# Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa

Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa (Autonome Provinz Bozen-Südtirol alemanez, Provincia Autonoma di Bolzano - Alto Adige italieraz, Provinzia Autonòma Balsan - Südtirol ladineraz) Italiako ipar-ekialdean eta Trentino-Hego Tiroleko estatutu berezidun eskualdean dago. Askotan Hego Tirol izen hutsaz deitua da.
Tirol eskualde alemandunaren hegoaldeko zatia da (Südtirol): hori dela eta, mugimendu autonomistek edo Tirol batuaren aldekoek indar handia dute. Duen autogobernu maila altuagatik, de facto Italia barruko eskualde autonomoa bilakatu da. Bozen-Bolzano da hiri nagusia eta hiriburua.

## Mugakideak

* Trentino hegoaldean.
* Sondrioko probintzia lombardiarra hego-mendebaldean.
* Grisonia (Suitza) mendebaldean.
* Bellunoko probintzia (Veneto) hego-ekialdean.
* Iparraldean Austriako estatua dago, hiru esparru bereiz daitezkeelarik:
** Tirol estatuko Ipar Tirol (Nordtirol) zatia.
** Salzburg estatuarekin topo egiten du ipar-ekialdeko bazterrean.
** Tirol estatuko Ekialdeko Tirol (Osttirol) ekialdean.

## Banaketa administratiboa

Hego Tirol Bezirksgemeinschaft edo Compresorio izeneko zortzi barrutitan banatuta dago.

### Udalerriak

Aldino/Aldein Andriano Anterivo Appiano sulla Strada del Vino Avelengo Badia Barbiano Bolzano Braies Brennero Brixen Bronzolo Brunico Caines Caldaro sulla Strada del Vino Sand in Taufers Freienfeld Castelbello-Ciardes Castelrotto Cermes Chienes Chiusa Cornedo all'Isarco Cortaccia sulla Strada del Vino Cortina sulla Strada del Vino Corvara in Badia Curon Venosta Toblach Egna Pfalzen Völs am Schlern Franzensfeste Villnöß Gais Gargazon Glurns La Valle Laces Lagundo Laion Laives Lana Laas Lauregno Luson Magrè sulla strada del vino Malles Venosta Marebbe Marling Martell Mölten Meran Monguelfo-Tesido Montan Moos in Passeier Nals Naturns Natz-Schabs Welschnofen Deutschnofen Auer Urtijëi Partschins Percha Plaus Waidbruck Burgstall Prad am Stilfserjoch Prettau Proveis Ratschings Rasen-Antholz Ritten Riffian Mühlbach Rodeneck Salorno Innichen Jenesien St. Leonhard in Passeier St. Lorenzen San Martin de Tor St. Martin in Passeier St. Pankraz Santa Cristina Gherdëina Sarntal Schenna Mühlwald Sëlva Senale-San Felice/Unsere Liebe Frau im Walde-St. Felix Schnals Sexten Schlanders Schluderns Stilfs Terenten Terlan Tramin an der Weinstraße Tisens Tiers Tirol Truden im Naturpark Taufers im Münstertal Ulten Vadena Pfitsch Olang Ahrntal Gsies Vintl Vahrn Feldthurns Vöran Niederdorf Villanders Sterzing

