OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Almucs de Castelnau

Almucs de Castelnau edo Castelnou (1140 – 1184) Proventzako hiri bateko trobadorea izan zen. Bere izena Almuc, Amucs, Almois, Almurs edo Almirs bezala ere idazten da.
Kontserbatzen den Almucsen lan bakarra "Iseut Capiokoarekin olerki trukeak " da, beste trobadore bat. Textua kantutegitan banatzen da. Bertan Iseutek Almucsi, Gigo barkatzeko erregutzen dio; honek bere aurka falta handi bat egin baitzuen.

## Identifikazioa
### Almodis de Caseneuve

Almucs Almodis de Caseneuverekin identifikatua ere bada. Kronologikoki, Almodis eta Almucs garaikideak izango lirateke eta Caseneuveko jaunek beste trobadore batzuekin erlazioa zutela dokumentatu dute. Almodis Guiraut I Simianekoaren emaztea izan zen, Apt y Gordes gobernatu zuena; berarekin lau seme izan zituen. Ezkontza 1151n ospatuko zen seguruenik.

### Guigo Randonen emaztea

Posiblea da Almucs Guigo de Castelnou de Randonen emaztea izatea, hau 1200. urte inguruan nabarmendu zen.
* Datuak: Q2426795
# Maria Ventadorngoa

Maria Ventadorngo edo Maria Ventedorngo (frantsesez Marie de Ventadour) XII. mende bukaeran trobadoreen poesiaren bultzatzaile eta trobairitz izan zen; bere izena modu desberdinetan dago jasota eta Marie Turenneko eta Marguerite Turenneko bezala ere ezagutzen da.
Maria Ventadorn-go "Turena hiru"retako bat izan zen, alegia Raimundo II.a Turenakoa bizkonderen eta Elisa Séverac-ekoaren hiru alabetako bat. Hirurak, Bertran Borngoaren arabera, tota beltat terrena zuten, alegia "lurreko edertasun guztiak".
Bere jaiotze data ez da ziurra eta seguru asko 1222an hil zen. Eble V.a Ventadourreko bizkondearekin ezkondu zen (Corrèze, Frantzia eta Eble le chanteur trobadorearen birbiloba). Seme bat izan zuten, Eble (VI.a), Dauphine de la Tour Auvergnekoarekin ezkondu zena, eta Alix edo Alasia, alaba izan zuena.
Mariaren senarra Eble III.aren biloba zen (Bernart Ventadorngo trobadore edo koblakariaren nagusiaren babeslea), eta Eble le chanteurren birbiloba, generoaren sortzaileetako bat izan zela uste dena. María hainbat trobadoreren lanetan aipatua da, besteak beste, hauen lanetan: Gaucelm Faidit, Montaudongo moja, Gausbert Puiciboteko, Pons Capduelhgo, Guiraut Calansoko, Bertran Borngo eta Gui Usselgoren lanetan. Biographies des Troubadours lanean jasotako iruzkin poetiko baten arabera, Hugo IX.a Lusignango zen Mariaren zalduna (sos cavalliers).
Maria Ventadorngo trobairitza (emakume trobadore edo koblakaria) izan zen. Bere tensó edo eztabaida poetiko bakarra gordetzen da (1197. urte ingurukoa), Gui Usselgoarekin batera konposatutakoak. Eztabaidan planteatutako galdera honako hau zen: gizona emakumearen maitale gisa behin onartuta, bere berdina bihurtuko litzateke edo bere zerbitzaria izaten jarraituko luke? Mariak azken ikuspuntua defendatu zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 Kehew (ed.), Robert. (2005). Lark in the morning: the verses of the troubadours (A bilingual edition). University of Chicago Press, 175-179 or. ISBN 9780226429334..
* 1 2 3 4 5 6 7 Samuel N. Rosenberg, Margaret Switten, Gerard Le Vot, ed. Songs of the troubadours and trouvéres: an anthology of poems and melodies. New York: Garland, 151-153 or. ISBN 9780815313411..
* ↑ Sadie, ed., Julie Anne. (1994). The Norton Grove dictionary of women composers. New York: Norton, 314 or. ISBN 9780393034879...
* ↑ Bruckner, Matilda Tomaryn. (1995). Songs of the women troubadours. Translated by Matilda Tomaryn Bruckner. New York [u.a.]: Garland. New York: Garland ISBN 9780815308175..
Bibliografia
* Bec, Pierre (1995) Chants d'amour des femmes-troubadours: trovairitz et chansons de femme. Paris: Stock. 164-171. or. (tensóaren okzitanierako testua eta frantsesera itzulpena).
* Boutière, J.; Schutz, A.-H. (1964) Biographies des troubadours. Paris: Nizet. 170-179, 208-214 eta 314-320. or.
* Mouzat, Jean (1965) Les poèmes de Gaucelm Faidit. Paris: Nizet.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5363
* Multimedia: Maria de Ventadorn / Q5363
# Ana Komneno

