# Efua Sutherland

Efua Theodora Sutherland (Cape Coast, Ghana, 1924ko ekainaren 27a - Akkra, Ghana, 1996ko urtarrilaren 2a) ghanar idazle, poeta eta kultur aktibista izan zen. Foriwa (1962), Edufa (1967) eta Anansewaren ezkontza (1975) bere lanak dira. Ghana Drama Studio, Ghanako Idazleen Elkartea, Ghana Experimentala Theatre eta Kodzidan (Story House) izeneko proiektu komunitarioa sortu zituen. Ghanako lehen antzerkigile eta zuzendari emakumea, Ghanako antzerki modernoaren garapenean eragin handia izan zuen figura bat izan zen, eta unibertsitate mailan Afrikako tradizio eszenikoen azterketa sartzen lagundu zuen. Afrikar editore aitzindaria ere izan zen, Afram Publications enpresa Akkran sortuz 1970eko hamarkadan.
Haurren defendatzaile kulturala izan zen 1950eko hamarkadaren hasieratik hil zen arte, eta rol garrantzitsua bete zuen Ghanako haurrei buruzko hezkuntza curriculumaren, literaturaren, antzerkiaren eta filmen garapenean. Playtime in Africa 1960ko argazki-saiakerak, Willis E. Bell-ekin batera idatzia, jolasak haurren garapenean zuen garrantzia nabarmendu zuen, eta laurogeiko hamarkadan, herrialdearentzako ereduzko haur-parke publikoen sistema bat garatzeko lidergoari jarraitu zion.
Sutherlandek pan-afrikanismoa sustatu zuen bere printzipioei atxikiz eta afrikar eta afrikar diasporako pertsona ospetsuekin lankidetzan arituz hainbat diziplinatan, besteak beste, Chinua Achebe, Ama Ata Aidoo, Maya Angelou, W. E. B. Du Bois eta Shirley Graham du Bois, Margaret Busby, Tom Feelings, Langston Hughes, Martin Luther King eta Coretta Scott King, Femi Osofisan, Felix Morisseau-Leroy , Es 'kia Mphahlele, Wole Soyinka eta Ngugi Thiong'o. 1980an, Ghanan, Panafrikako antzerki historikoaren jaialdi baterako proposamen originala idatzi zuen, mundu osoko afrikarrak biltzeko kultura-baliabide gisa.Sutherland izan zen inspirazio iturri PANAFEST izenez ezagutzen den bi urtez behingo antzerki jaialdiaren inspirazioa.
Efua Sutherland Accran hil zen, 71 urte zituela, 1996an..

## Hezkuntza eta karrera goiztiarra

Efua Theodora Morgue jaio zen Cape Coasten, Gold Coasten (gero Ghana), eta Mampongeko St Monica's Training Collegen ikasi zuen. Gero, Ingalaterrara joan zen bere hezkuntzarekin jarraitzeko. Han, Cambridgeko Unibertsitateko Homerton Collegen lizentziatura lortu zuen (hantxe ikasi zuen lehenengo emakume afrikarretako bat), eta hizkuntzalaritza ikasi zuen School of Oriental and African Studiesen (SOAS), Londresko Unibertsitatean. 1951n Ghanara itzulita, Sekondin Fijai Bigarren Hezkuntzan irakatsi zuen lehenik, gero St. Monica Eskolan (1951–54), eta haurrentzat idazten ere hasi zen. Gero esan zuen:
   "1951n hasi nintzen serio idazten. Ordu zehatza ere gogora dezaket. Aste Santuan izan zen. Denbora asko neraman nire herriko literaturaren arazoaz pentsatzen. Irakasle praktiketan nengoen. Behin batean, nire ikasleak herrixka batean egon ziren eta ni asko haserretu nintzen irakurtzera behartuta zeuden literatura motagatik. Ez zuen zerikusirik bere ingurunearekin, bere egoera sozialarekin, ezta horrelako ezer ere. Beraz, idazten hasi nintzen".
1954an Bill Sutherland afroamerikar eta panafrikanistarekin ezkondu zen, 1953an Ghanara joana zena bizitzera. Hiru seme-alaba izan zituzten (Esi Sutherland-Addy hezitzailea, Ralph Sutherland arkitektoa eta abokatua). Berak Transvolta inguruan eskola bat ezartzen lagundu zion senarrari.

