OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Kriseiluaren parabola

Kriseiluaren parabola Jesus Nazaretekoaren parabola bat da, hiru Ebanjelio sinoptikoetan kontatua: Mateo, Marko eta Lukas. Tomas ebanjelio apokrifoan ere laburpen jaso zen.

## Testua

Lukasen Ebanjelioak horrela dio:
| « | [...] 16 «Iñork ez du kriseilua biztu eta ontzipean gordetzen edo ohepean ipintzen, baizik eta argimutilaren gainean ipintzen du, sartzen direnek argia ikus dezaten. 17 Izan ere, ez dago ezer gordeta agertuko ez denik, ezta ezkutuan ere jakingo eta argitaratuko ez denik. 18 Kontu izan, bada nola entzuten duzuen; izan ere, duenari eman egingo zaio; ez duenari, ordea, eduki uste duena ere kendu egingo zaio.» (Elizen Arteko Biblia Elkartea: Elizen arteko Biblia. Euskal Elizbarrutiak, 1994, 109.or. | » |

## Azalpena

Mateo-n parabola hau gatzari eta argiari buruzko diskurtsoaren jarraipena da, Jesusen mezu honekin hasten baita:
| « | [...] 13«Zuek zarete munduarentzat gatza. Baina gatza gezatzen bada, nola gazitu berriro? Ez du iadanik ezertarako balio, botatzeko eta jendeak zapaltzeko. 14 Zuek zarete munduarentzat argia.» (Elizen Arteko Biblia Elkartea: Elizen arteko Biblia. Euskal Elizbarrutiak, 1994, 16-17.or. | » |
Parabolaren ideia nagusia da "Argia errebelatzeko da, ez du ezkutatzen". Argia hemen Jesusi, bere mezuari edo sinestunak mezu horri emandako erantzunari egindako erreferentzia bezala interpretatu da. Argiaren eta gatzaren irudiak zoriontasuna bizi duenaren egoeraren isla dira, eta obra onen garrantzia adierazten dute. Pertsona bakoitzak bere santutasun pertsonalaren alde borrokatu behar du, baita besteenaren alde ere. Jesusek bi irudi adierazkor hauekin erakusten du: Gatzak ustelkeriatik babesten ditu elikagaiak. Argia beharrezkoa da ibiltzeko, bizitzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Mt 5:14-15
* ↑ Mk 4:21-25
* ↑ Lk 8:16-18
* ↑ https://gloria.tv/post/zFFwJzoQSCZW1jnfhTpZefTzC
* ↑ John R. Donahue and Daniel J. Harrington, The Gospel of Mark, Liturgical Press, 2005, ISBN 0-8146-5965-9, 149.or.
* ↑ Joel B. Green, The Gospel of Luke, Eerdmans, 1997, ISBN 0-8028-2315-7, 329.or.
* ↑ Salmoen liburua 27-1.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1272216
* Multimedia: Lamp under a basket / Q1272216
# Joel Embiid

Joel Hans Embiid (1994ko martxoaren 16a) Ameriketako Kamerungo jatorria duen saskibaloi jokalari profesionala da. Saskibaloi Elkarte Nazionaleko (NBA) 76ers taldean jokatzen du. Unibertsitatean Kansas Jayhawksekin urtebetez saskibaloia jokatu ondoren, hirugarren haukeratu zuten, oro har, 76errek, NBA 2014ko "draft-ean". 2,13m-ko altuera du. Embiid zazpi aldiz NBAko All-Star izan da, All-NBA Teameko bost aldiz taldekide, All-Defensive Teameko hiru aldiz taldekide, eta NBAko bi aldiz puntuazio txapeldun. NBAko (MVP) jokalaririk baliotsuena izendatu zuten 2023an. Embiidek ere urrezko domina bat irabazi zuen 2024ko olinpiar taldean.

## Kirol lorpenak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2024 | Paris | 01 ! | Gizonezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ 76ers Media Guide 2017–18, page 98 (roster). National Basketball Association.
* ↑ 2016–17 NBA Pronunciation Guide (Start of Season). National Basketball Association.
# Tyrese Haliburton

John Haliburton (2000ko otsailaren 29a) saskibaloi jokalari profesional estatubatuarra da, Saskibaloi Elkarte Nazionaleko (NBA) Indiana Pacers taldean jokatzen duena. Saskibaloi unibertsitarioa jokatu zuen Iowa estatuko zikloiean eta Sacramento Kings-ek 12. aukeratu oro har, NBA 2020ren "draft-ean".

