OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Sulfonamida

Kimika organikoan sulfonamida esaten zaie R−SO$_2$−NR'R” egitura duten konposatuei. Kontsidera daiteke azido sulfonikoaren deribatuak direla non hidroxilo taldea amina batek ordezkatu duen. Linealak edo ziklikoak izan daitezke. Ziklikoei sultama deitzen zaie laktamekin analogia eginez.
Sulfonamidak solido kristalinoak izaten dira. Botika askok sulfonamida taldea dute beren egituretan.

## Sintesia

Sulfonamidak laborategian anitz moldez presta daitezke. Molde klasikoan sulfonilo-kloruro bat amina batekin erreakzionarazten da.
    RSO$_2$Cl + R'$_2$NH → RSO$_2$NR'$_2$ + HCl

## Adibideak

| Sakarina sulfonamida ziklikoa da | Sulfanilamida | Sulfametoxazol antibiotikoa |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley 2000-06-15 doi:10.1002/14356007.a06_173. ISBN 978-3-527-30385-4. (Noiz kontsultatua: 2024-11-04).
* ↑ (Ingelesez) «Organic Syntheses Procedure» orgsyn.org (Noiz kontsultatua: 2024-11-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3208529
* Multimedia: Sulfonamides / Q3208529
# Soraya Prieto Fernández

Soraya Prieto Fernández (Gasteiz, Araba, 1979ko urriaren 31) arabar kimikaria da, TECNALIA korporazioan lan egiten duena.

## Biografia

Soraya Gasteizen jaio zen 1979an. Ikasten ari zen institutuko irakasle batek medikuntza ikasi ordez kimika ikastera animatu zuen, bere azalpenetan azaltzen zuen pasioak espezialitate hori hautatzera eramanda. 2002an Kimika Zientzietan lizentziatu zen EHUn, eta 2009an Kimikan doktoratu zen unibertsitate berean. Laneko Arriskuen Prebentzioa, Laneko Segurtasuna, Higienea eta Ergonomia eta Psikologia Aplikatua (2009) izeneko masterra egin zuen. Eta Project Management Professional ziurtagiri-masterra (2020).

### Ibilbide profesionala

2005etik 2010era, LEIA CDT Fundazioan lan egin zuen Kalitatearen, Ingurumenaren eta Laneko Arriskuen Prebentzioaren arduradun gisa, saiakuntza-laborategian. Hondakin-uren laginketa eta analisiari buruzko ikastaroa eman zuen S.E.A.rentzat, eta lurzoru-laginak hartzeko enpresa batean UNE-EN ISO 17020 araua ezartzeko aholkularitza-lanak egin zituen.
2010az geroztik, TECNALIA Fundazioko Zirkulazio Arloa zuzentzen du, Miñaoko Parke Teknologikoan (Araba), 63 bat langilerekin. Espainiako CO2 Plataforma Teknologikoaren (PTECO2), Espainiako Biomasaren Plataforma Teknologikoaren (BIOPLAT), Espainiako Plataforma Teknologiko Kimikoaren (SUSCHEM) eta European Bio-based Industries Consortium (BIC) parte da.
Project Manager da TECNALIAko Materialen eta Prozesuen arloan, eta esperientzia du ingurumenaren eta biofindegiaren arloan. Hainbat eremutan lan egin du, hala nola biomasatik eratorritako produktu kimikoen sintesia, CO2 harrapaketa, gasen garbiketa eta uraren tratamenduan.
Nazioko eta nazioarteko foroetan aurkeztutako biltzarretako ponentziak eta komunikazioak idatzi ditu, eta hiru patentetan parte hartzen du.
Kimika Iraunkorreko taldeko burua da. Europako Itun Berdearekin bat egiten du.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Química sostenible | Technology» Tecnalia (Noiz kontsultatua: 2023-02-17).
* ↑ https://www.linkedin.com/in/sorayaprieto/?originalSubdomain=es. .
* 1 2 Jiménez, Elena. (2023-02-11). «Hacen falta más como ellas» El Correo.
* ↑ Jiménez, Elena. Hacen falta más como ellas | El Correo. .
* ↑ «TESIS-Soraya Prieto Fernandez - Grupo de Investigación IBeA - UPV/EHU» Grupo de Investigación IBeA.
* ↑ «ORCID» orcid.org.
* ↑ «15º Congreso Nacional del Medio Ambiente (Conama 2020)» www.conama2020.org.
* ↑ Chávez Sifontes, Marvin Horacio. Procesos Catalíticos Sostenibles para la Transformación de Derivados de Biomasa en Productos Químicos. Universitat Politecnica de Valencia.
* ↑ La investigación de Soraya Prieto-Fernández en su afiliación a Tecnalia y otros lugares. .
* ↑ Hazlegreaves, Steph. (2020-11-19). «Isosorbide bis(methyl carbonate) (IBMC) & the European Green Deal» Open Access Government.
# Tosil kloruro

