# Frankenstein

Frankenstein edo Prometeo modernoa (ingelesez: Frankenstein; or, The Modern Prometheus) eleberri epistolar bat da, Mary Shelleyk 1818ko urtarrilaren 1ean anonimoki argitaratua. Victor Frankenstein zientzialari suitzar gazteak hildako haragi-zatiekin mihiztatutako izaki bizi bat sortu zuela kontatzen du. Bizia eman dion izakiaren itxura izugarriaz izututa, Frankensteinek bere "munstroa" alboratu du, baina azken hori, adimenez hornitua, mendekatu da sortzaileak baztertu eta gizarteak jazarri duelako.
Sistema narratiboa mise en abyme teknikarekin egin zen, hau da, elkarri lotutako istorioetan oinarritzen da. Eszenatoki orokorra Robert Waltonek egindako esplorazio polar bat da; horren barruan Victor Frankensteinen bizitzaren istorioa dago, esploratzaileak bankisan jaso zuena; eta horren barruan munstroak berak jasandako oinazeari buruz egindako kontakizuna dago.
Eleberriaren jatorria gazte erromantiko talde batean dago, besteak beste, Mary Wollstonecraft Godwin, bere maitale eta senarra izango zen Percy Bysshe Shelley, eta bere lagun Lord Byron, 1816ko ekainean denboraldi bat Suitzan igarotzea proposatu ziena. Lord Byronek iradoki zuen bakoitzak beldurrezko istorio bat idatz zezan denbora pasatzeko. Byronek zirriborro bat hasi zuen, John Polidorik segitu eta The Vampyre izenburuaz argitaratu zuena, banpirismoaren gaia literaturan plazaratu zuena, baina Mary izan zen –artean hemeretzi urterekin–Frankensteinekin edo Prometeo modernoarekin testu landuena eta lortuena idatzi zuena, bizia sortu eta beldurtzen den zientzialari baten inguruko istorio batekin.
Argitaratu zenetik, Frankenstein nobela gotiko gisa sailkatu zuten; 500 aleko tirada batekin, eta, gerora, kritikari gehienek literatur genero horren maisulantzat hartu zuten. Mary Shelleyren lana, aldi berean kontakizun beldurgarri eta filosofikoa dena, zientzia fikzioaren aitzindarietako bat ere bada. Frankensteinen berehalako arrakasta, aurreko nobela gotikoetatik desberdina den ezaugarri batean oinarritzen da, itxuraz ez bada ere, bai funtsean. Izua terrorearengatik ordezkatuz, Mary Shelleyren eleberriak miragarritasunaz gabetzen du, barneratzea azpimarratzen du eta arrazionaltasunean oinarritzen da, bere gotikoa ia errealista bihurtzeraino.
Argitaratu zenetik, Frankensteinek hainbat egokitzapen egin ditu antzerkirako eta music-hallerako, zinemarako eta telebistarako: beste arte batzuek ere, hala nola komikiak eta bideojokoek, gaiari heldu diote, desitxuratuta bada ere. "Mito" literario bat izan ondoren, Frankenstein mito zinematografiko bihurtu zen, eta, are gehiago, herri-kulturaren elementu. Nahiz eta askotan Mary Shelleyren jatorrizko kontakizunetik oso urrun egon, Frankensteinen istorioa eta hari lotutako pertsonaiak fantasiaren eta izuaren arketipoak izaten jarraitzen dute, baita estereotipoak ere. Herri-kulturan, maiz, Frankenstein izena munstroari ematen zaio, eta ez munstroa sortu zuen zientzialariari.

## Laburpena

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.

### Walton kapitainaren sarrera narratiboa

Frankenstein modu epistolarrean idatzitako istorio errekurtsibo bat da. Robert Walton kapitainaren eta Margaret Walton Saville arrebaren arteko fikziozko korrespondentzia dokumentatzen du. Istorioa XVIII. mendean garatzen da (kartak "17-" etan datatuta daude). Robert Walton idazle porrokatua da eta Ipar Poloa arakatzera doa ezagutza zientifikoak zabaltzeko itxaropenarekin. Bidaian zehar, tripulazioak izaki erraldoi batek gidatutako txakur lera bat ikusten du. Ordu batzuk geroago, eskifaiak Victor Frankenstein izeneko gizon bat erreskatatu zuen. Frankenstein Waltonen tripulazioak behatutako gizon erraldoiaren atzetik ibili da. Frankenstein bere ahaleginetik berreskuratzen hasi da; Waltonengan bera suntsitu duen obsesio bera ikusten du, eta Waltoni bere bizitzako miserien istorio bat kontatzen dio ohartarazpen gisa. Kontatutako istorioa da Frankensteinen kontakizunaren esparrua.

### Victor Frankensteinen narratiba

Victor haurtzaroa kontatzen hasten da. Napolin (Italia) jaioa, Genevar jatorriko familia aberats batean, Victor eta bere anaia gazteenak, Ernest eta William, Alphonse Frankensteinen eta Caroline Beaufort zaharraren seme-alabak dira. Oso gaztetatik, Victorrek mundua ulertzeko gogo bizia du. Alkimisten teoriak aztertzearekin obsesionatuta dago, nahiz eta, handiagoa denean, teoria horiek nabarmen zaharkituta daudela konturatzen den. Victorrek bost urte dituenean, gurasoek Elizabeth Lavenza (desjabetutako italiar noble baten alaba umezurtza) adoptatzen dute, eta gero Victor harekin ezkontzen da. Victorren gurasoek geroago beste neskato bat hartu zuten, Justine Moritz, Gilen umezain bihurtu zena.
Ingolstadteko Unibertsitatera (Alemania) joan baino aste batzuk lehenago, bere ama eskarlatinak jota hil zen; Victor bere esperimentuetan lurperatu zen minari aurre egiteko. Unibertsitatean, kimikan eta beste zientzia batzuetan nabarmentzen da, eta laster garatzen du bizirik ez dagoen materiari bizia emateko teknika sekretu bat. Humanoide bat sortzen hasten da, baina giza gorputzaren atal txikiak errepikatzeko zailtasuna dela eta, Victorrek Izakia altua egiten du, 2,4 metroko altuerakoa, eta proportzionalki handia. Victorrek bere hazpegiak ederrak izan zitezen aukeratu zituen arren, animatzean izakia izugarria da, begi zuri eta urtsuekin eta azpian dauden giharrak eta odol-hodiak ia ezkutatzen ez dituen azal horiarekin. Bere lanaz nazkatuta, Victorrek ihes egiten du. Biharamunean, kalez kale dabilela, Henry Clerval haurtzaroko lagunarekin topo egin eta bere apartamentura eraman zuen, Clervalen erreakzioaren beldur, munstroa ikusiz gero. Hala ere, Victor bere laborategira itzultzen denean, Izakia ez dago.
Victor gaixotu egiten da esperientziagatik, eta Clervalek zaindu egiten du sendatu dadin. Lau hilabetez sendatuta egon ondoren, aitaren gutun bat jaso zuen, William anaiaren hilketaren berri emanez. Genevara iristean, Victorrek krimenaren eszenatik gertu ikusten du Izakia, eta bere sorkuntzaren erantzulea dela konbentzitzen da. Justine Moritz, Williamen haurtzaina, krimenak kondenatzen du Williamen erlikia-ontzia poltsikoan aurkitu ondoren, Carolineren miniaturazko erretratu bat zuena. Victorrek badaki inork ez diola sinetsiko Justineren izena garbitzen saiatzen bada, eta hau urkatua da. Minak eta erruak jota, Victor mendietara erretiratzen da. Mont Blanceko Mer de Glacen dabilela, Izakia hurbiltzen zaio bat-batean, eta bere istorioa entzuteko erregutzen dio.

