OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Amália Barros

Amália Scudeler de Barros Santos (Mogi Mirim, 1985eko martxoaren 22a – São Paulo, 2024ko maiatzaren 12a) brasildar kazetari eta politikaria izan zen, Alderdi Liberaleko kidea. 2023tik 2024ra Mato Grosso estatua ordezkatu zuen Brasilgo parlamentuan.

## Bizitza

1985eko martxoaren 22an jaio zen Mogi Mirim hirian, São Paulotik 170 kilometrora. Kazetari moduan trebatu zen. 20 urte zituela, ezkerreko begia galdu zuen toxoplasmosiaren konplikazioen ondorioz. 2021ean Se Enxerga!: Transforme desafios em grandes oportunidades para você e outras pessoas liburua argitaratu zuen, eta bertan kontatu zuen horretaz.
2022an ibilbide politikoa hasi zuen. Diputatu federal kargurako aurkeztu zen. Ospea lortu zuen Michelle Bolsonaro orduko lehen damaren laguntzari esker. 70.294 boto lortu zituen eta hautatua izan zen. Lege-proiektu osagarri baten, beste 14 lege-proiekturen eta konstituzioari proposatutako zortzi zuzenketen egilea izan zen, eta haren proiektuetako bi onartuak izan ziren.
Amália Barros 2024ko maiatzaren 12an hil zen, 39 urte zituela. Maiatzaren 1etik zegoen Vila Nova Star ospitalean, pankreako nodulu bat kentzeko ebakuntzaren ondoren.

## Erreferentziak

* 1 2 (Portugesez) «Quem era Amália Barros, deputada amiga de Michelle Bolsonaro, que morreu aos 39 anos» CNN Brasil 2024-05-12 (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).
* ↑ (Portugesez) Fernandes, Jaqueline. «Jornalista que perdeu visão lança livro sobre superação pessoal» Metrópoles 2021-11-23 (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).
* ↑ (Portugesez) «Amália Barros» Poder360 (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).
* ↑ (Portugesez) Dourado, Romilson. «Apoiada por Michelle Bolsonaro, Amália é aposta do PL para federal» Blog do Romilson 04-05-2022 (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).
* ↑ (Portugesez) «Mato Grosso: Amália Barros (PL) é eleita deputada federal; veja votos» BOL 2022-10-03 (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).
* ↑ (Portugesez) Alves, Fernanda. «Morre a deputada federal Amália Barros, aos 39 anos» O Globo 2024-05-12 (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).
* ↑ (Portugesez) «Morre a deputada mato-grossense Amália Barros» Agência Brasil 2024-05-12 (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115839663
* Multimedia: Amália Barros / Q115839663
# Amanda Françozo

Amanda Regina Françozo (Ibaté, Brasil, 1979ko uztailaren 7a) brasildar telebista aurkezle eta kazetaria da.

## Filmografia

| Urtea | Izenburua | Lana | Oharrak |
| 1997–98 | Fantasia | Aurkezlea | |
| 1998 | Tentação | Aurkezlea | |
| 1998 | Tele Sena | Aurkezlea | |
| 1999 | Geração Country | Aurkezlea | |
| 1999–01 | Rodeio Mania | Aurkezlea | |
| 1999–01 | Note e Anote | Berri-emailea | |
| 2000 | África Brasil | Aurkezlea | |
| 2001–02 | Bastidores da Fama | Aurkezlea | |
| 2001–02 | Mulheres | Berri-emailea | |
| 2003–04 | Bom Dia Mulher | Aurkezlea | |
| 2006 | Todo Seu | Berri-emailea | |
| 2007–09 | Papo de Amigos | Aurkezlea | |
| 2009–10 | Hoje em Dia | Aurkezlea | |
| 2009 | Família Record | Aurkezlea | Urte amaierako berezia |
| 2011–12 | Estilo e Saúde | Aurkezlea | |
| 2011 | Troca de Família | Aurkezlea | 5. denboraldia |
| 2012 | Zapping | Aurkezle berezia | Vera Vielen eszedentzia bitartean |
| 2012 | Extreme Makeover Social | Aurkezlea | |
| 2014 | A Tarde É Show | Aurkezle berezia | Nani Venâncioren eszedentzia bitartean |
| 2015–gaur egun | Papo Vip | Aurkezlea | |
* Datuak: Q4739633
* Multimedia: Amanda Françozo / Q4739633
# Luana Najara

