# José Mujica

José Alberto Mujica Cordano, eskuarki José Mujica edo Pepe Mujica izen-deiturez ezaguna, (Montevideo, Uruguai, 1935eko maiatzaren 20a), uruguaitar gerrillari eta politikari ohia da. Uruguaiko 40. presidentea izan zen 2010 eta 2015 bitartean. Gaztaroan Alderdi Nazionaleko militantea zela, 1960ko hamarkadaren erdialdean Tupamaroen Nazio Askapenerako Mugimendua talde gerrillariaren sortzaileetako bat izan zen. Garai hartan egindakoagatik lau aldiz atxilotu zuten, eta hainbat delitu egotzita, hala nola bahiketak, lapurretak, hilketak eta dokumentuak faltsutzea, hamalau urtez preso mantendu zuten. 1985eko amnistiaren ondorioz aske gelditu ostean, Herri Parte-hartzearen Mugimendua eratu zuen. Talde hura Fronte Zabalaren barnean sartu zen.
1989an “Fronte Zabala”ko diputatu eta senatari izendatu zuten, eta gero Abeltzaintza, Nekazaritza eta Arrantza ministro izan zen 2005 eta 2008 artean. 2009ko azaroaren 29an egindako presidentetza hauteskundeak gehiengoa lortuta, Uruguaiko lehendakari izan zen 2010-2015 bitartean. Presidentetza amaitu ondoren, berriz ere senatari aukeratu zuten, 2014ko eta 2019ko hauteskundeetan. Azken kargu horri uko egin zion 2020ko urriaren 20an, eta jarduera politikotik erretiratu zen, militantzia popularrean aritzeko. Gaur egun, Herri Partaidetzarako Mugimenduko burua da, ezkerreko Fronte Zabala alderdiko sektore nagusia.
Mujica "munduko estatuburu apalena" bezala deskribatua izan da bere bizimodu zorrotzagatik, eta hamabi mila dolarreko hileko soldataren %90 inguru behartsuei eta enpresari txikiei mesede egiten dieten ongintzako erakundeei emateagatik.
Kapitalismoak giza zoriontasunari laguntzen ez diola uste du, jabetza materialak metatzeko ikuspegiaren kritika egin izan dio. Hedabideek eta kazetariek goraipatu dute bere ideologia filosofikoengatik. Times Higher Education egunkariak "presidente filosofo"tzat hartu zuen 2015ean, hitz-joko bat Platon “errege filosofo”aren ikusmoldearekin.

## Bizitza

1934ko maiatzaren 20an jaio zen Montevideoko Paso de la Arena auzoan. Demetrio Mujica Terra eta Lucy Cordano Giorelloren semea; aitaren aldetik, José Mujica euskaldunen ondorengoa da, 1842an Uruguaira iritsi ziren euskaldunen ondorengoa, jatorriz Bizkaiko Muxikan, eta alde horretakoa da halaber, hainbat politikarirekin senidetuta dagoena, hala nola 1930eko hamarkadako presidente eta diktadore Gabriel Terra, bere osaba bigarren aitona, eta Horacio Terra Arocena, bere osaba hirugarrena, eta azken horren seme-alabak, hau da, Francisco, Horacio eta Juan Pablo Terra Gallinal lehengusuak. Eta XX. mendean zehar Union Cívican, Partido Colorado, Partido Nacional eta Frente Amplio alderdietan aktiboki parte hartu zutenak, hurrenez hurren. Amaren aldetik, bere jatorria italiarra da. Behin baino gehiagotan, Mujicak berak ere Kantabrian kokatu du bere familiaren jatorriaren zati bat.
Aitaren aldeko aitona-amonen lurretan, soldaduak prestatzen ari ziren Aparicio Saravia buruzagiaren aurkako altxamenduei aurre egiteko. Amaren aldeko aitona Alderdi Nazionalaren jarraitzailea ere bazen, zehazki herrerismoarena, eta behin baino gehiagotan izan zen Koloniako zinegotzi eta Luis Alberto de Herreraren lagun pertsonala. Amaren familia italiar etorkin "ligureek" osatzen zuten; Cordano abizena, aitona Antoniorena, jatorriz Genova probintziako Fontanabuona haranekoa da, Liguria eskualdean, Rapallotik gertu. Inguru beretik zetorren amona Paularen familia, Giorellotarrak. Bere ama Karmelon jaio zen, eta bertako gurasoek mahastiak lantzen zituztelako bost hektarea erosi zituzten Izar Kolonian mahastiak landatzeko.
Jaio zenean, gurasoek 2 hektarea (4,9 hektarea) erosi zituzten Colonia Estrellan mahastiak lantzeko. Baina aita porrot egin zuen ekintzaile bat zen, Mujicak sei urte zituenean 1940an hil zena. Lehen eta bigarren mailako ikasketak jaio zen auzoko eskola eta lizeo publikoan egin zituen. Oinarrizko zikloa amaituta, Alfredo Vásquez Acevedo Institutuan sartu zen batxilergoan, baina ziklo hori ez zuen bukatu. Hamahiru urte zituenetik hamazazpi urte bete arte, txirrindularitzan aritu zen, hainbat klub ordezkatuz eta kategoria guztietan.
2005etik Lucia Topolanskyrekin ezkonduta dago, Herri Partaidetzarako Mugimenduko buruzagi historikoa eta Uruguaiko presidenteordea 2017 eta 2020 artean. 1972tik harreman sentimentala zuten. Ez dute seme-alabarik izan, eta Topolanskyren etxalde batean bizi dira, Montevideoko kanpoaldean. Krisantemoak lantzen dituzte saltzeko, lehendakari-jauregian bizitzeari eta bertako langileak erabiltzeari uko egin baitiote. Bikoteak zenbait maskota ditu, lehen hiru hankako txakur bat, Manuela izenekoa, barne. 2024ko apirilean, hestegorriko minbizi batekin diagnostikatu ziotela iragarri zuen.

## Karrera politikoa
### Hasiera

Amaren aldeko osaba, Angel Cordano nazionalista zen eta eragina izan zuen Mujicaren prestakuntza politikoan. 1956an, José Mujicak garai hartan diputatu nazionalista zen Enrique Erro ezagutu zuen bere amaren bidez, Erroren sektore bereko militantea. Ordutik, Alderdi Nazionalerako militatzen hasi zen, eta Gaztediko idazkari nagusi izatera iritsi zen. 1958ko hauteskundeetan, lehen aldiz herrerismoa nagusitu zen, eta Erro Lan ministro izendatu zuten. Mujica bere alboan egon zen, nahiz eta ez zen Ministerioko funtzionario izan.
1962an, Errok eta Mujicak Alderdi Nazionala utzi eta Union Popular sortu zuten, Uruguaiko Alderdi Sozialistarekin eta Nuevas Bases izeneko talde txiki batekin batera. Hurrengo hauteskundeetan, Emilio Frugoni aurkeztu zuten Errepublikako presidente izateko hautagai, eta erabat galdu zuten, boto guztien % 2,3rekin.