### Izakiaren narratiba

Adimenez eta sentipenez betea, Izakiak bere bizitzako lehen egunak kontatzen ditu, basamortuan bakarrik bizitzen egon zenea. Konturatu zen jendeak beldurra eta gorrotoa ziola bere itxuragatik, eta horrek beldurra eragin zion eta haiengandik ezkutatu zen. Etxola bati lotutako egitura abandonatu batean bizi zen bitartean, han bizi zen familia gaixoarekin maiteminduta geratu zen, eta zuhurtasunez bildu zien egurra, elurra kendu zuen bere bidetik, eta beste zeregin batzuk egin zituen haiei laguntzeko. Hilabete luzez txabolaren ondoan ezkutuan bizi zela, Izakiak hitz egiten ikasi zuen haiei entzunez, eta bere kabuz irakurtzen ikasi zuen, basoan galdutako liburu-motxila bat aurkitu ondoren. Urmael batean bere isla ikusi zuenean, bere itxura ikaragarria zela konturatu zen, eta horrek gizaki arruntak bezainbat izutzen zuen. Familiaren egoera ezagutu ahala, berarekin adiskidetu zen, eta, azkenean, familiarengana hurbildu zen, lagun bihurtzeko itxaropenez, eta aita itsua bakarrik zegoenean sartu zen etxean. Biek hitz egin zuten, baina itzultzean besteak beldurtu egin ziren. Itsuaren semeak eraso egin zion eta Izakiak etxetik ihes egin zuen. Biharamunean, familiak etxetik alde egin zuen, itzuliko ote zen beldurrez. Izakia haserretu egin zen tratatu zuten moduagatik, eta gizakiek onartzeko itxaropena galdu zuen. Bere sortzailea abandonatu izanagatik gorroto bazuen ere, Genevara bidaiatzea erabaki zuen, Victor laguntzearen ardura zuen pertsona bakarra zela uste zuelako. Bidaian, ibai batera eroritako neskato bat erreskatatu zuen, baina aitak, Izakia min eman nahi zielakoan, sorbaldan tiro egin zion. Orduan, Izakiak zin egin zuen gizaki guztiez mendekatuko zela. Victorren egunkariaren xehetasunak erabiliz joan zen Genevara, William hil zuen eta Justine erruduntzat jo zuten.
Izakiak Victorri eskatzen dio bera bezalako emakumezko-lagun bat sortzeko. Izaki biziduna den aldetik, zorionerako eskubidea duela argudiatzen du. Izakiak agintzen du bera eta bere laguna Hego Amerikako oihanean desagertuko direla, eta ez direla berriro agertuko, Victorrek eskaera onartzen badu. Victorrek uko egiten badio, Izakiak geratzen zaizkion lagunak eta maiteak hiltzeko mehatxua egiten du, eta ez da geldituko erabat hondatu arte. Bere familiaren beldur, Victorrek gogoz kontra onartzen du. Izakiak dio Victorren aurrerapena zainduko duela.

### Victor Frankensteinen narratibara itzulera

Clervalek Ingalaterrara laguntzen dio Victorri, baina banandu egiten dira, Victorrek hala eskatuta, Perthen (Eskozia). Victorrek Izakia atzetik duela susmatzen du. Orkadetan Izaki emearekin lan egitean, hondamendi-premonizioek jazartzen dute. Beldur da emeak ez ote duen Izakia gorrotatuko edo bera baino gaiztoago bihurtuko. Are kezkagarriagoa da bigarren izakia sortzeak gizateria suntsi dezakeen arraza bat ugaltzea ekar dezakeela pentsatzea. Amaitu gabeko emakume-izakia apurtzen du, Victor leiho batetik begira zegoen Izakia ikusi ondoren. Izakia berehala sartzen da atetik Victorri aurre egiteko eta berriz lanean hasteko mehatxua egiten saiatzen da, baina Victor ziur dago, Izakia gaiztoa denez, bere bikotekidea ere gaiztoa izango litzatekeela, eta bikoteak gizateria osoa mehatxatuko lukeela haiek bezalako arraza berri bat sortuz. Izakiak alde egiten du, baina azken mehatxu bat egiten du: "Zurekin egongo naiz zure eztei-gauean". Victorrek bere bizitzaren aurkako mehatxutzat hartzen du hau, azkenean zoriontsu izan ondoren Izakiak hilko duelakoan. Victor itsasoratzen da bere tresnez libratzeko, itsasontzian lo geratzen da, ez da itsasertzera itzultzeko gai haizeen aldaketen ondorioz, eta Irlandako kostaldera eramaten dute azkenean. Victor Irlandan lehorreratu zenean, Clervalen hilketagatik atxilotu zuten; izan ere, Izakiak Clerval ito eta gorpua utzi zuen, sortzailearen etxera joatean aurki zezaten. Victorrek beste buruko krisi bat du eta esnatzean kartzelan dago. Hala ere, errugabea dela frogatzen da, eta, askatua izan ondoren, bere aitarekin itzultzen da etxera, zeinak aitaren aberastasunaren zati bat itzuli baitio Elizabethi.
Genevan, Victor Elizabethekin ezkontzear dago, eta hiltzerainoko borroka egiteko prestatzen ari da, pistolekin eta sastakai batekin armatuta. Ezkondu eta hurrengo gauean, Victorrek bere gelan geratzeko eskatzen dio Elizabethi, bera "deabruaren" bila dabilen bitartean. Victorrek etxean eta lurretan bilatzen duen bitartean, Izakiak estrangulatu egiten du Elizabeth. Leihotik, Victorrek izakia ikusten du, zeinak isekaz seinalatzen baitu Elizabethen gorpua; Victor hari tiro egiten saiatzen da, baina izakiak ihes egiten du. Victorren aita, Elizabethen adinak eta heriotzak ahuldurik, handik egun batzuetara hil zen. Mendeku bila, Victor izakiaren atzetik dabil Europan zehar eta gero iparralderantz, Errusian, arerioa bidean aurrera doala. Azkenik, jazarpenak Ozeano Artikora eramaten du, eta gero Ipar Polora, eta Victor puntu batera iristen da, non Izakitik milia batera dagoen, baina kolapsatu egiten da akidura eta hipotermiagatik, Izakiak aurkitu ahal izan baino lehen, eta utzi egiten dio ihes egiten. Azkenik, Victorren lera inguratzen duen izotza apurtu egiten da eta ateratzen den bankisa Waltonen itsasontziaren eskura jartzen da.

