OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Pomar de Valdivia

Pomar de Valdivia Palentziako udalerria da, La Valdivia eskualdean dagoena. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 513 biztanle zituen.
Las Loras geoparkearen parte da eta Bernorio mendiko kastroa udalerrian dago.

## Auzoak

* Báscones de Valdivia
* Camesa de Valdivia
* Cezura (exklabe Kantabrian)
* Helecha de Valdivia
* Lastrilla (exklabe Kantabrian)
* Pomar de Valdivia (udalerriburua)
* Porquera de los Infantes
* Quintanilla de las Torres
* Rebolledo de la Inera
* Respenda de Aguilar
* Revilla de Pomar
* Villaescusa de las Torres
* Villallano
* Villarén de Valdivia

## Ikus, gainera

* Palentziako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
* Datuak: Q1907342
* Multimedia: Pomar de Valdivia / Q1907342
# Suburate

Suburate edo sibulate, Julio Zesarrek sibusati edo sibulati eta Plinio Zaharrak sybillati ere deituak, egungo Zuberoan bizi ziren akitaniar herria izan zen. Zuberoaren latinezko izena Subola herri honetatik hartua izan zen.
Pirinioetako beste akitaniarrek bezala abeltzaintza (ardiak, behiak eta zaldiak) zuten bizimodua, Iberiar penintsulatik transhumantzia eginez.
Iparraldean kokosati, hegoaldean baskoi, ekialdean bigerri eta mendebaldean tarbeliar herriak zituzten

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..
* ↑ Julio Zesarren "De Bello Gallico"
* ↑ Aitzineuskara edo protoeuskararen Euskal Tribuak Rohlf-ko mapa toponimikoa

## Ikus, gainera

* Novempopulania
* Zuberoako historia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2294854
# Auskiar

Auskiar (latinez: Auscii pluralean) Antzinako Erroma baino lehen Akitanian bizi izan zen tribu bat zen, Elimberrum edo Eliberris hiriaren inguruetan (gaur egungo Auch). Auskiar tribukoek gaur egungo euskararekin erlazionatuta dagoen akitanieraren dialektoren bat hitz egiten zutela uste da.
Auskiarrek bi herri edo hiri garrantzitsu zituzten: aipatutako Eliumberrum, eta iparraldera zegoen La Sioutat oppiduma Roquelauren.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..
* ↑ Lemoine, Jacques. (1977). Toponymie du Pays Basque Français et des Pays de l'Adour. Picard ISBN 2-7084-0003-7..
* ↑ (Frantsesez) «Actualité | L’oppidum de La Sioutat, capitale des Ausci» Inrap 2019-08-27 (Noiz kontsultatua: 2023-02-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q534622
# Basate

Basate (latinez: Vasates) egungo Bazadaisen bizi ziren akitaniar herria izan zen. Julio Zesarrek Vocates eta Plinio Zaharrak Vassei edo Basabocates zieten. Aditu batzuen arabera, Basabocates edo Basaboiates hauek basate eta boiateen arteko tarteko herria izan zitekeen.
Burdin Aroan, Cossium bere hiriburua Tolosa Okzitaniakoa eta Bordele artean zegoen oppidum gotortua izan zen. Toponimoa akitanierazko *koiz (gaskoizko coç, cos 'tumulu' eta euskarazko 'goi') hitzaren latinizazioa izan zen. Era berean, basate euskarazko 'baso' 'forêt' edo *uad hidronimoarekin lotura izan zitekeen.

## Erreferentziak

* ↑ Lemoine, Jacques. (1977). Toponymie du Pays Basque Français et des Pays de l'Adour. Picard ISBN 2-70-840003-7..

## Ikus, gainera

* Novenpopulania

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1170275
# Bigerrioi

Bigerrioi (latinez: Bigerriones) egungo Bigorran bizi ziren akitaniar herria izan zen. Hirigune nagusia Castrum Bigorra (Saint-Lézer) zuten, gero Civitas Turba edo Tarba (Tarbe) hiriak ordezkatua. Julio Zesarren De Bello Gallicoren arabera, Publio Lizinio Krasok menderatutako Galia Akitaniako herrietako bat izan zen (III. liburua, 27.1).

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..