Luana Najara Aben Athar Silva, (Porto Velho, Brasil, 1986ko otsailaren 15a) brasildar telebista aurkezlea eta edertasun modelo ohia da. 2004ko Miss Rondônia edertasun lehiaketa irabazi zuen.
Edertasun lehiaketetan parte hartzeari utzi ondoren, TV Candelária telebista katean hasi zen lanean Câmera 11 saioa aurkezten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10320152
# Emilio Dutra e Mello

Emilio Dutra e Mello (Rio de Janeiro, 1955eko maiatzaren 12a) arkularia da. Brasil ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Renato Dutra e Mello

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1337457
# Ane Marcelle dos Santos

Ane Marcelle dos Santos (Rio de Janeiro, 1994ko urtarrilaren 12a) arkularia da. Brasil ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Ane Marcelle
* ↑ Ane Marcelle DOS SANTOS

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21005659
# Bernardo Oliveira

Bernardo Oliveira (1993ko ekainaren 8a) arkularia da. Brasil ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Bernardo Oliveira
* ↑ Bernardo OLIVEIRA

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8246862
* Multimedia: Bernardo Oliveira / Q8246862
# Luiz Trainini

Luiz Trainini (Canoas, 1978ko urtarrilaren 14a) arkularia da. Brasil ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Luiz Gustavo Silva
* ↑ Luiz Gustavo TRAININI

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4352984
# Marcus Vinicius D'Almeida

Marcus Vinicius D'Almeida arkularia da. Brasil ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Marcus D’Almeida

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17501933
* Multimedia: Marcus Vinicius D'Almeida / Q17501933
# Daniel Xavier

Daniel Xavier (Belo Horizonte, 1982ko abuztuaren 31) arkularia da. Brasil ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Daniel Xavier
* ↑ Daniel REZENDE XAVIER

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1705770
# Jorge Azevedo

Jorge Azevedo (Rio de Janeiro, 1950eko maiatzaren 10a) arkularia da. Brasil ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Jorge Azevedo
* ↑ Jorge AZEVEDO

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1703769
# Emerson Fittipaldi

Emerson Fittipaldi (Sao Paulo, Brasil, 1946ko abenduaren 12a - ) auto lasterketa gidari izandako Brasildarra da, 1 Formula eta Champ Car lehiaketetan txapeldun izandakoa.

## Biografia

Gaztetatik sortu zitzaion automobiletarako zaletasuna. 1970ean Lotus taldean sartu zen auto gidari bezala, eta laster hasi zen Europako lasterketetan nabarmentzen.
Formula 1eko mundu mailako txapelduna izan zen 1972. eta 1974. urteetan.
1980an profesionalen lasterketetatik aldendu zen, baina lau urte geroago CART (Championship Auto Racing Teams) zirkuituko lasterketetan hasi zen. 1989an CART lasterketa irabazi zuen, eta 1994an Indy formulako bigarrena izan zen Indianapolisen.

## Irudi galeria

* Fittipaldi Lotus 59an, 1969an
* Fittipaldi Lotus-Ford 72an, 1971n
* Fittipaldi 2007an
* Fittipaldi 2008an

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Emerson Fittipali thegreatest33.com webgunean

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q172849
* Multimedia: Emerson Fittipaldi / Q172849
# Abner Teixeira

Abner Teixeira da Silva Junior, (Osasco, Brasil, 1996ko irailaren 10a), Astuna kategorian aritzen den boxeolari brasildarra da.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen (David Nyika zeelandaberritarrarekin partekatua) Astuna kategorian, Brasilen izenean; Tokion, Julio César La Cruz kubatarraren (urrezko domina) eta Muslim Gadzhimagomedov errusiarraren (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen.

## Nazioarteko emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia | 03 ! | Gizonezkoa, Astuna kategoria. |

## Erreferentziak

* ↑ «Abner Teixeira» olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ "Abner Teixeira TheSports.org. (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q107690107
* Multimedia: Abner Teixeira / Q107690107
# Aratz Igartzabal

Aratz Igartzabal Bidegain "Potto" (Gabiria, 1996) gipuzkoar bertsolaria da.

