OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Kaligrafia untzial

Kaligrafia untziala (latineko unciālis hitzetik; ‘hazbete batekoa’) idazketa mota bat da, non testua letra larriz erabiltzen zen, maiuskularen zentzu paleografikoan, hau da, bi lerro paralelo horizontalek mugatutako letra mota (xeheak edo minuskulak lau behar ditu). Ohiko erabilera izan zuen K.o. III. mendearen eta VII. mendearen artean, batez ere eskribau latindar eta grekoen artean. VIII. mendetik XIII. mendera arte, letra mota ohikoa zen izenburu eta letra nagusietan.

## Etimologia

"Untzial" latinetik dator, "unciālis" hitzetik, 'hazbetekoa'. Izena ideia oker batetik dator pentsatzen baitzen letra guztiak larriz idatziak zeudela. Kontzeptua Jeronimo Estridongoaren testu batetik dator; bertan, letra larriez hitz egiten zera dio: litterae unciales.
Kaligrafia honetan izki batzuk bereziak dira, A, D, E eta M. Hori dela eta egile batzuek ADEM idazkera izena proposatu dute.

## Jatorria

Litekeena da lehen untzial idazkera erromatarren azken kaligrafia etzanetik aurrera garatu izana. Testu kristauak idazteko eta kopiatzeko erabili zen bereziki. Uste da eskritura mota honen ezaugarririk berezkoenak Afrikako idazketa-maisuren bati zor zaizkiola. Baita ere esan da erromatarren mundu juridikotik datorrela: II. mendetik aurrera mundu horrek idazkera berezi bat garatu zuen.

## Ezaugarriak

Idazkera untzialak karaktereen egitura berrinterpretatzen du. Bere kaligrafia-marren modulu berriak letra eder eta bakar bihurtzen du. Minuskularen erabilera sustatzen dute, erraza eta irakurtzeko erraza delako.
Hasieran, formek trazu sinple bat zuten ezaugarri, forma borobileko letrekin, pergaminoaren eta txahalaren larru berriak aprobetxatuz eta hegazti-lumaren erabilerari lotuta, marra ugariko angelu-hizkien aldean, horiek egokiagoak baitziren papiroa bezalako gainazal zimurtsu eta latzetarako.
Idazkera untzialaren adibiderik zaharrenetan, hala nola Liburutegi Britainiarreko De bellis macedonicis testuan, letra guztiak bata bestearengandik deskonektatuta daude, eta hitzen arteko bereizketa normalean ez da erabiltzen. Hala ere, hitzen bereizketa geroko untziaren erabileraren ezaugarri bat da.
Idazkerak mendeetan zehar eboluzionatu zuenez, karaktereak konplexuagoak bihurtu ziren. Hain zuzen ere, 600 inguruan eskuizkribu askotan agertzen hasten dira oinarrizko trazu exajeratu eta loreztatuak.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.edicionesemilianenses.com/uncial.htm
* ↑ The Cambridge Encyclopedia of The English Language. Ed. David Crystal. Cambridge: Cambridge University Press, 1995. 258.or.
* ↑ https://dle.rae.es/uncial
* ↑ Job profetaren Liburuari hitzaurrea (PL 28, 1142).
* ↑ B. L. Ullman, Ancient Writing and its Influence, New York 1932, 64.or.
* ↑ https://tiposconcaracter.es/caligrafia-uncial/

## Ikus, gainera

* Kaligrafia
* Shodo
* Tipografia gaeliko
* Arabierazko kaligrafia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q784235
* Multimedia: Uncial / Q784235
# Eskuizkribu argiztatu

Eskuizkribu argiztatua testuari elementu apaingarriak gehitu zaizkion eskuizkribu bat da, adibidez, hizki handi irudidunak, izkinak eta miniaturak. Definizio zehatz edo zorrotzenaren arabera, eskuizkribu argiztatua urre edo zilarrez bakarrik apaindutakoa litzateke. Halere, gaur egun elementu apaingarriak edota ilustrazioak dituzten Erdi Aroko kristautasun edota islamaren eskuizkribu orori deitzen zaio.
Gaur egun arte iritsi diren eskuizkribu zaharrenak 400-600 bitartekoak dira, Ingalaterra, Irlanda, Italia eta Iberiar penintsulako erresumetan nahiz Europako beste hainbat herrialdeetan eginak.