### Walton kapitainaren itxiera

Victorren kontakizunaren amaieran, Walton kapitainak istorioari ekingo dio berriro. Izakia desagertu eta egun batzuetara, itsasontzia izotzean harrapatuta geratu zen, eta tripulatzaile batzuk hotzean hil ziren Waltonen gainerako tripulazioa hegoaldera itzultzen saiatu baino lehen. Eskifaiaren eskariak entzutean, Victor haserretu egiten da eta, bere egoera gorabehera, hitzaldi boteretsua ematen die. Gogorarazten die zergatik aukeratu zuten espedizioarekin bat egitea, eta zailtasunak eta arriskua direla, ez erosotasuna, berea bezalako enpresa ospetsua definitzen duena. Gizonak izateko eskatzen die, ez koldarrak. Hala ere, nahiz eta diskurtsoak tripulazioa txundituta utzi, ez da nahikoa iritzia aldatzeko, eta, ontzia askatzen dutenean, Waltonek Hegoaldera itzultzea erabakitzen du. Victorrek, oso ahulduta egon arren, bere kabuz aurrera jarraituko duela dio. Izakia hil egin behar dela uste du.
Victor handik gutxira hil zen, Waltoni, bere azken hitzetan, "Lasaitasunean zoriona bilatzeko eta anbizioa saihesteko" esanez. Waltonek Izakia aurkitu du bere ontzian, Victorren gorpuaren gainean negarrez. Izakiak Waltoni esaten dio Victorren heriotzak ez diola bakerik ekarri; areago, bere krimenek Victor izan zena baino are miserableago bihurtu dute. Izakiak bere buruaz beste egingo duela zin egiten du, beste inork haren berri izan ez dezan, eta Waltonek izotz-putzu batean nola urruntzen den ikusten du, berriro ez ikusteko.

## Lanaren sorrera

Frankenstein edo Prometeo modernoaren sorrera ekarri zuten gertakariak Mary Shelleyk kontatzen ditu eleberria 1831n berrargitaratu zenean, lehen argitalpenetik hamahiru urtera. Denbora horretan, etengabe berrikusi eta aldatu zuen bere testua, berriro argitaratu aurretik.

### Mary Shelleyren inspirazio iturriak

Max Duperray literatur kritikariaren arabera, eleberriaren lehen iturria egileak hildako pertsona bat suspertzeko duen gogo inkontzientean dago: 1815eko bere egunerokoan, Mary Shelleyk zazpi hilabeteko haurtxoaren galera, jasan zuen dolua eta, amets frenetiko batean, gorpu txikiari bizitza itzultzeko bulkada eroa kontatzen ditu, masaje frenetikoak emanez. Ametsaren bidezko berpizkunde horrek 1831ko prefazioaren terminoak aurreikusten ditu, bereziki "ikasle zurbil [...] belaunikatuari" buruzko aipamena. Amets hori garaiko airean legoke: bere iturri intimo zein objektiboek arima arranditsua islatuko lukete, baita beste modernitate batean murgiltzen den mende bateko zurrunbiloak ere.
Oro har, Frankenstein oinazetutako garai historiko batez elikatzen da. Jean-Jacques Lecerclek, Frankenstein : mythe et philosophie liburuaren egileak, gogoratzen du Mary Shelleyren eta "bigarren belaunaldi erromantikoaren" haurtzaroa "asaldura, abentura eta heroismo" garai batean garatu zela, "baina aldi berean Iraultzaren indarkeriarekin eta Napoleon Iraultzaren oinordeko ez-zilegiarenarekin izututa eta liluratuta zeuden erradikal ingelesen minarekin". Litekeena da, gainera, Mary Shelleyk George Forsterren kasua buruan izatea — hiltzaile exekutatu bat, zeinaren gorpua jendaurrean galbanismo-esperimentu baten pean egon baitzen —, hildako haragiari bizitza itzuliko zion zientzialari bat imajinatu zuenean.
François-Félix Nogaretek 1790ean argitaratutako ipuin bat, Le Miroir des événemens actuels ou la Belle au plus offrant, Mary Shelleyren maisulana (asmakuntza zientifikoaren fabula bat) eta protagonistetako bat (Frankesteïn izeneko asmatzaile bat, "Gizon artifizial" -automata bat- sortzen duena) aurreikusi zituen. Frantziar Iraultzaren testuinguruan, "Gizaki Berria" sortzeko ideian sustraitzen den ipuina da Nogaretena, baina parekotasunak harrigarriak dira.

### Byronen ideia

1816ko ekainean, John William Polidori, Sohoko atzerriratuen giroan hazitako mediku italiarra, eta Lord Byron, mugimendu erromantikoaren liderra eta jada nazioartean ospetsua, Colognyko Villa Diodatin zeuden, Genevatik gertu, Leman lakuaren ertzean. Shelley, Mary Godwin eta Claire Clairmont arrebaordearen bisita jaso zuen bertan. Gazte erromantikoen talde bat ziren, legez kanpoko harremanez elkartuak: Maryk Shelleyrekin ihes egin zuen, bere aitarekin borrokatu baitzen; Claire Clairmontek Byron liluratu zuen.
Denek dute zerikusia literaturarekin, baina baita oinazearekin eta heriotzarekin ere. Polidorik, amaitu gabeko lanez gain, Shelleyrekin partekatzen ditu gai zientifikoak, eta horrek gizon artifizialarekin amets egitera eramaten du Mary. Shelleyri dagokionez, hamasei urteko neska batekin ihes egiten zuen bigarren aldia zen: 1811n Harriet Westbrook limurtu zuen, eta gero, haurdun zegoela, Mary Godwinengatik utzi zuen 1814an.
Harrietek bizia galdu zuen bere burua Serpentinera botata 1816ko abenduan; bere suizidioa Maryren arrebaordea Fannyren ondotik gertatu zen, urte bereko urrian. Geroago, Maryren semeetako bi hil ziren, Klara 1818ko irailean Venezian eta William 1819ko ekainean Erroman, Shelley 1822an Speziako Golkoan tragikoki ito baino lehen. Polidori Italiatik bota zuten Milanen izandako borroka baten ondorioz, eta 1821ean bere buruaz beste egin zuen. Bere arreba Frances Polidori Gabriele Rossetti poetarekin ezkondu zen, Dante Gabriel Rossetti prerrafaeliten liderraren aita. Claire Clairmontek beste bizitza mitiko bat izango zuen Henry Jamesen fikzioan, Juliana Bordereau bezala bere pertsonaiari berrekingo ziona The Aspen Papers (1888) eleberrian.
Darkness poeman deskribatutako "udarik gabeko urteko" edo "uda galduko" euri etengabearen ondorioz etxetik irteterik ez zegoenez (Maryk "uda ez atseginaz" hitz egiten duenean berrartu zuen gaia, 1831n), Byronek bere gonbidatuetako bakoitzak "mamuen istorioa" idaztea proposatu zien.

### Amesgaizto sortzaile bat eta ingurune lagungarri bat

Gonbidatu bakoitzak bere egitekoa bete zuen, gutxi gorabehera. Byronek gidoi zatikatu bat idatzi zuen, Polidorik erabili zuena "bi edo hiru goizetan", The Vampyre, generoaren jatorria izan zen eta Drakula inspiratu zuen eleberri laburra. Shelleyk kontakizun bat idatzi zuen, laster interesa galdu zuena eta gorde ez dena. Mary Shelley, bere aldetik, hasieran ez zen gauza bat asmatzeko, baina zirkunstantziak alde izan zituen. The Monken egileak, M. G. Lewisek, Shelley senar-emazteak bisitatu zituen eta inpresio handia eragin zion neskari, zeinak 1824an London Magazinen argitaratutako mamuen kontakizun batean aipatu zuen. Gero, 1816ko ekainaren 10etik 16ra bitartean, alemanezko Fantasmagorianaren fratsesezko bertsioa eta William Beckforden Vathek liburuek bere irudimena indartu zuten. Erasmus Darwinen aurkikuntzei buruzko eztabaida bizi baten ondoren, eta opioa hartu ondoren, amesgaizto bat izan zuen, non "arte profanoetako ikasle zurbila, muntatu zuen gauzaren ondoan belauniko" ikusi baitzuen.
Tokiko esperientziak ere erabakigarriak izan ziren eleberriaren geografiari eta sentimenduari forma emateko: Chamonixera Mont Blanc ikusteko txango bat da Victorrek munstroarekin topo egiten duen eszenaren iturria; Frankensteinek Ingalaterrara egindako bidaia ere Shelley senar-emazteek Suitzara eta gero Rhin haranera ihes egitetik maileguan hartzen du.

