OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Txirri lodi

Txirri lodia (Calidris canutus) scolopacidae familiako hegazti zangaluzea da
Iparraldeko Kanadan, Europan eta Errusian bizi den hegazti hau neguan Hego Amerikara, Afrikara, Papua Ginea Berrira, Australiara eta Zeelanda Berrira migratzen da.

## Taxonomia

Txirri lodiak sei azpiespezie ditu. Hona hemen tamainaren arabera:
* Calidris canutus roselaari (Tomkovich, 1990), handiena.
* Calidris canutus rufa (Wilson, 1813)
* Calidris canutus canutus (Linnaeus, 1758)
* Calidris canutus islandica (Linnaeus, 1767)
* Calidris canutus rogersi (Mathews, 1913)
* Calidris canutus piersmai (Tomkovich, 2001), txikiena.

## Erreferentziak

* ↑ BirdLife International (2004). Calidris canutus. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006
* Datuak: Q27124
* Multimedia: Calidris canutus / Q27124
* Espezieak: Calidris canutus
# Txirritxo handi

Txirritxo handia (Charadrius hiaticula) Charadriidae familiako hegazti zangaluzea da, iparraldeko Eurasian eta Kanadan bizi dena. Euskal Herrian negu aldean ikusten dugu gehienbat.

## Deskribapena

Hegazti limikola txiki bat da, 17-19'5 cm arteko luzera eta 35-41 cm arteko hego-zabalera dituena. 55 eta 75 gramo artean pisatzen du. Itxura trinkoa du, buru handi samarra eta moko motza. Arra eta emea antzekoak dira, emearen koloreak apalagoak ordea. Lepoko beltza du eta buruan marra zuri eta beltzak ageri ditu. Mokoa laranja kolorekoa da eta punta beltza du. Pileoa marroia da. Bizkarra, hegoak eta buztana marroiak dira eta sabelaldea zuri zuria. Hanka laranjak ditu.

## Habitata

Ugalketa garaian kostaldeko eremuak okupatzen ditu eta ibaialdeak, zelaiak eta tundra eremuak ere bai. Neguan, gure lurraldetara iristerakoan hondartzetan edo harri txintxarrezko eremuetan agertzen da.

## Elikadura

Ornogabe txikiek osatzen dute bere dieta; poliketoak, krustazeoak eta moluskoak jaten ditu batez ere. Hondartzak alderik alde zeharkatzen ditu. Harrapakina ikusten duenean lasterkaldi azkar motza egin eta mokoarekin harrapatzen du.

## Ugalketa

Apirila eta iraila artean ugaltzen da. Habia lurrean egiten du, askotan begibistan, zulotxo bat egiten da eta markatzeko material batzuk ipintzen ditu inguruan. Hiruzpalau arrautza jartzen ditu, kolore arre argikoak baina marroi tonalidade desberdinetako orbain ugari dituztenak, eta 25 egunetan zehar txitatzen dituzte emeak zein arrak. Txitak jaio bezain laister gai dira beren kabuz mugitu eta elikatzeko. beste 25 egun beharko dituzte erabat garatzeko.

## Taxonomia

Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean. Hiru azpiespezie ditu:
* Charadrius hiaticula hiaticula , iparraldeko Europan eta erdialdeko Eskandinavian bizi dena. Hegoaldeko Europara, tartean Euskal Herrira migratzen da.
* Charadrius hiaticula psammodroma, Islandian, Groenlandian eta ipar-ekialdeko Kanadan bizi dena. Mendebaldeko Afrikara migratzen da.
* Charadrius hiaticula tundrae, iparraldeko Eskandinavian eta Asian bizi dena. Afrika eta hego-mendebaldeko Asiara migratzen da.

## Iruditegia

* Txirritxo handia ehizan.
* Txirritxo handia hegan.
* Txirritxo handia arrautzak txitatzen.
* Habia.
* Arrautza.