### Gerrilla

1964an, Mujica Nazio Askapenerako Mugimendua (NAM)-Tupamaros mugimendu sortu berrian sartu zen, Kubako Iraultzan inspiratutako ezker muturreko talde politikoa zena. Gerrillarien operazioetan parte hartu zuen, eta aldi berean, bere baserrian (chacra) lan egiten zuen, harik eta poliziak hala behartuta klandestinitatera igaro zen arte. 1969an Montevideotik gertu zegoen “Pando”ko okupazioan parte hartu zuen, sei eskuadroietako baten buru zela, hiriko puntu estrategikoak erasotzeko programan. Mujicaren taldeak telefono trukea bere gain hartzea zuen helburu, eta bera izan zen operazioa inolako bidegabekeriarik gabe amaitu zuen bakarra.
Mujicaren taldeak telefono-zentrala bere gain hartzea zuen helburu, eta berea izan zen inolako bidegabekeriarik gabe amaitu zuen operazio bakarra. 1970eko martxoan Mujica tirokatu egin zuten Montevideoko taberna batean atxiloketari aurre egiten ari zitzaiola; bi polizia zauritu zituen eta, aldi berean, sei tiro eman zizkioten. Ospitaleko zirujauak bizia salbatu zion. Tupamarosek zioenez, zirujaua ezkutuan Tupamaro taldekoa zen eta horregatik salbatu zion bizitza. Egia esan, medikua etika mediko arrunta jarraitzen ari zen. Garai hartan, Uruguaiko presidente eztabaidagarria Jorge Pacheco Areco zen, NAMren eta komunisten istiluei erantzuteko berme konstituzional batzuk bertan behera utzi zituena.
Mujica lau aldiz harrapatu zuten agintariek. 1971ko irailean Punta Carretaseko espetxetik ihes egin zuten 100 tupamaro baino gehiagoren artean zegoen, kartzela barrutik tunel bat zulatuz, gertuko etxe bateko egongelara zeramana. Ihes egin eta hilabete baino gutxiagora harrapatu zuten berriro, baina 1972ko apirilean ihes egin zuen berriro Punta Carretasetik. Ordukoan, ihes egin zuten beste dozena bat iheslarik, Tupamarosek espetxearen kanpotik zulatutako tunel batetik. 1972an azken aldiz atxilotu zuten, atxiloketari aurre egin ezinik. Ondorengo hilabeteetan, herrialdeak kolpe militarra jasan zuen 1973an. Bien bitartean, Mujica eta beste zortzi Tupamaro hautatu zituzten bereziki, militarren zaintzapean eta egoera errukarrian egon zitezen. Guztira, ia 15 urte eman zituen gatibu, 1970eko eta 1980ko hamarkadetan. Bi urte baino gehiagoz zaldientzat zen aska zahar baten atxilotuta egon zen. Diktadura zibiko-militarrak «bahitutzat» hartu zuen buruzagi tupamaroetako bat izan zen, eta horrek esan nahi zuen exekutatu egingo zituztela beren erakundeak ekintza armatuei berriro ekiten bazien. Egoera horretan, isolamenduak eta atxiloketa-baldintza gogorrek aginduta, hamaika urte eman zituen Mujicak. Bahituen artean Eleuterio Fernández Huidobro (gerora Defentsa Nazionaleko ministro izan zena) eta Mauricio Rosencof ere bazeuden.
Kartzelan egon zen bitartean, Mujicak osasun arazoak izan zituen, buruko arazoak batez ere. Eleuterio Fernández Huidobro eta Mauricio Rosencof bere bi ziega-kide hurbilenek sarritan elkarrekin komunikatzea lortzen bazuten ere, oso gutxitan sartzen zuten Mujica elkarrizketan. Mujicak berak dioenez, garai hartan entzumen-haluzinazioak eta paranoien antzeko formak jasaten zituen.
1985ean, demokrazia konstituzionala berrezarri zenean, Mujica aske geratu zen 1962tik aurrera egindako krimen politikoak eta antzekoak estaltzen zituen amnistia lege baten bidez. Demokrazia berrezarri eta zenbait urtera, Mujica eta Tupamaroseko kide asko ezkerreko beste erakunde batzuekin elkartu ziren Herri Partaidetzarako Mugimendua sortzeko, Fronte Zabala koalizioan onartua izan zen alderdi politikoa.
1994ko hauteskunde orokorretan, Mujica diputatu hautatu zuten zuten, Montevideotik. Bere jarduera parlamentarioa hastean "loreontzi bat bezala" sentitzen zela adierazi zuen. Hala ere, politikagintzan izan zuen presentzia jendearen arreta erakarri zuen, Mujicak herritarren nahigabea kapitalizatzen jakin baitzuen. Eta 1999ko hauteskundeetan senatari izatea lortu zuen, neurri batean bere karismaren ondorioz. Aldi berean, bere sektore politikoak metatze-estrategia bat garatzen zuen. Urte horretan Miguel Angel Campodonicaren “Mujica” liburua argitaratu zen, non politikari bihurtutako gerrillariaren bizitza eta pentsaera jasotzen dira.
NAMren ospea eta botoak handitzen jarraitu zuen, eta 2004an Fronte Zabalaren barruko fakziorik handiena bilakatu zen. Urte hartako hauteskundeetan, Mujica berriz hautatu zuten Senaturako, eta NAMek 300.000 bototik gora lortu zituen, eta horrela, bere posizioa sendotu zuen koalizioan indar politiko nagusi gisa eta Tabaré Vázquezen garaipenaren atzean indar nagusi gisa.

### Gobernu fronte-zabalean jarduna

2005eko martxoaren 1ean, Errepublikako presidente Tabaré Vázquezek Abeltzaintza, Nekazaritza eta Arrantza ministro izendatu zuen. Ernesto Agazzi izan zuen alboan, nekazaritza ingeniaria lanbidez, idazkariorde karguan. Mujicaren beraren hitzetan, «benetako ministroa Agazzi izango zen». Gertaeretan, Mujicak gobernu-taldean izandako jarduna gehiago parekatu zen eragile politiko baten presentziarekin, eta gizartearekin hitz egiteko gaitasun berritzailea duen iritzi-sortzaile batekin. Bereziki, bere adierazpen bitxiengatik, iruzkin «harrigarriengatik» eta «tonu-irteerengatik» nabarmendu zen. Hori herritarren sektore askotan gustatu zen, planteamenduen zintzotasunagatik. Baina izan ziren ministro titularraren ustezko profesionaltasun faltagatik kexatu zirenak.
2008ko martxoaren 3an utzi zuen kargua, eta Ernesto Agazzi ministrordeak ordezkatu zuen. Ondoren, Senatuko bere aulkira itzuli zen, eta hedabide guztietan, bai politiko zein prentsan, behin eta berriz aipatu zen bere balizko presidentetza, Vazquez presidenteak Danilo Astori nahiago zuela adierazi arren. Laster hasi zen Mujica lehendakaritzarako hautagai izateko borondateaz argi eta garbi hitz egiten zuten gertaera politikoak sortzen, hala nola Argentinako Kirchner senar-emazteei egindako bisita. Bisita hori oso aipatua izan zen, izan ere une hartan Uruguai eta Argentina egoera diplomatiko konprometitu batetik igarotzen ari ziren, bi ertzetako gobernuen artean etengabeko eraso trukeak eginez. Mujicak herri anaien arteko hurbilketa jarrera aldarrikatu zuen.

