OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Usapal

Usapala (Streptopelia turtur) Columbidae familiako hegaztia da.
Eurasiako eskualde epeletan eta iparraldeko Afrikan, batzuetan baita Eskandinavian eta Errusian ere, bizi den hegazti hau neguan hegoaldeko Afrikara migratzen da.

## Deskribapena

Kolunbida txikia, 28 cm inguruko tamainakoa, bere ezaugarririk bereizgarriena bere buztanaren diseinua da, beltza eta zuriz ertzak. Usapal arrunta tradizionalki ehiztari askoren jazarpen gupidagabea jasaten duen espezietako bat da.
Usoak baino dotoreagoa eta lirainagoa da eta bere hegaldia ere haiena baino azkarragoa da, hegoen astindu espasmodikoarekin eta sarritan sigi-saga ibilbidearekin. Bere lumajea ez da usoaren berdina, kolore arre-gorrixka bereizgarria du bizkarrean beltzez orbanduta, lepoaren bi aldeetan marra beltz eta zuri nabarmenak; eztarria eta bular arrosa eta aipatutako buztan beltza, banda terminal zuri batekin.
Gazteak edo txitak helduengandik bereizten dira lepoko marrak eta bularraren arrosa kolorea ez dutelako. Helduen artean ez dago dimorfismo sexualik, ezta haien lumajea ere aldatzen neguaren eta udaren artean.

## Biologia eta ohiturak

Urtean bi kumaldi ateratzen dituzte aurrera normalean, bat galtzen bada beste bat egin dezakete.
Habia kokatzeko aukeratutako lekua, zuhaizka edo zuhaitz txiki bat izaten da, ez da orokorrean oso altua izaten, bat eta bost metro artekoa.
Antza denez, emea da habia eraikitzeaz arduratzen dena, sustrai eta zurtoinez egindako plataforma, bertan 13 eta 15 egun bitartean, bi helduek bi arrautza zuri inkubatzen dituzte.
Txitak nidikolak dira eta hiru asteren ondoren uzten dute habia; 30 edo 35 egun igaro ondoren independente bihurtzen dira.

## Banaketa, habitata eta estatusa

Usapal arruntak Europa osoan egiten du habia, Eskandinavia, Islandia, Irlandako zati handi bat eta Britania Handiko iparraldea izan ezik.
Iberia penintsula osoan egiten du habia, nahiz eta iparraldean oso arraroa den, bere zerrenda hezean.
Hegoaldekoenak izan ezik, usapal guztiek migratzen dute, abuztuaren eta urriko hilabeteen artean. Afrika tropikalera, neguko denboraldia bertan igarotzeko.
Euskal Herrian ugaltzaile urria da, batez ere eremu atlantikoan, non gutxi batzuk ugaltzen diren baso eta artadi batzuetan kostaldeko landa eremuetan eta ia ez dago barnealdean. Kantauri azpiko eremuan oraindik urria da iparraldeko erdian; zertxobait maizago ugaltzen hasten da laborantza guneetatik hurbil dauden ibai-basoetan eta artederretan,

## Erreferentziak

* ↑ Gibbs, David; Eustace Barnes; John Cox. Pigeons and Doves: A Guide to the Pigeons and Doves of the World. Pica Press, 624 or. ISBN 1873403607..
* ↑ (Gaztelaniaz) Administracion de la Comunidad Autonoma de Euskadi, Es. (1989). Euskal Autonomiu Elkarteko Ornodunak. Graficas Santamaria S.A., 193 or. ISBN 84-7542-639-5,..

## Kanpo estekak

Araozko kontuak
* Datuak: Q168514
* Multimedia: Streptopelia turtur / Q168514
* Espezieak: Streptopelia turtur
# Uso-belar

Uso-belarra (Lotus) (Fabaceae familiako genero baten izen arrunta da.

