# Alaska

Alaska (ingelesez /əˈlæskə/ ahoskatua; aleutieraz: alaxsxaq, «kontinentea» esan nahi duena) Amerikako ipar-mendebaldeko muturrean dagoen lurraldea da. Ameriketako Estatu Batuetako (AEB) estatuetako bat da 1959tik. Ozeano Artikoa du iparraldean, Ozeano Barea hegoaldean, Kanada ekialdean, eta Beringeko itsasartea mendebaldean. Itsasarte horren bestaldean, Errusia dago. Geografikoki, AEBetako gainerako estatuetatik bereizita dago. Mendebaldeenen dagoen estatua da, baina zati bat ere ekialdeko hemisferioan du, beraz ekialdeenen dagoen estatua da. Hiriburua Juneau da.

## Orografia

Hiru eskualde nagusi bereizten dira: batetik, mendilerro garaiak, Denali (6.194 m, Ipar Ameriketako gailurra), Logan (5.956 m) eta San Elias (5.510 m); bestetik, barnealdeko goi ordokiak, Yukon ibaiak igarotzen dituenak; azkenik, Brooks mendiek bereizten duten Artiko Ozeano aldea.

## Klima

Hegoaldeko ozeano aldeko klima hain gogorra ez bada ere, barnealdeko kontinente aldeko klima oso hotza da (-57° C-rainoko tenperaturak). Iparraldea polarra da.

## Ekonomia

Mea aberastasunak handiak dira: urrea (gainbehera), kobre eta petrolio ustiapenak eta ikatz eta burdin gordailu handiak. Arrantza industria (izokina, halibuta eta karramarroak) mea industriaren parekoa da; halaber, kontserba industria. Laborantza (lekadunak eta fruitu mamitsuak) oso zabalduta dago, latitudea kontuan hartzen bada. Larruki eta zur industria handiak ditu. Komunikazio zailtasunak oztopo handia dira ekonomiarako. Aire-trafiko handia du.

## Historia

Beringek 1741. urtean esploratu ondoren, Errusiaren eskuetara igaro zen, okupazio hura hala moduzkoa izan bazen ere.

### Alaskaren salerosketa

Ingalaterrarekin izandako Krimeako Gerraz geroztik, Errusiak finantza arazo handiak zituen. Bestalde, tsar Alexandro II.ak eta presidente Abraham Lincolnek konfiantza harremana ondu zuten, biek ere Mendebaldeko Europako finantza gizon boteretsuen kontra borrokatu behar izan baitzuten (Rothschild familia), bereziki Ingalaterraren aurka.
Lurraldea batik bat urruti zegoen San Petersburgotik, defendatzeko zaila zen eta Britania Handiaren menpeko Kanadatik gero eta esploratzaile eta urre-bilatzaile gehiago barneratzen ari ziren Amerikako ingurune horretan. Tsar Alexandro II.ak Britainia Handiaren aldeko ordainik gabe Alaska galtzearen arriskua ikusita, Estatu Batuetako adiskideei saldu nahiago izan zuen.
Horrenbestez, Estatu Batuetako Andrew Johnson presidente zela, 1867ko martxoaren 30ean, Estatu Batuek Alaska erosi zioten Errusiari, 7,2 milioi dolarren truke (4,19 $/km²).

### Urrearen eztanda eta geroko bilakaera

Lurraldeak garapen handia izan zuen urreketarien etorrerarekin (1885-1907, nagusiki). Fairbanks eta AEBak Columbia Britainiarrean barrena lotzen dituen bidea 1942. urtean eraiki zen, japoniarrek Aleutiarrak hartu ondoan. 1959ko urtarrilaren 5ean, Alaska AEBetako 49. estatua bihurtu zen. 1964an, lurrikara izugarri batek astindu zuen Alaskako hegoaldea eta 1989ko martxoan, «Exxon Valdez» petrolio ontziak izan zuen istripuaren ondorioz, 40 milioi litro petrolio isuri zen hango kostaldean, kalte ekologiko izugarriak sorraraziz.

## Demografia

2020ko apirilaren 1eko datuen arabera, Alaskak 733.391 biztanle zituen. AEBetako estatuen artean, Alaskak biztanleriaren dentsitate txikiena zuen, 0,46/km$^2$.