Tosil kloruroa edo p-toluenosulfonil kloruroa konposatu organikoa da, CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$Cl formula duena tosiloen klasekoa. Solido zuri-grisaxka. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria ohiko disolbatzaile organikoetan, alkoholetan edo bentzenotan adibidez.
Larruazala, begiak eta mukosak narrita ditzake. Toxikoa da irentsiz, arnastuz eta larruazalean zehar xurgatuz.

## Sintesia

Tosil kloruroa sintetizatzen da toluenoa klorosulfonatuz sulforil kloruroa usatuta.
CH$_3$C$_6$H$_5$ + SO$_2$Cl$_2$ → CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$Cl + HCl

## Erabilera

Tosil kloruroa sintesi organikoan usatzen da sarri, adibidez, hidroxilo taldea babesteko erreakzio batean zehar. Kasu horretan tosilatoak eratzen dira.
    CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$Cl + ROH → CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$OR + HCl
Aminetatik abiatuz sulfonamidak prestatzeko erabiltzen da.
    CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$Cl + R$_2$NH → CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$NR$_2$ + HCl

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «p-TOLUENESULFONYL CHLORIDE» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-11-04).
* ↑ Patty, F. (ed.). (1963). Industrial Hygiene and Toxicology: Volume II: Toxicology. 2nd ed. Interscience Publishers, 1826 or..
* ↑ (Ingelesez) Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley 2000-06-15 doi:10.1002/14356007.a03_507. ISBN 978-3-527-30385-4. (Noiz kontsultatua: 2024-11-04).
* ↑ (Ingelesez) «Organic Syntheses Procedure» www.orgsyn.org (Noiz kontsultatua: 2024-11-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q285621
* Multimedia: Tosyl chloride / Q285621
# Tosilo talde

Kimika organikoan tosiloa edo toluenosulfoniloa funtzio-talde bat da −SO$_2$−C$_6$H$_4$−CH$_3$ formula duena. Esan daiteke tolilo bat dela eraztun aromatikoaren hidrogeno-atomo bat sulfonilo (-SO$_2$R) talde batez ordezkatuta duena, normalen para posizioan. Bestelako posiziorik badu sulfonilo taldea zehazki adierazten da.
Tosiloak sintesi organikoan amina taldeak babesteko usatzen dira. Tosil kloruroa da erabiliena. Babestutako taldea hidroxiloa denean, alkoholetan adibidez, tosilatoak eratzen dira.
CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$Cl + ROH → CH$_3$C$_6$H$_4$SO$_2$OR + HCl
Adibide honetan, tosil kloruroaren bidez alkohola tosilato gisa babesten da.
Tosilato edo toluenosulfonato −O−SO$_2$C$_6$H$_4$CH$_3$ formulako funtzio-taldeari esaten zaio.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Wuts, Peter G. M.; Greene, Theodora W.. (2006-10-20). Greene's Protective Groups in Organic Synthesis. (1. argitaraldia) Wiley doi:10.1002/0470053488. ISBN 978-0-471-69754-1. (Noiz kontsultatua: 2024-11-04).
* ↑ (Ingelesez) De Castro, Kathlia A.; Ko, Jungnam; Park, Daejong; Park, Sungdae; Rhee, Hakjune. (2007-09-01). «Reduction of Ethyl Benzoylacetate and Selective Protection of 2-(3-Hydroxy-1-phenylpropyl)-4-methylphenol: A New and Facile Synthesis of Tolterodine» Organic Process Research & Development 11 (5): 918–921. doi:10.1021/op7001134. ISSN 1083-6160. (Noiz kontsultatua: 2024-11-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q539566
* Multimedia: Tosyl group / Q539566
# Lyongo I. kontzilioa

Lyongo lehen Kontzilioa XIII. kontzilio ekumenikotzat eta Mendebaldean egindako bosgarrentzat jotzen du Eliza katolikoak. Hiru saiotan egin zuten (1245eko ekainaren 28an, uztailaren 5ean eta uztailaren 17an) Frantziako Erresumako hiri horretan.