## Literatura-ekoizpena

1957an Ghanak independentzia lortu zuenean, Efua Sutherlandek Ghanako Idazleen Elkartea antolatu zuen, 1960an Okyeame literatur aldizkariaren lehen alea argitaratu zuena, eta Sutherland azkenean editore bihurtu zen.
Sutherlandek esperimentu sortzailea egin zuen Ghanako indigenen tradizioen narrazioarekin eta beste forma dramatiko batzuekin. Bere lanak, maiz, istorio tradizionaletan oinarritzen ziren, baina mendebaldeko literaturatik ere hartzen zituen, Afrikako ipuin herrikoien konbentzioak antzerki dramatikoko teknika moderno bihurtuz. Bere poema eta beste idatzi asko The Singing Net-en transmititu ziren, Henry Swanzyk hasitako irratsaio ezagun batean, eta ondoren 1958ko Voices of Ghana antologian argitaratu ziren. 1960ko Okyeame aldizkariaren lehen zenbakiak "Samantaase" ipuina dago, ipuin herrikoi baten bertsioa. Bere lanik ezagunenak Edufa (1967) Euripidesen Alcestis lanean oinarritua, Foriwa (1967) eta Anansewaren ezkontza (1975) dira.
1958an, Sutherlandek Ghanako Antzerki Esperimentala sortu zuen, egoitza Ghanako Drama Estudioan zuena, Sutherlandek eraikia eta Kwame Nkrumah presidenteak 1963an kaleratua, Joe de Graft lehen zuzendari zuela. Akkrako erdigunean kokatuta, Drama Studio Afrika osoko antzerkiko profesional ugarirentzako prestakuntza-eremu bihurtu zen. 1962an, J. H. Kwabena Nketiak zuzendutako Musika eta Drama Eskola berriko langileak hartu zituen. 1963an, Sutherlandek, Ghanako Unibertsitateko Ikasketa Afrikarren Institutuan Ikertzaile Elkartuaren papera hartu zuenean, berarekin batera Ghanako Drama Estudioa ekarri zuen, campusetik kanpo formakuntza gune bihurtu zena, Ghanako Unibertsitateko Drama Estudioa deitua. Sutherland, landa-ikerketaz eta Afrikako forma dramatikoei buruzko irakaskuntzaz gain, Arte Eszenikoen Eskola kontzeptualizatu eta ezarri zuen taldeko kide nagusia izan zen. Narrazio tradizionalarekin eta antzerki komunitarioaren garapenarekin ere arduratuta, Kodzidan (Story House) sortu zuen Ekumfi-Atwian, Erdialdeko Eskualdean, eta garapenerako antzerkiaren eredu aitzindaritzat onartu zuten mundu osoan.
Sutherland aholkularia izan zen eta, era berean, Ghanako idazle garrantzitsuenetako askorekin inspiratu zen, Ama Ata Aidoo, Kofi Anyidoho eta Meshack Asare barne.
1970eko hamarkadaren hasieran, Sutherlandek Afram Publications argitaletxearen sortzaileetako bat izan zen, 1973an eratu zena, eta 1974ko martxoan bere estudio pribatutik hasi zen lanean "Araba Mansa" n, Dzorwuluko konplexuan, Accran. Sutherlandek Aframen lan editorialean murgilduta jarraitu zuen hil zen arte.

