OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Zalitzuki

Zalitzukia (Vitex agnus-castus) Lamiaceae familiako zuhaixka edo zuhaitz txiki espezie mediterraneoarra da. 4 m-raino hazten da eta hosto inparipinatuak eta luku luzetan hazten diren lore more eta txikiak ditu. Apaingarri gisa landatzen da. Batzuetan zalitzunkia edo basa-piperra (ez nahastu Persicaria hydropiper espeziearekin) ere esaten zaio.

## Ezaugarriak

Aurkako hostoak ditu, 4 eta 12 cm luze bitarte, peziolatuak eta palmatuak.
Loraldia uztaila eta irailaren artean izan ohi da. Loreak, urdin-moreak, infloreszentzia luze eta estuetan daude bilduak. Fruituak txikiak, esferikoak eta beltzak dira.

### Habitata

Zalitzukia klima mediterraneoko ibarbasoetan bizi da, ibilgua urtaroaren araberakoa den ibar-basoetan bereziki. Beste hosto gogor edo ezkatatsuko espezie hostoiraunkorrekin ageri ohi da, esate baterako: heriotzorria (Nerium oleander) eta milazkak (Tamarix sp.).

## Erabilera

Sendabelar honen erabilera ugarien artean, aipatzekoa da emakumeen disfuntzio hormonalak tratatzearena:
* ama-esneren ekoizpena eta jariapena bizkortzen du
* menstruazio aurreko sindromean (MAS), antzutasunean eta Parkinsonen gaitzean hobekuntzak eragiten ditu.
Herri medikuntzan, ezaugarri anafrodisiakoengatik erabili izan da, latinezko espezie izenak dioen bezala (agnus castus), adibidez fraideen lastaira betelanean.
Egun, lorategietan apaingarri erabiltzen da, dituen lore (infloreszentzia) urdin-more ederrengatik. Gainera, erlezalea da.

## Sinonimoak

* Vitex latifolia Mill. (1768).
* Vitex verticillata Lam. (1779).
* Vitex integra Medik. (1783).
* Vitex lupinifolia Salisb. (1796).
* Vitex agnus Stokes (1812).
* Vitex robusta Lebas (1869).
* Agnus-castus robusta (Lebas) Carrière (1871).
* Agnus-castus vulgaris Carrière (1871).
* Vitex pseudonegundo (Hausskn.) Hand.-Mazz. (1913).
* Vitex hybrida Moldenke (1941).

## Erreferentziak

* ↑ Lamiaceae familiakoa da sailkapen filogenetikoan, Verbenaceae da sailkapen klasikoan.
* ↑ Flora iberica
* 1 2 Olarizuko lorategi botanikoa - Arboretoa, Gasteizko Udalaren webgunean
* ↑ Sinonimoak Kew webgunean

## Ikus, gainera

* Vitex

## Kanpo estekak

* Datuak: Q259318
* Multimedia: Vitex agnus-castus / Q259318
* Espezieak: Vitex agnus-castus
# Zalke

Zalke edo txirta (Vicia sativa) Fabaceae familiako urteko sastraka landarea da, 30-80 cm inguru luze hazten dena, sortako lore moreak eta lekako fruitua ematen duena.
Jada Neolitoan jaten zuten baina erromatarren garaian hasi ziren landatzen.

## Erreferentziak

* ↑ Blamey, M.; Fitter, R.; Fitter, A. (2003). Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora.. Londres: A & C Black, 142 or. ISBN 978-1408179505..
* ↑ Daniel Zohary & Maria Hopf. (2000). Domestication of plants in the Old World. (3. argitaraldia) Oxford: Oxford University Press, 119 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157071
* Multimedia: Vicia sativa / Q157071
* Espezieak: Vicia sativa
# Zanclus cornutus

Zanclus cornutus arrain perziforme txikia da, Indiako ozeanoko eta Ozeano Bareko uharri eta kostalde tropikal eta azpitropikaletan bizi dena. 20 zentimetro baino gehiagoko luzera duten arrain hauek monotipikoak dira bere generoan eta baita bere familian ere.

