# Norvegiako historia

Norvegiako historian, lurraldeak eta klimak eragin handia izan dute. K.a. 10.000. urtearen inguruan, barnealdeko izotz geruza handiek atzera egin ondoren, lehen biztanleek iparraldera migratu zuten gaur egun Norvegia den lurraldera. Etengabe ibili ziren iparralderantz kostaldeko eremuetan zehar, Golkoko Korronteak berotuta, bizitza jasangarriagoa zelako. Bizirik irauteko elur-oreinak (eta beste harrapakin batzuk) ehiztatzen zituzten, arrantzan ere eginaz. K.a. 5.000 eta K.a. 4.000 artean, Oslofjord inguruan agertu ziren lehen nekazaritza-asentamenduak. Pixkanaka, K.a. 1500 eta K.a. 500 artean, asentamendu horiek Norvegiako hegoaldeko eremuetara hedatu ziren, iparraldeko eskualdeetako biztanleek ehizan eta arrantzan jarraitzen zuten bitartean.
Neolitoa K.a. 4000. urtean hasi zen. Migrazio Garaiak eragin zuen lehen buruzagiek kontrola hartzea eta lehen defentsak egitea. VIII. mendeko azken hamarkadetatik, norvegiarrak itsasoetan zehar hedatzen hasi ziren, Britainiar uharteetara eta geroago Islandia eta Groenlandiaraino. Bikingoen Aroan herrialdea bateratu egin zen. XI. mendean kristautzea gertatu zen, Nidaros artzapezpiku bilakatuz. Biztanleria azkar hedatu zen 1349. urtera arte (Oslo: 3.000; Bergen: 7.000; Trondheim: 4.000), Izurri Beltzak eta ondorengo izurriteek erdira murriztu zuten arte. Bergen merkataritza-portu nagusia bilakatu zen, Hanseatic Ligak kontrolatuta. Eta 1397an, Norvegia Kalmarko Batasunean sartu zen, Danimarkarekin eta Suediarekin.
1523an Suediak batasuna utzi ondoren, Danimarka-Norvegiako kide txikia bihurtu zen. 1537an Erreforma ezarri zen, 1661ean monarkia absolutua ezarriz. 1814an, Danimarkarekin batera Napoleonen Gerren alde galtzailean egon ondoren, Norvegia Suediako erregeari utzia izan zen Kieleko Itunean. Baina Norvegiak bere independentzia aldarrikatu zuen, konstituzio bat eginaz. Hala ere, atzerriko potentziek ez zuten Norvegiako independentzia aitortu, eta Kieleko ituna betetzeko eskariari eutsi zioten. Suediarekin izandako gerra labur baten ondoren, herrialdeek Moss-en Konbentzioa sinatu zuten, eta bertan Norvegiak Suediarekin batasun pertsonala onartu zuen, bere Konstituzioa eta erakunde bereiziak mantenduz, kanpo harremanetan izan ezik. Ezohiko zuzenketak Konstituzioan onartu, eta Suediako Karlos XIII.a Norvegiako errege aukeratu ondoren, 1814ko azaroaren 4an ezarri zen batasuna.
Industrializazioa 1840ko hamarkadan hasi zen, eta 1860ko hamarkadatik aurrera Ipar Amerikara emigrazio handia abiatu zen. 1884an erregeak Johan Sverdrup izendatu zuen lehen ministro, horrela parlamentarismoa ezarriz. Suediarekiko batasuna 1905ean desegin zen. 1880tik 1920ko hamarkadara arte, Roald Amundsen eta Fridtjof Nansen bezalako norvegiarrek espedizio polar garrantzitsuak egin zituzten.
Nabigazioa eta hidroelektrizitatea herrialderako diru-iturri garrantzitsuak ziren. Hurrengo hamarkadetan ekonomia gorabeheratsua izan zenez, langile mugimenduaren gorakada ezagutu zen. Alemaniak 1939 eta 1945 arteko Bigarren Mundu Gerran Norvegia okupatu zuen. Amaieran, Norvegia NATOn sartu zen, eta plangintza publikoaren pean berreraikitze garai bat izan zuen. 1969an petrolioa aurkitu zuten, eta 1995erako Norvegia zen munduko bigarren esportatzaile handiena. Honek aberastasuna handitu zuen. 1980ko hamarkadatik aurrera, Norvegiak sektore askotan desregulazioa hasi ondoren, banku-krisi bat bizi izan zuen.
XXI. mendean, Norvegia munduko herrialde oparoenetako bat bilakatu da, petrolio eta gasaren ekoizpena bere ekonomiaren ehuneko 20 hartzen duela. Petrolioaren diru-sarrerak berriro inbertituz, Norvegiak munduko aberastasun-funts subiranorik handiena izan zuen 2017an.