## Espezieak

* Lotus aboriginus
* Lotus alamosanus
* Lotus angustissimus
* Lotus arinagensis
* Lotus argophyllus
* Lotus argyraeus
* Lotus benthamii
* Lotus berthelotii
* Lotus callis-viridis
* Lotus campylocladus
* Lotus corniculatus (mendiko uso-belarra)
* Lotus crassifolius
* Lotus creticus
* Lotus dendroideus
* Lotus denticulatus
* Lotus dumetorum
* Lotus emeroides
* Lotus eremiticus
* Lotus formosissimus
* Lotus genistoides
* Lotus glaber
* Lotus glareosus
* Lotus glaucus
* Lotus glinoides
* Lotus grandiflorus
* Lotus greenei
* Lotus hamatus
* Lotus haydonii
* Lotus heermannii
* Lotus hillebrandii
* Lotus holosericeus
* Lotus humistratus
* Lotus incanus
* Lotus intricatus
* Lotus jacobaeus
* Lotus japonicus
* Lotus junceus
* Lotus kunkelii
* Lotus lancerottensis
* Lotus maculatus
* Lotus maritimus
* Lotus mascaensis
* Lotus mearnsii
* Lotus micranthus
* Lotus nevadensis
* Lotus nuttallianus
* Lotus oblongifolius
* Lotus ornithopoides
* Lotus palustris
* Lotus parviflorus
* Lotus pedunculatus
* Lotus pinnatus
* Lotus plebeius
* Lotus procumbens
* Lotus pyranthus
* Lotus rigidus
* Lotus rubriflorus
* Lotus salsuginosus
* Lotus scoparius
* Lotus sessilifolius
* Lotus spartioides
* Lotus stipularis
* Lotus strigosus
* Lotus suaveolens
* Lotus subbiflorus
* Lotus tenellus
* Lotus tenuis
* Lotus tetragonolobus
* Lotus unifoliolatus
* Lotus utahensis
* Lotus wrangelianus
* Lotus wrightii
* Lotus yollabolliensis

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3645698
* Multimedia: Lotus (Fabaceae) / Q3645698
* Espezieak: Lotus
# Usu-belar

Usu-belar edo latxaski (Agrimonia eupatoria) arrosaren familiako belar landarea, zain laburra eta zurtoin zuzen iletsua duena, 30-80 cm luzea. Hosto elkartua du, 3-5 gingil horztunez eratua, eta kolorez berde iluna. Zurtoinaren oinean eta haren inguruan izaten ditu horiek. Lore hori txikiak ditu, bost hostokoak, zurtoinaren erditik gora eta haren inguruan kokatuak. Europa guztian hazten da, baso ertzetan, belardietan eta larre tokietan batez ere. Latxaskiaren hostoak eta zurtoina giltzurrunetako harriak botarazteko eta ebakiak sendatzeko erabiltzen da herri sendagintzan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2015-5-15 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q156865
* Multimedia: Agrimonia eupatoria / Q156865
* Espezieak: Agrimonia eupatoria
# Vaccinium uliginosum

Vaccinium uliginosum landare mota bat da, Vaccinium generokoa. Zenbait adituen ustez bi azpiespezie ditu:
* Vaccinium uliginosum subsp. microphyllum - Artikokoa
* Vaccinium uliginosum subsp. occidentale - Ipar Amerikakoa

## Erreferentziak

* ↑ Lange
* ↑ (A.Gray) Hultén

## Kanpo estekak

* Datuak: Q146967
* Multimedia: Vaccinium uliginosum / Q146967
* Espezieak: Vaccinium uliginosum
# Vicia

Vicia Fabaceae familiako genero bat da, barnean 140 espezie inguru dituena. Espezie kideek Europan, Ipar Amerikan, Hego Amerikan, Asian eta Afrikan jatorria dute.