### Shelleyren hitzaurrea

1816ko abenduaren 10ean, Harrietek, Percy Shelleyren emazte haurdunak, bere buruaz beste egin zuen. Abenduaren 30ean, bera eta Mary Godwin ezkondu egin ziren, eta aita Godwinek bere alaba berriz ikustea onartu zuen, hamazazpi urte zituela etxetik joan zena. Mary Shelley bihurtu zen, eta Frankenstein 1817ko udan amaitu zuen. Percy Shelleyk "Marlowe, 1817ko irailan" datatutako hitzaurre labur bat idatzi zuen, non lanaren originaltasuna nabarmentzen zuen, irreala zela adieraziz, Erasmus Darwinek eta "Alemaniako idazle fisiologikoek" emandako ideietan oinarritua. Era berean, erakusten du bere interes nagusia ez dela "naturaz gaindiko izuak, [...] espektroak eta magia", baizik eta "giza izaeraren lehen printzipioen egiak" ezagutaraztea.
Liburua Lord Byronen eta Shelleyren editoreek errefusatu zuten lehenik, gero Lackington, Allen & Co.-ek onartu zuten eta azkenik modu anonimoan argitaratu zen 1818ko urtarrilaren 1ean.

### Bi edizioen arteko alde nabarmenak

Mary Shelley isilpean gorde zen lehen bertsio horren gainean, eta bere egunkariak erakusten du argitaratu eta zortzi hilabetera testua berrikusten ari zela. Hasierako aldaketek eta Richard Brinsleyren Presumption or the Fate of Frankenstein lanaren arrakastak beste edizio bat ekarri zuten 1823an, oraingoan Mary Shelleyk sinatua, baina 1831ko argitalpenera arte ez zen pozik egon bere lanarekin. Colburn & Bentleyri Standard Novels serierako saldutako liburuki bakarreko azken bertsioak aldaketa ugari ditu jatorrizko testuarekiko, bereziki Shelleyren poesiari ematen zaio protagonismo handiagoa, bereziki 1816ko uztailean konposatutako Mont Blanc poemari eta Coleridgerenari.
Izan ere, Mary Shelley 1831ko bere hitzaurrean bere senarrarengandik aldendu zen arren, James Riegerrek frogatu du berak gainbegiratu zuela eskuizkribua idazterakoan, oharpenak eginez, digresioen iradokizunak eginez, guztiak ere berehala onartuak; bera izan zen Frankenstein Londresera bidaltzeko ideia izan zuena, kide bat sortzeko, Suitza eta nazio "autoritarioen" arteko konparazioa egitea eskatu zuen, eta, besteak beste, berraztertu egin zuen epilogoa... Hala ere, 1831ko bertsioaren aldaerek Mary Shelley bere aurreko erradikalismotik urrundu dela erakusten dute: Victorrek bere izakia "harrotasun eta ezjakintasun monumentu" gisa deskribatzen du, bizitza artifizialaren manipulazioa "ez oso sakratutzat" jotzen du eta galbanismoa "urraketatzat". Max Duperrayk gaineratu du Waltonek esploratzaile gisa dituen ilusioei buruz hitz egiten duela, eta horrek bere abenturen izaera urratzailea azpimarratzen duela. Ondorioz, liburuaren irakaspena are argiagoa da jatorrizkoan baino.

## Frankenstein eta bere Munstroa
### Izakia

Beranduago egindako lanetan, elkarri jositako gorpuez eta elektrizitatearen bidez suspertutako gorputz zati osoen konposatu gisa deskribatu zen arren, deskribapen hori ez dator bat Shelleyren lanarekin; bai elektrizitatearen erabilera, bai Frankensteinen munstroaren irudia James Whalek 1931n egindako zinemaren egokitzapen ezagunaren emaitza izan ziren, baita zinemagintzako beste lan batzuena ere. Shelleyren jatorrizko lanean, Victor Frankensteinek ordura arte ezezaguna zen baina oinarrizkoa zen bizi-printzipio bat aurkitu zuen, materia bizigabeari bizitasuna emateko metodo bat garatzeko aukera ematen ziona, nahiz eta prozesuaren izaera zehatza neurri handi batean anbiguoa den. Botere hori erabiltzeko zalantza handiak izan ondoren, Frankensteinek bi urte ematen ditu Izakiaren gorputza zehatz-mehatz eraikitzen (ezaugarri anatomiko bat aldi bakoitzean, "Disekzio-gelak eta hiltegiak" hornitutako lehengaietatik abiatuta), eta gero bizitza ematen dio, zehaztu gabeko prozesua erabiliz.
Frankensteinek bere sorkuntzari uko egitearen zati bat da ez diola izenik ematen. Horren ordez, Frankensteinen Izakia aipatzen du, besteak beste, hitz hauekin: "higuin", "munstroa", "izakia", "demonioa", "deabrua", "maltzurra" eta "hura". Frankenstein Izakiarekin hizketan ari denean, "intsektu zital", "munstro higuingarri", "deabru", "deabru dohakabe" eta "deabru higuingarri" bezala zuzentzen zaio. John C. Engleworth Cornelleko Unibertsitateko literatura viktoriarreko irakasleak dioenez, Izakia Lord Byronekin Genevan egon zenean Shellyk ezagutu zuen gizon batengan inspiratu zen. Gizona Noah Burdick izeneko eskale eta geometra bat zen, Shelleyk bere bidaia-egunkarian honela deskribatu zuena: "Gaixoa, deabrua, altuera amilekoa eta inolako emozio, moral edo giza sentiberatasunik gabea". Jackson Blackwell historialariak ikuspuntu hori berresten du.
Eleberrian, Izakia Adanekin alderatzen da, Edengo Lorategiko lehen gizonarekin. Munstroa "aingeru eroriarekin" ere alderatzen da. Frankensteinekin hizketan, munstroak dio: "Zure Adan izan beharko luke, baina aingeru eroria naiz". Aingeru hori Luzifer litzateke ("argi-eramailea" esan nahi duena), munstroak irakurri duen John Miltonen Paradisu galduan. Adami buruz ere hitz egiten da 1818ko edizioaren epigrafean, Miltonen bertso hauek hasieran jarrita:
| « | Eskatu ahal nion bada, Goikoari, nire buztinetik Nirekin gizon bat sortzea? Eskatu ahal nion Berari Iluntasunetik ni sortzea? | » |
Sarritan, munstroari berari eta ez sortzaileari Frankenstein deitu izan zaio. 1908an, autore batek esan zuen: "Bitxia da ikustea" Frankenstein "terminoa oker erabiltzen dela, baita pertsona adimentsuek ere, munstro beldurgarri bat deskribatzeko". Edith Whartonen The Reef (1916) lanean haur bihurri bat "haur Frankenstein" gisa deskribatzen da. "The Bridal Ornament" David Lindsayren lanean, 1844ko ekainaren 12an The Roverren argitaratua, "Frankenstein gaixoaren sortzailea" aipatzen da. Whaleren Frankenstein zinematografikoaren estreinaldiaren ondoren, publiko orokorra "Frankenstein" gisa ezagutu zuen munstroa. Izen oker horrek Bride of Frankenstein (1935) film arrakastatsuarekin jarraitu zuen, baita Abbott and Costello Meet Frankenstein filmarekin ere.