## Erreferentziak

* ↑ BirdLife International (2004). Charadrius hiaticula. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* 1 2 Gutiérrez, Itziar. (2013-03-24). «Plaiaundiko Hegaztiak - Aves de Plaiaundi: Asteko Hegazti Zerrenda» Plaiaundiko Hegaztiak - Aves de Plaiaundi (Noiz kontsultatua: 2019-11-30).
* 1 2 3 4 «Chorlitejo grande» SEO/BirdLife.
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2009-04-29 (Noiz kontsultatua: 2019-11-30).
* Datuak: Q26816
* Multimedia: Charadrius hiaticula / Q26816
* Espezieak: Charadrius hiaticula
# Txoka txiki

Txoka txikia(Carduelis flammea) fringillidae familiako hegazti paseriformea da, iparraldeko Ipar Amerika eta Eurasian bizi dena.

## Erreferentziak

* ↑ Carduelis flammea Euskalterm. Euskara.euskadi.net
* ↑ BirdLife International (2004). Carduelis flammea. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20754771
* Multimedia: Acanthis flammea / Q20754771
* Espezieak: Acanthis flammea
# Txori ehule burubeltz

Txori ehule burubeltza (Ploceus melanocephalus) Ploceus generoko animalia da. Hegaztien barruko Ploceidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List

## Ikus, gainera

* Ploceus
* Ploceidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q998572
* Multimedia: Ploceus melanocephalus / Q998572
* Espezieak: Ploceus melanocephalus
# Txortalo

Txortaloa (Mentha pulegium L.), batzuetan ere menda poleo Mentha generoko espezierik ezagunenetako bat da. Lamiaceae familiaren barruan sailkatutako landarea da, oso erabilia sendabelar gisa. Zonalde hezeetan hazten da, graminea eta beste landare batzuekin batera. Liseriketa arazoetarako erabiltzen da, adibidez puzkerrak botatzen laguntzeko, eta emenagogoa ere bada (hilerokoaren erregulatzailea). Infusio moduan hartuta lasaigarria da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Jatetxe, Taberna eta Kafetegiak Hiztegia] [2009]
* ↑ Euskal Herritar medikuntza

## Ikus, gainera

* Menda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161235
* Multimedia: Mentha pulegium / Q161235
* Espezieak: Mentha pulegium
# Udaberriko adonis

Udaberriko adonis (Adonis vernalis) Ranunculaceae familiako landare-espeziea da, Eurasian eta iparraldeko Afrikan jatorria duena.
Oso toxikoa, hain bildua izan ezen sendagaiak egiteko ezen desagertzeko zorian izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Pamplona Roger, Jorge D.,. (1995). Enciclopedia de las plantas medicinales. (1.. argitaraldia) Toledo: Safeliz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147648
* Multimedia: Adonis vernalis / Q147648
* Espezieak: Adonis vernalis
# Udareondo (espeziea)

Udareondoa (Pyrus communis) —madariondo, udare, udare-arbola eta udaretze izenez ere ezaguna— Pyrus generoko zuhaitz espezie bat da, udare edo madariak ematen dituena. Jatorriz, Europako erdialde eta ekialdekoa eta Asiako hego-mendebaldekoa da. Fruta-arbolatzat ustiatzen da, beraz.
Batez beste 65 urte hartu ohi ditu, baina badira 400 urte dituztenak ere.

## Deskribapena
### Itxura

Hosto erorkorreko zuhaitza da, eta 20 m garai izatera irits daiteke. Adaburua obala da; adaxkak arre-gorrixkak, ilegabeak eta distiratsuak dira. Zurtoina zuzena da, eta azala grisa eta zartatua du.

### Hostoak

Udareondoaren hostoak obalatuak edo eliptikoak, meheki zerradunak eta berde ilun distiratsua dute. Pezioloa horia da eta batzuetan hostoa bezain luzea da.

### Loreak

Martxotik maiatzera loratzen da udareondoa, hostoak baino lehenago. Loreak 3 eta 7 arteko korinbotan elkartuta daude eta zuriak edo arrosak dira.