## Ikus, gainera

* Novenpopulania

## Kanpo estekak

* Datuak: Q794743
# Garumne

Garumne (latinez: Garumni edo Garunni) Antzinako Erroma baino lehen Akitanian bizi izan zen tribu bat zen, kokapena ezezaguna zutenak. Batzuen ustez, Arango haranean eta, besteen ustez, Garona Garaian bizi ziren.
Publio Lizinio Krasok, Julio Zesarren ordezkaria zena, K.a. 56an menderatu zituen.

## Erreferentziak

* ↑ C. Julii, Caesaris. Commentarii de bello gallico et civili. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q567840
# Elusate

Elusate (latinez: Elusati) Antzinako Erroma baino lehen Akitanian bizi izan zen tribu bat zen, gaur egungo Eauze inguruan. Mendebaldean tarusateak, iparraldean sotiateak, ekialdean laktorate eta auskiarrrak eta hegoaldean bigerrioiak zituzten..
Bere hiriburua Eauzetik hiru kilometro iparralderantz zegoen oppidum bat izan zen, Esbérous eta Higat ordokietan kokaturik. Lubaki eta harresi batek babestuta, Brontze Arotik Burdin Aroaren amaiera arte biztanleak zituen.
Publio Lizinio Krasok, Julio Zesarren ordezkaria zena, k. a. 56an menderatu zituen. Konkista eta gero, elusateek civitas bat eraiki zuten, k.a. I. mendearen amaieran gertuko sotiateekin bat egin zuena.
I. mendean, egungo Eauzetik kilometro batetara, Elusa izeneko hiria eratu zuten ex nihilo. Hiria, kolonia bilakaturik, Novenpopulaniako hiriburu bilakatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..
* ↑ Régnier, Fabien; Drouin, Jean-Pierre. (2012). Les Peuples fondateurs à l'origine de la Gaule. Fouenant: Yoran Embanner, 904 or. ISBN 978-2-914855-94-5..
* ↑ Gardes, Philippe. (2002). Territoires et organisation politique de l'Aquitaine pré-augustéenne. in: Territoires celtiques. Editions Errance, 48-65 or. ISBN 978-2877722193..
* ↑ C. Julii, Caesaris. Commentarii de bello gallico et civili. ..
* ↑ Villes et agglomérations urbaines antiques du sud-ouest de la Gaule. Aquitania ISSN 0758-9670..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q989146
* Multimedia: Elusates / Q989146
# Kokosate

Kokosateek (latinez: Cocosates) Frantziako Landak departamenduko mendebaldeko herri akitaniar bat osatzen zuten. Bere Cocosates sexsignani goitizenak (Sei banderen kokosateak) sei tribuk osatutako federazio bat zela adierazten du.
Hegoaldean Akizeko tarbeliarrek eta iparraldean Pays de Bucheko (Arcachon) boiateek inguratuta zeuden, orokorrean Brassenxen eta Pays de Bornen kokarazten dituena. Egileren batzuk Aturri ibaian, Maremnen eta Marensinen kokatzen dituzte.
Euren izenak euskarazko kokots hitza gogorarazten du. Muinoa edo altuera esan nahi duen *koiz/coç erro akitaniarraren birbikoizte baten oinarrituta dagoela dirudi. Erro hau basatien hiriburu zen Cossiumen ere ikus daiteke.

## Erreferentziak

* Jacques Lemoine, Toponymie du Pays Basque Français et des Pays de l'Adour, Picard 1977, ISBN 2-7084-0003-7
* Jean-Pierre Bost, Dax et les Tarbelles, "L ’Adour maritime de Dax à Bayonne".

