# Dryopteris carthusiana

Dryopteris carthusiana Dryopteridaceae familiako iratze espezie bat da. Ipar hemisferio guztian aurkitzen da eta toxikoa da eta sendabelar gisa erabil daiteke.

## Taxonomia
### Lehen deskribapena

Hans Peter Fuchs botanikari suitzarrak deskribatu zuen Zientziarako 1959an, Bulletin de la Société Botanique de France aldizkarian.
Basionimoa:
* Polypodium carthusianum Vill.
Sinonimoak:
* Dryopteris austriaca subsp. spinulosa (Sw.) Schinz & Thell.
* Nephrodium spinulosum (Sw.) Strempel Fil. Berol. Syn.: 30 (1822)
* Polystichum spinulosum (Sw.) DC.

### Etimologia

Generoaren izena grezierazko dryopterís izenetik dator, eta Dioskoridesen arabera "haritz (drys) artean sortzen den iratzea (pterís)" esan nahi du. Espeziearen carthusiana izenak Frantzia hego-ekialdeko Grenoble hiriaren ondoan dagoen Chartreuse herriari egiten dio erreferentzia.

### Espeziearen jatorria

Izatez jatorri hibridoa duen tetraploide bat da. Alde batetik Dryopteris intermedia eta bestetik ezezaguna (edo iraungita) dagoen Dryopteris semicristata espeziearen artean hibridatu zen, Dryopteris cristata espeziea bezala.
Dryopteris generoko beste espezie batzuekin nahastea ohikoa da (D. intermedia, D. campyloptera, D. expansa...). D. intermedia-rekin habitata elkarbanatzen du. Euskal Herrian ordea ez da nahasten, mendietako harkaitz artean bizi den bakarra baita genero horretan.

## Deskribapena

Landare berde iluna da eta tente hazten da. Fronde triangeluar zabalak ditu eta multzotan ateratzen dira. Orriek 15-40 cm arteko luzera hartu ohi dute. Peziolo nahiko laburrak dituzte arantza itxura hartzen duten ezkataz hornituak, horregatik sinonimo batzuek spinulosum izena hartzen dute.
Frondearen zurtoina marroi argia da eta bertan txertatzen dira hosto estuak. Hauek ere triangelu tankerakoak diren hostotxoz osaturik daude. Hostotxo bakoitzaren azpian giltzurrun itxurako soroak garatzen dira.

## Habitata

Lurzoru azidoak atsegin ditu eta karedun lurzoruak eta bestelako iratzeek ondutakoak saihesten ditu. Ingurune ospelak populatzen ditu, txilardi hezeak, zingirak eta zohikaztegiak, besteak beste. Hala ere zuzeneko eguzki argia hobeto jasaten du beste iratze batzuek baino, horregatik mozketak gertatzen direnean biziraun dezake eta egoeraz probestu. Itsas mailatik 300 eta 1.700 metro arteko altueran hazten da.
Euskal Herrian esate baterako Altzania, Aizkorri eta Aralar mendilerroetako harkaitzen arrakaletan hazten da, giro heze eta freskoa duten toki elurtsu eta lainotsuetan.

## Ugalketa eta bizi-zikloa

Landare bizikorra da eta negu epeletan hostoa mantentzen du, negu gordinetan ordea ez. Iratzeek ohi duten gisan bizi-ziklo haplo-diplontea du. Ekaina eta iraila artean heltzen dira esporak.

## Mehatxuak

Flora mehatxatuen artean "bakanen" atalean sailkaturik dago Euskal Autonomia Erkidegoan. Ez dirudi giza jarduerak kalterik eragiten dionik, irisgarritasun zaila duten tokietan hazten baita. Mehatxatuen zerrendan sartu zen Dryopteris carthusiana-ren populazioak oso txikiak direlako eta elkarrengandik isolatuta daudelako.

## Toxikotasuna eta erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Landare berdeak tiaminasa izeneko entzima du eta B bitamina konplexua erasotzen du gizakietan. Kopuru handitan hartuz gero kalte latzak eragin ditzake. Landarea lehortu edo berotu egiten bada entzima hori suntsitu egiten da.
Sustraiek filizina izeneko sustantzia dute. Sustantzia horrek zestodo zizareak eta bestelako hesteetako bizkarroiak paralizatzen ditu eta zizareak kanporatzeko erabiltzen da. Dryopteris carthusianak zizareak paralizatu ondoren magnesio sulfatoa erabiltzen da zizareak ateratzeko. Oliozko libratzaileak erabiltzea ez da komeni. Iratzearen sustraiak udazkenean biltzen dira eta lehortzen uzten dira ondoren sendabelar gisa erabili ahal izateko. Gehienez ere 12 hilabetez gorde daitezke.

## Iruditegia

* Landarea.
* Frondea.
* Soroak hostotxoen azpian.
* Peziolo ezkatatsua.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Dryopteris carthusiana (Vill.) H.P.Fuchs» www.gbif.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* 1 2 3 4 Piirainen, Mikko; Piirainen, Pirkko; Vainio, Hannele. (1999). Kotimaan luonnonkasvit. Porvoo, Finland: WSOY, 32 or. ISBN 951-0-23001-4..
* 1 2 3 4 5 (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Dryopteris carthusiana (Vill.) H.P. Fuchs» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Dryopteris carthusiana (Vill.) H.P. Fuchs» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* 1 2 3 4 5 Iñaki Aizpuru. Flora mehatxatua: Oinarri teorikoa, metodoak, kudeaketa tresnak eta Euskal Herriko egungo egoera. Udako Euskal Unibertsitatea, 15 or..
* ↑ (Ingelesez) «Helecho espinuloso (Dryopteris carthusiana)» PictureThis (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ «Flora Vascular - Toda la informaci�n detallada sobre la Flora Vascular | - Especie: Dryopteris carthusiana | BioScripts.net» www.floravascular.com (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).
* ↑ Pedro Mª Uribe-Echevarria, Iñaki Zorrakin, Juan Antonio Campos, Ángel Domínguez. (2006). Euskal Autonomia Erkidegoko Flora Baskular Mehatxatua. Eusko Jaurlaritza, Ingurumen eta Lurralde Antolamendua, 176 or. ISBN 84-457-2252-2..
* 1 2 «Dryopteris carthusiana Narrow Buckler Fern, Spinulose woodfern PFAF Plant Database» pfaf.org (Noiz kontsultatua: 2025-01-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q523210
* Multimedia: Dryopteris carthusiana / Q523210
* Espezieak: Dryopteris carthusiana