Ana Komneno (grezieraz: Άννα Κομνηνή, Anna Komnēnē, Konstantinopla, 1083ko abenduaren 1a - ib., 1153) bizantziar printzesa eta historialari bat izan zen, Alexiada lanaren egilea.
Alexo I.a Komneno enperadorearen alaba nagusia, literatura bizantziarrean, historian, geografian, mitologian, eta are filosofian ere aditu bihurtu zuen heziketa arduratsu bat jaso zuen. 1097an Nizeforo Brienniorekin ezkondu zen, tronurako antzinako erregegai baten semea zena. Bere ama Irene Dukasekin batera, azpijokoan aritu zen, Alejo I.ak, oinordeko bezala, Anaren senarra izenda zezan, Anaren anaia zen Joan II.a Komnenoren ordez. Bere anaia Joan II.a Komneno tronura iritsi zenean, ama eta alaba monasterio batetara erretiratu ziren.

## Idazlanak

Monasterioan, Anak, "Alexiada" idatzi zuen, bere aita Alejo I.aren erregealdiaren historia bat, grezieraz, hamabost liburutan banatua. Lanak, 1148an amaitua izan zena, bere aitaren karrera politikoa kontatzen du 1069tik 1118an hil zen arte. Bere senar Nizeforo Briennio idazten hasi zen, eta, 1137an hil zenean amaitu gabe utzi zuen historiaren jarraipena da.
Ana Komneno, berri zehatzik dagoen lehen emakumezko historialaria da. Bere ereduak, Tuzidides, Polibio eta Xenofonte greziarrak dira, eta, bere estiloa, garai hartako bizantziar literaturako atikotasunagatik bereizten da. Bizantziar Inperioaren babeslea orokorrean eta bere familiarena bereziki, bere anaia Joan izan ezik, bere lanean, gorroto eta mespretxu bereziarekin ikusten ditu latindar gurutzatuak.

## Familia eta lehen urteak

Ana Konstantinoplako jauregian jaio zen. 7 anai-arreben artean zaharrena zen; hauek izan zituen, jaiotza ordenan: Maria Komneno, Juan II Komneno, Androniko Komneno, Isaac Komneno, Eudoxia Komneno eta Teodora Komnena Angelina.
Historia, matematika, zientzia eta filosofia grekoan formatu zen arren, bere gurasoek poesia ematea debekatu zioten. Izan ere, emakume ez birginak glorifikatzen zituela zioten eta hau ez omen zen egokia bere klaseko emakume batentzat. Bere gurasoen debekuari kasurik egin gabe, poesia eikasi zuen Anak erreinuko eunuko batekin. Ikasketa hauekin, bere garaiko edukazio onena zuen emakumeetako bat bihurtu zuen.

## Ezkontza

Garaian ohikoa zen bezala, Ana emaztegaitzat jarri zuten Konstantino Dukasekin, Miguel VII eta Maria Alaniakoaren semearekin. Hau ordea, denbora gutxira hil zen eta Ana beste gizon batekin ezkondu zen.
1097an, 14 urte zituela, Nizeforo Brieniorekin ezkondu zen. Anak zionez, beraien ezkontza politika kontua izan zen, maitasuna baino gehiago. Hala eta guztiz ere lau ume izan zituzten: Alejo Komneno, Juan Dukas, Irene Dukaina eta Maria Briennio Komneno.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren 179. araua: Bizantziar Inperioko pertsona-izenak, euskaltzaindia.eus
* Datuak: Q179284
* Multimedia: Anna Comnena / Q179284
# Frau Ava

Ava ( 1060. urtea - 1127ko otsailaren 7a ) Frau Ava izenez ere ezaguna, Ava Göttweigekoa edo Ava Melkekoa izan zen, Ava olerkaria ere. Alemaniako literaturako edozein generoren barruan izendatutako lehen emakumezko egile izan zen.