## Historiaurrea

Norvegiako kostaldea glaziaziotik sortu zen, azken glaziar aldiaren amaierarekin, K.a. 12.000 inguruan. Garai honetan izan zen lehen immigrazioa, Norvegiako kostak itsas txakurren ehizarako eta arrantzarako baldintza onak eskaintzen baitzituen. Nomadak ziren, eta K.a. 9300. urterako Magerøyan kokatuta zeuden jada. K.a. 8000tik aurrera izotza atzeratzen joan zenez, kostalde osoan asentamendu berriak eraiki zituzten. Harri Aroan Troms eta Finnmark-eko Komsa kulturak, eta hegoalderago Fosna kulturak garatu ziren. Nøstvet kulturak Fosna kulturaren lekua hartu zuen 7000 K.a. klima epelago batera egokitu zenez, basoa areagotu eta ehizarako ugaztun berriak zeudelako. Norvegian aurkitu den giza eskeletorik zaharrena 1994an aurkitu zen Sogneko ur gutxiko uretan, eta karbonozko datazioa K.a. 6.600 izan zen. K.a. 4000.ean iparraldeko jendea arbelezko tresnak, lurrezkoak, eskiak, trineoak eta azaleko txalupa handiak erabiltzen hasi ziren.
Lehen laborantza, eta beraz Neolito garaiaren hasiera, K.a. 4000. inguruan Oslofjord-en hasi zen, Eskandinavia hegoaldetik zetorren teknologiarekin. Aurrerapena K.a. 2900 eta 2500 urteen artean gertatu zen, oloa, garagarra, txerriak, behiak, ardiak eta ahuntzak ohikoak zirela, iparraldeko Altaraino hedatuz. Garai honetan kablearen kultura ere iritsi zen, arma, tresna ekoizteko. Eta indoeuropar dialekto berriak ekarri zituen, hortik sortu zela norvegiar hizkuntza.
Brontze Aroa K.a. 1800. urtean hasi zen, eta berrikuntzak ekarri zituen, hala nola goldeen erabilera soroak lantzeko, eta etxeak eta lorategiak dituzten baserri iraunkorrak, batez ere Oslofjord, Trondheimsfjord, Mjøsa eta Jæren inguruko eremu emankorretan. Baserri batzuk hain altu zeuden, non nekazariei larruak eta azalak luxuzko produktuekin trukatzeko aukera ematen zien, batez ere Jutlandiarekin. K.a. 1000. urte inguruan, Uraletako hizkuntzen hiztunak iparraldera iritsi eta indigenekin tartekatu ziren, Sami herria lakatuz. Ante Aikioren arabera, Sami hizkuntzaren eraketa hegoaldeko erabilera eremuan (Eskandinavia erdialdean, Hego Sápmi) K.a. 500. urtean amaitu zen.
Burdin Aroak laborantza erraztea ahalbidetu zuen, eta horrela eremu berriak garbitu ziren uzta handituarekin populazioa hazi ahal izateko. Egitura sozial berri bat garatu zen: semeak ezkontzen zirenean, etxe berean jarraituko zuten, eta halako familia zabala klan bat bilakatzen zen. Beste klaneekiko babesa eskainiko zuten; gatazkak sortuz gero, gaia batzar batean erabakiko litzateke. Inguruetako pertsona aske guztiak bilduko ziren toki sakratu batean, eta delituen zigorrak zehazten zituzten, hala nola janarietan isunak ordaintzea.
Azken mendeetatik aurrera, eragin kultural zabala gertatu zen. Bikingoek letrak egokitu eta euren alfabeto propioa sortu zuten, runa. Erromatarrekin ere merkataritza egiten zen, neurri handi batean larruak eta luxuzko ondasunen trukean. Eskandinaviar batzuk erromatar mertzenario gisa ere aritu ziren. Bestalde, nekazari boteretsuenetako batzuk buruzagi bihurtu ziren. Apaiz gisa funtzionatzen zuten, eta nekazarien sakrifizioak onartzen zituzten, soldaduak ordaintzeko erabiltzen zirenak, batailoiak sortuz. Horrela, hainbat asentamendu eta tribuetako eremuak gobernatu ahal izan zuten.

## Bikingo Aroa

Bikingoen Aroa Eskandinaviako hedapen garaia izan zen, merkataritza, kolonizazioa eta erasoen bidez. Lehen erasoetako bat Lindisfarnen aurka izan zen 793an, eta bikingoen aroaren hasieratzat hartzen da. Hori posible izan zen itsasontzi luzeen garapenagatik, itsasoan zehar bidaiatzeko egokiagoak zirelako, eta nabigazio teknika aurreratuak zeudelako.
Bikingoak ondo hornituta zeuden, kate-mailako armadurak zituzten, bikain entrenatuta, eta abantaila psikologikoa zuten kristauen aldean, borrokan hiltzean Valhallara joango zirela uste baitzuten. Urre eta zilarraz gain, erasoetan beste emaitza garrantzitsu bat lortzen zuten, esklaboak. Eta Norvegiako baserrietara eramaten zituzten, langile bezala. Gizonak itsasoan zeuden bitartean, baserriaren kudeaketa emakumeen menpe zegoen.
Mendebaldeko Norvegiako nekazaritza-lur egokirik ezaren ondorioz, norvegiarrak biztanle gutxiko Shetland, Orkney, Faroe uharteetara eta Hebridetara joan ziren, kolonizatuz, azken hau Uharteetako Erresuma bihurtuz. Norvegiako bikingoak Irlandako ekialdeko kostaldean kokatu ziren 800 inguruan, eta uharteko lehen hiriak sortu zituzten, Dublin barne.Haien etorrerak errege gaeliko txikiak aliatzera behartu zituen, eta 900. urterako norvegiarrak kanporatu zituzten.
IX. mendearen erdialdean, erresuma txikietako buruzagi nagusiek botere-borroka handi bat hasi zuten. Harald Fairhair-rek Norvegia batzeko prozesua hasi zuen, Ladeko kondeekin aliantza batean sartu zenean. Herrialdea bateratzeko gai izan zen, Hafrsfjord-eko bataila erabakigarriaren ondoren (870-900 inguruan). Estatuko administrazio baten oinarriak ezarri zituen, nagusi ohien estamentu garrantzitsuenetako arduradunekin.
Islandia, orduan jenderik gabe, norvegiarrek aurkitu zuten IX. mendearen amaieran. 930erako uhartea 400 norvegiar buruzagiren artean banatu zuten. Bestalde, Norvegiatik jaiotako Erik Gorriaren gidaritzarekin, 980ko hamarkadan Groenlandian kokatu zen islandiar talde bat. Eriken semeak, Leif Ericsonek, Ternua ezagutu zuen K.a. 1000.ean, Vinland izena jarriz. Groenlandian ez bezala, ez zen populaziorik finkatu bertan.