## Deliberamenduak

1245eko urtarrilaren 3an Inozentzio IV.a aita santuak deitu zuen Frederiko II.a errege eta enperadore tituluetatik kentzeko, Eliza Katolikoaren ondasunen usurpatzaile eta zapaltzaile gisa salatuz.
Bere hiru saioen emaitza gisa, 38 kanon eman ziren, eta horietan:
* Frederiko II.a enperadorea kargutik kendu eta eskumikatu zuten,
* Antso II.a Portugalgo erregea eskumikatu zuten,
* zistertarrak hamarrenak ordaintzera behartu zituzten,
* kapela gorria ezarri zuten kardinalen janzkerari zegokionez
* ortodoxoek jarraitu beharreko erritu- eta doktrina-adierazpenak egin zituzten, haiek hurbiltzeko neurri gisa.
Gurutzada baterako deia egin zen (Zazpigarrena), eta Luis IX.a Frantziakoa (San Luis) izendatu zuten haren buru.
Ez zuten dekretu dogmatikorik eman.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Mirbt, Carl Theodor. (1911). Hugh Chisholm ed. Encyclopædia Britannica. 17 (11. argitaraldia) Cambridge University Press, 176–177 or..
# 1245
## Gertaerak

* Uztailaren 17a – Inozentzio IV.a aita santuak Lyongo I. kontzilioan Frederiko II.a eskumikatu zuen.

## Jaiotzak

* Urtarrilaren 17a – Roger de Lauria, militarra (h. 1305).
* Apirilaren 30a – Filipe III.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1285).

## Heriotzak

* Abuztuaren 21a – Alexandro Haleskoa, pentsalari eskolastikoa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5440
* Multimedia: 1245 / Q5440
# Arkaitz Diaz Gorostegi

Arkaitz Diaz Gorostegi (Donostia, 1983ko urriaren 31) traineru estropadetako patroi bat da. TKE Ligako patroi onenaren saria irabazi zuen 2019an eta 2021ean Donostiarra traineruarekin.

## Kirol ibilbidea

1999an hasi zen Ur-Kirolak taldean hainbat urtez, eta Trintxerpen 2006an urte batez aritu ondoren, arrauna utzia izan zuen urte batzuetan. Etxeko trainerura itzuli zen geroago, Donostiarrara alegia, eta talde donostiarrak TKE Ligan egindako lehen urteetan aritu zen patroi.

## Palmaresa

* Federazioaren Liga (1): 2003
* TKE Ligako patroi onenaren saria (2): 2019, 2021

## Erreferentziak

* ↑ «Arkaitz Díaz: «Siempre he sido un guindilla»» Diario Vasco 2019-09-21 (Noiz kontsultatua: 2019-11-09).
* ↑ «Arkaitz Diazek patroi onenaren saria jaso du» TKE Ligako webgunea 2019-10-25 (Noiz kontsultatua: 2019-11-12).

## Kanpo estekak

* Arkaitz Diazen fitxa, TKE ligako webgunean
* Datuak: Q74708339
# Peter Noone

Peter Blair Denis Bernard Noone (Davyhulme, Lancashire, 1947ko azaroaren 5a) ingeles abeslari eta musikaria da.
Hamabost urterekin hasi zuen musika ibilbidea Herman's Hermits taldeko abeslari eta buru gisa. Taldea aktibo egon zen 1960ko hamarkadan eta hirurogei milioi disko baino gehiago saldu zituen. 1971n taldea desegin ondoren, Noonek bakarkako ibilbidea egin zuen, eta telebistako aurkezle eta aktore ere izan zen.

