OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Horror vacui

Horror vacui (latinezko "izua hutsari") esaera, artearen historian, bereziki margolaritzaren kritikan, arte lan bateko espazio huts oro nolabaiteko diseinu edo irudiren batekin betetzeko joera deskribatzeko erabiltzen da. Lauzatze matematikoaren edo zeltar elkarloturiko diseinuetan betetze eremu dentsoen ezaugarri orokorretako bat da.
Horror vacui adibide batzuk, objektu barbaroetan ikus daitezke, Sutton Hooko drakkar bikingoan edo Ruthwelleko gurutzean kasu. Barrokoko estetikako bereizgarria ere bada, eta, bereziki Rokoko estilokoa, baina baita arte islamiarrekoa eta arte bizantziarreko luxu harranditsukoa ere.
Esaera, bereziki, Mario Praz italiar ikerlari eta kritikoarekin lotzen da, viktoriar garaiko barne guneen diseinuko giro estutzaile eta ordenarik gabekoa deskribatzeko erabili zuena.

## Zientzian

Fisikan, "Naturak hustasuna gorrotatzen du" iritziaren aztertzeak, aristoteldarrek mantentzen zutena, XVII. mendeko iraultza zientifikoaren funtsezko eztabaidetako bat izan zen, horri kontra egin zion zientzialaririk garrantzitsuena Blaise Pascal izan zelarik. Bere erantzuna "Eta Parisen Chamonixen baino gehiago gorrotatzen du?" izan zen, merkuriozko barometro berak, bi hiri hauetan entseatzean utzitako espazio ezberdinari erreferentzia eginez, eta erabakigarri izan zen, arrazoia nortzuk zuten adieraztean.

## Literaturan

Jacques Hamelink, 1939ko jaiotako idazle, entsegugile eta olerkari herbeheretarrak, Horror vacui izenburua zuen liburu bat idatzi zuen 1966an, Albin Michelek 1970ean frantsesera itzulia eta argitaratua.

## Geografia eta kartografian

Antzinako mapetan eta egungo mapa turistiko askotan, espazio kartografiko guztia hartzen duten toki interesgarriak irudikatzen ohi dira. Espazio hutsak uzteko benetako horror vacui bat da, testu askotan ere agertzen dena, non toki ezezagunen deskribapen fantastikoak adierazten diren. Adibidez, El Dorado eta Orinokoko Arroko Parimako Zingirako elezaharrak, liburu askotan gehitu ziren, lurraldearen benetako ezagutza falta ordezteko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1505757
# Horminum pyrenaicum

Horminum pyrenaicum Lamiaceae familiako landarea da , hegoaldeko Europako mendietan jatorria duena. Horminum genero monotipikoaren espezie bakarra da.

## Erreferentziak

* ↑ Biolib

## Kanpo estekak

* Datuak: Q159460
* Multimedia: Horminum pyrenaicum / Q159460
* Espezieak: Horminum pyrenaicum
# Niobe tximeleta

Niobe tximeleta (Fabriciana niobe) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Europan eta Asian bizi da, Iberiar penintsulan hasi eta Korearaino hedatzen da.
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean eta Papilio niobe izena eman zion.

## Deskribapena

Tximeleta ertaina da, 46-60 mm arteko hegal zabalera du. Emeak arrak baino handiagoak dira. Tximeleta laranja da eta puntu beltz ugari ditu hegaletan zehar sakabanatuta, ia lerroak eratuz. Hegoen ertzak zuriak dira. Aurreko hegalen puntak borobiltsuak dira. Hegalen azpialdeak antzerako patroia jarraitzen du baina puntu zuri handi ugari ditu, batez ere atzeko hegaletan.
Beldarrak ilunak dira. Puntu zuri txikiak eta arantza zuriak dituzte.

## Bizi zikloa

Urtean belaunaldi bakarra izaten du. Arrautzetatik jaio berria den beldarrak arrautzaren oskola bera erabiltzen du neguan hibernatzeko eta udaberrian elikatzeari ekiten dio berriro. Tximeleta helduak maiatzetik abuztura ikusten dira.