### Fruituak

Udareondoaren fruituak udare edo madariak dira, pomo erakoak, mamitsuak eta gozoak.

## Habitata

Udareondoa planeta osoan kultibatzen da klima epeletan, baratze eta lur ureztatuetan. Udareondoaren jatorria ez da ezaguna beste espezie kultibatu batzuekin gertatzen den bezala, baina zenbait espezie europar eta asiarren hibridazioz sortu omen da.

## Erabilera

* Udareondoaren zura ebanisterian erabiltzen da.
* Udareak garrantzitsuak dira giza elikaduran, eta gordinik, konpotan edo zuku eginda jaten dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.
* ↑ «Udareondo». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2021-5-18.)
* Datuak: Q146281
* Multimedia: Pyrus communis / Q146281
* Espezieak: Pyrus communis
# Uhalde-enara

Uhalde-enara (Riparia riparia) hirundinidae familiako hegazti paseriformea da, hegoaldeko Europa, hegoaldeko Asian eta ipar-mendebaldeko Afrikan bizi dena. Euskal Herrian ere bizi da.

## Ezaugarriak

Euskal Herrian bizi diren enaren artean txikiena, 12 cm besterik ez ditu. Goitik iluna da, arrea, eta papar eta sabela zuriak dituen arren, bizkarraren kolore bereko lepoko bereizgarria du. Horrek eta, bere neurri txikiak eta buztanaren formak bereizten du beste espezietatik.
Ibai handien inguruetan eraikitzen ditu bere habiak, beti kolonia handiak osatuz. Ehiza beste enaren antzera egiten dute, baina gehienetan ibai ertzetan eta esan bezala, talde handietan. Tarteka, araba-zozoen moduan, mugimendu sinkronikoak gauzatzen dituzte.

## Uhalde-enarak Euskal Herrian

Euskal Herriko kostaldean migrazio-garaian ikus daitezke, baina Araba eta Nafarroako hegoaldean besterik ez du kumatzen, beste probintzietan horretarako leku egokiak falta baitzaizkio.
Ibai handien eta leku lauen hurbiltasuna atsegin dutenez, Nafarroako eta Arabako hegoaldean besterik ez du kumatzen, batez ere Ebro haranean eta baita Zadorra bezalako beste ibai zabal batzuen inguruan.

## Taxonomia

Uhalde-enarak zortzi azpiespezie ditu:
* Riparia riparia dolgushini
* Riparia riparia eilata
* Riparia riparia ijimae
* Riparia riparia innominata
* Riparia riparia kolymensis
* Riparia riparia riparia
* Riparia riparia shelleyi
* Riparia riparia taczanowskii

## Erreferentziak

* ↑ Turner, Angela K; Rose, Chris. (1989). A handbook to the swallows and martins of the world. Christopher Helm ISBN 0-7470-3202-5..
* 1 2 «Gure enarak - Zientzia.eus» zientzia.eus (Noiz kontsultatua: 2018-05-17).

## Kanpo estekak

* Enarak proiektua, Aranzadi
* Datuak: Q25909
* Multimedia: Riparia riparia / Q25909
* Espezieak: Riparia riparia
# Ur-piper

Ur-piperra (Persicaria piper) poligonazeoen familiako landare belarkara da, ingurune hezeetan bizi dena, batzuetan erdi-murgildua erreka eta urez betetako erretenetan.
Piper izena du hosto gazteek piperbeltz zapore mina dutelako. Bangladeshen sendabelar anti-hiperglizemiko gisa darabilte eta Japonian bizigarri gisa non landatu egiten den.