## Aktibismo kulturala eta panafrikanismoa

Mundu afrikar globaleko sortzaileen arreta erakarri zuen Sutherlanden lanak. Maya Angelouren bosgarren memoria liburukiak, All God's Children Need Traveling Shoes (Jainkoaren seme-alaba guztiek bidaiatzeko zapatak behar dituzte), 1960ko hamarkadan Efua Sutherlandek eskaini zion babes emozionalaren eta Ghanako gizartean sartu izanaren lekukotasuna ematen du.
Sutherlandek W. E. B. Du Bois doktorea ezagutu zuen 1958an Tashkenten (gero Uzbekistango hiriburua) Idazle Afroasiarren Konferentzian Ghanako ordezkaritzaren buru izan zenean. Berak pertsonalki esku hartu zuen, 1963an Akkan (Ghana) hil ondoren, Shirley Du Bois andreari laguntzeko. 1980ko hamarkadan, Sutherlandek berebiziko garrantzia izan zuen W. E. B. Du Bois-en oroitzapenezko zentroa panafrikar kulturarako eta mausoleoa Du Bois-en etxean, Akkran.
1980an, Sutherlandek artikulu bat idatzi zuen "Cabo Kostako Drama Historikoaren Jaialdi baterako proposamena" izenburupean, Afrika eta bere Diasporaren arteko loturei ematen zien garrantzia azpimarratuz. Horrek inspiratu zuen proiektua, eta honelaxe zehaztu zen: estatuak babestutako PANAFEST, lehen Jaialdi Historiko Panafrikarra, Cabo Costan, Elminan eta Accran, Ghanan, 1992ko abenduaren 12tik 19ra, "Afrikako zibilizazioaren berlarrialdia" izenburupean.

## Haurren sustapena

Haurren Eskubideei buruzko Nazio Batuen Konbentzioaren berrespenaren buru izan zen Sutherland (hori egin zuen lehen herrialdea), eta Haurren Batzorde Nazionalaren buru izan zen 1983tik 1990era, Ghanako historian haurren defentsa indartsu eta zorrotzena ezarri zuen aldia. Kalitate horretan, programa berritzaile batzuk zuzendu zituen, besteak beste, Haur Hezkuntzako Funts bat, arreta falta zuten komunitateei laguntzeko; Tailer Tekniko Mugikorra, haur pobreei eta landa-eremuko haurrei zientziaren ikaskuntza zabaltzeko; eta lurrak lortzea, haurrak ardatz zituzten parke eta liburutegien eredu konplexuak ereiteko. Mmofra Fundazioarentzat oinarriak ezarri zituen, 1997az geroztik Ghanako haur guztien bizitza kulturala eta intelektuala aberasten duen erakunde zibiko gisa jarduten duena. 2012an Playtime in Africa Ekimena abiatu zen, izen bereko 1961eko liburuan oinarrituta, haurren aldeko espazio publikoaren defentsa suspertzeko.
Bere azken lan esanguratsuena, Afrikako Ikasketen Institutuan, Legon, Haurren Drama Garatzeko Proiektua izan zen. Proiektu horren helburua sormenezko antzerki-programetarako materialak, metodoak eta langileak garatzea zen, bai eskolaren barruan, bai eskolatik kanpo. UNICEFek Sutherland gonbidatu zuen mundu mailako aditu sare batean sartzera, haurren babeserako giza eskubideen kode bat aztertzeko.
Florence Laastek, Akkrako San Martin de Porres Eskolaren sortzaileak, Sutherlanden tutoretzak bere bizitzari nola eragin zion aipatuz, "gure garaiko pentsalari handienetako bat" bezala deskribatu zuen, "etxea gure lehen klasea da, eta gure gurasoak, berriz, lehen irakasleak".