## Habitata

Eremu zabalak atsegin ditu, baso irekiak eta belardi hezeak.

## Iruditegia

* Tximeleta goitik begiratuta.
* Tximeletaren azpialdea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1981383
* Multimedia: Fabriciana niobe / Q1981383
* Espezieak: Fabriciana niobe
# Ocimum

Ocimum Lamiaceae barruan sailkatzen den landare genero bat da. 35 espezie inguru deskribatu dira bere barruan, horietatik famatuena albaka izan daitekelarik.

## Espezieak

| Ocimum albostellatum Ocimum americanum Ocimum amicorum Ocimum angustifolium Ocimum basilicum Ocimum burchellianum Ocimum campechianum Ocimum canescens Ocimum canum =Ocimum americanum. Ocimum carnosum Ocimum centraliafricanum Ocimum circinatum Ocimum coddii Ocimum cufodontii Ocimum dambicola Ocimum decumbens Ocimum dhofarense Ocimum dolomiticola Ocimum ellenbeckii Ocimum ericoides Ocimum filamentosum Ocimum fimbriatum Ocimum fischeri Ocimum formosum Ocimum forsskaolii Ocimum fruticosum Ocimum grandiflorum Ocimum gratissimum Ocimum hasslerii Ocimum heckmannianum Ocimum hirsutissimum Ocimum irvinei Ocimum jamesii Ocimum keniense Ocimum kilimandscharicum Ocimum labiatum Ocimum lamiifolium | Ocimum masaiense Ocimum mearnsii Ocimum menthifolium Ocimum metallorum Ocimum minimum Ocimum minutiflorum Ocimum mitwabense Ocimum monocotyloides Ocimum motjaneanum Ocimum natalense Ocimum neurophyllum Ocimum nudicaule Ocimum nummularia Ocimum obovatum Ocimum ovatum Ocimum pseudoserratum Ocimum pyramidatum Ocimum reclinatum Ocimum sanctum =Ocimum tenuiflorum. Ocimum selloi Ocimum serpyllifolium Ocimum serratum Ocimum somaliense Ocimum spectabile Ocimum spicatum Ocimum tenuiflorum Ocimum transamazonicum Ocimum tubiforme Ocimum urundense Ocimum vandenbrandei Ocimum vanderystii Ocimum vihpyense Ocimum waterbergense Ocimum × africanum Ocimum × citriodorum Ocimum kilimandscharicum × basilicum |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q148818
* Multimedia: Ocimum / Q148818
* Espezieak: Ocimum
# Feniziar sabina

Feniziar sabina edo feniziar miter (Juniperus phoenicea) Cupressaceae familiako espezie baten izen arrunta da.
Mediterraneo itsasoaren kostaldetan du jatorria eta bi aldaera ditu, botaniko batzuen ustetan azpiespezieak direnak:
* Juniperus phoenicea var. phoenicea.
* Juniperus phoenicea var. turbinata

## Erreferentziak

* ↑ Adams, R. P. Junipers of the World: The genus Juniperus. Victoria: Trafford, 2004. ISBN 1-4120-4250-X

## Kanpo estekak

* Datuak: Q183497
* Multimedia: Juniperus phoenicea / Q183497
* Espezieak: Juniperus phoenicea
# Urdinbelar

Urdinbelarra (Isatis tinctoria) Brassicaceae familiako landarea da. Erdialdeko Asia eta Kaukasiako estepa eta basamortuetan jatorria du eta txinatar medikuntza tradizionalean bere sustraia erabiltzen dute.
Gurutzedunen familiako landare lore-horia, hostoek anilaren antzeko koloregaia ematen dutena.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q212547
* Multimedia: Isatis tinctoria / Q212547
* Espezieak: Isatis tinctoria
# San Robertoren zaingorri