## Kanpo estekak

* web ofiziala
* Peter Noone Internet Movie Databaseren webgunean (Ingelesez)
* Datuak: Q516522
* Multimedia: Peter Noone / Q516522
# Iosu Esnaola

Iosu Esnaola (Orio, 1986ko urriaren 31 -) euskal herritar futbolari bat da. Real Sociedad gipuzkoar klubean jokatzen du Zentral gisa.
Antiguokotik errealaren bigarren taldera pasa zen 2006ean. Bigarren taldean 79 partidu jokatu ditu. 2010eko otsailean lehenengo taldearekin egin zuen debuta, Huescaren aurka.

## Estatistikak

2019ko maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | Europa League | Europa League | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| EHU | 3. | 2005/06 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| EHU | Denera | Denera | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Sanse | 2.B | 2006/07 | 23 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 23 | 0 |
| Sanse | 2.B | 2007/08 | 30 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 30 | 0 |
| Sanse | 2.B | 2008/09 | 26 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 26 | 0 |
| Sanse | Denera | Denera | 79 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 79 | 0 |
| Real Sociedad | 2. | 2009/10 | 2 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | 2 | 0 |
| Real Sociedad | Denera | Denera | 2 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | 2 | 0 |
| Real Union | 2.B | 2010/11 | 9 | 1 | 5 | 0 | - | - | - | - | - | - | 14 | 1 |
| Real Union | Denera | Denera | 9 | 1 | 5 | 0 | - | - | - | - | - | - | 14 | 1 |
| Lanzarote | 3. | 2010/11 | 4 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 4 | 0 |
| Lanzarote | Denera | Denera | 4 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 4 | 0 |
| Noja | 3. | 2011/12 | 35 | 4 | 2 | 0 | - | - | - | - | - | - | 37 | 4 |
| Noja | 2.B | 2012/13 | 35 | 1 | 3 | 0 | - | - | - | - | - | - | 38 | 1 |
| Noja | Denera | Denera | 70 | 5 | 5 | 0 | - | - | - | - | - | - | 75 | 5 |
| Sestao River | 2.B | 2013/14 | 40 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 40 | 0 |
| Sestao River | Denera | Denera | 40 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 40 | 0 |
| Real Union | 2.B | 2014/15 | 33 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 33 | 0 |
| Real Union | 2.B | 2015/16 | 29 | 1 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | 30 | 1 |
| Real Union | 2.B | 2016/17 | 35 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | 35 | 0 |
| Real Union | 2.B | 2017/18 | 31 | 1 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | 31 | 1 |
| Real Union | 2.B | 2018/19 | 39 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | 39 | 1 |
| Real Union | Denera | Denera | 167 | 3 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | 168 | 3 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 371 | 9 | 11 | 0 | - | - | - | - | - | - | 382 | 9 |

## Ikus, gainera

* Errealeko futbolarien zerrenda

## Kanpo estekak

* Esnaolaren profila, errealaren webgunean
* Datuak: Q11683608
# Francisco Astitz

Francisco Astitz Arregi (Goldaratz, 1908ko azaroaren 22a - Tafalla, 1986) nafar idazlea eta pasiotar apaiza izan zen. Andres Astitz bertsolariaren semea, Goldaraz´ko bertsolariaren kontu eta bertsoak (Iruñea, 1960) lana eman zuen argitara, aitaren bertso eta ipuinak euskaraz eta erdaraz plazaratuz. Euskarazko artikuluak idatzi zituen Príncipe de Viana aldizkarian.

## Bizitza

Francisco Astitz Arregi Goldaratzen jaio zen 1908ko azaroaren 22an. Haren aita, Andres Astitz, Goldarazko bertsolari sonatua zen; bost seme-alabekin alargundu ostean Arruizko Josefa Arregirekin bigarrenez ezkondu eta beste hamalau seme-alaba izan zituen; haietariko bat izan zen Frantzisko.
Gazte-gazte zela, Gabiriako pasiotarren komentura joan zen 1919an, eta Arabako Angostoko, Coruñako Mellideko eta Bilboko komentuetatik igaro eta gero, Tafallako etxera arribatu zen, Biblia eta zuzenbide kanoniko irakasle. Bertan zendu zen 1986an.