## Erreferentziak

* ↑ Rahmatullah, M., Ferdausi, D., Mollik, A., Jahan, R., Chowdhury, M. H., & Haque, W. M. (2010). A survey of medicinal plants used by Kavirajes of Chalna area, Khulna district, Bangladesh. African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines, 7(2).
* ↑ (Ingelesez) Oany, Arafat Rahman; Siddikey, Al Ahad. (2017-01-01). «A preliminary evaluation of cytotoxicity, antihyperglycemic and antinociceptive activity of Polygonum hydropiper L. ethanolic leaf extract» Clinical Phytoscience 1 doi:10.1186/s40816-016-0016-5. ISSN 2199-1197..
* ↑ (Japonieraz) «お刺身の名脇役！紅たでが目指す活躍の舞台　カネ筒農園» しゃかいか！ 2015-07-21.

## Ikus, gainera

* Astapiperra

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160113
* Multimedia: Persicaria hydropiper / Q160113
* Espezieak: Persicaria hydropiper
# Ur-zozo

Ur-zozoa (Cinclus cinclus) cinclidae familiako hegazti paseriformea da. Bere habitata, Europa, Asia eta Amerikako ur guneak dira.

## Deskribapena

Ohi, mendiko ibai azkarren ertzean bizi dira, noraezean dabiltzanak mendiko zingiretan ere aurki daitezkeen arren. Kutsatu gabeko urak nahiago dituenez, erreka baten uren purutasunaren bioadierazle bihurtu da. Bere lumadia, nabar iluna da, papar zuriarekin. Begiak ireki eta ixten dituenean oso ikusgai duen betazal zuria du. Tamaina: 18 zentimetroko altuera eta 30eko zabalera hego baten muturretik beste hegoaren muturreraino. Ez dago sexu ezberdintasunik.
Bataz beste, 3 segundotan urperatzen da. Bere odolak, beste paseriforme batzuk baino oxigeno gehiago eraman dezake, urpean, 30 segundoz egotea ahalbidetzen diona, ohi, 10 edo 20 segundo baino gehiago sekula ematen ez dituen arren. Bere egokitzapenek, urperatzea eta ibaiaren hondotik ibiltzea ahalbidetzen diote, intsektuez elikatzeko, hegada txiki batetaz lagunduz korrontea indartsua bada. Intsektuak, ibai ohantzeko harri koskorrak irauliz aurkitzen ditu.

## Elikadura

Ia soilik, intsektuez elikatzen da.

## Ugalketa

Belar lehorrez eta goroldioaz egiten du habia, eta barrua buztina geruza mehe batez estaltzen du. Uretatik gertu egiten du, sekula ez altuera handietan, zuhaitz, zubi eta pitzaduretan. Arrautzak jartzerako orduan, 4 eta 6 bitartean jartzen ditu, zuriak eta 26x18 milimetroko tamaina dutenak, soilik emeak erruten dituenak. Txitoak, arrautzak jarri eta hamabost egunera jaiotzen dira, eta euren bi gurasoek elikatzen dituzten hilabete inguruan, kabia uzten duten arte. Ohikoa da bikote berberak bi errunaldi egitea udaberri berean, baina bigarrena, soilik 3 edo 4 arrautzarekin.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q201831
* Multimedia: Cinclus cinclus / Q201831
* Espezieak: Cinclus cinclus
# Çatal Höyükeko emakume eseria

Çatal Höyükeko emakume eseria buztin egosiaz egindako 20 cm-ko iruditxoa da. Turkiako egungo Anatolian dagoen Neolitiko eta Kalkolitiko Çatal Höyük aztarnategian aurkitutakoa, emakume edo jainkosa bat erakusten du, biluzik eta eserita, alboetan bi lehoinabar dituela. Egun Ankarako Anatoliako Zibilizazioen Museoan ikus daiteke.

## Historia

K.a. 6000 urte inguruan egin zen. Eskultura James Mellaartek aurkitu zuen, 1961an. Aurkitu zenean elementu batzuk falta zitzaizkion: emakumearen burua, lehoinabar bat eta eskuineko eskua. Elementu horiek ondoren osatu dira. Hazia gordetzeko ontzi batean aurkitu zen, etxe baten gelan; horregatik etxeko kultoarekin lotutako sinboloa izan daitekeela pentsatu izan da.