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2544830
# Sotiate

Sotiate (latinez: soziati) Antzinako Erroma baino lehen Akitanian bizi izan zen tribu bat zen, gaur egungo Condomois eskualdeko iparraldean eta Nérac inguruan bizi zirenak.
Elusate eta basate artean kokaturik, bere hiriburua Sosetik gertu zegoen oppidum bat izan zen, Oppidum Sotiatum izenekoa.
K.a. 78an lehendabizikoz erromatarrak borrokatu eta Luzio Valerio Prekonio legatua hil zuten. Publio Lizinio Krasok, Julio Zesarren ordezkaria zena, k. a. 56an menderatu zituen. Adiatuanos izeneko erregeak gidaturik, hiriburuan babesa bilatu behar izan zuten eta, erresistentzia bortitz baten ondoren, garaituak izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..
* ↑ Fénié, Jean-Jacques eta Bénédicte. (2009). Dictionnaire des Landes. Sud Ouest, 349 or. ISBN 978-2-87901-958-1..
* ↑ C. Julii, Caesaris. Commentarii de bello gallico et civili. ..
* ↑ Vennemann, Theo; Aziz Hanna, Patrizia Noel. (2003). Europa Vasconica, Europa Semitica.. Berlin, New York: De Gruyter Mouton - Walter de Gruyter, 695 or. ISBN 9783110170542..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1165485
# Ptianiar

Ptianiarra (latinez: Presciani edo Præsciani deituak) antzinako akitaniar edo protobaskoi herria izan zen.

## Kokapena

Oskidateak Pirinioen oinetan bizi ziren, gaur egungo Pirinio Garaiak eta Pirinio Atlantikoak departamenduetan; eta tarusateak iparraldean eta oskidaterak hegoaldean auzokide zituzten. Tarbeliarren mendekoak, Préchac zuten hiriburua. Émile Loubensen arabera, berriz, Leskarre inguruan bizi ziren.
"Galietako Gerretan", ptianiarrak Akitaniako herrien parte izango ziren seguraski, K.a. 56 edo 55 urtean Julio Zesarren komandantea zen Publio Lizinio Krasok menderatuak izan zirenak.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Docteur Dupoux. (1968). «Carte des peuples de la Gaule indépendante vers 58 av. J.-C.» Revue archéologique du Centre de la France 7 (7-3): 243-247..
* ↑ (Frantsesez) Dufourcet, Eugène. (1890). L'Aquitaine historique et monumentale. 1 Dax: Imprimerie Hazaël Labèque, 138 or..
* ↑ (Frantsesez) «Les Presciens» Bulletin archéologique, historique et artistique de la Société archéologique de Tarn-et-Garonne (Montauban: Imprimerie Forestié): 23..
* ↑ (Frantsesez) Loubens, Émile. (1839). André, Aimé ed. Histoire de l'ancienne province de Gascogne, Bigorre et Béarn. 1 Paris, 3 or..
* ↑ Rico, Christian. (1997). Pyrénées romaines : essai sur un pays de frontière (IIIe siècle av. J.-C. – IVe siècle ap. J.-C.). Casa de Velázquez, 115 & 119–120 or. ISBN 8486839742..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11942685
# Frédéric-Georges Herr

Frédéric-Georges Herr (Neuf-Brisach, 1855eko maiatzaren 7a - Paris, 1932ko urriaren 27a) frantziar jenerala izan zen.
Frankfurteko hitzarmenaren ondoren Frantzian bizitea aukeratu zuen mediku baten semea izan zen. 1874an Eskola Politeknikoan sartu zen eta amaitzean armadan sartu zen, garai hartan ikasle gehienek egiten zuten bezala.
1883ko irailaren 17an Anne Peugeotekin ezkondu zen, Peugeot auto ekoizleen familiakoa. 1895 eta 1902 arteam Madagaskarreko konkistan aktiboki parte hartu zuen, Gallieni jeneralaren agindupean.
1911ko martxoaren 23an brigada-jeneral izendatu zuten, eta 1912an Balkanetan misio bat zuzentzeko hautatu zuten. Misioa garaipen handia da eta emaitzak garai hartako bi liburutan jaso zituen, zeren artilleriaren erabilerari buruzko argibide ugari baitzituzten, urte batzuk geroago Lehen Mundu Gerra piztean lege-indarra hartu zutenak.
Gerra hastean, 6. Armada gorputzaren artilleriaren buru bihurtu zen, Maurice Sarrail jeneralaren menpe. Virtongo guduan parte hartu zuen, 1914ko abuztuaren 22an. Herrek inoiz hegazkinez tiro egin zuen lehena izan zen.
Laster dibisioko jeneral izendatu zuten, 1914ko urriaren 27an, eta 1915eko otsailaren 17tik apirilaren 5era bitartean Les Èpargesko guduan nabarmendu zen. Urte berean, Verdungo hiriaren defentsen agintari gorena izendatu zuten, non 1916ko otsailaren 26ra arte mantenduko zen postuan, Alemaniar Inperioaren lehen erasoak jasanez.
1919ko 24an armadaren erreserban ezarria, Peugeot lantegietako Administrazio Kontseiluan sartu zen. Pont-de-Roide-Vermondansen ehortzita dago. Pétain mariskalak bere hiletan diskurtso bat eman zuen.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Géhin et al, Gérard. (2008). Dictionnaire des Généraux et Amiraux de la Guerre 1914-1918.. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3089535
* Multimedia: Frédéric-Georges Herr / Q3089535
# Roger Bacon