### Arraza eta etnizitatea

Alaskako biztanleriaren banaketa arrazaren arabera :
| | 1990 | 2000 | 2010 | 2020 |
| Zuriak | % 75,5 | % 69,3 | % 66,7 | % 59,4 |
| Indigenak | % 15,6 | % 15,6 | % 14,8 | % 15,2 |
| Asiarrak | % 3,6 | % 4,0 | % 5,4 | % 6,0 |
| Beltzak | % 4,1 | % 3,5 | % 3,3 | % 3,0 |
| Hawaiiko indigenak eta Ozeano Bareko uharteetakoak | – | % 0,5 | % 1,0 | % 1,7 |
| Beste bat | % 1,2 | % 1,6 | % 1,6 | % 2,5 |
| Bat baino gehiago | – | % 5,5 | % 7,3 | % 12,2 |

### Hizkuntzak

Hizkuntzei dagokienez, ingelesa nagusia da. 2019ko American Community Survey-ren arabera, biztanleriaren % 83,7k ingelesez soilik hitz egiten zuen. Biztanleriaren % 4k gaztelaniaz hitz egiten zuen eta % 5,6k, Asiako eta Ozeano Bareko uharteetako hizkuntzaren bat.
Alaskan 20 hizkuntza indigena daude, gehienak inuit-yupik-unangax edo na-dene familietakoak; horiez gain, tsimshian eta haida ere hitz egiten dira. 2014ko urrian, 20 hizkuntzari ofizialtasuna eman zitzaien eta 2024an, beste batzuei. Hauek dira legeak barne hartzen dituenak:
* Iñupiaqera
* Siberiar yupikera
* Alaskako yupikera
* Cup’ig
* Alutiiqera
* Unangax (aleutiera)
* Dena'ina
* Deg xinag
* Holikachuk
* Koyukon
* Goiko kuskokwim
* Gwich'in
* Beheko tanana
* Erdialdeko tanana
* Goiko tanana
* Tanacross
* Hän
* Ahtna
* Wetał (tsetsaut)
* Eyakera
* Tlingit
* Haida
* Sm'álgyax (tsimshian)