## Bizitza eta heriotza

Ava bizitza normala izan zen; ezkondu zen eta bi seme izan zituen: Hartmann eta Heinrich. Ava alargun bihurtu zenean, monasterio batean bizi izan zen. Bi semek, ziur aski apaizak izan zirenak, ama lagundu zuen erlijio poesia sortzean.
Das Jüngste Gericht (azken judizioa) poemaren amaieran, , Ava-k bere semeak gogorarazten ditu:
       Dizze buoch dihtôte zweier chinde muoter.
       diu sageten ir disen sin. michel mandunge was under in.
       der muoter wâren diu chint liep, der eine von der werlt sciet.
       nu bitte ich iuch gemeine, michel unde chleine,
       swer dize buoch lese, daz er sîner sêle gnâden wunskende wese.
       unde dem einen, der noch lebet unde der in den arbeiten strebet,
       dem wunsket gnâden und der muoter, daz ist AVA.
Bere poesian Ava kristau erlijio istorio eta Beda, Rabano Mauro eta Alcuino de York-en lanak ere erabili zituen, baita beste hainbat poetenak ere. Ava hil zen kapera zahar batean, gaur egundo San Blasen kapera Klein-Wienen, dirudienez. Han bertan, Göttweig inguruan "Ava dorrea" izeneko badago.

## Lanak

* "Johannes"
* "Leben Jesu"
* "Antichrist"
* "Das Jüngste Gericht"

## Ohoreak
### Frau Ava Literatur Saria

2001ean saria sortu zen eta 2003an lehen aldiz eman zen. Emakume dazle alemaniarren gai politiko edo espirituzko gaiei buruzko lanei zuzenduta.

## Erreferentziak

* Hoffmann, H. (ed.), 1830. Fundgruben für die Geschichte deutscher Sprache und Literatur. Breslau.
* Kartschoke, Dieter, 1994 (2ª ed.) Geschichte der deutschen Literatur im frühen Mittelalter. Munich.
* Maurer, F., 1966. Die Dichtungen der Frau Ava. Tübingen.
* Mayer-Skumanz, Lena, 2002. Frau Ava. Wien:Dachs-Verlag. [./https://es.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3851912578 ISBN 3-85191-257-8]
* Rushing, James, 2003. Ava's New Testament Narratives: When the Old Law Passed Away (edición con traducción inglesa de "Johannes" y de "Life of Jesus"). Kalamazoo

## Kanpo estekak

* Biographisch-Bibliographisches Art. Lexikon, bere lanaren edizioak ditu )
* "Das Jüngste Gericht" (testua)
* Schochs, Kurt (ed.), 1986. Die Dichtungen der Frau Ava . Graz: ADEVA. {{ISBN|3-201-01312-9}}
* Datuak: Q66299
</nowiki>
# Rabia Balkhi

Rābi'a bint Ka'b al-Quzdārī (persieraz: رابعه بنت کعب‎), Rābi'a Balkhī (رابعه بلخی) eta Zayn al-'Arab (زین العرب) izengoitiz ezaguna, Balkh hiriko persiar poeta eta idazlea izan zen, agian persiar poesian nabarmendu zen lehenengo emakumea.
Berari buruzko aipamenak Rūdakī eta 'Attār idazleen olerkietan aurki daitezke. Zāhir ud-Dīn 'Awfīek bere biografia ezagutarazi zuen eta Nūr ad-Dīn Djāmīk zabaldu. Bere jaiotzaren eta heriotzaren data zehatzak ez dira ezagutzen, baina Khorasango (gaur egungo Afganistan) Balkhekoa zela diote. Zenbait arrazoirengatik, Rūdakū, Naṣr II.a samandar emirraren (914-943) gorteko olerkariaren garai berean bizi izan zela uste dute.

