# Rock

Rock musika musika estilo bat da. 1950eko hamarkadan sortu zen Ameriketako Estatu Batuetan "rock and roll" izenarekin, eta 1960ko hamarkadatik aurrera hainbat estilotan garatu zen, bereziki Erresuma Batuan eta Ameriketako Estatu Batuetan. Bere sustraiak 1940eko hamarkadan eta 1950ekoan garatutako estiloan ditu, blues, rhythm and blues eta country musikatik eragina jasotzen zuen musikan. Rock musikak beste estilo askotatik ere jaso zituen eraginak, hala nola blues elektrikoa, folk musika, jazza, musika klasikoa eta beste estilo batzuetatik. Rocka gitarra elektrikoan zentratu da, normalki baxu elektrikoa, bateria eta abeslari bat edo gehiago dituen musika-taldeak osatuz. Rocka, normalki, 4/4 konpasean egiten da, ahapaldietan garapena eta errepikatzen den estribillo batekin, baina generoak era askotako konposizioak ditu. Pop musikan gertatzen den bezala, abesti askok maitasun erromantikoa lantzen dute, baina askotan erabili da gai sozialak edo aldarrikapen politikoak egiteko.
1960ko hamarkadako "rock klasiko"aren garaitik aurrera, hainbat azpi-genero garatzen joan dira, batzuetan hibridoak blues rock, folk rock, country rock, southern rock, raga rock edo jazz rocka bezala; horietako batzuek musika psikodelikoaren garapenean garrantzia izan zuten, psikodeliaren eta hippien kontrakulturatik jaio zena. Rock progresiboak egitura artistikoak garatu zituen; glam rockak estilo bisuala goraipatu zuen; eta heavy metal azpigenero arrakastatsuak bolumena, indarra eta abiadura baliatu ditu. 1970ko hamarkadaren erdialdetik, punk rockak kritika politiko eta sozial handiko musika egin zuen. 1980ko hamarkadan punkaren garapenarekin new wave, post-punk eta rock alternatiboa jaioko ziren, eta Euskal Herrian Euskal Rock Erradikala. 1990eko hamarkadatik aurrera rock alternatiboa garatzen hasi zen, mainstream bilakatuz grunge, Britpop eta indie rock azpigeneroekin. Pop punk, rock elektronikoa, rap rock eta rap metal azpigeneroak 1990eko hamarkadatik aurrera sortu ziren, eta 2000ko hamarkadan saiakerak egon dira rockaren historia berrikusteko, bereziki garage rock eta techno-pop musika estiloetan.
Rock musika hainbat mugimendu politiko eta sozialen bideratzaile izan da, adibidez Erresuma Batuko rocker eta mod mugimenduak edo San Franciscon garatu zen hippie kontrakultura. 1970eko punk kulturak gotikoak, punk mugimendua edo emo azpikulturak ekarri ditu. Protesta-abestiaren folk iturritik edan du rockak, eta askotan arraza, sexua edo drogaren inguruko aktibismo politikoa ere lotu dira musika estilo honekin.

## Jatorria: rock and rolla

Musika kultura ezberdinen bategitetik sortu zen rock and rolla. Trukean, rockak kultura horien gainean bere eragina ere izan du, gaur egun rock musika garatzen duen hartu-emaneko prozesua sortuz. Ameriketako Estatu Batuetan jaioa, berehala hedatu zen mundura. Arrakastak rockaren definizioa ere zabaldu eta lausotu zuen.
Ameriketako Estatu Batuetan 1950eko hamarkadaren erdian jaio zen rock and rolla. Chuck Berry, Little Richard, Bo Diddley edo Fats Domino artista beltzek beltzentzat jotzen zuten. Arraza auzia oso markaturik zegoen garaiko dantzalekuetan eta agintari batzuen buruetan.
Rock and rollaren onarpen Britania Handian genero berriaren gaineko zaletasuna piztu zen, eta artista propioak sortzen hasi ziren. Geroago The Beatlesera laburtzekoa zen izena, 1960an The Fabulous Silver Beatles zen, Buddy Hollyri egindako omenaldia.

### Surf musika

Rockabilly soinua AEBetako mendebaldera hedatu zen, ia-ia instrumentu hutsezko surf musika sortuz, surf kultura rock and roll kulturaren aurkaritzat jotzen bazen ere. Dick Dale edo The Surfaris gisako musika taldeek erritmoa bizkortu, perkusioa berritu, eta gitarra elektrikoen soinuak prozesatu zituzten. Beste talde batzuek, hala nola The Beach Boys, Mr. Shears and the Wavettes edo Jand and Dean, berriro erritmoak moteldu zituzten. Ahots harmoniak gehituta, California Sound deritzona sortu zuten.