## Ikus gainera

* Kellseko liburua
* Lindisfarneko Ebanjelioak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48498
* Multimedia: Illuminated manuscripts / Q48498
# Minimalismo

Minimalismoa 1960ko hamarkadaren hasieran, espresionismo abstraktuaren erreakzioz, Estatu Batuetan sortutako mugimendua da. 1965ean, Donald Judd teorialari eta artistak artikulu bat idatzi zuen Specific Objects aldizkarian, bere objektibotasun erabatekoaren idealak adierazteko euskarri gisa pintura utzi eta haren ordez eskultura lantzen hasi izana argudiatuz. Urte hartan bertan, Richard Wollheimek "minimal" hitza erabili zuen lehen aldiz printzipio horien arabera sortutako obrak aipatzeko. Joera horren sorburua infinituaren kontzeptua adierazteko errepikapenaren ideia erabiltzen zuten Constantin Brancusi, Alexander Rodtxenko eta Vladimir Tatlinen obra batzuetan zegoen.
Minimalistak arte-objektuan bertan kokatzen ditu bere sormenaren erreferentziak, kanpoko munduaren interferentzietatik erabat aldenduz. 1960ko hamarraldiaren hasieran, beren ideiak adierazteko eskultura baliatu zuten artista erradikalen belaunaldi bat sortu zen: Judd bera, Robert Morris, Carl Andre, Dan Flavin, Sol LeWitt eta Richard Serra, besteak beste. Egitura edo sistema gisa definitzen zituzten obra sail bat sortu zuten, oinarrizko materialak eta forma geometrikoak erabiliz.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q173436
* Multimedia: Minimalism / Q173436
# Action painting

Action painting 1952an Harold Rosemberg kritikoak asmatutako izena da New Yorkeko Eskolako zenbait margolarien artea deskribatzeko. Hauen artean Willem De Kooning, Jackson Pollock eta Franz Kline.
Rosembergen arabera, artista hauek oihala "akziorako leku" bihurtu zuten, hau da, sorkuntza prozesuari indarra emanez artelanari esanahi berria eman zioten, aktiboagoa bihurtuz. Margolana bera gertakari bihurtu zuten eta, beraz, erreferentzia estetiko klasikoei (forma, kolorea, konposizioa, marrazkia) erreferentzia artistiko berriak inposatzen zitzaizkien (indarra, abiadura, gorputzaren mugimenduak eta abar).
Action Painting terminoa 1950tik aurrera ezagun egin zen Espresionismo Abstraktuaren ordezko izen bezala.

## Artistak

* Jackson Pollock (1912 - 1956)
* Franz Kline (1910 - 1962)
* Willem De Kooning (1904 - 1997)
* Elaine Hamilton (1920 - 2010)
* Norman Bluhm
* Sam Francis
* Albert Kotin
* José Guerrero
* Lee Krasner
* Alfred Leslie
* Joan Mitchell
* Jack Tworkov
* Norman Lowell
* Laurent Jiménez-Balaguer
* Modesto Ciruelos
* Yanny Ippoliti
* Esteban Vicente
* Gallot taldea

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):9th Street Art Exhibition-abstract expressionist artists reminisce YouTubeko bideoa.
* Datuak: Q217213
* Multimedia: Action paintings / Q217213
# Arte prerromanikoa

Arte prerromanikoa edo aurrerromanikoa Europako Goi Erdi Aroko artearen garai bat izan zen, Erromatar Inperioaren erorialditik (K.o. 476) erromanikoa hasi zen arte (1000. urtearen inguruan) iraun zuena. Ez da arte estilo bakarra, baizik eta Europako mendebaldeko herrialdeetan garai haietan izan zen arte estiloen multzoa.
Ikerlariek bi ezaugarri nagusi ikusten dizkiote: alde batetik, erromanikoaren aurrekari edo aitzindaria dugu; eta, bestetik, Antzinaroko artearen jarraipena.
Europan garai zailak izan ziren, inbasio ugari izan baitziren Erromatar Inperioaren barruan. Herri berri haiek beren artea ekarri zuten:
* Karolingiar artea
* Lombardiar artea
* Otondar artea
Espainian ere baziren hainbat arte mota une hartan. V. mendean germaniarrak sartu ziren lehenengo mugimendu batean, eta bigarren batean bisigodoak azaldu ziren. Ezegonkortasun handiko garaiak izan ziren. Arteari dagokionez, lau bereiz ditzakegu:
* Arte bisigotikoa
* Asturiar artea
* Mozarabiar artea
* Birpopulaketaren artea