## Erdi Aroa

Norvegiako mitologian, kristautzea eta erritoak ezabatzea Olav Tryggvason saiatu zen lehen aldiz, baina Svolderreko batailan hil zen 1000. urtean. Bestalde, Olav Haraldsson-ek elizaren legeak onartu zituen, paganoen etxeak suntsitu, elizak eraiki, eta apaizen erakunde bat sortu zuen. Buruzagi asko beldur ziren kristautzeak boterea kenduko zielako jauntxo (goðar) tradizionalei, norvegiar paganismoaren jarraitzaile baitziren. Bi aldeak Stiklestadeko guduan borrokatu ziren, eta bertan Haraldsson hil zuten. Elizak Haraldsson saindu bihurtu zuen, eta Nidaros (gaur Trondheim) Norvegiako kristau zentro bihurtu zen. Urte gutxiren buruan Danimarkako agintea nahikoa ezezaguna bihurtu zen, eta Norvegia berriro batu zen.
1040tik 1130era herrialdea bakean egon zen. 1130ean, gerra zibilaren aroa hasi zen tronuaren oinordetzan, eta horri esker erregearen seme guztiak batera gobernatzen hasi ziren. Batzuetan bake garaiak zeuden, seme gazteren bat buruzagi batekin elkartu eta gatazka berri bat hasi arte. Nidaroseko Artzapezpikutza 1152an sortu zen, erregeen izendapena kontrolatzeko helburuarekin. Eliza ezinbestean gatazketan partziala zen, eta erregearengan izan zuen eragina gerra zibiletan arazo bilakatu zen. Gerrak 1217an amaitu ziren Håkon Håkonsson-en izendapenarekin, oinordetza lege argiak ezarri zituenean. Era berean, Groenlandia eta Islandia Norvegiako agintearen menpe jartzea ere lortu zuen. Beraz, Islandiako Mankomunitatea amaitu egin zen, Sturlungen gerra zibilak norvegiarren aldeko garaipena lortu ostean.
Biztanleria, 1300. urtean 400.000 izatera pasa zen, eta ondorioz bai lur gehiago garbitu eta bai baserri berriak eraiki ziren. Bikingo Aroan nekazari guztiek beren lurren jabe ziren bitartean, 1300. urterako lurren ehuneko hirurogeita hamar erregearen, elizaren edo aristokraziaren jabetzakoak ziren. Hau pixkanaka gertatu zen, nekazariek dirua mailegatzen zutelako garai txarretan eta ondorengo urteetan ezin itzulita agertzen zirelako. Hala ere, maizterrak gizon askeak izaten jarraitu zuten, eta distantzia handiengatik eta askotan sakabanatutako jabetzengatik, kontinenteetako serofek baino askoz ere askatasun gehiagoz gozatzen zuten. XIII. mendean nekazari baten etekinaren ehuneko hogei inguru errege, eliza eta lurjabeentzat zen.
XIV. mendea Norvegiako Urrezko Aroa bezala deskribatzen da, bakea eta merkataritza areagotzearen ondorioz, batez ere Britainiar uharteekin. Alemaniak ere, gero eta garrantzi handiagoa izan zuen mendearen amaiera aldera. Goi Erdi Aroan zehar, erregeak Norvegia estatu burujabe gisa ezarri zuen, administrazio zentrala eta tokiko ordezkariekin.
1349an Izurri Beltza Norvegiara zabaldu zen, eta urtebeteko epean biztanleriaren herena hil zuen. Geroagoko izurriteek biztanleria erdira murriztu zuten 1400. urterako. Komunitate asko erabat desagerrarazi ziren, eta ondorioz lur asko hutsik geratu zen, nekazariei abeltzaintza gehiago garatzeko aukera emanez. Zergen murrizketak erregearen posizioa ahuldu zuen, eta aristokrata askok soberakinen oinarria galdu zuten, batzuk nekazari soilak izatera igaroz. Elizaren hamarren zerga altuak gero eta boteretsuagoa egin zuen instituzioa, eta artzapezpikua Estatu Kontseiluko kide bilakatu zen.
Norvegia bigarren mailara pasa zen 1448an ezarritako Oldenburg dinastiaren garaian. Knut Alvssonekin matxinada bat izan zen 1502an. Norvegiarrek zenbait urtez herrialdean bizi izan zen Kristau II.a erregea estiman izan zuten. Norvegiak ez zuen parte hartu 1520ko hamarkadan Suediak Danimarkatik independentzia lortu zuen gertakarietan.

## Aurkikuntza arkeologikoak

2018ko urrian, Lars Gustavsen arkeologo norvegiarrak, Halden udalerrian 20 m-ko luzera zuen Gjellestad bikingo itsasontzi bat lurperatuta aurkitu zutela iragarri zuen. Halaber, 1.000 urte baino gehiagoz ondo kontserbatutako antzinako hilerri bikingo bat aurkitu zuten, lurra barneratzeko radarra erabiliz. Arkeologoek ordura arte ezezagunak ziren beste zazpi hilobi-tumulu eta bost etxe luzeren aztarnak ere agerian utzi zituzten, radar azterketaren laguntzaz.

