# Andromeda galaxia

Andromeda galaxia, Messier 31, M31 edo NGC 224 bezala ere ezaguna, eta, jatorrian, Andromedaren nebulosa (ikus aurrerago), Lurretik 2,5 milioi argi urtera (770 kiloparsecs) dagoen galaxia espiral barratu bat da, baita Esne Bidetik gertuen dagoen galaxia nagusia ere. Galaxiaren izena, lurreko zerutik dator, non Andromeda konstelazioa agertzen den, aldi berean, greziar mitologian, Perseoren emazte izan zen etiopiar edo feniziar printzesaren izena jasotzen duena.
Andromeda galaxiaren masa biriala Esne Bidearenaren magnitude berdinekoa da, bilioi bat eguzki masarekin (2,0 × 10$^{42}$ kilogramo). Bi galaxietako edozeinen masa zehaztasunez estimatzea zaila da, baina denbora luzez Andromeda galaxia Esne Bidea baino masiboagoa zela uste izan zen, %25 eta %50 arteko tarteagatik. Hori zalantzan jarri du 2018ko azterlan batek, Andromeda galaxiaren masari buruzko estimazio baxuagoa aipatu baitzuen, esne-bidearen masa altuagoa zenbatesten duen 2019ko azterlanari buruzko aurretiazko txostenekin konbinatuta. Andromeda galaxiak, 220.000 ly (67 kpc) inguruko diametroa du, hedadurari dagokionez, Talde Lokaleko kide handiena bihurtzen duena. Andromeda galaxiak duen izar kopurua bilioi batean (1 × 10$^{12}$) estimatzen da, hau da, Esne Biderako estimatutako kopuruaren bikoitza gutxi gorabehera.
Esne Bidearen eta Andromedaren galaxiek 4.000 edo 5.000 milioi urte barru talka egitea espero da, galaxia eliptiko erraldoi bat edo galaxia lentikular handi bat sortzeko bat eginez. 3,4ko itxurazko magnitudearekin, Andromeda galaxia Messier objektu distiratsuenen artean dago, Lurretik begi hutsez ilargirik gabeko gauetan ikusgarri bihurtzen duena, baita argi-kutsadura moderatua duten guneetatik ikusten denean ere.

## Behaketen historia

964 inguruan, Abd al-Rahman al-Sufi persiar astronomoa izan zen Andromeda galaxia deskribatu zuen lehena. Izar finkoen liburuan "orban nebulosa" bezala aipatu zuen.
Garaiko izar mapek, Hodei Txikia bezala etiketatu zuten. 1612an, Simon Marius astronomo alemaniarrak Andromeda galaxiaren lehen deskribapen bat egin zuen behaketa teleskopikoetan oinarrituta. Pierre Louis Maupertuisek 1745ean orban lausoa uharte unibertso bat zela suposatu zuen. 1764an, Charles Messierrek Andromeda M31 objektu bezala katalogatu zuen, eta Marius aurkitzaile bezala behar ez bezala egiaztatu zuen, begi hutsez ikus zitekeen arren. 1785ean, William Herschel astronomoak, Andromeda nukleoan, tonu gorrixka ahul bat ikusi zuen. Andromeda, "Nebulosa handi" guztien artean hurbilena zela uste zuen, eta, nebulosaren kolore eta magnitudean oinarrituta, oker, Sirioren distantzia baino 2.000 aldiz gehiago ez zela suposatu zuen, hau da, 18.000 ly (5,5 kpc). 1850ean, William Parsonsek, Rosseko hirugarren kondeak, Andromedaren espiral egituraren lehen marrazkia egin zuen.
1864an, William Hugginsek Andromedaren espektroa gas-nebulosa batenaren ezberdina zela ikusi zuen. Andromedaren espektroak frekuentzia segida bat erakusten du, objektu baten konposizio kimikoa identifikatzen laguntzen duten xurgapen lerro ilunekin gainjarria. Andromedaren espektroa banako izarren oso antzekoa da, eta hortik Andromedak izar izaera duela ondorioztatu zen. 1885ean, supernoba bat ikusi zen (S Andromedae bezala ezaguna) Andromedan, galaxia horretan behatutako lehena eta orain arte bakarra. Garai hartan, Andromeda gertuko objektu bat zela uste zen, eta, beraz, kausa, hain argitsua ez zen eta erlazionatua ez zegoen gertaera bat zela pentsatu zen, noba deitua, eta, ondorioz, "Nova 1885" deitu zen.
1888an Isaac Robertsek Andromedaren lehen argazkietako bat hartu zuen, oraindik gure galaxiaren barnean nebulosa bat zela uste zena. Robertsek, Andromeda eta antzeko beste "nebulosa kiribil" batzuk, eratzen ari ziren izar sistemekin nahastu zituen.
1912an, Vesto Slipherrek espektroskopia erabili zuen Andromedaren abiadura erradiala neurtzeko gure eguzki sistemarekiko: orain arte neurtutako abiadura handiena, 300 km/s.

### Uharte-unibertsoa

1917an, Heber Curtisek noba bat ikusi zuen Andromedan. Argazki erregistroan bilatuz, beste 11 berri aurkitu ziren. Curtisek, noba hauek, batez beste, zeruko beste toki batzuetan gertatzen zirenak baino 10 magnitude ahulagoak zirela ikusi zuen. Ondorioz, 500.000 Ly (3,2 × 10$^{10}$ UA) -ko distantziara iritsi ahal izan zen. "Uharte unibertso" direlakoen hipotesiaren defendatzaile bihurtu zen, nebulosa espiralak benetan galaxia independenteak zirela zioena.
1920an Harlow Shapley eta Curtisen arteko Eztabaida Handia gertatu zen Esne Bidearen izaerari, nebulosa kiribilei eta unibertsoaren neurriei buruz. Andromedaren Nebulosa Handia, izatez, kanpoko galaxia bat zela baieztatzeko, Curtisek, Andromedaren barnean, gure galaxiaren beraren hauts lainoen antza zuten errail ilunen agerpena ere ikusi zuen, baita Andromeda galaxiaren Doppler desplazamendu esanguratsuaren behaketa historikoak ere. 1922an, Ernst Öpik Andromedaren distantzia kalkulatzeko metodo bat aurkeztu zuen, bere izarren abiadura neurtuak erabiliz. Bere emaitzak Andromedaren nebulosa gure galaxiatik oso urrun kokatzen zuen, 450 kpc (1.500 kly) inguruko distantziara. Edwin Hubblek eztabaida 1925ean amaitu zuen Andromedaren argazki astronomikoetan lehen aldiz Zefeida izar aldakor estragalaktikoak identifikatu zituenean. Hauek, 2,5 metroko Hooker teleskopioa eskuratu zuten, eta Andromedako Nebulosa Handiaren distantzia zehaztea ahalbidetu zuten. Bere neurketak modu eztabaidaezinean frogatu zuen elementu hau ez zela gure galaxiaren barnean zegoen izar eta gas kumulu bat, baizik eta erabat banandutako galaxia bat, Esne Bidetik distantzia handi batera zegoena.
1943an, Walter Baade Andromeda galaxiaren erdialdeko eskualdeko izarrak konpondu zituen lehen pertsona izan zen. Baadek bi izar populazio ezberdin identifikatu zituen bere metaltasunaren arabera, i mota diskoko izar gazteak eta abiadura handikoak deituz, eta II mota bulboko izar gorri eta zaharrenak. Nomenklatura hau, beranduago, Esne Bideko eta beste toki batzuetako izarrentzat hartu zen. (Jan Oortek jada aipatu du bi populazio desberdin daudela). Baadek, zefeatutako bi izar aldakor mota zeudela ere aurkitu zuen, Andromedarekiko eta gainontzeko unibertsoarekiko distantziaren estimazioa bikoiztea eragin zuena.
1950ean Hanbury Brownek eta Cyril Hazardek Jodrell Banken behatokian Andromeda galaxiaren irrati emisioa detektatu zuten. Galaxiaren lehen irrati-mapak 1950eko hamarkadan egin zituzten John Baldwinek eta Cambridgeko Radioastronomia Taldeko kolaboratzaileek. Andromeda galaxiaren nukleoa 2C 56 deitzen da 2C erradioastronomia katalogoan. 2009an, litekeena da Andromeda galaxiako lehen planeta aurkitu izana. Mikrolente izeneko teknika baten bidez detektatu zen, objektu masibo batek argia desbideratzen duenean.
Linealki polarizatutako irrati emisioaren behaketek, Westerborken sintesi irrati-teleskopioa, Effelsbergen 100 metroko teleskopioa eta Very Large Arrayrekin, "10 kpc-ko eraztun" gasean zehar lerrokatutako eremu magnetiko ordenatuak eta izar eraketa erakutsi zituzten. Eremu magnetiko osoak 0,5 nT inguruko intentsitatea du, horietatik 0,3 nT ordenatuak direlarik.