### Victor Frankenstein izenaren jatorria

Mary Shelleyk zioen Frankenstein izena amets batetik zetorrela. Ordutik, Shelleyren inspiraziorako iturri alternatiboak iradoki dituzten aztertzaileek eztabaidatu dute baieztapen hori. Frankenstein alemaniar izenak "frankoen harria" esan nahi du eta Alemaniako hainbat lekurekin lotzen da, hala nola Frankenstein gaztelua (Burg Frankenstein) Darmstadten, Hesse, eta Frankenstein gaztelua, Frankenstein herrian, Palatinatuan. Frankenstein izeneko gaztelu bat ere badago Bad Salzungenen, Turingian, eta Frankenstein izeneko udalerri bat Saxonian. 1945era arte, Frankenstein deitzen zen Silesia Behereko (Polonia) voivodiako Ząbkowice Śląskien, batez ere alemaniarrak bizi zirena, 1606an lurperatzaileen eskandalu bat gertatu zen, gorpu asko atera baitziren hilobietatik; hau egilearentzat inspirazio gisa iradoki da. Azkenik, Frankoniako Franckensteinen Etxe aristokratikoak izen hori ere badarama.
Radu Florescuk dio Maryk eta Percy Shelleyk Frankensteingo gaztelua bisitatu zutela Darmstadt inguruan 1814an, non Johann Konrad Dippel alkimistak giza gorputzekin esperimentatu zuen. A. J. Dayren saiakera literario batek babestu egiten du Florescuren jarrera, Mary Shelleyk Frankensteingo gaztelua ezagutu eta bisitatu zuelako bere lehen eleberria idatzi aurretik. Dayk Mary Shelleyren "egunkari galduetan" Frankensteingo gazteluaren ustezko deskribapen baten xehetasunak biltzen ditu. Hala ere, Jörg Heléneren arabera, Day eta Florescuren baieztapenak ezin dira egiaztatu.
"Victor" izenaren interpretazio posible bat John Miltonen Paradisu galdutik dator, eragin handia Shelleyrentzat (Paradisu Galduaren aipamen bat Frankensteinen hasierako orrian dago, eta Shelleyk idazten du munstroak eleberria irakurtzen duela). Miltonek maiz aipatzen du Jainkoa "garailetzat" Paradisu galdua eleberrian, eta Victorrek bizitza sortu izana, berriz, eleberri horretan Jainkoak bizitza sortu izanarekin alderatzen da. Gainera, Shelleyk munstroaz egiten duen antzezpenak asko zor dio Satan pertsonaiari Paradisu Galduan; eta munstroak historian dio, poema epikoa irakurri ondoren, Satanen paperarekin enpatizatzen duela.
Victor Frankensteinen eta Maryren senar Percy Shelleyren arteko paralelismoak ere ezarri dira. Percy Shelley lotura politiko sendoak zituen lurjabe aberats baten seme nagusia zen, Castle Goringeko lehen baroia zen Sir Bysshe Shelleyren eta Arundeleko hamargarren kondea zen Richard Fitzalanen ondorengoa. Era berean, Victorren familia errepublika horretako ospetsuenetako bat da eta bere arbasoak kontseilari eta sindikoak izan ziren. Percyren arrebak eta Victorren ahizpa adoptatuak Elizabeth zuten izena. Beste antzekotasun asko daude, hala nola Original Poetry by Victor and Cazire lanean "Victor" ezizen literarioa hartu zuela. Percy Etonen izan zenean "elektrizitatearekin eta magnetismoarekin esperimentatu zuen, baita bolborarekin eta erreakzio kimiko ugariekin ere", eta Percyren Oxfordeko gelak ekipo zientifikoz beteta zeuden.

### Prometeo Modernoa

Prometeo modernoa da nobelaren azpititulua (nahiz eta edizio modernoek jada ez duten aipatzen, hitzaurrean bakarrik). Prometeo, greziar mitologiaren bertsioetan, gizakiak jainkoen irudira eta antzera sortu zituen Titan bat izan zen, Zeusen eskariz izpiritu bat eman ziezaieten. Prometeok, orduan, ehizatzen irakatsi zion gizakiari, baina Zeusi gizakien "kalitate txarreko eskaintzak" onartzeko iruzur egin ondoren, Zeusek sua baztertu zuen gizateriatik. Prometeok Zeusen sua berreskuratu zuen gizonari emateko. Zeusek hori aurkitu zuenean, Prometeo betiko zigortua izatera kondenatu zuen, Kaukasoko harkaitz batean finkatuz, non egunero arrano batek bere gibela mokokatzen baitzuen, hurrengo egunean berriro hazteko, jainko bezala hilezkorra zelako.
Mary eskola pitagorikoaren jarraitzailea zen, eta Joseph Ritsonen An Essay on Abstinence from Animal Food, as a Moral Duty begetarianismoaren liburuaren sinismena zuen. Horregatik, ez zuen Prometeo heroi gisa ikusten, deabru moduko bat bezala baizik, eta gizakiari sua ekarri izana eta giza arraza horrela limurtu izana egozten zion, haragia jatea erakutsi ziolako. Percyk hainbat saiakera idatzi zituen begetarianismo gisa ezagutzen zenari buruz, horien artean A Vindication of Natural Diet.
Byron bereziki erakartzen zuen Eskiloren Prometeo kateatuta lanak, eta Percy Shelleyk berehala idatzi zuen bere Prometheus Unbound (1820). "Prometeo modernoa" hitza Immanuel Kantetik dator, Benjamin Franklin "garai modernoen promozioa" bezala deskribatu zuena, elektrizitatearekin egindako esperimentuei erreferentzia eginez.

