# Ezkio-Itsaso

Ezkio-Itsaso Gipuzkoako udalerria da, administratiboki Urola Garaia mankomunitatearen parte, geografikoki Goierri eskualdekoa. Itsas mailatik 300 metro gorago dago, 21,3 km² ditu, eta biztanle zituen 2016. urtean. Udalerria 1965ean sortu zen frankismo garaian, Ezkio eta Itsaso herriak batzean. 2017an bi herrien desanexioa dekretatu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiak, parte-hartze prozesu baten ondoren. 2020ko abenduaren 22ko akordio bidez, Gipuzkoako Foru Aldundiak berriz ere sortu zuen Ezkio eta Itsaso elkartuz, Espainiako Auzitegi Gorenaren uztailaren 16ko 1025/2020 epaiari men eginez.
Azpeitia, Beasain, Ormaiztegi, Gabiria, Legazpi eta Zumarragarekin egiten du muga. Santa Lutzia ibaiak zeharkatzen du herria.

## Geografia

Ezkio-Itsaso udalerriko urak bi haranetara doaz: iparraldekoak, Urola haranera, eta hegoaldekoak, Oriara. Herrigunea Oria haranean dagoenez, harremanak nagusiki Goierri aldearekin izan ditu eta ditu —hala erakusten du, besteak beste, bertako goierritar euskarak—, eta horrenbestez kulturaren aldetik Goierriko udalerritzat jotzen da Ezkio-Itsaso, nahiz eta administratiboki Urola Garaikoa izan.

### Auzoak

Ezkio-Itsaso sei auzotan banatzen zen:
| Auzoa | Biztanleria |
| Ezkio (herriburua) | 144 |
| Itsaso | 87 |
| Itsaso-Alegia | 61 |
| Mandubia | 6 |
| Matximenta | 13 |
| Santa Lutzi-Anduaga | 259 |

## Historia

Ezkio-Itsaso 1965. urtean sortu zen, ordura arte bi udalerri ziren Ezkio eta Itsaso batu zirenean.
Ezkiori buruzko lehenengo datuak 1385eko urriaren 29koak dira. Egun hartan Urretxuri batu zitzaion. Horren ondorioz, Segurarekin hainbat iskanbila izan zituen Urretxuk. Azkenean 1441. urtean Ezkio Segurari batu zitzaion.
1661eko martxoaren 13an Ezkio Areriako alkatetzatik banandu zen.
Itsaso izena 1399an Henrike III.ari bidalitako agiri batean ageri da lehen aldiz. 1461ean Henrike IV.ak Itsaso izendatu zuen. Arriaranekin batera, Areriako alkatetzaren parte zen. 1692an Itsasok eta Arriaranek udalerri bakarra osatu zuten.
Santa Lutzi-Anduaga eta Alegi auzoak geroago sortu ziren, Erdi Aroaren erdialdean.
1726an Iruñeko gotzaina Santa Lutzi auzotik igaro eta bertako feria ospatzen ari zirela, gizon-emakumeak elizan lo egiten ikustean, bertan feria bat egitearen aurka azaldu zen. Urretxuk feria bertan antolatzeko eskakizuna egin zuen eta 1727tik aurrera han ospatu da.
1927an Arriaran Beasaini lotu zitzaion.
Udalerrian garatutako parte-hartze prozesu baten ondorioz, 2017an Gipuzkoako Foru Aldundiak Itsasoren desanexioa dekretatu zuen, 1965 urtera arteko egoera administratibora itzuliz: Ezkio alde batetik eta Itsaso bestetik.

## Euskara

Ezkio-Itsasoko euskara erdialdeko euskararen (gipuzkeraren) aldaera bat da, sartaldeko euskararen barnean kokatzen den Goierriko euskara, hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin batera osatzen du Sartaldeko azpieuskalkia, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierrieta Urolaldearen artekoa.

## Demografia

* Ezkio-Itsasoko biztanleria
* Datu-iturria: www.ine.es

## Politika
### Alkateak

Hauek izan dira Ezkio-Itsasoko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Iñaki Idiakez Korta | 1979 | 1983 | Agrupacion de Electores Independientes |
| Iñaki Idiakez Korta1114 | 1983 | 1987 | Independenteak |
| Miguel Angel Idiakez Alberdi11 | 1987 | 1991 | Eusko Alkartasuna |
| Miguel Angel Idiakez Alberdi11 | 1991 | 1995 | Independenteak |
| Maria Isabel Olanga Zabala11 | 1995 | 1999 | Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) |
| Iñaki Idiakez Korta1114 | 1999 | 2003 | Euskal Herritarrok |
| Jose Ignacio Etxezarreta Estala1114 | 2003 | 2007 | Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) |
| Jose Ignacio Etxezarreta Estala11 | 2007 | 2008 $^a$ | Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) |
| Maria Jose Telleria Goicoechea11 | 2008 | 2009 $^b$ | Ezkio-Itsaso Herrikideak (E-I H) |
| Tomas Etxaniz Mendiguren1118 | 2009 | 2011 | Ezkio-Itsado Herrikideak (E-I H) |
| Tomas Etxaniz Mendiguren11 | 2011 | 2012 $^c$ | Ezkio-Itsasokoak (E-I K) |
| Garikoitz Aiesta Etxaniz11 | 2012 | 2015 | Ezkio-Itsasokoak (E-I K) |
| Garikoitz Aiesta Etxaniz21 | 2015 | 2017 $^d$ | Ezkio-Itsasokoak (E-I K) |
| Joseba Telleria Zubeldia1125 | 2021 $^e$ | 2023 | Ezkio Eraikiz |
| Joseba Telleria Zubeldia | 2023 | Jardunean | Ezkio Eraikiz |
$^a$ 2008ko uztailean Jose Ignacio Etxezarreta Estala alkateak dimisioa aurkeztu zuen.
$^b$ Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
$^c$ Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
$^d$ 2017an Ezkio-Itsaso udalerria bitan banatu zen eta Ezkio eta Itsaso udalerriak sortu ziren.
$^e$ 2021ean Ezkio-Itsaso berriro ere udalerria bihurtu zen.

