# Amwasko Izurria

Amwasko Izurria (arabieraz: طاعون عمواس‎, ṭāʿūn ʿAmwās), Emmausko Izurria ere deitua, Siria islamiarra 638-639an atsekabetzen zuen izurri bubonikoaren epidemia bat izan zen, izurriteen lehen pandemiaren parte zena eta musulmanek eskualdea konkistatu zutenean gertatutakoa. VI. mendearen erdialdeko Justinianoren Izurria berpiztea izango zen ziurrenik. Palestinako Amwas hiriaren omenez deitua, arabiar musulmanen armadaren eremu nagusia, izurriteak 25.000 soldadu eta haien senideak hil zituen, armadaren goi agintaria barne, eta siriar kristau indigenen artean bizitzen galera eta desplazamendu handiak eragin zituen. Komandanteen heriotzen ondorioz Muawiyah ibn Abi Sufian Siriako gobernaziorako izendatu zuten, eta horrek 661ean Omeiatar Kalifa-herria ezartzeko bidea erraztu zuen. Gaixotasunaren errepikapenek, berriz, omeiatar dinastiaren erorketa eragin zezaketen 750ean. Siriar nekazal eremuko despopulazioa faktore bat izan zitekeen arabiarrek lurra birkokatzeko, konkistatutako beste eskualde batzuetan ez bezala, non arabiarrak, neurri handi batean, goarnizio-hiri berrietara bildu ziren.
Iturri arabiarretan, Amwasko izurriteak XIV. mendeko Izurri Beltzara arteko beste edozein izurritek baino arreta handiagoa jaso zuen. Omar kalifak eta Abu Ubayda ibn al-Jarrah komandante nagusiak Amwasko izurritearen aurkako erreakzioei buruzko narrazio tradizionalek Erdi Aroko erantzun teologiko musulmanak eman zizkieten epidemiei, Heriotza Beltza barne. Narratibetatik eratorritako printzipioak predestinazioari eta erabakimen askeari buruzko eztabaidetan aipatu zituzten, baita izurriteak eta kutsadurak eragindako lurretan ihes egiteko edo sartzeko debekuetan ere.

## Testuingurua

Amwasko izurritea izurri bubonikoaren epidemia izango zen ziurrenik, baina iturriek ez dute gaixotasunaren sintoma espezifikoetan sakontzen. Islamiar aroko bigarren izurritea izan zen, 620ko hamarkadan hasi zena, eta musulmanak zuzenean atsekabetzen lehena. Ziurrenik Justinianoren Izurria berpiztu zen, Pelusion (Suez modernotik gertu) 541ean sortu zena. Alexandriako mendebaldera eta Palestinako ekialdera hedatu zen Konstantinopla bizantziar hiriburura iritsi aurretik, 541-542an, eta Europa osoa eta Sasandar Inperioa hartu zituen, 570ean Prokopio historialari bizantziarrak adierazi zuen bezala. Justinianoren Izurria gutxienez bederatzi-hamabi ziklotan errepikatu zen VI. mendearen erdialdearen eta VII. mendearen artean.
Abu Bakr lehen kalifak Medinatik lau armada, hurrenez hurren Amr ibn al-As, Yazid ibn Abi Sufyan, Shurahbil Ibn Hasana eta Abu Ubayda ibn al-Jarrah buru zituztela, bidali zituen Siria bizantziarra konkistatzeko (Abu Ubayda ez zen Abu Bakrrek bidalia izan, Omar kalifa bere ondorengoak baizik). Amwas, Emaus Nikopolisen izen arabiarra, I. mendean erromatar armadaren kanpamendu gotortu bat izan zen, III. mendearen hasieran hiri txiki bihurtu zena. Musulmanek 634an Ajnadayngo gudua edo 636an Yarmukeko gudua gertatu ondoren bizantziar eskuetatik harrapatu zuten. Izurritearen hasieran, setioa Siriako arabiar tropa musulmanen eremu nagusia izan zen, non harrapakinak banatu eta soldaduek ordaindu zuten.