## Kirol lorpenak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2024 | Paris | 01 ! | Gizonezkoa |
* ↑ «HALIBRTON Tyrese» Paris 2024 Olympics.
# Derrick White

Derrick Richard White (1994ko uztailaren 2a) AEBetako saskibaloi jokalari profesionala da Bostongo Celtics taldean, Saskibaloi Elkarte Nazionalean (NBA). "Bufaloa" ezizenez ezaguna, Whitek unibertsitateko saskibaloian hiru urte jokatu zituen II. Mailan Coloradoko Mendi Otsoentzat, I. Mailako Coloradoko bufaloetara pasa aurretik, azken urtean. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2024 | Paris | 01 ! | Gizonezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Derrick White Stats» Basketball-Reference.com.
* ↑ «Derrick White has taken his game to a new level for the Celtics - CBS Boston» CBS News February 13, 2023.
* ↑ (Ingelesez) «Derrick White College Stats» College Basketball at Sports-Reference.com.
# Kalabaza nebulosa

Kalabaza nebulosa, arraultza ustel nebulosa edo OH 231.84 +4.22 bezala ere ezaguna, Puppis konstelazioan dagoen protonebulosa planetario bat da. Kalabaza nebulosa izena bere forma bitxiagatik jasotzen du. Arraultza Ustel Nebulosa ezizena bertan dauden sufrezko konposatu ugarien ondorioz jasotzen du, sekulako kiratsa eragingo lukeena bertan hori frogatzeko egoterik balego. 1,4 argi-urteko luzera du eta M46 kumulu irekian dago, gugandik 5000 argi urteko distantziara.
Nebulosa hau, nagusiki, erdian duen izarrak kanporatutako eta ondoren kontrako norantzetan azeleratutako gasez osatua dago. Gasak 1,5 milioi kilometro ordukoraino iritsi den abiadura hartu du. Izarraren masa gehiena orain gasezko egitura bipolar hauetan dago.
Espainiar eta amerikar astronomoek osatutako talde batek, Hubble espazio teleskopioa erabiliz, gas zurruztadak bere inguruan dagoen materialaren aurka (urdin kolorekoa irudian) nola jotzen duen aztertu du. Gasaren abiadura handiaren ondorioz, talkak gasa berotzen duten tupust fronteak eratzen ditu. Ordenagailuz eginiko kalkuluek fronte hauen existentzia eta egitura aspalditik aurresan zuten arren, aurreko behaketek ezin izan zuten teoria hori frogatu. Hori kolorez izarretik abiadura handian doan gasa agertzen da. Gas eta hautsezko zerrenda zabal batek erdiko izarra estaltzen du. Izar hau QX Puppis izendapena jasotzen duen Mira izar aldakor bat da.
Orain ikusten den gas gehiena bapatean duela 800 urte azeleratu zela dirudi. Astronomoen ustez, beste 1000 urtetan nebulosa hau erabat garatutako nebulosa planetario bihurtuko da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1194451
* Multimedia: Calabash Nebula / Q1194451
# Diana Taurasi

Diana Lorena Taurasi (Glendale, Kalifornia, 1982ko ekainaren 11) estatubatuar saskibaloi jokalari profesionala da, antolatzaile postuan aritzen dena WNBAko Phoenix Mercury taldean.

## Bizitza

2004an aukeratu zuen draft-ean Phoenix Mercuryk, eta rookie onenaren saria jaso zuen urte horretan. WNBAko hiru eraztun (2007, 2009 eta 2014), Olinpiar Jokoetako lau urrezko domina (2004, 2008, 2012 eta 2016) eta Munduko hiru Txapelketa (2010, 2014 eta 2018) irabazi ditu. Gainera, Europako liga indartsuenetan ere jokatu du, Errusian eta Turkian, eta sei aldiz irabazi Euroliga (2007, 2008, 2009, 2010, 2013, 2016). 2017ko ekainaren 18an, WNBAren historiako saskiratzailerik onena bilakatu zen. Neurri sexista eta baztertzailea zelakoan, uko egin zion jokalariek arropa estua erabiltzeko FIBAk emandako aginduari, eta isunetan 500.000 euro baino gehiago pagatu behar izan zituen horregatik. Lesbiana zela jakinarazi zuen, eta LGTB kolektiboaren ikusgarritasunaren alde ere lan egin du.