### Jarrera politikoak

Mujicaren ideologia politikoa eboluzionatu egin da urteetan zehar ortodoxoetatik pragmatismora. Azken aldi honetan, ezker politiko malguago bat nahi duela adierazi du. Bere hizkera eta portaera 90eko hamarkadaren amaieratik aurrera, batez ere landa-eremuetako sektore txiroen artean, hazten ari den jendetzaren parte dira. Oso modu ezberdinean deskribatu da "antipolitiko" gisa, eta "herriaren hizkuntza hitz egiten duen" gizon gisa. Aldi berean, kritikak jasotzen ditu garaiz kanpoko edo desegokiak diren iruzkinengatik. Vazquez presidenteak abortuak legezkoak izango ziren lege-proiektu bati betoa jarri zionez gero, Mujicak esan zuen etorkizunean aurkeztuko balitz ez liokeela betorik jarriko. Nazioarteko harremanen esparruan, Europar Batasunaren eta Mercosur eskualdeko merkataritza-blokearen artean negoziatzen eta akordioak lortzen jarraitzea espero zuen, Uruguai kide fundatzailea baita.
Argentina eta Uruguairen arteko Uruguai ibaiko pulpen auzian, Mujica aurreko administrazioa baino adiskidetzaileagoa izan zen Argentinako gobernuarekiko, eta 2010ean bi nazioek beren gatazka luzea amaitu zuten. Akordio bat sinatu zuten ibaiaren ingurumena zaintzeko plan bat eta bitariko batzorde bat eratzeko. Mujicaren eta Cristina Fernández de Kirchner argentinarraren arteko harreman pertsonal onek lagundu zuten adostasuna lortzen. Alde biko beste arazo batzuk konpondu gabe daude, besteak beste, Plata ibaira sartzeko ubide partekatua dragatzea.
Hugo Chavez Venezuelako presidentearen gertukoa zen, eta "inoiz ezagutu dudan gobernaririk eskuzabalena" zela esan zuen. " 2011n, mendebaldeko hainbat herrialdek Libiaren aurka hasitako operazio militarren aurka mintzatu zen. Brasilgo presidente Lula da Silvak Mahmoud Ahmadinejad hartzeko erabakiaz galdetu ziotenean, "jeinuzko mugimendu" bat izan zela erantzun zuen, zeren "Iran zenbat eta hesituago egon, orduan eta okerragoa izango da mundu osoarentzat."

### Presidentetzarako aurre-hautagaitza

Fronte Zabaleko "Zelmar Michelini" Ezohiko Kongresuak 2008ko abenduaren 13an eta 14an burutu zen, eta aldi berri bati begira gobernu-programa ebazteaz gain, 2009ko barne-hauteskundeetarako Mujica Fronte Zabaleko hautagai ofiziala izendatu zuen. Baina proposatutako beste lau hautagaiak (Danilo Astori, Daniel Martínez, Marcos Carámbula eta Enrique Rubio) instantzia honetan bertan parte hartzeko gaitu zituen, baldintza berdinetan. Ondoren, Martinezek eta Rubiok atzera egin zuten aurre-hautagaitzan, eta beraz, barne-hauteskundeetan Mujicak, Astorik eta Carámbulak eztabaidatu zuten.
Hauteskundeak baino lehen, Mujicak kirchnerismoaren babesa jaso zuen; Mar del Platan programatutako mitin bat ere egitekotan zen, bere alderdiak gogor kritikatu ondoren bertan behera utzi behar izan zuena. 2009ko maiatzaren 24an, bere sektore politikoari, NAMari, uko egitea aurkeztu zuen gutun baten bidez. Gutun horretan, une horretatik aurrera «taldearen diziplinara eta zuzendaritza-organoetara behartuta egoteari» uzten ziola planteatzen zuen. NAMeko zuzendaritzak uko egitea onartu zuen, Mujicak «fronte-zabalean guztien hautagai gisa zuen erantzukizunari aurre egin behar ziola» iritzita.
2009ko ekainaren 28an, Mujicak irabazi zituen hauteskunde primarioak, lehiakideei irabazi ondoren, boto guztien % 52,02rekin. Eta 2009ko hauteskunde orokorretarako Fronte Zabaleko presidente-gai bihurtu zen. Ondoren, Astorik onartu egin zuen bere zuzendarikidea izatea. Bere kanpaina Vazquezen administrazio oso herrikoiaren politiketan jarraitzeko eta sakontzeko kontzeptuan zentratu zen, lelo hau erabiliz: "Gobernu ondradua, lehen mailako herrialdea" (Un gobierno honrado, un país de primera), zeharka erreferentzia eginez Luis Alberto Lacalle hautagai kontserbadorearen aurreko gobernuan izandako ustelkeria kasu administratiboei.
Kanpainan zehar, Mujica Hugo Chavez (Venezuela) edo Evo Morales (Bolivia) bezalako presidenteen gobernu estilotik aldendu zen, Luiz Inácio Lula da Silva brasildarraren edo Michelle Bachelet txiletar sozialistaren zentro-ezkerreko gobernuak erregio eredu bezala aldarrikatuz. Bere janzkera informalagatik ezaguna, Mujikak traje bat eramaten hasi zen (gorbatarik gabe) presidentetzarako kanpainako geldialdi batzuetarako, batez ere eskualdeetako estatuburuei egindako bisitetan.
Kanpainako aholkulari nagusien artean Milton Romani (segurtasun publikoa), Héctor Tajam (ekonomia), Juan José Domínguez (kanpo-harremanak), Alma Chiodi (osasuna) eta Carlos Barceló (hezkuntza) nabarmendu ziren. 2009ko irailean Alfredo García kazetariaren “Pepe coloquios” liburua argitaratu zen. Bertan, Mujicari grabatutako hainbat elkarrizketa jasotzen dira, bere pentsamenduarekin, ideiekin, frakzioekin. Liburu honek polemika piztu zuen, eta Mujicak honako hau adierazi zuen: “Akatsak egiten ditut, edozein bizilagunen semeak bezala.”

### 2009ko hauteskunde presidentzialak

2009ko urrian, Mujicak botoen % 48 baino gehiago lortu zituen, eta Lacalle presidente ohiak, berriz, % 30, Konstituzioak eskatzen duen gehiengorik gabe. Aldi berean, Fronte Zabalaren gehiengo parlamentarioa berritu zuen hurrengo legegintzaldirako (2010-2015). Ondoren, azaroaren 29an, garailea nor izango zen erabakitzeko kontaketa egin zen azaroaren 30ean, Mujica garaile atera zelarik, Lacalleren % 43aren gaineko botoen % 52 baino gehiagorekin. Presidente hautatu gisa egindako lehen hitzaldian, Mujicak arerio politikoak aitortu zituen eta batasuna eskatu zuen, "irabazlerik eta galtzailerik" ez zela egongo esanez. Gaineratu zuenez, "akatsa da pentsatzea boterea goitik datorrela, jendearen bihotzetik datorrenean (...) bizitza osoa behar izan dut hori ikasteko."