## Danimarka-Norvegia

Suediak Kalmar Batasunetik atera ahal izan zuen 1523an, eta horrela Danimarka-Norvegia sortu zen Kopenhageko errege baten agindupean. Frederick I.a Danimarkakoak Martin Luteroren Erreformaren alde egin zuen, baina ez zen popularra Norvegian, non Eliza zen erakunde nazional bakarra, eta herrialdea pobreegia klero ustela mantentzeko. Hasieran, Frederickek protestantismoa Norvegian sartzea ez bazuen ere, 1529an iritziz aldatu zen. Norvegiako erresistentzia Olav Engelbrektsson Trondheimeko artzapezpikuak zuzendu zuen, eta Christian II.a errege zaharrari Herbehereetako erbestetik itzultzeko eskatu zion.
Christian itzuli ondoren, bere armada garaitua izan zen eta bizitzaren gainerako urteak espetxean eman zituen. Frederick hil zenean, hiruko oinordetza-gerra hasi zen bere seme zaharrena Christian III.a, haren anaia katoliko gaztearen Hans, eta Christian II.aren jarraitzaileen artean. Olaf Engelbrektsson berriro saiatu zen Norvegiako erresistentzia mugimendu katolikoa zuzentzen. Christian III.ak garaipena lortu zuen eta Engelbrektsson erbestera joan zen, 1536/1537an Christianek Norvegia erresuma independente izatetik txotxongilo estatu bat izatera eramanez. Erreforma 1537an ezarri zen, erregearen boterea indartuz. Elizako balio guztiak Kopenhagera bidali zituzten, eta elizaren jabetzako lurren ehuneko berrogei erregearen kontrolpean geratu zen. Daniera idatzizko hizkuntza gisa sartu zen, nahiz eta norvegierar dialekto desberdinak mantendu. Administrazio profesionala ezarrir zen, eta boterea probintziako nobleziatik errege administraziora igaro zen: barrutiko magistratuak epaile izendatu zituzten, eta sheriffak koroaren langile bihurtu ziren tokiko nobleziaren ordez. 1572an, gobernadore nagusi bat izendatu zuten Norvegiarako, Osloko Akershus gotorlekuan eserlekua zuena. 1620ko hamarkadatik aurrera, ofizial militar profesionalak aritu ziren lanean.
XVII. mendean Danimarka-Norvegiaren eta Suediaren arteko gerra sorta bat izan zen. 1611. eta 1613. artean Kalmar Gerrarako 8.000 norvegiar nekazari errekrutatu zituzten. Entrenamendurik izan ez arren, Danimarka-Norvegiak irabazi zuen, eta Suediak Tysfjord eta Varangerfjord arteko lurren gaineko aldarrikapenak alde batera utzi zituen. 1618-48ko Hogeita Hamar Urteko Gerran Danimarkako parte-hartzearekin, konskripzio sistema berri bat sortu zen, non herrialdea 6.000 eremutan banatu zen, eta bakoitzak soldadu bat mantendu behar zuen. Danimarka-Norvegiak gerra galdu zuen, eta Jämtland eta Härjedalen Suediari lagatzera behartu zuten. Iparraldeko Bigarren Gerrak, 1657tik 1660ra bitartean, Bohuslän Suediari ematea eragin zuen. Danimarkako monarkia, absolutista eta hereditario bihurtu zen Norvegian 1661ean. Sistema administratibo berria ezarri zen. Kopenhagen zorroaren arabera antolatutako departamenduak sortu zituen, eta Norvegia konderrietan banatu zen, bakoitza barrutiko gobernadore batek zuzenduta, eta denak mankomunitateetan elkartuta. 1.600 gobernuko funtzionario inguru izendatu zituzten herrialde osoan. Ulrik Fredrik Gyldenløve (1664–1699), Norvegiako erregeorde ospetsuena izan zen.

## Suediarekin batasuna

Danimarka-Norvegia 1807an Napoleonen Gerratan sartu ziren, Frantziaren alboan. Honek eragin ikaragarria izan zuen Norvegiako ekonomian, Errege Armadak itsasontziz esportatzea eta elikagaiak inportatzea oztopatu baitzuen. Suediak Norvegia inbaditu zuen hurrengo urtean, baina Norvegiako hainbat garaipenen ostean su-etena sinatu zen 1809an. Norvegiako merkatarien presioaren ondoren, Danimarkatik Norvegiarako artoarekin merkataritza baimendu zen, Norvegiako egurra Britainia Handira esportatzearen truke. 1813ko Leipzigeko batailaren ondoren, 1814ko urtarrilaren 14an sinatutako Kieleko Itunak Norvegia Suediako erregeari eman zion.
Christian Frederick, Danimarkako eta Norvegiako koroen oinordekoa, 1813tik aurrera Norvegiako gobernadore nagusia bilakatu zen. Norvegiako erresistentzia zuzendu zuen Kieleko Itunaren aurka, eta tronua oinordeko legitimo gisa aldarrikatzea aurreikusi zuen. Trondheimera bidaiatu zuen bere pertsonarentzako laguntza lortzeko, eta ondoren hogeita bat herritar ospetsu bildu zituen Eidsvollen 1814ko otsailean, bere egitasmoak eztabaidatzeko. Monarkia absolutu berri bat arbuiatu, eta horren ordez batzar konstituziogile bat deitzeko aholkatu zioten, konstituzio liberal bat egiteko eta gobernu forma erabakitzeko. Herrialde osoko ordezkariak aukeratu zituzten Eidsvollen biltzeko.
Asanblada Konstituziogileko 112 kideak bildu ziren eta, sei astez eztabaidatu ondoren, 1814ko maiatzean Norvegiako Konstituzioari buruzko lana amaitu zuten. Boterea erregearen artean –Christian Frederik izendatu zuten kargurako– eta Parlamentuaren artean banatuko zen. Suediako armadak, Carl Johan Suediako printzearen menpe zegoenak, Norvegia inbaditu zuen uztailaren amaieran; abuztuaren 14ko Moss-en armistizioko Hitzarmenean Norvegiak onartu zuen Suediarekin batasunean baldintza berdinetan sartzea, Suediak Norvegiako Konstituzioa eta bi estatuetako erakunde bereiziak onartu zituen bitartean. Christian Frederick erregeak ezohiko parlamentu bat deitzea onartu zuen, Konstituzioa horren arabera berrikusteko, eta gero abdikatzeko. Urriaren 7an parlamentua Christianian bildu zen, eta beharrezko zuzenketak 1814ko azaroaren 4an ebatzi ziren. Egun berean, Suediako Karlos XIII.a erregea Norvegiako errege hautatu zuten, eta horrela Batasuna ezarri zuten.
Napoleonen Gerrek Norvegia krisi ekonomikora eraman zuten, ia merkatari guztiek porrot egin baitzuten blokeoan. Susperraldia zaila izan zen esportazio zergengatik, eta herrialdeak inflazio handia zuelako. Norvegiako spedaler moneta gisa ezarri zuen Norvegiako Bankuak, 1816an sortu zenean, eta 1842ra arte iraun zuen zilarrezko zerga baten bidez finantzatua. Maiatzaren 17ko Konstituzio Eguna ekitaldi politiko garrantzitsu bat bilakatu zen urtero; 1829an Baltzar von Platen Suediako gobernadore nagusiak dimisioa eman zuen, Plazako batailan manifestarien aurka indarra erabili ostean.
1840ko hamarkadan ehungintza industria hasi zen, eta ondoren makineria berria eraikitzeko tailer mekanikoekin jarraitu zuten, britainiar enbargoak ehungintzako makineria inportatzea oztopatu baitzuen. 1848tik aurrera krisi ekonomiko batek jo zuen herrialdea, eta ondorioz Marcus Thranek lehen sindikatuak ezarri zituen, legearen aurrean berdintasuna klase sozialetik independentea izan zedin exijituz. Parlamentuak 1840ko eta 1850eko hamarkadetan pribilegio ekonomikoak alde batera utzi, eta barne-merkataritza arintzeko hainbat lege onartu zituen.
Populazioaren hazkundeak lur berriak garbitzera behartu zituen, nahiz eta hazkundearen zati bat hirietan izan. 1865erako biztanleria 1,7 milioira iritsi zen; igoera handia sardinzar eta patataren elikadura hobeak, haurren hilkortasuna nabarmen jaisteak, eta higienea hobetzeak eragin zuen. Ipar Amerikarako emigrazioa 1825ean hasi zen, eta lehen emigrazio masiboa 1860ko hamarkadan gauzatu zen. 1930erako, 800.000 lagunek emigratu zuten, gehienak Estatu Batuetako Mendebaldeko Erdialdean kokatuz.
1869tik urteroko parlamentuko saioak hasi ziren, eta 1872an ministroek, konstituzio aldaketa bat izan arren, Parlamentuan bildu behar izan zituzten beren politikak defendatzeko. Erregeak, horretarako eskubide konstituzionalik ez izan arren, zuzenketei betoa jarri zion ondorengo hiru parlamentu saioetan. 1882ko hauteskundeetan lehenengoz bi alderdiak, liberalak eta kontserbadoreak, hauteskundeetara aurkeztu ziren, eta ondoren gehiengoak abian zegoen kabinetea inpugnatzea lortu zuen.
1880ko eta 1890eko hamarkadetan langile mugimenduaren gorakadarekin batera, sindikatuak ohikoak bihurtu ziren; Norvegiako Sindikatuen Konfederazioa 1899an sortu zen, eta Norvegiako Enpresarien Konfederazioa hurrengo urtean. Alderdi Laboristak 1903an aukeratu zituen bere lehen parlamentariak. Emakumeen gaia gero eta nagusiagoa izan zen 1880ko hamarkadan, eta pixkanaka bigarren eta hirugarren hezkuntza egiteko baimena eman zitzaien. 1890eko hamarkadaren amaiera aldera, batasunaren alde Norvegiako laguntza gutxitu egin zen, batez ere 1897an Suediako merkataritza libreko akordioa indargabetu, eta Norvegiako Atzerri ministro baten faltaren ondoren. Independentziaren negoziazioak hasi ziren, baina ez ziren eraginkorrak izan gobernu aldaketagatik eta Suediaren gerra mehatxuagatik.