## Lanak

Idazle moduan, bai erdaraz, bai euskaraz, idatzi eta argitaratu zuen. Erdaraz Redención eta La Cruz aldizkarietan atera zituen kolaborazioez gainera, Los grandes interrogantes izenburuko liburua kaleratu zuen Zallan 1952an. Euskaraz, Príncipe de Viana aldizkariko "Ikasi-mikasi" saila funtsean gai erlijiosoak lantzeko erabili zuen. Bere aitaren bertsoak eta ipuinak biltzen zituen liburua ere apailatu zuen, Goldaraz´ko bertsolariaren kontu eta bertsoak, Vianako Printzea Erakundeak 1960an argitara eman zuena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 3 4 Bidador, Joxemiel. Irigarai eta Astitzen arteko tira-biraz. Euskaldunon Egunkaria, 2000-4-14, zubitegia.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-5).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12257943
# Casiano Floristán

Casiano Floristán Samanes (Arguedas, 1926ko azaroaren 4a - Iruñea, 2006ko urtarrilaren 1a) nafar teologo eta apaiza izan zen, Joan XXIII.a Teologoen Elkartearen presidentea izan zena.

## Biografia

1945ean hasi zen kimika ikasten Zaragozako Unibertsitatean. 1956an apaiz bilakatu eta Innsbrucken (Austria) eta Tübingenen (Alemania) ikasi zuen teologia. Alemanian 1959an doktore bilakatu eta Karl Rahner, Hans Küng edo Johann Baptist Metz teologoak ezagutu zituen. Askapenaren teologiaren sorreran parte hartu zuen.

## Lanak

* 1968 - Teología de la acción pastoral
* 1978 - La evangelización, tarea de cristiano

## Erreferentziak

* ↑ Tamayo, Juan José. (2006-1-4). «Casiano Floristán: honesto con la realidad, sincero para con Dios» El País.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2941026
# Mikel VIII.a Paleologo

Mikel VIII.a Paleologo (grezieraz: Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος; 1223 – 1282ko abenduaren 11) Bizantzioko enperadorea 1259-1282 urteetan. Aurrena Nizean izan zuen gobernuaren egoitza, eta Konstantinopolisen ondoren. Joan IV.a Laskaris aginpidetik kendu eta haren lekua hartu zuen. Genoarrengana hurbiltzeko ahaleginak egin zituen (Nymphaeum-eko komenioa, 1261). Horrela, Veneziak merkataritzaren barruan zuen nagusitasunaren kontra joateko eta latinoen eskuetan zegoen Konstantinopolis bereganatzeko aukera izan zuen. Karlos Anjoukoa, Siziliako erregea, Konstantinopolisko aginpidea lortu nahian zebilen, eta erregetza ez galtzearren, Mikel III.a Paleologok hitzarmen bat izenpetu behar izan zuen Aita Santuarekin (Lyongo Hitzarmena, 1274).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindiaren 179. araua: Bizantziar Inperioko pertsona-izenak, euskaltzaindia.eus

## Kanpo estekak

* Datuak: Q200033
* Multimedia: Michael VIII Palaiologos / Q200033
# Birutė Žilytė-Steponavičienė

Birutė Janina Grasilda Žilytė-Steponavičienė (Nainiškiai, 1930eko ekainaren 2a – Vilnius, 2024ko azaroaren 3a) lituaniar marrazkilari, irudigile, margolari eta irakaslea izan zen.

## Bizitza

Žilytė-Steponavičienė Nainiškiain jaio zen 1930eko ekainaren 2an. 1956an Estatuko Arte Institutuan lizentziatu zen (gaur egun Vilniusko Arte Akademia). 1963tik 1987ra Čiurlionis Arte Eskolan irakatsi zuen.
Algirdas Steponavičius margolari, marrazkilari, irudigile eta idazlearekin ezkonduta zegoen.
2024ko azaroaren 3an hil zen, 94 urte zituela.

## Lan nabarmenak

1969-1972 urteetan, senarrarekin elkarlanean, 12 mural sortu zituen Naujieji Valkininkaiko Pušelė haurrentzako sendategian. 2015ean mural horiek Lituaniako Kultur Ondarearen Erregistroan sartu zituzten.
1969an Urrezko Sagarra saria jaso zuen Bratislavako Haur Liburuen Ilustrazio Bienalean, Janis Rainisen Aukso sietelis poesia liburuaren 1967ko ediziorako egindako ilustrazioengatik.
1971n Lituaniako Sobietar Errepublika Sozialistaren Estatu Saria irabazi zuen Aldona Liobytėren Pabėgusi dainelė eta Pasaka apie narsią Vilniaus mergaitę ir galvažudį Žaliabarzdį liburuetarako egindako ilustrazioengatik.