## Euskal Herrian

Euskal herrian zaila da garai artako eraikin osoak aurkitzea, baina eraikuntza berritan berrerabili diren osagai batzuk gugana iritzi dira, hala nola maiz aurkitzen diren leiho monolitikoak. Hauek Bizkaian agertu dira batez ere, naiz eta badiren horrelakoak hegoaldeko beste lurraldetan ere.

## Erreferentziak

* ↑ «prerrománico», Zehazki hiztegia.
* ↑ «aurrerromaniko», Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa.
* ↑ GARCIA CAMINO,Iñaki; GONZÁLEZ CEMBELLÍN, Juan Manuel eta SANTANA EZQUERRA, Alberto, 1986. La arquitectura prerrománica vizcaina. Kobie (Serie Bellas Artes). Bilbao-Deusto: Bizkaiko Foru Aldundia, 4, 7-36.

## Ikus, gainera

* Bizantziar artea
* Arte paleokristaua
* Arte erromanikoa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Ars Summum: Artearen historiaren irudien galeria
* Datuak: Q708807
* Multimedia: Pre-Romanesque art / Q708807
# Minimal art

Minimal art Amerikako pintura- eta eskultura-mugimendua, 1960 inguruan New Yorken sortua. Espresionismo abstraktuaren subjektibotasunaren eta erromantizismoaren aurka sortu zen, eta artearen izaera anonimoa azpimarratu zuen, sarritan forma erraldoi, geometriko eta kolore soilez, obraz kanpoko erreferentziak deuseztatzeko asmoz. Arte-mugimendu honetako eskulturari dagokionez, Carl Andre, Donald Judd, eta Tony Smith izan ziren artista nagusiak, eta margolariak, berriz, Ellsworth Kelly, Kenneth Noland eta Frank Stella.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6865348
# Gaur (artista-taldea)

Gaur euskal artista zenbaitek, hala nola Amable Arias, Rafael Ruiz Balerdi, Nestor Basterretxea, Eduardo Txillida, Remigio Mendiburu, Jorge Oteiza, Jose Antonio Sistiaga eta Jose Luis Zumeta, sortutako talde artistikoa izan zen. Haien sorrera-ekitaldia, 1966 urtearen erdialdean, Donostiako Barandiaran galerian egindako erakusketa kolektiboa izan zen. Taldearen helburua garaiko molde estetiko eta artistiko konbentzionalak apurtu eta abangoardia berri bat sortzea izan zen. Taldeak bi urteko iraupena izan zuen eta besteak beste Txillida eta Oteizaren artean izandako desadostasun eta tirabirengatik desegin zen. Taldearen ildoari jarraiki, antzeko taldeak sortu ziren Euskal Herriko beste lurraldeetan: Emen, Bizkaian; Orain, Araban, Danok, Nafarroan; eta Baita, Ipar Euskal Herrian.

## Ekarpena
### Ondarea

Gaur taldea arte-adierazpenen aniztasunagatik nabarmendu zen, pinturatik eta eskulturatik hasi eta performancea bezalako forma abangoardistagoetaraino. Kideek aktiboki parte hartu zuten ezarritako konbentzioei aurre egin zieten ekitaldi eta proiektu artistikoetan. Teknika eta estiloen nahasketa berritzaileak taldearen lana karakterizatu zuen, garaiko panorama artistikoan eraginez.