## Txapelketak

Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa
* 2024ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: finalerdiak
* 2019ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: final zortzirenak
* 2015eko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: final zortzirenak
* Datuak: Q115689796
# Bagel

Bagel, historikoki beigel (yiddish: בײגל‎ beygl, polonieraz: bajgiel), Poloniako juduen komunitatearen usadiozko ogi produktu bat da. Ohitura legez gari irinez egiten da, erdian zulo bat duela. Labean sartu aurretik denbora labur batez uretan sukaldatzen da, ondorioz ogi trinko eta kanpoalde kurruskari eta distiratsua du.
Gaur egun juduen komunitate ugari bizi diren beste hainbat herrialdeetara ere zabaldu da, bereziki Ekialdeko Europa, Erresuma Batua eta AEB.
* Datuak: Q272502
* Multimedia: Bagels / Q272502
# Bissara

Bissara, bessara, besarah edo tamarakt (arabieraz: بصارة‎) Marokoko zopa pure tradizional bat da, ilar lehor, baba eta espeziakin egiten dena. Errezeta erraza da, baina goxoa, beroa zerbitzatzen da eta plater nagusi gisa edo akonpainamendu gisa goza daiteke.

## Etimologia

Historialari gastronomikoen arabera, Bissara hitzak Antzinako Egiptoko "Bisourou" (edo bissouro) hitz hieroglifikotik dator, "babarrun egosiak" esan nahi duena.
Antzinako gastronomia juduan, mikpah ful izeneko antzeko errezeta zuten, literatura errabinikoan askotan agertzen zena.

## Osagaiak

* 250 gramo ilar lehor
* Tipula handi 1, txiki-txiki eginda
* 3 baratxuri ale, txikituta
* 2 koilarakadatxo komino eho
* Piperrauts gozo koilarakada 1
* 1/2 koilarakadatxo zilantro eho
* Gatza
* Oliba-olioa
* Ura

## Jarraibideak

* Aurreko gauean, beratu ilar lehorrak uretan, bigundu eta egostea errazteko.
* Lapiko handi batean, berotu oliba-olio pixka bat su ertainean. Gehitu tipula eta baratxuria txikituta eta egosten urreztatu eta usaindu arte.
* Xukatu ilar lehorrak eta gehitu eltzera. Gehitu, halaber, tximeleta, piperrauts gozoa eta zilindro ehoa. Ondo nahastu ilarrak espeziekin estaltzeko.
* Bota nahikoa ur eltzera ilarrak erabat estaltzeko. Gehitu gatza.
* Nahasketa irakiten jarri eta, ondoren, sua erdi-baxu utzi. Sukaldatu, su motelean ordubetez edo ilarrak samurtu eta desegin arte. Egosten ari zaren bitartean, baliteke ur gehiago behar izatea zopa lodiegia bihurtzen bada, beraz, ur gehiago bota.
* Ilarrak egosita daudenean, erabili eskuko irabiagailu bat edo elikagai-prozesadore bat zopa birrintzeko, trinkotasun leun bat lortu arte. Testura lodiagoa nahiago baduzu, ilar batzuk birrindu gabe utz ditzakezu.
* Berotu berriro zopa su ertainean, eta nahastu noizean behin, eltzearen azpialdean osagaiak itsats ez daitezen. Gehitu ur gehiago, nahi den trinkotasuna lortzeko beharrezkoa bada.
* Zerbitzatu Bissara, ahal bada beroa eta plater sakonetan. Oliba-olio txorrotadatxo batekin apaindu dezakezu, eta gainetik komino edo piperrauts pixka batez hautseztatu.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Bissara, Egyptian Vegan Dip of Split Fava Beans, البصارة المصرية. 2022-2-22.
* ↑ (Ingelesez) Weiss, J.; Chirichigno, P.. (2007). Egyptian Cooking English Edition. Bonechi, 30 or. ISBN 978-88-476-0706-4..
* ↑ Dickstein, Tova. (2021). The Taste of Ancient Israel: Tales of Food and Recipes from the Land of Israel. Ofir Bikkurim, 86–88 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5729169
* Multimedia: Bissara / Q5729169
# Datil beteak

Datil beteak (arabieraz: تمر محشي‎, Tamer Mahshe, hebreeraz: תמר ממולא‎, Tamar Memouleh) Sortaldean oso ezaguna den plater gozoa da, zizka-mizka eran hartzen dena.