## Rocka Britainia Handian

Jazz mugimenduak blues musikariak erakarri zituen Britainia Handira. Lonni Donenganen 1955eko “Rock Island Line” kantak eragin handia izan zuen, eta talde andana sortu ziren irla osoan, tartean John Lennonen The Quarry Men, 1957ko The Beatlesen aurrekaria. Arraza oztoporik gabe, Britainia Handian rock and roll mugimendu ederra garatu zen.
Cliff Richardek lortu zuen rock ‘n’ roll britaniarraren lehen arrakasta “Move it” kantarekin. Rock ‘n’ rolla pop arinean eta baladetan galtzen ari zela, rock talde britainiarrek amerikar zuriek baino sutsuago jotzen zuten. 1962rako, Britainia Handiko rock eszena abiaturik zegoen. AEBetako soul, rhythm and blues edo surf musikaren eragina zabala zen oso. Baina euren rock sormenak tartekatzen hasi ziren, gero eta musika konplexuagorekin.
The Beatlesek irudi, musikagintza eta nortasunaren nahasmen erakargarria bildu zuen. 1962rako Rolling Stones, The Animals eta The Yardbirdsekin batera, blues musikaren eragina erakusten zutenetako bat zen. 1964rako, The Kinks, eta geroago The Who, Mod estiloaren irudia ziren. Hamarkadaren bukaerako, rock talde britainiarrak drogen azpikulturako psikodelia musikaren generoetan aurrerapausoak ematen hasi ziren.
Britania Handiko arrakastaren ondoren, AEBetan zehar tamaina handiko bira prestatu zuten The Beatlesek, Beatlemania izeneko zoratzeko moduko zaletasuna ezezaguna sortuz. Horren ildoan, beste talde britaniarrek ere AEBetara jauzi zuten, batik bat Rolling Stones, The Animals eta The Yardbirds.

### 1960etako garage rocka

Inbasio britainiar horrek tokian tokiko eszenatokietan eta grabaketa merkeetan jotzen zuten imitatzaile andana sortu zituzten. Geroago, mugimendu hau garage rocka deitzekoa zen. Generoko talde hoberenetakoak The Sonics, ? & the Mysterians, edo The Standells ziren.

## Azpikultura baten garapena (1963-1974)

1950eko hamarkadaren bukaeran bai AEBetan bai Britainia Handian gerra kontrako mugimenduak (batez ere bonba nuklearraren aurkako) sortu ziren. Bien kasutan, jazz eszenarekin eta folk mugimenduarekin harremanetan zeuden.

### Bob Dylan eta folk rocka

Folk eszenak lotura estuak zituen Britainia Handia eta AEBen artean. Bietan bazeuden jogailu akustikoak, kanta tradizionalak eta mezu soziala zuten blues musika gustoko zituzten folk zaleak. Woody Guthrie aitzindaria izanda, Bob Dylan mugimenduaren bihotza bilakatu zen. Blowin’in the Wind edo Master of War abestiak “protesta kantak” zalego zabalagoari iritsi ziren.
The Byrdsek ere, Mr. Tambourine Man gisako abestiarekin, folk rocka (baita psikodelia rocka ere) garatzeko lagundu zuten. Neil Youngen sormen lirikoek eta gitarra elektrikoen mugimenduek folk rockaren aldaera sortu zuten. Simon & Garfunkel, The Mamas & the Papas, Joni Mitchell edo The Band dira beste folk rock artista nabarmenak.

### Psikodelia rocka

Psikodelia folk eszenan hasi zen. Holy Modal Roundersek izena sortu zuten 1964an. Estiloa Vietnamgo gerraren oposizioarekin lotu zen.
Britania Handian, Pink Floydek underground kulturan 1965etik garatu zen psikodelia. Soft Machine taldea 1966an osatu zen. Donovanen Sunshine Superman aurreneko psikodeliaren arrakasta izan zen. The Beatlesen 1966ko Revolver albumen Tomorrow Never Knows eta Yellow Submarine psikodelia abestiak badaude. The Beach Boysek Pet Sounds kaleratu zuten AEBetan.
1967ko urtarrilean The Doorsen lehen diskoa plazaratu zen. Urte horretan beste talde aitzindari batzuek berea atera zuten: The Beatlesen Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band ekainean, eta urtearen bukaerako Pink Floyden The Piper at the Gates of Dawn zein Creamen Disraeli Gears.

### Progressive rocka

Rocka gitarra-baxua-bateria hirukotetik harago joan zen. Lehen, talde batzuek saxofoiak eta teklatuak erabili bazituzten ere, orain The Beach Boysek eta The Beatlesek (eta haien lidergopean beste askok) instrumentu berriekin jotzen zuten, batzuetan haize arloarekin, korda arloarekin zein orkestra osoarekin. Abestiak hiru minutu baino luzeago irauten hasi ziren. Garai batean jazzari edo orkestratutako pop musikari mugaturik zegoen egitura konplexuak gero eta gehiagotan entzuten ziren.
Musika klasikoa, elektronikoa, esperimentala nahiz jazza nahastuta, progressive rocka (edo Alemaniako eran krautrocka) deitutakoa sortu zen. Progressive rocka garbia eta polita edota atonala eta kakofonikoa izan zitekeen, konplexua edo minimalista, eta askotan kanta berean. Batzuetan rocktzat hartzea ere zaila zen. Generoko talde nagusiak Electric Light Orchestra, Pavlov’s Dog, King Crimson, Caravan, Jethro Tull, Genesis, Gentle Giant, The Nice, Yes, Gong, Emerson, Lake & Palmer, Soft Machine, Steve Hillage, Barclay James Harvest, Magma, Camel, Can, Pink Floyd, Rush, Faust edo Dream Theater.