## Banaketa

Espezie hau Agulhasko itsaslasterran aurki daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Froese, Rainer & Pauly, Daniel ed. (2006), «Zanclus cornutus», FishBase webgunean. Bertsioaren data: 2006(e)ko apirila.

## Kanpo estekak

* FishBase.org
* Datuak: Q941448
* Multimedia: Zanclus cornutus / Q941448
* Espezieak: Zanclus cornutus
# Zanga hankagorri

Zanga hankagorria (Sula sula) Sula generoko animalia da. Hegaztien barruko Sulidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List

## Ikus, gainera

* Sula
* Sulidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q217122
* Multimedia: Sula sula / Q217122
* Espezieak: Sula sula
# Zapatari arrunt

Zapatari arrunta (Gerris lacustris) Gerridae familiako intsektu hemiptero heteropteroa da. 1-2 zentimetro inguru luze da, zango eta antena mehe luzeak ditu eta margoz arre iluna da. Erreketan eta ur geldietan ibiltzen da batez ere. Ia Europa guztian zabaldua dago. Intsektu txikiak jaten ditu.
Zapatariek ur gainean ibiltzeko trebezia dute, erraz ibiltzen dira putzuen ur-azalean. Eta adituak beti txunditu izan ditu gaitasun horrek. Orain arte uste zuten oinen azpiko argizari-metaketei esker geratzen zirela uraren gainean, baina, dirudienez, jasotzea aize-poltsa batzuek eragiten dute, oinetako ileen eta ildasken artean geratzen diren aire-poltsek, hain zuzen.

## Erreferentziak

* ↑ Gerris lacustris, Euskalterm, euskadi.eus
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Rementeria Argote, Nagore. Ur gainean oinez. elhuyar zientzia eta teknologia, CC-BY-SA 3.0 lizentzia, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2018-2-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20863
* Multimedia: Gerris lacustris / Q20863
* Espezieak: Gerris lacustris
# Dunetako esne-belar

Dunetako esne-belarra (Euphorbia paralias) Euphorbiaceae familiako landare bizikorra da, Europan, iparraldeko Afrikan eta mendebaldeko Asian jatorria duena. 75 cm-ko altuera ere duen landare hau kostaldeko dunak ditu bizitoki.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Kontsulta-fitxak] [2002]
* ↑ Euphorbia paralias. in: Germplasm Resources Information Network (GRIN). Ameriketako Estatu Batuetako Nekazaritza Saila.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1250055
* Multimedia: Euphorbia paralias / Q1250055
* Espezieak: Euphorbia paralias
# Zapo (arraina)

    Artikulu hau arrainei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zapo».
(Itsas) zapoa Lophiidae familiako zenbait ur gaziko arrainen izen arrunta da, Lophius generoa osatzen dutenak. Gastronomian estimatuak dira oso.

## Espezieak

Generoak zazpi espezie ditu:
* Lophius americanus (Valenciennes, 1837) - Amerikar zapo.
* Lophius budegassa (Spinola, 1807) - Zapo beltza.
* Lophius gastrophysus (Miranda Ribeiro, 1915) - Zapo arrantzalea.
* Lophius litulon (Jordan, 1902)
* Lophius piscatorius (Linnaeus, 1758) - Zapo zuria.
* Lophius vaillanti (Regan, 1903) - Afrikar zapo.
* Lophius vomerinus (Valenciennes, 1837)
Euskal Herrian horietatik bi bizi dira, zapo beltza eta zapo zuria hain zuzen ere.

## Erreferentziak

* ↑ Sepkoski, Jack. (2002). «A compendium of fossil marine animal genera» Bulletins of American Paleontology 364: 560..
* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..
* ↑ The Compleat Lophius

## Kanpo estekak

* Datuak: Q643135
* Multimedia: Lophius / Q643135
* Espezieak: Lophius
# Zarbo beltz

Zarbo beltza (Gobius niger) ur gaziko arraina da, gobidoen familiakoa. 15 cm inguru luze eta kolorez grisa, beltza edo arrea da. Oskoldun txikiak, harrak eta beste animalia koskorrak jaten ditu.
Ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi da.