## Espezieak

* Vicia americana
* Vicia amurensis Oett. (= V. japonica sensu auct non A.Gray)
* Vicia andicola Kunth
* Vicia articulata Hornem.
* Vicia bakeri Ali (= V. sylvatica Benth.)
* Vicia basaltica Plitmann
* Vicia benghalensis L.
* Vicia biennis L.
* Vicia bithynica (L.) L.
* Vicia bungei Ohwi
* Vicia canescens Labill.
* Vicia cappadocica Boiss. & Balansa
* Vicia caroliniana Walter
* Vicia cassubica L.
* Vicia cracca
* Vicia cuspidata Boiss.
* Vicia cusnae
* Vicia cypria Unger & Kotschy
* Vicia disperma DC. (= V. parviflora Loisel.)
* Vicia dumetorum L.
* Vicia ervilia
* Vicia esdraelonensis Warb. & Eig
* Vicia faba
* Vicia galeata Boiss.
* Vicia galilaea Plitmann & Zohary
* Vicia gigantea Bunge
* Vicia graminea Sm.
* Vicia grandiflora Scop. (= V. kitaibeliana)
* Vicia hassei S.Watson
* Vicia hirsuta
* Vicia hololasia Woronow
* Vicia hulensis Plitmann
* Vicia hybrida L.
* Vicia japonica A.Gray
* Vicia lathyroides
* Vicia lilacina Ledeb.
* Vicia linearifolia Hook. & Arn. (= V. parviflora Hook. & Arn.)
* Vicia loiseleurii (M.Bieb.) Litv. (= V. pubescens sensu auct. fl. Cauc.)
* Vicia lutea
* Vicia menziesii Spreng.
* Vicia minutiflora F.G. Dietr.
* Vicia monantha Retz.
* Vicia narbonensis L. (= V. serratifolia sensu auct. non Jacq.)
* Vicia nigricans
** Vicia nigricans ssp. gigantea (= V. gigantea Hook.)
* Vicia onobrychioides L.
* Vicia oroboides Wulfen
* Vicia orobus DC.
* Vicia palaestina Boiss.
* Vicia pannonica
* Vicia parviflora Cav.
* Vicia peregrina L.
* Vicia pisiformis L.
* Vicia pseudo-orobus Fisch. & C. A. Mey.
* Vicia pubescens (DC.) Link
* Vicia pyrenaica
* Vicia sativa
* Vicia sepium
* Vicia sericocarpa Fenzl
* Vicia serratifolia Jacq.
* Vicia sylvatica L.
# Virginiako ipuru

Virginiako ipurua (Juniperus virginiana) Cupressaceae familiako zuhaitza da, ekialdeko Ipar Amerikan jatorria duena. Mendebalderantz Juniperus scopulorum-ek eta hego-mendebalderantz Juniperus ashei-k ordezkatua izaten da.

## Erreferentziak

* ↑ Welch, H., & Haddow, G.. (1993). The World Checklist of Conifers. Landsman's ISBN 0-900513-09-8..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157522
* Multimedia: Juniperus virginiana / Q157522
* Espezieak: Juniperus virginiana
# Vitis vinifera

Mahatsondo edo Vitis vinifera Mediterraneoren inguruan jatorria duen Vitis generoko landarea da. Bere hedadura Maroko eta Portugaletik hegoaldean Alemaniaraino iparraldean eta Iraneraino ekialdean izan da naturalki. Gaur egun mundu osoan zehar landatzen da, kontinente guztietan Antartika izan ezik. Mahats zein ardoa ekoizteko erabiltzen da eta 5.000 eta 10.000 barietate ezberdin daude, nahiz eta guztiek ez duten erabilera komertzial bera.
Naturalki 32 metro arte haz daiteke, landare igokaria baita. Hostoak luzeak eta zabalak dira, 5 eta 20 zentrimetro artekoak, lobulatuak eta alternatuak. Fuitua baia bat da, mahats gisa ezaguna. Espezie basatian 6 milimetro inguru neurtzen dituzte, eta more ilunetik beltzerainoko kolorea dute. Landatutako barietateetan handiagoa izaten da, 3 zentimetro arte, eta berdea, gorria edo morea izan daiteke. Espeziea ibaien alboetan eta baso hezeetan hobeto hazten dira.
Domestikatutako landareak lore hermafroditak ditu, baina naturalki hazten denak, askotan V. vinifera sylvestris gisa ezagutzen dena, lore bereiztuak ditu eta polinizazioa beharrezkoa da fruitua hazteko.
Bere fruitua zuzenean jan daiteke, baina ardo edo muztioa egiteko erabil daiteke, edo lehortuta mahaspasak egiteko. Munduan egiten diren ardo gehienen oinarria espezie hau da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q30046
* Multimedia: Vitis vinifera / Q30046
* Espezieak: Vitis vinifera
# Xabiroi arratoi