## Prestaketa

Medjool datilak egosi edo labean egiten dira eta ondoren haragiaz, mendaz eta perrexilez betetzen dira. Zerbitzerakoan arrozez eta bulgurrez apainduta ateratzen dira mahaira.
Gaur egun gurinaz eta ahuntz-gaztaz betetako datilak ere jaten dira, pistatxoak, mingrana haziak eta bestelako fruitu lehorrak gehitzen zaizkienak.

## Historia

Palestinan eta arabiar munduan zein juduen artean fruitu lehor kontsumituena dira datilak. Urte osoan kontsumitzen dira baina bereziki ohikoak dira neguan eta jaiegun berezietan.
Musulmanek, esate baterako, haien Ramadan garaian eguzkia sartu eta lehenengo jaten duten jakia 2-3 datil izaten dira, azukre ugari dutenez odoleko azukre maila berreskuratzeko egokiak baitira.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) Shami, Wafa. (2020-10-10). «Stuffed Dates A guilt free Balanced Sweet and Healthy Treat» Palestine In A Dish (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
* ↑ (Ingelesez) «Stuffed Dates & Premium Dry Fruits» Ajfan Store 2023-08-10 (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
* ↑ (Ingelesez) Karadsheh, Suzy. (2022-11-23). «Stuffed Dates Recipe» The Mediterranean Dish (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Dátiles rellenos, queso y nuez» www.diariosiriolibanes.com.ar (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12203234
* Multimedia: Stuffed dates / Q12203234
# Pastrami

Pastramia (turkieraz: pastırma, errumanieraz: pastramă, bulgarieraz: пастърма) haragi-produktua da normalean behikiz, eta batzuetan txerrikiz, ardikiz edo indioilarkiz egindakoa. Haragi gordina gatzunetan da, partzialki lehorra, belar eta espeziekin gozatua, gero ketua eta lurrunetan. Corned beef bezala, pastramia jatorriz sortu zen haragia kontserbatzeko modu gisa hoztea asmatu baino lehen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1347754
* Multimedia: Pastrami / Q1347754
# Za'atar

Zaatarra (arabieraz: زعتر‎) Ekialde Hurbilean sukaldaritza arabiarrean erabiltzen den espezia nahasketa bat da. Siriako, Jordaniako, Libanoko, Palestinako eta, neurri txikiagoan, Turkiako errezetetan da ezaguna.
Zaatar izena, zehazki, Origanum syriacum landareari dagokio, Siriako oreganoari edo Hebrear Bibliako isipuari (hebreeraz: אזוב [eˈzov]).

## Osagaiak

Zaatarra isipuak, zumakeak, txigortutako edo txigortu gabeko sesamo haziek eta gatzak osatzen dute. Belar usaintsuak ere izan ohi ditu, azitraia, mendaroa, ezkaia, kuminoa edo mihilua, esaterako.

## Erabilera

Ogiarekin eta oliba olioarekin kontsumitzen da, bustita edo manakish eran.
Platerak, entsalada edo humusa lurrintzeko erabilgarria da.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Zaatar. 2023-02-18 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
* ↑ (Ingelesez) Za'atar. 2023-05-15 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
* ↑ (Gaztelaniaz) Zaʿatar. 2023-04-23 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
* ↑ (Ingelesez) Manakish. 2023-05-11 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
* ↑ (Gaztelaniaz) Manakish. 2023-02-24 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).
* ↑ (Frantsesez) Man’ouché. 2022-11-19 (Noiz kontsultatua: 2023-06-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q148306
* Multimedia: Za'atar / Q148306
# Johann Erdmann Hummel

Johann Erdmann Hummel (Kassel, 1769ko irailaren 11 – Berlin, 1852ko urriaren 26a) margolari aleman ezaguna izan zen.

## Biografia

Hummel 1780tik 1792 arte Kasseleko Arte-akademian ikasi zuen. 1792tik Italia ezagutu zuen. Han neoklasizismoarekin bat ez zetozen margolari alemanak ezagutu zituen. Artistikoki Erromako gai mitologikoek erakarrita sentitu zen. 1799an Kasselera itzuli zen eta ondoren Berlinera joan zen; azken hiri horretan gelditu zen, zenbait bidaia salbu.
Ilustratzaile bezala Luteroren kobrezko grabatua prestatu zuen.