San Robertoren zaingorri (Geranium robertianum) Geraniaceae familiako basa landare kotiledoi bikoa da, Europan, Asian, Ipar Amerikan eta iparraldeko Afrikan jatorria duena. Herri sendagintzan erabilia, hagineko minarako edota sudur odol-ateratzerako ona omen da.
Geranium izenak "kurrilo-moko" esan nahi du, fruituaren forma kurrilo hegaztiaren mokoaren itxura duelako. Kolorea dela-eta txantxangorriarekin ere erlazionatuta dagoela dirudi, bere ingelesezko izena "robin" Roberto bilakatu omen zen geroago gurean.
* Hosto egitura tipikoa
* Lorea
* Lore-begiak
* Frutak

## Erreferentziak

* ↑ Foster, Steven. (2006). Desk Reference To Nature's Medicine. Washington Hiria: National Geographic Society, 210–11 or. ISBN 10: 0-7922-3666-1..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160096
* Multimedia: Geranium robertianum / Q160096
* Espezieak: Geranium robertianum
# Genista anglica

Genista anglika, Genista generoko landarea da.

## Deskribapena

30 cm eta 1 m bitarteko altuera duen mulu ilegabea da, laxoki adarkatua. Zurtoin arantzaduna eta hosto ilegabeak ditu.
Loreak horiak dira, muturreko luku motzetan antolatuta, brakelodun pedizeloekin. Brakteak, hostokarak eta faszikulatuak, pedizeloaren erdialdean kokatzen dira. Lekak 4-10 hazi gordetzen ditu eta nabarmenki gorantz okertutako punta aurkezten du.
Apiriletik ekainera loratzen da.

## Ekologia

Podsolizatzen hasitako lurzoru hareatsu eta deskarbonatuetan agertzen da. Txilardien elementu bereizgarria da.

## Banaketa

Banakata area atlantiko-europar orokorra da. Euskal Herrian Araban eta Nafarroako gune submediterraneotan, eta Ipar puntako kostaldearen hareatzatan ere aurkitzen da.

## Erreferentzia

* ↑ I., Aizpuru,. (2010). Euskal herriko zuhaitz eta zuhaixken gida. (2. [argit.]. argitaraldia) Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco ISBN 9788445730515. PMC 868798162. (Noiz kontsultatua: 2019-03-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161720
* Multimedia: Genista anglica / Q161720
* Espezieak: Genista anglica
# The Penguin (telesaila)

The Penguin estatubatuar telesail laburra da, Lauren LeFrancek HBO Maxentzat egina.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Oswald Cobblepotek Gotham hiriaren barruan izandako bilakaera aztertuko du telesailak, eta bere inperioa nola eraikitzen duen erakutsi; horretarako, Gothameko azpimundu kriminalaren erraietan murgilduko dira, eta pertsonaiarekin guztiz bat datorren giro ilun eta klaustrofobikoan.

## Aktoreak

* Colin Farrell : Oswald «Oz» Cobblepot / Pinguinoa
* Cristin Milioti : Sofia Falcone
* Rhenzy Feliz : Victor «Vic» Aguilar
* Deirdre O'Connell : Francis Cobb
* Clancy Brown : Salvatore Maroni
* Michael Zegen : Alberto Falcone
* Carmen Ejogo : Eve Karlo
* Jayme Lawson : Bella Reál
* Michael Kelly : Johnny Vitti
* James Madio : Milos Grapa
* Mark Strong : Carmine Falcone
* Shohreh Aghdashloo : Nadia Maroni
* Scott Cohen : Luca Falcone
* Theo Rossi : Dr. Julian Rush
* François Chau
* David H. Holmes

## Erreferentziak

* ↑ «Gothameko azpimundu kriminala» Berria 2024-9-21 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.
# Iratze ar

Iratze arra (Dryopteris filix-mas) Dryopteridaceae familiako iratze-mota da, Ipar Hemisferioko eskualde epeletan jatorria duena. Iratze arruntak baino hosto handiagoak eta gider-gorriak dituen landarea.

