OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Rosa Maria Gilart Jiménez

Rosa Maria Gilart Jiménez (Felanitx, Mallorca, Balearrak, 1810ko otsailaren 5a – Madril, 1880ko otsailaren 20a) mallorcar brodatzailea izan zen, eta bere bost ahizpetako birekin batera lan egin zuen gortean.

## Bizitza

Rosa Maria Gilart Jiménez Balearretako Mallorca uhartean dagoen Fenalitx herrian jaio zen 1810ean. Gaztetan, Magdalena ahizpa nagusiagoarekin (1798an jaioa) Palmara joan zen, urrez eta zetaz marrazten eta brodatzen ikastera, Printzerriko fraide karmeldar oinutsienera.

### Brodatzaile ibilbidea

Magdalena, Rosa Maria eta beste ahizpa batzuk, Aina Maria (1802), Rita (1874) eta Margarida, Madrilera joan ziren bizitzera, non ospea hartu zuten eta beren lanaren kalitatearengatik estatuko administrazioaren enkarguak jaso zituzten.

#### Gortean

Espainiako Elisabet II.a Borboiko erreginaren gorterako egin zuten lana. Rosa Gilart, Pere Joan Santandreu Artigas (1808 - 1938) Mallorcako eskultorearekin ezkondu zen. Giru ahizpa brodatzaileetatik arrakastatsuena izan zen bere brodatzaile ibilbidean, ahizpen laguntza handiarekin. 1845ean Madrilgo Jacometrezo kaleko 17. zenbakian brodatuen denda baten jabea izan zen.
1847an, urrez, zilarrez eta zetazko kameralaria izan zen, eta gero Francisco de Paula Antonio de Borbón umearen kameralaria. Bere ekoizpenen artean, aipagarriak dira trajeak, tunikak eta brodatutako beste pieza batzuk, geografiako hainbat herriren deboziozko irudiei oparituak izan zirenak.
Rosa Gilart Madrilen hil zen 1880ko otsailean.

## Erreferentziak

* 1 2 ISSN https://www.unavidacofrade.es/rosagilartysushermanas-por-carloselipe/..
* 1 2 3 «Esquela de defunció» La correspondencia de España: 4. 20 març 1874.
* ↑ ISSN https://helvia.uco.es/xmlui/bitstream/handle/10396/15362/arte_9.pdf?sequence=1..
* ↑ (Gaztelaniaz) Geniz, Diego J.. (2020-08-15). «Los devotos de la Virgen de los Reyes que hicieron historia» Diario de Sevilla (Noiz kontsultatua: 2024-11-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) Sevilla, Patrimonio de. (2022-08-01). Los mantos de salida de la Virgen de los Reyes. (Noiz kontsultatua: 2024-11-06).
* ↑ Padilla, Juan Pedro Lendínez. (2019-01-01). «Breves apuntes históricos sobre el manto de “La Reina” y sus autoras: las hermanas Gilart» Programa de Romería de la Virgen de Zocueca (Noiz kontsultatua: 2024-11-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q106211795
# Maria Vaquer Moll

Maria Vaquer Moll (Capdepera, Mallorca, 1902ko urriaren 23a - 1982ko urtarrila) diktadura frankistan errepresaliatutako jostuna eta feminista izan zen.

## Ibilbidea

Gurasoak Margalida Moll Fiol, Capdeperan jaioa, eta Francesc Vaquer Veny, Artan jaioa izan zituen. Maria ogibidez jostuna izan zen, eta Espainiako Bigarren Errepublikan emakumeen taldeko eta Capdeperako Elkarte Sozialistako afiliatu eta buru izan zen. El Obrero Balear astekariaren kolaboratzailea izan zen, eta artikulu sorta bat argitaratu zuen Libérate mujer izenburupean; feminismoaren aitzindarietako bat izan zen Mallorcan. Vaquer espiritista ere izan zen, Capdepera herrian errotu zen doktrina.
1936ko uztaileko estatu kolpearen ostean atxilotu eta Palmako Can Salesko kartzelan espetxeratu zuten, 1936ko abuztuan. Mariaren alaba Magdalena Nebotek hiru urte besterik ez zituen.Akusazioa izan zen izara zuri bat zabaldu izana bere etxeko zabaltzan, 1936ko udan porrot egin zuen lehorreratzearen aurreko egunetan, uhartea bonbardatzen zuten hegazkin errepublikanoentzat.
1937ko ekainean epaitu eta heriotza zigorra ezarri zioten. Bera espetxean zegoen bitartean, haren aita, Francesc Vaquer Veny, fusilatu egin zuten. Handik gutxira, zigorra biziarteko kartzela-zigorrarekin trukatu zioten. Hala ere, aske atera zen 1943ko martxoan zazpi urtez espetxeratuta egon ondoren. Urte batzuk geroago, 1948an, Aljeriara emigratu zuen. Hirurogeiko hamarkadan, Maria Vaquer, senarrarekin eta, geroago, alabarekin batera, erbestetik itzuli zen, eta hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran Elkarte Sozialista sortu zen berriro bere etxean.