## Orokorki

Andromeda galaxiaren eta gure galaxiaren arteko distantzia, 1953an bikoiztu zen, beste Zefeida izar aldakor ahulago baten existentzia aurkitu zenean. 1990eko hamarkadan, erraldoi gorri estandarren eta Hipparcos sateliteen izar gorrien neurketak erabili ziren Zefeiden distantziak kalibratzeko.

### Eraketa eta historia

Andromeda galaxia duela 10.000 milioi urte sortu zen, protogalaxia txikiagoek talka egin eta gero.
Talka bortitz honek halo galaktikoaren (metaletan aberatsa) eta galaxiaren disko hedatuaren zatirik handiena sortu zuen. Garai honetan, bere izar eraketa erritmoa oso altua izan zen, 100 milioi urteko galaxia argitsu infragorri bat bihurtzeraino. Andromedak eta Triangeluko Galaxiak oso gertuko urratsa izan zuten duela 2.000-4.000 milioi urte. Gertaera honek izar eraketa tasa handiak eragin zituen Andromeda galaxiaren disko osoan, baita kumulu globular batzuetan ere, eta M33ren kanpoko diskoa asaldatu zuen.
Azken 2.000 milioi urteetan, Andromedaren disko osoan izar eraketak behera egin duela uste da, ia inaktiboa izateraino. M32, M110 edo Andromeda galaxiak xurgatu dituen beste galaxia satelite batzuekin interakzioak gertatu dira. Elkarrekintza hauek Andromedako Izar Korronte Erraldoia bezalako egiturak eratu dituzte. Uste denez, duela 100 milioi urte gertatutako fusio galaktiko batek Andromedaren erdigunean dagoen aurkako errotazioko gas disko baten ardura du, baita bertan izar populazio gazte samar bat egotearena ere (100 milioi urte).

### Distantziaren estimazioak

Gutxienez lau teknika erabili dira Lurretik Andromeda galaxiara dauden distantziak kalkulatzeko. 2003an, infragorrian (I-SBF) gainazaleko distiraren fluktuazioak erabiliz eta periodo-argitasun balio berria doituz eta -0,2 mag dex$^{-1}$ (O/H) -ko metaltasun-zuzenketa eginez, 2,57 ± 0,06 milioi argi-urteko estimazioa lortu zen (1,625 × 10$^{11}$ ± 3,8 × 10$^9$ unitate astronomiko). 2004ko Zefeiden aldakorren metodo batek 2,51 ± 0,13 milioi argi-urtetan (770 ± 40 kpc) estimatu zuen distantzia. 2005ean, Andromeda galaxian izar bitar itzaltzaile bat aurkitu zen. Bitarra O eta B motako bi izar urdin berok osatzen dute, izarren eklipseak aztertuz, astronomoek euren tamaina neurtu ahal izan zuten. Izarren tamaina eta tenperatura ezagutzean, euren magnitude absolutua neurtu ahal izan zuten. Magnitude bisual eta absolutuak ezagutzen direnean, izarrarekiko distantzia kalkula daiteke. Izarrak 2,52 × 10$^6$ ± 0,14 × 10$^6$ ly (1,594 × 10$^{11}$ ± 8,9 × 10$^9$ UA) eta Andromeda galaxia guztia 2,5 × 10$^6$ ly (1,6 × 10$^{11}$ UA) distantziara daude. Balio berri hori bat dator zefeidetan oinarritutako aurreko distantzia-balio independentearekin. TRGB metodoa 2005ean ere erabili zen, 2,56 × 10$^6$ ± 0,08 × 10$^6$ ly (1,619 × 10$^{11}$ ± 5,1 × 10$^9$ UA) distantziarekin. Distantzia-estimazio horien batez besteko balioa 2,54 × 10$^6$ ± 0,11 × 10$^6$ ly da (1,606 × 10$^{11}$ ± 7,0 × 10$^9$ UA). Eta, hortik aurrera, Andromedaren diametroa punturik zabalenean 220 ± 3 kly-koa (67.450 ± 920 pc) dela kalkulatzen da. Trigonometria (diametro angeluarra) erabiliz 4,96 graduko itxurazko angelua ageri da zeruan.

### Masaren estimazioak

2018ra arte, Andromeda galaxiaren haloaren masa-estimazioek (materia iluna barne) 1,5 × 10$^{12}$ M$_☉$ inguruko balioa ematen zuten, Esne Bidearen 8 × 10$^{11}$ M$_☉$-ren aurrean. Honek, aurreko neurketen aurka egiten du, Andromeda galaxia eta Esne Bidea ia masa berdina dutela adierazten zutenak.
2018an, masa berdintasuna, irrati emaitzek, gutxi gorabehera, 8 × 10$^{11}$ M$_☉$ bezala berrezarri zuten 2006an, Andromeda galaxiaren esferoideak, Esne Bidearena baino izar dentsitate altuagoa duela erabaki zen, eta bere izar disko galaktikoa Esne Bidearen diametroa baino bi aldiz estimatu zen. Andromeda galaxiaren masa osoa 8 × 10$^{11}$ M$_☉$ eta 1,1 × 10$^{12}$ M$_☉$ artean estimatzen da. M31ren izar masa 10-15 × 10$^{10}$ M$_☉$-koa da, masa horren %30 erdiko erraboilean, %56 diskoan eta gainontzeko %14a izar haloan. Irratiaren emaitzak (Esne Bidearen antzeko masa) 2018tik aurrera hartu behar dira probabilitate handienekotzat, nahiz eta, bistan denez, mundu osoko hainbat ikerketa-taldek gai hori modu aktiboan ikertzen jarraitzen duten.
2019tik aurrera, ihes-abiaduraren eta masa dinamikoaren neurketetan oinarritutako egungo kalkuluen arabera, Andromeda galaxia 0,8 × 10$^{12}$ M$_☉$ da, hau da, Esne Bidearen masa berrienaren erdia baino ez da, 2019an 1,5 × 10$^{12}$ M$_☉$-tan kalkulatua.
Izarrez gain, Andromeda galaxiaren izarrarteko inguruneak gutxienez 7,2 × 10$^9$ M$_☉$ ditu hidrogeno neutro eran, gutxienez 3,4 × 10$^8$ M$_☉$ hidrogeno molekular bezala (bere 10 kiloparsec barnekoenen artean), eta 5,4 × 10$^7$ M$_☉$ hauts.
Andromeda galaxia, galaxiako izarren masaren erdia duela kalkulatzen den gas bero halo masibo batez inguratua dago. Haloa, ia ikusezina, milioi bat argi urte inguru hedatzen da bere galaxia anfitrioitik, gure Esne Bidearen erdibidean. Galaxien simulazioek, haloa Andromeda galaxiarekin batera sortu zela adierazten dute. Haloa, hidrogenoa eta helioa baino elementu astunagoetan aberastua dago, supernobetatik sortua, eta bere propietateak, galaxiaren kolore-magnitude diagramako "haran berdean" dagoen galaxia batentzat espero direnak dira. Supernobak Andromeda galaxiako izarrez betetako diskoan erupzioan sartzen dira eta elementu astunagoak espaziora botatzen dituzte. Andromeda galaxiaren bizitzan zehar, bere izarrek sortutako elementu astunen ia erdia, galaxiaren izar diskotik haratago kanporatuak izan dira, 200.000 argi urteko diametroa duena.