## Legatua

* 1992an Ghanako Antzoki Nazionala eraiki zen Drama Estudioak okupatutako lekuan, Estudioaren erreplika bat eraiki zen Ghanako Unibertsitateko campusean, Arte Eszenikoen Eskolaren instalazioen zati gisa. Unibertsitatearen 50. urteurrena zela eta, Studioari Efua Sutherland Drama Studio izena hartu zuen.
* 12 akreeko espazio bat Accrako erdigunean, Accrako erdigunean haur-parke gisa erreserbatuta dagoena, Efua Sutherlanden defentsari esker, eta haren izena darama.
* Efua Sutherlandstraat Amsterdamgo (Herbehereak) eremu bateko kaleetako bat da, idazle eta ekintzaile garrantzitsuen izena daramana.
* 1997tik dago martxan, eta Efua Sutherlandek ezarri zuen Mmofra Fundazioa bere azken urteetan, eta Ghanako haur guztien bizitza kulturala eta intelektuala aberasten dihardu. 20 urte baino gehiagoz, milaka haurrek baliatu dituzte beren literatura-programak, naturarekiko sentikorrak eta sormenera bideratuak.
* Akkrako Dzorwulu inguruan dagoen Mmofra Place izeneko kultur gune/parke berde bat jatorri guztietako haurrei zabalik dago, Efua T. Sutherlanden jabetzari esker.
* Efua Sutherland Hall Ghanako Ashesi Unibertsitateko ikasle egoitza bat da.
* Efua Sutherlanden ondarea: aktibismo kultural panafrikarra, 2007an bere omenezko liburuki bat argitaratu zen, Anne V. Adamsek eta Esi Sutherland-Addyk argitaratua. Kolaboratzaileak: Anne Adams, Esi Sutherland-Addy, Ama Ata Aidoo, Maya Angelou, Kofi Anyidoho, Sandy Arkhurst, William Branch, Margaret Busby, David Donkor, James Gibbs, Comfort Caulley-Hanson, Biodun Jeyifo, Robert July, Mabel Komasi, Florence Laast, John Lemly, Jurgen Martini, Michael McMullan, Penina Mlama, Femi Osofisan, Sandra Richards, Amowi Sutherland Phillips, Ola Rotimwatet
* Abena P. A. Busia idazle, olerkari, irakasle eta diplomatikoak kapitulu bat eskaini zion Efua Sutherlandi ("To the Roadmaker: Fragments of a Meditation") Traces of a Life: A Collection of Elegies and Praise Poems (Ayebia Clarke Publishing, 2008) poema liburuan.
* Sutherland Google Doodle batekin ohoratu zuten 2018ko ekainaren 27an, bere 94. urtebetetzea izango zena.