## Biografia

Beste iturrien arabera, Quzdārū X. mendean jaio zen, Khuzdarren. Samandar Inperioko errege gorteko poeta izan zen.
Bere izena eta biografia Awfīren lubābu 'l-albāb, Attārren maṭnawīyat eta Djāmīren nafahātu 'l-uns kroniketan agertzen dira. Errege familia batekoa omen zen, bere aita Ka'b al-Quzdārī, Samaniegoko gorteko kidea izan zen eta, beraz, Abu Muslimen garaian Persia ekialdean bizi izan ziren arabiar etorkinen ondorengoa omen zen.
Mahsatī Dabīra Ganja'īrekin batera, persiera modernoan idatzi zuen lehen olerkarietako bat izan zen, eta Persiako emakumezko idazle ezagun gutxiren artean dago. Persiako lehen emakume poeta ezaguna da, edo Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuaren Liburutegiaren esanetan, "Persiako lehen emakume poeta dokumentatua".

## Ondarea

Jaio eta hamabi mende geroago, Quzdari afganistandarren buruetan dago oraindik. Bere olerkiak eskoletan errezitatzen dituzte eta akademian, zeremonietan, sari emanaldietan eta telebista programetan erreferentea da. Urtero, Balkheko bere hilobia Persiar tradizioko emakumerik ospetsuenari begirunea erakusten dioten erromesez betetzen da.

## Erreferentziak

* ↑ H. Rowley & P. Weis. (1978). Journal of Semitic studies. 23-24 Oxford University Press, 139 or..
* 1 2 Indo-Iranica. 2 Kalkuta: Iran Society, 39 or..
* 1 2 (Ingelesez) Library of Congress. Women Writers - A Thousand Years of the Persian Book. .
* ↑ Lindberg-Wada, G.. (2006). Literary History: Towards a Global Perspective, Gruyter. (1. argitaraldia), 204 or..

## Bibliografia

* Browne, Edward Granville. (1998). Literary History of Persia. , 2256 or. ISBN 0-7007-0406-X..
* Rypka, Jan. (1968). History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company ISBN 90-277-0143-1. OCLC .460598.
* Chopra, R.M.. (2010). Eminent Poetesses of Persian. Kalkuta: Iran Society.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q469377
# Uallach ingen Muinecháin

Uallach ingen Muinechain (934an hil zen) Irlandako poeta eta Ollamh Érenn izan zen, Irlanda gaelikoan. Ollamh Érenn-en kargua, edo Ollam buruzagia (literalki Irlandako "handiena"), literatura eta historiako bardo edo olerkari bati zuzendutako titulu profesionala izan zen. Tribu buruak guztiak bazeukaten bat eta probintzia bateko Ollam buruzagia probintzia horretako Ollam guztiak zeuden haren menpe eta gizarte maila probintziako erregearen baliokidea zen.
Uallach Dingle penintsulakoa zen, Kerry konderrian, eta Irlandan banfhile (poeta) gisa deskribatu zen Inisfallenen urte-liburuko nekrologian. Gaelikoaren iturrietan emakumezko olerkarien presentzia urria nabarmentzen da, eta ia ez da bere bizitzako ezer edo haren lanik ezagutzen.

## Erreferentziak

* ↑ Meek, Christine; Simms, Katharine. The fragility of her sex? : medieval Irishwomen in their European context. Dublín: Four Courts Press, 1996. ISBN 1851821724
* Uallach ingen Muinechain, Maire Ni Dhonnchadha, , Irlandako entziklopedia, p. 1087, Dublin, 2003.
* Datuak: Q4257088
# Sei Shōnagon