## Independentzia

1905ean lau alderdiko Michelsenen Kabinetearekin batera, Parlamentuak Norvegiako zerbitzu kontsular bat ezartzea erabaki zuen. IProposamena erregeak errefusatu ondoren, ekainaren 7an Legebiltzarrak aho batez onartu zuen batasuna desegitea. Ondorengo desegite erreferendumean, 184 lagunek baino ez zuten batasunaren alde bozkatu. Gobernuak Norvegiako koroa Danimarkako Carl printzeari eskaini zion, eta plebiszitu baten ondoren Haakon VII.a errege koroatu zuten.
Hurrengo hamar urteetan, Legebiltzarrak gizarte-erreforma batzuk onartu zituen, hala nola gaixotasunaren soldata, lantegien ikuskapena, hamar orduko lanaldia, eta langileak babesteko legeak. Hidroelektrizitaterako ur-jauziak baliabide garrantzitsu bihurtu ziren garai honetan, eta gobernuak legeak ziurtatu zituen atzerritarrei ur-jauziak, meatzeak eta basoak kontrolatzea oztopatzeko. Urte hauetan ezarritako enpresa industrial handiak Elkem, Norsk Hydro eta Sydvaranger izan ziren. Bergen Tren Linea 1909an amaitu zen, Norvegiako Teknologia Institutua hurrengo urtean sortu zen, eta emakumeen botoa 1913an ezarri zen, munduko bigarren herrialdea izanez. 1880ko hamarkadatik 1920ko hamarkadara arte, norvegiarrek espedizio polar batzuk egin zituzten. Esploratzaile garrantzitsuenak Fridtjof Nansen, Roald Amundsen eta Otto Sverdrup izan ziren. 1911n Amundsenen espedizioa Hego Polora iristen lehena izan zen.
Norvegiak neutraltasun politika hartu zuen 1905etik aurrera. Lehen Mundu Gerran Norvegiako merkataritza ontziak britainiarren alde erabili ziren gehienbat, eta ondorioz Aliatu Neutro bezala sailkatu zuten. Norvegiako flotaren erdia hondoratu eta 2.000 marinel hil zituen Alemaniako Atlantikoko U-boat kanpainak. Merkatari batzuek irabazi handiak lortu zituzten merkataritza eta ontzigintzatik gerra garaian, eta ondorioz klaseen arteko zatiketa areagotu egin zen Gerra arteko aldian. Besteak beste grebak, blokeoak eta diru-politikak eragindako ezegonkortasun ekonomikoa nagusitu zen. Deflazioa sortu zen gerra garaian jaulkitako diru gehiegiak konpentsatzeko, eta beraz inbertsio berrientzat oztopo bilakatu zen. Batez ere arrantzaleak izan ziren gogor kolpatuak garai hartan, nekazariek merkatuko prezioei eutsi zieten bitartean antolaketa araudiaren bidez. Langabezia ehuneko hamarrekoa izan zen 1931 eta 1933 artean. 1915etik 1939ra industria-ekoizpena ehuneko laurogei igo zen arren, lanpostu kopurua egonkor mantendu zen. Bestalde, Norvegiako Ekonomia Eskola 1936an sortu zen.
Norvegiak bederatzi gobernu izan zituen 1918 eta 1935 artean, ia guztiak gutxiengoan eta batez beste hemezortzi hilabetekoak. 1920an Nekazaritza Alderdia sortu zen, nahiz eta garai honetan kontserbadoreen aldeko sostengua areagotu. Alderdi Laborista 1921ean zatitu zen, ezkerrekoak Alderdi Komunista sortuz, eta 1920ko hamarkadan indartsuak mantendu arren, 1930ekoan baztertuak izan ziren. 1928an iraupen laburreko Gobernu Laborista izan zen agintean, baina ez zuen laguntza parlamentario sendorik lortu 1935eko Nygaardsvold-eko Kabineteraino, soilik Nekazari Alderdiarekin itun batean oinarrituta zegoelako. 1920ko eta 1930eko hamarkadetan, Norvegiak hiru lurralde hartu zituen menpean, Bouvetøya, Peter I.a uhartea eta Queen Maud Land. Norvegiako lehen aireportu zibila, Stavanger, 1937an ireki zen.