## Erreferentziak

* ↑ Froese, Rainer, and Daniel Pauly, eds. (2007). Gobius niger FishBase
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q754450
* Multimedia: Gobius niger / Q754450
* Espezieak: Gobius niger
# Zea

Zea Poaceae familiaren barruko belar genero bat da. Hainbat espezie Mexiko, Guatemala eta Nikaraguan teosintes gisa ezagutzen dira. Genero honetako Zea mays arto gisa ezagutzen dugun espeziea da, nahiz eta bere barruan dagoen azpiespezie bat bakarrik izan den etxekotua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q542456
* Multimedia: Zea / Q542456
* Espezieak: Zea (Poaceae)
# Zebu

    Artikulu hau animaliari buruzkoa da; Filipinetako uhartea gaitzat duena beste hau da: «Cebu»
Zebua (Bos taurus indicus edo Bos indicus), etxekotutako bovinae subfamiliako azpiespezie bat da. Asian du jatorria.
Iraganean abere honen taxonomiari buruzko nahiko eztabida egon zen. Une batzuetan aparteko espezietzat hartu zen (Bos indicus) izenarekin. Bere jatorriari buruzko eztabaida ugari egon zen ere. Hasiera batean gaurren (Bos gaurus) edo bantengen (Bos javanicus) ondorengotzat hartzen zen zebua. Egun berriz demostraturik dago Indian kokaturik zegoen uroaren azpiespeziearen ondorengoa dela, hau da, Bos primigenius namadicusen ondorengoa. Azpiespezie hau K.a. 8.000 urte inguruan etxekotua izan zen. Hau dela eta, zebua Bos taurusen espezie berberekoa da.
Gauzak horrela beste edozein behi aziendaren espezie berberekoa da zebua, nahiz eta lehen aipatutako Asiako beste bi basa-idiekiko antzinako gurutzaketak ezin dira baztertu ere.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Portugesez) ABCZ - Associação Brasileira dos Criadores de Zebu (Brazilian Zebu)
* (Ingelesez) ABCZ - Brazilian Cattle Genetic
* (Ingelesez) Senaapathy Kangayam Cattle Research Foundation
* Datuak: Q46889
* Multimedia: Bos taurus indicus / Q46889
* Espezieak: Bos taurus indicus
# Zere arrunt

Zere arrunta (Balaenoptera physalus) baleen espeziea da. Balea urdina eta gero, egun dauden animalirik handiena da, helduek 27 metroko luzera dutelako.
XX. mendean zehar baleazaleek 750.000 zere ehizatu eta gero, bere irautea arriskuan dago, egun 3.000 baino ez direlako geratzen.
2012ko abenduaren 5ean balea agertu zen Kontxako badian, Donostian, bufaka. Biharamunean hondartu egin zen, eta bertan hil zen; zere arrunta zela ikusi zen orduan.

## Erreferentziak

* ↑ Clapham, Phil. Humpback Whale. pp 589–592 in the Encyclopedia of Marine Mammals. ISBN 0-12-551340-2
* ↑ Berria.eus. «Ezin izan dute onik atera» Berria (Noiz kontsultatua: 2018-09-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q179020
* Multimedia: Balaenoptera physalus / Q179020
* Espezieak: Balaenoptera physalus
# Zerra handi

Zerra handia (Mergus merganser) Anatidae familiaren hegaztia da. Haren habitata Ipar Amerika, Europa eta ipar eta erdialdeko Asiako ibai eta aintzirak dira.
65 cm inguru luze da, eta burugaina eta bizkarraldea beltzak eta sabelaldea arrosa ditu.

## Taxonomia

Hiru aspiespezie ditu:
* Mergus merganser merganser (Linnaeus, 1758) iparraldeko Europa eta Asian bizi dena.
* Mergus merganser orientalis (Gould, 1845), erdialdeko Asian bizi dena.
* Mergus merganser americanus (Cassin, 1852), Ipar Amerikan bizi dena.