### Heavy metalaren jaiotza

Britania Handiko bigarren olatu batek ospea erdietsi zuen garai honetan. AEBetako blues musika zuten oinarri, baina emanaldiek era ikusgarria eta handikoia hartu zuten. Cream, Led Zeppelin, Deep Purple edo Black Sabbath dira blues rock gogor horren aurreko ereduak. Guztiek eragin handia izan zuten heavy metal deitzekoa zenaren gainean.

## 1970eko hamarkadako generoak
### Arena rocka

The Beatles, The Rolling Stones edo The Who gisako taldeak zuzeneko emanaldietarako estadioak (arena izena dute AEBetan) erabiltzen hasi ziren publikoa hain jendetsua zen eta. Heavy metal eta progressive rockaren ospea handitu ahala diskoen salmentak igo ziren. Entretenimendu konpainiek Queen, Pink Floyd, Genesis, eta geroago Boston, Styx, Foreigner eta Journey bezalako musika taldeak arena rockaren labelpean jarri zituzten. Arena rock mugimendua hurrengo hamarkadetako power poparen aurrekaria bihurtzekoa zen.

### Soft rocka

Rock musikak soft rock (edo rock biguna) garaia ere bazuen. The Partridge Family, The Cowsills, The Osmonds edo The Archies ziren horrelako taldeetako batzuk. Beste talde batzuek, -Manilow, Olivia Newton-John, Eric Carmen, Bread, The Carpenters, Electric Light Orchestra eta England Dan & John Ford Coley besteak beste- orkestrazio handiagoa gehitu zuten. Soft rockean sartzekoak diren beste artista etzutetsuak Neil Diamond eta Barbra Streisand dira.

### Hard rockaren sorrera

Bitartean, Queen, Led Zeppelin, Black Sabbath, AC/DC, Aerosmith, REO Speedwagon, ZZ Top, Van Halen, Golden Earring, The Rolling Stones edo Peter Frampton gisako artistak AM irratietan batik bat entzuten ziren.

## Disco, punk eta new wave (1973-1981)
### Disco

Funk musika 1970eko hamarkadaren hasieran rockaren eszenaren zati bat izan arren, aiseago dantzatzekoa zen erritmoa eta kanta errazagoak garatu zituen. Donna Summer, K.C. and the Sunshine Band, MFSB, The Three Degrees, The O’Jays, Barry White, Gloria Gaynor, CHIC edo The Trammps bezalako taldeek disco estiloa osatu zuten. Bat-batean, disco erritmo dantzagarria zeukaten abesti andanak arrakasta lortu zuten, eta dantzalekuak –horren aurretik Europako fenomenoa- AEBetan zehar hedatu ziren. Famatuena New Yorkeko Studio 54 izan zen, herrialdean eredua ezarri baitzuen.
Disco estilori gehien lotzen zaion taldea The Bee Gees da. Saturday Night Fever filmarentzat egindako musikak garaiko zenita markatu zuen. The Rolling Stones, Rod Stewart, Queen edo The Grateful Dead gisako korrente nagusiko taldeek discoaren erritmoa bereganatu zuten, modarekin bat egiteko nahian.
Generoaren ospeaz baliatuta, talde gehiegi uztartu zuten euren burua disco musikarekin. Bataz beste, musika horren kalitatea amildu zen. Hamarkadaren bukaerako, discoaren kontrako mugimendua sortu zen. Haren ospea galduta ere, soinu dantzagarriak iraun zuen. Disco musika, bere eran, gaur egun ezagutzen dugun hip hop musika (edo rap musika) eragin zuen.

### Punk musika

Discoaren soinu ekoiztuegiaren zein progressive rockaren saldukeriaren (arena rocka hain zuzen ere) aurka sortu zen punka. Garage rockaren etikari zor handia dio punka;: musika ezagupen altuak ez ziren beharrezkoak, eta hiru akordeak ezagututa, aise jotzen zen punk. Haietako talde frankok gizartearen gehiengoa astindu nahi zuen. Haien ustez, arbuiatzen zuten disco kultura irribarretsua eta biguna 1960ko hamarkadako “peace and love” (bake eta amodioa) iraultzaren ondorioa zen.
Richar Hell, Television, Patti Smith, The Ramones, Talking Heads eta beste punk talde batzuk eszenatokira igo ziren eta musika eraberritu zuten. Baina punka estetika mugimendua baino gehiago izan zen. The Ramones talde eredugarriaren oldarkeria apolitikoa bazen ere, mugimendu intelektuala zen.
Ingalaterran The Sex Pistolsek ezarri zuten AEBetakoa baino bortitzagoa zen eredua. Izenak ere ezohikoak ziren: Johnny Rotten (Johnny Ustela) eta Sid Vicious (Sid Biziotsua). Britania Handiko establisment delakoaren kontra aritu ziren buru belarri, “Anarchy in the U.K.” eta “God Save the Queen” (“Anarkia Britania Handian” eta “Jainkoak erregina salba dezan” –Ingalaterrako hereserkiaren izena) kantek erakusten duten bezala. The Sex Pistolsek The Clash gisako talde politikoei bidea solatu zieten. The Clashen ikusmoldea hain nihilista ez zen, baina bai idealistagoa eta zabalki politikoagoa.