## Ibilbidea
### WNBA

* Phoenix Mercury (2004-)

### Europa

* Dinamo Mosku (2005-2006)
* Spartak Mosku (2006-2010)
* Fenerbahce (2010-2011)
* Galatasaray (2011-2012)
* UMMC Ekateriburg (2012-2018)

## Lorpenak

* Phoneix Mercury: hiru WNBA (2007, 2009, 2014)
* Spartak Mosku: Errusiako bi Liga (2007, 2008), lau Euroliga (2007, 2008, 2009, 2010)
* Galatasaray: Turkiako Liga bat (2011), Turkiako Kopa (2012)
* UMMC Ekaterinburg: Errusiako bost Liga (2013, 2014, 2015, 2016, 2017); Errusiako hiru Kopa (2013, 2014, 2017); Euroliga (2013, 2016)
* AEBetako selekzioa: olinpiar txapelduna (2004, 2008, 2012, 2016); munduko txapelduna (2010, 2014, 2018); brontzezko domina Munduko Txapelketan (2006).
Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2004 | Atenas | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2008 | Pekin | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2012 | Londres | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2016 | Rio de Janeiro | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2020 | Tokio | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2024 | Paris | 01 ! | Emakumezkoa |

## Bakarkako sariak

* WNBAko jokalari onena (2009)
* WNBAko finaleko jokalari onena bi aldiz (2009, 2014)
* WNBAko saskiratzaile onena bost aldiz (2006, 2008, 2009, 2010, 2011)
* WNBAko bosteko oneneko partaide bederatzi aldiz (2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2013, 2014).

## Erreferentziak

* 1 2 Arratibel Gascon, Ainara. Eskumuturrik finena. Berria, 2017ko ekainak 20, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020ko ekainak 7).
* ↑ "Saskibaloia, emakumezkoa, emaitzak 2020" olympedia.org (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala, dianataurasi.com
* Datuak: Q240726
* Multimedia: Diana Taurasi / Q240726
# Teodora

Teodora (501-548ko ekainaren 28a) bizantziar enperatriza, Justiniano I.a enperadorearen emaztea izan zen. Ospe eta botere handiko emakumea izan zen.
Zirkuko familia bateko alaba, Justiniano I.a enperadorearekin ezkondu eta Bizantziar Inperioko enperatriz bihurtu zen, inperio haren garai gorenean. Bizantziar Inperioak, garai hartan, aurretik Erromatar Inperioak lortutakoa lortu zuen ia: Mediterraneoaren kostalde osoa inperioaren barnean izatea.
Bere ausardia eta odol hotza, ezinbesteko euskarri izan ziren Justinianorentzat, eta, esaten denez, berak propio zuzentzen zuen Belisario jenerala gudu zailetan, baita botere politiko handia zuela ere.
Baina, prostituta eta zirkuko aktorea zenez, hasiera batean ezin izan zen Justinianorekin ezkondu. Hori, gizarte klase ezberdinen arteko ezkontzak baimentzen zituen lege bat onartu zenean gertatu zen.
Ustezko xehatasun ilunak ezagutzen dira Prokopioren bidez, baina, jakina denez, egile hau oso kritikoa zen bai Justinianorekin, baita Teodorarekin ere, eta, beraz, berak esandakoak ezin dira aintzat hartu erabateko ziurtasunez.
Esaten denez, bera izan zen, eta ez Justiniano zalantzati bat, Nika matxinada apaldu zuena, odol asko isuraraziz.
Legelari handia, kutsu feminista zuten hainbat lege eman zituen, emakumeen eskubideak oso modu zabalean babestu zituztenak.
Bizitza lasaka bat leporatzen zaion arren (Prokopioren esanetan, pornografikoa eta orgiazalea) eliza ortodoxoak beatifikatu zuen
* Bera izan zen, abortuari buruz ezagutzen den lehen legea egin zuena
* Ezkontzaren legea hobetu zuen, erabateko askatasuna ematen zuena, baita bigamia egiteko ere.
* Adulterioaren erruduna zigorretik babestu zuen
* Ezkontza askea baimendu zuen, arraza, erlijio edo gizarte klase ezberdinen artean.
* Emakumea, askatasun osoz dibortziatzea baimendu zuen
* Behartutako prostituzioa debekatu zuen
* Bortxaketentzako heriotza zigorra ezarri zuen
* Putetxeak arautu zituen, gehiegikeriak eragozteko, emakumeak eurak izan behar zirelarik putetxearen arduradun eta kudeatzaileak.
Minbizi baten ondorioz hil zen, Justiniano baino urte batzuk lehenago.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Teodora, prostitutatik Bizantzioko Enperatrizera
* (Gaztelaniaz) Teodora enperatriza, Prostitutatik Santura
* Datuak: Q204843
* Multimedia: Empress Theodora (6th century) / Q204843
# Lyongo Arte Ederren Museoa