## Erreferentziak

* ↑ «Vaquer Moll, María» Fundación Pablo Iglesias 2012-01-30 (Noiz kontsultatua: 2024-11-30).
* ↑ historia, Conversación sobre. (2022-09-09). «Las mujeres que rompieron moldes en el siglo XIX: sin patrón, alfabetizadas y dueñas de su fecundidad» Conversacion sobre Historia (Noiz kontsultatua: 2024-11-30).
* ↑ Ubilla, Esther Ballesteros, Francisco. (2023-05-09). «La hija de Maria Vaquer, encarcelada por Franco por feminista: “Tengo 88 años y cuando lo pienso me duele el cuerpo”» ElDiario.es (Noiz kontsultatua: 2024-11-30).
* ↑ «Memoria democrática - MARIA VAQUER MOLL» www.caib.es (Noiz kontsultatua: 2024-11-30).
* ↑ «Vaquer Moll, María» Diccionario Biográfico del Socialismo Español (Fundación Pablo Iglesias).
* ↑ Serra Nebot, Margalida. (2011-02-17). «Maria Vaquer (I)» Cap Vermell.
* ↑ Serra Nebot, Margalida. (2011-02-26). «María Vaquer (i II)» Cap Vermell.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q106214413
# Isabel Azcárate Ristori

Isabel Azcárate Ristori (San Fernando, Cadiz, 1923ko urriaren 24a - Madril, 2016ko abuztuaren 30a) Andaluziako pedagogiako irakasle espezialista, ikertzailea, komunikatzailea eta idazlea izan zen.

## Biografia

Isabel Azcárate edo Uca, hala deitzen zioten gertuko pertsonek, Espainiako gerra zibilean fusilatutako Tomas Azcárate Garcia de Lomas militarraren alaba zen. Bere amak, Maria Josefa Ristori Alvarezek, bederatzi seme-alaba umezurtzak aurrera ateratzeko lan eskerga izan zuen. Uharteko Mariaren Lagundia ikastetxean lehen mailako ikasketak egin ondoren, Cadizeko Irakaskuntza Ertaineko Institutura (Columela) pasatu zen, eta batxilergo titulua eskuratu zuen. Ondoren, Filosofia eta Letretan graduatu zen, Pedagogia sailean, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Bartzelonako Unibertsitatean doktoratu zen El Monasterio de la Enseñanza de Barcelona de 1645-1876 (1645-1876 bitarteko Bartzelonako Irakaskuntzaren Monasterioa) tesiarekin.

### Lan ibilbidea

Perun luzeroan aritu zen Mariaren Lagundian erlijioso misiolari. Huancayon eskolak emateaz gain, Erromako Gregoriar Unibertsitate Pontifizioko Historia Fakultatean matrikulatu zen lehen emakumea izan zen. Bertan lizentziatu ondoren, bere bigarren doktoretza lortu zuen, La Enseñanza de los Jesuitas en Cádiz (Jesuiten irakaskuntza Cádizen) tesiaren titulua izanik, 1970ean.
Hirurogeiko hamarkadatik aurrera, frantseseko ikastaroak eman zituen Bartzelona, Lyon eta Grenobleko Unibertsitatean, eta ingelesekoak Cobhan eta Dublinen. Artikulu ugari idatzi zituen, baita liburu batzuk ere.

## Sariak eta aintzatespenak

* San Fernandoko Zientzia, Letra eta Arteen San Romualdoko Errege Akademiako kidea.
* Cadizko Unibertsitateak omenaldia egin zion, 1991n.