## Obraren ezaugarriak

Hummel optikaren fenomenoekin, simetriarekin eta argiaren eraginez kezkatuta agertu zen bere lanetan. Zentzu horretan oso landuak daude. 1809tik Hummel Berlingo Arte Ederren Akademian perspektiba irakaslea izan zen eta izendapena ez zen kasuala izan.

## Obra

Bere lan ezagunenak hauek dira:
* Die Schachpartie edo Xake partida (Hummel), (1818) Berlingo Alte Nationalgalerie.
* Schloss Wilhelmshöhe mit dem Habichtswald, (1800), Neue Galerie, Kassel
* Die Granitschale, (1831).

## Iruditegia

* Xake partida, (1818).
* Die Granitschale, (1831).
* Zimmerbild, (1820).
* Römischer Liebeszauber, (1848).

## Kanpo loturak

* (Ingelesez):An Introduction to Nineteenth Century Art webgunean.
* Datuak: Q317696
* Multimedia: Johann Erdmann Hummel / Q317696
# Eugene Cernan

Eugene Andrew Cernan (Bellwood, Illinois, 1934ko martxoaren 14a - Houston, Texas, 2017ko urtarrilaren 16a ) estatubatuar astronauta eta militarra izan zen.
Bigarren Mundu Gerrako heroien istorioez liluratuta, Eugene Cernanek San Diegoko Miramar hegazkin pilotuen eskolan ikasi zuen, gaur egun Top Gun bezala ezaguna. Gemini 9 misioa egin ostean, paseo espaziala egiten bigarren estatubatuarra (eta hirugarren pertsona) izan zen. Halaber, ilargian oina azken aldiz jarri duen pertsona izan zen Eugene Cernan.

## Kanpo estekak

* Eugene Cernanen webgune ofiziala
* Datuak: Q158486
* Multimedia: Eugene A. Cernan / Q158486
# Ďurkov

Ďurkov Eslovakiako udalerri bat da, Košice-okolie barrutian kokatuta. 9,92 km²ko azalera du eta 1815 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1323. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q390247
* Multimedia: Ďurkov / Q390247
# Eüskaldünak Iraultzan (pastorala)

Eüskaldünak Iraultzan Jean Louis Davantek idatzitako lana da, 1993ko uztailaren 25ean Gotaine-Irabarnen lehen aldiz taularatuta. Jean-Pierre Recalt Errejenta eta Mixel Etxekopar kantarien eramailea izan ziren. Kartela Gonzalo Etxebarriaren eta Uztaro tailerraren lana izan zen. Eüskaldünak Iraultzan Gotaine-Irabarneko herriak XIX eta XX. mendeotan emandako bostgarren pastorala izan zen; 2013an, bestetik, seigarrena taularatu zuen, Ederlezi alegia.

## Ezaugarriak

Antzezlanak hogeita bost jelkaldi ditu, 260 bertset eta hamabi abesti. 70 aktorek hartu zuten parte. Antzezlanean 180 jantzi erabili ziren.

## Argumentua

Pastoralak Frantziako Iraultza garaian Euskal Herriko gora-beherak jaso zituen. Pertsonaien artean bi dira aipagarrienak: Baionakoa zen Teresa Kabarrus eta Uztaritzeko semea zen Dominique Garat. Maddi Oihenartek Teresa Kabarrusen papera egin zuen eta Frantxoa Elixondorbordak, aldiz, Garatena egin zuen. Pastoralean agerturiko beste zenbait pertsonaia ospetsu honako hauek izan ziren: Maddalena Larralde, Robespierre, Napoleon, Jean Isidore Harizpe...

## Pastoraleko abestiak

* "Ama Nafarroari", Jean Louis Davant eta Mixel Etxekopar
* "Emazten fabore", Bernat Etxepare
* "Apezak eta nobleak", herrikoia
* "Lapurdi, Basa-Nafarre, Xiberoa gureki", herrikoia
* "Sarako ihesliarren kantua"
* "Eskualdun xasurretarik... Gure ontziaren izena... Fruitidorren hogei ta laugerrenian"
* "Artzainena", Jean Louis Davant eta Mixel Etxekopar
* "España hortan ote laiteke..."
* "Askatasuna". Hitzak Verdiren Nabucco operatik aterata.