### New wave eta post-punka

Arte ukitua zuten talde irakurriagoak, Talking Heads eta Devo gisakoak, punk eszenan sartzearekin batera, arte eta unibertsitate munduko jendea erakarri zuen punkak. New Wave izena eman zieten hain punkak ez ziren talde haiei.
Punka mugimendu soziala bazen ere, salmentaren aldetik edo korronte nagusiko irratsaioetan arreta eskasa bereganatu zuen. Discoa eta album formako rocka estilo nagusiak izaten ziren. Diskoetxeko exekutiboak, punkak liluratuta ere, new wave errazagoaren ahalmenaz ohartu ziren. Estilo honekin lotura txikiena zeukan edozein taldea kontratatu nahian, The Cars edo The Go-Go’s gisako pop taldeak New wave arropaz jantzi zituzten. Beste talde batzuek, The Policek edo The Pretendersek bezala, New Waven hasita, karrera luzea eta arrakastatsua erdietsi zuten.
1982 eta 1985 bitartean, new wavek bide erromantikora jo zuen, Kraftwerkek eta Gary Numanek eraginda. Depeche mode, Duran Duran, Erasure, A Flock of Seagulls, Psychedelic Furs, Talk Talk eta Eurythmics izan ziren horietako talde batzuk. Sintetizatzailea izan zen garaiko jogailu nagusia, eta talde batzuentzat, bakarra.
Ingalaterran, punkak post-punka eragin zuen. New wave izena ere ematen bazaion arren, post-punka ausartagoa eta artistikoagoa zen. 1978an, The Sex Pistolsen John Lydon (Johnny Rotten) abeslari ohiaren Public Image Ltd. taldeak eman zion hasiera mugimenduari. Joy Division, Siouxsie & the Banshees, The Fall, Gang of Four edo Echo & the Bunnymen gisako taldeek berehala egin zuten bat. Hala ere, post-punkean sortu zen talderik arrakastatsuena Irlandako U2 izan zen. Hamarkadaren bukaerako munduko talde handienetakoa zen.

## 1970-1980ko hamarkadak: Euskal rock-and-rolla

Euskal Herrira rocka ez zen 1970eko hamarkadara arte iritsi, eta gehienbat irratiaren bidez heldu zen. Artean bakanak ziren diskoak eros zitezkeen dendak, eta horiek Ipar Euskal Herrian zeuden. Hegoaldean, Francoren diktadurak ez zuen nazioarteko modernitatearen arrastorik sartzen uzten, baina ezer gutxi egin zezakeen frontoietan antolatzen ziren kantaldietan ozen zabaldutako aldarrikapen eta salaketa mezuen oihartzuna isilarazteko. Testuinguru horretan plaza taldeek hartu zuten atzerriko rock taldeen kantuak dantzaldien bidez gizarteratzeko lana. Aldi berean, Ez Dok Amairu desegin ondoren bakarka jarraitutako kantariek (Mikel Laboa, Xabier Lete, Benito Lertxundi...) eragin handia izan zuten belaunaldi gazteek ingelesez abesteko tentazioari itzuri egin eta euskaraz abesteko erabakia har zezaten. Haiek hasi ziren Donovan, Jacques Brel eta abarren kantuak euskaraz kantatzen, eta gazteentzat aurkikuntza handia izan zen musika modernoa eta euskara lotu zitezkeela jakitea. Hala aitortzen du Anje Duhaldek Euskal rock’n’roll. Histoire du rock basque liburuan:
| « | 1970eko gau batean joan nintzen Lertxundiren entzutera. Ustekabean Donovanen kantu bat euskaraz abestu zuen. Orduan amerikar folk eta rock asko entzuten nuen, baina ez nuen sekulan pentsatuko hango harmoniak euskal kantuarekin uztartzen ahal zirenik. Gau hartan hori ulertarazi zidan Lertxundik | » |
Antzeko mintzo da Bernardo Atxaga idazlea Pays Basque et culture. Le réveil du hérisson (Andre Gabastou) liburuan.
Duhalde da, hain zuzen, euskal rockaren sorreran parte hartu zutenetako bat. El Fuego izeneko plaza talde batean aritu zen, Mixel Ducaurekin batera lehen euskal rock taldea, Errobi, sortu aurretik. Gure kantagintzaren tradizioa, garai hartako folk-rockaren eraginak eta Daniel Landarten hitz engaiatuak biltzen zituen Errobik. Baionan sortu arren, Hego Euskal Herrian egin zituen kontzertu gehienak, eta urte gutxi batzuk geroago rockak izango zuen gorakadari bidea zabaldu zion.
Ordurako, euskal rockak bazuen bere ereserkia, artean argitaratu gabea: “Euskal rock n’ roll“. Parisen ikasle bizi zela idatzi zuen Niko Etxart kantari zuberotarrak, 1969an, Woodstocken (AEB) rockaren historiako jaialdirik ospetsuenetako batean Joan Baez, Creedence Clearwater Revival ,The Who, Jimi Hendrix, Crosby, Stills, Nash & Young, Jefferson Airplane, Janis Joplin eta abar ikustera milioi erdi lagun batu zen urte berean. Haatik, 1979. urtera arte ez zen argitaratu izenburu bereko disko txikian. Laster, belaunaldi batentzat, euskal rockaren sinbolo bihurtu ziren kantua eta Niko Etxart. Parisetik Euskal Herrira itzulita, 1972an, rock abeslari izatea eta euskaraz abestea erabaki zuen Etxartek.
Rock progresibo edo sinfonikoaren garaia zen. Pink Floyd, Yes, King Crimson, Genesis, Emerson, Lake & Palmer eta beste hainbat taldek modan jarri zituzten konposizio luzeak, konplexuak eta handinahiak, eta birtuositate instrumentala. Rocka -edota folka, zenbait kasutan- musika kultuarekin edota jazzarekin uztartzen zituzten; kontzeptu edo hari baten inguruan garatzen zuten maiz sorkuntza, eta zuzeneko emanaldietan beste baliabide batzuk eransten zizkioten: irudien proiekzioa, antzezpena… Euskal Herriko musikari gazteak ez ziren Europa osoan zabaldutako joera indartsu horren eraginetik kanpo geratu -Franco hil ondotik, rock musikaren kontsumoa normalizatzen hasi zen-, eta eredu anglosaxoiaren ispiluan begiratu ziren beren taldeak sortzeko. Aurretik aipatutakoez gain, Itoiz, Enbor, Lisker, Magdalena, Sakre, Koska edota Zen taldeek osatu zuten euskal rockaren lehen belaunaldia, 70eko hamarkadaren amaiera aldera. Itoizek izan ezik, talde horiek gehienez pare bat disko grabatu zituzten, sortu berriak ziren diskoetxeetan (Xoxoa, IZ, Elkar), eta 80ko hamarkadaren hasieran desagertu ziren.
Lehen rock jaialdiak antolatzen hasi ziren, Lekeitioko Rock Gaua, Mairulegorretako leizeetako jaialdia Gorbean, edota Lemoizko zentral nuklearraren aurkakoa, Aixerrotan, 1981eko abuztuaren 28an, non Niko Etxart, Magdalena eta Zarama taldeek hartu zuten parte.
Garai bertsuan, baina, rock sinfonikoaren joera nagusitik aparte, euskal kantagintzaren tradizioa eta rockaren modernitatea euskal literatura garaikidearekin uztartuko zituen kantari bat sortu zen: Ruper Ordorika. Haren lehen diskoak, Hautsi da anphora (1980), aro berri bat ireki zuen.