Xabiroi arratoia (Uranoscopus scaber) Uranoscopus generoko animalia da. Arrainen barruko Uranoscopidae familian sailkatzen da.

## Banaketa

Arrain demertsal hau Afrika eta Europako kostalde atlantikoan bizi da baina ez da oso ohikoa Bizkaiko golkoan. Espezie hau Egeo itsasoan aurki daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Froese, Rainer & Pauly, Daniel ed. (2006), «Uranoscopus scaber», FishBase webgunean. Bertsioaren data: 2006(e)ko apirila.

## Ikus, gainera

* Uranoscopus
* Uranoscopidae

## Kanpo estekak

* FishBase.org
* Datuak: Q744000
* Multimedia: Uranoscopus scaber / Q744000
* Espezieak: Uranoscopus scaber
# Tartiku

Tartikua (Euphorbia lathyris) Euphorbiaceae familiako landare bizikorra da, hegoaldeko Europan, ipar-mendebaldeko Afrikan eta mendebaldeko Txinaraino hego-mendebaldeko Asian jatorria duena. Hazietatik olio heste-aringarri bat ateratzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ Germplasm Resources Information Network: Euphorbia lathyris
* ↑ Flora Europaea: Euphorbia lathyris
* ↑ Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). Flora of Britain and Northern Europe. ISBN 0-340-40170-2
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q164223
* Multimedia: Euphorbia lathyris / Q164223
* Espezieak: Euphorbia lathyris
# Xaboi-belar sendagarri

Xaboi-belar sendagarria (Saponaria officinalis) Kariofilazeoen familiako belar landarea da, zurtoin zut gogorra, krabelinaren antzekoa, eta ezpata itxurako hosto berde txorten gabeak dituena. Zuri-belar izenaz ere ezagutzen da. Bost hostoko lore zuri gorrixkak izaten ditu. Europan eta Asian hazten da, leku hezeetan batez ere. Sustraiak uretan beratzen utziz gero apar handia ateratzen du; horregatik, xaboi-belarra arropa garbitzeko erabili izan da. Gaur egun jarabeak egiteko erabiltzen da botikagintzan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014-1-26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q156841
* Multimedia: Saponaria officinalis / Q156841
* Espezieak: Saponaria officinalis
# Xake-tximeleta txiki

Xake-tximeleta txikia (Pyrgus malvae) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan eta Asian aurkitzen da Iberiar penintsulatik hasi eta Korearaino. Kontinenteen iparraldean ez dago, hotzarengatik.
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean.

## Deskribapena

Tximeleta txikia da, 24 mm-ko hegal zabalera hartzen du batazbeste. Kolore oso bereizgarriak ditu, xake taula batean bezala kolore beltzean orbain zuriak tartekatzen dira. Espezie honetako tximeleta batzuek kolore argiagoa ere izan dezakete, beltza beharrean marroia. Itxuragatik sitsa ematen du tximeleta baino gehiago. Arrek eta emeek antzeko koloreak dituzte baina arren hegoak angelutsuagoak dira eta emearenak borobiltsuagoak.
Tximeletaren beldarrak kolore berdea du eta lerro marroi argi eta ilunak dtu.

