# Hamalau heriotzena

Hamalau heriotzena egile ezezaguneko bertso-sorta da, Jose Larrañaga Mendaroko semeak 1825eko urriaren 31n Etxebarriako Altzibar baserrian egin zituen hilketak kontatzen dituena.
Kartzelan zegoela heriotza zigorraren zain, bertsolari bati enkarguz jarrarazitako bertso-sorta da, haren ibilera odoltsuaren berri ematen duena lehenbiziko pertsonan.

## Historia

1825eko urriaren 31n, Jose Larrañagak familia bereko hiru lagun hil zituen Etxebarriako Altzibar baserrian: Miguel Galdos, 58 urtekoa; Katalina Gandiaga, 61 urtekoa; eta horien alaba Josefa Micaela, 31 urtekoa. Katalina ez zen berehala hil. Hilzorian zegoela kontatu zien inguruko baserrikoei zeinek egin zien eraso. Handik gutxira atxilotu zuten Larrañaga, Santanderren (Kantabria, Espainia). Bilboko kartzelan sartu, eta 1826ko ekainean hil zuten, garrotez.
Kartzelan zegoela heriotza zigorraren zain, bertsolari bati enkargatu zion bertsotan emateko bere ibilera odoltsuaren berri.

## Egilea

Bertso-sorta lehenbiziko pertsonan idatzirik dago, eta bertan Joxe Larrañagak bere testigantza ematen du, kartzelan, heriotza zigorraren zain dagoen artean. Baina bertsopaperak ez dakar bertsolariaren izenik. Larrañagak berak ez zituela idatzi onartua dago, enkarguz bertsolari bati agindutakoak direla edo, bestela, bertsolariren batek bere kabuz argitaratutakoak. Bertsoen egiletza ikerketagai da gaur egun.

## Bertso paperak

Bertso hauek jasotzen dituen argitalpenik ezagunena, Jesus Maria Leizaolarena da, 1965. urtekoa. Orduko ortografiara egokituta eta izenak ezkutatuta eman zituen argitara Leizaolak. Geroago, 1983an, Joseba Lakarrak, Koldo Bigurik eta Blanca Urgellek ere jaso zituzten Euskal baladak: antologia eta azterketa liburuan.
1974an, Julen Lekuonak kantatu eta grabatu zituen bertsoak, Xabier Lete eta Antton Valverderekin batera kaleratutako Bertso zaharrak diskoan. Morau kantariak 2000. urtean grabatu zuen bere bertsioa, Amodio domestikoa diskoan.
Baina 2014an jatorrizko bertsopaperaren kopia aurkitu zuten Modesto eta Bertol Arrieta ikertzaileek, Euskaltzaindiaren liburutegian. Sorta 1826an inprimatu zen Tolosako (Gipuzkoa) "D. Juan Manuel la Lamaren Moldeteguian". Bertsopaper hori Louis Lucien Bonaparte printzeak jaso zuen eta Londresen zeukan liburutegi pertsonalean gordeta eduki zuen, haren alargunak Chicagoko Newberry Libraryri saldu zion arte 1900 aldean. 1980 inguruan, Euskaltzaindiaren liburutegiak Bonapartek jasotako bertsopaperez osatutako mikrofilm bat erosi zuen, ikertzaileentzat eskuragarri egon zedin.