Roger Bacon (Ilchester, c. 1214 - Oxford, 1294) filosofo, zientzialari eta teologo ingelesa zen, frantziskotarren ordenakoa. Doctor Mirabilis (latinez, "doktore miresgarria") goitizenarekin ezagutzen da.
Bere aurreko autore arabiarren lanetan inspiratuta, enpirismoan jarri zuen indarra, eta metodo zientifiko modernoa proposatu zuten lehen pentsalarien artean aurkeztu izan da.

## Lehen urteak

Familia dirudun bateko semea zen, antza, baina Henrike III.a Ingalaterrakoaren erregealdi iskanbilatsuan beren ondasunak galdu zituzten eta familiako hainbat kide erbesteratuak izan ziren.
Oxforden ikasi zuen, eta hantxe irakurri zituen Aristotelesen testuak. Frantziara bidaiatu zuen 1241ean, Parisko Unibertsitatera, Aristotelesen irakaspenak hasi berriak baitziren unibertsitate horretan. Ikasketak burututa zituela, Arteko irakaslea izan zen bertan, eta Alexandro Haleskoarekin eta Gilen Auverniakoarekin jarri zen harremanetan.
1247-1256 urte-tartean non ibili zen edo zer egin zuen ez da ondo ezagutzen, baina 1256 inguruan frantziskotarren ordenako fraide egin zen. Fraide izanik irakasle izateari utzi zion, eta 1260 ondoren bere jarduera mugatuta geratu zen, frantziskotarren estatutuak debekatu egiten baitzuen liburuak edo foiletoak argitaratzea, aurrez onarpen jakina izan gabe.

## Bizitza eta lanak

Bacon beti izan zen bere iritziekiko leial, egiatzat zeukanari eusten zion, eta ados ez zegoenari erasotzen zion, eta horrek arazo handiak ekarri zizkion behin eta berriz. 1256an, frantziskotarren ordenaren alderdi zientifikoaren buruzagi berria izendatu zuen: Richard Cornwell. Iraganean desadostasun handiak izan zituzten Baconek eta Cornwellek. Bacon Frantziako monasterio batera eraman zuten, eta 10 inguruan idazkien bidez komunikatu zen bere kide intelektualekin.
Haren lanen artean aipatzekoak dira: Opus Maius, zientziei buruzko tratatua, 1267an Klemente IV.a aita santuari bidali ziona; Opus Minus (Opus Secundum izenaz ere ezaguna); Opus Tertium, 1268an aita santuari bidalia.
Bere idazkietan ikasketa teologikoen erreforma eskatzen du, eta maila txikiagoko gai filosofikoetan, eskolastizismoan esaterako, indar gutxiago jartzea proposatzen du. Horren ordez, Bibliak arreta-gune izan behar luke, eta teologoek jatorrizko testuetako hizkuntzak ikasi beharko lituzkete, itzulpen desegokien ondorioz Eskritura Santuen interpretazio txarrak saihesteko.
Bere garaiko, eta agian edozein garaitako, bururik argienetakoa zuen, eta nahiz eta desabantaila eta atzerapen asko pairatu, aurkikuntza asko egin, eta beste batzuetara hurbildu egin zen. Ez zen agintariei, ez arlo zientifikoan eta ez arlo teologikoan, itsu-itsuan segitzearen aldekoa.