## Rockaren aniztasuna 1980ko hamarkadan

1980ko hamarkadan, rockaren era berriak sortu ziren: Britania Handian heavy metalaren New Wave korrontea, esaterako. Eddie Van Halenek rock gitarrari soinu berriak atera zizkion. Van Halenen David Lee Rothek zein Queenen Freddie Mercuryk abeslariaren papera arte mailara igo zuten. Aldi berean, New Wave-pop taldeek ospetsu jarraitu zuten. AEBetako rock bihotzak zale andana bereganatu zuen, Bruce Springsteen eta Bob Segeren kasuek erakusten duten bezala. Mundu osoko folk musika rock and rollarekin nahastu zen, Paul Simon eta Peter Gabrielek zabaldutako bideari jarraiki.

### Hard rocka eta glam metala

1970eko hamarkadaren bukaera arte, heavy metala ilunpean zegoen. Hard rock talde gutxik, Queen, AC/DC, Led Zeppelin edo Aerosmithen kasuetan bezala, zalego ederra lortu zuten. Alabaina, musika kritikariek generoa arbuiatzen zuten, eta ohiko entzuleek beste estiloak hobesten zituzten, hard rocka arrarotzat jotzen zutelako.
Hala ere, 1978an, Van Halenen izen bereko estreinako diskoak egoera irauli zuen. Energia handiko rockaren garaia sortu zen. 1980ko hamarkadako rock generorik arrakastatsuena glam metala izan zen. Aerosmith, The Sweet, Deep Purple edo Black Sabbath gisako taldeetan oinarrituta, Mötley Crüe, W.A.S.P. edo Ratt moduko taldeek, haien bizitzeko era, ilea, makilajea eta janzkera zirela-eta, ospea lortu zuten. Kantak olkarkorrak ziren, sexuan, zurrutean, drogetan-eta oinarriutako letrekin.
Hamarkadaren erdirako, glam metal orok bi kanta nagusi zituen. Bata hard rockaren moduko hereserkia, eta, bestea, balada bat, erritmo motelagokoa, baina taldearen gainerako kanten bezain boteretsua eta ozena.
1987an, glam metalaren bilakaerak estiloa eraberritu zuen betiko, L.A. Guns, Faster Pussycat, eta, batez ere, Guns ‘n’ Rosesek eraginda. Appetite for Destruction euren estreinako albumez geroztik talde arrakastatsua bihurtu zen. Glam metalaren desagerralira arte (1990eko hamarkadaren hasieran) Guns ‘n’ Rosesek hard rockaren eredua ezarri zuten, eta punk zein bluesen eragina gehitu zion.