## Bertsoak

Hogei hamarreko txiki dira. Transkripzioa Jesus Maria Leizaolaren "1808-1814 en la poesía popular vasca" liburukoak dira. Doinuak sortaren izen bera darama.
1. Bertso berri batzuek ditut aterako Munduko kriaturen eskarmenturako; grazia eskatzen dizut, Jauna, artarako zeren arkitzen zadan motiboa franko, pekadore aundi bat izan naizelako.
2. Jose de Larrañaga da nere nombrea, Mendaron jayo nintzan, bertako semea, Amak egin dezala beste bat obea; deskalabratua naiz munduan legea, ain da izugarria nere maldadea.
3. Ay, nere Jaungoikoa, Aita Eternoa, arren lagun zadazu Jaun Soberanoa, bakarrik arkitzen zat zure anparoa, nere konfesioa egitera noa, bestela neretzat da betiko infernoa.
4. Gorputzeko ikara animako lotsa zeren egin ditudan amalau eriotza; aditu ezkeroztik diruaren otsa bidera irten eta botatzeko poltsa, aterako niola bestela biotza.
5. Diruak emanda ere kentzea bizia ori egiten nuen gauza itsusia, Jaunak bere eskutik nengoen utzia; orain errezatzen det al dedan guzia, arren aplikatzeko beraren grazia.
6. Milla zortzireun eta ogeita bostean amairugarrena zan Urriko illean, Markin Etxeberriko Altzibarrenean ateak jo nituen ongi illunean, bai eta iriki ere borondate onean.
7. Estimatu ninduten konde bat bezela; sillan eseririkan afaldu nezala, nagusia eta biok etziñen giñala konformatu ziraden familia ala petxutik sartu nion berari puñala.
8. Oietik saltatu zan erio igasi, nigandik alakorik etzuen merezi. Alabak zuenean aita ala ikusi apaiza ekartzera bertatik zan asi, aizkora triste batez nion burua ausi.
9. Ogei eta iru urteko neskatxa gaztea ez da bada lastima ala tratatzea, aizkora triste batez muñak ateratzea; ez dago milagrorik ni laster galtzea, aisa merezi nuen bertan urkatzea.
10. Estadu triste artan alaba eta senarra, Katalina gaxoak ay, ura negarra! Dirua erakusteko non zan bereala ezbazuen jarri nai besteak bezala; banekiela ongi dirurik etzala.
11. Erretxina triste bat eskuan eman ta niri argi egiten gora eraman ta, argatik paratzen det onenbeste kanta; berriz orrelakorik ez deila gerta, ongi ezaguturik dala nere falta.
12. Aurrena aita-alabak azkenean ama nere eskutik zuten eriotza bana; orain akordatzen naiz gaizki egin dedana, erakutsi zadazu, arren, nere Jauna nola pagatuko dan onelako lana.
13. Amalau eriotza nere bakarrakin nola paga litezken al baneza jakin; konformatua nago gure Jaunarekin pagatzen ote diran puska banarekin; beste erremediorik ez dago nerekin.
14. Ogeita bost urte da nere edadea, nagusi on batentzat, a, zer mirabea; ez naiz pekatuaren mantxarik gabea, beti okerrerako nere banidadea, penetan pasatzeko eternidadea.
15. Santo Kristo, zurekin konfesa nadian zer obra egin nuen nik Katalunian; Lerida pasatu ta urrengo errian bost lagun bizi ziran beren familian, guztiak il nituen gabaren erdian.
16. Pekatua zala ere ez nuan nik uste, bertatikan jartzen naiz barkazio eske; kalabozo batean biotzetik triste; nere sententzia ere bota emen dute, bein garrotea emanda laurdenduko naute.
17. Sobra da ori neretzat kastigu ariña munduan pagatzekotz len gaizki egiña; Birjiña Santisima, Zeruko Erregiña, anima gaixoentzat egizu alegiña, erremediatzeko nere utsegiña.
18. Ea, bada, munduak desanparatuak, ongi adi itzazute nere trabajuak; egiaren bidean daude probatuak; onetara baño len atera kontuak, munduan onena ere ezgera santuak.
19. A, zer errematea; munduko gustuak ni bezelako asko badira nastuak; zenbait barkatzen ditu Jaungoiko justuak baña ez dira egongo txokoan aztuak; gero pagatzen dute anima gaxoak.
20. Nere gaiztakeriak akabatu dira, biotzetik jartzen naiz Jaunari begira; nik galdu dituanak salbatzen balira guztiok joateko Zeruko glorira! Orra mundu tristea nere despedida.

## Erreferentziak

* ↑ «Ayarragaray ote, ‘Hamalau Heriotzena’ bertso sortaren egilea? - Urumea» Kronika.eus (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* ↑ «Hitzek esan ez dutenaren bila» Bizkaiko Hitza 2017-12-01 (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* ↑ Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «1808-1814 en la poesia popular vasca y otros estudios - Liburutegia - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* 1 2 3 Zabala, Juan Luis. «'Hamalau heriotzena', jatorrizkoan bezalaxe» Berria, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* ↑ Lakarra, Joseba; Biguri, Koldo; Urgell, Blanka. (1983). Euskal baladaren azterketa eta antologia. Hordago ISBN 978-84-85795-28-4. (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* ↑ «Bertso zaharrak» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* ↑ «Amodio domestikoa» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* ↑ «“Hamalau Heriotzena” lanaren jatorrizko bertsopaperaren kopia aurkitu dute Euskaltzaindian» euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-11-18).
* ↑ Hamalau heriotzena. bertsoeskola.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-2).

## Ikus, gainera

* Jose Larrañaga

## Kanpo estekak

* 14 heriotzak, Euskal gaizkileak podcasta, zuzeu.eus
* Hamalau heriotzak, Julen Lekuonaren bertsioa, youtube.com
* Datuak: Q106811009