## Erreferentziak

* ↑ Snow, D. W.; Perrins, C. M.. (1998). The Birds of the Western Palearctic. Oxford: Oxford University Press ISBN 0-19-854099-X..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q180991
* Multimedia: Mergus merganser / Q180991
* Espezieak: Mergus merganser
# Zerra txiki

Zerra txikia (Mergellus albellus) Mergellus generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago. 42 cm inguru luze dena, eta lumarik gehienak zuriak ditu.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Mergellus
* Anatidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q200646
* Multimedia: Mergellus albellus / Q200646
* Espezieak: Mergellus albellus
# Zeta-har

Zeta-tximeleta edo zeta-harra (Bombyx mori) Bombycidae familiako intsektu lepidopteroa da, ekonomia garrantzia handia duena, zetaren ekoizlea baita. Txinaren iparraldekoa da jatorriz, eta haren jaki bakarra masustondoen hostoak dira. Zeta-harrak 300 eta 900 metro bitarteko zeta hari bakar batez egiten du bere kuskua.

## Biologia

Zeta-harra jatun handia da. Masustondo hostoak etengabe jaten ditu, gau eta egun. Ondorioz, oso arin hazten da. Buruaren kolorea iluntzen denean, mudatzeko garaia heltzen zaio. Lau bat mudaren ondoren, gorputzak kolore horixka hartzen du, eta azala tenkatu egiten zaio. Orduantxe hasten da bere burua zetazko oskolaz ezkutatzen.
Beldarrak zetazko kuskua jan egiten du bertatik ateratzeko. Horretarako, zeta hari preziatua txiki-txiki egiten du, ezertarako balio ez duela utziz. Hori ekiditeko, ura irakiten jarri eta bertara botatzen dira kuskuak. Horrek zeta-harra hiltzeaz gain, kuskua osatzen duen haria ateratzea errazten du. Zeta-harra bera jan ere egiten da.
Zomorro heldua zeta ekoizteko hazi da, eta ez da hegan egiteko gauza. Zeta-tximeleta deitzen zaio. Bere historia luzea eta ekonomian duen garrantzia dela eta, ikerketa moderno askok aztertu dute zeta-harraren genoma.

## Historia

Txinako kondairak dioenez, Xi Ling-Shi izeneko enperatriz zaharrari zor zaio zetaren aurkikuntza. Paseoan zebilela, zeta-harrei erreparatu omen zien; atzamarra luzatu haietako bat ukitzeko, eta hara non zetazko hari bat atera zen! Haritik tiraka hasi, eta atzamarraren inguruan biltzen hasi zen, eta enperatrizak zetaren epela nabaritu zuen atzamarrean. Haria amaitu zenean, emakumeak kusku txikia ikusi zuen, eta berehala konturatu zen hura zela hariaren jatorria. Etxeratzean, enperatrizak jende guztiari eman zion aurkikuntzaren berri. Zeta-harraren inguruko beste kondaira asko daude.

## Medikuntza erabilera

Zeta-harra Txinako medikuntza tradizionalean erabiltzen da. Bombyx batryticatus edo "zetar zaildua" Beauveria bassiana onddoaren infekzioak hildako 4. edo 5. faseko larbaren gorpu lehorra da. Karkaxak biguntzeko eta espasmoak arintzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: Bombyx mori. euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-1-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q134747
* Multimedia: Bombyx mori / Q134747
* Espezieak: Bombyx mori
# Ziabelar

Galium errubiazeoen familiako landare-generoa da. 600 espezie baino gehiago dira, Ipar eta Hego hemisferioetako eskualde epeletan hazten direnak. Batzuei ziabelar izena ematen zaie euskaraz.