### Alternative musika eta indie mugimendua

Alternative musika (musika alternatiboa) 1980ko hamarkadaren hasieran sortu zen musika korronte nagusitik kanpo geratzen ziren taldeak sailkatzeko. Alternative labela zeukaten taldeak ez ziren irrati nagusietan entzuteko errazak. Hala ere, punkari zorrak batzen zuen estiloa. Hamarkada horretako talde garrantzitsuak R.E.M, Sonic Youth, The Smiths, Pixies, Hüsker Dü, The Cure –besteak beste- izaten ziren.
Diskoetxe independientetan mugatuta, underground musika korronte ederra sortu zen irrati eta aldizkari independienteei nahiz ahoz ahoko berriei esker. Salmenten aldetik inork emaitza izugarririk lortu ez arren, hurrengo belaunaldiarenganako eragina erabakigarria izan zen. Hurrengo hamarkadan AEBetan grungeak eta Ingalaterran Britpopak erdietsitako arrakastak alternative musika korronte nagusira eraman zuten.

### Euskal Rock Erradikala

Euskal Herriko Rock Erradikala, erdal musika ere barne hartzen duen arren euskaraz Euskal Rock Erradikala izenez ezagunagoa (dena dela, gaztelaniaz asmatu zen izena —Rock Radical Vasco, Rock Radikal Vasco edo RRV— eta luzaroan ez zuen euskal izenik izan) Hego Euskal Herrian 1980ko hamarkadan izandako euskal eta erdal musikako mugimendu bat da. Estilo ezberdinak sartzen ziren, hala nola punk, rock, ska eta reggaea.
Rock Radical Vasco izena, Egin egunkarian 1983ko urriaren 16an argitaratutako manifestu batean agertu zen lehen aldiz, Jose Mari Blasco musika managerrak sinatua, eta elkarren kontrako hainbat jarrera sorrarazi zuen. Abertzale izan edo ez, talde askori beren burua etiketa horren pean zaku berean sartzea ez zitzaien ongi iruditu. Eskorbutokoek, esaterako, «Rockak aberririk ez du» erantzun zuten.
Musikari haiek batzen zituen ezaugarria kritika sozial eta politikoa zen, eta letretan ia beti botere erakundeak kritikatzen zituzten: Estatua, polizia, monarkia, Eliza Katolikoa, armada eta guardia zibila, konparazio batera. 1980ko krisi ekonomikoa ere beren letretan islatu zuten. Irrati libreekin, fantzineekin, gaztetxeekin eta hainbat talde alternatiborekin batera, ezker abertzalearen inguruko erakundeek musika talde horiei arnasa hartzeko bidea eman zieten. Herri Batasunak, Martxa eta Borroka izeneko kanpainaren bidez, rock kontzertuak eta ekitaldi politikoak uztartzea lortu zuen, eta horrek RRVko taldeei emanaldiak lortzea erraztu zien. Gainera, adibidez Egin egunkariak antolatutako maketa eta kontzertu lehiaketei esker, historiara igaroko ziren hainbat talde ezagutarazi ziren: La Polla Records, Hertzainak, Potato eta Kortatu, besteak beste. Gaur egungo gazteengandik, talde hauek entzuak izaten jarraitzen dute, baina ez lehen bezala.

## Alternatiboa nagusi bihurtuta (1990eko hamarkada)
### Grungea

1980ko hamarkadaren bukaerako, hard rocka eta glam metala nagusitzen ziren rock irratietan. MTVren etorrerak estiloa edukia baino garrantzitsuago zenaren pertzepzioa ekarri zuen. Horren desatseginez, musikari gazteek glam metal zein arena rockaren kontra jo zuten, amorruak eramandako musika sortuz. Seattle hiria izan zen grunge izeneko estilo honen habia.
Punka eta garage rocka eragin handia izan zuten Mudhoney eta Nirvana gisako grunge taldeengan. Alice in Chains eta Soundgardenengan, aldiz, aurreko heavy metalak eragin zuen. Grungea Seattle inguruetako fenomenoa zen harik eta Nirvanaren Nevermind diskoak sortu zuen lurrikara arte (1991). Melodikoxeagoa eta ekoizpenaren aldetik osatuagoa, Nirvana egunetik egunera eta munduan zehar arrakasta bihurtu zen. Haren aldean, gainerako estiloek zaharkituta ziruditen. Guns ‘n’ Rosesen Use Your Illusion I eta II album bikoitzaren ostean (1991), hard rock experimentala korronte nagusitik erori zen erabat.
Rock zuzenagoaren gogoa betetzerakoan, Nirvana, Pearl Jam, Stone Temple Pilots edo Soundgarden gisako taldeei ateak ireki zizkien. Pearl Jamek maila handiko arrakasta lortu zuen hasiera-hasieratik. Nolanahi ere, bigarren diskoaren ondoren, muzin egin zioten MTV eta Ticketmaster konpainiarekin promozionatzeari eta saltzeari.
Grungearen eragina zabala izan zen geografiari eta musikari zegokienez. Rock nagusiarekiko sentipen bera zeukaten orok euren estiloa entzuteko prest zegoen diskoetxeak eta zalegoak aurkitu zituzten bat batean.
Hiru urtetan grungea eta haren taldeak XX. mendeko ospetsuenetakoak bilakatu ziren. 1991n, Nirvanaren Nevermind eta Pearl Jamen Ten diskoak grungea piztu zuten. 1992, Alice in Chainsek Dirt kaleratu zuen, eta generoa are ospetsuago bihurtu zen. Hala ere, 1994ko apirilean, grungearen eszena astindurik suertatu zen Nirvanaren Kurt Cobainen heriotza (batzuen ustez, suizidioa) zela eta. Soundgardenek eta Alice in Chainsek hurrengo urteetan plazaratutako albumak arrakastatsuak izan arren, 1996rako grungearen garaia bukatzen ari zen.

