# Tximol

Tximol: Kondaira eta Historia
Tximol Euskal Herriko mitologiaren pertsonaia enigmatiko eta misteriotsua da. Kondairen arabera, Tximol goi-mendietako izaki bat izan zen, mendi eta haranen zaindari gisa ezagutzen dena, bereziki Euskal Herriko ipar-ekialdean kokatua. Mendeetan zehar, artzainek eta baserritarrek Tximol aipatzen zuten, paisaiaren botere naturala gorpuzten zuen entitate gisa. Bere izaera berezi eta ekintzek euskaldunen kulturan sakon sustraitutako mitologia aberatsa osatu dute.

## Jatorria eta Deskribapena

Tximolen izena lehen aldiz ahozko tradizioan agertzen da, baina haren jatorria Euskal Herriko aurrekarietara eramaten da. Euskal hizkuntzan, Tximol izenak tximeleta (tximeleta) eta molekula txiki (molekula) kontzeptuen arteko lotura bat iradokitzen duela dio zenbait ikertzailek. Hauek uste dute izaki honen izenak bi munduren arteko oreka adierazten duela: ikusgarria eta ikusezina, errealitatea eta magia.
Deskribapenetan, Tximol gizakion eta naturaren arteko hibrido bat bezala agertzen da. Antzinako testigantzen arabera, Tximolek gorputz txikia baina oso malgua zuen, zuhaitz artean mugitzen zen bezala hegan egiteko gaitasuna ere zuela esaten baitzen. Bere larrua koloreztatua zen, urteko sasoiaren arabera aldatzen zena: udaberrian berdea, udan urdina, eta neguan zurixka. Bere presentziak belarretan eta airean uzten zuen argi distiratsua zen Tximolen sinaduraren ezaugarri nagusietako bat.

## Kondairak eta Ahozko Tradizioak

Tximolen inguruko kondairak ugariak dira, eta bakoitzak Euskal Herriko eskualde desberdinetako elementu kulturalak barne hartzen ditu:

### Baserritarren Laguntzailea

Tximol baserritarrei uzta emankorrak izaten laguntzen zien izaki modura ezagutzen da. Kondairak dioenez, baserritar batek uztaren zati txiki bat Tximoli eskaintzen bazion, lurra emankorrago bihurtzen zen. Eskaintza hauek normalean esne ontzi txikiak edo sagardo edalontziak izaten ziren. Sinesten zen Tximolek eskaintza hauek onartuz gero, uzta-urtea bikaina izango zela.

### Artzainen Babeslea

Artzainek maiz kontatzen zuten Tximolek ardien artaldeak babesten zituela otsoetatik eta beste harrapari batzuetatik. Gau ilunetan, Tximolen argi distiratsua gidari bihurtzen zen, eta artzainei bidea aurkitzen laguntzen zien. Kondaira ezagun batek dioenez, artzain gazte batek, Tximolengandik laguntza jasota, otso baten erasoa saihestu zuen behin.

### Naturaren Orekaren Zaindaria

Tximolen funtsezko papera naturaren oreka zaintzea zen. Haren inguruko istorioek esaten dute izaki hau mendietan agertzen zela bakarrik gizakiak eta inguruneak harreman zuzena mantentzen zutenean. Basoa suntsitu edo gehiegi ustiatzen bazen, Tximol desagertu egiten zen, eta horrekin batera, paisaian izandako ongizatea ere.

## Gizartearen eta Erlijioaren Eragina

Kristautasunaren hedapenarekin batera, Tximolen inguruko istorioak lausotzen hasi ziren. Herriko apaizek sarritan Tximol "paganismoaren sinbolotzat" jotzen zuten, eta haren irudiak gutxietsi zituzten. Hala ere, artzainek eta baserritarrek sekretupean mantendu zuten haren kultua. 1800. urte inguruan, Tximolen inguruko kanta batzuk grabatu ziren herriko bertsolariek sortuak, eta horrek erakusten du haren garrantzia ez zela guztiz galdu.

## Ikertzaile Modernoen Interesa

Gaur egun, antropologo eta etnologo ugari interesatu dira Tximolen inguruko tradizioetan. Zenbait ikertzailek diote Tximol izan daitekeela antzinako euskal jainko txiki baten hondar sinboloa, naturaren espiritu gisa gurtua izan zena. Beste batzuek uste dute Tximol literatur pertsonaia izan zitekeela, benetako izakia baino gehiago. Horrek ez ditu, ordea, jatorri sakonago baten arrastoak baztertzen.

### Tximolen Oroimenaren Berreskuratzea

XX. mendearen amaieran, Euskal Herriko folklore eta kultura berreskuratzeko mugimenduek Tximolen inguruko istorioak bildu eta berridazten hasi ziren. Horri esker, ipuin eta ilustrazio liburu modernoak sortu dira, haurrei eta helduei zuzenduta. Euskal mitologiaren beste izaki ospetsuekin batera, hala nola Basajaun eta Mari, Tximol Euskal Herriko irudimenezko paisaiaren parte bihurtu da berriz.