Sei Shōnagon (japonieraz 清少納言, Sei Shōnagon) (968 inguru-1000 eta 1025 bitartean) X. mendean, Heian aroan bizi izan zen idazle japoniar bat izan zen. Makura no Soshi izenburuko bere egunerokoagatik da ezaguna (Burkoaren liburua).
Bere bizitza ez da askorik ezagutzen. Bere benetako izena zein zen eztabaidatzen da, iritzirik hedatuenak Kiyohara Akiko deitzen zela dioen arren. Bere ezizena protokolo titulu batez (Shonagon, hirugarren Estatu azpidazkaria) eta familia abizen batez (Sei egilearen lehen abizena den Kiyohararen lehen zatia idazten den karakterearen txinatar ahoskera da. Kiyoharak "zelai garbia" esan nahi du).
Kiyohara no Motosuke olerkariaren alaba zen. Bere aitaren egoera nabarmenari esker, Ichijō enperadorearen emazterik gogokoena zen Fujiwara no Sadako enperatriz ezkontidearen konpainiako dama bihurtzea lortu zuen. Ustez Tachibana no Norimitsurekin ezkondu edo bizi izan zen, honekin Tachibana no Norinaga izeneko seme bat izan zuelarik. Fujiwara no Muneyorekin ere ezkondu zen eta honekin alaba bat izan zuen, Koma no Myobu izenekoa. Beste alde batetik, maitale ugari eman zitzaizkion.
Enperatriz ezkontidea hil ondoren, Sei Shonagonek oraindik beste zazpi eta hamar urte bitartean eman zituen gortean, eta ondoren erlijio andere budista bezala ordenatu zen. Hil zen arte noraezean bizi izan zen, limosnei esker mantenduz, Shikoku uhartearen eta hiriburuaren inguruen artean.
Bere lanik garrantzitsuena den Makura no Soshi (Burkoaren liburua), bere eguneroko pertsonala zen, oheburupean gordetzen ohi zena (hortik izena). Burkoaren liburua egileak eguneroko errealitateko elementuak zerrendatzen dituen zerrenda batzukin osatua dago, emozioa eragiten duten gauzak, zikintasun sentsazioa eragiten dutenak, erosi ezin daitezkeen gauzak... esate baterako. Jorge Luis Borges lan hau hautatu, apuntatu eta itzuli zuen Maria Kodamaren laguntzarekin.
Makura no Soshi lanaz gain Sei Shonagon shu olerki bilduma ere idatzi zuen. Ogura Hyakunin Isshun, partehartzaileen oroimena eta ezagutza poetikoak funtsezkoak diren karta joko tradizionalean agertzen diren olerkarietako bat ere bada.
* Datuak: Q231603
* Multimedia: Sei Shōnagon / Q231603
# Maria Frantziakoa

Maria Frantziakoa (fl. 1160-1215) frantziar olerkaria izan zen. Ingalaterrako erregeen gortean bizi izan zen, eta Alienor erreginaren laguna izan zen. 1167 inguruan, dialekto anglonormandiarra erabiliz, hamabi “lais” (bertsoz idatzitako narrazioak) izenekoek osatutako bilduma argitaratu zuen. Esoporen "Fabulak" (1170) eta Saltreyren "L’Espurgatoire seint Patriz" (1190) itzuli zituen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2017/3/11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q5617
* Multimedia: Marie de France / Q5617
# Trotula

Trotula XII. mendeko emakumezkoen medikuntzari buruzko hiru testuri erreferentzia egiten dien izena da. Salernoko portu-hirian, konposatutako testuak dira, eta izena Trota Salernokoan oinarritzen da. Bera mediku eta medikuntzako idazlea izan zen, eta hiru testuetako bati dago lotua.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Turner, W. J.. (2009-07-01). «Making Women's Medicine Masculine: The Rise of Male Authority in Pre-Modern Gynaecology» Journal of the History of Medicine and Allied Sciences 64 (3): 383–385. doi:10.1093/jhmas/jrp003. ISSN 0022-5045. (Noiz kontsultatua: 2024-05-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q258620
* Multimedia: Trotula of Salerno / Q258620
# Héloïse d’Argenteuil

Héloïse d’Argenteuil (latinez: Eloysa edo Heloisa; c. 1092 – 1164ko maiatzaren 16a) Erdi Aroko intelektuala izan zen, Petri Abelardoren emaztea eta Paraclet-eko lehendabiziko abadesa. Lotze eskandalagarri baten alaba, Hersende de Champagne (Montsoreau-ko andrea eta Fontevraud abadiaren fundatzailea) eta Gilber de Garlande (Frantziako seneskala) izan zituen gurasoak. Europako emakumezko idazlerik lehenengoetakoa da, eta emakumearen desioaren berariazkotasuna baiesten eta zehazten lehenengoa.
Haren poemetatik hileta-orazio bat baino ez da iritsi gaurdaino, baina deus ez haren musikatik edo haren gaztaroko kantetatik. Haren gutunetatik gorde direnak, berriz, frantsesaren literaturaren monumentutzat hartu dituzte. Pasioz eta erudizioz beteak, erotismoaz bainoago, hezibide sentimentalaren arketipoa da, eta genero epistolario klasikoa eratzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ E. Bouyé, Notice, in Abailard et Héloïse, p. 364, Folio Gallimard, Paris, décembre 2006 (ISBN 2-07-041528-7).
* ↑ J.-Y. Tilliette, « une pédagogie de la conversion », cité in Introduction in Lettres d'Abailard et Héloïse, éd. E. Hicks & Th. Moreau, p. 28, Le livre de poche Librairie générale française, no 4572, Paris, 2007.
* Datuak: Q5656
* Multimedia: Héloïse d’Argenteuil / Q5656
# Lantzeko inauteria