## Erreferentziak

* ↑ Flora Europaea: Dryopteris filix-mas
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q322994
* Multimedia: Dryopteris filix-mas / Q322994
* Espezieak: Dryopteris filix-mas
# Genista pilosa

Genista pilosa Fabaceae familiako zuhaixka.

## Deskribapena

10-50 cm neurtzen duen mulu arantzagabea. Hostoak bakunak eta tolestuak dira, goialdean ia ilegabeak eta azpialdean zetakarak. Txandakatuak agertzen dira edo faszikuluetan bilduak. Loreak bakarka edo bikoteka antolatzen dira braktea bakoitzaren galtzarbean, luku luzeak eratuz. Lekak iletsuak dira, 3-8 hazirekin.
Apiriletik uztailera loratzen da.

## Ekologia

Lurzoru azidifikatu eta hareatsuetan bizi da.

## Banaketa

Europan, Atlantiko aldean eta hegoaldeko mendigune hezeetan zabaltzen da. Euskal Herrian, batez ere, erdialdeko mendi silizeo edo deskarbonatuetan aurkitzen da. Ekialdeko kostaldeko gune batzuetan ere topa dezakegu.

## Erreferentziak

* ↑ I., Aizpuru,. (2010). Euskal herriko zuhaitz eta zuhaixken gida. (2. [argit.]. argitaraldia) Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco ISBN 9788445730515. PMC 868798162. (Noiz kontsultatua: 2019-03-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161721
* Multimedia: Genista pilosa / Q161721
* Espezieak: Genista pilosa
# Armika

Armika (Eryngium campestre) Apiaceae familiako landarea da, erdialdeko eta hegoaldeko Europan jatorria duena. Sendabelarra, bere infusioa eztularako erabiltzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ USDA Plants: Eryngium campestre

## Kanpo estekak

* Datuak: Q839771
* Multimedia: Eryngium campestre / Q839771
* Espezieak: Eryngium campestre
# Olea (landare generoa)

Olea Oleaceae familian onartutako 34 espezieko generoa da, Europa hegoaldeko, Afrikako, Asiako hegoaldeko eta Australasiako eskualde epel eta tropikaletan jaiotakoa. Landare horiek hostoiraunkorrak, zuhaixkak, hosto txikiak, kontrakoak, osoak dituztenak. Fruitua drupa bat da.
Olea espezieez Lepidoptera batzuen larbek elikatzen dituzte, Gymnoscelis rufifasciata barne.
Gure artean, ekonomikoki garrantzitsuena Mediterraneoko Olea europaea edo olibondoa da. Handiea Olea paniculata da, Queenslanden 18 metroko garaiera lor dezakeena; oso egur ona ematen du. Gogorrena Hegoafrikako KwaZulu-Natal probintzian ematen den Olea laurifolia da.

## Taxonomia

Generoa Carlos Linneok deskribatu zuen, 1753an Species Plantarum (1: 8) aldizkarian argitaratuta.

## Onartutako espezieak

* Olea ambrensis
* Olea borneensis
* Olea brachiata
* Olea capensis
* Olea capitellata
* Olea caudatilimba
* Olea cerasiformis
* Olea chryssophylla (O. europea cuspidataren sinonimoa), Asiako eta Afrikako basa-olibondoa.
* Olea europaea (olibondo)
** Olea europaea var. sylvestris
* Olea exasperata (dunetako olibondoa).
* Olea gagnepainii
* Olea gamblei
* Olea hainanensis
* Olea javanica
* Olea lancea
* Olea laperrini (Olea europaea laperrineiren sinonimoa), Sahara erdiko mendien endemismoa.
* Olea laurifolia (Olea capensis capensisren sinonimoa)
* Olea laxiflora
* Olea maderensis
* Olea moluccensis
* Olea neriifolia
* Olea oleaster, O. europaea oleaster azpiespeziearen basa olibondoa.
* Olea palawanensis
* Olea paniculata
* Olea parvilimba
* Olea polygama
* Olea puberula
* Olea rosea
* Olea rubrovenia
* Olea salicifolia
* Olea schliebenii Knobl.
* Olea sylvestris (Olea europaea europaearen sinonimoa), Mediterraneoko basa-olibondoa.
* Olea tetragonoclada
* Olea tsoongii
* Olea undulata (Olea capensis capensisren sinonimoa)
* Olea welwitschii
* Olea wightiana
* Olea woodiana
* Olea yuennanensis