## Bibliografia

* Eüskaldünak Iraultzan. Gotaine Irabarne: 1993. ISBN: 2-910276-00-7.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/pdfa/?data=1993-07-25&orria=024&zenb=M2hzY3NFRVRCV2dSVnl4dnljTEdydz09

## Ikus gainera

* Pastoral
* Jean-Louis Davant

## Kanpo estekak

* Pastoralaren bideoa.
* Pastoralaren antzezpena Euskaldunon Egunkarian, 1993/07/25.
* Datuak: Q85965867
# Falkoneria

Falkoneria, giza ondare bizia$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| De arte venandi cum avibus liburuko marrazkia (1240) ||
| Mota | Kultural immateriala |
| Irizpideak | R1, R2, R3, R4, R5 |
| Erreferentzia | 01209 |
| Kokalekua | |
| Eskualdea$^2$ | Europa, Estatu arabiarrak eta Asia |
| Izen ematea | 2011 (XXXV. bilkura) |
| Luzapenak | 2012, 2016 |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Falkoneria berariaz entrenaturiko hegazti harrapariak erabiliz egiten den ehiza da. Belatzak, aztoreak, arranoak edota antzeko harrapariak erabiltzen dira lurreko ugaztunak edo bestelako hegaztiak harrapatzeko. 2010ko azaroaren 16an UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen nazio anitzek elkarrekin egindako proposamenari erantzunez.

## Historia

Antzinako garaietan txinatar idazkietan aipatzen da falkoneriaren praktika eta Arabiar penintsulan duela 9.000 urtetik egiten zela esaten da. Mundu greziar-erromatarrak aldiz ez zuen falkoneriarik erabili.
Europako lehenengo aztarna Greziako mosaiko batean aurkitzen da, baina K.o. V. mendekoa da. Dirudienez germaniar herrien inbasioekin iritsi zen falkoneria Europara.
Falkoneriaren "urrezko aroa" Erdi Aroa izan zen. Belatzak eta aztoreak izan ziren gehien erabili ziren hegazti espezieak. Nobleen jarduera zen, oso garestia baitzen hegaztiak haztea eta zaintzaileak eta entrenatzaileak mantentzea. XVI. mendean jaitsiera nabarmena gertatu zen suzko armak agertu zirelako.
Erdialdeko Asian gaur arte iraun du falkoneriak. Herri nomadek ehiza egiteko erabili izan duten metodo tradizionala izan da. Kazakhstanen, Kirgizistanen, Mongolian eta Txina ipar-mendebaldean zaldiz ere egiten da falkoneria, eta Nomaden jaialdietan txapelketak egiten dituzte.

## Egungo falkoneria

Gaur egun kirol gisa praktikatzen da falkoneria. Lehenik eta behin hegazti harraparia gizkaiarengana ohitzen da eta eskularrura zentratzen du atentzioa. Ehiztariak haragi pusketa bat ematen dio hegaztiari animalia bat ehizatzen duen bakoitzean.

## Espezieak

* Aztorea
* Zapelatza
* Arranoak
* Belatzak
* Hontzak

## Iruditegia

* Arrano bidezko falkoneria, Kirgizistanen.
* Zaldizko falkoneria, Mongolian.
* Hontz handia.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) SIERRA, DAVID. (2010-11-16). «El milenario arte de la cetrería, Patrimonio Inmaterial de la Humanidad» RTVE.es (Noiz kontsultatua: 2024-07-20).
* ↑ (Ingelesez) Syz, Francesca. (2021-06-20). «Why peregrine falcons are the ultimate status symbol in the Middle East» The Telegraph ISSN 0307-1235. (Noiz kontsultatua: 2024-07-20).
* ↑ LOPES, Virgílio. (2003). Mértola na Antiguidade Tardia: a topografia histórica da cidade e do seu território nos alvores do cristianismo. Mértola: Campo Arqueológico de Mértola ISBN 972-9375-21-6..
* ↑ «Hegazti harrapariak eta falkoneria, Urko Torreren eskutik» EITB 2021-07-21 (Noiz kontsultatua: 2024-07-20).
* ↑ (Ingelesez) «Mongolia | Falconry Apprenticeship & Nomad Games With The Eagle Hunters» Go Away Get Lost 2023-05-09 (Noiz kontsultatua: 2024-07-20).
* ↑ Rodríguez de la Fuente, Francisco. (2016). El Arte de la Cetrería. Madrid: Limusa..