### Eragina

Urteetan zehar, Gaur taldeak eragin iraunkorra izan du arte garaikidean. Haren lana kritikoki aztertu da, eta haren zenbait pieza erreferente bihurtu dira artearen historian. Atzera begirako erakusketen bidez gorde da taldearen ondarea, eta nazioartean aintzatesten lagundu du.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «El Grupo Gaur y la construcción de lo colectivo» Jorge Oteiza Fundazio Museoa.
* ↑ (Gaztelaniaz) Noticias, H. F. / Diario de. (2021-03-03). «Una publicación arroja nueva luz sobre lo que fue el Grupo GAUR» Diario de Noticias de Navarra (Noiz kontsultatua: 2024-01-10).
* ↑ «Aldi baterako - 1966 | Gaur konstelazioak | 2016 - San Telmo Museoa» www.santelmomuseoa.eus (Noiz kontsultatua: 2024-01-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22667585
# Koptoera

Koptoera Egiptoko afroasiar hizkuntza da, egipzieraren ondorengoa, hildako hizkuntzatzat har daitekeena. Egun, Eliza Koptoaren liturgia-hizkuntza da, zehazki dialekto bohairikoa. Izen hau hizkuntza honi zein hizkuntza idazteko erabili zain zen idazkerari aplikatzen zaio.

## Ikus, gainera

* Kopto

## Erreferentziak

* ↑ 47. araua - Hizkuntza hilak eta klasikoak. (Euskalterm terminologia bankuan nahiz Egungo Euskal Hiztegian ere forma hori erabiltzen da) Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-09-05).

## Kanpo estekak

* Ethnologueko Coptic sarrera
* Datuak: Q36155
* Multimedia: Coptic language / Q36155
# Astigarribia

Astigarribia Mutrikuko (Gipuzkoa) hego-ekialdean dagoen auzoa da, Debako mugan kokatutakoa.

## Geografia

Auzoa Arno mendiaren magalean dago, Deba udalerriaren iparraldean.

## Historia

IX. mendean jada existitzen zen, eta litekeena da Mutrikuren jatorria bertan egotea.
Bertan dago San Andres eliza. Bera aipatzen duen lehenengo dokumentua 1080. urte ingurukoa da eta bertan Lope Íñiguez kondeak tenplu hori Donemiliaga-Kukulako monasterioari ematen dio. Dokumentuak honela dio: "..monasterio S. Andree apostoli et vocato Stigarrivia, inter Vizcaya et Ipuzcua sito, qui est ex parte regis...". Dena den, eliza zaharragoa da, aldarearen atzealdean ikusten den leihoetako bat prerromanikoa baita. Are gehiago, bada historialaririk erromatar idazleek aipatutako Tritium Tuboricum barduliarren herrixkarekin lotzen duenik.
Antzina, Debara heltzeko derrigorrezko zen Astigarribiatik igarotzea, eta hortik igarotzen da ere Donejakue Bidea. Horrek, aberastu egin zituen bertako biztanleak, bertako ibiak jasotako zergen ondorioz. Handik gertu, ibaiaren bestaldean eta jada Deba udalerriaren barruan, Sasiola komentua dago. Oraindik bada bertan antzinako ontziolaren arrastorik, bertan eraikitzen baitziren Deba ibaian behera joaten ziren gabarrak eta txalupak.
1766ko matxinadan Elgoibartik Astigarribiara hedatu zen eta hortik Debara, Mutrikura, Ondarroara eta Berriatuara hedatu zen.

## Demografia

* Astigarribiko biztanleria

## Erreferentziak

* 1 2 «ASTIGARRIBIA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-21).

## Ikus, gainera

* San Andres eliza (Astigarribia)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254320
* Multimedia: Astigarribia / Q12254320
# Artzain Erreka

Artzain Erreka Mutrikuko auzoa da.

## Demografia

* Artzain Errekako biztanleria

## Ikus, gainera

* Mutriku

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254244
# Galdonamendi

Galdonamendi Mutrikuko (Gipuzkoa) mendebaldean dagoen auzoa da, Ondarroarako kostaldeko bidean kokatutakoa.
Izen bereko kanpin edo kanpalekua dago bertan.

## Demografia

* Galdonamendiko biztanleria

## Ikus, gainera

* Mutriku

## Kanpo estekak

* Galdonamendi auzoa Google Street View-n ikusia.
* Datuak: Q12258119
# Ibiri

Ibiri Mutrikuko auzoa da.

## Demografia

* Ibiriko biztanleria

## Ikus, gainera

* Mutriku

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12259381
# Laranga

Laranga Mutrikuko (Gipuzkoa) ekialdean dagoen auzoa da, Debarako kostaldeko bidean kokatutakoa.

