# Euri-oihan

Euri-oihana eskualde euritsuetako oihan sarria da. Zuhaitz-estalki trinkoaren azpian, landaredi onbrofiloa eta esziofiloa izaten dute, epifitoak eta lianak barne, eta ez dute suterik pairatzen. Bi mota nagusi daude: euri-oihan tropikala eta euri-oihan epela. Euri-oihan tropikala munduan azkarren desagertzen ari den bioma da.

## Baso eta oihana

"Baso" eta "oihan" hitzen esanahiak nahasirik edo ondo zehaztu gabe agertzen dira askotan. Gainera, bien arteko ezberdintasunak aldatzen dira euskalki batetik bestera, eta eskualdez eskualde. Antza, garai batean, "oihanak" edo "ohiarrak" basoaren esanahia zuten euskararen zabalpen eremu guztian, toponimoen ugaritasunak agerian uzten dutenez.
Gaur egun "baso" batez ere mendebaldeko euskalkietan erabiltzen da, eta "oihan", ordea, ekialdekoetan, nahiz eta bigarrena Euskal Herriko idazle guztiek erruz erabili aspalditik. Euskara batuan, "oihan" hitzak adiera bereizgarria hartu du, baso guztiz handia eta basatia adierazteko. Horrela, klima epeletako eta tropikaleko baso handiak izendatzeko erabiltzen da, hala nola Iratiko oihana, Oihan Beltza (Alemanian) eta Amazoniako oihana (Hego Amerikan).

## Euri-oihan tropikalak

Izenak dioen bezala, euri-oihan tropikalak tropikoetako gune hezeetan daude hedaturik. Guztira 8 milioi kilometro koadro inguru hartzen dituzte: erdia Amerikan, laurden bat India eta Malaysia inguruan eta gainerakoa Afrikan, Madagaskarren, Australian eta hainbat irletan zehar barreiaturik.
Oro har, eta salbuespen garrantzitsuak badauden arren, euri-oihan tropikaletan hilabetero batezbesteko tenperatura 18 °C-tik gorakoa da eta urteko prezipitazioak 2.400 mm-tik gorakoak. Prezipitazio totala baino garrantzitsuagoa da, ordea, horren banaketa: lehorte unerik ez dago, edo oso laburra da, bestela baso tropikal idorrak (montzonikoak) nagusituko lirateke. Urtean zehar gertatzen den tenperatura-aldaketa 5 °C baino txikiagoa da, eta egunetik gauera dagoen aldea urtaro batetik bestera dagoena bezain altua da. Ez du inoiz izotzik egiten.
Euri-oihan tropikaletan mundu osoko espezieen erdia edo gehiago bizi da. Kopuru zehatza ez da ezagutzen, zenbat eta gehiago ikertu ekosistema horiek, orduan eta espezie gehiago agertzen baita. Oihan batzuetan 1.000 zuhaitz espezie baino gehiago izan daitezke. Hori dela eta, gehienak oso urriak dira, eta ezinezkoa da dominatzailerik aurkitzea.
Dibertsitatea ez da landaretara mugatzen, espezien artean beste inon baino erlazio hertsiagoak ematen baitira. eta animaliek eta landareek oso espezializazio altua agertzen baitute. Inurri-espezie asko bizi daiteke esaterako, zuhaitz bakar baten atal desberdinetan (metro karratu batean 50 inurri espezie aurkitu dira). Era berean, Erdialdeko Amerikako oihan batean, milia bakar bateko bidean 400 hegazti espezie baino gehiago behatu dira. Espezializazioa hain da handia, ezen euri-oihanetako talde funtzional asko guztiz arraroak iruditzen zaizkigu: saguzar fruitujaleak, saguzar nektariboroak, saguzar igel-ehiztariak, suge arborikolak, suge arrautz-ebasleak, arrain frugiboroak,...
Eskualde hauetan daude euri-oihan tropikalak:
* Amerika: Mexikoko hego-ekialdean, Honduras, Belize, Nikaragua, Panama, Kolonbiako ipar-mendebaldea eta Amazonas aldean (Kolonbia, Venezuela eta Brasilgo ipar-mendebaldean).
* Afrika: Ginea, Liberia, Boli Kosta, Ghana, Togo, Benin eta Nigeriako hegoaldean, Kamerun, Kongoko Errepublika eta Kongoko Errepublika Demokratikoa eta Madagaskarko ekialdean.
* Asia: Indiako ekialdean, Bangladesh, Myanmar, Thailandia, Vietnam, Laos, Malaysia, Indonesia eta Filipinetan.