## Erreferentziak

* 1 2 Cádiz, Diario de. (2016-08-31). «Fallece en Madrid a los 92 años de edad Isabel Azcárate Ristori» Diario de Cádiz.
* ↑ Cádiz, Diario de. (2016-08-31). «Fallece en Madrid a los 92 años de edad Isabel Azcárate Ristori» Diario de Cádiz.
* ↑ En Homenaje a Isabel Azcárate y otras. .
* ↑ En Homenaje a Isabel Azcárate y otras. .
* ↑ «Todos los libros del autor Azcarate Ristori Isabel» www.todostuslibros.com.
* ↑ Cádiz, Diario de. (2016-08-31). «Fallece en Madrid a los 92 años de edad Isabel Azcárate Ristori» Diario de Cádiz.
* ↑ Tavira, Revista. (1991-01-01). «Homenaje a Isabel Azcárate Ristori, Carmen García Surralés, Carmen Pereda del Collado, Máximo Pajares Barón» TAVIRA (0214137x)- 1991, n. 8 -pp. 7-14.
* ↑ En Homenaje a Isabel Azcárate y otras. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q107316089
# Ausa Gaztelu

Ausa Gaztelu Aralarko mendilerroko mendi bat da, bi udalerriren arteko muga egiten duena: tontorretik ekialdera Abaltzisketako lurrak dira; eta mendebaldera, Zaldibiakoak. 901 metroko garaiera du. Bere izena, bertan egon zen gaztelu batetik datorkio. Gaztelu hark Enirioko galtzada babestea zuen xede. Galtzada hark, izan ere, Gipuzkoako Goierri eskualdea eta Nafarroako Irurtzun herria lotzen zituen. Ausa Gaztelu mendiaren tontorrean, oraindik ere ageri dira han izandako gazteluaren hondakinak. Mendiaren hegoaldean, Errekonta lepoa dago; Larraitzetik edo Zaldibiatik erraz hel daiteke hara. Lepo hartan hobi bat dago. Hobi hartan sartzen diren urak mendiaren beste aldean agertzen dira, Osinbeltzeko iturburuan, Errekontaren hego-mendebaldean.

## Historia

Egun, aztarna batzuk besterik aurkitu ez daitezkeen arren, bertan nafar gotorleku garrantzitsua egon zen. 1199-1200. urteko kanpaina militarrean Alfontso VIII.a gaztelar erregeak mendean hartu zuen, artean denbora batez Nafarroak eta Gaztelak txandaka kontrolatu zuten arren.

## Irispideak

Zaldibiatik, Olako Zelaiara iritsi behar da. Han babesleku bat dago. Handik, Errekonta lepora igotzen da, Ausokoegi artzain bordatik igaroz; handik gertu dago tumulu bat. Beste bide bat ere badago, Arkaka txikian hasten dena. Zaldibiatik hel daiteke hara. Handik, Enirioranzko galtzada ospetsua hartzen da; Aitzarte igaro ondoren, Amiltzetako bordara igotzeko desbideratu behar da; ondoren, Errekontako lepora iritsiko gara.
Larraitzetik, Errekontarako bidea, Txindoki/Larrunarriranzko ohiko bidearen azpitik igarotzen da, eta ez du aparteko zailtasunik. Gaztesuiko langara iritsi behar da, eta bideari jarraitu, Larrunarriranzko bidea alde batera utzita. Ondoren, Gaztesuiko iturria dator, eta, bidea, Zapata zubia izeneko zubian amaitzen da, eraiki zuenaren omenez. Eta igotzen jarraitu behar da, Gongarretako borda eskuinetara utzita. Igoeratxo labur bat igaro ondoren, Errekontara heltzen da. Magaletik dagoen igoera gogorrak, Ausa Gazteluren tontorrera daroa.