## Labur-labur idatzitako lanak

Sutherlandek esperimentu sortzailea egin zuen Ghanako indigenen tradizioen narrazioarekin eta beste forma dramatiko batzuekin. Bere lanak istorio tradizionaletan oinarritzen ziren askotan, baina mendebaldeko literaturatik ere hartzen zituzten, Afrikako ipuin herrikoien konbentzioak antzerki dramatikoko teknika moderno bihurtuz. Bere poema eta beste idatzi asko The Singing Net-en transmititu ziren, Henry Swanzyk hasitako irratsaio ezagun batean, eta ondoren 1958ko Voices of Ghana antologian argitaratu ziren. 1960ko Okyeame aldizkariaren lehen zenbakiak "Samantaase" ipuina dakar, ipuin herrikoi baten bertsioa. Bere lanik ezagunenak Edufa (1967) (Alcestis Euripidesena), Foriwa (1967) eta Anansewaren ezkontza (1975) dira.
Edufan, pertsonaia eponimoa heriotzatik ihes egiten saiatzen da, bere emaztea, Ampoma, orakuluek iragartzen dioten heriotzaraino manipulatuz. Antzezlanean, Sutherlandek Ghanako sinesmen tradizionalak erabiltzen ditu zeremonia tradizional eta europarren asmakuntzan eta elkarrekintzan, Edufa bere herria estimu handitan duen pertsona moderno aberats eta arrakastatsu gisa erretratatzeko asmoz. Obrak erritual eta sinbolismo tradizionaletara jotzen du, baina istorioa Edufak bere emaztearekiko duen konpromiso moralaren utzikeria kapitalistaren testuinguruan kontatzen da, emazteak eta beste emakumeek iraganeko moraltasunaren alde egiten duten bitartean.
Foriwan, pertsonaia eponimoa, Kyerefasoren erregina amaren alaba, eta Labaran, Ghanako iparraldeko graduatua, bizitza xumea bizi duena, Kyerefaso argitzen dute, atzeratua eta ezjakina bihurtu den hiria, zaharrek forma berriak ikasteari uko egiten diotelako. Foriwaren gai nagusia tradizio zaharren eta modu berrien aliantza da. Lanak gai nazional bat du Ghanan espiritu nazional berri bat sustatzeko, ideia berrietara zabaltzea eta etnien arteko lankidetza sustatzeko.
Anansewaren ezkontza: drama narratiboa (1975) Sutherlandek antzerkiari eta Ghanako dramari egindako ekarpenik baliotsuena da. Anananse Spider-en (Anansesem) Akan ipuin tradizionalak egitura dramatiko berri batean transmutatzen ditu, berak Anansegoro deitzen duena. Nyamekye ("Alice lurralde miresgarrian" obraren bertsio bat), bere ondorengo lanetako bat, opera herrikoiaren tradizioak nola eragin zuen erakusten du.
Sutherland haurrentzako lanen egilea ere izan zen. Obra hauek erritmo biziko bi joko barne hartzen zituzten, Putrea! Putrea!(Vulture! Vulture!) eta Tahinta (1968), eta bi entsegu piktoriko, Willis Bellen (1924–2000) argazkiekin: Playtime in Africa (1960) etaThe Roadmakers(1961). Bere ipuin asko prosa erritmikoko poema gisa deskriba daitezke. Voice in the Forest, Ghanako folkloreari eta maitagarrien ipuinei buruzko liburua, 1983an argitaratu zen.
Playtime in Africa "Ghanako jolasaren kulturari buruzko liburu aitzindari" gisa deskribatu da, eta Sutherlandek garrantzitsutzat jo zuen adimen eta gorputz gazteen garapenerako.Ghanak independentzia lortu eta hiru urtera argitaratu zen, eta Ghanako haur jolasaren kulturari buruzko lehen dokumentazioa izan zen. Liburuak gizartearen buru ziren haurren bizitzaren ñabardurak aurkeztu zituen, eta haurrentzako idazketa-mugimendu indigena baten hasiera ere markatu zuen, argitalpenarekin eta haurrentzako antzerkiaren bidezko garapenarekin batera.
Una voz en el bosque (A Voice in the Forest) Ghanan kolonialismoak eta erlatibismo kulturalak haurrekiko duten konplexutasun politiko, ekonomiko eta soziala indartsu erretratatzen duen testua da. Testua Akan ipuin herrikoi baten bertsioa da eta kultura-balio tradizionalei heltzen die iruzurgilearen rolaren bidez. Bempong izeneko gizon baten istorioa kontatzen du. Jakin gabe, Samanta basoko ninfa bat aurkitu du, eta bere herrira itzuli da. Hasieran, Bempongek uste du Samanta galdutako neska bat dela, basoan barrena bakarrik ibiltzen dena. Istorioaren lehen erdian, Samantak ez du hitz egin nahi. Bempongek ilea mozten dion arte, hezteko ahaleginean, Bempong konturatu da neska hau Samanta bat dela, basoko ninfa bat, "ahalmen magiko bitxiko izaki bat". Samantak, haserre-une batean bere ahotsa aurkitzean, herria madarikatu du, janaririk gabe utziz ilea berreskuratu arte. Liburuko heroia Afrum da, Bempongen semea, herriaren ergeltzat hartzen dena. Sutherlandek ergela goraipatzeko egindako hautua, afrikar literaturan engainatzailearen irudiaren usadioen leinu luzeago baten parte da.