## Gobernua
### Lehendakaritzara igotzea

José Mujicak 2010eko martxoaren 1ean zin egin zuen Jauregi Legegilean, Uruguaiko Ekialdeko Errepublikako presidente kargua betetzeko. Promesa hau bere emazte Lucia Topolanskyk hartu zuen, Nazioko lehen senataria izateagatik. Uruguaiko hainbat alderdi politikotako agintariek eta hainbat herrialdetako ordezkariek parte hartu zuten, hala nola Hillary Clinton, Cristina Fernandez, Nestor Kirchner, Rafael Correa eta Hugo Chavez. Oso hitzaldi laudatua eta komentatua eman zuen. Bertan bere iragan gerrillaria, ideiak eta lehendakaritzarako bide luzea azaltzen ziren.
Ekitaldiaren eta Mujicaren hitzaldiaren amaieran, bera eta Danilo Astori lehendakariordea karabana baterantz abiatu ziren, agintea hartu zuten lekura. Ofizialki hartu zuen Uruguaiko presidente kargua zina egin eta bi ordu eta erdira, Mujicak hala eskatuta aire zabalean egindako zeremonia batean, Independentzia enparantzan (herrialdeko plaza garrantzitsuena), publiko eta agintari izendatu askoren aurrean, Tabare Vazquez presidente ohiak presidentearen banda jarri zionean. Harrez gero, Mujica eta bere emaztea urritasunean bizi dira, duela hamarkada batzuetatik, Rincon del Cerro inguruko baserri batean, eta han loreak landatzen arituz jarduera ekonomiko gisa. Errepublikako presidente izendatu zutenean, Suarez y Reyesen presidentearen egoitzara joan beharrean, bikoteak bere egoitzan jarraitzea erabaki zuen, eta horrek segurtasun- eta komunikazio-arloan hobekuntzak gehitzea ekarri zuen.

### Ministerio-kabinetea

Kabinetea osatzeko, Mujicak urriko hauteskundeetan lortutako emaitzak errespetatu zituen. Horrela, Herri Partaidetzarako Mugimenduak lau ministerio lortu zituen, Liber Seregni Fronteak hiru, Alderdi Sozialistak bi, eta CAP-Lek, Alderdi Artiguistak eta Alderdi Komunistak bana. Hasiera batean, Gizarte Garapenerako Ministerioarentzat Ana Olivera izendatu zuten, 2005 eta 2009 artean saileko ministrorde izan zena. Hala ere, Montevideoko departamenduaren intendentziarako hautagai gisa proposatu zutenez, bere izena baztertuta geratu zen.

### Gobernu-programa

Lehendakaritza hartu aurretik, 2010eko martxoaren 1ean bere gain hartuko zuen gobernu berrian ezarri nahi ziren ildo programatikoak ezagutu ziren. Esparru horretan, gobernu hautatuak lau lan-ardatz zehaztu zituen estatu-politikak eratzeko, hau da, gobernu-aldi bat gainditzen zutenak eta agintean zegoen alderdi politikotik nahiko independenteak zirenak. Zehaztutako ardatzak hezkuntza, segurtasuna, ingurumena eta energia izan ziren, eta Legebiltzarrean ordezkaritza duten oposizioko alderdi politikoei dei egin zitzaien politikak egiteko lan-batzordeak osatzeko. Era berean, gobernu hautatuak administrazio publikoaren erreforma handinahia aurrera eraman nahi zuela planteatu zen, Zeelanda Berriko ereduan oinarrituta.
2010eko martxoaren 1ean, agintea hartzeko hitzaldian, Mujicak berretsi zuen beharrezkoa zela herrialdeak estatu-politikak izatea. Era berean, bere administrazioaren funtsezko helburutzat hartu zuen pobrezia % 50 murriztea eta etxe-gabetasuna ezabatzea.

### Politika nazionala
#### Politika ekonomikoa

Oro har, aurreko aldiko politika ekonomikoa mantendu egin zen, eta hori indartu egin zen. Hala, gastu publiko osoko gastu sozialaren proportzioa % 60,9tik % 75,5era igo zen 2004-2013 aldian. Aldi horretan, langabezia-tasa % 13tik % 7ra jaitsi zen, eta gutxieneko soldata % 250 igo zen. Gobernuaren politiken barruan nazioko eta atzerriko inbertsioa sustatzea dago. Azken horien artean, Aratirí eta Montes del Plata proiektuak nabarmentzen dira. Nazioarteko Konfederazio Sindikalaren arabera, Uruguai Amerikako herrialderik aurreratuena bihurtu zen lanaren oinarrizko eskubideak errespetatzeari zegokionez, bereziki askatasun sindikala, negoziazio kolektiborako eskubidea eta grebarako eskubidea."
Jerónimo Rocak eta Gabriel Frugonik eta Pedro Buonomo ekonomiako idazkariordeak osatzen zuten presidenteari aholku emateko talde bat zegoela adierazi zuten zenbait hedabidek. Talde horren orientazioa ez dator bat HAEEk bultzatutako politikekin (Fernando Lorenzo ekonomia ministroak, Andrés Masoller aholkulariak eta BCUko presidente Mario Bergarak osatzen dute) Itxurazko bi korronte ekonomikoren arteko desadostasunak nabariak izan ziren 2011n hainbat proiekturen tratamenduan, hala nola Landa Higiezinen Kontzentrazioari buruzko Zerga (ICIR) edo BEZari hainbat beherapen diferentzial egiten zizkion legea. Hala ere, gobernuak behin eta berriz adierazi du gobernuaren politika ekonomikoa bakarra dela eta «itzalean ez dagoela talde ekonomikorik lanean.
OPPko Jerónimo Rocak eta Gabriel Frugonik eta Pedro Buonomo ekonomiako idazkariordeak osatzen zuten presidenteari aholku emateko talde bat zegoela adierazi zuten zenbait hedabidek. Talde horren orientazioa ez dator bat HAEEk bultzatutako politikekin (Fernando Lorenzo ekonomia ministroak, Andrés Masoller aholkulariak eta BCUko presidente Mario Bergarak osatzen dute) Itxurazko bi korronte ekonomikoren arteko desadostasunak nabariak izan ziren 2011n hainbat proiekturen tratamenduan, hala nola Landa Higiezinen Kontzentrazioari buruzko Zerga (ICIR) edo BEZari hainbat beherapen diferentzial egiten zizkion legea. Hala ere, gobernuak behin eta berriz adierazi du gobernuaren politika ekonomikoa bakarra dela eta «itzalean ez dagoela talde ekonomikorik lanean.