## Berezitasunak

Han, tontorretik ez oso urruti, Ausokoi trikuharria dago.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia (EODA), Euskaltzaindia.net webgunea.
* ↑ Ausa Gazteluko mapa, Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegitura webgunean.
* ↑ Auza, mendia, Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegitura webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254509
* Multimedia: Ausa Gaztelu (mountain) / Q12254509
# Alexandros Svolos

Alexandros Svolos (grezieraz: Αλέξανδρος Σβώλος; Kruševo, 1892 – Atenas, 1956ko otsailaren 22a) greziar politikaria izan zen.
Kruševon jaio zen, Otomandar Inperioan (gaur egun Ipar Mazedonia), eta aromaniar etniakoa zen. 1911-1912an Konstantinoplan zuzenbidea ikasi zuen eta ondoren Atenasko Unibertsitatean. 1915ean unibertsitate honetako irakasle izendatu zuten. 1917tik 1920ra Ekonomia ministerioko lan eta gizarte saila zuzendu zuen eta Lanaren Nazioarteko Erakundearen arauak berresten lagundu zuen.
Ondoren, armada greziarrak okupatutako Bursa hiriko administratzaile izendatu zuten. 1929tik 1946ra Zuzenbide Konstituzionaleko katedraduna izan zen, baina ezkerreko ideiengatik barne-erbestera bidali zuten gobernu eskuindarren garaian.
Alemaniak Grezia 1941ean inbaditu ondoren, Svolos alemaniarren aurrean protesta egin zuenetako bat izan zen, Bulgariak Mazedonia eta Mendebaldeko Trazia bereganatu zituelako.
1944an ezkerreko gobernu bat eratu zen Grezia askatuan, Atenasko gobernu kolaborazionistaren eta erbesteko erregearen gobernuaren aurkakoa. Svolos 1944ko apirilean izendatu zuten gobernu horretako presidente, eta maiatzean Libanoko Konferentzian parte hartu zuen batasun nazionaleko gobernu bat osatzeko. Svolos gobernuaren buru izaten jarraitu zuen Grezia 1944ko urrian askatu arte. Gero Finantza ministro izan zen Georgios Papandreuren gobernuan.
Greziako zuzenbide konstituzionalean eta ideologia demokratiko eta sozialistan aditu handienetako bat izan zen.
# Erben puntua

Erben puntua, lepoaren albo batean dago, lepauztaitik 2 edo 3 zentimetro gorago, seigarren lepo ornoko zabaletaranzko enborraren parean. Puntu honetan zapaltzeak, Duchenne-Erb-en paralisia eragiten du, eta estimulazio elektrikoak gorputzaren gune honetan, besoak uzkurtzea eragiten du. Hau da, lepoan, nerbio aurikular nagusia agertzen den tokia.

## Ikus, gainera

* Lepo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12256962
# Saint-Moritz

Saint-Moritz (alemanez: St. Moritz edo Sankt Moritz; frantsesez: Saint-Moritz; erretorromanieraz: San Murezzan; italieraz: San Maurizio), Suitzako komuna edo udalerria da. Grisonia kantonamenduan dago, Maloja barrutian, Engadin ibarrean. 2011n, 5.029 biztanle zeuden.
Inguruan eski-estazio ospetsuak daudenez, turismo-gune garrantzitsua da. Besteak beste, 1928ko Neguko Olinpiar Jokoak, 1948ko Neguko Olinpiar Jokoak eta 2003ko Munduko Eski Alpetar Txapelketa egin ziren han.

## Geografia

Engandin Garaiko eskualdean dago, Eno ibaiaren ertzean. Udalerrian hainbat herri daude: St. Moritz-Dorf, St. Moritz-Bad, Suvretta eta Champfer (azken horren zati bat Silvaplana udalerrikoa da).
Mugakideok ditu: iparraldera, Samedan eta Celerina/Schlarigna udalerriak; hego-ekialdera, Samedan udalerriko beste zati bat; hegoaldera eta hego-mendebaldera, Silvaplana udalerria; eta ipar-mendebaldera, Bever.
Eski-estazioa bitan banatuta dago: St. Moritz-Dorf inguruan herrigunea dago, eta St. Moritz-Bad Eno ibaia Saint-Moritz aintzirara heltzen den lekuan dago: alderdi modernoena da, hotel berrienak eta bainuetxeak dauzkana.