## Bigarren Mundu Gerra

1939an Bigarren Mundu Gerra hasi zenetik, Norvegiak neutraltasun zorrotza mantendu zuen. Britainia Handiak zein Alemaniak kokapen estrategikoaz jabetu ziren, eta biek Norvegia inbaditzeko planak egin zituzten, norvegiar oposizioari jaramonik egin gabe. Alemanek jo zuten lehenengo, eta Norvegia 1940ko apirilaren 9an inbaditu zuten. Norvegiar eta Britainiar indarrekin bataila gogorren ostean, Alemania gailendu zen herrialdea kontrolatuz gerra amaitu arte. Alemaniaren helburua Ipar Itsasorako eta Atlantikorako sarbidea kontrolatzea zen, eta baita aireko eta itsas indarrak ggaraituz Britainia Handitik Errusiarako konboiak geldiarazi.
Gobernua erbestera joan zen, errege familia barne, Londresera ihes eginaz. Politika eten egin zen, eta gobernuak aliatuekin koordinatu zuen ekintzak, mundu osoko zerbitzu diplomatiko eta kontsularren kontrola mantenduz, eta Norvegiako merkataritza-ontzi erraldoiak ustiatuz. Norvegiak, barruko erresistentzia antolatu eta gainbegiratu zuen. Epe luzerako estrategia bat eskandinaviako neutraltasun-politika tradizionala uztea izan zen, eta Norvegia NATOko kide fundatzaile bilakatu zen 1949an. Norvegiak, gerra hasi zenean munduko laugarren merkataritza flota zuen, 4,8 milioi tonakoa, munduko petrolio-ontzien bosgarrena barne. Alemanek flotaren %20 inguru harrapatu zuten, baina gainerakoa, 1000 ontzi inguru, gobernuak hartu zituen. Itsasontzien erdiak hondoratu baziren ere, irabaziek gobernuaren gastuak ordaintzeko lain izan ziren.

## Gerraostea
### 1945–1950

Legezko garbiketa bat egin zen Norvegian Bigarren Mundu Gerraren ostean, non 53.000 pertsona traizioagatik zigortu zituzten, horietatik 25 exekutatuz. Gerraosteko urteetan eskandinavismoarekiko interesa areagotu zen, 1946an Scandinavian Airlines System sortuz, 1952an Nordic Council eta Nordic Passport Union, eta baita sistema metriko berria. 1950. urtera arte egin ziren gerra osteko berreraikuntzak, Europako hazkunde ekonomikorik handiena eman zion Norvegiari, neurri batean kontsumo pribatuaren arrazionamenduaren bidez, sortutako industriari inbertsio handiagoak ahalbidetzen ziolako.
Alderdi Laboristak boterea mantendu zuen aldi osoan, eta plangintza publikoaren politika mantendu zuen. Bergengo Unibertsitatea 1946an sortu zen. 1950eko hamarkadan hidroelektrizitatearen eraikuntzen gorakada eman zen, eta estatuak Norsk Jernverk altzairu fabrika eta aluminiozko bi lantegi eraiki zituen. Estatuko bankuek, hala nola, Estatuko Etxebizitza Bankua, Estatuko Hezkuntzako Mailegu Funtsa, eta Postbanken-ek, zor pribatuaren gaineko kontrola baimendu zuten. Bestalde, Oslok 1952ko Neguko Olinpiar Jokoak hartu zituen.

### Marshall Plana

Norvegia Marshall Planera ("ERP") 1947an batu zen, 400 milioi amerikar dolarren laguntza jasoz. Marshall Planaren Amerikako buruzagien negozioaren aurrekariak ikusita, Norvegiako Gobernu Laboristaren ERP Kontseiluarekin lan egiteko prest zeudelako, Norvegiako enpresa komunitate kontserbadoreak etsita amaitu zuen. Enpresa-erakunde nagusiek jaso zuten laguntza, adibidez Norges Industriforbund eta Norsk Arbeidsgiverforening-ek. Gobernuarekin lan egiteko gogorik ez zuten arren, Norvegiako enpresaburuek Marshall Planaren ezarpena oztopatzen agertzearen arriskuak ere aitortu zituzten. Amerikarrek plangintza ekonomikoan gobernuaren eginkizuna onartzeak “Akordio Berria”ren (New Deal) orientazio erreformista islatu zuten. Marshall Plana administratzean sortu ziren Norvegiako negozio interes kontserbadoreen eta gobernuaren arteko bitartekaritza aukerek, 1950eko hamarkadan Norvegiako korporatibismoaren sorrerarako oinarri bat ezartzen lagundu zuten.

### 1950etik 1972ra

Autoen salmenta 1960ko urrian desarautu zen, eta urte berean Broadcasting Corporation-ek Norvegiako lehen telebista emankizunak aurkeztu zituen. Norvegia Suediako industriaren eta Danimarkako nekazaritzaren lehiaren beldur zen, eta merkataritza askeko erakundeetan ez sartzea erabaki zuen. Gerraosteko garaian arrantza zein nekazaritza mekanizatuago bilakatu ziren, nekazaritzarako diru-laguntzak munduko hirugarren postu handienetara igo ziren, eta eskala txikiko baserrien eta arrantzaleen kopurua izugarri jaitsi zen.
Alderdi Popular Sozialista 1961ean sortu zuten, Alderdi Laboristaren NATO nuklear eta Europako politikekin ados ez zeuden politikari laborista ohiek. Erregearen Bay Aferaren ondoren, Lyng Kontserbadorearen Kabineteak hilabetez gobernatu zuen. Borten koalizio kontserbadoreak 1965eko hauteskundeak irabazi zituen, eta sei urtez agintean egon ondoren, gobernu laboristak eta kontserbadoreak aldatzeko joera hasi zuten. Samien norvegiratzea gelditu egin zen gerra ostean, eta samien eskubideak gero eta arazo gehiago bilakatu ziren, 1964an kontseilu bat sortu arte.