## Euri-oihan epelak

Euri-oihan epelak Ipar eta hego hemisferioetan banaturik daude, 40 eta 60 graduko latitudeen artean, itsasoaren eragin handia duten eskualdeetan. 1.400 milimetrotik gorako prezipizazioa jasotzen dute urtean, lainoa maiz sartzen da, eta urteko batez besteko tenperatura 4 °C eta 12 °C artekoa izaten da, uda leunekin.
Euri-oihan tropikalek adinako biodibertsitatea ez badute ere, oihan epeletan landare- eta animalia-bizitza ugaria dago. Zuhaitzak koniferoak edo hostozabalak izan daitezke, eta batzuk munduko altuenetakoak dira, hala nola ipar Kaliforniako sekuoiak. Adaburuen estalkia trinkoa izaten da, eta lianak, goroldioak, likenak eta iratze epifitoak hazten dira zuhaitzetan. Animalia gehienak txikiak diren arren, ugaztun handi eta hegazti harrapari batzuen bizilekua dira.
Eskualde hauetan daude:
* Europa: Norvegiako hego-mendebaldean, Britainiar Uharteetako mendebaldean (Irlanda, Kornualles eta Gales eta Eskoziako mendebaldean), Bretainian, Kroazia eta Bosniako mendebaldean eta Iberiar penintsulako iparraldean (Galiziatik Euskal Herrira).
* Asia: Turkiako ipar-ekialdean, Georgian, Irango iparraldean, Nepalen, Bhutanen, Txinako hegoaldean, Japonian, Hego eta Ipar Koreako ekialdean.
* Amerika: Alaskako hegoaldean, Kanada eta AEBetako mendebaldeko kostaldean eta Txileko hegoaldean.
* Ozeania: Australiako hego-ekialdean eta Zeelanda Berrian.

## Baso-soiltzea

Euri-oihanak, tropikalak bereziki, oso azkar ezerezten ari dira. Mendebaldeko Afrikako oihanen %90 inguru suntsiturik dago, eta Madagaskarrek jatorrizko oihanaren bi heren galdu ditu. 2001-2020 bitartean, Amazoniak 54,2 milioi hektarea oihan galdu zituen (oihan azalera osoaren %9). Indonesian, berriz, basoen erdiak desagertu ziren 50 urtean (1960-2010). Horiek horrela, baso-soiltzea oso arazo ekologiko handia da: alde batetik, karbono dioxidoren emisioen erantzule nagusietako bat daeta, bestetik, itzulerarik gabeko biodibertsitate galera eragiten du.
Abeltzaintza intentsiboa eta zenbait laborantza-produkturen ekoizpena (soja, palmondo olioa, kautxua, azukre-kanabera...) dira euri-oihan tropikalak galtzearen kausa nagusia. Zur-ustiapenak, megaproiektu hidroelektrikoek, meatzaritzak eta petrolio-erauzketak ere eragiten dute baso-soiltzea.
2023an, deforestazioaren aurkako araudia onartu zuen Europar Kontseiluak. Neurri horrek basoen suntsitzea eragiten duten zenbait produktu inportatzea galarazten du. Debekua zazpi produkturi ezarri zitzaien: palma olioa, behikia, soja, kafea, kakaoa, egurra eta kautxua. Salgai horiek Europar Batasunean merkaturatzeko, enpresek ziurtatu behar dute horien ekoizpen kateak ez duela deforestazioa eragiten.

## Erreferentziak

* ↑ Temperate rainforest. Euskalterm, ivap.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* ↑ Euri-oihan. Euskaltzaindiaren Hiztegia, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* ↑ Rainforest. wetlandinfo.des.qld.gov.au (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* ↑ Rainforests. wettropics.gov.au (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* ↑ Euri-oihan tropikal. Euskalterm, ivap.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* ↑ Euri-oihan epel. Euskalterm, ivap.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* 1 2 3 Elosegi Irurtia, Arturo. Euri-oihan tropikala, bizitzaren oparotasuna (eta II). Elhuyar, 1996ko otsailak 1, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* ↑ Oihan. Euskaltzaindiaren Hiztegia, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-23).
* 1 2 3 4 Elosegi Irurtia, Arturo. Euri-oihan tropikala, bizitzaren oparotasuna (I). Elhuyar, 1996ko urtarrilak 1, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-24).
* 1 2 Eldridge, Stephen. Temperate rainforest. britannica.com (Noiz kontsultatua: 2025-1-25).
* ↑ The Rain Forest Atlas: A Review of Past and Current Research. Ecotrust, inforain.org (Noiz kontsultatua: 2025-1-25).
* ↑ Feng, Y., Zeng, Z., Searchinger, T.D. et al.. Doubling of annual forest carbon loss over the tropics during the early twenty-first century. Nat Sustain 5, 444–451 (2022), nature.com (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ The Rainforests Size. csupomona.edu (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ Chown, Marcus. Science: Satellite monitors Madagascar's shrinkingrainforest. newscientist.com (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ Zanon, Sibélia. Deforestación en la Amazonía: pasado, presente y futuro. Infoamazonia, 2023ko martxoak 21, infoamazonia.org (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ Aizpurua Sarasola, Joxerra. Indonesiak aurrea hartu dio Brasili deforestazioan. Argia, 2014ko uztailak 13, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ 2030erako deforestazioa gelditzeko adostasun zabala lortu da Glasgown. Eitb, 2021eko azaroak 2, eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ Petxarroman, Iñaki. Lulak %89 gutxituko du Amazoniako deforestazioa, ikerketa baten arabera. Berria, 2022ko azaroak 1, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ Basoak. es.greenpeace.org (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).
* ↑ Berasategi Otamendi, Gorka. Deforestazioaren aurkako araudia onartu du Europar Kontseiluak. Berria, 2023ko maiatzak 16, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2025-1-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9444
* Multimedia: Rainforests / Q9444