## Harrera
### Lehen kritikak

Liburuaren lehen kritikak aldekoak izan ziren, eta guztiek nobela gotiko gisa sailkatu zuten. Argitaratu aurretik, kritikari askok gustu txarrekotzat jotzen zuten literatur korronte hura, benetan barregarria ez zenean, ospe txarra zuen: Edmund Burkeren ohartarazpenen arabera, itxuraz, fantastikoaren eta irrigarriaren arteko lerroa gurutzatu zen.
Aitzitik, Frankensteinek oso harrera ona izan zuen, eta kritikari gehienek haren ahalmen irudimentsu eta melodramatikoa goraipatu zuten. Quarterly Review bakarrik izan zen benetan etsaia, "absurdoen sare izugarri bezain nazkagarria" deitu zuena salatuz, nahiz eta onartu zuen "zerbait izugarri indartsua zegoela bere zentzurik gabeko hutsean eta bere irudien iluntasun lausoan". Walter Scottek nobelari buruzko artikulu bat idatzi zuen Blackwood's Edinburgh Magazine aldizkarian, eta bertan ondorioztatu zuen "fantasiak meritua izan dezakeela pertsonaiek gizaki gisa jokatzen duten neurrian". De Lacey familiarekiko harremanaren bidez "munstroaren humanizazioa" ere goraipatu zuen, baina autoreari "hurrengoan zerbait serioagoa idaztea" gomendatu zion.
Max Duperrayren arabera, berehala genero gotikoan sailkatzean, garaiko kritikariek ez zuten Victor Frankensteinen sorkuntza-ekintzaren garrantzia kontuan hartu. Ekintza horrek asmatzaile zientifiko ez ezik, artista erromantiko ere bihurtzen zuen, mende baten amaiera astintzen zuten eta modernitateari bide ematen zioten zurrunbiloek berezkoa zuten artista erromantiko bat.
Garaiko beste bi aipamenek, egilea "William Godwinen alaba" bezala identifikatzen dutenak, Mary Shelley emakume bat izateari erasotzen diote: British Criticek "bere sexuari datxekion gozotasuna" ahaztu zezakeen deitoratzen du: "Eleberriaren idazlea, ulertzen dugunez, emakumea da; hori nobelaren akats nagusia denaren gehigarria da; baina gure egileak bere sexuaren fintasuna ahaztu badezake, ez da guk hori egiteko arrazoia; eta, beraz, nobela baztertuko dugu beste komentariorik gabe". The Literary Panorama and National Registerrek Frankenstein-en ustez "nobelagintzaren imitazio zurbila" da.

### Gaur egungo kritika

Frankensteinen harrera kritikoa positiboa izan da gehienbat XX. mendearen erdialdetik aurrera. M. A. Goldberg eta Harold Bloom kritikari handiek eleberriaren garrantzi "estetiko eta morala" goraipatu dute, baina izan dira, halaber, Germaine Greer bezalako kritikariak, eleberria akats tekniko eta narratiboengatik kritikatu zutenak (hala nola modu berean hitz egiten duten hiru narratzaile aurkeztea). Azken urteetan, nobela gai herrikoia bihurtu da kritika psikoanalitiko eta feministarentzat: Lawrence Lipkingek dio: "Kritika psikoanalitikoaren azpitalde lacandarrak ere, adibidez, eleberriaren dozena erdi irakurketa diskretu egin ditu gutxienez". Frankenstein maiz gomendatu izan da Five Booksen, eta literaturan aditu direnek, psikologoek, eleberrigileek eta historialariek eragin handiko testu gisa aipatzen dute. Gaur egun, eleberria literatura erromantiko eta gotikoaren eta zientzia fikzioaren lan enblematikotzat hartzen da.
Guillermo del Toro zine zuzendariak Frankenstein "nerabezaroko liburu nagusia" bezala deskribatzen du, "Ez zara zure sentimenduak. Zutaz arduratzen ez den jendeak ekarri zaitu mundu honetara, eta oinaze eta sufrimenduzko mundu batera botatzen zaituzte, eta malkoak eta gosea historiaren zati garrantzitsu bat dira". Gaineratu duenez, "Nerabe batek idatzitako liburu sinestezina da. Ikaragarria da". Patricia MacCormack filosofia irakasleak dio haurrak giza gai funtsezkoenei heltzen diela: "Zure sortzaileari zure helburua zein den galdetzearen ideia da. Zergatik gaude hemen, zer egin dezakegu". 2019ko azaroaren 5ean, BBC Newsek eragin handieneko 100 eleberrien zerrendan sartu zuen Frankenstein.

## Frankenstein herri kulturan

Mary Shelleyren 1818ko eleberriak eta, guztiz desitxuratutako Frankensteinen munstroaren pertsonaia ospetsuak, gutxienez mende batez herri kulturan eragina izan dute. Hainbat film, telebista-programa, bideo-joko eta obra eratorri inspiratu ditu lanak. Munstroaren pertsonaiak beldurrezko fikzioaren ikono ezagunenetako bat izaten jarraitzen du.

### Filmak

Zinemaren historian hamarnaka film egin dira Frankenstein eleberria zein munstroa erabilita. 1910ean Edison Studiosek jada egin zuen lehen moldaketa, 16 minutuko labur batekin. 1915ean galduta dagoen Life Without Soul filma egin zen Ameriketako Estatu Batuetan. Galdutzat ematen da ere 1921ean Italian sortutako Il Mostro di Frankenstein filma. Soinudun zinemarekin bertsio berriak etorri ziren: 1931ean Frankenstein famatua iritsi zen, Boris Karloffen antzezpen gogoangarriarekin. Frankensteinen munstroaren irudikapenik ezagunena da hau. 1935ean The Bride of Frankenstein filmak ere Karloff zuen protagonista, Son of Frankenstein 1939ko filmak bezala. The Ghost of Frankensteinekin B serieko filmen eremura jaitsi zen Universalen saga. Beranduago, umorezko Abbott and Costello Meet Frankenstein egin zuten.
Hammer Films britainiarrak zazpi film ekoiztu zituen 1957tik 1974ra. Lehenengoa, The Curse of Frankenstein Christopher Lee aktorea zuen munstroaren paperean. Ondoren, beste hamarnaka adaptazio egin dira, askotan munstroa beste munstro edo pertsonaia historiko batzuekin lehian. Dracula vs. Frankenstein, Frankenstein Meets the Space Monster, Jesse James Meets Frankenstein's Daughter edo I Was a Teenage Frankenstein genero honen erakusgarri dira.
Umorearen aldetik ere film ugari egin dira. Ezagunena Mel Brooksen Frankenstein Gaztetxoa da, histoirako 50 komediarik onenen artean sailkatua. Filma beldurrezko zinemaren parodia bat da. Gainera, 1931ko Frankenstein filmari gorazarre txiki bat egin zioten, Frankenstein Gaztetxoa filmako laborategian agertzen diren burmuinak, 1931ko filman agertzen ziren burmuin berberak zirelako. Mel Brooks bere filma zuri-beltzan filmatu zuen, film zaharrei beste gorazarre bat egiteko.

### Antzerkia

1823an, Mary Shelleyren eleberria antzerkira egokitu zen. Richard Brinsley Peakek Presumption or the Fate of Frankenstein taularatu zuen, Thomas Potter Cooke Izakiaren paperean, arrakasta handia izan zuena. Hala ere, lan honek ez du jatorrizko testua errespetatzen, munstroak adierazteko eta arrazoitzeko gaitasuna galtzen baitu, eta basati gisa baino ez da agertzen. Robert Walton esploratzailea bezalako pertsonaiak ezabatzen dira, eta Victor Frankensteinen laguntzaile bat sortzen da kontrapuntu komikoa eman eta narratzaile lanak egiteko. Talde kristauek kritika gogorrak egin zizkioten antzezlanari, pertsonaia bat Jainkoa imitatzen saiatzeak gogaitu egiten baitzituen. Horrek ez zuen eragotzi lanak arrakasta izatea eta ondoren Estatu Batuetara esportatzea.
1927an, beste antzerki-egokitzapen batek, Peggy Weblingen Frankenstein lanak, sortzaileari izena eman zion. James Whalek zuzendu eta Boris Karloff protagonista duen 1931ko filmak egokitzapen hau hartu zuen abiapuntu, ez jatorrizko eleberria. Egokitzapen sorta baten hasiera izan zen, non Frankenstein hurrengo hiru urteetan beste hamalau bertsiotan agertu zen. Ordutik, eleberria ehun aldiz baino gehiagotan egokitu da eskenatokira.
Ondoren, Kornél Mundruczók Tender Son: The Frankenstein Projecten egokitzapen libre bat proposatu zuen, 2010ean pantailara eraman zuena. 2011n, Danny Boylek Nick Dearren Frankensteinen egokitzapen eszenikoa zuzendu zuen Benedict Cumberbatch eta Jonny Lee Millerrekin. Izakiaren paperean eta Victor Frankensteinenean txandakatu egiten dira. 2013an estreinatu zen, Maryse Wardak frantsesera itzulitako eta Jean Leclercek Quebec eta Montrealen zuzendutako bertsio batean.