### Argitasunaren estimazioak

Esne Bidearen aldean, Andromeda galaxiak, nagusiki, >7 × 10$^9$ urteko adina duten izar zaharragoak dituela dirudi. Andromeda galaxiaren estimatutako argitasuna, ~2,6 × 10$^{10}$ L$_☉$, gure galaxiarena baino % 25 handiagoa da gutxi gorabehera. Hala ere, galaxiak Lurretik ikusitako inklinazio handi bat du, eta bere izarrarteko hautsak ezagutzen ez den argi kopuru bat xurgatzen du, eta, beraz, zaila da bere benetako distira estimatzea, eta beste egile batzuek, Andromeda galaxiaren argitasunerako beste balio batzuk eman dituzte (egile batzuek, Esne Bidearen 10 megaparseceko erradioan, bigarren galaxiarik distiratsuena dela ere proposatzen dute, Sombrero galaxiaren ondoren, -22,21 edo gertuko magnitude absolutuarekin.
2010ean argitaratutako Spitzer espazio teleskopioaren laguntzaz egindako estimazio batek -20,89ko magnitude absolutua (urdinean) iradokitzen du (+0,63ko kolore-indizearekin, ikusmen-magnitude absolutua -21,52koa da, eta Esne Bidearena -20,9koa.), eta 3,64 × 10$^{10}$ L$_☉$-ko uhin luzera horretan erabateko argitasuna.
Esne Bidean izar eraketa erritmoa askoz handiagoa da, Andromeda galaxiak urtean eguzki masa bat baino ez baitu sortzen, Esne Bidearen 3-5 eguzki masekin alderatuta. Esne Bideko noba tasa ere Andromeda galaxiakoaren bikoitza da. Honek, azken honek, bere garaian, izar eraketa fase handi bat izan zuela iradokitzen du, baina, orain, lasaitasun egoera erlatibo batean dagoela, Esne Bidea, izar eraketa aktiboago bat esperimentatzen ari den bitartean. Honek jarraituz gero, Esne Bidearen argitasunak Andromeda galaxiarena gaindi lezake.
Berriki egindako ikerketen arabera, Andromeda galaxia, galaxien kolore-magnitude diagraman "haran berdea" bezala ezagutzen den tokian dago, "Hodei urdinetik" (izar berriak aktiboki eratzen dituzten galaxiak) "sekuentzia gorrira" (izar eraketarik ez duten galaxiak) trantsizioan dagoen Esne Bidea bezalako galaxiek populatutako eskualde bat. Haran berdeko galaxietan izar eraketa aktibitatea moteltzen ari da izarrarteko ingurunean gas formatzailerik gabe geratu ondoren. Andromeda galaxiaren antzeko propietateak dituzten galaxia simulatuetan, izar eraketa hemendik 5.000 milioi urte barru desagertzea espero da, baita Andromeda galaxiaren eta Esne Bidearen arteko talkaren ondorioz epe motzean izar eraketa tasak izango duen igoera kontuan hartuta ere.

## Estruktura

Argi ikusgarrian duen itxuragatik, Andromeda galaxia SA(s)b galaxia bezala sailkatuta dago Vaucouleurs-Sandage galaxia kiribilen sailkapen sistema zabalduan. Hala ere, 2MASS zundaketaren eta Spitzer espazio teleskopioaren datu infragorriek, Andromeda, benetan, galaxia espiral barratu bat dela erakutsi zuten, Esne Bidea bezala, Andromedako barraren ardatz nagusia, 55 gradu orientatua, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan diskoaren ardatz nagusiarekiko.
2005ean, astronomoek, Keck teleskopioak erabili zituzten, galaxiatik kanpo zabaltzen den izarren zipriztin arina, benetan, disko nagusiaren zati dela frogatzeko. Honek esan nahi du Andromeda galaxiako izarren disko espiralak lehen estimatutakoa baino hiru aldiz diametro handiagoa duela. Hau, galaxiak 220.000 argi urte baino gehiagoko diametroa (67 kiloparsecs) izatea eragiten duen izar disko zabal bat dagoela frogatzen duen froga da. Aurretik, Andromeda galaxiaren tamainaren estimazioak 70.000 eta 120.000 argi-urte artekoak ziren (21 eta 37 kpc arteko diametroa).
Galaxiak Lurrarekiko 77ºko inklinazioa duela uste da (non 90 graduko angelu bat albotik zuzenean ikusiko litzatekeen). Galaxiaren zeharkako sekzioaren formaren analisiak, disko lau soil baten ordez, S formako alabeo bat frogatzen duela dirudi. Alabeo honen balizko kausa, Andromeda galaxiatik gertu dauden satelite galaxiekiko interakzio grabitatoriala izan liteke. M33 galaxiak Andromedaren besoetan nolabaiteko laudorioa eragin lezake, distantzia eta abiadura erradial zehatzagoak behar diren arren.
Azterketa espektroskopikoek Andromeda galaxiaren errotazio-abiaduraren neurketa zehatzak eman dituzte, nukleoarekiko distantzia erradialaren arabera. Errotazio abiadurak 225 km/s (140 mi/s) balio maximoa du 1.300 ly (82.000.000 UA) nukleotik, eta bere minimoa ziurrenik 50 km/s (31 mi/s) 7.000 ly (440.000.000 UA) nukleotik. Harantzago, errotazio abiadura 33.000 ly (2,1 × 10$^9$ UA) erradioraino igotzen da, non 250 km/s maximora iristen den (160 mi/s). Abiadurak pixkanaka distantzia horretatik haratago jaisten dira, 200 km/s (120 mi/s) -tik 80.000 ly (5,1 × 10$^9$ UA) -ra jaitsiz. Abiadura-neurketa horiek 6 × 10$^9$ M$_☉$ inguruko masa kontzentratua eragiten dute nukleoan. Galaxiaren masa osoa linealki handitzen da 45.000 ly arte (2,8 × 10$^9$ UA), eta, ondoren, motelago egiten du erradio horretatik aurrera.
Andromeda galaxiaren beso espiralak HII eskualde batzuek delineatzen dituzte, Walter Baadek xehetasun handiz lehen aldiz aztertuak eta berak "hari bateko kontuak" bezala deskribatuak. Bere ikerketek, bi beso kiribil erakusten dituzte, oso biribilduak diruditenak, gure galaxian baino tarteago dauden arren. Beso bakoitzak Andromeda galaxiaren ardatz nagusia zeharkatzen duenean, hauek dira egitura espiralaren deskribapenak:
Baade-ren M31ren beso espiralak :
| Besoek (N=M31ren ardatz nagusia zeharkatzen dute iparraldetik, S=M31ren ardatz nagusia zeharkatzen dute hegoaldetik) | Erdialderako distantzia (arku-minutuak) (N*/S*) | Zentrorako distantzia (kpc) (N*/S*) | Oharrak |
| N1/S1 | 3.4/1.7 | 0.7/0.4 | HII eskualdeetako OB elkarterik gabeko hauts-besoak. |
| N2/S2 | 8.0/10.0 | 1.7/2.1 | Hauts-besoak OBko elkarte batzuekin. |
| N3/S3 | 25/30 | 5.3/6.3 | N2/S2-n bezala, baina HII eskualde batzuekin ere bai. |
| N4/S4 | 50/47 | 11/9.9 | OB elkarte asko, HII eskualdeak eta hauts gutxi. |
| N5/S5 | 70/66 | 15/14 | N4/S4n bezala, baina askoz ahulagoa. |
| N6/S6 | 91/95 | 19/20 | OB elkarte solteak. Ez da hautsik ikusten. |
| N7/S7 | 110/116 | 23/24 | N6/S6n bezala, baina ahulagoa eta diskretuagoa. |
Andromeda galaxia ia kantuz ikusten denez, zaila da bere egitura espirala aztertzea. Galaxiaren irudi zuzenduek, dirudienez, nahiko normala den galaxia kiribil bat erakusten dute, gutxienez 13.000 ly (820.000.000 UA) batez elkarrengandik bananduta dauden bi arraste-beso jarraitu erakusten dituena, eta, gutxi gora-behera, nukleotik, 1.600 ly (100.000.000 UA) distantziatik kanporantz jarrai daitezkeenak. Egitura kiribil alternatiboak proposatu ditu, hala nola beso kiribil bakarra edo beso espiral luze, harizdun eta lodien patroi malutatzailea.
Uste denez, patroi espiralaren distortsioen kausarik probableena, M32 eta M110 satelite galaktikoekiko interakzioa da. Hau izarren hidrogeno neutro hodeien desplazamenduagatik ikus daiteke.
1998an, Europako Espazio Agentziaren ISO espazio teleskopioaren irudiek Andromeda galaxiaren forma orokorra eraztun galaxia bihurtzen ari dela frogatu zuten. Oro har, gasa eta galaxiaren hautsa hainbat eraztun gainjarritan osatuta daude, nukleotik 32.000 ly (9,8 kpc) erradioan eratutako eraztun bereziki garrantzitsu batekin, astronomo batzuek suzko eraztuna deitua. Eraztun hau galaxiaren argi ikusgarriaren irudietan ezkutatuta dago, nagusiki hauts hotzez osatua baitago, eta Andromeda galaxian gertatzen den izar eraketaren zatirik handiena bertan biltzen da.
Spitzer espazio teleskopioaren laguntzarekin eginiko ondorengo ikerketek, infragorrian Andromeda galaxiaren egitura espirala, dirudienez, erdiko barra batetik sortzen diren bi beso kiribilez osatua dagoela erakutsi zuten, eta lehen aipaturiko eraztun handitik haratago jarraitzen dute. Beso horiek, ordea, ez dira jarraituak eta egitura segmentatua dute.
Andromeda galaxiaren barnealdearen teleskopio bereko azterketa xeheak, duela 200 milioi urte baino gehiago M32rekin izandako elkarreraginak eragin zuela uste den hauts eraztun txikiago bat ere erakutsi zuen. Simulazioek, galaxia txikienak, Andromeda galaxiaren diskoa, honen ardatz polarrean zehar zeharkatu zuela erakusten dute. Talka honek, masaren erdia baino gehiago kendu zion M32 txikienari, eta Andromedaren egitura deuseztatzaileak sortu zituen. Messier 31ko gasean aspalditik ezagutzen den ezaugarri deuseztatzaile handiaren koexistentziak, aurkitu berri zen barne egitura deuseztatu honekin batera, barizentrotik aldendua, M32 satelitearekin ia aurrez aurreko talka bat egitea iradoki zuen, Gurdi Gurpilaren topaketaren bertsio leunago bat.
Andromeda galaxiaren halo hedatuaren ikerketek, gutxi gora-behera, Esne Bidearenarekin aldera daitekeela erakusten dute, haloan, eskuarki, "Metalean pobreak" diren izarrak dituena, eta gero eta distantzia handiagoarekin. Ebidentzia horrek adierazten du bi galaxiek antzeko eboluzio-bideak jarraitu dituztela. Litekeena da masa baxuko 100-200 galaxia inguru akrezioz asimilatu izana azken 12.000 milioi urteetan. Andromeda galaxia eta Esne Bideko halo hedatuetako izarrak, bi galaxiak banatzen dituen distantziaren ia heren bat zabal daitezke.