#### «Elkarrekin» Gizarteratzeko eta Bizitzeko Plana

Plan hori Mujicaren gobernuaren ontzi bereizgarritzat hartzen da. Gobernuak 2010eko ekainaren 15ean abiarazi zuen, bere aurreko Tabare Vazquezen Larrialdi Planaren jarraipen gisa. Enpresa pribatuen lankidetza solidarioek sostengatzen dute, Mujicaren hileko soldataren %87rekin eta erabiltzen ez diren Estatuaren jabetzaren baten salmentarekin. Planaren helburua da familia ezinduei bizitzeko etxe bat eskaintzea. Presidenteak berak definitu zuen, ez etxebizitza-plan gisa, baizik eta etika-plan gisa eta etorkizuneko ikuspegi gisa. Plana 2010. urtearen erdialdean hasi zen. Lehenengo etxea Maiatzaren Lehena kokaleku informalean eraiki zen. Etxebizitzak espezialistekin eraikitzen dira, baina, gainera, interesatuekin, bizilagunekin eta boluntarioekin.

#### Drogen arloko politika

Aurrekaririk gabeko mugimendu batean, 2012ko ekainean, Mujicaren gobernuak marihuanaren salmenta legeztatzea eta arautzea proposatu zuen. Gaia oso eztabaidatua eta oso konplexua da. Hala ere, horrek mundu mailan eragin zituen iruzkin eta kritiken artean. Monocle argitalpen britainiar hautatuak goraipatu zuen, eta, bestalde, Time aldizkari estatubatuarrak gertaera hori nabarmendu zuen. Are gehiago, galdetu zuen ea munduko liderrek ez luketen bide bera jarraitu behar.

#### Estatuaren erreforma

Mujicak «administrazio publikoa erreformatzeko» asmoa iragarri zuen. Hala ere, borroka oso gogorra zen, bai eskalafoi-itxuran, bai soldata-alderdian.

#### Hezkuntza

Mujicaren gobernuan, Uruguaiko Unibertsitate Teknologikoaren proiektua sustatu zen, herrialdearen barnealdean instalatzeko.

#### Nazioarteko politika

2011n, mendebaldeko hainbat herrialdek Libiaren aurka abiatutako operazio militarren aurka egin zuen. Hugo Chavez Venezuelako presidentearen ondoan dago, eta "inoiz ezagutu dudan gobernaririk eskuzabalena" zela esan zuen.

#### Fray Bentoseko zubia desblokeatzea

Cristina Fernandez homologoarekin hainbat bilera egin ondoren, Mujicak Arroyo Verdeko piketea altxatzea lortu zuen, Uruguai eta Argentina arteko igarobidea berriro ere San Martin Zubi Askatzaile Orokorraren gainetik joan zedin. Argentinako teknikariei UPM-Kymmene de Fray Bentos enpresaren zelulosa-instalazioan sartzen uztea erabaki zen.

#### Argentinarekin beste akordio batzuk

2011ko otsailaren 25ean, Cristina Fernandez Argentinako presidentearekin elkarrizketatu zen Mujica, Olibondoen Kintoan. Bertan, merkataritza-jarraipenerako batzorde bi-nazional bat eratzea adostu zen. Batzorde horren eginkizuna produktuak Argentinan sartzeko atzerapenak antzematea zen, eta gestioak egitea Uruguaiko produktuak sartzeko lizentziak hirurogei egun baino gutxiagokoak izan zitezen. Bi herrialdeetako teknikariek osatuko lukete batzordea.
Olibondoen bileran ere hitzarmen bat sinatu zen, 2013tik aurrera bi herrialdeei gas naturala hornitzea ahalbidetzen dien bir-gasifikazio planta bat martxan jartzea adosteko. Akordioaren arabera, lantegia Enarsa enpresa energetiko argentinarena eta Gas de Sayago SA uruguaitarena izango zen, ABEE eta ANCAPen jabetzakoa. Metano-ontzia Uruguaiko kostaldearen parean egongo litzateke, Hegoaldeko Gurutzeko Gasbideak Argentina eta Uruguaiko sareei lotuta. Proiektuak 18 milioi dolarreko kostua izango luke.

### Giza eskubideak

2012ko martxoaren 22an, Legegintza Jauregian egindako zeremonia batean, Mujicak hitzaldi bat irakurri zuen, eta bertan publikoki aitortu zen Uruguaiko Estatuak giza eskubideen urraketetan izan zuen erantzukizuna diktadorearen urteetan. Ekitaldi horretan izan ziren, besteak beste, Juan Gelman poeta eta haren biloba, Macarena, Montevideon gatibu jaiotako desagertuen alaba.
2012ko ekainean, Mujicaren gobernuak Uruguain Estatuak kontrolatutako marihuanaren salmenta legeztatzea erabaki zuen, drogekin eta osasun arazoekin lotutako delituen aurka borrokatzeko, eta munduko buruzagiei gauza bera eskatuko zietela adierazi zuen. Mujicak esan zuen Uruguayko marihuanaren urteko 40 milioi dolarreko negozioa arautuz, Estatuak narkotrafikatzaileei kenduko ziela eta droga kartelak ahulduko zituela. Estatuak, gainera, herrialdeko marihuana kontsumitzaile guztien jarraipena egin ahal izango luke, eta tratu txar emaile larrienei tratamendua eman, alkoholikoekin egiten denaren oso antzekoa. Mujikak ere sexu bereko pertsonen arteko ezkontza-legea onartu zuen, eta emakumeentzako abortua legeztatu zuen.

### Bidaiak atzerrira

Mujicak hainbat bidaia egin zituen kanpora, eta horien artean bereziki aipagarria da Nazio Batuen Batzar Nagusira egindako bisita. 2013ko irailean, Mujicak Nazio Batuen Batzar Nagusiari hitz egin zion, gizadiari eta globalizazioari buruzko hitzaldi luze batekin. Hitzaldian, nazioarteko komunitateari eskatu zion etorkizuneko belaunaldientzako planeta zaintzeko ahaleginak indartzeko, eta nabarmendu zuen finantza-sistemen boterea eta iruzur ekonomikoak jende arruntarengan duen eragina. Sinpletasunera itzultzea eskatu zuen, giza harremanetan, maitasunean, adiskidetasunean, abenturan, elkartasunean eta familian oinarritutako bizitzekin, ekonomiari eta merkatuei kateatutako bizitzen ordez. Hitzaldiaren zati batzuk Newen Afrobeat taldearen lehen diskoko Santiago abestiari gehitu zitzaizkion.