### Komikiak

Komikigileak Frankensteinen historiaz ere interesatu dira, europarrak, asiarrak edo amerikarrak izan. Egokitzapen zinematografikoek bezala, komiki hauek ere fideltasun handiagoz edo txikiagoz kontatzen dute istorioa (adibidez, Marion Mousse eta Marie Galopinen Frankenstein, 2007an Delcourtek argitaratua), edo, besterik gabe, nobelako gai nagusiei heltzen diete istorio guztiz berri bat kontatzeko (Alex Baladiren Frankenstein encore et toujours, 2001ean Atrabilek argitaratua). 2002an, Guido Crepax italiarrak rankenstein idatzi zuen, Mary Shelleyren eleberriaren egokitzapen zuzena.
Europako komikiaz gain, mitoa Ameriketako Estatu Batuetako komikian (1940tik aurrera Prize Publicationsek argitaratu eta Dick Brieferrek idatzi eta marraztutako Prize Comics komikian) eta Japoniako mangan ere ageri da (Junji Itōren Frankenstein edo Nobuhiro Watsukiren Embalming - Another History of Frankenstein). AEBetako bi komiki argitaletxe garrantzitsuenek, Marvelek eta DCk, Frankensteinen munstroa sartu dute bere pertsonaien artean. Lehena 1973an, Gary Friedrichek idatzitako eta Mike Ploogek marraztutako komiki sail batean, non Izakia protagonista den; bigarrena 2005ean, Grant Morrisonen Seven Soldiers maxi-seriean, 2006an Eisner sari bat irabazi zuena "serie Mugatu Onena" kategorian. Marvelek eleberriaren edizio oso bat ere argitaratu zuen 1983an, Bernie Wrightsonek ilustratua.

### Beste batzuk

Munstroak hainbat abesti inspiratu ditu, gehienak James Whalek zuzendutako 1931ko filmaren eraginpean. 1959an, Boris Vianek Frankenstein izeneko abesti bat sortu zuen ("... Frankenstein Fantômasen lagun handia da!"), eta bertan munstroa nahiko modu xelebrean erretratatzen zuen. Abesti hau Louis Massisek eta Roland Gerbeauk interpretatu zuten. Nicole Paquinek bere arrakastarik handienetako bat grabatu zuen 1961ean Mon Mari C'est Frankenstein abestiarekin. Jean-Claude Massoulierrek Frankenstein eta Drakula idatzi eta interpretatu zituen (L'un était affreux, l'autre était atroce) 1964an. Serge Gainsbourgek Frankenstein abestia idatzi zuen, France Gallek 1972an interpretatua ("Einsteinek bezain burmuin handia behar izan zuen/Frankensteini beste bat txertatzeko/Hilotz bat une batean egiteko"). Beste musika eta abesti askoren gaia da: The Edgar Winter Group-en Frankenstein (1972), Louis Chedid-en Frankenstein (1976), Frank Zanderren UrUr Enkel von Frankenstein (1974 eta 2006), Alice Cooper-en Feed My Frankenstein (1991), Iced Earth-en Frankenstein (2001) edo Marcus Millerren Frankenstein (2005).
Jokoen industrian ere agertu da Frankenstein eta bere munstroa. Bride of Frankenstein (Commodore 64 eta ZX Spectrum), Frankenstein: Through the Eyes of the Monster - A Cinematic Adventure Starring Tim Curry (PC CD-ROM) eta Mary Shelley's Frankenstein, (Super NES, Genesis, Sega CD) 1994ko filman oinarrituta daude. Frankenstein: The Monster Returns Nintendo Entertainment Systemerako egin zen eta Frankenstein's Monster Atari 2600ean jokatzeko. Fable II edo Wiirako MadWorld jokoetan liburuaren hainbat pasarte agertzen dira, beste abentura batzuetan. White Wolf Publishingek Promethean: The Created rol-jokoa sortu zuen eta Plaid Hat Gamesek Abomination: The Heir of Frankenstein mahai-jokoa ere sortu du.
Isaac Asimovek Frankenstein konplexua terminoa sortu zuen robotei beldurra duten pertsonei buruz hitz egiteko.

## Frankenstein euskaraz

Euskarara Iñigo Errastik ekarri zuen liburua 2013an, Igela argitaletxearen bidez. Gainera, Frankensteinen lehen gutuna Lur Entziklopedia Tematikoan ere agertu zen, 1999an. Itzulpenaren kritikak argitaratu zituzten Gotzon Barandiaranek eta Amaia Alvarezek. Biek aipatzen dute Frankensteinen irudia munstroarekin, zehazki Boris Karloffek antzeztutakoarekin nola lotu ohi den.

## Oharrak

* ↑ "Udarik gabeko urtea" esaten zaio Europan eta Ipar Amerikan 1815eko Tamboraren erupzioak eragindako hozteari.
* ↑ "Wretch", "monster", "creature", "demon", "devil", "fiend", eta"it"
* ↑ Did I request thee, Maker, from my clay / To mould Me man? Did I solicit thee / From darkness to promote me?