Lyongo Arte Ederren Museoa (frantsesez: Musée des Beaux-Arts de Lyon) Frantzian, Lyon hiriko museo nagusia eta estatuko garrnatzitsuenetariko bat da. 1801tik aurrera zabalik — Louvre museoaren ondorengo lehenetarikoa — erakundeak pintura, eskultura, antigoaleko lan (egiptoarrak, greziarrak, erromatarrak, etruskoak eta Ekialdeko Europakoak), arte-objektu, txanpon, marrazki eta grabatuen bildumak erakusten ditu.
Egoitza Saint-Pierre jauregian du; eraikin hau XVII-XVIII. mendeko komentua zen, hiri erdigunean, Terreaux plazan. Komentuaren espazio batzuk babestu dira, esaterako, kapera barrokoa.

## Margolaritza

Pintura bildumak 35 areto betetzen ditu, ordena kronologikoan. Mendebaldeko pinturaren ikuspegi osoa eskaintzen du, XIV. mendetik gaur egunera arte. XVII. mendea, XIX. mendea eta XX. mendea dira bildumako garrantzitsuenak. Erakusketa kronologikoa da eta eskolak ez dira bereizita erakusten, Louvren edo Metropolitan Museumen bezala. Museoaren bilduma Jacqueline Delubac aktoreak 1998an egin zuen dohaintzaz aberastu zen.
Erakusten diren lanen artean azpimarratu daitezke Tintorettoren Danae eta Francisco de Zurbaránen Saint François d'Assise.

## Eskultura

1300 eskultura-lan inguru ditu. Bere artean, XV eta XVI. mendeetako eskola italiarretako eskulturak ikus daitezke.

## Antzinako artea

Egiptoko bildumak garrantzi berezia du (museoak 14 000 objektu egipziarrak ditu), bederatzi geletan erakutsita. Badira ere Erromako eta Antzinako Greziako lanak.

## Dominak eta txanponak

Dominek museoa Frantziako bigarren garrantzitsuena bihurtzen dute (Frantziako Liburutegi Nazionalaren ondoren). 50.000 objektu inguru ditu, batez ere txanponak, dominak eta zigiluak. Bere ospea nazioartekoa da, eta XIX. mende hasieratik du toki nabarmena mundu numismatikoan.

## Iruditegia

* Danae, Tintorettoren margolana.
* Jean-Marie Jacomin, La Classe de peinture à l’école de dessin de Lyon (1817 ingurukoa).
* Francisco de Zurbaránen Saint François d'Assise.
* Edgar Degasen Danseuses sur scène (1889 ingurukoa).
* Claude Moneten Udaberria (1882).

## Erreferentziak

* ↑ https://www.mba-lyon.fr/fr/historique/lhistoire-du-musee

## Kanpo estekak

* (Frantsesez):Museoaren webgune ofiziala.
# Kapoi

Kapoia edo oilar irena lau hilabete inguruko adinean zikiratutako oilarra da, gizentze-prozesua hasi aurretik. Horrela, landako oilarrek baino tamaina eta pisu handiagoa lortzen da, eta haien haragia finagoa da.
Tradizionalki, zikiratze-prozesua eskuz egiten zuten, eta, prozesu horretan zehar, gandorra ere mozten zitzaion. Zikiratutakoan, gizentze-prozesua hasten zen (gainelikadura) hiru kilo edo hiru kilo eta erdiko pisura iritsi arte, eta orduan hiltzen zuten.