## Petrolio Aroa

1966an Ipar Itsasoan prospekzioa hasi zen, eta 1969an Phillips Petroleum-ek petrolioa aurkitu zuen Ekofisk eremuan. Ondoren frogatu zen munduko hamar eremu handienen artean zegoela. Petrolioa ateratzeko eragiketak atzerriko operadoreen artean banatu ziren, eta baita estatuko Statoil-ekin, partzialki estatukoa zen Norsk Hydro-rekin, eta Saga Petroleum-ekin. Ekofisken 1977an leherketa handi bat egon zuen, 123 pertsona hil zirela bertan, eta 1980an Alexander Kielland ostatu plataforma irauli egin zen. Gertakari horiek petrolioaren segurtasun araudia indartzea ekarri zuten. Petrolioaren industriak ekoizpenean lanpostuak sortzeaz gain, hornikuntza eta teknologia enpresa ugari garatzea lagundu zuen. Stavanger industria honen erdigunea bihurtu zen. Petrolio-zerga altuak eta Statoil-en dibidenduak, petrolio industriatik diru sarrera handiak eman zizkion gobernuari.
Norvegiak bere esparru ekonomiko esklusiboa ezarri zuen 1970eko hamarkadan, 2.000.000 kilometro koadroko azalera jasoz. Ondorioz mugen gatazka sorta bat etorri zen; 1990eko hamarkadan Danimarkarekin eta Islandiarekin akordioak lortu ziren, baina Barents itsasoko muga ez zen 2010era arte adostu. 1973 eta 1981 bitartean Alderdi Laboristak gobernatu zuen herrialdea, hainbat erreforma eginez, hala nola eskola sistema berria. Nekazarientzat diru laguntzak handitu zituzten, eta 1974tik aurrera emakumeei ustiategiak oinordetzan hartzeko baimena eman zitzaien. 1978an legeztatu zen eskatutako abortua. Etorkizuneko petrolioaren errentetan bermatutako maileguei esker, Norvegiak atzeraldi bat saihestu zuen 1970eko hamarkadaren erdialdean. Baina 1977rako soldata handiek Norvegiako industria ez lehiakorra bihurtu zuten, eta gastu publiko eta pribatuaren murrizketak egin beharrean aurkitu ziren. Bestalde, arrain-hazkuntza industria berri eta errentagarria bilakatu zen kostaldean.
1990erako, Norvegia zen Europako petrolio ekoizle handiena, eta 1995erako munduko bigarren petrolio esportatzaileena. 1994ko erreferendumean Europar Batasuneko kide izatea baztertu zuten, eta horren ordez, Norvegia Europako Ekonomia Eremuan sartu zen, eta geroago Schengen Eremuan. 1990eko hamarkadan inbertsio publiko handiak egin ziren, hala nola Osloko Aireportu Nazionala eta Osloko Aireportu berria, Gardermoen izenekoa, Norvegiako abiadura handiko lehen trenbidearekin lotua. Gobernuko hainbat enpresa handi pribatizatu egin ziren, horien artean Statoil, Telenor eta Kongsberg. Bestalde, Lillehammer-ek 1994ko Neguko Olinpiar Jokoak hartu zituen. Eta Gerra Hotzaren amaierak, Errusiarekiko lankidetza eta jarduera militarra murriztu zuen.