## Sariak

* 1971: Lituaniako Sobietar Errepublika Sozialistaren Estatu Saria
* 1980: Lituaniako Sobietar Errepublika Sozialistako Ohorezko Artista
* 1997: Gediminas Lituaniako Duke Handiaren Ordenako Zaldun Gurutzea
* 2010: Lituaniako Errepublikako Gobernuaren Kultura eta Arteen Saria
* 2015: Lituaniako Kultura eta Arteen Sari Nazionala
* 2020: Vilniusko Arte Akademiako ohorezko irakaslea

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 (Lituanieraz) Koncytė, Ieva. «Birutė Žilytė» Visuotinė lietuvių enciklopedija (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
* 1 2 (Lituanieraz) «Nacionalinės premijos laureatė B. Žilytė: mano gyvenimą lydi atsitiktinumai (9)» Delfi 2018-12-15 (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
* 1 2 (Lituanieraz) «Birutė Janina Grasilda Žilytė (Steponavičienė)» Panevėžio šlovės alėja (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
* 1 2 (Lituanieraz) «Birutė Žilytė-Steponavičienė pasitinka 90-ąjį jubiliejų: pamačiusi vaivorykštę suprato – kurs tik ryškiai» LRT 2020-06-02 (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
* ↑ (Lituanieraz) «Mirė žymi knygų iliustruotoja, dailininkė Birutė Žilytė-Steponavičienė» LRT 2024-11-03 (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
* ↑ (Lituanieraz) «Valstybės saugomais paskelbti trys unikalūs kultūros paveldo objektai» LRT 2015-09-08 (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
* ↑ (Lituanieraz) «Janio Rainio poezijos knyga Aukso sietelis, 1967 Iliustratorė Birutė Žilytė (g. 1930)» Dizainas Laimei (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
* ↑ (Lituanieraz) «Pagerbtos dailininkė B. Žilytė-Steponavičienė ir rašytoja K. Sabaliauskaitė» Menas. Kultūra. Laisvalaikis 2020-02-21 (Noiz kontsultatua: 2024-11-05).
# Monzóngo gaztelua

Monzóngo gaztelua jatorri musulmaneko gaztelu-gotorlekua da, Monzónen (Huesca) kokatua. Tenpluko Ordenaren mende egon zen garaian izan zuen garrantzi politiko handiena, baina leku geografiko estrategikoan kokatu zutenez eta konkistatzeko zaila zenez, interes belikoko lekua izan da X. mendetik XX. mendera lurraldean gertatutako gerra guztietan. Gaur egungo gazteluak 1000 urte inguruko erabilera erakusten du, baita garai hartako arkitektura militarraren isla ere, batez ere Tenpluko Ordenak eta Aro Modernoko arkitektura militarrak garatutakoa.

## Historia

Jatorri arabiarrekoa (X. mendea) kristauen eskuetara igaro zen 1089an, Antso V.ak herria konkistatu zuenean. 1143an gaztelua Tenpluko ordenari laga zitzaion eta harresiak, dorreak, zalditegiak, jangela eta logelak gehitu zitzaizkion. Jakue I.a erregea tenplarioek babestutako gotorlekuan bizi izan zen haurtzaroan.
1309an, Ordena desegiteko agindua eman zutenean, Jakue II.aren gudarosteak gaztelua setiatu zuen, menderatzen zuen arte.
Segalarien Gerran, bi setio jasan zituen. 1642an eta 1643an, errege tropek abenduaren 5ean behin betiko hartua izan zelarik.
Gotorlekuak garnizioak izaten jarraitu zuen XIX. mendera arte, eta horrek bere harresi eta defentsen bilakaera logikoa eragin zuen. Behin betiko kanpoaldea XVIII. mendekoa da. Espainiako Independentzia Gerran, Suchet mariskalaren tropa frantsesek hartu zuten, eta 1814ko otsailaren 15ean askatu zuen Copons jeneralaren Espainiako Armadak, Juan Van Halen espainiar militar eta abenturazaleari zor zitzaion amarru bati esker. Juan Van Halen teniente jenerala izan zen gero, eta prozedura beraren bidez lortu zuen espainiarrek Lleida hartzea, 14an, eta Mequinenza, 12an.
2017an bertan zaharberritze-lanak egin zituzten.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Monzóngo Udala. El Castillo. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Valero, Lucía. (2017/05/04). «Iniciadas las obras de emergencia del castillo de Monzón» El Heraldo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2970084
* Multimedia: Castle of Monzon / Q2970084
# Monzón

