# Behe Paleolitoa Euskal Herrian

Behe Paleolitoa Euskal Herrian, Europako leku gehienetan bezala, ez da beste garaietan izango den bezain aberatsa. Euskal Herrian gizakiaren aztarnarik zaharrenak oso sotilak dira, gehiegi bere presentzia baino zerbait gehiago baieztatzeko. Material litikoaren hondar isolatuak dira, testuinguru sedimentologikorik gabeak eta askoz gutxiago estratigrafikoak. Aldi horri esleitzea tipologikoa baino ez da, eta hortik dator jatorrizko gizakiaren informazioari dagokionez duen zehaztasun eta eduki urria. Behe Paleolitoa mundu mailan, 350.000 B. P.-an hasi eta 100.000 B. P.-an amaitzen da.

## Gizakia

Behe Paleolitoan Neandertal aurreko gizakiak bizi izan ziren gure inguruan. Denboran zehar, aldakuntza historiografikoak izan direla medio, hainbat izen eman zaizkie gizakiei: Homo erectus, H. anteneanderthalensis, H. ergaster, H. heidelbergensis eta H. antecessor . Azken deitura hori Atapuercako Hezurren Leizean agertutako gizakiarentzat proposatu den deitura da. Gurekin alderatuta, ez zen oso desberdina; agian, altuagoa eta indar handiagokoa. Lezetxikiko besahezur ospetsua garai honetakoa izan daiteke, eta oso antz handia du Atapuercako Hezurren Leizean agertzen den batekin (hangoa duela 325.000-340.000 urtekoa izan daiteke).

## Janzkera

Oinarrizko lehengaia larrua zen (harrapatutako animaliena), baina landare zuntzak ere (belarrak, lastoak, zuhaitz azala, hostoak) erabiltzen zituzten. Jantziak josi gabekoak ziren, eta botoirik ere ez zegoen oraindik; ondorioz, zatiak korapiloen bidez elkartzen zituzten. Ez dago oinetakoen aztarnarik, agian erabili ere ez zituztelako egingo.

## Giza kokaguneak

Oro har, atari zabalean eraikitako behin-behineko kanpalekuak izaten ziren. Asentamendu horiek erreketatik gertu egoten ziren; batzuetan, bertako terrazen gainean. Etxola apalek osatzen zuten kanpalekua: egitura adarrez eraikitzen zen, eta gainean larruzko estaldura ipini. Erdiko suaren inguruan ez zen hiruzpalau etxola baino gehiago egoten, taldeek batez beste 5-7 lagun izaten zituztelako oraindik. Kobazulo batzuk erabiltzen ziren, baina Euskal Herrian Lezetxikiko adibidea bakarrik ezagutzen dugu (eta berori zalantzazkoa da).

## Aztarnategiak

Arrasateko Lezetxiki kobazuloan dagoen aztarnategia oso garrantzitsua da, batez ere, bertan aurkitu zirelako (VIII. mailan) Euskal Herrian ezagutzen ditugun giza hezurrik zaharrenak. Jose Migel Barandiaranek (1956-1968) eta A. Arrizabalagak (1996->) indusi zuten. Zestoako Irikaitz atari zabaleko kanpalekua da, estratigrafiaduna, eta ezaugarri horretatik datorkio bere garrantziaren zatirik handiena. A. Arrizabalagaren zuzendaritzapean indusi zen (1998->). Legutioko Urrunagako urtegia inguratzen duten terrazetan harrizko tresnak berreskuratzen ari dira; horiek, seguru asko, Azken Acheul aldikoak izango dira. A. Saenz de Buruaga, J. Fernandez Eraso eta T. Urigoitiak eman dute aztarna horien berri, idatziz. Iruñaldean, Arga ibaiaren terrazetan, Nafarroako hiriburuaren inguruetan, hainbat harrizko tresna jaso eta ezagutzera eman zituen J. Garcia Gazolazek, 1991tik aurrera. Kronologikoki, seguru asko Erdi Acheul aldian kokatu behar ditugu aztarna horiek.
Beste hauek ere aztarnak eman dituzte: Higer 2, Manzanos, Aitzabal (Gasteiz hegoaldean dagoen muino bat da. Bertan aurpegibiko bat aurkitu zen, baina gaur egun ez dakigu non dagoen tresna hori) Murua, Gazolatz, Urbasa, Zuñiga, Irunberri, Lizarra, Aturri eta Errobi ibaiak, Donibane Lohizune, Baiona, Bidaxune. 1994an, Higer 2 edo Auspomendi izena eman zion aztarnategi berri bat deskribatu zuen Alvaro Arrizabalagak, eta bertan aurkitutako industria litikoa, aurpegibiko bat barne, Goi Acheulk aldiaren, Acheul aldi amaieraren (biak Behe Paleolitokoak) edo Mousteriar aldiaren (Erdi paleolitokoa) barruan sailkatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Baldeón Iñigo, Amelia. (1990). «El Paleolítico Inferior y Medio en el País Vasco: una aproximación en 1990» Munibe Antropologia - Arkeologia (42): 11–22. ISSN 1132-2217. (Noiz kontsultatua: 2025-02-15).
* ↑ «Historiaurrea Euskal Herrian - hiru» www.hiru.eus (Noiz kontsultatua: 2025-02-15).
* ↑ «‘Jatorria’, Bibatek hamar urte» Campusa (Noiz kontsultatua: 2025-02-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) Arrizabalaga, Alvaro. (1994). «Hallazgo de un bifaz y otros restos líticos en el monte Jaizkibel (Hondarribia, Gipuzkoa)» Munibe Antropologia-Arkeologia 46: 023-031..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q132398888