## XXI. mendea

Norvegiako Indar Armatuek inbasio bat defendatzetik, mugikor izatera aldatu ziren, atzerrian NATOren operazioetan parte hartuz, hala nola 2001ean Afganistango Gerran, 2003an Irakeko Gerran eta 2011n Libiako Gerra Zibilean. Eta baita, NATOren Jugoslaviako bonbardaketan 1999an.
2004ko abenduaren 26an, Gabonetako oporretan eta Boxing Day ospakizunean, Thailandian eta Asiako Hego eta Hego-ekialdean, 80 norvegiar baino gehiago zeuden Sumatrako 9,0 graduko lurrikarak eta tsunamiak hildako milaka pertsonen artean.
2013ko Stortingeko hauteskundeetan, hautesleek Jens Stoltenberg lehen ministroak zuzendutako zortzi urteko aginte laboristarekin amaitu zuten. Alderdi Kontserbadorearen eta Aurrerapenaren Alderdiaren koalizio bat aukeratu zuten. Trantsizioa egoera onean zegoen ekonomia batean gertatu zen, langabezia baxuarekin. 2017ko Norvegiako Legebiltzarrerako hauteskundeetan, Erna Solberg lehen ministroaren zentro-eskuineko gobernuak berriro hauteskundeak irabazi zituen.
Norvegiako zentro-ezkerreko kabinete berriko Jonas Gahr Stoere lehen ministroak, zentro-ezkerreko Alderdi Laboristako buruzagia zenak, 2021eko urriaren 14an hartu zuen kargua. Aurreko zentro-eskuineko gobernua irailaren 13ko hauteskundeetan gainditu zuten, lau urteko bi agintaldiren ondoren.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 (Ingelesez) Stenersen, Øivind and Ivar Libæk. (2007). History of Norway from the Ice Age to the Oil Age. Dinamo Forlag, 278 or. ISBN 9788250418523..
* ↑ (Ingelesez) National Research Council (U.S.). Polar Research Board Antarctic treaty system: an assessment. Science of the Total Environment. Vol. 61.. National Academies Press, 260-261 or. ISBN 978-0309036405..
* ↑ (Ingelesez) Midgaard, John.. (1963). A brief history of Norway. Oslo : Johan Grundt Tanom ISBN OL24202314M..
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) Malmø, Morten. (1997). Norge på vingene!. Oslo: Andante Forlag ISBN 978-82-91056-13-5..
* ↑ (Ingelesez) United Nations. (2012). Human Development Report 2013. United Nations Development Programme (UNDP) ISBN 978-9211263404..
* ↑ (Ingelesez) Corrigan, Gemma. (2017). "Lessons from Norway, the world's most inclusive economy". World Economic Forum.
* ↑ (Ingelesez) "Søgnekvinnen' – Norway's Oldest Human Skeleton". Thornews.com.
* ↑ (Ingelesez) Steine, Tor Olav. (1992). Fenomenet Norsk Data. Oslo: Universitetsforlaget ISBN 978-82-00-21501-1..
* ↑ (Ingelesez) Ling. (2008). Elevated Rock Art. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg ISBN 978-9185245345..
* 1 2 (Norvegieraz [bokmål]) Thuesen, Nils Petter. (2011). Norges historie. Forlaget Historie og Kultur. Oslo: Universitetsforlaget, 278 or. ISBN 978-8292870518..
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) "Landnámabók (Sturlubók)". www.snerpa.is.
* ↑ (Ingelesez) "Age of the vikings". loststory.
* ↑ (Ingelesez) Foster, R. F.. (2001). The Oxford History of Ireland. Oxford University Press ISBN 019280202X..
* ↑ (Ingelesez) "Vinland Archeology". naturalhistory.si.edu.
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) Landnámabók (Sturlubók)". www.snerpa.is..
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) Steine, Tor Olav. (1992). Fenomenet Norsk Data. Oslo: Universitetsforlaget ISBN 978-82-00-21501-1..
* 1 2 3 (Ingelesez) Larsen, Karen. (1948). A History of Norway. Princeton, New Jersey: Princeton University Press.
* ↑ (Ingelesez) Ewan, Elizabeth, Nugent; Janay. (2008). "Finding the family in medieval and early modern Scotland". Ashgate Publishing, 153 or. ISBN 0754660494..
* ↑ (Ingelesez) Oeding, P. (1990). "The black death in Norway". Tidsskrift for den Norske Laegeforening ISBN PMID 2197762..
* ↑ (Ingelesez) "1,500-Year-Old Viking Arrowhead Found After Glacier Melts in Norway". Curiosmos.
* ↑ (Ingelesez) "Viking ship burial discovered in Norway just 50cm underground". The Guardian.
* ↑ (Ingelesez) Derry, T.K.. (1968). A Short History of Norway. George Allen and Unwin.
* 1 2 (Norvegieraz [bokmål]) Thuesen, Nils Petter. (2011). Norges historie. Forlaget Historie og Kultur. Oslo: Universitetsforlaget, 370 or. ISBN 978-8292870518..
* ↑ (Ingelesez) Treaty of Kiel. Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Kiel.
* ↑ (Ingelesez) Nicolson, Harold. (1946). The Congress of Vienna; a study in allied unity, 1812–1822. Constable & co. ltd, 295 or..
* 1 2 (Ingelesez) "Norges Bank's history". Norges Bank.
* ↑ (Ingelesez) Franklin D. Scott. (1977). Sweden: the Nation's History. University of Minnesota Press: Minneapolis, 380 or..
* ↑ (Ingelesez) Sejersted, Francis. (2014). The Age of Social Democracy: Norway and Sweden in the Twentieth Century. Princeton University Press, 543 or..
* ↑ (Ingelesez) "Polar Expeditions". Fram Museum.
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) "Historikk – Stavanger lufthavn, Sola".. Avinor.no.
* ↑ (Ingelesez) Dear, I.C.B, Foot, M.R.D.. (1995). Oxford Companion to World War II. , 818–23 or..
* ↑ (Ingelesez) Stokker, Kathleen. (1991). "Heil Hitler; God Save the King: Jokes and the Norwegian Resistance 1940–1945". Western Folklore, JSTOR, 171–190 or..
* ↑ (Ingelesez) Friis, Erik J.. (1965). "The Norwegian Government-In-Exile, 1940–45". Scandinavian Studies. Essays Presented to Dr. Henry Goddard Leach on the Occasion of his Eighty-fifth Birthday, 422-444 or..
* ↑ (Ingelesez) Andenaes, Johs. (1966). Norway and the Second World War. .
* ↑ (Ingelesez) "Passport Issues, Citizenship and National Registration". Nordic Council.
* ↑ (Ingelesez) Götz, Norbert. (2009). "The Absent-Minded Founder: Norway and the Establishment of the United Nations". Diplomacy & Statecraft, 619–637 or. ISBN doi:10.1080/09592290903455741. S2CID 153680303...
* ↑ (Ingelesez) Malmø, Morten. (1997). Norge på vingene!. Oslo: Andante Forlag, 66 or. ISBN 978-82-91056-13-5..
* ↑ (Ingelesez) Pedersen, Kai R.. (1996). "Norwegian Business and the Marshall Plan, 1947–1952.". Scandinavian Journal of History, 285–301 or. ISBN 0346-8755..
* ↑ (Ingelesez) Larsen, Karen. (1948). A History of Norway. Princeton, New Jersey: Princeton University Press..
* ↑ (Ingelesez) "Secondary Industries". This is Norway. Statistics Norway.
* ↑ (Ingelesez) Dyomkin, Denis; Fouche, Gwladys. (2010). "Russia and Norway strike Arctic sea border deal". Reuters.
* ↑ (Ingelesez) "Regulatyr Reform in Norway" (PDF). Organisation for Economic Co-operation and Development.
* ↑ (Ingelesez) Hove-Ødegård, Arne; Celius, Sten; Brun, Ivar Ole. (2004). "An Olympic Fairy Tale". Lillehammer Municipality.
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) Ingebrigtsen, Roger. (2011). "Fra invasjonsforsvar til innsatsforsvar". Government.no.
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) "Tsunami victims remembered". www.newsinenglish.no.
* ↑ (Ingelesez) Dagenborg, Henrik Stolen. (2017). "Norway's right-wing government wins re-election fought on oil, tax". Reuters.
* ↑ (Ingelesez) Norway's Prime Minister Presents His New Government. Associated Press.

## Ikus gainera

(Ingelesez) Dinamarka-Norvegia

## Kanpo estekak

(Ingelesez) Norvegia
(Ingelesez) Norvegia, Encyclopædia Britannica-n
* Datuak: Q210725
* Multimedia: History of Norway / Q210725