## Inguru naturala eta kokapena

Auzora GI-638 errepidearen bidez ailegatzen da, Deba eta Mutriku bitartean.

## Baserriak

Larangako baserriak honakoak dira: Itxasmendi, Zalai, Itxasgain, Ametza, Arategi, Arategitxiki, San Juan Jatetxea, Txokoa, Maixa, Maldomin, Pikua, Larangagoikoa, Sagarreta, Urkia, Guragain, Gorbialde, Gureametsa, Larangaundi, Larangatxiki eta Larangaetxeberri.

## Demografia

* Larangako biztanleria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11688332
# Mijoa

Mijoa Mutrikuko auzoa da.

## Demografia

* Mijoako biztanleria

## Ikus, gainera

* Mutriku

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12263588
# Mizkia

Mizkia Mutrikuko auzoa da.

## Demografia

* Mizkiako biztanleria

## Ikus, gainera

* Mutriku

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12263739
* Multimedia: Mizkia / Q12263739
# Olabarrieta (Mutriku)

Olabarrieta Mutrikuko auzoa da.

## Demografia

* Olabarrietako biztanleria

## Ikus, gainera

* Mutriku

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12265062
# Olatz (Mutriku)

    Artikulu hau Mutrikuko auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Olatz».
Olatz Mutrikuko (Gipuzkoa) hego-mendebaldean dagoen baserri-auzoa da, Bizkaiko mugatik gertu kokatutakoa. Abeltzaintza jarduera tradizional nagusia izan da bertan orain arte, eta antzinean eskola propioa eduki zuten ("Eskola Zaharrak").
Bestela, emakumezko izen bera oso zabalduta dago XX. mendeko amaieratik.

## Inguru naturala

Arno (623 m) mendia hego-ekialdean eta San Blas (222 m) iparraldean mugakide naturalak ditu ingurune karstiko honek. Kobalde izeneko leizea elizatik hurbil dago, Añu, Olazgoikoa eta beste erreka batzuekin lotuta. Halaber, aipatzekoak dira Jentiletxeta izeneko bi kobazuloak.
Artea zuhaitz nagusia da bestalde.

## Baserriak

Olatz Goixan dagoen Urruztieta edo Urreztieta baserria eta Iturritza, Abeletxe eta Zelaieta nabarmentzekoak dira.

## Demografia

* Olatzeko biztanleria

## San Isidro

Olazko baseliza eta parrokia XVIII. mendekoa da, eta barrualdean Andre Mariaren, Santa Anaren eta San Isidroren irudi bana ditu.

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko onomastika
* Olatz Nagusia
* Olatz Txipia

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Olatz auzoari buruzko informazio zabala
* Datuak: Q12265094
# Aliyah

Aliyah (hebreeraz: עֲלִיָּה‎, ʿălīyyā, euskaraz: «igoera»), pluralean aliyot, diasporatik Israelgo Lurralderantzako (eta 1948an sortu zenetik, Israelgo Estaturantzako) judu-immigrazioari deitzeko erabiltzen den terminoa da. Aliyah egiten duenari oleh (maskulinoa; pl. olim) edo olah (femeninoa; pl. olot) deitzen zaio. Alderantzizko ekintza, Israeldik beste lurralde edo diaspora oso batera emigratzea, yerida (hebreeraz: ירידה‎; euskaraz: «jaitsiera») izenez ezagutzen da.