## Azalpenak

Iritzi zabalduenaren arabera emankortasunarekin lotutako irudia izan daiteke. Iritzi horren alde emakumearen soin atal handiegiak aipa daitezke. Antzeko ikonografiak beste lekuetan ere aurkitu izan dira; Paleolitoko Venusak gisa ezagutzen dira. Kasu honetan dirudi emakumea tronu batean eserita dagoela erditzeko unean.

## Erreferentziak

* 1 2 https://web.archive.org/web/20120825015326/http://www.artecreha.com/Miradas_CREHA/estatuilla-femenina-de-catal-hueyuek.html

## Ikus, gainera

* Çatal Höyük
* Paleolitoko Venus
# Esne-belar

Esne-belarra Euphorbiaceae familiako eta Euphorbia generoko landareen izen arrunta da. Mundu osoan banaturik dago, batez ere, eskualde tropikal eta subtropikaletan.

## Ezaugarri orokorrak

Oso genero handia eta dibertsoa da. 2.000 espezie baino gehiago daude. Asko belarkarak dira, baina zuhaixkak, zuhaitzak eta zukutsuak ere daude. Gehienek izerdi esnekara (latex) narritagarria, batzuetan oso pozoitsua, daukate.
Infloreszentzia berezia dute: ziatioa. Bai lore arrak baita emeak ere periantio gabeak dira. Hau da, sexu organoak biluzik daude, inguratzen dituzten petalorik gabe. Lore eme bakoitzaz lore ar txikiz osaturiko 5 multzoz inguratuta daude.

## Erabilpenak

Esne-belarren latexa azaleko garatxoak eta maskurak kentzeko erabiltzen da. Pazko lorea (Euphorbia pulcherrima) eguberrietan merkaturatzen den landare apaingarria da.

## Espezie hautatuak

* Euphorbia albomarginata
* Euphorbia amygdaloides
* Euphorbia antisyphilitica
* Euphorbia balsamifera
* Euphorbia bulbispina
* Euphorbia calyptrata
* Euphorbia canariensis
* Euphorbia caput-medusae
* Euphorbia characias
* Euphorbia cyparissias
* Euphorbia decidua
* Euphorbia dendroides
* Euphorbia echinus
* Euphorbia elastica
* Euphorbia epithymoides
* Euphorbia esula
* Euphorbia falcata
* Euphorbia franckiana
* Euphorbia grantii
* Euphorbia granulata
* Euphorbia griffithii
* Euphorbia guyoniana
* Euphorbia helioscopia
* Euphorbia heterophylla
* Euphorbia hirta
* Euphorbia horrida
* Euphorbia hypericifolia
* Euphorbia ingens
* Euphorbia labatii
* Euphorbia lactea
* Euphorbia lathyris – tartiku
* Euphorbia leuconeura
* Euphorbia maculata
* Euphorbia marginata
* Euphorbia mamillaris
* Euphorbia maritae
* Euphorbia milii
* Euphorbia myrsinites
* Euphorbia neriifolia
* Euphorbia obesa
* Euphorbia obtusifolia
* Euphorbia paralias - dunetako esne-belar
* Euphorbia pekinensis
* Euphorbia peplis
* Euphorbia peplus
* Euphorbia polychroma
* Euphorbia pulcherrima
* Euphorbia purpurea
* Euphorbia resinifera
* Euphorbia rigida
* Euphorbia segetalis - itsas esne-belar
* Euphorbia serrata
* Euphorbia terracina
* Euphorbia tirucalli
* Euphorbia tithymaloides
* Euphorbia virosa

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ Fundazioa, Cristina Enea. Uliako loreak ezagutzeko erakusketa - Cristina Enea Fundazioa. (Noiz kontsultatua: 2017-04-02).
* ↑ Argia.com: Esne-belarra Jakoba Errekondoren artikulua.
* ↑ E. balsamifera. Flora de Canarias.
* ↑ E. canariensis. Flora de Canarias.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q146567
* Multimedia: Euphorbia / Q146567
* Espezieak: Euphorbia
# Uraker