## Erreferentziak

* ↑ http://legacy.tropicos.org/Name/40031051
* ↑ Olea The Plant List webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q296910
* Multimedia: Olea / Q296910
* Espezieak: Olea
# Olibo zume

Olibo zumea (Elaeagnus angustifolia) Elaeagnazeoak familiako zuhaixka moduko bat da, Asiako erdialdean eta mendebaldean zabaldua, Errusia, Kazakhstan, Turkia eta Irango hegoaldean. Lore lurrintsuak, fruitu jangarriak eta zilar-itxurakoak munduko beste leku batzuetan landatu dituzte, baina zuhaixka hau inbaditzaile bihurtu da zenbait herrialdetan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157969
* Multimedia: Elaeagnus angustifolia / Q157969
* Espezieak: Elaeagnus angustifolia
# Lirio arrunt

Lirio arrunta edo ostargi-belar arrunta (Iris germanica) Iridaceae familiako landarea da, 120 cm-ko altuera eta 30 cm-ko zabalera izan daitekeena.
Espezie basati bat baino europar hibrido bat da. Bi aldaera ditu:
* I. g. var. florentina
* I. g. var. germanica
Lirio arruntak irilona izeneko isoflabona sortzen du.

## Erreferentziak

* ↑ Pacific Bulb Society. Garden Bearded Irises. .
* ↑ Nighat Nazir, Surrinder Koul, Mushtaq Ahmad Qurishi, Subhash Chandra Taneja & Ghulam Nabi Qazi. (2008). «Lipase-catalyzed regioselective protection/deprotection of hydroxyl groups of the isoflavone irilone isolated from Iris germanica» Biocatalysis and Biotransformation 27 (2): 1029-2446..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161734
* Multimedia: Iris × germanica / Q161734
* Espezieak: Iris × germanica
# Larreetako lili

Larreetako lilia (Iris graminea) Iridaceae familiako landare espezie bat da. Errizomadun landare bizikorra da, lore more biziak dituena, nahiz eta sarritan belar artean ezkutaturik egoten diren. Europan du jatorria, Iberiar penintsulatik mendebaldeko Errusiaraino.

## Deskribapena

Errizoma erako sustraia du eta handik 20-45 cm-ko altuera hartzen duen zurtoina ateratzen da. Hosto lantzeolatu finak ditu, kolore berde bizikoak, baina udaberrian ilundu egiten direnak. Loreak dauden ziriak baino luzeagoak dira.
Lore more-urdin bitxiak ditu. Zirien buruetan bi lore ateratzen dira, 8 cm ingurukoak. Sei petalo dituzte loreek, erdian hiru txiki, ardoaren kolorekoak, eta kanporantz hiru handi, erdiraino moreak zain gorrindol deigarriarekin eta puntan urdinak, nerbiadura zuri eta horiekin. Loreak usaintsuak dira.

## Habitata

Lur heze eta azidoak atsegin ditu. Lili honen graminea izenak adierazten du belarren tamaina duela eta sarritan inguruko landareek estaltzen dute.

## Erabilera

Landare apaingarri gisa erabiltzen da, arroikaiak eta perterreak dekoratzeko. Lore sortatan ere erabiltzen da duen usain ederrarengatik.