## Espezie hautatuak

| Galium aetnicum Galium album Galium aparine Galium arenarium Galium aristatum Galium baldense Galium boreale Galium corrudaefolium Galium debile Galium divaricatum Galium elongatum Galium firmum Galium fleurotii Galium glaucum Galium humifusum Galium hypocarpium Galium longifolium Galium lucidum Galium mollugo Galium nigroramosum Galium normanii | Galium obliquum Galium odoratum Galium oelandicum Galium olympicum Galium palustre Galium parisiense Galium pumilum Galium rotundifolium Galium rubrum Galium saxatile Galium schultesii Galium spurium Galium sterneri Galium suecicum Galium sylvaticum Galium tricornutum Galium trifidum Galium triflorum Galium uliginosum Galium valdepilosum Galium verum |

## Erreferentziak

* ↑ Galium Flora of China.
* ↑ Ziabelar. Euskalterm Terminologia Banku Publikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-3-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q148633
* Multimedia: Galium / Q148633
* Espezieak: Galium
# Ziabelar hori

Ziabelar horia (Galium verum) errubiazeoen familiako belar landarea da, 60-120 cm luzea. Eurasiako kostaldetik hurbil bizi den landare hau sendabelar ezaguna da.
Zurtoin zuzen biribila eta iletsu samarra du, hostoak latz belarraren antzekoak eta haren antzera antolatuak, eta lorea lau hostokoa txikia eta kolorez horia, zurtoin txikien puntan mordotan antolatua.
Belardietan, bide bazterretan eta baso ertzetan hazten da.

## Erabilera

Esnea mamitzeko erabiltzen zen aspaldian (gala = esnea).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 13/12/13 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Howard, Michael A.. (1987). Traditional Folk Remedies: A Comprehensive Herbal. Random House of Canada, 163– or. ISBN 0-7126-1731-0..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q156854
* Multimedia: Galium verum / Q156854
* Espezieak: Galium verum
# Ziabelar latz

Ziabelar latza edo amodio-belarra (Galium aparine) urteroko landare belarkara da, Rubiaceae familiakoa. Pertsona eta animalien azalean itsatsita geratzen da, zurtoinetan eta fruituetan dituen kakoei esker. Haren bertute medizinalak antzinatik dira ezagunak.

## Izena

Besteak beste, ziabelar latza, amodio-belarra, belar latza,, bedar latza, eta lapa deitzen zaio euskaraz landare honi.

## Deskribapena

Zurtoin igokariak ditu, lau angeludunak, 0,2-2 metro luze. Hosto bakunak, linearrak edo linear-lantzeolatuak, 12-60 milimetro luze, 6-9 hostoko bertizilotan antolatuak. Bai zurtoinetan, bai hostoetan, kako tankerako ileak ditu, eta aldamenean duen edonori heltzeko gai da. Lore zuriskak, zimaerako infloreszentzietan bilduak. 1,5 eta 1,8 milimetro arteko korola, lau petaloz osatua. Maiatzetik irailera loratzen da. Fruitu borobiltxoak ematen ditu. Horiek ere kakodunak dira, bere kontra igarotzen diren animalien larruetan itsasteko. Taktika hori medio, urrutira asko heda daiteke.

## Banaketa

Jatorriz Eurasiakoa bada ere, munduko leku askotara hedatu da, eta subkosmopolita da gaur egun. Euskal Herrian espezie arrunta da.

## Habitata

Sastrakak, bide bazterrak, lur landuak. Ugaria da Euskal Herriko isurialde atlantikoko baratzeetan. Buztin-lurrak gustuko ditu, hezezalea baita. Nitrogenoa ere gustuko duenez, simaur gaindosia izan ohi duten gure baratzeetan ur-aparretan bizi da.

## Erabilerak

Fruituak kafearen ordez erabili izan dira: txigortu, eho, egoskina egin eta kikarara. Izan ere, urruti samarrekoak badira ere, ziabelarra eta kafea senideak dira. Sustraia, azukrearekin txigortuta, txikoria (Cichorium intybus) bailitzan hartzen da. Landarea bera ere jateko modukoa da: hostoa eta enborra gozo askoak dira, gordinik entsaladan eta egosia zopan. C bitamina asko du, eta XVIII. mendean ingelesek eskorbutoari aurre egiteko haren zukua hartzea aholkatzen zuten. Ziabelar latzaren lehengusina bat, ziabelar horia (Galium verum), esnea gatzatzeko erabili izan da.