Urakerra (Notonecta glauca) Notonectidae familiako intsektu hemiptero urtarra da. Espezie hau Europako, Ipar Afrikako eta Asiako eskualde askotan, Siberian eta Txinan zehar, bizi da. Gainazal-tentsioa erabiliz, urpean egoteko gai da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2012]
* ↑ (Ingelesez) Berchi, G.M.. (2013). «Checklist and distribution of the family Notonectidae in Romania, with the first record of Notonecta maculata Fabricius, 1794 (Hemiptera: Heteroptera: Nepomorpha)» Zootaxa 3682 (1): 121–132. doi:10.11646/zootaxa.3682.1.5. PMID 25243278..
* ↑ Wachmann, E; Melber, A; Deckert, J. (2006). Wanzen. Band 1: Dipsocoromorpha, Nepomorpha, Gerromorpha, Leptopodomorpha. Die Tierwelt Deutschlands: Keltern: Goecke & Evers, 264 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q266370
* Multimedia: Notonecta glauca / Q266370
* Espezieak: Notonecta glauca
# Uraza

Uraza, uhaza edo letxuga (Lactuca sativa) lore elkartuen familiako landare belarkara da, garatzean 40-60 cm luze dena, janaritarako lantzen dena. Beraz, barazki mota bat da.
Hosto berdez osatua, zuntzeko bihotzaren inguruan. Hosto handi zabalak, samurrak, osoak edo horztunak izaten ditu, errosetan bilduak, garatu gabe dagoenean. Gara egiten zaionean isurkin zuri bat duen zurtoin lodi biribila eratzen zaio.
Entsaladaren osagai nagusietakoa izan ohi da, tomatearekin batera.

## Etimologia

Aitzineuskaraz: *(h)ur-aza Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Koldo Mitxelena (1976). Fonética histórica vasca. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.
* Datuak: Q83193
* Multimedia: Lactuca sativa / Q83193
* Espezieak: Lactuca sativa
# Urdanaza

Urdanaza edo ubitazi (Heracleum sphondylium) ginbaildunen familiako belar landare luzea da. Zurtoina sendoa, biribila eta erztuna izaten du; hostoa, esku itxurako hiru orriz osatua, txorten bilkaria duena; loreak lau hosto zuriko txikiak ditu, ginbailetan antolatuak. Leku hezeetan hazten da, batez ere.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2015-10-16 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q752675
* Multimedia: Heracleum sphondylium / Q752675
* Espezieak: Heracleum sphondylium
# Uretako urrebotoi

Uretako urrebotoi (Ranunculus aquatilis) Ranunculaceae familiako landare-espeziea da, Europan, mendebaldeko Ipar Amerikan eta ipar-mendebaldeko Afrikan jatorria duena.
Landare apaingarri moduan erabiltzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ USDA Plants Profile

## Kanpo estekak

* Datuak: Q162818
* Multimedia: Ranunculus aquatilis / Q162818
* Espezieak: Ranunculus aquatilis
# Urki nano

Urki nanoa (Betula nana) urkien (Betula) generoko hosto galkorreko zuhaixka da, tundran jatorria duena.
Bataz beste, 1-1,2 metroko altuera du. Bi azpiespezie ditu:
* Betula nana subsp. nana
* Betula nana subsp. exilis

## Erreferentziak

* ↑ Flora of North America: Betula nana

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157628
* Multimedia: Betula nana / Q157628
* Espezieak: Betula nana
# Urki-tximeleta

Urki-tximeleta (Thecla betulae) Lycaenidae familiako tximeleta bat da, Paleartiko guztian zehar aurki daitekeena. Iberiar penintsulan, Galizian, Asturiasen, Kantabriar mendikatean, Portugalen eta Mediterraneoko uharteetan egiten du hegan. Euskal Herrian ere aurki daiteke.