## Haragiaren ezaugarriak

Kapoi-haragia oso bereizgarria da, eta koipe asko dago tartean, beraz, haragi samurra, zaporetsua eta usaintsua da, betegarria eta errea prestatzeko oso egokia. Kapoia prestatzeko moduak desberdinak dira, baina ezagunenak kapoi egosia edo haragi xehatu eta hestebetez betetako oilaskoa dira.
Espainiako gastronomian Gabonetako plater tipikoetako bat da. Galizian Vilalbakoa ospetsua da eta, Gaztela eta Leonen, Palentziako Dueñas herriko Cascajares kapoiak, jada prestatuta eta foie, albertxiko eta pinaziz beteak. Katalunian ere Gabonetako platera da eta kapoiak Gabonetako Azoketan saltzen dituzte. Frantzian Gers eta Jura aldean tipikoak dira eta iparraldeko Italian Gabonetan ere jaten dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011] eta [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
* ↑ (Ingelesez) Counihan, Carole M.. (2004). Around the Tuscan Table: Food, Family, and Gender in Twentieth Century Florence. Routledge, 61 or. ISBN 9781135939632..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q594676
* Multimedia: Capon / Q594676
# Erriberako Merkatua (Bilbo)

Erriberako Merkatua Bilboko janari merkatu nagusia da.

## Kokalekua

Ibaizabalen bazterrean dago, Zazpileetako Erribera kalearen 22. zenbakian eta San Anton eliza eta Arana jauregiaren parean.
* Erriberako Merkatua, 2010eko berreraikitze lanen ondoren.
* Atzealdea.
* Xehetasuna.
* San Anton eliza Erriberako azokako kristal batean islatuta
* Bilboko tranbia bat. Ezkerretara Erriberako merkatua. Eskuinetara Erriberako arkupeak.

## Historia

1929. urtean, Pedro Ispizua Susunaga arkitekto bilbotarrak eraikia. Aintzina, Bilboko zezen plaza zegoen tokian eraiki zuten. Urteak igaro ahala hainbat birmoldatze jasan ditu eraikinak, gaur egun, eraikinak dituen hiru solairuek erabilpen desberdina dute, barazki, arrain eta okela saltokiekin.
Oraindik merkatuko postuen jabeekin zehazteke dagoen arren, Bilboko udalak badu proiektu bat, eraikina berriztu eta birmoldatzeko. Merkatuaren azken birmoldaketa, 1983. urtean egin zen, hiriak izandako uholde larriek eragindako kalte handiek eraikinean egindako kalteak konpontzeko.

## Eraberritzea

2010 eta 2012 urteen artean eraikina erabat berriztu zen Emilio Puertas arkitektoaren proiektuaren eskutik, lehen fasea, eraikinaren ekialdea, 2010eko abenduaren 9an zabaldu zen, eta egituraren gainontzeko berriztea 2012an amaitu zuten.

## Ordutegia

* Astelehenetik ostiralera: 08:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 19:00etara.
* Larunbatetan: 8:00etatik 14:30etara.

## Garraioa

Merkatuaren alboan Euskotren Tranbiaren Erriberako geltokia du.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Erriberako Merkatuaren webgunea
* (Ingelesez) Merkatuaren argazkiak
* Erriberako Merkatua / Mercado de La Ribera
* Datuak: Q8228909
* Multimedia: Mercado de la Ribera, Bilbao / Q8228909
# Smak svobody

Smak svobody (ukraineraz: Смак свободи, euskaraz: «Askatasunaren zaporea») ukrainar filma da, Oleksandr Berezanek zuzendutakoa. Kieven eta Lviven filmatu zen 2021ean, eta 2024ko martxoaren 7an estreinatu zen.

## Argumentua

Varia sukaldari gazteak errepideko kafetegi batean lan egiten du, goi mailako sukaldaritza inork behar ez duen lekuan. Errealizazio bila, etxetik ahalik eta urrunen doa, baina ustekabean Olha Frankoren sukaldaritzako liburu bat aurkitzen du Lviven, eta bere bizitza betiko aldatzen da.