## Bizi zikloa

Landare loredun txikietak jartzen ditu arrautzak, marrubi landaretan esate baterako. Ondoren beldarrak jaiotzen dira eta estalki bat eraikitzen dute beren burua babesteko. Bi edo hiru hilabete pasatzen direnean pupa sortzen du. Pupa ere altuera txikiko belarretan ezartzen du. Negua horrela igarotzen du eta martxoa aldera tximeleta heldua ateratzen da. Tximeletak uztailerarte ikusten dira hegan.

## Habitata

Hiru ekosistema ezberdinetan ikusten dira xake-tximeleta txikiak; basoan, belardietan eta industria guneetan, nitrogeno kopuru handia pilatzen duten landareak baitituzte gustoko.

## Iruditegia

* Tximeletaren bikotea.
* Hegalen azpialdea.
* Tximeletaren tamaina.

## Erreferentziak

* ↑ Concise butterfly & moth guide.. 2014 ISBN 978-1-4729-1583-2. PMC 891382316. (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
* 1 2 (Ingelesez) Streitberger, Merle; Fartmann, Thomas. (2013-01-01). «Molehills as important larval habitats for the grizzled skipper, Pyrgus malvae (Lepidoptera: Hesperiidae), in calcareous grasslands» EJE 110 (4): 643–648. doi:10.14411/eje.2013.087. ISSN 1210-5759. (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1109803
* Multimedia: Pyrgus malvae / Q1109803
* Espezieak: Pyrgus malvae
# Xardin-belar beltz

Xardin-belar beltza (Asplenium trichomanes) Asplinoaren familiako iratzea da, mundu osoko eskualde epeletan jatorria duena.

## Azpiespezieak

* Asplenium trichomanes subsp. trichomanes
* Asplenium trichomanes subsp. quadrivalens
* Asplenium trichomanes subsp. pachyrachis (syn. Asplenium csikii)
* Asplenium trichomanes subsp. coriaceifolium (syn. Asplenium azomanes)
* Asplenium trichomanes subsp. hastatum
* Asplenium trichomanes subsp. inexpectans
* Asplenium trichomanes subsp. maderense
* Asplenium trichomanes nothosubsp. staufferi (pachyrachis × quadrivalens).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. barraraense (coraceifolium × quadrivalens).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. lovisianum (hastatum × quadrivalens).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. moravicum (hastatum × pachyrachis).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. melzeranum (hastatum × inexpectans).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. melzeri (quadrivalens × inexpectans).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. tadei-reichsteinii (pachyrachis × inexpectans).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. lusaticum (trichomanes × quadrivalens).
* Asplenium trichomanes nothosubsp. malacitense (coraceifolium × inexpectans).

## Erreferentziak

* ↑ Flora of North America. Asplenium trichomanes

## Kanpo estekak

* Datuak: Q902211
* Multimedia: Asplenium trichomanes / Q902211
* Espezieak: Asplenium trichomanes
# Xardin-belar hori

Xardin-belar horia (Asplenium ceterach) Asplinoaren familiako iratzea da, mendebaldeko eta erdialdeko Europan jatorria duena.

## Erreferentziak

* ↑ Taxon: Asplenium ceterach L.. in: Germplasm Resources Information Network (GRIN). Ameriketako Estatu Batuetako Nekazaritza Saila.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1754958
* Multimedia: Asplenium ceterach / Q1754958
* Espezieak: Asplenium ceterach
# Xarma (zuhaitza)

Xarma (Carpinus) Betulaceae familiako genero baten zuhaitzen izen arrunta da. Generoak 30–40 espezie ditu, Ipar hemisferioko eskualde epeletan bizi direnak. Gehienak ekialdeko Asian, batez ere Txinan, bizi dira. Europan espezie bi eta ekialdeko Ipar Amerikan beste bat bizi dira.