## Kronologia

Amwasko izurria egutegi islamiarreko AH 17/638 eta 18/639 urteetan gertatu zen. Sayf ibn Umar VIII. mendeko historialariaren arabera, AH 17ko Muharram–Safar-638ko urtarrila-otsaila- hasi zen, gero desagertu egin zen beste behin itzuli eta heriotza ugari eragin aurretik "etsaiaren [bizantziarren] mesedetan". Al-Suyutik hasierako agerraldia egin eta gutxira izurritea berpiztu zela dio, eta Dolsek "bi datetarako kontua [638 eta 639]" iradokitu zuen.
Izurriteak Siriako bederatzi hilabeteko lehorte batean jo zuen uneren batean, arabiarrek "Errautsen Urtea" deitua. Siria-Palestinako gosete orokorrak izurritearen oinarriak jarri zituen, Dolsen arabera, beharbada, erresistentzia immune ahulduaren eta hiri eta herrixketan elikagaien erreserbak biltegiratzearen ondorioz, eta horrek izurriak kutsatutako karraskariak erakar zitzakeen eta gizakiekin harremanetan jarri. Sirian zehar hedatu zen, eta Irak eta Egipton ere eragina izan zuen, AH 18ko Shawwalean- 639ko urrian- desagertu aurretik.

## Ondorioak
### Berehalako erantzuna eta inpaktua

Iturri tradizional islamikoen narratiba nagusietako baten arabera, Omarrek, bere komandante nagusi Abu Ubaydaren gaixotasuna eta heriotza prebenitzeko asmoz, azken honi Medinara joatea eskatu zion; Abu Ubaydak, Omarren asmoaz jabeturik, uko egin zion bere gizonak uzteari. Omar, ondoren, Siriarantz ontziratu zen egoera aztertzeko, armadako buruzagiekin Sargh izeneko basamortu-geraleku batean bilduz (hamahiru eguneko martxa Medinatik iparraldera). Lehen kontsultak Muhajirun eta Ansar fakzioetako buruzagiekin egin zituen, lehen konbertitu musulmanak eta sortzen ari zen estatu musulmaneko elitea kolektiboki, eta izurriteak kaltetutako eremuetatik ihes egitearen aurka azaldu ziren. Bere gomendioekin ados ez zegoenez, ondoren Quraixko ondorengo konbertituen buruzagiei galdetu zien, Mahoma profeta islamiarraren tribuari eta kalifei, zeinek armada epidemiaren eremutik erretiratzea proposatu zuten, Omarrek onartu zuena. Abu Ubaydak protesta egin zuen armada erretiratzeagatik, Mahomaren ustezko debeku bat oinarri hartuta, izurriteak jotako lur batean ihes egiten edo sartzen ari ziren musulmanei. Omarrek erantzun zuen pertsona batek berez bailara baten alde berdea aukeratuko zuela alde antzuaren ordez, baina pertsonaren erabakia edozein izanda ere, Jainkoaren borondatea izango zela. Erdi Aroko aditu musulmanek epidemia baten ihesa justifikatzen duen aurrekari gisa erabili zuten narratiba hori. Omarrek Sarghen gailurra amaitu zuen, Abu Ubdayari armada lur osasungarriagoetara eramateko eta kalifa Medinara itzultzeko aginduz.
Abu Ubayda armada Jabiyahko ghassanidar hiriburu zaharrean kanpatzera joan zen, Hauran eskualde menditsuan. Bere klima osasungarria zela eta, Jabiyahk sendategi gisa jardun zuen izurriak jotako tropentzat, eta gerrako harrapakinak banatzeko erdigunea. Bidean, 639an, Abu Ubaydak izurritea jasan zuen. Bere oinordeko Muadh ibn Jabal eta Muadhen bi emazte eta seme (edo bere familia osoa) hil ziren berehala, ondoren Yazid ibn Abi Sufyan bilakatu zen Muadhren ondorengoa. Shurahbil ere izurriak jota hil zen. Hildako beste musulman nabarmenen eta Mahomaren lagunen artean Suhayl ibn Amr, Abu Jandal ibn Suhaylen semea, Fadl ibn Abbas, Al-Harith ibn Hisham, eta Sirian ezarri ziren Al-Harithen familiako hirurogeita hamar kideetako asko zeuden. Amr ibn al-As bizirik atera ziren tropa musulmanak Jabiyahra eraman zituen. 639ko abenduan, Egiptoren konkista hasi zen, Omar kalifaren baimenik gabe.
Kontakizun tradizional islamiarrek Sirian 20.000 eta 25.000 soldadu musulman artean eta euren senideak izurritean hil zirela mantentzen dituzte. 639an, 4.000 soldadu musulman utzi zituzten Jabiyahn, 24.000 inguru 637an, baina Fred Donner historialari modernoak dio ez dagoela argi desagertutako tropetatik zenbat hil ziren edo aldi baterako ihes egin zuten eta azkenean Siriara itzuli ziren.
Izurriteak bizia nabarmen galtzea eragin zuen Siriako tokiko biztanle kristauen artean. Prezio igoera eta akaparamendua ere izan ziren, eta horrek Omar akaparamendua debekatzera eraman zuen. Al-Tabariren arabera, Sarghetik Medinara itzuli ondoren, Omarrek bere aholkulariei jakinarazi zien Siria-Palestinan zituen tropak bisitatzeko asmoa zuela eta izurriteak eragindako kaosa ebaluatu nahi zuela. 639an egindako ustezko bisitan, izurritean hil ziren musulmanen jabetzei buruzko jarraibideak eman zituen, eta tropetako batzuen erreklamazio susmagarriak ebatzi zituen.

