# Gamelu

Gamelua Camelus generoko bi espezieetako bat da dromedarioarekin batera. Bere Sailkapen Zientifikoa Camelus bactrianus da. Gaur egun 1,4 milioi gamelu domestikatu daude, baina era basatian bizi direnak 950 baino ez direla kalkulatzen da eta, beraz, desagertze arriskuan dago.
2 metrotik gora neurtzen dute eta 725 kilogramoko pisua dute. Belarjaleak dira eta aldi bakar batean 120 litro ur edateko gai dira.
Basamortuan bizitzeko oso ondo egokituak daude, bai uraren beharragatik, eta euren morfologiarengatik. Dromedarioarekin alderatuta, bi konkor ditu eta geldoago mugitzen da.
Etxekotutako gameluez gain, Asiako erdialdean badaude basatiak diren gameluak ere.
Lama eta Vicugna generoekin batera Camelidae familiako ordezkari bakarrak dira.

## Espezieak

Gaur egun hiru gamelu espezie ezberdin ezagutzen dira, eta aldiz, beste hiru fosildun.
* Camelus ferus: gamelu basatia edo Bactrian gamelu basatia, ezin izen dena inoiz etxekotu
* Camelus bactrianus: etxeko Bactrian gamelua, hau eta aurrekoa bi konkorrez hornituta daude, baina populazio basatia ez da honetatik eta hurrengoetatik bizirik atera.
* Camelus dromedarius: dromedarioa, konkor bakarra duena.
* † Camelus gigas: gamelu erraldoia
* † Camelus sivalensis
* † Camelus moreli: Siriako gamelua
DNA mitokondrialaren ikerketen arabera, Camelus ferus eta Camelus bactrianus duela 700.000 urte inguru, arbaso komun batetik aldendu ziren, Pleistozenoan.
Adarrik gabeko hausnarkariak dira, muturrik gabeak, sudurzuloak irekidura zeiharrak eratuak dituzte, goiko ezpaina banatuta eta mugikorra bereizia eta luzagarria, apatxorik gabe (bi hatz bereizirik dituzte), sabelaldea altxatuta eta hanka luze eta meheak. Jendeak uste duenaren kontra, gameluak koipean gordetzen duena ez da ura, gantza baizik, eta normalean albo batera erortzen da erreserbarik gabe gelditzen direnean

## Biologia

40 eta 50 urte bitarteko bizi-itxaropena du. Gamelu heldu batek 1,85 m neurtzen ditu sorbaldetan eta 2,15 m konkorrean. Konkorra 75 cm irteten da, eta gameluak 65 km/h-ko abiaduran korrika egin dezakete lasterketa laburretan, 40 km/h-ko abiadurari eutsiz.
Gamelu arrek, euren lepoan, doula izeneko organo bat dute, bere ahotik, araldian dagoenean irteten den zaku handi bat dena, domeinua ezarri eta emeak erakartzeko. Mihi arrosa eta puztu luze bat dirudi, ahotik irteten zaiona.
Gameluen familia Amerikakoa da jatorriz, eta Eurasiara eta Afrikara migratu zuen glaziazioei esker. Hau Amerikako kamelidoen erregistro fosil zabalaren bidez egiaztatzen da. Kansasen aurkitu zuten antzinakoena, 1930eko hamarkadaren erdialdean.

## Gameluen jokaera

Oro har, gameluak pasiboak dira. Baina, defentsarako, ostikoak erabiltzen dituzte edo listua botatzen dute, begiekin kontaktuan kiskaltzen duena.
Normalean karga-animalia gisa erabiltzen dira, baina larruazala, esnea eta haragia ere aprobetxatzen dira. 180 litro ur har ditzake behin bakarrik, eta 10 egun baino gehiagoz mugitu berriro urik hartu gabe. Tradizionalki, emeen esneak gizonari basamortuan zehar bidaia luzeetan bizirauten lagundu zion. Gameluaren ilea soinekoak eta sokak egiteko irun daiteke. Larruazalarekin sandaliak eta kantinplorak egiten dira, eta simaurra erregai erabilgarria da janaria prestatzeko.
Afrikako iparraldean "dromedario dantzariak" eta lehiaketakoak daude, eta jendea dibertitzen dute "gameluaren eguna" izeneko festan. Basamortuan zehar turistak garraiatzeko ere erabiltzen dira.