    Artikulu hau Aragoiko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Monzón (argipena)».
Monzón Aragoiko seigarren eta Huescako probintziako bigarren udalerririk populatuena da. Probintziaren ekialdean dago kokatuta, Cinca Erdialdea izeneko eskualdean.
17.115 biztanle zituen 2010ean.

## Historia

Musulmanen garaian, Monzón konkistatzeko Banu Sabrit dinastiak Huescatik eta Banu Qasi-tarrek Lleidatik borroka egin zuten. XI. mendean Banu Hud-tarren eskuetan zegoen, eta El Cidek bereganatu omen zuen 1083an. Kristauek hiria konkistatu nahi zuten Zaragoza eta Lleida arteko taifak isolatzeko.
Antso V.ak erregeak bertako erresuma sortu zuen bere semearentzat, Petri I.a izango zena. 1143an tenplarioen eskuetara igaro zen.

## Kultura
### Ondarea

Hirian bi monumentu daude interes historikoa dutenak: Alde batetik gaztelua (IX. mendeko dorre nagusiarekin) eta bestetik Santa María del Romeral katedral erromanikoa.

### Hizkuntzak eta Liburu Azoka

Udalerrian aragoierazko hiztunak bizi dira, eta "O Branquil" izeneko aldizkaria argitaratzen dute. Gaztelera hizkuntza nagusia da bestela.
1995etik, "Feria d’o Libro Aragonés" izeneko azokan Aragoiko hiru hizkuntzetan argitaratutako liburuak erakusten dituzte, aragoiera, gaztelera eta katalana alegia. Bertako hizkuntza gutxituaren elkarteen topagunea da halaber. Azukre lantegi zaharrean antolatzen du "Institución Ferial de Monzón" erakundeak, Marisa Mur buru delarik (Jesús Planas ordezkatu zuena).

## Pertsonaia ezagunak

* Ramiro Antso Iruñekoa (1070-1116)
* Ignacio de Luzán (1702-1754)
* Joaquín Costa y Martínez (1846-1911)
* Javier Moracho (1957)
* Conchita Martínez (1972)
* Eliseo Martín (1973)

## Hiri eta herri senidetuak

* Bartzelona (CAT)
* Muret (Frantzia)

## Argazkien galeria

* Monzón-go katedrala.
* Katedrala eta alde zaharra.
* Gaztelua.
* Gazteluko dorre nagusia.

## Ikus, gainera

* Huescako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udal webgunea
* (Gaztelaniaz) Liburu Azokaren XX. edizioaz.
* Datuak: Q5123
* Multimedia: Monzón / Q5123
# Fiat Doblò

Fiat Doblò, Fiat markaren furgoneta modelo bat da. 2000tik ekoitzitzen da.
* Datuak: Q934197
* Multimedia: Fiat Doblò / Q934197
# Volkswagen Caddy

Volkswagen Caddy, Volkswagen markaren furgoneta modelo bat da. 1980tik ekoitzitzen da.
* Datuak: Q918050
* Multimedia: Volkswagen Caddy / Q918050
# Citroën Jumpy

Citroën Jumpy, Citroën markaren furgoneta modelo bat da. 1994tik ekoitzitzen da.
# Opel Vivaro

Opel Vivaro, Opel markaren furgoneta modelo bat da. 1980tik ekoitzitzen da. Erresuma Batuan Vauxhall Vivaro izendapena du.
* Opel Vivaro A furgoneta 2001-2014 artean ekoitzi zen eta Renault Trafic modeloaren 2. belaunaldian oinarritzen zen.
* Opel Vivaro B furgoneta 2014-2019 artean ekoitzi zen eta Renault Trafic modeloaren 3. belaunaldian oinarritzen zen.
* Opel Vivaro C furgoneta 2019tik ekoitzitzen da eta Citroën Jumpy modeloan oinarritzen da.