## Klima

Datu klimatikoak (Samedan) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | -2.2 | -0.2 | 2.7 | 6.4 | 11.7 | 15.5 | 18.4 | 17.7 | 15.1 | 10.8 | 3.5 | -1.5 | 8.2 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -9.4 | -8.2 | -3.9 | 0.8 | 5.5 | 8.9 | 11.2 | 10.5 | 7.6 | 3.2 | -3.4 | -8.2 | 1.2 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -18 | -17.2 | -11.9 | -5.5 | -1.1 | 1.5 | 3 | 2.8 | -0.1 | -4.2 | -10.6 | -16.1 | -6.5 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 30 | 25 | 31 | 44 | 81 | 87 | 89 | 99 | 72 | 59 | 54 | 31 | 700 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 6.1 | 5.3 | 6.2 | 7.4 | 10.3 | 10.7 | 10.4 | 11.5 | 7.3 | 6.9 | 7.1 | 6.3 | 95.5 |
| Iturria: MeteoSchweiz ||||||||||||||

## Senidetutako hiriak

* San Carlos de Bariloche (Argentina)
* Kutchan (Japonia)
* Vail (Ameriketako Estatu Batuak)
* Zikhron Ya'aqov (Israel)

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak
* ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961-1990. Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss (Noiz kontsultatua: 8 May 2009).

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Turismo-bulegoa
* Datuak: Q68986
* Multimedia: St. Moritz / Q68986
# Erretorromaniera

Erretorromaniera erromantze hizkuntzen multzo bat da. Alpe eta Adriatiko Itsasoaren artean.
Galbidean doan hizkuntza da: hainbat hizkuntzalariren ustez, dialekto guztiei batasuna eman liezaiekeen estandar idatzirik lortu ez izana arrazoi nagusietakoa da. Hala ere, hiztunek hizkuntza bat bera mintzatzearen kontzientzia dute.
Erretorromanieraren aldaera edo dialekto nagusiak erromantxea (Suitzako lau hizkuntza ofizialetako bat), ladinoa (Italiako ipar-ekialdean egiten dena) eta friuliera (Italiako ipar-ekialdean mintzatua) dira.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
* ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-11-18).
* ↑ «Erretorromaniera», Linguamón webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q515593
* Multimedia: Rhaeto-Romance languages / Q515593
# Erromantxe

Erromantxea erretorromanieraren dialektoetako bat da, eta Suitzako lau hizkuntza ofizialetako bat, alemanarekin, frantsesarekin eta italierarekin batera. Suitzako % 0,5-0,9 inguruk hitz egiten dute, ia 35.100 hiztunek (2000ko inkesta baten arabera) ama hizkuntza dute, eta Grisonia kantonamenduan bizi dira gehienak.
Latin arruntetik datorren erromantze mintzaira dugu, erretorromanieraren dialekto nagusietako bat, ladinoarekin eta friulierarekin batera.
Rumantschia hiztunen lurraldeak hartzen duen izena da.

## Historia

* 1552an Jacob Bifrunek Christiauna fuorma izenburuko katixima idatzi zuen.
* 1560an Itun Berria itzuli zuten.
* 1919an Lia Rumantscha sortu zuten, hizkuntza sustatzeko erakundea.
* 1925eko urtarrilaren 17an lehenengo irratsaioa egin zuten.
* 1938an Suitzako lau hizkuntzen artean onartu zuten.
* 1963ko otsailaren 17an lehendabiziko telebista saioa emititu zuten.
* 1982an Heinrich Schmid hizkuntzalariak Rumantsch Grischun mintzaira batua abiatu zuen, hiztunek poliki eta zatika onartu dutena.
* 1996an hizkuntza ofizialtzat hartu zuten.

## Estatusa

Kantonamenduka, mintzaira soilik ofiziala da Grisonia kantonamendu elehirudunean, eta bertan udalerri bakoitzak erabakitzen du bere hizkuntza ofiziala.
Erromantxedunek Suitzako administrazioarekin hizkuntza erabiltzeko eskubidea dute, baina bakarrik "jatorrizko hiztunek". Agintariek, erantzutean, Rumantsch Grischun erabiltzen dute. Halaber, testu ofizial batzuk itzultzen dituzte, baina kultura arduradunek berek azkenean onartzen dute oso eskaintza sinbolikoa eta murritza egiten dutela. Gainera, zerbitzuen eskaerak oso gutxi dira, batzuetan hiztunek hizkuntza batua baztertzen dutelako eta, beste batzuetan, alemana lehenesten dutelako.
Izan ere, egoera gutxituan dago herritarren eta hiztunen aldetik, balorazio txikia edukita. Suitzako lau hizkuntza ofizialen artean gutxien erabilia da. Halaber, serbo-kroazierak, adibidez, ofiziala ez den arren, egoera hobea du, 100.000 hiztun inguru baititu.