## Aliyah sionismoan eta judaismoan

Israelgo Lurralderantzako (Eretz Israel) aliyah kontzeptua funtsezkoa da juduen kulturan eta erlijioan, eta sionismoaren funtsezko oinarria da.
Ideia horretan oinarritzen da 1950eko Itzuleraren Legea, munduko edozein juduk Israelera migratzeko, bertan kokatzeko eta Israelgo herritartasuna ia oztoporik gabe lortzeko duen eskubidea bermatzen duena. Aliyah terminoak arrazoi ideologiko, emozional edo praktikoengatiko borondatezko migrazioa barne hartzen du, bai eta jazarritako juduen populazioarena ere. Nahiz eta Israel "etorkinen herrialde" gisa onartu, neurri handi batean, errefuxiatuen herrialdea ere bada. Israelgo judu gehienek gaur egun beren familiaren azken sustraiak herrialdetik kanpo dituzte.
Etimologikoki, aliyah hitza hebreerazko aliyah la'réguel (עלייה לרגל) hitzarekin ahaidetuta dago, "erromesaldia" esan nahi duena, Pessah, Shavuot eta Sukkot jaietarako ezarritako erromesaldietan Jerusalemeraino igotzearekin lotuta. Judu erlijioso askok immigrazioa Agindutako Lurralderako itzulera gisa aldarrikatzen dute, eta Abraham, Isaak eta Jakob patriarka hebrearren ondorengoei Jainkoak emandako promesa biblikoa betetzetzat jotzen dute. Sionera itzultzea judu bakoitzaren betebehar erlijioso gisa jotzen du judu-legeak. Adituek betebeharraren baldintza zehatzari dagokionez ikuspegi ezberdinak izanda ere, bere indar juridikoa hainbat epaietan errepikatzen da, hala nola, ezkontide batek senarrari edo emazteari Israelgo Lurraldera lekualdatzean laguntzeari uko egitea dibortzioa eragiten duela.

## Erreferentziak

* ↑ answers.com (Ingelesez)
* ↑ (Ingelesez) 'Aliyah': The Word and Its Meaning. 2005-05-15.
* ↑ (Ingelesez) Rosenzweig, Rafael N.. (1989). The Economic Consequences of Zionism. E. J. Brill, 1 or. ISBN 978-90-04-09147-4..
* ↑ answers.com (Ingelesez)
# Erosten harresia

Erosten harresia —Aieneen harresia izenaz ere ezaguna— (hebreeraz: הַכֹּתֶל הַמַּעֲרָבִי, HaKotel HaMa'aravi) euste harresi bat da, juduentzat toki sakratua dena. Sineste sustraitu batek dioenez, judaismoaren eraikinik sakratuena den Jerusalemgo tenpluaren azken arrastoa bide da. Oraindik geratzen diren arrastoak Herodesen garaikoak dira: horrek Moria mendiaren inguruan euste harresi handiak eraikitzea agindu zuen, K.a. 37. urtean, lehenengo eta bigarren tenplua eraikiak izan ziren zelaigune txikia handituz, gaur egun Meskiten Zelaigunea izenarekin ezagutzen dena (musulman tradizioaren arabera) edo Tenpluaren zelaigunea (judeokristau tradizioaren arabera).

## Historia

Lehen tenplua, edo Salomonena, errege horren erregealdian eraiki zen, K.a. X. mendean, eta babiloniarrek deuseztatu zuten K.a. 587. urtean. Bigarren tenplua Esdras eta Nehemiasek eraiki zuten K.a. 445an, Babiloniako erbestetik itzuli ondoren, eta erromatarrek deuseztatu zuten 70ean, Judu Matxinada Handian. Modu horretan, tenplu bakoitzak 400 urte inguru iraun zuen zutik.
Historiaren arabera, Vespasiano erromatar enperadorearen legioek tenplua txikitu zutenean, kanpo harresiko zati bat bakarrik geratu zen zutik. Garai hartan, legioen jeneral Titok harresi hura utzi zuen, juduek Erromak Judea garaitu zutela garrazki gogora zezaten (hortxetik, Erosten harresia izena). Juduek, baina, Jainkoak eginiko promesa bat zela sinesten zuten. Promesa horren arabera, Tenpluaren zati bat beti egongo da zutik, judu herriarekin zuen betiereko aliantzaren seinale gisa. Juduek harresi horren aurrean otoitz egin dute azkeneko bi mila urteetan, toki helgarririk sakratuena dela ustez, ez baitute Meskiten Zelaigunera sartzerik, guztietan sakratuena bada ere.
Eskuarki, haren aurrean, herriaren deuseztatzeari eta hebrear herriaren banaketari buruzko aieneak egiten zaizkie. Intentsitate bereziko eguna ostirala da. Erregu bat idatzita duen papertxo bat harresiaren zuloetatik sartzeko ohiturak mende askotako antzinatasuna du. Juduen otoitzen artean, aipagarrienak Jainkoari Israelera itzultzeko erreguak dira, kanpoan diren judu guztien itzulera, aro mesianikoaren iristea eta judu mesiasaren iristea.
Erosten harresia sakratua da juduentzat, Tenplua ekialdetik eta hegoaldetik inguratzen zuen harresiaren azken zatia baita. Gainera, harresia sancta sanctorumetik gertuen dagoen tokia da. Harresiaren hiru sekzioetatik (ekialdekoa, hegoaldekoa eta mendebaldekoa) mendebaldekoa otoitz egiteko toki tradizionala da (hortik hebreerazko haren izena, Hakótel Hama'araví, «Mendebaldeko Harresia»).
Meskiten Zelaigunean, Erosten harresiak inguraturik, musulmanak, mendeetan zehar, Harkaitzeko Kupula eta Al Aksa meskita eraikitzen aritu dira.

