eta arkuen konponketei zegokienez, Zesar Augustok Senatuari agindu zionez, bere funtsetatik ordainduko zituela, lurra, lokatza, zeramikazko materialak, harea, egurra eta konponketarako beharrezko den beste edozein material, jabeek, ahalik eta ondoen, proportzionatu, atera eta garraiatuko zituztela inoren kalterik gabe, eta horien balioa pertsona zuzen batek erabakiko zuela. Garraio hori jabetza pribatuak zeharkatuz egingo da, eta inork ere ezingo du eragotzi bere jabetzatik igarotzeko eta garraiatzeko eskubidea. Eskubide hori beti bermatu beharko da, aipatutako egituren konponketekin zerikusia duten material horiek beharrezko guztietan garraiatzeko. | » |
Klaudiok, esaterako, Aqua Claudia eta Anio Novus K.o. 52an osatu zituen, eta lanak bere funtsekin ordaindu zituen (sua imppensa in urbem perducendas curavit). Geroago, K.o. 71. urtean, Vespasianok akueduktuaren zati bat zaharberritu zuen, bere iturriak bederatzi urtez zerbitzurik gabe egon ostean (aquas Curtiam et Caeruleam). Hamar urte eskas geroago, Titok akueduktuaren zati berdinak konpondu behar izan zituela jakinarazi zuen.

## Oharrak

* ↑ Qnatak aldapa txikiko lurpeko kanalak dira, akuiferoetatik edo putzuetatik ateratako edateko edo ureztatzeko ura eramateko.
* ↑ Ibai baten ondoan kokaturik egotea funtsezkoa zen hiri bat sortzeko eta garatzeko. Ovidiok zioenez bere Metamorfosi lanean, ibaien izaera sexuala gizonezkoa zen eta emakume birjinekiko interes berezia zuten. Litekeena da ibaien sexu-grina horrek ahalbidetuko ziela nekazaritza garatzea eta gizakien biziraupenerako beharrezko ur geza ematea. Beraz, gizakien ugalkortasun ibaien emankortasunaren araberakoa zen.
* ↑ Delilek, Hongek eta beste ikertzaile batzuek egiaztatu dutenez, Groenlandiako izotz erregistroan berun-kontzentrazioen igoera Erromatar Inperioaren garapenaren handienekin lotu da.

## Erreferentziak

* ↑ Dermody, B. J., et al., 2014, 5025-5030. or.
* ↑ Dermody, B. J., et al., 2014, 5026. or.
* ↑ Scheidel, W., 2010, 12. or.
* ↑ Frontin. Aq. 1.4.1.
* ↑ Frontin. Aq. 98.1-3; ILS 5364.
* ↑ Frontin. Aq. 1.16
* ↑ LTUR 2.102, 2.253. or.
* ↑ Frontin. Aq. 78.3.
* ↑ Deming, D., 2019, 154. or.
* ↑ CIL 6.1261
* ↑ Cilliers, L.; Retief, F. et al., 2012, 55. or.
* ↑ Fernández Ferriol, C., 2018, 1. or
* ↑ Delile, H. et al., 2014, 1-5. or.
* ↑ Plut. Cat. Mai., 1.7.
* ↑ Frontin. Aq. 1.11.
* ↑ Koloski-Ostrow, A. O., 2015, 3.3. atala.
* 1 2 Cilliers, L., 2010, 70. or.
* ↑ ILS 54. (Appius Claudius | C. f. Caecus, |censor, cos. bis, dict., interrex III, pr. II, aed. cur. II, q., tr. mil. III. Com|plura oppida de Samnitibus cepit; I Sabfnorum et Tuscurum exercijtum fudit; pacem fieri cum [PJyrrho' rege prohibuit. In censura viam 1 Appiam stravit et^ aquam in | urbem adduxit; aedem Bellonae | fecit).
* ↑ ILS 1974.
* ↑ ILS 5796.
* ↑ CIL 6.1252.
* ↑ ILS 1613; CIL 6.1256.
* ↑ CIL 6.1258.
* ↑ Frontin. Aq. 2.89.4, 2.91.1-2.
* ↑ CIL 6.1260.
* ↑ CIL 6.1256 = ILS 1256.
* ↑ Deming, D., 2020, 155. or.
* 1 2 Schram, W., 2019.
* ↑ Frontin, Aq. 1.18.1-7.
* ↑ Vitruv. 8.6.1.7.
* ↑ Frontin. Aq. 1.36.2.
* ↑ Chanson, H., 2002, 46. or.
* ↑ Schram, W. et al., 2004; Vittorio Emanuele plazan oraindik ikus daitezke haren aztarnak.
* ↑ Frontin. Aq. 11, 15, 89-90.
* ↑ Frontin. Aq. 92.
* ↑ Frontin. Aq. 11.
* ↑ Burian, S.; Edwards, F., 2002, 6. or.
* ↑ Deming, D., 2020, 154. or.
* ↑ Livy 39.44.4.
* ↑ Frontin. Aq. 7.1, 9.6, 75.2-3, 95.3.
* ↑ Frontin. Aq. 88.2, 97.3-4.
* ↑ Vitruv. 8.6.1.
* ↑ LTUR 5.252. or.
* ↑ Schram, W. et al. 2004.
* ↑ LTUR 4.32. or.
* ↑ Chanson, H., 2002, 55. or.
* ↑ Vitruv. 8.7.40.
* ↑ ILS 478, 5277.
* ↑ Scharam, W., 2011.
* ↑ Frontin. Aq. 22.1; 36.3.
* ↑ Deming, D., 2020, 156. or.
* ↑ Vitruv. 8.6.11.
* ↑ Vitruv. 8.7.43, 44, 48.
* ↑ Frontin. Aq. 129.
* ↑ Bruun, C., 2015, 477. or.
* ↑ Str. 5.3.7.
* ↑ LTUR 2.64. or.
* ↑ ILS 8612.
* ↑ LTUR 4.76. or.
* ↑ Purcell, N., 1996, 6, 10. or.
* ↑ CIL 6.54.
* ↑ Arya, D., 2004, 250. or.
* ↑ Delile, H. et al., 2014, 1. or.
* ↑ ILS 643, 1128, 1186.
* ↑ CIL 6.1261.
* ↑ Frontin. Aq. 96, 116.1-3, 117.1, 126.1-6.
* ↑ Frontin. Aq. 125.
* ↑ CIL 6.1256 = ILS 218.
* ↑ ILS 218.
* ↑ CIL 6.1258 = ILS 218.

