# Osasun publiko

Osasun publikoa ekintza kolektiboaren bidez gizabanakoaren gaixotasunak prebenitzeko, osasuna mantentzeko edota berreskuratzen laguntzeko eta bizitza luzatzeko, gizartearen ahalegina antolatu eta zuzentzeko zientzia eta tekniken multzoa da. Osasun publikoak, zientzia gisa, mende bat baino ez du, baina herrien osasuna kontserbatzeko senaren adierazpenak gizadiaren historiaren hasieratik daude.

## Zer da osasun publikoa?

Osasuna zaintzea eta sustatzea, biztanleria osoari edo biztanleriaren talde zehatz bati aplikatuta.
Osasun publikoaren arloak komunitate baten ongizaterako prebentzioa, diagnostikoa, ebaluazioa, ikerketa eta neurriak hartzea bilatzen du.
OMSren arabera, osasun publikoa honela definitzen da: "osasun publikoa komunitatearen osasuna sustatu, mantendu eta babestera eta gaixotasunak, lesioak eta ezintasuna prebenitzera zuzendutako gizarte baten erantzun antolatua da".

## Osasunaren determinatzaileak

Bizimodua: Osasunean eragin handiena duen determinatzailea da eta osasuna sustatzeko edo lehen mailako prebentzioko jardueren bidez gehien alda daitekeena.
Giza biologia: herentzia genetikoa da, eta gaur egun ezin da aldatu eskura dagoen teknologia medikoarekin.
Osasun-sistema: Osasunean eragin txikiena duenetako bat da, eta, hala ere, biztanleriaren osasuna zaintzeko baliabide ekonomiko gehien jasotzen dituen osasun-determinatzailea da, herrialde garatuetan behintzat. Garapen-bidean dauden herrialdeetan eta, bereziki, landa-eremuetan, teknologia sinpleek, hala nola zulo-komunek, giroa saneatu dezakete aire librean libratzea saihesteko.
Ingurumena: Airearen, uraren, lurzoruaren eta ingurumen psikosozial eta soziokulturalaren kutsadura, naturako faktoreen arabera.
Biologikoa (bakterioak, birusak, onddoak, etab.)
Fisika (erradiazioak, keak, hondakinak, etab.)
Kimika (hidrokarburoak, beruna, plagizidak, etab.)
Psikosoziala eta soziokulturala (mendekotasunak, indarkeriak, estresa, lehiakortasuna, etab.)

## Funtzioak

Osasun publikoko jarduerak dira, ingurumenaren kontrol sanitarioa helburu dutenak, zentzurik zabalenean, eta lurzoruaren, uraren, airearen, elikagaien eta baliabideen kutsadura kontrolatzen dute. Gainera, herritarrentzako arrisku-faktoreak detektatzen dituzten gizarte-segurantza eta gizartearentzako osasun-programak egiten dituzte. Edozein populazio inplikatzen duten gaixotasunei irtenbidea emateko alternatibak ematea.
* Osasun-egoeraren diagnostikoa, ebaluazioa, analisia eta jarraipena.
* Osasun publikoaren zaintza, ikerketa, arriskuen kontrola eta osasun publikoko kalteak.
* Osasunaren sustapena.
* Herritarren parte-hartzea osasunean.
* Politikak garatzea eta erakundeek osasun publikoaren arloko plangintza eta kudeaketa egiteko gaitasuna izatea.
* Osasun publikoaren arloko erregulazio eta fiskalizazio ahalmen instituzionala indartzea.
* Beharrezko osasun-zerbitzuetarako sarbide zuzena ebaluatzea eta sustatzea.
* Giza baliabideak garatzea eta osasun publikoan gaitzea.
* Banakako eta taldeko osasun-zerbitzuen kalitatea bermatzea eta hobetzea.
* Osasun publikoko ikerketa.
* Larrialdiak eta hondamendiek osasunean duten eragina murriztea.
* Osasun-zaharberritzea
Galduz gero osasuna berreskuratzeko egiten diren jarduera guztiak dira, eta jarduerak bi mailatan hedatzen dituzten osasun-laguntzako zerbitzuen ardura dira: lehen mailako arreta eta ospitale-arreta.

### Osasun-sustapena

Gizabanakoen eta kolektibitateen osasuna sustatzen saiatzen diren jarduerak dira, bizimodu osasungarriak hartzea sustatuz, masa-komunikabideen bidez osasun-hezkuntzako esku-hartzeen bidez, eskoletan eta lehen mailako arretan.
Komunitateak antolatutako jarduera batzuek osasunean eragiten dute, hala nola:
* Osasun-hezkuntza: Oinarrizko irakaskuntza orokorra doakoa izan behar da herritar guztientzat (hezkuntza publikoaren defentsa).
* Politika mikroekonomikoa eta makroekonomikoa: nekazaritza eta abeltzaintza-ekoizpena (elikagaiena), ondasun eta zerbitzuena, enpleguarena eta soldatena.
* Hiri eta landa etxebizitzen eta herri-lanen politika.
* Justizia soziala: zergena, Gizarte Segurantzarena eta ongizate, jolas edo aisialdi zerbitzuena.

### Errestaurazio sanitarioa

Galduz gero osasuna berreskuratzeko egiten diren jarduera guztiak dira, eta jarduerak bi mailatan hedatzen dituzten osasun-laguntzako zerbitzuen ardura dira: lehen mailako arreta eta ospitale-arreta.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Ingurumena Hiztegi Entziklopedikoa] [2009] OMS: Osasun publikoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189603
* Multimedia: Public health / Q189603