## Haragia

Janaria haragi eta esne moduan ematen dute. Eta urtero 3 milioi gamelu hiltzen dira haragitarako mundu osoan. Gizonezko dromedarioak 300 – 400 kg (661 – 882 lb) pisatu dezake, eta baktrian ar baten gorpuak, berriz, 650 kg (1.433 lb). Andromedario emearen sarraskiak arrak baino pisu gutxiago du, 250 eta 350 kg artean (550 eta 770 lb). brisketa, saihets eta loina atal gogokoenen artean daude, eta konkorra fintasuntzat hartzen da. Khli okela, arkume, idi edo gameluaren khli (kontserbatutako haragia) egiteko erabili daiteke, bestalde, gamelu-esnea eta okela proteina, bitamina, glycogen eta beste elikagai batzuetan aberatsak dira. Eremu idorretan oso ondo bizi daiteke, bere ezaugarri fisiologiko ezohikoen ondorioz, eta horien artean muturreko tenperaturekiko tolerantzia, eguzkiaren erradiazioak, uraren hondamenak, paisaia zakarrak eta landaretza baxuak daude. Gamelu-haragia haragi zakarraren zaporea dela diote, baina gamelu-haragia oso gogorra dela froga daiteke nahiz eta gamelu-okela gero eta samurragoa izan, gero eta gehiago prestatzen da. Abu Dhabi Ofizialen Klubak gamelu-burger bat zerbitzatzen du, behiz edo arkumez nahastua, zaporea eta dastamena hobetzeko. Gamelu haragia mendez mende jan dute. Heliogabalo enperadore erromatarrak gameluaren orpoaz gozatu zuen. Batez ere, eskualde zehatz batzuk daude gamelu okela jaten dutenak: Eritrea, Somalia, Djibouti, Saudi Arabia, Egipto, Siria, Sudan, Etiopia, Kazakhstan etab.
Gamelu gibel gordinaren intzidentziaren ondorioz sortutako giza izurrite bubonikoaren lau kasu zehaztuz, Saudi Arabiako Osasun Ministerioak eta Ameriketako Estatu Batuetako Gaixotasunen Kontrolerako eta prebentziorako Zentroak 2005ean txosten bat bateratu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Roa, Guillermo. (2002). Behia ez da esne-iturri bakarra. Elhuyar aldizkaria.
* ↑ «FAOSTAT» www.fao.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ «camels and camel milk» www.fao.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ «Agricultural Science, Engineering and Technology Research» asetr.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ (Ingelesez) The amazing characteristics of the camels | Camello Safari Dunas Maspalomas. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ (Ingelesez) Rubenstein, Dustin. (2010-07-23). «How to Cook Camel» Scientist at Work Blog (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ (Ingelesez) «Dubai diners flock to eat new 'camel burger' - CNN.com» www.cnn.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
* ↑ Saeed, Abdulaziz A. Bin; Al-Hamdan, Nasser A.; Fontaine, Robert E.. (2005-9). «Plague from Eating Raw Camel Liver» Emerging Infectious Diseases 11 (9): 1456–1457. doi:10.3201/eid1109.050081. ISSN 1080-6040. PMID 16229781. PMC 3310619. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).

## Ikus, gainera

* CamelCase
* Konkor

## Kanpo estekak

* Gamelu basatiak Gobiko basamortuan
* Datuak: Q132922
* Multimedia: Camelus bactrianus / Q132922
* Espezieak: Camelus bactrianus