## Bibliografia

* Arya, D. (2002). The goddess Fortuna in imperial Rome: cult, art, text. [Doktorego Tesia, The University of Texas at Austin]. https://core.ac.uk/display/5177975
* Bruun, C. (2015). The City of Rome. In C. Bruun & J. Edmondson (Ed.), The Oxford Handbook of Roman Epigraphy (471-494. or.). Oxford University Press.
* Burian, S.J., & Edwards, F.G. (2002). Historical Perspectives of Urban Drainage. In E.W. Strecker & W.C. Huber (Ed.), Global Solutions for Urban Drainage. American Society of Civil Engineers [ejounal]. https://doi.org/10.1061/9780784406441
* Chanson, H. (2002). Certains aspects de la conception hydraulique des aqueducs romains. La Houille Blanche, 88(6-7), 43-57 [ejournal]. https://doi.org/10.1051/lhb/2002084
* Cilliers, L. (2010). Where were the doctors when the Roman Empire died? Acta Theologica 26(2) DOI:10.4314/actat.v26i2.52562
* Cilliers, L,; Retief, F., (2012), City Planning in Graeco-Roman Times, with Emphasis on Health Facilities, Akroterion.
* Delile, Hugo et al. (2014). Lead in ancient Rome’s city waters, Thure E. Cerling, University of Utah, Salt Lake City, UT-k argitaratua, https://doi.org/10.1073/pnas.1400097111
* Deming, D. (2020). The Aqueducts and Water Supply of Ancient Rome. Ground Water, 58, 152-161 [ejournal]. https://doi.org/10.1111/gwat.12958
* Edlund-Berry, I. (2006). Hot, cold, or smelly: the power of sacred water in Roman religion, 400-100 BCE. In C.E. schultz (Ed.), Religion in Republican Italy (162-180. or.). Cambridge University Press.
* Fernández Ferriol, C., Ferriol Rodríguez, M. R., & Fleites, J. (2018). Roma: imperio, cultura y medicina. Acta médica del Centro,12(2), 228-234 [ejournal].
* Greenfield, P., (2011). Virgin Territory: The Vestals and the Transition from Republic to Principate, The University of Sidney.
* Koloski-Ostrow, A. O. (2015). The Archaelogy of Sanitation in Roman Italy: Toilets, Sewers, and Water Systems. University of North Carolina Press.
* Mattingly, D. (2006). The Imperial Economy. In A Companion to the Roman Empire, D.S. Potter (Ed.). https://doi.org/10.1002/9780470996942.ch15
* Purcell, N. (1996). Rome and the Management of Water. Environment and Culture. In G. Shipley & J. Salmon (Ed.), Human Landscapes in Classical Antiquity (180-209. or.). Routledge.
* Schram, W.D. (2008). Roman Aqueducts. http://www.romanaqueducts.info/webteksten/waterinantiquity.htm
* Stavrianopulu Boyatzi, P. (2010). Los baños en Bizancio: arquitectura, medicina y literatura. Cuadernos del CEMYR, 18, 119-144 orr.

## Ikus, gainera

* Ur_sakratuak_Erromatar_Inperioan
* Erromako ur-kontsumoa Erromatar Inperioan
* Erroma hiriko drainatze eta saneamendua Antzinako Erroman

## Kanpo estekak

* CIL (Corpus Inscriptionum Latinarum)
* ILS (Inscriptiones Latinae Selectae).
* LTUR (Lexicon Topographicum Urbis Romae Suburbium)
* Oxford Classical Dictionary, 4th Edition, Abbreviations List https://oxfordre.com/classics/page/3993
* https://es.wikipedia.org/wiki/Acueductos_de_Roma