## Nukleoa

Andromeda galaxiak bere erdian izar kumulu trinko bat duela ezagutzen da. Tamaina handiko teleskopio batean, inguruko protuberantzia lausoenean txertatutako izar baten ikusizko inpresioa sortzen du. 1991n Hubble espazio teleskopioa erabili zen Andromeda galaxiaren barne nukleoaren irudiak lortzeko. Nukleoak 1,5 pc-z (4,9 ly) bereizitako bi kontzentrazio ditu. Kontzentraziorik distiratsuena, P1 bezala izendatua, galaxiaren erdigunetik desplazatua dago. Kontzentrazio ahulena, P2, galaxiaren benetako erdian dago, eta 3-5 × 10$^7$ M$_☉$-ko zulo beltz bat du 1993an, eta 1,1-2,3 × 10$^8$ M$_☉$-ko zulo beltz bat 2005ean. Materialaren abiadura 160 km/s (99 mi/s) neurtzen da.
Ikusitako nukleo bikoitza, P1, orbita eszentriko batean, erdiko zulo beltzaren inguruko izar disko baten proiekzioa den azal daitekeela proposatu da. Eszentrikotasuna, izarrak, apozentro orbitalean mantentzen direla da, izar kontzentrazio bat sortuz. P2k a espektro klaseko izar beroen disko trinko bat ere badu. A izarrak ez dira nabariak iragazki gorrienetan, baina argi urdin eta ultramorean nukleoa menderatzen dute, P2k P1 baino nabarmenagoa ematen duelarik.
Bere aurkikuntzaren hasieran, nukleo bikoitzaren zatirik distiratsuena, Andromeda galaxiak "kanibalizatutako" galaxia txiki baten hondarra zela zioen hipotesia planteatu zen arren, hau jada ez da azalpen bideragarritzat hartzen, neurri handi batean, mota honetako nukleo batek, oso bizitza laburra izango lukeelako, erdiko zulo beltzaren mareak eragindako asalduraren ondorioz. Hau partzialki konpon daitekeen arren, P1ak bere zulo beltza izango balu egonkortzeko, P1n dagoen izarren banaketak ez du bere erdian zulo beltz bat egotea iradokitzen.

## Iturri diskretuak

Dirudienez, 1968ko amaieran Andromeda galaxiatik ez zen x izpirik atzeman. 1970eko urriaren 20an globoan egindako hegaldi batek Andromeda galaxiatik zetozen x izpi gogor detektagarrientzako goiko muga bat ezarri zuen. Swift BAT all-sky zundaketak arrakastaz detektatu zituen x izpi gogorrak, galaxiaren erdigunetik 6 arkosegundora zegoen eskualde batetik zetozenak. Ondoren, 25 keV baino gehiagoko igorpena 3XMM J004232.1+411314 izeneko iturri bakar batetik zetorrela aurkitu zen, eta izar baten materia objektu trinko bat (neutroi izar bat edo zulo beltz bat) duen sistema bitar bat bezala identifikatu zen.
Ordutik, Andromeda galaxian x izpien iturri ugari aurkitu dira, Europako Espazio Agentziaren XMM-Newton orbitan dagoen behatokiaren behaketei esker. Robin Barnard et al.-ek planteatzen duten hipotesiaren arabera, zulo beltzak edo neutroi izar hautagaiak dira, sartzen den gasa milioika kelvinetara berotzen dutenak eta x izpiak igortzen dituztenak. NuSTAR espazio misioaren behaketa kanpaina batek mota honetako 40 objektu identifikatu zituen galaxian. 2012an, Andromeda galaxian mikrokuasar bat detektatu zen, zulo beltz txikiago batetik datorren irrati-bolada bat. Guraso-zulo beltza erdigune galaktikotik gertu dago eta 10 M$_☉$ inguru ditu. Europako Espazio Agentziaren XMM-Newton zundak bildutako datuei esker aurkitu zen, eta, ondoren, Gamma izpien Swift Misioak eta X Izpien Chandra Behatokiak, Very Large Arrayk eta Very Long Baseline Arrayk behatu zuten. Mikrokoadrarra, Andromeda galaxiaren barnean behatutako lehena izan zen, eta lehena Esne Bidetik kanpo.