### Politika orokorra

Oro har, bere politika aurreko agintaldiarekin bat zetorren. Gastu sozialaren zatia gastu publiko osoan % 60,9tik % 75,5era igo da 2004-2013 aldian. Aldi horretan, langabezia-tasa % 7 inguruan mantendu zen, pobrezia nazionalaren tasa % 18tik % 9,7ra murriztu zen, eta lanbide arteko gutxieneko soldata 4.800 dolarretik 10.000 dolarrera igo zen (urteko batez besteko inflazio-tasa % 7koa zen), eta gobernuaren zorra % 59tik % 65era igo zen. Sindikatuak indartzearen alde ere egin zuen. Nazioarteko Sindikatuen Konfederazioaren arabera, Uruguai Amerikako herrialderik aurreratuena bihurtu zen "oinarrizko lan-eskubideak, batez ere elkartzeko askatasuna, negoziazio kolektiborako eskubidea eta grebarako eskubidea" errespetatzeari zegokionez.
Mujicari debekatu egin zioten berriro hautaketara aurkeztea 2014an; Konstituzioak ez die presidenteei berehala hautaketara aurkezten uzten. Horrela, 2015eko martxoaren 1ean, Mujicaren agintaldia amaitu zen. Vazquezek hartu zuen haren lekua, eta bigarren agintaldi ez-jarraitu batean itzuli zen kargura. BBCko Wyre Davies korrespontsalaren arabera, "Mujicak ekonomia osasuntsu samarrarekin eta egonkortasun sozialarekin utzi zuen kargua, auzokide handi horiek, amestu besterik ezin zuten egin."

### Senatuko Presidentetza ondokoa

Mujica berriz hautatu zuten senatari 2015-2020 eta 2020-2025 aldietarako. 2019ko azaroan, presidentearen "balotajearen" aurretik, Daniel Martínez Villamil hautagaiak balizko Abeltzaintza ministro gisa aipatu zuen, balizko gobernu Fronte Zabal berri batean. 2020ko urriaren 20an, senatuari uko egitea formalizatu zuen, eta politikatik erretiratuko zela iragarri zuen, COVID-19aren pandemiaren ondorioz eta, gainera, adinagatik (85 urte 2020ko urrian). Goi-Ganberan Alejandro Sánchezek hartu zuen bere lekua.

## Pentsaera

1987ko auto arrunt baten jabe, Volkswagen Fusca bat, presidente izan zenean ere publikoki erabili zuen, eta bere 60 urteko bizikleta erabili ditu garraiobide gisa. 2010ean, autoaren balioa 1.800 dolarretakoa zen, eta Mujicak urte horretarako aurkeztu zuen nahitaezko ondare pertsonalaren aitorpenaren emaitza bakarra izan zen. 2014ko azaroan, “Busqueda” egunkari uruguaitarrak jakinarazi zuen arabiar xeke batek milioi bat dolar eskaini ziola autoaren truke, eta eskaintza onartu izan balu, dirua behartsuei laguntzeko erabiliko zuela, berak babesten duen programa baten bidez.

#### Begetariano haragijalea

2009ko urrian, Mujicak honako hau adierazi zuen: «Arau argiak jarraitu behar dira, ezkerrekoak edo eskuinekoak ez direnak. Eta hori esaten dut nik, gerrillari begetariano batek» (Juan Domingo Perónek esaldi honetan aurkeztutakoaren antzeko ideia azaldu zuen behin: “Jeneral bakezalea naiz, lehoi belarjale bat bezalakoa”). Ordutik aurrera, nazioarteko zenbait komunikabidek Mujica begetarianoa dela esaten hasi ziren. Ordea, kontrako erreferentziak daude.

#### Erlijio-sinesmenak

Prentsak Mujicaren sinesmen erlijiosoetan interesatu eta espekulatu du. 2012ko azaroan BBCri egindako elkarrizketa batean honako hau adierazi zuen: “Ez dut erlijiorik, baina ia panteista naiz: natura miresten dut.” 2012ko abenduaren 11n, Hugo Chavezi bidalitako gutun batean argitu zion bera “fededuna ez den arren” meza batera deituko duela bere osasunagatik manifestatu nahi duena bertara joateko. Zeremonia horretatik irtetean Mujikak argitu zuen: “Zahartzen ari naiz eta ez dakit Jainkoarengana arrimatzen ari naizen ala ez. Ez naiz fededuna (...) Nire bihotzean oraindik ezin dut sinetsi edo ez dakit sinesten.” Jatorriz Argentinakoa den Frantzisko, Erroman Aita Santua egin zenean, Mujicaren emaztea Lucía Topolanskyk, argitu zuen zeremonian ez zirela egongo bera eta senarra "ez direla fededunak" eta ekitaldira Danilo Astori presidenteordea bertaratuko zela. Horrelako adierazpenei esker, prentsak oro har, Amerikako bi presidente ateo bakarretako bat dela uste izan du, Raul Castro Kubako presidente ohiarekin batera.

#### Zaletasunak

Mujica futbolzale amorratua da eta bertako Cerro taldea babesten du. Uruguaiko futbol selekzio nazionala 2014an Carrasco Nazioarteko Aireportuan Munduko Kopako lehiaketak itzuli zenean, eta FIFAk Luis Suárez futboleko jarduera guztiak bertan behera utzi ostean lau hilabetez Giorgio Chiellini atzelari italiarrari hozka egin ostean, Mujicak antolakuntza kritikatu zuen, eta "puta-semeak" deitu zituen, "metodo faxistak" jarraitu zituztelako. Filmatzen ari zirela konturatuta, Mujikak ahoa estali zuen, eta kazetariek galdetu ziotenean ea bere oharra argitaratu al zuten, baietz erantzun zien barrez.

#### Esaldi polemikoak

2013an Uruguaiko Sarandí Grande hirian emandako prentsaurreko batean, Mujica orduko presidenteak esan zuen "Atso hau begibakarreko gizona baino okerragoa da" Cristina Kirchner orduko Argentinako presidenteari buruz. «Begibakarra politikoagoa zen, hau burugogorra da», jarraitu zuen, zuzeneko emanaldiak aurrera jarraitzen zuela konturatu gabe. Presidentea Carlos Enciso Floridako alkatearekin ari zen, Argentinako eta Brasilgo gobernuekiko harremanei buruz, mikrofono irekiek Argentinako presidentearen kritikak hartu zituztenean.
Pasartearen amaierari buruz, Cristina Kirchnerrek Frantzisko aita santuari Vatikanora bisitan joan zitzaionean egin zion oparia ekarri zuen gogora Mujicak: "Argentinako Aita Santu bati, hirurogeita hamazazpi urtez bizi denari, azalduko al diozu mapa bat zer den?” Barkatu, “matea eta termoa zer diren?

## Nazioarteko adierazgarritasuna
#### Jose Mujica zinean

2013. urtearen amaieratik aurrera, Emir Kusturica zinema-zuzendari serbiarrak José Mujicaren bizitzari buruzko dokumental bat filmatu zuen, «politikaren azken heroia» dela uste zuelako. Azkenik, 2018ko Veneziako Zinemaldian estreinatu zen filma, “El Pepe, bizitza gorena” tituluarekin Erreakzioak askotarikoak izan ziren.
2018an, Álvaro Brechner zuzendari eta gidoilariak “12 urteko gaua” (La noche de 12 años), filma egin zuen. Bertan, 1973 eta 1985 bitartean José "Pepe" Mujica, Eleuterio Fernández Huidobro eta Mauricio Rosencofek izandako 12 urteko isolamendu eta gatibualdia kontatzen da. José Mujica Antonio de la Torre aktore espainiarrak antzeztu zuen, Rosencof Chino Darínek eta Huidobro Alfonso Tort aktoreak. Filma Veneziako eta Donostiako Nazioarteko Zinemaldiko selekzio ofizialean estreinatu zen. Ondoren, Uruguain, Argentinan eta Brasilen estreinatu zen, eta Uruguaik Zinema Akademiaren Oscar Sarietarako eta Espainiako Goya Sarietarako aukeratu zuen. Filmak Urrezko Piramidea saria irabazi zuen Kairoko 40. Nazioarteko Zinemaldian.