### Britpopa

Ameriketako Estatu Batuetako grungea, post-grungea eta hip-hopa gorabehera, Britania Handian 1960ko hamarkadaren musika berpiztu zen 1990ekoan, Suede, Oasis, The Verve, Radiohead, Pulp eta Blur gisako taldeen eskutik. 1980ko hamarkadako underground britaniarraren hamaika estilotik zein The Beatlesengadik zein glam metalatik eraginak elkartu eta batu zituzten Britpop izeneko mugimendu horretan.
Garai batean, Oasis eta Bluren arteko lehiak The Beatles eta Rolling Stonesen artekoa zirudien. Blur bezalako taldeek Small Faces edo The Kinksen bideari jarraitu nahi zioten bitartean, Oasisek Rolling Stonesen portaera The Beatlesen melodiarekin nahasten zuen. The Verve eta Radioheaden beste eragin bat Elvis Costello, Pink Floyd edo R.E.M. izan zen. Hala nabaritzen da Radioheaden albumik ezagunena, OK Computer izenekoan.
Oasisi “munduko talde nagusia” titulua eman zioten, 14 milioi kopia saldu baitziren munduan zehar. Alabaina, euren ospea urrituz joan zen barne hausturak eta era guztietako polemikak areagotu ahala. The Verve desegin zen barneko tirabirak zela kausa. Radiohead, berriz, ikerketa elektronikoan murgildu dira azken disketan, eta arrakastari eutsi ahal izan diote.

### Indie rocka

1990eko hamarkadaren erdirako, “alternative” musika jatorrizko esanahiatik urrun samar zegoen, rock irratiek eta zaleek gero eta gehiago sal-erosten zutelako. AEBetan, hamarkadaren amaierako hip hop musikak alternative rockaren lekua hartu zuen. Geratzen zen tokian, pop-punka eta garbitutako grungea ziren rock forma nagusiak.
Halabeharrez edo hala erabakita korronte nagusitik at zegoena indie rockaren barnan sartu zen. Artista horiek euren musikan eta karreran kontrol osoa nahi zuten. Horretarako, batzuetan diskoetxeak propio osatzen zituzten. Promoziorako, ahoz aho hedatutako biretan edota irrati independienteetan konfiatzen ziren. Etikak esiloak baino batuta, indie rockak azpigenero franko ditu: grungeak eragindakoak Superchunk bezala, Pavement gisako talde experimentalak, edo Ani DiFranco moduko punk-folk abeslariak.
Herrialde askotan badago indie eszena zabala, talde komertzialek baino ospe txikiagokoak noski. Herrialdearen barnan badute arrakasta nahikoa, baino erabat ezezagunak mugetik kanpo.

### Stoner rocka

Psikodelia rockak eta aurreko heavy metalaren egiturak eraginda, stoner rocka 1980ko hamarkadaren bukaeran sortu zen, Kyuss, Fu Manchu, Nebula edo Queens of the Stone Age gisako taldeen eskutik. Anplifikatzaileak distortsionatuta, stoner rocka LSDren bidaiaren edo marihuana erretzearen eskarmentua imitatzen saiatzen da. Stoner rock talde frankok 20 minutu baino luzeagoko kantak dituzte, zeinetan emozioa, abiadura eta estiloa uste baino aldakorragoa den. Stoner rocka korronte independientean sailkatzen bada ere, salbuespenak badira, nagusiak Kyuss eta Queens of the Stone Age.

## Post-grungea eta pop-punka (1995-2000)

Kurt Cobainen heriotzarekin batera, rock and rollak aurpegi, soinu eta estilo berria bilatu zuen. Grungearen gainbeherak alternative rock taldeen bigarren olatua etortzea ahalbidetu zuen: Green Day, The Offspring, Foo Fighters, Radiohead, Creed, 311 edo Rage Against the Machine.
1995ean, Kanadako Alanis Morissette pop artistak Jagged Little Pill kaleratu zuen, eskarmentu gordineko letrak zituen diskoa. Honela, grungean hain ohikoa zen introspekzioa korronte nagusira iritsi zen. Emakumezko artistak ere nabariagoak izan ziren horren harira.
Hamarkadaren amaieran, Ameriketako Estatu Batuetako diskoetxe eta irrati konpainiak konglomeratuetan batu egin ziren. Horren ondorioz, musika homogeneoagoa da. Green Day eta Blink 182 gisako taldeek pop-punkaren eredua ezarri zuten. Aldi berean, nu metala sortzen ari zen, Kornek lehen diskoa 1994an kaleratu arren. Grungea, heavy metala eta hip-hopa nahasturik, Linkin Park, Deftones, Static-X, Disturbed eta Limp Bizkit moduko taldeek ospea lortu dute azken urteetan.