## Dialektoak

Eskualdearen arabera, Sursilvan (Surselvako barrutia), Sutsilvan, Surmiran (Albulako barrutia), Puter eta Vallader (Inneko barrutia) aldaerak ditugu.
Eredu batuaren moduan, Rumantsch Grischun dugu, 1982an Heinrich Schmiden taldeak abiatuta.

## Erakundeak

Lia Rumantscha hizkuntza sustatzen duen erakunde nagusia da, 1919an sortua eta gaur egun hainbat elkartek osatua.

## Literatura

Egile garrantzitsuenen artean Linard Bardill, Peider Lansel eta Men Rauch ditugu.

## Hedabideak

Radio Televisiun Rumantscha (RTR) irrati-telebista katea da. La Quotidiana egunkaria eta Punts gazte hilabetekaria ere aipatzekoak dira.

## Esapide batzuk

Allegra - Kaixo
Co vai? - Zer moduz?
Bun di - Egun on
Buna saira - Arratsalde on
Buna notg - Gabon
A revair - Adio, Agur
A pli tard - Gero arte
Perdunai - Barkatu
Per plaschair - Mesedez
Grazia fitg - Eskerrik asko
Anzi - Ez horregatik
Gratulazions - Zorionak
Bun cletg - Zorte on
Quants onns has ti? - Zenbat urte dituzu?

## Ikus, gainera

* Europako hizkuntza gutxituak.

## Kanpo estekak

* Lia Rumantscha
* Erromantxezko Irrati Telebista (RTR)
* Datuak: Q13199
* Multimedia: Romansh language / Q13199
# Peider Lansel

Peider Lansel (Pisa, 1863ko abuztuaren 15a – Geneva, 1943ko abenduaren 9a) poeta eta politikari suitzarra izan zen, erromantxeraren sustapenean jardun izan zuena. "Lia Rumantscha" erakundearen sortzaileetakoa izan zen. Lan handi horrngatik, Zuricheko unibertsitatean doctor honoris causa izendatu zuten.
Halaber, literaturaren arloan Schiller Fundazioak emandako sari garrantzitsua jaso zuen.
Italian jaio arren, familia Grisonia kantonamenduoa zuen, eta horrek markatu zion ibilbidea.

## Bibliografia
### Olerkiak

* "La cullana d'ambras" (1912).
* "Il vegl chalamêr" (1929).
* "La funtana chi staina" (1936).
* "Fanzögnas" (1939).
* "Versiuns veglias e nouvas" (1940).

### Artikuluak

* "Ni Italians, ni Tudais-chs, Rumantschs vulains restar" (1913).
* "Ils Retorumantschs" (1936).

## Kanpo loturak

* (Alemanez) Peider Lanseli buruzko webgunea
* Datuak: Q123538
# Plavecké Podhradie

Plavecké Podhradie Eslovakiako udalerri bat da, Malackyko barrutian kokatuta. 21,19 km²ko azalera du eta 656 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1247. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q904507
* Multimedia: Plavecké Podhradie / Q904507
# Islamaren adar eta eskolak

islamaren lehen adar eta korronte desberdinduak erlijioa fundatu zuen Mahoma profeta hil zenean sortu ziren funtsean, musulmanek Koranean zuzenean jorratu gabeko gaiei aurre egin zietenean, eta gizartearen kudeaketari eta boterea partekatzeari buruzkoak. Egoera hartan, komunitate musulman eratu berriak hainbat erantzun eman zizkien estatu eta gizarte antolaketari, eta legediari buruzko pentsamendua ere sortu zen: erantzun desberdin horien arabera eskolak edo erritoak eratu zituzten, eta Islamaren adar desberdinak sortzea ere hortik etorri zen.