## Erreferentziak

* 1 2 3 Ziabelar latz. Euskalterm Terminologia Banku Publikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-3-11).
* ↑ Howard, Michael. Traditional Folk Remedies (Century, 1987) pp. 145-6
* ↑ Otaegi Urruzola, Pili. Larraulgo usadioak sendabelarrekin. larraulgoekomuseoa.com (Noiz kontsultatua: 2021-3-11).
* ↑ Bedar latz. bergarakoeuskara.eus (Noiz kontsultatua: 2021-3-11).
* 1 2 3 4 5 Errekondo, Jakoba. Lapatu. Argia astekaria, 2015eko urriak 18, CC BY-SA 3.0 (Noiz kontsultatua: 2021-3-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161581
* Multimedia: Galium aparine / Q161581
* Espezieak: Galium aparine
# Ziape beltz

Ziape beltza (Brassica nigra) Brassicaceae familiako espeziea da. Aza hau bere haziak ustiatzeko landatzen dute, sukaldaritzan espezia moduan erabiltzen dituztelako.
Hegoaldeko Mediterraneon edo hegoaldeko Asian jatorria du.

## Erreferentziak

* ↑ Zemede Asfaw. (1995eko abuztua). Conservation and use of traditional vegetables in Ethiopia. in: Proceedings of the IPGRI International Workshop on Genetic Resources of Traditional Vegetables in Africa. Nairobi, 29–31 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q381942
* Multimedia: Brassica nigra / Q381942
* Espezieak: Mutarda nigra
# Ziazerba

Ziazerba edo espinaka (Spinacia oleracea) Amaranthaceae familiako landare belarkara jangarria da. Jatorriz Asia erdialde eta hego-mendebaldekoa da. Iberiar Penintsulan arabiarrek sartu zuten XI. mende inguruan eta handik Europa osora hedatu zen.
Landare urterokoa da (gutxitan biurterokoa), 30 cm-ko altueraraino hazten dena. Negua jasan dezake eskualde epeletan. Hosto txandakatuak ditu, sinpleak, obalo-formakoak edo triangelu-formako oinarridunak, tamaina aldakorrekoak (2-30 cm luze eta 1-15 cm zabal). Hosto handiak landarearen oinarrian agertzen dira eta txikiak gorago. Nabarmentzen ez diren loreak dauzka, berde-horiak, 3-4 mm-ko diametroa dutenak.

## Elikadura

Ziazerbak A eta E bitamina asko dauka, bai eta iodoa eta antioxidatzaileak ere. Azido oxalikoa ere kantitate nabarmenean dauka.
Ziazerbak ez dauka beste barazki batzuek baino burdina gehiagorik. Sinesmen herrikoiak hala dela uste du XX. mendeko 30. hamarkadan zientzialari batek gaizki idatzi zuelako bere burdina kopurua, dezimalen koma gaizki kokatuz eta kopuru hori hamar aldiz biderkatuz. Gainera, ziazerbaren burdina ez da ondo xurgatzen azido oxalikoak burdina disolbaezin bihurtzen duelako.
* Datuak: Q81464
* Multimedia: Spinacia oleracea / Q81464
* Espezieak: Spinacia oleracea
# Zigala

Zigala (Nephrops norvegicus) edo langustina krustazeo dekapodo espezie bat da, sukaldaritzan oso aintzat hartzen dena.

## Habitata

Ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneoaren eskualde batzuetan bizi da, baina ez Itsaso Baltikoan eta Itsaso Beltzan. Itsas hondo hareatsuetan bizi da, itsasertzetik 800 metroko sakonera arte.