## Hiri nagusiak

| Zbk. | Udalerria | Mota | 2010eko bizt. |
| 1 | Anchorage | Hiri | 291.826 |
| 2 | Fairbanks | Hiri | 31.535 |
| 3 | Juneau | Hiri | 31.275 |
| 4 | Badger | EEL | 19.482 |
| 5 | Knik-Fairview | EEL | 14.923 |
| 6 | College | EEL | 12.964 |
| 7 | Sitka | Hiri | 8.881 |
| 8 | Lakes | EEL | 8.364 |
| 9 | Tanaina | EEL | 8.197 |
| 10 | Ketchikan | Hiri | 8.050 |
| 11 | Kalifornsky | EEL | 7.850 |
| 12 | Wasilla | Hiri | 7.831 |
| 13 | Meadow Lakes | EEL | 7.570 |
| 14 | Kenai | Hiri | 7.100 |
| 15 | Steele Creek | EEL | 6.662 |
| 16 | Kodiak | Hiri | 6.130 |
| 17 | Bethel | Hiri | 6.080 |
| 18 | Palmer | Hiri | 5.937 |
| 19 | Chena Ridge | EEL | 5.791 |
| 20 | Sterling | EEL | 5.617 |
| 21 | Gateway | EEL | 5.552 |
| 22 | Homer | Hiri | 5.003 |
| 23 | Farmers Loop | EEL | 4.853 |
| 24 | Fishhook | EEL | 4.679 |
| 25 | Nikiski | EEL | 4.493 |
| 26 | Unalaska | Hiri | 4.376 |
| 27 | Utqiaġvik | Hiri | 4.212 |
| 28 | Soldotna | Hiri | 4.163 |
| 29 | Valdez | Hiri | 3.976 |
| 30 | Nome | Hiri | 3.598 |
| 31 | Goldstream | EEL | 3.557 |
| 32 | Big Lake | EEL | 3.350 |
| 33 | Butte | EEL | 3.246 |
| 34 | Kotzebue | Hiri | 3.201 |
| 35 | Petersburg | Hiri | 2.948 |
| 36 | Seward | Hiri | 2.693 |
| 37 | Eielson AFB | EEL | 2.647 |
| 38 | Ester | EEL | 2.422 |
| 39 | Wrangell | Hiri | 2.369 |
| 40 | Dillingham | Hiri | 2.329 |
| 41 | Deltana | EEL | 2.251 |
| 42 | Cordova | Hiri | 2.239 |
| 43 | Prudhoe Bay | EEL | 2.174 |
| 44 | North Pole | Hiri | 2.117 |
| 45 | Willow | EEL | 2.102 |
| 46 | Ridgeway | EEL | 2.022 |
| 47 | Bear Creek | EEL | 1.956 |
| 48 | Fritz Creek | EEL | 1.932 |
| 49 | Anchor Point | EEL | 1.930 |
| 50 | Houston | Hiri | 1.912 |
| Zbk. | Udalerria | Mota | 2010eko bizt. |
| 51 | Haines | EEL | 1.713 |
| 52 | Lazy Mountain | EEL | 1.479 |
| 53 | Sutton-Alpine | EEL | 1.447 |
| 54 | Metlakatla | EEL | 1.405 |
| 55 | Cohoe | EEL | 1.364 |
| 56 | Kodiak Station | EEL | 1.301 |
| 57 | Susitna North | EEL | 1.260 |
| 58 | Tok | EEL | 1.258 |
| 59 | Craig | Hiri | 1.201 |
| 60 | Diamond Ridge | EEL | 1.156 |
| 61 | Salcha | EEL | 1.095 |
| 62 | Hooper Bay | Hiri | 1.093 |
| 63 | Farm Loop | EEL | 1.028 |
| 64 | Akutan | Hiri | 1.027 |
| 65 | Healy | EEL | 1.021 |
| 66 | Salamatof | EEL | 980 |
| 67 | Sand Point | Hiri | 976 |
| 68 | Delta Junction | Hiri | 958 |
| 69 | Chevak | Hiri | 938 |
| 69 | King Cove | Hiri | 938 |
| 71 | Skagway | EEL | 920 |
| 72 | Ninilchik | EEL | 883 |
| 73 | Funny River | EEL | 877 |
| 74 | Talkeetna | EEL | 876 |
| 75 | Buffalo Soapstone | EEL | 855 |
| 76 | Selawik | Hiri | 829 |
| 77 | Togiak | Hiri | 817 |
| 78 | Mountain Village | Hiri | 813 |
| 79 | Emmonak | Hiri | 762 |
| 80 | Hoonah | Hiri | 760 |
| 81 | Klawock | Hiri | 755 |
| 82 | Moose Creek | EEL | 747 |
| 83 | Knik River | EEL | 744 |
| 84 | Pleasant Valley | EEL | 725 |
| 85 | Kwethluk | Hiri | 721 |
| 86 | Two Rivers | EEL | 719 |
| 86 | Womens Bay | EEL | 719 |
| 88 | Unalakleet | Hiri | 688 |
| 89 | Fox River | EEL | 685 |
| 90 | Gambell | Hiri | 681 |
| 91 | Alakanuk | Hiri | 677 |
| 92 | Point Hope | Hiri | 674 |
| 93 | Savoonga | Hiri | 671 |
| 94 | Quinhagak | Hiri | 669 |
| 95 | Noorvik | Hiri | 668 |
| 96 | Yakutat | EEL | 662 |
| 97 | Kipnuk | EEL | 639 |
| 98 | Akiachak | EEL | 627 |
| 99 | Happy Valley | EEL | 593 |
| 100 | Big Delta | EEL | 591 |
Oharra: EEL erroldak esleitutako lekuak dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-7-15 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ (Ingelesez) «Facts About Alaska, Alaska Kids' Corner, State of Alaska» alaska.gov (Noiz kontsultatua: 2023-09-08).
* ↑ (Ingelesez) Resident Population for the 50 States. U.S. Census Bureau (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Ingelesez) Resident Population Data - 2010 Census. 2011-10-28 (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Ingelesez) Alaska - Race and Hispanic Origin: 1880 to 1990. U.S. Census Bureau (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Ingelesez) Population of Alaska: Census 2010 and 2000. Census Viewer.
* ↑ (Ingelesez) Census by Decades. U.S. Census Bureau 2017-05-22 (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Ingelesez) Racial and Ethnic Diversity in the United States: 2010 Census and 2020 Census. U.S. Census Bureau (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Ingelesez) Explore Census Data. U.S. Census Bureau 2021-05-22 (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* 1 2 (Ingelesez) Languages. Alaska Native Language Center 2014-07-27 (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Ingelesez) Bill History/Action for 28th Legislature. The Alaska State Legislature 2017-02-04 (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Ingelesez) Larson, Clarise. (2024-09-03). «Bill adding more Indigenous languages to Alaska’s official list becomes law» KTOO (Noiz kontsultatua: 2024-09-09).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Alaskako webgune ofiziala
* Datuak: Q797
* Multimedia: Alaska / Q797