## Espezie hautatuak

* Carpinus betulus— xarma arrunt
* Carpinus caroliniana
* Carpinus cordata
* Carpinus faginea
* Carpinus fangiana
* Carpinus fargesii
* Carpinus japonica
* Carpinus laxiflora
* Carpinus orientalis— ekialdeko xarma
* Carpinus putoensis
* Carpinus tengshongensis†
* Carpinus tschonoskii
* Carpinus turczaninowii

## Erreferentziak

* ↑ Rogers Trees and Shrubs. Carpinus fangiana. .
* ↑ Dai, Jing; Sun, Bainian; Xie, Sanping; Lin, Zhicheng; Wu, Jingyu; Dao, Kequn. (2013). «A new species of Carpinus (Betulaceae) from the Pliocene of Yunnan Province, China» Plant Systematics and Evolution 299 (3): 643–658. doi:10.1007/s00606-012-0750-1..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158513
* Multimedia: Carpinus / Q158513
* Espezieak: Carpinus
# Xingolarrain

Xingolarraina (Cepola macrophthalma) Cepola generoko animalia da. Arrainen barruko Cepolidae familian sailkatzen da.
Xingola luze (75 cm arte) baten itxura duen arrain gorrixka da, batez ere Mediterraneoan bizi dena.

## Banaketa

Espezie hau Egeo itsasoan aurki daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Froese, Rainer & Pauly, Daniel ed. (2006), «Cepola macrophthalma», FishBase webgunean. Bertsioaren data: 2006(e)ko apirila.
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Cepola
* Cepolidae

## Kanpo estekak

* FishBase.org
* Datuak: Q2457336
* Multimedia: Cepola macrophthalma / Q2457336
* Espezieak: Cepola macrophthalma
# Xiristola

Xiristola (Genista tinctoria) Fabaceae familiako zuhaixka da.

## Deskribapena

Xiristola da bere izen arrunta. Zuhaixka arantzagabea da, 40 cm eta 1,5 m bitarteko altuera duena.
Zurtoin berde eta hostotsuak aurkezten ditu. Hostoak bakunak dira eta ilegabeak zein zetakarak (maila desberdinetan) izan daitezke.
Loreak horiak eta bakartiak dira. Lukuak, gehienetan, lore asko dituzte eta luzatuak izaten dira, baina motzak eta hostotsuak ere izan daitezke. Pedunkuluaren erdialdean bi brakteola dituzte. Braktei dagokienez, hostokarak eta kaliza baino luzeagoak dira. Lekak luzangak eta zapalak dira, ilegabeak, 5-12 hazi izan ohi dituztelarik.
Maiatza eta abuztu bitartean loratzen da.

## Ekologia

Ingurune hezeetan bizi da: harizti, zingira, ubide ertz eta ibarbaso modukoetan.

## Banaketa

Espezie honen banaketa areak Europaren zati handia hartzen du. Euskal herrian batez ere kantaurialdeko kostaldean eta puntualki hegoaldean azaltzen da. Espezie honen jatorria Asiako erdialde eta mendebaldean dago, baina Erdi Aroan espezie tindatzaile moduan Europa osoan landatu zen. Horregatik, zaila da jakitea gaur egungo populazioak bertakoak diren edo antzinako landaketen arrastoetatik datozen.

## Erabilerak

Sendabelar eta tindagai moduan erabiltzen zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Genista tinctoria L.» Herbari Virtual del Mediterrani Occidental (Noiz kontsultatua: 2019-03-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q162777
* Multimedia: Genista tinctoria / Q162777
* Espezieak: Genista tinctoria
# Yucca

Yucca Agavaceae familiako landare loredunen generoa da. 40-50 espezie inguru ditu eta Amerika osoan du jatorria. Hasierako biologoek maniokarekin nahasten zuten.