Lantzeko inauteria Nafarroa Garaiko eta Euskal Herriko inauteririk ezagunena da eta Lantz udalerrian ospatzen da. Tradiziozko ospakizun hau hausterre-egunaren aurreko egunetan egiten da. Astelehen eta astearte inautean herriko kaleak pertsonaia ezberdinen jantziak daramatzaten herritarrez betetzen dira. Miel Otxin lapurra harrapatzea dute helburu.

## Pertsonaiak

Pertsonaien artean honakoak nabarmentzen dira:
* Miel Otxin: Espiritu txarrak itxuratzen dituen lapur gaiztoa da, erraldoi handia. Astelehenean atzeman ostean, herriko kaleetan zehar pasearazten dute, txistu eta danbolin soinua lagun dutela. Asteartean, goizeko ibilaldi baten ondoren, tiroz hil eta sutan erretzen dute, herritarrek suaren inguruan zortzikoa dantzatzen duten bitartean.
* Ziripot: Belarrez betetako zakuekin jantzitako pertsonaia lodia da. Kaleetan zehar dabilen bitartean, Zaldikok lurrera botatzeko ahaleginak egiten ditu.
* Zaldiko: Irritsu eta saltoka, gizakiaren eta zaldiaren arteko nahastea da. Gerrian zaldi baten itxura daramala, Ziripot lurrera botatzea du helburu. Arotzek ferratzea lortzen dutelarik herritarren zerbitzura jartzen da.
* Arotzak: Ziripot lagundu eta Zaldikori ferrak jartzeko ardura dute.
* Txatxoak: Herriko biztanleak irudikatzen dituzte. Animalia larru eta arropa zaharrekin jantzirik, lastozko erratzekin eta aurpegia estalita, oihuka, bertan daudenak xaxatu eta oldartzen zaizkie.

## Historia

Lantzeko ihauterien jatorria ezezaguna da, baina antzinako tradizioa dela dirudi, agian erdi arotik datorrena.
Espainiako gerra zibilaren ondotik, ihauteriak debekatuak izan ziren. 1964an ihauteriak berreskuratzeko ekimena abiatu zuten herritarrek, hainbat historialarien laguntzaz, tartean Julio Caro Baroja eta haren anaia Pio Caro Baroja.

## Iruditegia

* Miel Otxin pertsonaia
* Zaldiko
* Arotzak
* Txatxoa
* Lantzeko plazan 2017
* Lantzeko plazan 2017
* Lantzeko plazan 2017
* Lantzeko plazan 2017
* Ziripot arrastaka

## Erreferentziak

* ↑ Quintana, Miguel Angel. (1989). «Lantzeko Ihauteria» filmoteka.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
* 1 2 Nerea ARREGI URRIOLABEITIA: Euskal Inauteriak Erabili.com
* 1 2 Lantzeko ihauteriak. (Noiz kontsultatua: 2020-02-28).

## Kanpo estekak

* Lantzeko Inauteriak.
* Lantzeko inauteria
* Datuak: Q2750225
* Multimedia: Carnival in Lantz / Q2750225
# Trapujale

Trapujale Lezoko (Gipuzkoa) inauterietako pertsonaia nagusia da, 1987an sortua. Erdi betizu, erdi zaldi den izakia da.

## Jatorria

Garai batean, goseteak eta eskasi hedatua zegoenean, lezoarrak bereziki txiroak omen ziren. Horrela, jatekorik ez zutenez, inguruko herrietakoek trapujale esaten zieten lezoarrei. Trapujale pertsonaia, honenbestez, Lezotarrei deitzen zitzaien aspaldiko goitizenetik sortua da.