## Bibliografia

* Andonegi, Xabier (1999): "XIII. mendeko Unibertsitatea eta Zientzia" in Roger Bacon: Teologia ikasketarako laburbilduma, Andoain, Jakin. ISBN 84-95234-05-X

## Ikus, gainera

* Francis Bacon
* Datuak: Q171677
* Multimedia: Roger Bacon / Q171677
# Joanito Mitxelena Andueza

Juan "Joanito" Mitxelena Andueza (Oiartzun, 1953ko otsailaren 4a - 2019ko urriaren 25a) gipuzkoar bertsolaria izan zen. Ogibidez kaldereroa zen.
Karrika auzoko Oiantzabal baserrian jaio zen eta baserri lanean eman zuen gaztaroa. Gero Oiartzungo udalean hasi zen iturgin gisa, eta gaztetan egin zuen salto oholtzara. Urkabe mendiko erromerian egin zuen lehenengo plaza, Tapia anaiak eta Arizluzieta kide zituela.
Garai hartan oso gustuko zuen boxeoa, Errenterian entrenatzen zuen eta konbate bat jokatzera ere iritsi zen.
Alaba Karmele ere, bertsolaria da.

## Erreferentziak

* ↑ Eskela
* ↑ «Joanito Mitxelena Oiartzungo bertsolaria hil da» Berria 2019-10-25 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.
* ↑ BDB Bertsolaritzaren datu-basea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q72299714
# Ferring

Ferring, Ingalaterrako hegoaldean dagoen udalerria, parrokia zibila eta hautes-eremu bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
2011n 4.480 biztanle zituen.
* Datuak: Q926099
* Multimedia: Ferring / Q926099
# Halnaker

Halnaker, Ingalaterrako hegoaldean dagoen etxalde bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian.
* Datuak: Q5643293
* Multimedia: Halnaker / Q5643293
# Josu Hernández

Josu Hernández Asurmendi (Iruñea, 1983ko abenduaren 27) abeslari nafarra da. Bereziki ezaguna da jotak eta rantxerak abesteagatik. Urtetan Voces Navarras eta, ondoren, Raíces Navarras taldeetan ibili zen. Gaur egun, abeslari eta talde desberdinekin aritzen da.
Batez ere Espainiako Iparraldean ezaguna da Jotas Navarras, Estampas de Manuel Turrillas eta Rancheras kantatzeagatik. Gaur egun, Iruñeko Escuela de Jotas Manuel Turrillas-en zuzendaria eta sortzailea da eta horrekin hainbat jaialdi antolatzen ditu.
Hogei disko grabatu ditu. Biak bakarrik eta Chuchin Ibañez, Alberto Gurrea, Roberto Urrutia, Esther Vidondo edo Carlos Palos aragoiarrekin elkarlanean.
Osasunaren mendeurreneko Himnoan ere parte hartu nuen "Los Tenampas" taldeko Mikel eta David Artuchekin batera, Roberto Urrutia, Pedro Tres...

## Diskografia

Hauek dira bere grabazioak:

### Bakarka

* Aúpa La Jota Navarra 2012
* Viva La Jota Navarra 2012
* Celebrando mis 20 años con amigos, 2019
* Las Que Siempre Quise Grabar En Estudios K 2021
* Cumpliendo Sueños 2022
* Mis Jotas, mis Rancheras y mis Pasodobles favoritos 2023

### Taldetan

* Secuencias Mexicanas 2008 de Chuchin Ibañez Josu Hernández Colaboración
* Suena La Jota Navarra 2008
Con Jesús Román Ecay
* La Jota Entre Amigos 2010 Vol 1°
* La Jota Entre Amigos 2010 Vol 2°
* Te Vas A Quedar Con Las Ganas 2010 de Roberto Urrutia Josu Hernández Colaboración
* Pamplona Orgullo De Nuestra Tierra 2011 Raíces Navarras
* Corazón Navarro 2013 Raíces Navarras
* Navarra Y México En El Corazón 2013
* Un Paso Más 2015 de Roberto Urrutia Josu Hernández Colaboración
* Cantó A Mi Tierra 2015 Raíces Navarras
* Aragón Y Navarra El Mejor Camino 2016 Josu Hernández y Carlos Palos
* Y La Jota Nos Unio 2016 Josu Hernández y Roberto Urrutia. Colaboran Arantxa Hernández y Ana Ganuza
* Vintage 2016 de Chuchin Ibañez Josu Hernández graba la Jota para Chuchin
* Ay Navarra 2017 de Alberto Gurrea colabora Josu Hernández
* Ustedes Mandan 2017 de Roberto Urrutia. Colabora Josu Hernández
* Mi Nuevo Viaje 2018 de Chuchin Ibañez. Colabora Josu Hernández en un Homenaje a Enrique Celaya con Pandereta
* Acariciando Fronteras 2018 Josu Hernández con Roberto Urrutia
* 20 Años de Carretera, Canciones y Emociones 2019 Josu Hernández Colaboración
* Celebrando Mis 20 Años Con Amig@s 2019 Varias Colaboraciones
* Pasión Ranchera 2019 de Roberto Urrutia Colaboración Josu Hernández
* Unidos Por La Música Ranchera 2020 Varios Artistas. Colaboración Josu Hernández
* Las Que Siempre Quise Grabar En Estudios K 2022