## Epe luzerako ondorio politiko eta sozialak

Sirian zituen komandante nagusien heriotzaren ondorioz, Omarrek Muawiyah ibn Abi Sufyan, Yaziden anaia eta diputatua, izendatu zuen, armadako komandantea, eta, azkenean, Muawiyahk 661ean Sirian zentratutako Omeiatar Kalifa-herria ezartzeko oinarriak jarri zituen. Wilferd Madelung historialariak Siriako izurriteak eragotzi ziola Omarri Medinatik komandante hobesgarriagoak hedatzea uste zuen, eta horrela izendatu zuen Muawiyah, alternatiba egoki baten ordez. Amwasko izurriteak eragindako Siriako tropa musulmanen arteko galerek Muawiyahren mendekotasun militar astuna eragin zuten tribu arabiar zaharragoetan, lehenago bizantziarrak eta kristauak Sirian, bereziki Banu Kalbak, neurri handi batean neutralak izan baitziren Siriako musulmanen eta bizantziarren arteko borroketan 630eko hamarkadan.
Kristau biztanle indigenen pisu handiak eta Amwasko izurritearen ondorioz Siriatik emigratu izanak eragin handia izan zezaketen arabiarrek Siriaren kokalekua handitu zutenean eta tokiko gizartea Omeiatar gobernuan sartu zenean. Lawrence Conrad historialariaren arabera, arabiarrek, konkistatutako eskualdeetan arabiarrak ez direnengandik bildutako inkesten gaineko zergaren diru-sarrerez fidatuta, baliteke Siria finkatzeko asmorik ez izatea, baina izurritearen ondoren eremu basamortua birpopulatzera behartuta egon ziren. Tribu arabiarrak lurrean ezartzeko politika salbuespenezkoa izan zen; konkistatutako beste eremu batzuetan, Iraken adibidez, kokaleku arabiar goiztiarra eraiki berriko goarnizio-hirietara mugatu zen nagusiki.
Arabiarrek Lod eta/edo Jerusalemek Amwas ordezkatu zuten Palestinan zuten egoitza bezala, ondoren Ramla, VIII. mendearen hasieran Sulaiman omeiatar kalifak sortu zuena. Oraindik 1870eko hamarkadan, Amwas herriako putzu batek bir al-ta'un (euskaraz: «izurritearen putzua») izena zeraman. Jabiyahk arabiarrek Sirian zuten eremu militar nagusia izaten jarraitu zuen Sulaimanen erregealdira arte.