#### Jose Mujica musikan

Rozalén kantautore espainiarrak Jose Mujicaren hitzaldi bat dakar bere diskorik ezagunenean “Ibaia entzuten denean…” (Cuando el río suena...), zehazki “Girasoles” abestian.
La Vida Bohème talde venezuelarraren "La Lucha" diskoan parte hartu zuen, diskoaren lehen izen bereko hitzaldi labur bat emanez. Borroka bohemiar bizitzaren manifestu bat da. Bestalde, José Riaza musikari, aktore eta idazle espainiarrak José Mujicaren hainbat diskurtso erabiltzen ditu bere “Despertares” album kontzeptualaren gida bezala, rock musika eta mezu humanista biltzen dituen diskoa.

#### Jose Mujica liburuetan

2014an, Frank Iodice autore italiarrak “Zoriontasunari buruzko elkarrizketa laburra” liburua idatzi zuen, Mujicaren bizitzari buruzkoa. Liburuaren hamar mila ale inprimatu ziren eta bertako eskola-umeei doan banatu zitzaizkien.
2021ean, Carolina DeRobertisek Mujicaren bizitzan oinarritutako eleberri bat argitaratu zuen, “Presidentea eta igela” (The President and the Frog) izenekoa.”

#### Latinoamerikari buruz

Guadalajarako (Mexiko) 28. Nazioarteko Liburu Azokan, 2014ko abenduan, Ricardo Rocha kazetari mexikarrak Mujica elkarrizketatu zuen. Uruguaiko presidenteak hainbat gai jorratu zituen, hala nola droga trafikoa, droga legeztatzea, pobrezia eta injustizia soziala. "Munduko kontinenterik bidegabeenean bizi gara, aberatsenean ziur asko, baina aberastasun-banaketarik txarrenean." Latinoamerikari buruz, José Mujicak adierazi zuen "Latinoamerikarrak elkartzeko grina" zuela, "sortu nahi den nazio handi bateko kide garela definitzen duena". Badira estatu multinazionalak, Txina bezala, India bezala, Europa gerren historia baten ondoren egiten ari dena bezala." Mujicak latinoamerikarren hizkuntza-ondare partekatuaren gaia ere jorratu zuen, eta eskualdeko bi hizkuntza nagusiei buruz honako hau adierazi zuen: "Portugesa gaztelania gozoa da, poliki hitz egiten bada... eta are gehiago emakumeen gozotasuna badu." Eta Latinoamerikako herrialdeak batzen dituen beste elementu bat adierazi zuen: "Beste identitate bat dugu: tradizio kristaua eta katolikoa."
Honela bukatu zuen hizketaldia: “Ikusten dut gazte asko dagoela hemen; agure gisa, aholku txiki bat: Bizitzak tranpa asko jar diezazkiguke, kolpe asko, mila aldiz huts egin dezakegu, bizitzan, maitasunean, borroka sozialean, baina bilatzen badugu, berriro jaiki eta berriro hasteko indarra izango dugu. Eguneko gauzarik ederrena egunsentia da. Beti dago egunsentiren bat gaua igaro ondoren. Ez ahaztu, gazteok. Galtzaile bakarrak borrokatzeari uzten diotenak dira."

## Ohoreak eta sariak

* Merituaren Ordena Nazionala «Mariscal Francisco Solano López», Paraguai (2010)
* Peruko Eguzkia Ordena, Peru (2011)
* Honoris Causa doktorea Lanuseko Unibertsitatean, Argentina (2011)
* Honoris Causa doktorea La Platako Unibertsitate Nazionalean, Argentina (2012)
* Cadizko Askatasun Saria, Espainia (2013)
* Azteka Arranoaren Mexikoko Agindua, Mexiko (2014)
* Ekuadorko Lepoko Handiaren Ordena Nazionala, Ekuador (2014)
* Lehoiaren Bihotza saria, Guadalajarako Unibertsitateko Unibertsitate Ikasleen Federazioarena, Mexiko (2014)
* Honoris Causa doktorea Rosarioko Unibertsitate Nazionalean, Argentina (2016)
* Honoris causa doktorea Kalifornia Behereko Unibertsitate Autonomoan, AEB (2016)
* Honoris causa doktorea Santo Domingoko Unibertsitate Autonomoan, Santo Domingo (2016)
* onoris Causa doktorea, Gabriel René Moreno Unibertsitate Autonomoan, Bolivia (2016)
* Errepublikako banderaren ordena, Bosnia Herzegovina (2016)
* Honoris Causa doktorea Panamako Unibertsitatean, Panama (2017)
* Honoris Causa doktorea Rio Cuartoko Unibertsitate Nazionalean, Argentina (2018)
* Honoris Causa doktorea Iberoamerikako Unibertsitatean, Mexiko (2019)
* Honoris Causa doktorea Villa Mariako Unibertsitate Nazionalean, Argentina (2020)
* San Martin Askatzaile Nagusiaren Aginduaren lepokoa, Argentina (2021)