## Kumulu globularrak

Andromeda galaxiari lotutako 460 kumulu globular inguru daude. Kumulu hauetatik masiboena, Mayall II bezala identifikatua, Globular One ezizena duena, galaxien Tokiko Taldean ezagutzen den beste edozein kumulu globularrek baino argitasun handiagoa du. Milioika izar ditu eta Omega Centauri baino bi aldiz argitsuagoa da, Esne Bidean ezagutzen den kumulu globularrik distiratsuena. Bat Globularrak (edo G1) zenbait izar-populazio ditu, eta egitura masiboegia globular arrunt batentzat. Horregatik, batzuen ustez, G1 Andromedak iragan urrun batean kontsumitu zuen galaxia nano baten nukleo hondarra da. Distira handiena duen globularra G76 da, hego-mendebaldeko besoaren ekialdeko erdian dagoena. Beste kumulu globular masibo bat, 037-B327 deitua eta 2006an aurkitua Andromeda galaxiaren izarrarteko hautsagatik, G1 baino masiboagoa zela uste zen, eta Talde Lokaleko kumulu handiena, baina beste ikerketa batzuek, benetan, G1en antzeko propietateak dituela frogatu dute.
Esne Bideko kumulu globularrak ez bezala, adin dispertsio erlatiboki baxua erakusten dutenak, Andromeda galaxiako kumulu globularrek adin tarte askoz handiagoa dute: galaxia bera bezalako sistema zaharretatik hasi eta sistema askoz gazteagoetaraino, ehunka milioi urte eta bost mila milioi urte bitartean dituztenak.
2005ean, astronomoek izar kumulu erabat berri bat aurkitu zuten Andromeda galaxian. Aurkitu berri diren kumuluek ehunka mila izar dituzte, kumulu globularretan aurki daitekeen kopuruaren antzekoa. Kumulu globularretatik bereizten dituena da askoz handiagoak direla –ehunka argi-urteko diametroa– eta ehunka aldiz ez hain trinkoak. Beraz, izarren arteko distantziak askoz handiagoak dira aurkitu berri diren kumulu hedatuetan.

## Hurbileko Galaxiak eta Sateliteak

Esne Bideak bezala, Andromeda galaxiak galaxia sateliteak ditu, 20 galaxia nano baino gehiagoz osatuak. Galaxia satelite ezagunenak eta behatzeko errazenak M32 eta M110 dira. Gaur egungo proben arabera, badirudi M32k Andromeda galaxiarekin hurbileko topaketa bat izan zuela iraganean. Litekeena da M32 galaxia handiago bat izan izana, M31k bere izar diskoa kendu ziona eta nukleoaren eskualdeko izar eraketaren gehikuntza handi bat jasan zuena, nahiko oraintsu arte iraun zuena.
M110 Andromeda galaxiarekin ere elkarreraginean ari dela dirudi, eta astronomoek, azken honen haloan, satelite galaxia hauek kendu dituztela diruditen metal aberatseko izar korronte bat aurkitu dute. M110k hautsezko errei bat du, izar eraketa berria edo bidean dagoena adieraz dezakeena. M32k ere izar populazio gazte bat du.
Triangeluko Galaxia, Andromedatik 750.000 argi-urteko distantziara dagoen galaxia ez nano bat da. Gaur egun, Andromedaren satelite bat ote den ez da ezagutzen.
2006an aurkitu zen bederatzi galaxia satelite Andromeda galaxiaren nukleoa zeharkatzen duen plano batean daudela; ez daude ausaz jarriak interakzio independenteetatik espero zitekeen bezala. Honek sateliteentzako marea jatorri komun bat adieraz lezake.

## PA-99-N2 ekitaldia eta balizko exoplaneta galaxian

PA-99-N2 1999an Andromeda galaxian detektatutako mikrolente gertaera bat izan zen. Azalpenetako bat erraldoi gorri baten lente grabitazionala da, izar batek eguzkiarena halako 0,02 eta 3,6 arteko masa duena, izarra, ziur aski, planeta batek orbitatua dagoela iradoki zuena. Balizko exoplaneta honek Jupiterrena baino 6,34 aldiz masa handiagoa izango luke. Azkenean baieztatzen bada, aurkitutako lehen planeta estragalaktikoa izango litzateke. Hala ere, gerora anomaliak aurkitu zituzten.

## Andromeda-Esne Bidea talka

Andromeda galaxia Esne Bidetik 110 kilometro segundoko (68 milia segundoko) distantziara dago. Eguzkiarekiko 300 km/s-ko hurbilketa neurtu da (190 mi/s), Eguzkiak galaxiaren erdigunearen inguruan 225 km/s-ko abiaduran orbitatzen baitu (140 mi/s). Honen ondorioz, Andromeda galaxia, desplazamendu urdina duten 100 galaxia behagarrietako bat da. Andromeda galaxiaren abiadura tangentziala edo albokoa, Esne Bidearekiko, hurbilketa abiadura baino erlatiboki txikiagoa da, eta, beraz, 4.000 milioi urte barru Esne Bidearekin zuzenean talka egitea espero da. Talkaren emaitza posible bat galaxiak bat egitea da, galaxia eliptiko erraldoi bat edo, beharbada, disko galaxia handi bat sortzeko. Horrelako gertaerak ohikoak dira galaxia taldeen artean. Lurraren eta Eguzki Sistemaren norakoa, talka gertatuz gero, gaur egun ezezaguna da. Galaxiak bat egin aurretik, Eguzki Sistema Esne Bidetik kanporatua izateko edo Andromeda galaxiara batzeko aukera txiki bat dago.

## Behaketa amateurra

Andromeda galaxia urruneneko objektua da, eta begi hutsez ikus daitekeen Esne Bidetik kanpoko galaxia kiribil bakarra. Galaxia zeruan kokatzen da, Casiopea eta Pegaso konstelazioei erreferentzia eginez. Andromeda hobeto ikusten da udazkeneko gauetan ipar hemisferioan, altuera handira igarotzen denean, bere punturik altuenera urriko gauerdi inguruan iristen delarik, eta bi ordu beranduago hilabetero. Gaueko lehen orduan, ekialdetik irteten da irailean, eta mendebaldetik jartzen da otsailean. Hego hemisferiotik Andromeda galaxia urria eta abendua bitartean ikus daiteke, eta iparraldetik hobeto ikusten da. Prismatikoek, galaxiaren egitura handiago batzuk eta bere bi satelite distiratsuenak diren M32 eta M110 ikus ditzakete. Zaletu teleskopio batek Andromedaren diskoa, bere kumulu globular distiratsuenetako batzuk, hauts iluneko errailak eta NGC 206 izar hodei handia adieraz ditzake.