## Errepikapenak

Siria-Palestinan izurriaren errepikapenak izan ziren hamarkada bakoitzean 688/89 eta 744/45 artean. "Omeiatar dinastia[sic] gaixotasun honetaz literalki josita zegoen", Dolsen hitzetan. Muawiyah II.a, Marwan I.a, Abd al-Malik, Sulaiman kalifak eta Al-Mughira eta Ziyad ibn Abihi omeiatar gobernadoreen heriotzak Siria eta Irakeko epidemien izurriteak eragindakoak izan zitezkeen. Kalifak ohi bezala erretiratzen ziren hirietatik basamortuko jauregietara, udako hilabeteetan izurritea azaleratu zenean. Haien artean Hixam kalifa nabarmentzen zen, Damasko baino nahiago izan baitzuen Resafako jauregia, azken hau osasungaitza zela ikusten baitzuen.
Dolsek errepikapen ugariek etengabe Siria-Palestinako populazioaren hazkunde naturala hondatu zutela eta omeiatar boterea ahuldu zutela uste zuen. Aldi berean, Khorasan Handia ekialdeko muturreko probintziara egindako migrazio tribal arabiarrek, itxuraz izurriteen izurriteetatik salbatu zenak, kalifa-herriaren ekialdeko erdia haztea eta nagusitzea ekar zezaketen, baita Abbastar mugimendua han igotzea ere, azkenean 750ean omeiatarrak boteretik kendu zituena. Conraden iritziz, izurri ziklo hauen amaieran, omeiatarrek ekialdeko kalifatoaren kontrol praktikoa galdu zuten eta "tentagarria da dinastiaren azken urteetako izurrite amaigabeak abasi iraultzaren garaipenean faktore garrantzitsu bezala ikustea"