## Aktoreak

* Iryna Kudaxova: Varvara (Varia) Rudyk
* Tetiana Malkova: Lesia
* Tomasz Sobczak: Mykolai Dombrovski
* Kostiantyn Temliak: Taras
* Irma Vitovska: Olha Franko
* Rymma Ziubina: Variaren ama
* Viktor Storozhenko: Saxko
* Dmytro Surzhykov: jatetxearen jabea
* Pavlo Li: Fil
* Vitali Hordienko: zerbitzaria
* Jamala: bere burua

## Erreferentziak

* ↑ 156. Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema. Gasteiz: Euskaltzaindia (argitaratze data: 2009-02-27) (Noiz kontsultatua: 2024-10-31).
* ↑ (Ukraineraz) «Завершились зйомки фільму "Смак Свободи" – стрічки про відродження автентичної кухні за Ольгою Франко» Державне агентство України з питань кіно 2021-10-06 (Noiz kontsultatua: 2024-10-31).
* ↑ (Ukraineraz) «У Львові стартують зйомки романтичної кулінарної комедії «Смак Свободи»» Твоє Місто 2021-05-08 (Noiz kontsultatua: 2024-10-31).
* ↑ (Ukraineraz) «Кулінарне фентезі «Смак свободи» вийде в національний прокат з 7 березня наступного року» PRAVDA.IF.UA 2023-07-30 (Noiz kontsultatua: 2024-10-31).
* 1 2 (Ukraineraz) ««Нам потрібний фільм щ таким теплим, добрим відчуттям»: Ірма Вітовська про стрічку «Смак Свободи» та роль, натхненну Ольгою Франко» Elle Ukraine 2024-05-11 (Noiz kontsultatua: 2024-10-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q117691743
# Franko (argipena)

Franko hitzak hainbat adiera ditu:
* Frankoa: hainbat herrialdetako dirua; ikus: libera (Frantzia).
* Frankoak: herri germaniko bat, Galia inbaditu zuena.
* Frankoak: Behe Erdi Aroan Iberiar penintsulara heldutako etorkinak, gehienean okzitaniarrak.
* Franko adjektiboa: asko, anitz, ugari, oparo, jori, naharo.
* Franko: zergez salbuetsita dagoen lurralde, hiri edo portua.
Pertsonaiei dagokienean,
* Ivan Franko, ukrainar idazlea.
* Maite Franko, euskal idazle, ipuin kontalari, aktore, gidoigile eta euskara irakaslea.
* Olha Franko, ukrainar idazle eta sukaldaria.

## Ikus, gainera

* Franco (argipena)
# Franco (argipena)

Franco izenak hainbat esanahi ditu.
Pertsonaiei dagokienean,
* Dave Franco, estatubatuar aktorea;
* Dolores Franco Manera, espainiar irakasle, idazle eta itzultzailea;
* Federico Franco, paraguaitar zirujau eta politikaria;
* Fernando Franco García, espainiar zinema zuzendari eta muntatzailea;
* Francisco Franco, XX. mendeko espainiar diktadorea;
* Helena Franco, Gipuzkoako Foru Aldundiko Ahalduna;
* Itamar Franco, brasildar politikaria;
* James Franco, estatubatuar aktore, gidoigile, zuzendari, ekoizle, modelo, idazle, musikari eta margolaria;
* Jesús Franco, espainiar zinema zuzendari, musikagile eta aktorea;
* José Franco y Ribate, espainiar banda-zuzendari eta musikagilea;
* Julio Franco, gipuzkoar margolaria;
* Marielle Franco, brasildar soziologo, feminista, politikari eta giza eskubideen aldeko ekintzailea;
* Mela Franco Habijan, filipinar aktore eta modeloa;
* Ramón Franco, espainiar politikari, militar eta pilotua;
* Ricardo Franco, espainiar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea;
* Sylvain Franco, lapurtar futbolaria.
Tokiei dagokienean,

## Ikus, gainera

* Franko (argipena)
# Merkatu plaza

Merkatu plaza edo azoka plaza oinarrizko gaiak, gehienetan elikagaiak, saltzen diren esparru eta merkatu bat da, eraikin estalia normalean. Merkatu plaza bateko saltoiak banakako postuak izan ohi dira osatzen dituzte, eta produktu freskoak nagusi diren askotariko produktuak eskaintzen dituzte: haragia, frutak, barazkiak, arraina eta abar.