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.

## Kanpo estekak

* (Hebreeraz) Write to God and we will send it for you today
* Datuak: Q134821
* Multimedia: Western Wall / Q134821
# Erosten Harresiko plaza

Erosten Harresiko plaza (ingelesez: Western Wall Plaza, hebreeraz: רחבת הכותל המערבי‎) Jerusalemgo Hiri Zaharreko Juduen auzoko plaza bat da, Erosten harresiaren mendebaldean kokatua. Erosten Harresiko plaza 1967. urtean sortu zen, hiria batu ondoren. Plazaren iparraldean daude Erosten harresiko tunela eta Belaunaldien Katearen Zentroa. Plazaren hegoaldean daude Jerusalemgo Arkeologia Parkea eta Simaurraren atea; eta mendebaldean, Juduen auzoa.

## Irudi galeria

* Erosten harresia
* Erosten harresiko tunela
* Belaunaldien Katearen Zentroa
* Jerusalemgo Arkeologia Parkea
* Simaurraren atea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q24009481
* Multimedia: Western Wall Plaza / Q24009481
# Aita Gurea (Aita Madina)

Aita Gurea delakoa Aita Madinak konposatutako konposizio bat da. 1947an Argentinako Buenos Aires hiriburuko katedralean estreinatu eta Lagun Onak abesbatzak lehenbizikoz abestu zuen.
Aita Gurea Kristautasuneko otoitzaren konpozizio musikatu ezaguna da gaur egun.

## Hitzak

Aita gurea zeruetan zaudena santifikatua bedi zure izena betor gugana zure erreiñua egin bedi zure borondatea nola zeruan ala lurrean. Eman iguzu gure eguneroko ogia barkaizkitzu geren zorrak guk geren zordunai barkatzen diegun bezela ezkaitzatzula utzi tentazioan erortzen baizikan libratu gaitzazu Amen Jesus.

## Erreferentziak

* ↑ Recordando al Padre Madina. Entrevista a Luis Mallea (1908-2003). Imanol Murua, Director de Oñati Abesbatza. Euskomews
* ↑ Aita Gurea. Euskal kantutegia. Euskomedia

## Ikus, gainera

* Aita Gurea

## Kanpo estekak

* Aita Gurea konposizioa Lautada Abesbatzak abestu eta Jesus Guridi Orkestrak joa
* Aita Gurea konposizioa Donostiako Orfeoiak abestua
* Datuak: Q12252945
# Tabernakulu

    Artikulu hau Bibliako santutegi mugikorrari buruzkoa da; ostiaren edukiontzia gaitzat duena beste hau da: «Sagrario»
Tabernakulua (hebreeraz: מִשְׁכַּן‎, mishkan, "bizileku") israeldarrek, tenplua eraiki aurretik testamentuko Kutxa gordetzen zuten denda izan zen.
Tenplu mugikor hau eraikitzeko agindua Jainkoak Moisesi eman zion Sinai mendian (Irteera, 25-31). 30 besabeteko luzera eta 10 besabeteko zabalera zituen, bi zatitan banaturik:
* Leku santua (Makóm Kadósh), menorah zutargiaren egoitza.
* Leku santuena edo santutegia (Kodesh ha-Kodashím edo Sancta sanctorum), itun-kutxaren egoitza.
Tabernakuluaren omenez juduek sukkot izeneko jaia ospatzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Gitlitz, David M.; Davidson, Linda Kay. (2006). Pilgrimage and the Jews. Westport: Praeger, 20-35 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q255481
* Multimedia: Tabernacle / Q255481