## Interpretazio teologikoak

Historialari modernoak bat datoz Amwasko izurriaren benetako inguruabarrak ezin direla berreraiki esatean, eta, neurri handi batean, gertakariaren deskribapenetan zentratzen dira VIII. mendeko istorio islamikoetan eta hadith-bildumetan (Mahomaren tradizioak eta esaerak), predestinazioari, bekatari musulmanen estatusari eta kutsadurari buruzko eztabaida teologikoen testuinguruan. Amwasko izurriteak arreta handiagoa jaso zuen Erdi Aroko literatura arabiarrean XIV. mendeko Izurri Beltzara arteko beste edozein izurritek baino. Izurritearen irudikapenak "askotarikoak eta kontraesankorrak" izan ziren, Justin K. Stearns historialariaren arabera. Umar, Abu Ubayda, Amr eta Muadh Mahomaren kideen izurriteari emandako erantzunaren narrazioek Erdi Aroko interpretazio erlijioso eta legal musulmanen berri eman zuten, Izurri Beltzari emandako erantzuna barne.
Erdi Aroko aditu musulmanek hiru printzipio eratorri zituzten Amwasko izurritearen aurkako erreakzio garaikideetatik: lehena izan zen izurritea jainko-errukiaren edo martirioaren modu bat zela musulman fededunentzat, eta zigorra fededun ez zirenentzat; bigarrena, musulmanak izurriteak jotako lurretatik sartzea edo ihes egitea debekatzea zen; eta hirugarrena, izurritea ez zela kutsatze bat, baizik eta Jainkoak zuzenean ezarri zuela. Printzipioek desadostasun teologikoak eragin zituzten Erdi Aroko errepikapen epidemikoetan, izurria errukitzat edo zigor jainkotiartzat eta hautemateko moduko kutsaduratzat hartzeko zailtasunaren ondorioz.
Dolsen ebaluazioan, jatorrizko jarrera kristau eta juduek eta giza antsietate naturalek eragina izan zuten lehen printzipioaren alderdietan, hau da, izurriteak zigor edo ohartarazpen jainkotiarrak irudikatzen zituen alderdietan. Eremu horretako musulmanek Siriako tropa musulmanen arteko moral laxoarekin lotzen zuten izurria, hala nola ardoaren kontsumoarekin, ustez Omar edaleen zigorra agintzera eraman zuena. Bestalde, Abu Ubaydak Amwasko tropei egindako hitzaldietan eta Sargheko aholkuan argi ikusten da izurria errukitzat edo martiriotzat hartzen dela. Amwasko izurriteari buruzko poema batek, Ibn Asakir historialari damaskoarrak grabatuak, martirioaren sinesmena islatzen du:
| « | Zenbat zaldizko ausart eta zenbat emakume eder eta kasta Amwasko bailaran hil zituzten. Jaunarekin topo egin zuten, baina ez zen bidegabea izan. hil zirenean, Paradisuan laidotu gabeko pertsonen artean zeuden. Jainkoak dakien bezala sufritu genuen izurritea, eta kontsolatuak izan ginen heriotzaren orduan. | » |
Predestinazio printzipioaren arabera, Amwasko gertaerak erabili ziren argudiatzeko pertsona batek ihes egin bazuen edo izurriteak jotako eremu batean geratu bazen, bere heriotza Jainkoak agindu zuela. Irakeko Kufa goarnizio hirian izandako izurrite batean, Abu Musa al-Ashari estadista eta jakintsu ospetsuak bere etxeko bisitariak baztertu zituen, norbaitek bere etxean izurria zuelako, eta Sargheko Omarren ekintzen gainean izurritetik ihesi zihoazen musulmanak justifikatu zituen. Dolsen arabera, horrek kutsatzea aitortzea ere ekarri zuen, islamaren aurreko teoria gisa kutsatzea errefusatzen zuen ustezko haditharekin kontraesanean egon arren.

## Erreferentziak

* ↑ Conrad 1998, pp. 495–496.
* ↑ Dols 1974, p. 382.
* ↑ Conrad 1998, p. 496.
* ↑ Dols 1974, pp. 373–374, 376.
* ↑ Dols 1974, págs. 371–373.
* ↑ Dols 1974, pp. 372–373.
* ↑ Donner 1981, p. 114.
* ↑ Athamina 1994, pp. 257–258.
* 1 2 3 4 5 Sourdel-Thomine 1960, p. 460.
* ↑ Luz 1997, pp. 30–31.
* 1 2 3 4 5 6 Dols 1974, p. 376.
* ↑ Donner 1981,p. 152.
* ↑ Conrad 1981, p. 215.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Dols 1974, p. 377.
* ↑ Juynboll 1989, p. 92, nota 324.
* 1 2 Juynboll 1989, p. 92.
* 1 2 3 Shahid 2002, p. 101.
* 1 2 3 4 5 6 7 Dols 1974, p. 378.
* ↑ Conrad 1981, págs. 209–210.
* 1 2 3 4 Stearns, Justin K. (2009). "ʿAmwās, plaga de". En Fleet, Kate; Krámer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Enciclopedia del Islam, TRES. Brill Online. págs. 28–29. ISSN 1873-9830.
* 1 2 Conrad 1981, p. 55.
* 1 2 Dols 1974, p. 378, nota 68.
* ↑ Hinds 1991, p. 139.
* ↑ Conrad 1981, págs. 170, 210.
* ↑ Wensinck 1960, p. 451.
* ↑ Christides 1993,p. 153.
* ↑ Donner 1981, p. 245.
* ↑ Bray 1996, p. 40.
* ↑ Biesterfeldt & G-nther 2018, p. 780.
* ↑ Madelung 1997, p. 61.
* ↑ Jandora 1986, p. 111.
* 1 2 3 Bray 1996, págs. 39–40.
* ↑ Luz 1997, pp. 30-31.
* ↑ Clermont-Ganneau, M. (1874). "Cartas de M. Clermont-Ganneau". Declaración trimestral. Londres: R. K. Burt y Co. págs. 135–178.
* 1 2 3 Dols 1974, p. 381.
* ↑ Dols 1974, p. 380.
* ↑ Dols 1974, págs. 378–380.
* ↑ Dols 1974, p. 380, nota 97.
* ↑ Bray 1996, p. 41.
* ↑ Conrad 1981, p. 167.
* ↑ Dols 1974, págs. 377–378.