## Egungo rocka

2000ko hamarkadaren hasieran, Napster gisako artxiboak partekatzeko lanabesez baliatuta, lapurreta masiboaren aldarrikapenak musika industria astindu zuen.
Estiloei dagokienez, garage rockaren gaineko ospea berpiztu da. The White Stripes, The Strokes, Jet, The Vines edo The Hives gisako taldeek disko eta kanta arrakastatsueak plazaratu dituzte. Oinarrietara bueltatzen den rocka deitu zaio estilo honi, hare soinu gordina dela kausa.
Emo bezala ezagutzen den pop-punka ere badago, izen horrekin denak bat etorri ez arren. Jimmy Eat World, Howthorne Heights, Dashboard Confessional edo Taking Back Sunday dira sortu diren talde nagusietako batzuk. Punk bigunetik eta 1980ko hamarkadako alternative rocketik hartzen ditu influentziak.
Retro korronteak dance-rockaren berpizkundea eragin du. Franz Ferdinand, Hot Hot Heat, The Killers edo The Bravery gisako taldeek post-punka eta erritmo elektronikoak nahasten dituzte.
Milurte berriko lehen hamarkadan hip-hop musikak gora egin du, batez ere Estatu Batuetan, 50 cent, Snoop Dogg, Kanye West, Nelly, Eminem do Jay Z gisako artisten eskutik. Ikerketa batzuen arabera, AEBetako gazteen artean (18 eta 34 urte bitartekoan alegia) hip-hopa da musika generorik ospetsuena. Rhythm and blues generoa ere berpiztu da azken urte hauetan hip-hoparekin nahastu delako. Kasu askotan gainera, zaila da rhythm and blues edo hip-hopa bereiztea. Mariah Carey , Usher edo Alicia Keys izango lirateke rhythm and blueseko artista ospetsuenetakoak. Hala ere, Mariah Carey kenduta, ez hip-hopak ez rhythm and bluesak ez dute rockak adina disko saldu. Historiako disko salduenetako zerrendan agertzen diren gehienak, rock diskoak dira oraindik.
Europan eta Australian rock salmentak AEBetan baino handiagoak dira gaur egun ere. Rapa eta hip-hopa ospetsuak badira ere, ez dute AEBetako nagusitasuna erdietsi. AEBetako talde askok, The White Stripesek, The Killersek edo The Strokesek esaterako, Britania Handian AEBetan baino arrakasta handiagoa lortu dute. Britania Handiko rock taldeak (The Libertines, Franz Ferdinand, Coldplay, Oasis, Kaiser Chiefs, Gorillaz eta Arctic Monkeys gisakoak) oraindik orain dira salduenak Britania Handian.

## Gizartearen gaineko eragina

Rock and rollaren eragina luzea da mundu osoko gizartean. Nabaritzen da modan, zinema estiloan, sexuaren inguruko jarreretan eta alkohola edo drogen erabilpenean eragina hain da zabala non rocka, musika generoa ez ezik, bizimodua ere baita askoren ustez. Gainera, rock musikari franko munduan zehar gurtzen dira, haien ospea hain handia da eta.

## Erreferentziak

* ↑ Studwell, William E. (William Emmett), 1936-2010.. (1999). The classic rock and roll reader : rock music from its beginnings to the mid-1970s. Haworth Press ISBN 0789001519. PMC 41090615. (Noiz kontsultatua: 2019-04-29).
* ↑ (Ingelesez) «Pop/Rock Music Genre Overview» AllMusic (Noiz kontsultatua: 2019-04-29).
* ↑ Amo, Ion Andoni del.. Party & borroka : jóvenes, música(s) y conflicto(s) en Euskal Herria. (1. ed. en Txalaparta. argitaraldia) ISBN 9788416350650. PMC 964611441. (Noiz kontsultatua: 2019-04-29).
* 1 2 3 4 5 6 7 Testu hau cc-by-sa lizentziapean egina dagoen Badok euskal musikaren entziklopediatik jaso da: «Euskal rock-and-rolla» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2019-04-29).
* ↑ «Euskal Rock'n'roll - Histoire Du Rock Basque. Colette Larraburu / Peio Etcheverry-Ainchart. Elkar.eus» www.elkar.eus (Noiz kontsultatua: 2019-04-29).
* ↑ Atxaga, Bernardo.. (1999). Pays basque et culture : le réveil du hérisson. Cairn ISBN 2912233186. PMC 43984221. (Noiz kontsultatua: 2019-04-29).
* ↑ «Des-kontrol: aurrera begira...», punk musikari buruzko Behin Betiko bloga, 2009-11. 2010-12-08an eskuratua.
* ↑ «Aurrera begira», Aizu, 2009-11. 2010-12-08an eskuratua.
* ↑ «Amen», Kontaizu webgunea. 2010-12-08an eskuratua.
* ↑ Peru Unzueta: «O.K. Korral: "Rock Radical Vasco-tik kanpo zaila dago plazaratzen"», Argia, 1987-01-11.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11399
* Multimedia: Rock music / Q11399