## Ezaugarriak

Auzoen edo herrien erdigunean egon izan dira, eta 19. eta 20. mendeetako eraikin espezifiko eta berezituak izan dira. Udalek edo administrazioek oro har sortutako eraikin eta instituzioak izan dira. Saltoki finkoez gain, zeinetan harategi eta arrandegiak nabarmendu daitezkeen, norbanako ekoizleek erakusmahaiak izan ohi dituzte batzuetan, produktu freskoetarako.
Hain zuzen ere, elikagai freskoen salerosketarako erreferentziazko gune esanguratsu eta sinbolikoa izan ziren 19.eya 20. mendean zehar, ekoizle eta kontsumitzaileen arteko topagune, jendartearen aktibitate sozialarentzako espazio publikoak, baita kultura gastronomikoaren epizentroak, esperientzia gastronomikoak partekatzen zko tokiak eta, ildo horretatik, 21, mendean zabaldutako kontzeptu batzuen aitzindariak, hala nola kilometro zero produktuak, behin-behinekotasuna eta elikagaigintzaren jasangarritasuna.
21. mendean, eraldatu egin dira merkatu plaza horietako asko, eta aldi berean, banakako saltokien tokia integratu izan da beste era bateko merkatalguneen parte gisa. Euskal Herrikoetan, itxi ez direnetan, saltokiz gutxitzen joan dira asko, eta turismo atrakzio bihurtu ere bai kasu batzuetan.

### Iruditegia

* Erriberako merkatua, Bilbo.
* Zarauzko merkatuan saltoki finkoak eta banakako ekoizleentzako salmenta mahaiak.
* Santo Domingoko merkatua, Iruñea.
* Florentziako merkatu zentrala.
* Budapesteko merkatu plaza.
* Kuopioko merkatua, Finlandia.
Merkatu plazen eboluzioa: Donostiako Bretxako merkatuaren eraikin originala, 21. mendean merkatalgune bat; baina merkatu plaza bizi da, beste espazio batean, lurrazpiko esparru batean.

## Erreferentziak

* 1 2 Zabala, Ainhoa. (2015-12-31). «Azoka plazen garaiaz • ZUZEU» ZUZEU (Noiz kontsultatua: 2024-10-31).
* ↑ Durango, Udala. (2022). «Durangoko Udalak ‘Suk Aldatu’ ekimena martxan jarriko du, Merkatu Plaza dinamizatzeko helburuarekin» www.durango.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2080521
* Multimedia: Market halls / Q2080521
# Inocybe abietis

Inocybe abietis Inocybaceae familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena

Kapela: 2,5 eta 5 cm bitarteko diametroarekin, kanpai itxurakotik konikora, gero zabalduagoa, baita laua ere baina erdiko titi zabalarekin, amaieran fibrilekin eta okre-hori edo okre-arrexka koloreko ezkatatxo txiki antzekoekin, baina distiratsua errezel gris fibrilatuaren hondarrengatik. Ertz zatitu erradiatuarekin.
Orriak: Horixkak, baina gaztetan isla berdexkekin, gero arrexkak, zabal samarrak, mehetu-itsatsiak koskarekin.
Hanka: Zilindrikoa, goitik behera loditua, oinarrian erraboiltsua, zuria, gero egur kolorekoa.
Haragia: Zurixka edo hori argia, usain arinarekin, pixka bat frutarena.
Etimologia: Inocybe terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen"is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator; hau da, zuntzezko kapela. Abietis epitetoa latinetik dator, izeia, esan nahi duen “abies” hitzetik. Bere habitatagatik.

## Jangarritasuna

Susmagarria Inocybe guztiak bezala.

### Nahasketa arriskua

Ez da erraza identifikatzeko.

## Sasoia eta lekua

Uda amaietan eta udazkenean. Akuzifolioen azpian, batez ere izei zurien azpian

### Banaketa eremua

Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Himalaiako eremua, Borneo.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 255 or. ISBN 84-282-0887-5 (T. 4). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ Inocybe abietis: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q81020679