## Erreferentziak

* ↑ https://josuhernandez.es/music/%5B%5D

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Iosu Hernándezen blog ofiziala.
* (Gaztelaniaz):Turrillas maisuari omenezko jota.
* Datuak: Q109331606
# Golem

Golema (hebreeraz גולם) Judu mitologia eta Txekiar mitologiako izakia da.

## Ezaugarriak

Izaki hau bizirik gabeko materiaz egina dago. Gaur egungo hebreeraz Golem hitzak "ergel" nahiz "inozo" esan nahi du. Dirudienez izen hau gelem hitzetik eratorria omen da, honek "lehengai" esan nahi duelarik. Gershom Scholemek bere "Kabala eta sinbolismoa" liburuan dioenez, Golema Pragako ghettoan hogeita hamahiru urtez behin sarrerarik gabeko gela bateko leihoan agertzen den izakia omen da.
Golemaren izateak bere alde onak eta txarrak baditu. Golemak ez dira buruargiak, hots, eginkizun edo betebehar bat agintzen zaienean, izaki hauek jasotako aginduak literalki betetzen dituzte.
Azken aipamen honen inguruan, gertakari hau oso ospetsua da: honen arabera, errabinoaren emazteak "ibaitik ura atera zezan" joateko agindu omen zion, horrela bada, golemak agindua ahal zen modu literalenean bete zuen. Ibaira joan eta ura etengabe ateratzen hasi zen, ondorioz hirian uholdea jazo zen.

## Kondaira

Izaki honetan oinarritutako kontakizunek beren jatorria erdi aroan dute. Halere, denetan kondairarik ospetsuena honako hau da: XVI. mendean Pragako Judah Loew errabinoak sortu omen zuen, Josefov edo Judu auzoa juduen aurkako erasoetatik babesteko helburuz, baita Sinagoga Zahar-Berriko betebeharretan lagundu zezan ere. Betiere kondairaren arabera, izaki hau Moldava ibai ertzeko lokatzez egin omen zuen. Legezko erritualak burutu ostean, Rabbik Golema garatu eta hebreerazko sorginkeri batzuk aipatzearekin bat biziarazi egin zuen.
Hasiera batean Golemak jendeari eta Rabbia berari euren eguneroko betekizunetan bikain laguntzen zien. Halere, denbora iragan ahala, Golema gero eta handiagoa eta indartsuagoa bilakatzen hasi zen, honekin bat, basatiagoa ere bihurtu zen, eta hiriko jendea jo eta erahil egiten zuen. Hiritarrek Rabbiri Golema suntsitzen bazuen juduen aurkako erasoak bertan behera geldituko zirela hitz eman zioten. Rabbi ados agertu zen. Golema suntsitzeko asmoz, Rabbik izaki honen kopetean idatzirik zegoen "Emet" hitzeko lehenbiziko E hizkia ezabatu zuen, honela hebreerazko "heriotza" hitza sortu zuelarik. Horrela Golema suntsitu zuen.
Kondairaren arabera, Pragako Golemaren hondakinak Altneuschul-eko ganberan omen daude. Hala, hondakin horiek behar izanez gero, berriz ere berpiztu daitezke.

