# Heriotzaren Karabana

Heriotzaren Karabana Txile armadaren errepresio taldea izan zen. 1973an Augusto Pinocheten agindua betez, Txile osoa arakatu zuten militarren kolpearen ondoren atxilotutako pertsonen prozesuak "arintzeko". Haien helburua prozesuak «bizkortu eta berrikusi» zen. Gutxienez 97 preso politiko hil zituzten.

## Operazioaren jatorria

Kolpe militarra gertatu eta egun batzuetara (1973ko irailaren 11n), Augusto Pinochet diktadoreak adierazi zuen «ez dela gupidarik izango estremistekin». Horregatik, probintziako goarnizioko komandante batzuek Unidad Popularreko buruzagi ohiei ematen zieten tratu moderatuari buruzko berriak jaso zituenean, agintari «bigun» horiei presionatzea erabaki zuen, horretako ordezkari bat bidaliz; ordezkari horrek Pinochet ordezkatuko zuen eta bere izenean jardungo zuen. Guztia antolatzeko, Sergio Arellano Stark jenerala izendatu zuten, zeinak «Armadako komandante buruaren ofizial delegatu eta Gobernu Batzordeko presidente» gisa agertzen zen, presoak «prozesuak azkartzeko eta justizia-administrazioan irizpideak bateratzeko».

## Karabanaren partaideak

Sergio Arellano Starkek operazioaren logistika prestatzeko agindua Juan Viterbo Chiminelli Fullerton tenienteari eman zion. Azkenean, Karaban parte hartu zuten ofizialen artean hauek ziren militar nagusiak:
* Sergio Arellano Stark, taldearen naguisa, Augusto Pinochet Ugarteren delegatua.
* Sergio Arredondo González (geroago Infanteriaren Eskolako zuzendaria izan zen).
* Pedro Espinoza Bravo, Armadaren Inteligentziako ofiziala (geroago DINAren operazio-burua izan zen).
* Carlos López Tapia
* Marcelo Moren Brito (geroago Villa Grimaldiko tortura-eremuaren komandantea izan zen.
* Antonio Palomo Contreras
* Emilio de la Mahotiere
* Luis Felipe Polanco Gallardo.
* Juan Viterbo Chiminelli Fullerton, operazioaren koordinatzailea.
* Armando Fernández Larios, Arellanoren bizkazaiona.
Guztiak kontrainsurjentzia eta hilketen operazioetan inplikatuta egon ziren diktaduraren garaietan.

## Ibilbidea

Taldea 1973ko irailaren 30ean abiatu zen Tobalaba aerodromotik, Armadaren Puma helikoptero batean. Hasierako ibilbideak Txileko erdialdeko eta hegoaldeko hiriak hartu zituen: Rancagua, Curicó, Talca, Linares, Concepción, Temuco, Valdivia, Puerto Montt eta Cauquenes. Parean 26 hildako utzi zituen. Karabana urriaren 6an itzuli zen Santiagora.
Txile iparraldera 1973ko urriaren 16an abiatu zen misioa, La Serena, Copiapó, Antofagasta, Calama, Iquique, Pisagua eta Arica hiriak zeharkatuz. Hildakoen saldoa 71 pertsonakoa izan zen. Santiagora urte horretako urriaren 22an itzuli zen.

## Hilketak

Militarrek preso politikoak basakeria bereziz exekutatu zituzten. Fusilatu aurretik, behin baino gehiagotan zauritu zituzten korbo izeneko aiztoekin. Ondoren, biktimak inskripziorik gabeko hilobietan lurperatzen zituzten. Urte batzuk geroago, Joaquín Lagos Osorio jeneral ohiari — Armadako Lehen Dibisioko komandantea eta Antofagastako setio-egoerako zonako burua — galdetu ziotenean ea zergatik ez zitzaizkien eman exekutatuen gorpuak beren familiei, Lagosek azaldu zuen lotsatu egiten zuela ofizialek Antofagastako hamalau presoak nola hil zituzten jakiteak: «Txikitu zituzten». «Bai, begiak labanaz ateratzen zizkieten, masailezurrak hausten zizkieten, hankak hausten zizkieten... Azkenean grazia tiroa ematen zieten». Lagosen testigantza garrantzia handia izan zuen Pinochet diktadorea epaileen aurrera eramateko.

## Kasu judiziala

Juan Guzmán Tapia epaile txiletarra Lagosen eta Calamako emakumeek Heritozaren Karabanaren inguruan aurkeztutako testigantzak ezagutu zituen. Horietan oinarrituta, Baltasar Garzón espainiarrak eta diktadorea Londresen zegoenean, hau atxilotzea agindu zuen. Karguak bahiketa eta homizidioa ziren.
1999ko ekainan Guzmanek beste bost militarren atxiloketa agindu zuen: Sergio Arellano Stark jenerala, Pedro Espinoza brigadierra, Marcelo Morén Brito eta Sergio Arredondo koronelak eta Patricio Díaz Araneda kapitaina. Eragotzitako deliktua Heriotzaren Karabana operazioaren barruan 19 pertsonen bahiketa zen. Hilabete bat geroago Txileko Gorte Gorenak prozesamendua baieztatu zuen. Erabaki hori historikoa izan zen zeren eta, desagertuak agertzen ez ziren bitartean, bahiketarena deliktu iraunkorra gisa interpretatzen zuen, beraz, 1978ko Aministiaren Legean ez jasoa.
2006ko martxoan Víctor Montiglio epaileak armadaren 13 ofizialohien atxiloketa agindu zuen. Karguak homizidiokoak ziren. 2006ko uztailaren 17an Txileko Gorte Gorenak, Pinochetek kasuan zuen inplikazioa zela eta, presidente ohiaren forua kendu zion. 2006ko azaroaren 28an diktadorearen atxiloketa bere etxean agindu zuen.
2018ko azaroan Mario Carroza epaileak Juan Emilio Cheyre komandante ohia, La Serena hirian egindako 15 hilketen estaltzaile gisa epaitu zuen. Cheyrek hiru urteko eta egun bat espetxe zigorra jaso zuen.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20211209002345/https://telesurtv.net/news/caravana-de-la-muerte-chile-dictadura-augusto-pinochet-20190928-0026.html
* ↑ https://elpais.com/diario/2000/05/15/internacional/958341616_850215.html
* ↑ https://web.archive.org/web/20211127022123/https://www.telesurtv.net/news/La-Caravana-de-la-muerte-que-recorrio-Chile-hace-43-anos-20160929-0026.html
* ↑ https://www.memoriayjusticia.cl/espanol/sp_enfoque-caravana.html
* ↑ https://www.revistaadios.es/ampliacion/46/Caravana-de-la-muerte.html
* ↑ https://elpais.com/diario/2001/01/28/internacional/980636404_850215.html
* ↑ González, Gustavo (1999/VII/20). «CHILE: Corte Suprema respalda proceso a "caravana de la muerte"». Inter Press Service (Roma).
* ↑ https://www.20minutos.es/noticia/177449/0/pinochet/procesado/homicidios/
* ↑ https://www.latercera.com/nacional/noticia/caravana-la-muerte-juez-mario-carroza-condena-juan-emilio-cheyre-3-anos-dia-presidio-encubridor/394213/

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):"Caravana de la muerte" bideoa.
* (Gaztelaniaz): Heriotzaren Aingeruei buruzko artikulua.
* Datuak: Q2568970