## Mekako Adierazpenaren Lau Korronteak

2005ean Mekako adierazpenak aitortutako lau adar islamikoak hauek dira:
* Sunismoa, ehunkotan munduko musulmanen %87 eta %90 artean biltzen duen,
* Xiismoa, %10etik 13ra inguru, gehienak Iranen, Iraken, Azerbaijanen, Bahrainen eta Libanon bizi dira, non musulmanen gehiengoa osatzen duten. Gutxiengoak dira Saudi Arabian, Kuwaiten, Pakistanen, Afganistanen eta Indian.
* Zaidismoa, zortzi milioi fededun inguru biltzen dituena, Yemenen bakarrik dagoen adarra da.
* Ibadismoa, bost milioi fededun inguru bizi dira Omanen, Zanzibarren eta Libiako eskualde batzuetan, Aljerian, hala nola Mzab eskualdean, eta Tunisian .

### Eskola sunitak

Suni adarra ( sunnah hitzetiketik, tradizioa ), oinarritzen da Hadithak (Mohameden hitzak eta egintzak) erabiltzean, haiek Koranarekin lotzen dituztelarik erabaki teologikoak hartzeko edo legeak lantzeko. Iturriei ematen zaien pisuaren eta zuzenbide musulmanaren (edo sharia ) ezartzeko moduaren arabera, sunnismoa, aldi berean, zuzenbide musulmaneko hainbat eskolatan banatzen da, eta horietako nagusiak hanafismoa, malikismoa, shaafismoa eta hanbalismoa dira. Eskola hauek elkar aitortzen dute, batzuek besteak egiazkotzat hartzen dituzte.

## Beste korronte batzuk

* Ismailismoak hamabost eta hogeita hamar milioi fededun artean biltzen ditu, batez ere indo - persiar munduan.
* Druzoak milioi bat inguru dira, gehienbat Libanon.
* Alevismoak, sufismoaren adar batek, hamar eta hogei milioi fededun artean biltzen ditu, batez ere Turkian .
* Alawitak, beren burua xiitatzat hartuta, lau milioi inguru dira Sirian eta Turkian .
* Ahmadismoa ez du Islamiar Konferentziaren Erakundeak aintzatesten, baina 10 eta 15 milioi fededun dira, batez ere Indiako azpikontinenteanan eta indiar diasporan banatuta.
* Islamaren Nazioa, 20.000 edo 40.000 partaide ingurua, AEBetako afroamerikarren artean sortutako mugimendu espezifikoa.

## Erreferentziak

* ↑ Pew Research Center. (2009-10-07). Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population. .

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Courants de l'islam» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-03-30eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
* Datuak: Q1192063
* Multimedia: Islamic sects / Q1192063
# Koine

Koinea (grezieratik ἡ κοινὴ γλῶσσα hē koinḕ glṓssa, 'hizkuntza arrunta' edo, sarriago, ἡ κοινὴ διάλεκτος hē koinē diálektos, 'hizkera arrunta') garai helenistikoko antzinako grezieraren hizkuntz barietatea da, greziera helenistikoa eta alexandrotar dialektoa izenez ere ezaguna.
Barietate hori Alexandro Handiaren konkisten ondorengoa da, K.a. 300 urtetik K.o. 300 urtera arte, gutxi gorabehera, eta grekoaren hirugarren garaiaren mugarria da. Garrantzitsua da greko demotikoaren aurrekoa eta grezieraren lehenengo dialekto arrunta izan zelako. Baina horretaz gain, haren garrantzia lingua franca gisa mendebaldeko zibilizazioetan izandako eraginean datza. Kristau Bibliaren Itun Berria koinez idatzi zen, eta horixe erabili zen kristautasuna irakasteko eta transmititzeko.
Koinea, estraofizialki, Erromatar Inperioko lehen edo bigarren hizkuntza izan zen.

## Historia

Koineak leku oso desberdinak hartzen ditu: Erromatik Egiptora, baita Indiako hainbat gune ere. Horren ondorioz, bertako hainbat hizkuntzarekin elkarrekin bizi izan zen: Sirian, aramerarekin; Egipton, koptoerarekin; Mendebaldean, latinarekin (azken hori militarren eta funtzionarioen hizkuntza zen). Beraz, koineak lurralde desberdinak elkartu egin zituen.
Atikoa haren oinarrian dago, baina beste elementu batzuen eragina ere badu, adibidez, joniera. Hainbat mota daude: egiptoarra —Septuaginta edo grekora itzulitako Itun Zaharraren bertsioaren papiroen aurkikuntzari esker ezaguna—, eta literarioa, Polibio bezalako idazleek erabilia.

## Ikus, gainera

* Greziera

## Kanpo estekak

* Datuak: Q107358