## Espezieak

* Yucca aloifolia
* Yucca angustissima
* Yucca angustifolia
* Yucca arkansana
* Yucca baccata
* Yucca baileyi
* Yucca brevifolia (Josueren juka)
* Yucca confinis
* Yucca constricta
* Yucca decipiens
* Yucca elata
* Yucca elephantipes
* Yucca endlichiana
* Yucca faxoniana
* Yucca filamentosa
* Yucca filifera
* Yucca flaccida
* Yucca glauca
* Yucca gloriosa (juka)
* Yucca grandiflora
* Yucca guatemalensis
* Yucca harrimaniae
* Yucca intermedia
* Yucca jaliscensis
* Yucca kanabensis
* Yucca lacandonica
* Yucca madrensis
* Yucca nana
* Yucca pallida
* Yucca periculosa
* Yucca recurvifolia
* Yucca rigida
* Yucca rostrata
* Yucca rupicola
* Yucca schidigera
* Yucca schottii
* Yucca standleyi
* Yucca thompsoniana
* Yucca thornberi
* Yucca torreyi
* Yucca treculiana
* Yucca valida
* Yucca whipplei
* Yucca yucatana

## Kanpo estekak

* Datuak: Q156317
* Multimedia: Yucca / Q156317
* Espezieak: Yucca
# Zainzuri

Zainzuria edo frantses-porrua Asparagaceae familiako barazki luzea eta haritsua da, zuri edo berde kolorekoa eta lodiera desberdinetakoa.
Gurean, Nafarroako Erriberakoa preziatua da.

## Historia

Zainzuria Afrikatik eta Ekialde Hurbiletik etorritako landarea da. Duela 6.000 urte baino gehiago lantzen zuten egiptoarrek, eta horien bidez iritsi zen Greziara eta Erromara.

## Deskribapena

Urteko landare belarkara bat da. 100-150 cm-ko altuera hartzen duena. Hostoek orratz itxura hartzen dute, kimu moldatuak dira. Loreek kanpai itura dute eta berde argiak edo horixkak izaten dira. Handik sortzen den fruitua baia gorri bat da, gizakientzako toxikoa. Sustraiak koroa baten antzera zabaltzen dira.

## Nutrizio balioa

Elikaduraren ikuspuntutik, oso kaloria gutxi dituen janaria dugu (10-20 kcal 100 g-ko): ez du koiperik eta karbohidratoak ere gutxi, proteinetan barazki aberatsenetako bat bada ere (% 2,28). Zuntz dezente du (% 2,1), A, C eta E bitaminak ere bai, eta B taldekoetan azido foliko ugari du. Gatz mineraletan, potasioa, fosforoa, burdina eta magnesioa ditu batik bat.
Kimuek asparagina eta tironina (aminoazido usaintsu bat) dauka. Asparagina gernura pasatzen da eta usain nabarmena ateratzen du pixa egiterakoan. Nitrogenoa, sufrea, koniferina deritzan glukosido bat, bainilina, azido sukzinikoa, azukrea, etab ere baditu.

## Laborantza

Bi motatako esparrago fresko daude: zuriak eta berdeak. Udaberrian eta uda-hasieran hazten dira, eta 30 cm inguru dutenean biltzen dira.

## Ekoizpena

Txina da zainzuri ekoizle nagusia diferentzia handiz gainera. Ameriketan ere zainzuria ekoizten da.
2017ko ekoizpena :
| # | Herrialdea | Tonak |
| 1 | Txina | 7.845.162 |
| 2 | Peru | 383.098 |
| 3 | Mexiko | 245.681 |

## Sukaldean

* Zainzuri-krema
* Zainzuri-tortilla
* Zainzuriak arrozarekin
* Zainzuriak urdaiazpikoarekin

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Asparagus officinalis L. | Plants of the World Online | Kew Science» Plants of the World Online (Noiz kontsultatua: 2022-11-14).
* ↑ (Ingelesez) «GardenGrow - Growing Asparagus» gardengrow.co.nz (Noiz kontsultatua: 2022-11-14).
* ↑ Zainzuriak. Venusen belarrak, Antxon Aguirre Sorondo.
* ↑ «FAOSTAT» www.fao.org (Noiz kontsultatua: 2022-11-14).

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Nafarroako zainzuriaz probintziako gobernuaren webgunean
* Datuak: Q28367
* Multimedia: Asparagus officinalis / Q28367
* Espezieak: Asparagus officinalis