## Historia

1918 arte lur-eremua Tirol batuaren zatia zen, Austriako probintzia bakar batean. Lehen Mundu Gerran Austria-Hungariako Inperioa desegin zenean, Italiaren esku geratu zen.
Mussoliniren gobernuak Hego Tirol italieradun bihurtzeko hizkuntza-politika bultzatu zuen eta italierazko irakaskuntza elebakarra eratu. Italiako hegoaldeko eskualdeetatik hainbat lagun hara joan ziren. Hitler boterera heldu zenean, aleman hiztuna izanik ere gauzak ez ziren askotxo aldatu, Italia faxista aliatua zuelako; hori zela eta, ez zuen Hego Tirol Hirugarren Reicharen zatitzat aldarrikatu. 1939an bi diktadoreek akordio bat sinatu zuten: aleman hiztunek alde egitea (Optanten, geroago nazitzat jo zituztenak) edo bertan geratzea (Dableiber, "traidoretzat" joak) aukeratu behar zuten. Hala ere, Bigarren Mundu Gerraren garapenak itun horren ondorioak erabat ez betetzea ekarri zuen.
Gerraren ostean aleman hiztunek 1946ko Gruber-De Gasperi Itunaren bitartez eskubide batzuk lortu zituzten. Baina estatutua abian jartzeko orduan italiarrek "Trentino-Adige Garaia" deitzen duten eskualdea eratu zenez, eta bertan italieradunak gehiengoa zirenez, hegotiroldarren autogobernu nahia ezin izan zen bete. Gainera, autonomia martxan jartzeko unea behin baino gehiagotan atzeratu zen eta aldi berean italiar jatorrikoen immigrazioak segitzen zuen.
Horren ondorioz, Italiaren kontra bortizkeria erabili zuten talde independentistak sortu ziren: hasieran, azpiegituren kontrako erasoak izan baziren ere, 1958 eta 1988ren artean 21 lagunen heriotza eragin zuten, tartean 4 ekintzailerena.
Italiako gobernuak bere jarrera birplanteatu eta "Bigarren Estatutu Ordena" deitu zena onartu zuen, Hego Tirolgo gehiengo aleman-hiztunari autonomia handiagoa eskaintzeko. Egun, probintziak autonomia zabala du eta Austriaren menpeko Ipar zein Ekialdeko Tirolekin harreman estuak ditu, are estuagoak iparraldeko auzokide hurkoa Europar Batasunena 1996an sartu zenetik.
Probintziako bizitza politikoan, Südtiroler Volkspartei (SVP, Hego Tirolgo Herritarren Alderdia) nagusi da, 1945ean sortu zenetik.

## Hizkuntza-komunitateak

Lurralde horretako hizkuntzak bi dira:
* Alemana: beti gehiengo absolutua izan den hizkuntza-taldea.
* Ladinoa: Ladiniako bost haranetatik bi, Gherdëina (Gardena, Gröden) eta Gran Ega (Val Badia) administratiboki Hego Tirolen barruan daude.
Batez ere Mussoliniren garaietatik bultzatutako italiar jatorrikoen komunitate inportante bat dago; oso udalerri gutxitan da gehiengoa baina hala gertatzen da Bozen hiriburuan.
Azken urteetan beste leku batzuetatik (Albania, Alemania, Maroko...) etorritakoak ere ehuneko nabariak osatzen hasi dira.
Hizkuntza-komunitateen bilakaera 1880tik 2001era, ehunekoetan
* Hizkuntza
* 1880
* 1890
* 1900
* 1910
* 1921
* 1961
* 1971
* 1981
* 1991
* 2001
* Alemana
* 90,6
* 89,0
* 88,8
* 89,0
* 75,9
* 62,2
* 62,9
* 64,9
* 65,3
* 64,0
* Italiera
* 3,4
* 4,5
* 4,0
* 2,9
* 10,6
* 34,3
* 33,3
* 28,7
* 26,5
* 24,5
* Ladinera
* 4,3
* 4,3
* 4,0
* 3,8
* 3,9
* 3,4
* 3,7
* 4,1
* 4,2
* 4,0
* Beste batzuk
* 1,7
* 2,3
* 3,2
* 4,3
* 9,6
* 0,1
* 0,1
* 2,2
* 4,0
* 7,5

## Erreferentziak

* ↑ Baina hiria bera ez dago barruti honen barruan.
* ↑ Karl Gruber eta Alcide de Gasperi Austria eta Italiako Kanpo Harremanetarako ministroak ziren, hurrenez hurren.

## Ikus, gainera

* Tirol
* Hego Tiroleko nazionalismo
* Ladinia

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala.
* Turismoari buruzko webgunea.
* Hego Tirolgo dialektoaz.
* Tirol osoaren historia.
* Hego Tirolgo historiari buruzko dokumentazioa.
* Datuak: Q15124
* Multimedia: South Tyrol / Q15124