## Kondaira

Trapujale Jaizkibelen bizi zen. Urtero ostegunzurian herrira jeisten zen inauteriak herritarrekin igarotzera. Baina MariNazkane eta bere ziriku maltzurrak bere aurka ari ziren beti. Zazpi ziriku gaiztoek zazpi ardi lapurtu zizkieten herritarrei eta Trapujaleri bota zioten errua, Trapujale ardiak jaten ikusi zutela esanez. Herritarrek Trapujale epaitu egin zuten eta zirikuek ziotena sinetsirik, sutara zigortu zuten. Horrela, asteartebeltzean, herrian herio-bidaia egiten du. Azkenean, sutara botatzen dute bere burua. Halako batean, haren izpirituak Lezoko herritarrei hitz egiten die barkatzen diela esanez eta hurrengo urtean itzuliko dela esanez. Bukatzeko, bere gorputik janaria ateratzen dute, plazan txerri-jatea egiteko.

## Pertsonaiak

* Trapujale
* MariNazkane sorgina
* Tiñel zirikua
* Aller zirikua
* Ixku zirikua
* Sats zirikua
* Let zirikua
* Sumi zirikua
* Munttar zirikua
* Epailea
* Aguazila
Zirikuak sorginaren esanetara dauden izakiak dira eta izenak Jaizkibel-go zazpi muinoetakoak dira (Tiñelu, Allerru, Ixkulin, Sahatsa, Lete, Sumitza, Munttar).

## Inauteri egunak

Ostegunetik asteartera izaten dira inauteriak eta egun bakoitzak bere izen berezia du:
* Ostegunzuri
* Ostiralori
* Larunbatgorri
* Igandeubel
* Astelehenarre
* Asteartebeltz

## Erreferentziak

* ↑ Mikel Susperregi eta Lander Zurutuza (1990): Trapujale, Lezoko ihauteria, Lezoko Kultur Batzordea.
* ↑ Luisma Rodriguez: «Trapujale antolatu zuen taldea 20 urte eta gero berriro Lezon», Diario Vasco, 2007-02-13.

## Ikus gainera

* Lezo
* inauteri

## Kanpo estekak

lezokultura.wordpress.com orrian trapujaleren irudia (Juan Luis Landa)
* Datuak: Q12268161
# Lantzeko zortzikoa

Lantzeko zortzikoa bereziki Nafarroakoako Lantz herriko ihauterian sortutako dantza folklorikoa da. Ihauterietako astearte goizeko ibilaldi baten ondoren, Miel Otxin (espiritu txarrak itxuratzen dituen lapur gaiztoa da, erraldoi handia) tiroz hil eta sutan erretzen dute, herritarrek suaren inguruan zortzikoa dantzatzen duten bitartean.
Pausoka dantzan ikasten laguntzeko lehen ahalegina izan zen bideoa ikusiena izan zen 2022an dantzan.eus atarian. Euskal Herriko plazetan gehien dantzatzen den euskal dantzetako bat da zortziko hau. Lantzen bai, baina Baztanen, Malerrekan, Bortzirietan... ere dantzatzen da, bakoitzean tokian tokiko bere bereizgarriekin. Horietan guztietan oso garrantzitsua da musikak markatzen digun pultsoa edo patroi erritmikoa argi izatea eta gure oinak horren arabera mugitzea.
Lantzeko ihauterien jatorria ezezaguna da, baina antzinako tradizioa dela dirudi, agian erdi arotik datorrena. Espainiako gerra zibilaren ondotik, ihauteriak debekatuak izan ziren. 1964an ihauteriak berreskuratzeko ekimena abiatu zuten herritarrek, hainbat historialarien laguntzaz, tartean Julio Caro Baroja eta haren anaia Pio Caro Baroja.
* Miel Otxin pertsonaia
* Txatxoa
* Lantzeko plazan 2017
* Lantzeko plazan 2017
* Ziripot arrastaka

## Erreferentziak

* ↑ Quintana, Miguel Angel. (1989). «Lantzeko Ihauteria (11' 40 unetik aurrera)» filmoteka.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-02).
* ↑ Lantzeko ihauteriak. (Noiz kontsultatua: 2020-02-28).
* ↑ dantzancom. «2022 Dantzan: 10 bideo eta 10 albiste ikusienak» dantzan.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-01).
* 1 2 pausoka. «1.1 Zortzikoa pausoka» dantzan.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-01).
* ↑ Lantzeko ihauteriak. (Noiz kontsultatua: 2020-02-28).

## Kanpo estekak

* «1.1 Zortzikoa pausoka» Ikasi pausoka. dantzan.eus
* Lantzeko Inauteriak.
* Lantzeko inauteria