## Erreferentziak

* ↑ «euskarari ekarriak» ekarriak.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).
* ↑ (Ingelesez) Editors, Biography com. «Mary Shelley» Biography (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).
* ↑ «The Project Gutenberg eBook of Frankenstein: or, The Modern Prometheus, by Mary W. Shelley.» www.gutenberg.org (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).
* ↑ «documystere.com» ww11.documystere.com (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).
* ↑ Duperray, Max. (1997). Lecture de "Frankenstein", Mary Shelley. Presses universitaires de Rennes ISBN 2-86847-261-3. PMC 465761116. (Noiz kontsultatua: 2022-02-01).
* ↑ (Ingelesez) Shelley, Percy Bysshe. (2009-05-01). «Preface» romantic-circles.org (Noiz kontsultatua: 2022-02-12).
* 1 2 3 4 5 Duperray, Max. (1997). Lecture de "Frankenstein", Mary Shelley. Presses universitaires de Rennes ISBN 2-86847-261-3. PMC 465761116. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Frantsesez) Lecercle, Jean-Jacques (1946- ) Auteur du texte. (1994). Frankenstein, mythe et philosophie (2e édition corrigée) / par Jean-Jacques Lecercle. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) «A Real-Life Doctor Frankenstein?» HuffPost 2012-05-16 (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Frantsesez) Nogaret, François-Félix (1740-1831) Auteur du texte. (1790). Miroir des événemens actuels, ou la Belle au plus offrant, histoire à deux visages. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Douthwaite, Julia V.; Richter, Daniel. (2009-07-01). «The Frankenstein of the French Revolution: Nogaret’s automaton tale of 1790» European Romantic Review 20 (3): 381–411. doi:10.1080/10509580902986369. ISSN 1050-9585. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Cornwell, Neil. (1990). The literary fantastic : from Gothic to postmodernism. Harvester Wheatsheaf ISBN 0-7108-1376-7. PMC 25965753. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ «Frankenstein, 1831, Introduction, Frame 5» knarf.english.upenn.edu (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ «Clubbe, "The Tempest-Toss'd Summer of 1816"» knarf.english.upenn.edu (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Marshall, Alan. «Did a volcanic eruption in Indonesia really lead to the creation of Frankenstein?» The Conversation (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Frantsesez) Thomas Medwin. 2020-08-22 (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Frantsesez) Balduc, Florian. «Editions Otrante» Editions Otrante (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Shelley, Mary. (2012-11-26). «Mary Shelley on Frankenstein: From the Guardian archive, 26 November 1831» the Guardian (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ The Oxford companion to English literature. (5th ed., new revision, rev. ed., 2nd revision. argitaraldia) Oxford University Press 1998 ISBN 0-19-866233-5. PMC 40814151. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) «Classic Literature» ThoughtCo (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Bennett, Betty T.. (1998). Mary Wollstonecraft Shelley : an introduction. Johns Hopkins University Press ISBN 0-8018-5975-1. PMC 38595508. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Shelley, Mary; Macdonald, D. L.; Scherf, Kathleen. (1999-09-13). Frankenstein, Second Edition. Broadview Press ISBN 978-1-55111-308-1. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Frankenstein : penetrating the secrets of nature : an exhibition by the National Library of Medicine. Rutgers University Press 2002 ISBN 0-8135-3200-0. PMC 50688470. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Foundation, Poetry. (2022-02-11). «Mont Blanc: Lines Written in the Vale of Chamouni by Percy Bysshe Shelley» Poetry Foundation (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ «Rieger, "Dr. Polidori and the Genesis of Frankenstein"» knarf.english.upenn.edu (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Baldick, Chris. (1987). In Frankenstein's shadow : myth, monstrosity, and nineteenth-century writing. Clarendon Press ISBN 0-19-811726-4. PMC 15696845. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ «ALA | Frankenstein: Penetrating the Secrets of Nature» web.archive.org 2007-11-09 (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ «The Project Gutenberg eBook of Frankenstein;, by Mary Shelley.» www.gutenberg.org (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Johnson, Rossiter. (1908). Author's digest : the world's great stories in brief. Vol. 16, Robert Louis Stevenson to Albion Winegar Tourgée. [New York] : Issued under the auspices of the Author's Press (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Txantiloi:Pl-PL zapomniana, Historia. (2016-01-24). «Afera grabarzy z Frankenstein» Historia zapomniana i mniej znana (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Florescu, Radu. (1996). In search of Frankenstein : exploring the myths behind Mary Shelley's monster. Robson Books ISBN 1-86105-033-X. PMC 39793447. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Fantasmagoriana : (tales of the dead). Fantasmagoriana Press 2004 ISBN 978-1-4116-5291-0. PMC 436000643. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Alemanez) Mary Shelley’s Frankenstein, Castle Frankenstein and the alchemist Johann Conrad Dippel. 2016-09-18 (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ «Wade, "Shelley and the Miltonic Element"» knarf.english.upenn.edu (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Jones, Frederick L.. (1952). «Shelley and Milton» Studies in Philology 49 (3): 488–519. ISSN 0039-3738. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) «Original Poetry by Victor and Cazire» www.litencyc.com (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ Goulding, C.. (2002-05-01). «The real Doctor Frankenstein?» JRSM 95 (5): 257–259. doi:10.1258/jrsm.95.5.257. ISSN 0141-0768. PMID 11983772. PMC PMC1279684. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Morton, Timothy. (2006-09-21). The Cambridge Companion to Shelley. Cambridge University Press ISBN 978-1-139-82707-2. (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ «Benjamin Franklin in London | Royal Society» web.archive.org 2013-05-12 (Noiz kontsultatua: 2022-02-13).
* ↑ (Frantsesez) Recherche philosophique sur l'origine de nos idées du sublime et du beau. 2021-09-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* 1 2 «Reception: 1818 » Frankenstein Study Guide from Crossref-it.info» crossref-it.info (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ (Ingelesez) «The British Critic» romantic-circles.org 1998-03-01 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ (Ingelesez) «Frankenstein Essays and Criticism - eNotes.com» eNotes (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ «Bloom's Intro» web.archive.org 2004-11-15 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ (Ingelesez) «Germaine Greer on who really wrote Frankenstein» the Guardian 2007-04-09 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ «LALEXAND\html\frankqst» web.archive.org 2010-12-03 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ (Ingelesez) «Frankenstein: Behind the monster smash» BBC News 2018-01-01 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ (Ingelesez) «100 'most inspiring' novels revealed by BBC Arts» BBC News 2019-11-05 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Fischoff, Stuart; Dimopoulos, Alexandra; Nguyen, François; Gordon, Rachel. (2003-06). «Favorite Movie Monsters and Their Psychological Appeal» Imagination, Cognition and Personality 22 (4): 401–426. doi:10.2190/cj94-83fr-7hqw-2jk4. ISSN 0276-2366. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Picart, Caroline Joan. (2001). The Frankenstein film sourcebook. Greenwood Press ISBN 0-313-01672-0. PMC 57468872. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Workman, Chris. (2016). Tome of terror horror films of the silent era (1895-1929). ISBN 978-1-936168-68-2. PMC 1083765034. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Frankenstein. (Noiz kontsultatua: 2019-06-07).
* ↑ «Film and Movie Comedy Classics at The Comedy Zone» web.archive.org 2008-10-19 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Frankenstein : penetrating the secrets of nature : an exhibition by the National Library of Medicine. Rutgers University Press 2002 ISBN 0-8135-3200-0. PMC 50688470. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Glut, Donald F.. (2002). The Frankenstein archive : essays on the monster, the myth, the movies, and more. McFarland & Co ISBN 0-7864-1353-0. PMC 50006517. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Kabatchnik, Amnon. (2012). Blood on the stage, 1975-2000 : milestone plays of crime, mystery, and detection: an annotated repertoire. Scarecrow Press, Inc ISBN 978-0-8108-8355-0. PMC 817224982. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ (Frantsesez) Michel Faucheux. 2022-02-05 (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ Science fiction : contemporary mythology : the SFWA-SFRA anthology. (1st ed. argitaraldia) Harper & Row 1978 ISBN 0-06-011626-9. PMC 3445075. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ «euskarari ekarriak» ekarriak.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ kritiken hemeroteka » Amaren heriotzak sortutako minetik. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).
* ↑ kritiken hemeroteka » Frankenstein: mito ilunak azaleratzen. (Noiz kontsultatua: 2022-02-15).

## Ikus, gainera

* Erromantizismo
* Drakula
* Munstro
* Beldurrezko eleberri
* Zientzia-fikzio

## Kanpo estekak

* (Italieraz) Frankenstein: Errealitate berria!
* Datuak: Q150827
* Multimedia: Frankenstein (book) / Q150827