## Ohoreak

* 2020an, Emakumearen Nazioarteko Eguna ospatzen zuen ekitaldi batean, 3Music Awards sariak ohoratu zuen Sutherland, entretenimenduaren industrian egindako lorpenengatik.
* 2024ko martxoan, Efua Sutherlanden oinordekoek haren bizitzaren mendeurrenaren eta legatuaren ospakizuna egin zuten Akkran, 100 urte beteko zituen urtea ospatzeko planak azalduz.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Google Celebrates Efua Sutherland Across The World Today» Modern Ghana 27 June 2018.
* ↑ (Ingelesez) Sutherland, Efua Theodora Morgue. (1967). Foriwa: A Play. State Publishing Corporation (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ Sutherland, Efua Theodora Morgue. (1979). Edufa. London, Longmans ISBN 978-0-89410-117-5. (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ (Ingelesez) «The Marriage of Anansewa: A Storytelling Drama (African…» Goodreads (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ «The Marriage Of Anansewa» Goodreads.
* ↑ Merriam-Webster, Inc. (1995). Merriam-Webster's encyclopedia of literature. Springfield, Mass. : Merriam-Webster ISBN 978-0-87779-042-6. (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ Danquah, Moses (ed ). (1958). Ghana, One Year Old: a First Independence Anniversary Review. (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ (Ingelesez) Daughters of Africa. 2024-10-31 (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* 1 2 «Our History» Afram Publications.
* 1 2
* 1 2 Liukkonen, Petri. «Efua Sutherland» Books and Writers (kirjasto.sci.fi) (Finland: Kuusankoski Public Library).
* ↑ Haffar, Anis. (8 August 2022). «The education journey of Florence Laast: Influenced by Efua T. Sutherland» Graphic Online.
* ↑ «Efua Sutherland Children's Park to be refurbished» GhanaWeb 31 December 2014.
* 1 2
* ↑ (Ingelesez) Yakubu, Nasiba. (9 March 2020). Theresa Ayoade, Akosua Adjepong, Daughters of Glorious Jesus, others honoured at 3Music Women's Brunch. MyJoyOnline.

## Bibliografia hautatua

* Willis E. Bell-ekin, The Roadmakers: Ghanako irudien liburu bat ( The Roadmakers: a picture book of Ghana) (umeentzat). Accra: Ghana Information Services / Londres: Newman Neame, 1961, 1963
* Willis E. Bell-ekin, Playtime in Africa (umeentzat), New York: Atheneum, 1962
* Edufa (play), Longman, 1967
* Foriwa: A Play in Three Acts, Accra -Gaia: State Publishing Corporation, 1967
* Tahinta (1968)
* Putrea! Putrea! eta Tahina: Bi erritmo joko (Vulture! Vulture! and Tahina: Two Rhythm Plays), Gaia: Ghana Publishing House, 1968
* Odasani (play), Accra: Anowuo Hezkuntza Argitalpenak, 1969
* Willis Bell, The original Bob: The Story of Bob Johnson, Ace Comedian de Ghana (play), Accra: Anowuo Educational Publications, 1970
* Anansegoro: Drama narratiboa Ghanan, Accra: Afram, 1975
* The Marriage of Anansewa (play), Londres: Longman, 1977, 1980; Washington, DC: Three Continentes Press, 1980
* Ahotsa basoan: Ghanaren ipuin bat (The Voice in the Forest: A Tale from Ghana), Philomel Books, 1983

## Irakurketa gehigarria

* Anne V. Adams and Esi Sutherland-Addy, eds (2007). The Legacy of Efua Sutherland: Pan-African Cultural Activism, Banbury: Ayebia Clarke Publishing. ISBN 978-0-9547023-1-1
* Fadare, Nureni Oyewole. "The Folkloric Tradition and the Female Characters in Efua T. Sutherland's and Ama Ata Aidoo's Plays". Ibadan Journal of English Studies 7 (2018):341–360.
* James Gibbs, "Efua Sutherland: The 'Mother' of the Ghanaian Theatre", in Nkyin-kyin: Essays on the Ghanaian Theatre (Cross/Cultures 98), Rodopi, 2009.
* Salm & Falola (2002). Culture and Customs of Ghana. Greenwood Press. ISBN 0-313-32050-0ISBN 0-313-32050-0
* Esi Sutherland-Addy, "Creating For and With Children in Ghana — Efua Sutherland: A retrospective", in Michael Etherton (ed.), African Theatre: Youth, James Currey Ltd, 2006, 1–15or.

## Ikus gainera

* Flora Nwapa, idazle eta editore nigeriarra
* Margaret Busby, Ghanako argitaletxea

## Kanpo estekak

* Petri Liukkonen. "Efua Sutherland". Books and Writers.
* Datuak: Q274741