## Bibliografia

* Athamina, Khalil. (1994ko uztaila). «The Appointment and Dismissal of Khālid b. al-Walīd from the Supreme Command: A Study of the Political Strategy of the Early Muslim Caliphs in Syria» Arabica (Brill) 41 (2): 253–272. doi:10.1163/157005894X00191..
* Biesterfeldt, Hinrich; Günther, Sebastian. (2018). The Works of Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī (Volume 3): An English Translation. Leiden: Brill ISBN 978-90-04-35621-4..
* Bray, R. S.. (1996). Armies of Pestilence: The Impact of Disease on History. Cambridge: James Clarke & Co. ISBN 0-227-17240-X..
* Christides, V.. Miṣr — 1. The Byzantine background, the Arab conquest and the Umayyad period, 602–750. 7, 212–213 or..
* Conrad, Lawrence I.. (1981). The Plague in the Early Medieval Near East. Princeton University.
* Conrad, Lawrence I.. (1981). «Arabic Plague Chronologies and Treatises: Social and Historical Factors in the Formation of a Literary Genre» Studia Islamica 54 (54): 51–93. doi:10.2307/1595381. PMID 11618185..
* Conrad, Lawrence I.. (1998). Story-Telling in the Framework of Non-Fictional Arabic Literature. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 488–528 or. ISBN 3-447-04034-3..
* Dols, M. W.. (1974ko uztaila-iraila). «Plague in Early Islamic History» Journal of the American Oriental Society 94 (3): 371–383. doi:10.2307/600071..
* Donner, Fred M.. (1981). The Early Islamic Conquests. Princeton: Princeton University Press ISBN 0-691-05327-8..
* Hinds, M.. Makhzūm. in: The Encyclopaedia of Islam. 6 (2. argitaraldia), 137–140 or..
* Jandora, J. W.. (1986). «Developments in Islamic Warfare: The Early Conquests» Studia Islamica (64): 101–113. doi:10.2307/1596048..
* Luz, Nimrod. (1997ko apirila). «The Construction of an Islamic City in Palestine. The Case of Umayyad al-Ramla» Journal of the Royal Asiatic Society 7 (1): 27–54. doi:10.1017/S1356186300008300..
* Madelung, Wilferd. (1997). The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge: Cambridge University Press ISBN 0-521-56181-7..
* Shahid, Irfan. (2002). Byzantium and the Arabs in the Sixth Century: Volume II, Part I: Toponymy, Monuments, Historical Geography and Frontier Studies. Washington Hiria: Dumbarton Oaks and Research Library and Collection ISBN 0-88402-284-6..
* Sourdel-Thomine, J.. Amwas. in: The Encyclopaedia of Islam. 1 (2. argitaraldia), 460–461 or..
* Wensinck, A. J.. ʿAmr b. al-ʿĀṣ al-Sahmī. in: The Encyclopaedia of Islam. 1 (2. argitaraldia), 451 or..