## Erreferentziak

* 1 2 Ribas, Ignasi; Jordi, Carme; Vilardell, Francesc; Fitzpatrick, Edward L.; Hilditch, Ron W.; Guinan, Edward F.. (2005-11-30). «First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy» The Astrophysical Journal 635 (1): L37–L40. doi:10.1086/499161. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Kafle, Prajwal R; Sharma, Sanjib; Lewis, Geraint F; Robotham, Aaron S G; Driver, Simon P. (2018-01-10). «The need for speed: escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 475 (3): 4043–4054. doi:10.1093/mnras/sty082. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) Milky Way tips the scales at 1.5 trillion solar masses – Astronomy Now. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Castelvecchi, Davide. (2016-09-14). «Detailed map shows Milky Way is bigger than we thought» Nature 537 (7621): 459–459. doi:10.1038/nature.2016.20591. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Peñarrubia, Jorge; Ma, Yin-Zhe; Walker, Matthew G.; McConnachie, Alan. (2014-07-29). «A dynamical model of the local cosmic expansion» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 443 (3): 2204–2222. doi:10.1093/mnras/stu879. ISSN 1365-2966. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Schiavi, Riccardo; Capuzzo-Dolcetta, Roberto; Arca-Sedda, Manuel; Spera, Mario. (2020-10). «Future merger of the Milky Way with the Andromeda galaxy and the fate of their supermassive black holes» Astronomy & Astrophysics 642: A30. doi:10.1051/0004-6361/202038674. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Cowen, R.. (1995-01-07). «Hubble Telescope Eyes a Milky Way Squirt» Science News 147 (1): 5. doi:10.2307/3979069. ISSN 0036-8423. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Ueda, Junko; Iono, Daisuke; Yun, Min S.; Crocker, Alison F.; Narayanan, Desika; Komugi, Shinya; Espada, Daniel; Hatsukade, Bunyo et al.. (2014-08-12). «COLD MOLECULAR GAS IN MERGER REMNANTS. I. FORMATION OF MOLECULAR GAS DISKS» The Astrophysical Journal Supplement Series 214 (1): 1. doi:10.1088/0067-0049/214/1/1. ISSN 1538-4365. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «Apparent Magnitude – Visual Magnitude» Encyclopedia of Color Science and Technology (Springer New York): 31–31. 2016 ISBN 978-1-4419-8070-0. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «M 31, M 32 & M 110» Messier Objects Mobile -- Charts, Maps & Photos 2016-10-15 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Hafez, Ihsan. (2010). Abd al-Rahman al-Sufi and his book of the fixed stars: a journey of re-discovery. James Cook University (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Kepple, George Robert. ((2000 printing)-). The night sky observers guide. Willmann-Bell ISBN 0-943396-58-1. PMC 39763730. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Davidson, Norman. (1987). Astronomy and the imagination : a new approach to man's experience of the stars. Routledge & Kegan Paul ISBN 0-7102-0371-3. PMC 11029890. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Kant, Immanuel. «Universal natural history and theory of the heavens or essay on the constitution and the mechanical origin of the whole universe according to Newtonian principles (1755)» Kant: Natural Science (Cambridge University Press): 182–308. ISBN 978-1-139-01438-0. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ 1738-1822., Herschel, William,. (1785). On the Construction of the Heavens. Read at the Royal Society.. PMC 559994941. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Huggins, W.; Miller, W. A.. (1865-07-01). «On the spectra of some of the fixed stars; and on the spectra of some of the nebulae» American Journal of Science s2-40 (118): 73–81. doi:10.2475/ajs.s2-40.118.73. ISSN 0002-9599. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Backhouse, T. W.. (1888-01-13). «Nebula in Andromeda and Nova, 1885» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 48 (3): 108–110. doi:10.1093/mnras/48.3.108. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Roberts, I.. (1888-12-14). «Photographs of the Nebulae M 31, h 44, and h 51 Andromedae, and M 27 Vulpeculae» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 49 (2): 65–66. doi:10.1093/mnras/49.2.65. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) LIBRARY, ROYAL ASTRONOMICAL SOCIETY/SCIENCE PHOTO. «Andromeda Galaxy, 19th century - Stock Image - C014/5148» Science Photo Library (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «3. VESTO SLIPHER: The Radial Velocity of the Andromeda Nebula» The Tests of Time (Princeton University Press): 561–563. 2003-12-31 ISBN 978-1-4008-8916-7. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Curtis, Heber D.. (1988-01). «Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory» Publications of the Astronomical Society of the Pacific 100: 6. doi:10.1086/132128. ISSN 0004-6280. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Ribas, Ignasi; Jordi, Carme; Vilardell, Francesc; Fitzpatrick, Edward L.; Hilditch, Ron W.; Guinan, Edward F.. (2005-11-30). «First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy» The Astrophysical Journal 635 (1): L37–L40. doi:10.1086/499161. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Opik, E.. (1922-06). «An estimate of the distance of the Andromeda Nebula.» The Astrophysical Journal 55: 406. doi:10.1086/142680. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Hubble, E. P.. (1929-03). «A spiral nebula as a stellar system, Messier 31.» The Astrophysical Journal 69: 103. doi:10.1086/143167. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Baade, W.. (1944-09). «The Resolution of Messier 32, NGC 205, and the Central Region of the Andromeda Nebula.» The Astrophysical Journal 100: 137. doi:10.1086/144650. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Gribbin, John. (1999). The birth of time : how astronomers measured the age of the universe. Yale University Press ISBN 0-300-08346-7. PMC 42683149. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ BROWN, R. HANBURY; HAZARD, C.. (1950-11). «Radio-frequency Radiation from the Great Nebula in Andromeda (M.31).» Nature 166 (4230): 901–902. doi:10.1038/166901a0. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Brown, R. Hanbury; Hazard, C.. (1951-08-01). «Radio Emission From the Andromeda Nebula» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 111 (4): 357–367. doi:10.1093/mnras/111.4.357. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ van der Kruit, P. C.. (1978). «The Large-Scale Radio Continuum Structure of Spiral Galaxies» Structure and Properties of Nearby Galaxies (Springer Netherlands): 33–48. ISBN 978-90-277-0875-5. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Ingrosso, G.; Novati, S. Calchi; De Paolis, F.; Jetzer, Ph.; Nucita, A. A.; Zakharov, A. F.. (2009-10-11). «Pixel lensing as a way to detect extrasolar planets in M31» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 399 (1): 219–228. doi:10.1111/j.1365-2966.2009.15184.x. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Beck, R.; Berkhuijsen, E. M.; Gießübel, R.; Mulcahy, D. D.. (2020-01). «Magnetic fields and cosmic rays in M 31. I. Spectral indices, scale lengths, Faraday rotation, and magnetic field pattern» Astronomy & Astrophysics 633: A5. doi:10.1051/0004-6361/201936481. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Holland, Stephen. (1998-05). «The Distance to the M31 Globular Cluster System» The Astronomical Journal 115 (5): 1916–1920. doi:10.1086/300348. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Stanek, K. Z.; Garnavich, P. M.. (1998-08-20). «Distance to M31 with the [ITALHubble Space Telescope[/ITAL] and [ITAL]Hipparcos[/ITAL] Red Clump Stars»] The Astrophysical Journal 503 (2): L131–L134. doi:10.1086/311539. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Davidge, T. J.; McConnachie, A. W.; Fardal, M. A.; Fliri, J.; Valls-Gabaud, D.; Chapman, S. C.; Lewis, G. F.; Rich, R. M.. (2012-05-07). «THE RECENT STELLAR ARCHEOLOGY OF M31—THE NEAREST RED DISK GALAXY» The Astrophysical Journal 751 (1): 74. doi:10.1088/0004-637x/751/1/74. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Karachentsev, I. D.; Kashibadze, O. G.. (2006-01). «Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field» Astrophysics 49 (1): 3–18. doi:10.1007/s10511-006-0002-6. ISSN 0571-7256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 (Ingelesez) Karachentsev, Igor D.; Karachentseva, Valentina E.; Huchtmeier, Walter K.; Makarov, Dmitry I.. (2004-04-01). «A Catalog of Neighboring Galaxies» The Astronomical Journal 127 (4): 2031. doi:10.1086/382905. ISSN 1538-3881. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ N., McConnachie, A. W. Irwin, M. J Ferguson, A. M. N. Ibata, R. A. Lewis, G. F. Tanvir,. (2004-10-20). Distances and Metallicities for 17 Local Group Galaxies. PMC 691196317. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 3 Kafle, Prajwal R; Sharma, Sanjib; Lewis, Geraint F; Robotham, Aaron S G; Driver, Simon P. (2018-01-10). «The need for speed: escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 475 (3): 4043–4054. doi:10.1093/mnras/sty082. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «Milky Way ties with neighbour in galactic arms race» ICRAR 2018-02-15 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) February 2018, Samantha Mathewson 20. «The Andromeda Galaxy Is Not Bigger Than the Milky Way After All» Space.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Kalirai, Jasonjot S.; Gilbert, Karoline M.; Guhathakurta, Puragra; Majewski, Steven R.; Ostheimer, James C.; Rich, R. Michael; Cooper, Michael C.; Reitzel, David B. et al.. (2006-09). «The Metal‐poor Halo of the Andromeda Spiral Galaxy (M31)» The Astrophysical Journal 648 (1): 389–404. doi:10.1086/505697. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Chapman, S. C.; Ibata, R.; Lewis, G. F.; Ferguson, A. M. N.; Irwin, M.; McConnachie, A.; Tanvir, N.. (2006-12-10). «A Kinematically Selected, Metal‐poor Stellar Halo in the Outskirts of M31» The Astrophysical Journal 653 (1): 255–266. doi:10.1086/508599. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Barmby, P.; Ashby, M. L. N.; Bianchi, L.; Engelbracht, C. W.; Gehrz, R. D.; Gordon, K. D.; Hinz, J. L.; Huchra, J. P. et al.. (2006-09-21). «Dusty Waves on a Starry Sea: The Mid-Infrared View of M31» The Astrophysical Journal 650 (1): L45–L49. doi:10.1086/508626. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Tamm, A.; Tempel, E.; Tenjes, P.; Tihhonova, O.; Tuvikene, T.. (2012-09-26). «Stellar mass map and dark matter distribution in M 31» Astronomy & Astrophysics 546: A4. doi:10.1051/0004-6361/201220065. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) Downer, Bethany; Telescope, ESA/Hubble. (2019-03-10). «Hubble & Gaia Reveal Weight of the Milky Way: 1.5 Trillion Solar Masses» SciTechDaily (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) Starr, Michelle. «The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy» ScienceAlert (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Watkins, Laura L.; van der Marel, Roeland P.; Sohn, Sangmo Tony; Wyn Evans, N.. (2019-03-12). «Evidence for an Intermediate-mass Milky Way fromGaiaDR2 Halo Globular Cluster Motions» The Astrophysical Journal 873 (2): 118. doi:10.3847/1538-4357/ab089f. ISSN 1538-4357. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Braun, R.; Thilker, D. A.; Walterbos, R. A. M.; Corbelli, E.. (2009-04-03). «A WIDE-FIELD HIGH-RESOLUTION H I MOSAIC OF MESSIER 31. I. OPAQUE ATOMIC GAS AND STAR FORMATION RATE DENSITY» The Astrophysical Journal 695 (2): 937–953. doi:10.1088/0004-637x/695/2/937. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Draine, B. T.; Aniano, G.; Krause, Oliver; Groves, Brent; Sandstrom, Karin; Braun, Robert; Leroy, Adam; Klaas, Ulrich et al.. (2013-12-23). «Andromeda's Dust» The Astrophysical Journal 780 (2): 172. doi:10.1088/0004-637X/780/2/172. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy» HubbleSite.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) Dame, Marketing Communications: Web // University of Notre. «Hubble finds massive halo around the Andromeda Galaxy» Notre Dame News (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Bart, Lehner, Nicolas Howk, Chris Wakker,. (2014-04-25). Evidence for a Massive, Extended Circumgalactic Medium Around the Andromeda Galaxy. PMC 1098074391. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Jenner, Lynn. (2015-05-07). «NASA’s Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy» NASA (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 (Ingelesez) van den Bergh, Sidney. (1999). «The local group of galaxies» Astronomy and Astrophysics Review 9 (3-4): 273–318. doi:10.1007/s001590050019. ISSN 0935-4956. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «Andromeda 'born in a collision'» BBC News 2010-11-25 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ McCall, Marshall L.. (2014-04-01). «A Council of Giants» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 440 (1): 405–426. doi:10.1093/mnras/stu199. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Tempel, E.; Tamm, A.; Tenjes, P.. (2010-01). «Dust-corrected surface photometry of M 31 from Spitzer far-infrared observations» Astronomy and Astrophysics 509: A91. doi:10.1051/0004-6361/200912186. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Liller, William; Mayer, Ben. (1987-07). «The rate of nova production in the Galaxy» Publications of the Astronomical Society of the Pacific 99: 606. doi:10.1086/132021. ISSN 0004-6280. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Mutch, Simon J.; Croton, Darren J.; Poole, Gregory B.. (2011-07-11). «THE MID-LIFE CRISIS OF THE MILKY WAY AND M31» The Astrophysical Journal 736 (2): 84. doi:10.1088/0004-637x/736/2/84. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 3 «Results for Messier 31» ned.ipac.caltech.edu (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Beaton, Rachael L.; Majewski, Steven R.; Guhathakurta, Puragra; Skrutskie, Michael F.; Cutri, Roc M.; Good, John; Patterson, Richard J.; Athanassoula, E. et al.. (2007-03-07). «Unveiling the Boxy Bulge and Bar of the Andromeda Spiral Galaxy» The Astrophysical Journal 658 (2): L91–L94. doi:10.1086/514333. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «UCSC Press Release:Extreme warp in Andromeda Galaxy» web.archive.org 2006-05-19 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Rubin, Vera C.; Ford, W. Kent, Jr.. (1970-02). «Rotation of the Andromeda Nebula from a Spectroscopic Survey of Emission Regions» The Astrophysical Journal 159: 379. doi:10.1086/150317. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Arp, Halton. (1964-05-01). «Spiral Structure in M31.» The Astrophysical Journal 139: 1045. doi:10.1086/147844. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ van den Bergh, Sidney. (1991-10-01). «The stellar populations of M 31» Publications of the Astronomical Society of the Pacific 103: 1053–1068. doi:10.1086/132925. ISSN 0004-6280. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Arp, Halton. (1964-05). «Spiral Structure in M31.» The Astrophysical Journal 139: 1045. doi:10.1086/147844. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Trewhella, M.; Davies, J. I.; Alton, P. B.; Bianchi, S.; Madore, B.. (1997). «ISO observations of cold dust in NGC 6946» AIP Conference Proceedings (AIP) doi:10.1063/1.53759. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Walterbos, R. A. M.; Kennicutt, R. C., Jr.. (1988-06-01). «An optical study of stars and dust in the Andromeda galaxy» Astronomy and Astrophysics 198: 61–86. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Gordon, K. D.; Bailin, J.; Engelbracht, C. W.; Rieke, G. H.; Misselt, K. A.; Latter, W. B.; Young, E. T.; Ashby, M. L. N. et al.. (2006-02-03). [http://dx.doi.org/10.1086/501046 «Sp i t zer MIPS Infrared Imaging of M31: Further Evidence for a Spiral-Ring Composite Structure»] The Astrophysical Journal 638 (2): L87–L92. doi:10.1086/501046. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Gordon, K. D.; Bailin, J.; Engelbracht, C. W.; Rieke, G. H.; Misselt, K. A.; Latter, W. B.; Young, E. T.; Ashby, M. L. N. et al.. (2006-02-03). [http://dx.doi.org/10.1086/501046 «Sp i t zer MIPS Infrared Imaging of M31: Further Evidence for a Spiral-Ring Composite Structure»] The Astrophysical Journal 638 (2): L87–L92. doi:10.1086/501046. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Braun, Robert. (1991-05). «The distribution and kinematics of neutral gas in M31» The Astrophysical Journal 372: 54. doi:10.1086/169954. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «ESA Science & Technology - ISO unveils the hidden rings of Andromeda» sci.esa.int (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Morrison, Heather; Caldwell, Nelson; Harding, Paul; Kriessler, Jeff; Rose, James A.; Schiavon, Ricardo. (2008). «Young Star Clusters in M 31» Astrophysics and Space Science Proceedings (Springer Netherlands): 227–230. ISBN 978-1-4020-6932-1. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Cruz-Gonzalez, I.; McBreen, B.; Fazio, G. G.. (1984-04). «Far-infrared observations of a star-forming region in the Corona Australis dark cloud» The Astrophysical Journal 279: 679. doi:10.1086/161931. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «News | Center for Astrophysics» pweb.cfa.harvard.edu (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Block, D. L.; Bournaud, F.; Combes, F.; Groess, R.; Barmby, P.; Ashby, M. L. N.; Fazio, G. G.; Pahre, M. A. et al.. (2006-10). «An almost head-on collision as the origin of two off-centre rings in the Andromeda galaxy» Nature 443 (7113): 832–834. doi:10.1038/nature05184. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Bullock, James S.; Johnston, Kathryn V.. (2005-12-20). «Tracing Galaxy Formation with Stellar Halos. I. Methods» The Astrophysical Journal 635 (2): 931–949. doi:10.1086/497422. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «Kinematic detection of the double nucleus in M31» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 1995-11-01 doi:10.1093/mnras/277.1.l21. ISSN 1365-2966. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Bender, Ralf; Kormendy, John; Bower, Gary; Green, Richard; Thomas, Jens; Danks, Anthony C.; Gull, Theodore; Hutchings, J. B. et al.. (2005-09-20). «HSTSTIS Spectroscopy of the Triple Nucleus of M31: Two Nested Disks in Keplerian Rotation around a Supermassive Black Hole» The Astrophysical Journal 631 (1): 280–300. doi:10.1086/432434. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Gebhardt, Karl; Bender, Ralf; Bower, Gary; Dressler, Alan; Faber, S. M.; Filippenko, Alexei V.; Green, Richard; Grillmair, Carl et al.. (2000-08-10). «A Relationship Between Nuclear Black Hole Mass and Galaxy Velocity Dispersion» The Astrophysical Journal 539 (1): L13–L16. doi:10.1086/312840. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Tremaine, Scott. (1995-08). «An Eccentric-Disk Model for the Nucleus of M31» The Astronomical Journal 110: 628. doi:10.1086/117548. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «News Releases» HubbleSite.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «Physics News Update Number 138 - THE ANDROMEDA GALAXY HAS A DOUBLE NUCLEUS» web.archive.org 2009-08-15 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Fujimoto, M.; Hayakawa, S.; Kato, T.. (1969-05). «Correlation between the densities of X-ray sources and interstellar gas» Astrophysics and Space Science 4 (1): 64–83. doi:10.1007/bf00651263. ISSN 0004-640X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Peterson, L. E.. (1973). Hard Cosmic X-Ray Sources. , 51 or. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Marelli, Martino; Tiengo, Andrea; Luca, Andrea De; Salvetti, David; Saronni, Luca; Sidoli, Lara; Paizis, Adamantia; Salvaterra, Ruben et al.. (2017-12-11). «Discovery of Periodic Dips in the Brightest Hard X-Ray Source of M31 with EXTraS» The Astrophysical Journal 851 (2): L27. doi:10.3847/2041-8213/aa9b2e. ISSN 2041-8213. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Barnard, R.; Trudolyubov, S.; Haswell, C. A.; Kolb, U. C.; Osborne, J. P.; Priedhorsky, W. H.. (2007). Artificial variability in XMM‐Newton observations of X‐ray sources: M31 as a case study. American Institute of Physics doi:10.1063/1.2774929. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) https://jpl.nasa.gov.+«Andromeda Galaxy Scanned with High-Energy X-ray Vision» NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL) (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «Microquasar in Andromeda Galaxy Amazes Astronomers | Astronomy | Sci-News.com» Breaking Science News | Sci-News.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) information@eso.org. «Star cluster in the Andromeda galaxy» www.spacetelescope.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Barmby, Pauline; Huchra, John P.. (2001-11). «M31 Globular Clusters in the [ITALHUBBLE SPACE TELESCOPE[/ITAL][ITAL]Hubble Space Telescope[/ITAL] Archive. I. Cluster Detection and Completeness»] The Astronomical Journal 122 (5): 2458–2468. doi:10.1086/323457. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «HubbleSite - Hubble Spies Globular Cluster in Neighboring Galaxy - 4/24/1996» web.archive.org 2006-07-01 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Meylan, G.; Sarajedini, A.; Jablonka, P.; Djorgovski, S. G.; Bridges, T.; Rich, R. M.. (2001-08). «Mayall II = G1 in M31: Giant Globular Cluster or Core of a Dwarf Elliptical Galaxy?» The Astronomical Journal 122 (2): 830–841. doi:10.1086/321166. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Ma, J.; De Grijs, R.; Yang, Y.; Zhou, X.; Chen, J.; Jiang, Z.; Wu, Z.; Wu, J.. (2006-04-13). «A ‘super’ star cluster grown old: the most massive star cluster in the Local Group» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 368 (3): 1443–1450. doi:10.1111/j.1365-2966.2006.10231.x. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Cohen, Judith G.. (2006-11-21). «The Not So Extraordinary Globular Cluster 037-B327 in M31» The Astrophysical Journal 653 (1): L21–L23. doi:10.1086/510384. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Burstein, David; Li, Yong; Freeman, Kenneth C.; Norris, John E.; Bessell, Michael S.; Bland‐Hawthorn, Joss; Gibson, Brad K.; Beasley, Michael A. et al.. (2004-10-10). «Globular Cluster and Galaxy Formation: M31, the Milky Way, and Implications for Globular Cluster Systems of Spiral Galaxies» The Astrophysical Journal 614 (1): 158–166. doi:10.1086/423334. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Huxor, A. P.; Tanvir, N. R.; Irwin, M. J.; Ibata, R.; Collett, J. L.; Ferguson, A. M. N.; Bridges, T.; Lewis, G. F.. (2005-07). «A new population of extended, luminous star clusters in the halo of M31» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 360 (3): 1007–1012. doi:10.1111/j.1365-2966.2005.09086.x. ISSN 0035-8711. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Bekki, Kenji; Couch, Warrick J.; Drinkwater, Michael J.; Gregg, Michael D.. (2001-08-10). «A New Formation Model for M32: A Threshed Early-Type Spiral Galaxy?» The Astrophysical Journal 557 (1): L39–L42. doi:10.1086/323075. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Ibata, Rodrigo; Irwin, Michael; Lewis, Geraint; Ferguson, Annette M. N.; Tanvir, Nial. (2001-07). «A giant stream of metal-rich stars in the halo of the galaxy M31» Nature 412 (6842): 49–52. doi:10.1038/35083506. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Young, L. M.. (2000-11). «Properties of the Molecular Clouds in NGC 205» The Astronomical Journal 120 (5): 2460–2470. doi:10.1086/316806. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Rudenko, Pavlo; Worthey, Guy; Mateo, Mario. (2009-11-10). «INTERMEDIATE-AGE CLUSTERS IN A FIELD CONTAINING M31 AND M32 STARS» The Astronomical Journal 138 (6): 1985–1989. doi:10.1088/0004-6256/138/6/1985. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «Messier Object 33» www.messier.seds.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ Koch, Andreas; Grebel, Eva K.. (2006-03). «The Anisotropic Distribution of M31 Satellite Galaxies: A Polar Great Plane of Early-type Companions» The Astronomical Journal 131 (3): 1405–1415. doi:10.1086/499534. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ An, Jin H.; Evans, N. W.; Kerins, E.; Baillon, P.; Calchi Novati, S.; Carr, B. J.; Creze, M.; Giraud‐Heraud, Y. et al.. (2004-02). «The Anomaly in the Candidate Microlensing Event PA‐99‐N2» The Astrophysical Journal 601 (2): 845–857. doi:10.1086/380820. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* 1 2 Cowen, Ron. (2012-05-31). «Andromeda on collision course with the Milky Way» Nature doi:10.1038/nature.2012.10765. ISSN 0028-0836. (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) Apart from Andromeda, are any other galaxies moving towards us? - Space Facts – Astronomy, the Solar System & Outer Space - All About Space Magazine. 2021-05-21 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «Here's What Happens When We Allow Facial Recognition Technology in Our Schools» Human Rights Documents Online (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «Can you see other galaxies without a telescope?» starchild.gsfc.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «Here are 2 easy ways to find the Andromeda galaxy | Tonight | EarthSky» earthsky.org 2020-09-16 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «How to See the Farthest Thing You Can See» Sky & Telescope 2015-09-09 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «M31.html» www.physics.ucla.edu (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ (Ingelesez) «Watch Andromeda Galaxy Blossom in Binoculars» Sky & Telescope 2015-09-16 (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).
* ↑ «Globular Clusters in the Andromeda Galaxy» www.astronomy-mall.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-28).

## Ikus, gainera

* Andromeda-Esne Bidea talka

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2469
* Multimedia: Andromeda Galaxy / Q2469
UGC objektuak