## Ondasun nabarmenak

* Aristizabal baserria
* Igartubeiti baserri-museoa, XVI. mendekoa.
* Salete baserria

## Ezkioko agerkundeak

1931ko ekainaren 30ean bertako Bereziartua anaia-arrebek Ama Birjina ikusi zutela adierazi zuten. Horren ondorioz, jende ugari joan zen Ezkiora erromes. Starkie irlandar katoliko hispanistak gertakizun hura jaso zuen bere Spanish Raggle-Taggle liburuko kapitulu batean; haren ustez, dena zenbait tradizionalistek eta eskuindarrek manipulatua izan zen.
1933ko ekainaren 10ean Ezkion eliza bat egitea debekatu zuten. 1934az geroztik, Ezkio toki debekatua bihurtu zen, bai errepublikanoentzat, bai Erromatar Eliza Katolikoarentzat; ordutik aurrera, oso jende gutxi hurbildu zen bertara.

## Erreferentziak

* ↑ «2016ko abenduaren 20ko 27/2016 FORU DEKRETUA, Itsaso Ezkio-Itsaso udalerritik banandu eta udalerri independente gisa eratzea onartzekoa.» Gipuzkoako Aldizkari Ofiziala (Gipuzkoako Foru Aldundia) (Noiz kontsultatua: 2017-1-17).
* ↑ «Gipuzkoako Aldizkari Ofiziala» egoitza.gipuzkoa.eus (Noiz kontsultatua: 2022-06-30).
* ↑ «Arabaolaza Uria, Benita - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).
* ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).
* ↑ «Eskolan erdaraz; doktrina euskaraz - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).
* ↑ «Ezkio-Itsaso - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-04).
* ↑ «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-04).
* ↑ «Sartaldekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-04).
* ↑ «Goierrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-04).
* ↑ «Urolaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-04).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2021-01-10).
* ↑ «Ezkio-Itsaso» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2021-08-11).
* ↑ «Nolakoak izan ziren 1979ko udal hauteskundeak?» Goierriko Hitza 2011-05-20 (Noiz kontsultatua: 2024-12-20).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Último adiós a Iñaki Idiakez en Ezkio-Itsaso» Gara 2006-08-28 (Noiz kontsultatua: 2022-12-26).
* ↑ «Goierriko Udal berriak» Goierritarra 1995-06-09 (Noiz kontsultatua: 2024-12-20).
* ↑ «Beasain-Durango: EHren mozioak udaletxeetan» Otamotz 2000-10 (Noiz kontsultatua: 2024-12-20).
* 1 2 3 «Ezkio-Itsasoko alkate karguari uko egin dio Jose Ignacio Etxezarretak» El Diario Vasco 2008-07-29 (Noiz kontsultatua: 2022-12-26).
* ↑ «Tomas Etxaniz jarraituko du Ezkio-Itsasoko alkatea izaten» El Diario Vasco 2011-06-13 (Noiz kontsultatua: 2024-12-20).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El Caserío Museo Igartubeiti acoge la X Semana de la Sidra con teatro, exposiciones y demostraciones» Europa Press 2011-10-03 (Noiz kontsultatua: 2022-12-26).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «El alcalde de Ezkio, Garikoitz Aiesta, presenta su renuncia» Noticias de Gipuzkoa 2017-02-02 (Noiz kontsultatua: 2022-12-26).
* ↑ «Ezkioko alkate berria izendatuko dute, iluntzeko plenoan» Goierriko Hitza 2017-02-16 (Noiz kontsultatua: 2024-12-20).
* ↑ «Etxezarreta izango da Ezkioko alkate» Goierriko Hitza 2017-02-02 (Noiz kontsultatua: 2022-12-26).
* ↑ «Joseba Telleria, alkate» Goierriko Hitza 2021-09-22 (Noiz kontsultatua: 2024-12-20).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Saludo del alcalde» Ezkio (Noiz kontsultatua: 2022-12-26).
* ↑ «"Herritarrentzat herri erosoago bat egitea da gure lehentasuna"» Goierriko Hitza 2023-10-17 (Noiz kontsultatua: 2024-12-20).

## Kanpo estekak

* Igartubeiti baserri--museoa
* Goierriko hitza Eskualdeko berriak egunero Euskaraz
* Lebur Fundazioa Urola Garaiko burdinaren kultura eta natur eta kultur ondarea bultzatzea ditu helburu.
* Datuak: Q1110918
* Multimedia: Ezkio-Itsaso / Q1110918
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Ezkio-Itsaso