## Iruditegia

* Landarea.
* Lorea.
* Mnemosine tximeleta larreetako lilian pausaturik.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 Larreetako lilia, Iris graminea « Atariaren bloga. (Noiz kontsultatua: 2023-09-15).
* ↑ (Ingelesez) Group, British Iris Society Species. (1997-03-27). A Guide to Species Irises: Their Identification and Cultivation. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-44074-5. (Noiz kontsultatua: 2023-09-15).
* ↑ «Iris graminea | Wild Ginger Farm» wildgingerfarm.com (Noiz kontsultatua: 2023-09-15).
* ↑ Geoff Stebbings. (1997). The gardener's guide to growing irises. David & Charles ISBN 978-0-88192-388-9. (Noiz kontsultatua: 2023-09-15).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161412
* Multimedia: Iris graminea / Q161412
* Espezieak: Iris graminea
# Eupatorium cannabinum

Eupatorium cannabinum Asteraceae familiako landarea da. Europan, Ekialde Hurbilean eta Erdialdeko Asian aurkitzen da. Aspaldian landare apaingarri gisa Txinan, Kanadan eta Estatu Batuetako lorategietan ere aurkitzen da.
Tximeletentzako oso erakargarria da. Eupatorium generoko 42 espezietatik Europan jatorria duen bakarra da.

## Deskribapena

1'5 metrotako altuera har dezakeen landare belarkara da, zabaleran 1'2 metro ere bai. kimu gorri ilun edo gorrindol iletsuak ditu. Lore arroxakarak ditu multzotan bilduta. Fruitua 2-3mm-ko akenio bat da.
Landare hemikriptofitoa da eta neguan zati aereoa galtzen du.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Eupatorium cannabinum L. | Plants of the World Online | Kew Science» Plants of the World Online (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ «Eupatorium cannabinum in Flora of China @ efloras.org» www.efloras.org (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ «Eupatorium cannabinum in Flora of North America @ efloras.org» www.efloras.org (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ (Ingelesez) «Hemp-agrimony | The Wildlife Trusts» www.wildlifetrusts.org (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* ↑ (Ingelesez) Schmidt, Gregory J.; Schilling, Edward E.. (2000-05). «Phylogeny and biogeography of Eupatorium (Asteraceae: Eupatorieae) based on nuclear ITS sequence data» American Journal of Botany 87 (5): 716–726. doi:10.2307/2656858. ISSN 0002-9122. (Noiz kontsultatua: 2024-07-06).
* 1 2 Botanica. The Illustrated AZ of over 10000 garden plants and how to cultivate them. Könemann, 359 or. ISBN 3-8331-1253-0..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q744339
* Multimedia: Eupatorium cannabinum / Q744339
* Espezieak: Eupatorium cannabinum
# Olo gaizto

Olo gaiztoa edo olo zoroa (Avena fatua) Poaceae familiako landare belarkara da, Eurasian jatorria duena. 40-60 cm-ko altuera ere izan dezake. Gari artean hazten den olo mota da.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158634
* Multimedia: Avena fatua / Q158634
* Espezieak: Avena fatua
# Askiluze

Askiluzea (Elymus repens) Poaceae familiako landare belarkara da, Eurasian, eskualde artikoan eta iparraldeko Afrikan jatorria duena. Bere errizomei esker laster hazten da.
Azpiespezie hauek ditu:
* Elytrigia repens subsp. repens.
** Elytrigia repens subsp. repens var. repens.
** Elytrigia repens subsp. repens var. aristata (Döll) P.D.Sell.
* Elytrigia repens subsp. elongatiformis (Drobow) Tzvelev (syn. Elytrigia elongatiformis (Drobow) Nevski).
* Elytrigia repens subsp. longearistata N. R. Cui.