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Artículo sobre Pepe Mujica. Sitio web de la Presidencia de la República Oriental del Uruguay..
* ↑ (Gaztelaniaz) Actividad ilícita de Mujica. CIDOF.
* 1 2 «Ezkerrak irabazi arren, bigarren itzulia egingo dute Uruguain», Berria, 2009-10-27.
* ↑ «Jose Mujicak irabazi du Uruguaiko hauteskundeen bigarren itzulia», Berria.
* ↑ (Gaztelaniaz) El ex presidente José Mujica renuncia hoy al Senado.. Montevideo Portal.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Sesión de la Cámara de Senadores en directo | 14/08/2018 | República Oriental del Uruguay».. Canal oficial de la Cámara de Senadores en YouTube.
* ↑ (Ingelesez) Hernandez, Vladimir. (2012). Jose Mujica: The World's 'Poorest' President.. BBC News Magazine.
* ↑ (Ingelesez) Watts, Jonathan. (2013). Uruguay's president José Mujica: no palace, no motorcade, no frills.. The Guardian ISBN ISSN 0261-3077..
* ↑ (Gaztelaniaz) «Un jeque quiere comprar el auto celeste de José Mujica» BBC News Mundo 2014-11-06 (Noiz kontsultatua: 2024-07-10).
* ↑ (Ingelesez) Bourcier, Nicolas. (2014). Uruguay's José Mujica: the 'humble' leader with grand ideas. The Guardian ISBN ISSN 0261-3077..
* ↑ (Gaztelaniaz) Mujica recibió las llaves de la ciudad de Múxika. Diario La República. Montevideo.
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) Mujica de la chacra a la presidencia. Diario La República. Montevideo.
* ↑ (Gaztelaniaz) Pérez Esquivel, Adolfo. (2009). BIOGRAFIA DE JOSE MUJICA El Tupamaro Asesino. LARED21.
* ↑ (Gaztelaniaz) AP. (2024). Expresidente uruguayo José Mujica anuncia que padece cáncer de esófago.. Publimetro México.
* ↑ (Gaztelaniaz) Alvarez, Maria Ximena. (2001). Tupamaros revolution – La revolución imposible. Montevideo: Fin de Siglo..
* ↑ (Ingelesez) Brum, Pablo. (2014). The Robin Hood Guerrillas: The Epic Journey of Uruguay's Tupamaros. CreateSpace Independent Publishing Platform, 99-109 or. ISBN 978-1-4973-0872-5...
* ↑ (Ingelesez) Mallinder, Louise. (2009). Uruguay's Evolving Experience of Amnesty and Civil Society's Response. Queen's University Belfast ISBN SSRN 1387362..
* ↑ (Gaztelaniaz) Soria, Lucho. (2009). "Entrevista a José "Pepe" Mujica". www.elhistoriador.com.ar..
* ↑ (Ingelesez) Andavolu, Krishna. (2014). Uruguay and Its Ex-Terrorist Head of State May Hold the Key to Ending the Global Drug War. Vice..
* ↑ (Gaztelaniaz) Caillabet, Carlos. (2004). Con el senador tupamaro José Mujica: la liberación nacional, “una etapa inevitable”. Internacional. Uruguay.
* ↑ (Gaztelaniaz) José Mujica con Sonia Breccia: “Hay que dar señales que despierten el coraje”. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Mujica pidió a los Kirchner que se acerquen al pueblo uruguayo. Diario La República, Montevideo.
* ↑ (Ingelesez) Warren, Michael. (2009). Ballot box gives ex-terrorist Uruguay's presidency. The Seattle Times..
* ↑ (Gaztelaniaz) El acuerdo entre la UE y el Mercosur es prioritario para Mujica. .
* ↑ (Ingelesez) Carroll, Rory. (2009). Former terrorist Jose Mujica favourite in Uruguay election. London: TheGuardian.
* ↑ (Ingelesez) Uruguay/Argentina implement the end of the pulp mill dispute. Mercopress.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mujica elogió a Lula por recibir a Ahmadinejad. La Nación. lanacion.com.ar..
* ↑ (Gaztelaniaz) Con 1694 votos a favor fue elegido por el Congreso del FA.. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Mujica renunció al MMP (Movimiento de Participación Popular)», artículo en el diario La República; consultado el 25 de mayo de 2009.. Diario La República.
* ↑ (Ingelesez) Mujica invites opposition to a unity pact". El País.
* ↑ (Gaztelaniaz) Tulbovitz, Ernesto. (2009). "Yo perdí tres veces sin traje. La cuarta me lo puse y gané”, le dijo el mandatario de Brasil al candidato del Frente Amplio. Revista Búsqueda.
* ↑ (Gaztelaniaz) Los referentes de Lacalle y Mujica. Diario El País.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Del aljibe al sillón». lr21.com.uy. La Red 21.
* ↑ (Gaztelaniaz) Bolón, Alma. (2012). El 14 de abril y el Pepe. Brecha.
* ↑ (Gaztelaniaz) La chacra de Mujica ahora es una zona bajo custodia. El Pais.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mujica inauguró comisiones para políticas de Estado. Diario La República..
* ↑ (Gaztelaniaz) El presidente electo se entrevistó con el abogado Daniel Ferrere. Sitio web Observa.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mujica pidió apoyo a los uruguayos para conformar un país más igualitario. Diario La República, Montevideo.
* ↑ (Gaztelaniaz) Ventura, Christophe.. (2015). En el país de las conquistas sindicales. .
* ↑ (Gaztelaniaz) El equipo económico alternativo. El Observador.
* ↑ (Gaztelaniaz) Como si no pasara nada. Sitio web La Diaria.
* ↑ (Gaztelaniaz) Gobierno uruguayo propone legalizar la marihuana. BBC.
* ↑ (Gaztelaniaz) Arremetida sindical contra el gobierno. El Pais.
* ↑ (Gaztelaniaz) Empresarios: acuerdo con sabor a poco por trabas. El Pais, Madrid.
* ↑ (Gaztelaniaz) 2012 será el año de la Planta Regasificadora flotante. Uy.press..
* ↑ (Gaztelaniaz) Discurso de Mujica en el Parlamento. El Observador.
* ↑ (Gaztelaniaz) Uruguay legalises abortion. BBC News.
* ↑ (Gaztelaniaz) El discurso de Mujica ante la ONU. El Observador.
* ↑ (Gaztelaniaz) Ventura, Christophe. (2015). En el país de las conquistas sindicales. Mémoire des luttes.
* ↑ (Ingelesez) Davies, Wyre. (2015). Uruguay bids farewell to Jose Mujica, its pauper president. BBC News.
* ↑ (Gaztelaniaz) Martínez presenta a Mujica como posible ministro de cara al cuarto gobierno del FA. LR21.com.uy.
* ↑ (Ingelesez) Romero, Simon. (2013). The saturday profile: After Years in Solitary, an Austere Life as Uruguay’s President.. New York Times. Montevideo.
* ↑ (Ingelesez) The mystery behind Mujica's mask. Montevideo: The Economist.
* ↑ (Gaztelaniaz) Topolansky explicó por qué no viajaron al Vaticano. Diario La República.
* ↑ (Ingelesez) www.eurosport.com https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml.. .
* 1 2 (Gaztelaniaz) Cómo vive José Mujica, el presidente "más pobre" del mundo. BBC.
* ↑ (Gaztelaniaz) Haberkorn, Leonardo. (2019). Mujica por Kusturica: tango que me hiciste mal. El Observador..
* ↑ (Ingelesez) Documentary on Uruguay's Mujica to debut at Venice Film Festival. Agencia EFE. efe.com.
* ↑ (Gaztelaniaz) Rozalén presenta un adelanto del vídeo de "Girasoles", primer sencillo de su nuevo álbum. Sony Music España.
* ↑ (Gaztelaniaz) José Riaza vuelve con "Despertares". La Voz de Jalisco.
* ↑ (Italieraz) Iodice, Frank. (2015). Breve dialogo sulla felicità': gli incontri di Frank Iodice approdano al Liceo 'Cassini' di Sanremo -. Sanremonews.it"..
* 1 2 (Gaztelaniaz) Pérez, Jorge. (2014). No quiero que estén de acuerdo, les pido que piensen: José Mujica. El Informador, Guadalajara.

## Ikus gainera

* (Ingelesez) Uruguaiko familia politikoak

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) HPMko web orri ofiziala
* Iñaki Aramaio: «Jose Mujica: "Ez dago gizon ordezkaezinik; kausa ordezkaezinetan sinesten dut"», Berria, 2015-10-18.
* Datuak: Q9094
* Multimedia: José Mujica / Q9094
* Aipu famatuak: José Mujica