## Itxura eta portaera

Heskaietan, sastrakadietan eta basoen ertzetan ikus daitekeen tximeleta txiki bat, baina askotan ez da kontuan hartzen, zuhaitz handien goialdeetan denbora asko ematen baitu, besteak beste, Fraxinus excelsior espeziekoetan. Arrak eta emeak zuhaitz bakartuen goiko aldeetan biltzen dira. Behin parekatuta, emea zuhaitzaren beheko adarretara jaisten da arrautzak jartzen hasteko.
Bi sexuak marroi ilunak dira hegoen goialdean, isats laranjekin. Emeak ere zerrenda laranja distiratsua du bi hegoetan zehar. Atzealdea antzekoa da bi sexuetan, eta laranja distiratsua da, bi zerrenda zurirekin.

## Bizi-zikloa eta elikadura-landareak

Europan emeak arrautzak elorri arantzadunetan (Prunus spinosa), Prunus domestica eta Crataegus monogyna jartzen ditu abuztuan, negua pasatzeko, eta hurrengo udaberrian eklosioa egiten du kimuak irekitzen direnean. Espezie hori hazten den tokiak aurkitzeko modurik onena neguan arrautza zuriak bilatzea da. Larbak oso ondo kamuflatuta daude, eta gauez bakarrik elikatzen dira. Egunez geldirik egoten dira. Pupa bidezko metamorfosia orbelean gertatzen da, gutxi gorabehera ekainean edo uztailean, eta inurriek inurritegiaren azaleko geruzetan lurperatzen dute.
* Arrautza
* Thecla betulae, hego itxiekin.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.asturnatura.com/especie/thecla-betulae.html Thecla betulae
* ↑ http://www.pyrgus.de/Thecla_betulae_en.html Thecla betulae

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1049370
* Multimedia: Thecla betulae / Q1049370
* Espezieak: Thecla betulae
# Urre-tarin

Urre-tarina (Carduelis tristis) Carduelis generoko animalia da. Hegaztien barruko Fringillidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List

## Ikus, gainera

* Carduelis
* Fringillidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q27075861
* Multimedia: Spinus tristis / Q27075861
* Espezieak: Spinus tristis
# Ursus

Ursus hartzen familiako generoa da. Egun lau espezie besterik ez ditu: hartz arrea, zuria, beltza eta asiar hartz beltza. Haren izenak latinez hartz esan nahi du.

## Espezieak

* Ursus americanus (Hartz beltza)
* Ursus arctos (Hartz arrea)
** Ursus arctos arctos (Europar hartz arrea)
** Ursus arctos horribilis (Grizzly hartza)
** Ursus arctos middendorffi (Kodiak hartza)
** Ursus arctos nelsoni (Mexikar Grizzly hartza)
** Ursus arctos syriacus (Siriako hartza)
** † Ursus arctos crowtheri (Atlaseko hartza)
** Ursus arctos isabellinus (Isabel hartza)
** Ursus arctos stickeenensis
* † Ursus etruscus,
* † Ursus minimus
* † Ursus deningeri
* † Ursus dolinensis
* Ursus maritimus (Hartz zuria)
* † Ursus spelaeus (Leize-hartza)
* Ursus thibetanus (Asiar hartz beltza)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q243359
* Multimedia: Ursus (genus) / Q243359
* Espezieak: Ursus
# Usagari

Usagaria (Nigella sativa) Ranunculales ordenako landare loredun belarkara da, jatorriz Asia hego-mendebaldekoa.

## Ezaugarriak

Landarea 20-30cm garai izatera iristen da, hosto luzekoak. Loreak finak dira, gehienetan urdin argi edo zuriak, 5-10 petalorekin.
Fruitua kapsula handi eta harro bat da, 3-7 folikuluz osatua, bakoitzak hainbat haziz hornitua. Hazi hauek espezia gisa erabiltzen dira.

## Ikus, gainera

* Beltxata

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160575
* Multimedia: Nigella sativa / Q160575
* Espezieak: Nigella sativa