## Iruditegia

* Loew errabinoa eta bere golema

## Kanpo estekak

* Datuak: Q215085
* Multimedia: Golem / Q215085
# Pala d'Oro

Pala d'Oro Veneziako San Marco basilikan dagoen urregintza lan bat da. Mundu osoan, urregintza bizantziarreko lanik fin eta konplexuenetako bat bezala ezagutua da.
Erretaula, bi zatiz osatua dago. Behealdeko zatia, San Markoren istorioa kontatzen duten esmalteez, Dogoaren erretratuaz eta Pantokratorraren multzoaz osatuta dago, jatorrian, Ordelaffo Falieri dogoak, Konstantinopoliseko artisauei 1102an eginiko enkargu bat izan zen. Beste alde batetik, Mikel goiaingeruaren irudia eta goialdeko zatiko multzoa, dirudienez, gurutzatuek ekarri zuten harrapakin bezala Konstantinoplatik 1204an.
1343an, Andrea Dandolo dogoak, bi zatiak, 1927 harribitxi zituen erretaula gotiko bakarrean elkartzea agindu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1890685
* Multimedia: Pala d'Oro / Q1890685
# Pergamoko aldarea

Pergamoko aldarea greziar hiri horretako akropolian eraikitako monumentu erlijioso helenistikoa da, Eumenes II.aren agintaldiaren hasierakoa (K.a. 197-159) dena. Bere friso monumentaletan Gigantomakia (kanpoaldean) eta Teleforen istorioa (barnealdean) irudikatu zituzten. Lana Antzinako Greziako eskulturaren maisulanetako bat da. Gaur egun, Berlingo Pergamo Museoan dago. Ehun metrotik gorako luzera eta 2,30 metroko altuera duen pieza aldarearen oinaldearen gainean zegoen jatorrian.

## Erreferentziak

* ↑ Delgado Linacero, Cristina. (2002). «El grandioso altar de Pérgamo: emblemática obra del mundo helenístico» Cuadernos de Filología Clásica: Estudios griegos e indoeuropeos 12: 329-344. ISSN 1131-9070..
* ↑ Europa Press. (2017-01-25). Pergamoko Zeusen Aldarea, Bilboko Berreginen Museoaren "Artelana bere testuinguruan" zikloaren protagonista. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158058
* Multimedia: Pergamon Altar / Q158058
# Atena Poliasen aldarea

Atena Poliasen Aldarea Atenasko Akropolian kokatuta dago, Atenaren tenplu zaharraren ekialdean. Atena jainkosa eta Erekteo I.aren (Atenaseko erregea) omenez eraikia izan zen.
Gaur egun, aldarearen oinarria besteri ez da geratzen; izan ere Akropoliaren erdigunean eraikitako hainbat tenpluek erabilia izan zen. Aldare honetan jainkoei animaliak oparitzen zizkieten.

## Kanpo estekak

* Aldare Atenearen Polias, Kronoskaf: Proiektu Athinai (Ingelesez)
* Aldare eta Santutegiaren Polieus, Maquettes Historiques, eskala eredu eraikina (Ingelesez)
* Datuak: Q2872350
# Garaipenaren Aldarea

Garaipenaren Aldarea senatuaren erromatar etxean (kurian) ezarri zen, Garaipenaren urrezko estatua bat zeramana. Aldarea Zesar Augustok ezarri zuen Marko Antonio eta Kleopatraren aurka Aktiumeko guduan lortu zuen garaipena ospatzeko. Estatuak hegodun emakume bat irudikatzen zuen, palmondo hosto bat eusten zuena eta garaileari ereinotz koroa bat emateko jeisten. Estatua erromatarrek K. a. 272an harrapatu zioten Pirro Epirokoari.
Graziano gaztea enperadore kristauak 382an kendu zuen. Graziano hil ondoren, Kinto Aurelio Simakok, Erromako prefektua eta jentila zena, enperadore berria zen Valentiniano II.ari idatzi zion 384an aldarea berrezar zedin. Simakoren eskaria onartua izan zen, baina Ambrosio Milangoa gotzainaren oposizio handiarekin, nork presio handia egin zuen enperadore gaztearen gainean, neurri batean gortearen egoitza Milanen zegoelako. Aldarea Flavio Eugenio usurpatzaileak zaharberritu zuen 392 eta 394 bitartean iraun zuen bere erregealdi laburrean zehar.
Estatua zaharberritzeko beste eskakizun batzuk 391n arbuiatuak izan ziren Teodosio I.a Handia enperadore kristauaren dekretu baten bidez, antzinako erlijio jentilak ezabatzeko bere politikaren zati bezala.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q737919