## Erreferentziak

* 1 2 Germplasm Resources Information Network: Elymus repens (L.) Gould subsp. repens
* 1 2 Flora of NW Europe: Elytrigia repens
* 1 2 Flora of China: Elytrigia repens
* ↑ Webster Third International Dictionary (Könemann, 1993) ISBN 3-8290-5292-8

## Kanpo estekak

* Datuak: Q276262
* Multimedia: Elymus repens / Q276262
* Espezieak: Elymus repens
# Onthophagus taurus

Onthophagus taurus Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europan, Ekialde Hurbilean eta Erdialdeko Asian bizi da, baina gizakiak Australiara, Zeelanda Berriran eta Estatu Batuetara eraman du. Euskal Herrian ere aurkitzen da.
Gorputzaren tamaina kontutan hartuta pisurik handiena altxa dezakeen animalia da. Haren gorputzaren masa 1.141 aldiz den pisua altxa dezake.

## Deskribapena

Tamaina txikiko kakalardoa da, 5'5 eta 11 mm arteko luzera baitu. Gorputza obalatua dute eta kolore beltza edo marroi-gorrixka izan dezakete. Arrek adar txiki bi izaten dituzte elkarrekin borroka egiteko, emea lortzeko helburuaz. Tarteka aurkitzen dira adarrik gabeko arrak, horrek adierazten du adarrak eboluzioaren ondorio direla.

## Banaketa eta habitata

Europan, Ekialde Hurbilean eta Erdialdeko Asian zabaldurik dago. Badira populazio isolatu batzuk Australian, Zeelanda Berrian eta Texasen ere (Estatu Batuak). Kasu hauek bereziak dira, gizakiak eraman baititu behien gorotzak degradatzeko helburuaz.
Kakalardoaren jarduerak eulien eta bakterien zabaltzea ekiditen du eta ongarri kimikoen beharra jaisten du.

## Bizi zikloa eta elikadura

Behien gorotzetan tunelak egiten dituzte eta bertan jartzen dituzte arrautzak. Bertatik jaiotzen diren larbek gorotza jaten dute.
Helduek gorotzekin bolak egiten dituzte eta atzeraka ibiliz gorde egiten dituzte.

## Iruditegia

* Kolore marroidun kakalardoa.
* Kakalardo beltza harri artean.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* ↑ Irati, Kortabitarte Egiguren. (2010-04-06). «Onthophagus taurus kakalardo indartsua» Zientzia.eus (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
* ↑ Eberhard, William G.. (1982). «Beetle Horn Dimorphism: Making the Best of a Bad Lot» The American Naturalist 119 (3): 420–426. ISSN 0003-0147. (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
* ↑ «Catalogue of Life - 2011 Annual Checklist :: Species details» www.catalogueoflife.org (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
* 1 2 (Ingelesez) Nelson, Frank. (2017-06-14). «New Zealand Imports Foreign Workers: Dung Beetles» Pacific Standard (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2024678
* Multimedia: Onthophagus taurus / Q2024678
* Espezieak: Onthophagus taurus
# Ophidion barbatum

Ophidion barbatum Ophidiidae familiako arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta iparraldeko Mediterraneon bizi dena. Gehienez 25 zentimetroko luzera ditu.
Mundakan aingira-bizarra edo aingira-bixarra, Bermeon aingire-bixarra eta Elantxoben aingira-matxo diote, baina batzutan aholatz bostbixarrekin nahasturik.

## Banaketa

Espezie hau Egeo itsasoan aurki daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q777613
* Multimedia: Ophidion barbatum / Q777613
* Espezieak: Ophidion barbatum
# Lirio hori

Lirio horia edo ostargi-belar horia (Iris pseudacorus) Iridaceae familiako landarea da, 100-150 cm-ko altuera izan daitekeena.
Eskualde epeletan landare apaingarri moduan erabiltzen dute, hainbat kultibar dituena.

## Iruditegia

* Lorea
* Iris pseudacorus
* Iris pseudacorus
* Iris pseudacorus
* Fruitua
* Landare osoa

## Erreferentziak

* ↑ RHS Plant Selector - Iris pseudacorus. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21173
* Multimedia: Iris pseudacorus / Q21173
* Espezieak: Iris pseudacorus