## Deskribapena

Otarraixknen itxurako gorputza du, estuagoa da ordea. 18-20 zentimetrotako luzera izan ohi du buztanetik aurreko hagin luzeetara eta kolore laranja argia du.
Zefalotoraxean giltzurrun itxurako bi begi konposatu beltz ditu eta burualdea arantzatsua du. Bi antena pare ditu, bigarrena luzeagoa eta finagoa. Bost hanka pare ditu, aurreneko biak haginak dira eta luzeak eta sendoak dira. Hurrengo hiru hanka parek arantzak dituzte.
Abdomena segmentaturik dago eta telsonean amaitzen da. Emeak abdomenaren azpian babestuta eramaten ditu arrautzak.

## Elikadura

Sarraskijalea eta harraparia da eta argi gutxi dagoenean ateratzen da ehizara. Zizareak eta arrain txikiak harrapatzen ditu eta marmokak jaten dituela ere ikusi da.

## Ugalketa

Zigalak neguaren amaieran edo udaberriaren hasieran oskola aldatzen du urtero. Oskol berria gogortu baino lehenago elkartzen dira arra eta emea eta ernaldutako arrautzak abdomenean eramaten ditu emeak. Errunaldiaren ondoren larbak jaiotzen dira eta plaktonaren parte bihurtzen dira. Larba egoeran hilabete bat edo bi egon ondoren lurreratu egiten dira eta zigala heldua bihurtzeko prozesua hasten da.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) Bell, Mike C.; Redant, Frank; Tuck, Ian. (2007). «Nephrops Species» Lobsters: Biology, Management, Aquaculture and Fisheries (John Wiley & Sons, Ltd): 412–461. doi:10.1002/9780470995969.ch13. ISBN 978-0-470-99596-9. (Noiz kontsultatua: 2020-10-06).
* ↑ «MarLIN - The Marine Life Information Network - Norway lobster (Nephrops norvegicus)» www.marlin.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2020-10-06).
* ↑ (Ingelesez) Chapman, C. J.; Rice, A. L.. (1971-09-01). «Some direct observations on the ecology and behaviour of the Norway lobster Nephrops norvegicus» Marine Biology 10 (4): 321–329. doi:10.1007/BF00368092. ISSN 1432-1793. (Noiz kontsultatua: 2020-10-06).
* ↑ (Ingelesez) Dunlop, Kathy M.; Jones, Daniel O. B.; Sweetman, Andrew K.. (2018). «Scavenging processes on jellyfish carcasses across a fjord depth gradient» Limnology and Oceanography 63 (3): 1146–1155. doi:10.1002/lno.10760. ISSN 1939-5590. (Noiz kontsultatua: 2020-10-06).
* ↑ (Ingelesez) Phelps, Jack J. C.; Polton, Jeff A.; Souza, Alejandro J.; Robinson, Leonie A.. (2015-01-07). «Behaviour influences larval dispersal in shelf sea gyres: Nephrops norvegicus in the Irish Sea» Marine Ecology Progress Series 518: 177–191. doi:10.3354/meps11040. ISSN 0171-8630. (Noiz kontsultatua: 2020-10-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q551915
* Multimedia: Nephrops norvegicus / Q551915
* Espezieak: Nephrops norvegicus
# Filadelfiako metroa

Filadelfiako metroa (ingelesez PATCO Speedline eta SEPTA), Ameriketako Estatu Batuetako Filadelfia hiriko garraiobide publikoa da. 1907ko martxoaren 4ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak hiru linea eta 62,0 kilometro dauzka.
2008an 67 milioi bidaiarik erabili zuten. 1969ko otsailaren 15ean zabaldu zen eta egunero 33.000 pertsonek erabiltzen dute.

## Ikus, gainera

* Filadelfia

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Filadelfiako metroaren webgunea.
* Datuak: Q2037863
* Multimedia: SEPTA / Q2037863
# Ziklamen

Ziklamen (Cyclamen) primulazeoen familiako landare-generoa da. Belar-landarea da, mordoan hazten dena. Bihotz-itxurako hosto zabalak izaten ditu. Lore gorria, arrosa edo zuria izan dezake; lore-hostoak txortenaren aldera itzuliak izaten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147295
* Multimedia: Cyclamen / Q147295
* Espezieak: Cyclamen