OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Lycaena phlaeas

Lycaena phlaeas Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Hainbat tokitan kobre tximeleta izena ere ematen zaio. Eremu holartiko guztian aurkitzen da, Europan, Asian, Ipar Amerikan eta Afrika iparraldean.
Lineok deskribatu zuen 1761. urtean.

## Deskribapena

Tximeleta txikia da, 25'5 mm-tako hegal zabalra du. Aurreko hegalak laranja kolorekoak dira eta ertza marroi iluna dute, hortik datorkio "kobre" deitzea. Hegoaren zati laranjan zortzi edo bederatzi puntu beltz ditu. Atzeko hegalak ilunak dira eta ertz laranja dute. Tximeleta eme batzuek puntu urdinak dituzte atzeko hegaletan.
Hegoen azpialdeak gainaldeen patroia jarraitzen dute baina apalagoak dira, marroi-grisak. Hauek ere puntu beltz batzuk dituzte.
Beldarrak berdeak dira. Beldar batzuek kolore moredun marrak dituzte.

## Bizi zikloa

Landareen hostoen azpialdean jartzen dituzte arrautzak. Beldarrak landare horretaz elikatzen dira eta "lehio" itxurako zuloak egiten dituzte, hostoaren gaieko epidermisa jan gabe utziz. Ekainetik aurrera azaltzen dira tximeletak. Bi edo hiru tximeleta belaunaldi ikus daitezke urtean, kasu batzuetan lau ere bai.

## Habitata

Toki askotan aurkitzen da, itsas-labarretan, basoetako irekigunetan, sasitzatan eta parkeetan. Itsas mailatik 2.500 metrotako altuerara bizi da.

## Iruditegia

* Tximeletaren gainaldea.
* Hegalen azpialdea.
* Arrautza.
* Beldarra.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Manto bicolor. Lycaena phlaeas (Linnaeus, 1760)» www.malaga.es 2022-12-09 (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
* 1 2 «UK Butterflies - Small Copper - Lycaena phlaeas» www.ukbutterflies.co.uk (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
* ↑ (Gaztelaniaz) Magazine, Waste. «Guía de mariposas, Lepidópteros de la península Ibérica, en Waste magazine» Waste Magazine (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q740169
* Multimedia: Lycaena phlaeas / Q740169
* Espezieak: Lycaena phlaeas
# Beta vulgaris

Beta vulgaris Beta generoko landare espezie bat da. Bere produkturik ezagunena beterraba edo erremolatxa da. Landare hau bi urterokoa da gehienetan, nahiz eta iraunkor gisa ere joka dezakeen. 1-2 metroko zurtoinak ditu, eta horien gainean 5-20 cm-ko bihotz-formako hostoak (barietate landuetan handiagoak izan ohi dira). Loreak buru trinkoak osatuz ekoizten ditu, eta txikiak dira, 3-5 mm-ko diametrodunak, berdeak edo tindu gorrikoak, bost petalodunak. Haizearen bidez polinizatzen dira. Fruituak hazi gogorren mordo gisa sortzen ditu.

## Taxonomia

Hiru barietate sailkatu dira:
* Beta vulgaris var. maritima. Ipar-mendebaldeko Europa. Landare txikiagoa, 80 cm-ko altuerakoa.
* Beta vulgaris var. vulgaris. Europa. Landare handiagoa, 2 metrora artekoa. Landutako beterraben arbasoa.
* Beta vulgaris var. cicla

## Ekologia

Beterraba ez da oso zorrotza lurzoruaren mantenugaiekin; horri esker, lehenago beste barazki batzuk landatu diren lurretan jar daiteke. Haatik, oso sentikorra da hotzaren eta izozteen aurrean.
Zuzenean ereiten da eta bere hazkunde-garaia 80 eta 140 egun artekoa da.

## Erabilerak

Landare honen erabilerarik arruntena elikagai gisa da. Gure ingurunean gehien bat azukrea ekoizteko erabiltzen da, baina zuzenean ere jan daiteke, eta koloratzaileak ekoizteko ere balio du.
* Datuak: Q165191
* Multimedia: Beta vulgaris / Q165191
* Espezieak: Beta vulgaris
# Iratze eme

Iratze emea edo sorgin-iratzea (Athyrium filix-femina) Athyriaceae familiako iratze-mota da, Ipar Hemisferioko eskualde epeletan jatorria duena. Iratze arruntak baino hosto txikiagoak eta ifrentzu-iletsuak dituen landarea da.

## Erreferentziak

* ↑ Germplasm Resources Information Network: Athyrium filix-femina
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1345500
* Multimedia: Athyrium filix-femina / Q1345500
* Espezieak: Athyrium filix-femina
# Laranja mingots

Laranja mingots (Citrus aurantium) garrazkien generoko zuhaitz baten fruitua da.
Genetikoki, arabisagar arbolaren eta mandarinondoaren hibrido bat da. Laranja mingotsetik lurringintzan asko erabiltzen den esentzia ateratzen da eta marmelada ere egiten dute.

## Erreferentziak

* ↑ Citrus × aurantium L.. in: Germplasm Resources Information Network. Ameriketako Estatu Batuetako Nekazaritza Saila 1999-12-17.
* ↑ "Plant Profile for Citrus ×aurantium L. (pro sp.), http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CIAU8

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147096
* Multimedia: Citrus × aurantium / Q147096
* Espezieak: Citrus × aurantium
# Lycosa tarantula

Lycosa tarantula armiarma espeziea da, tarantula izen arrunta dutenen artean agian ezagunena dena. Hegoaldeko Europan bizi da, batez ere, Apulia eskualdeko Tarento hiritik gertu eta hortik datorkio bere izena.

## Azpiespezieak

* Lycosa tarantula carsica (Caporiacco, 1949) — Italia
* Lycosa tarantula cisalpina (Simon, 1937) — Frantzia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1317090
* Multimedia: Lycosa tarantula / Q1317090
* Espezieak: Lycosa tarantula
# Macaca silenus

Macaca silenus Macaca generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Indiako Mendebaldeko Ghat mendietan bizi dira. 3.000 eta 3.500 ale inguru geratzen direla kalkulatzen da.

## Ikus, gainera

* Macaca
* Datuak: Q506518
* Multimedia: Macaca silenus / Q506518
* Espezieak: Macaca silenus
# Artzain-zaku

Artzain-zakua (Capsella bursa-pastoris) Brassicaceae familiako landarea da, ekialdeko Europan eta Asia Txikian jatorria duena. Landare loredun gehienek ez bezala, urte osoan loreak ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011]
* ↑ Aksoy, A; Dixon, JM; Hale, WH. (1998). «Biological flora of the British Isles. Capsella bursa-pastoris (L.) Medikus (Thlaspi bursapastoris L., Bursa bursa-pastoris (L.) Shull, Bursa pastoris (L.) Weber)» Journal of Ecology 86: 171–186..
* ↑ Blanchan, Neltje. (2005). Wild Flowers Worth Knowing. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27264
* Multimedia: Capsella bursa-pastoris / Q27264
* Espezieak: Capsella bursa-pastoris
# Mahatsondo

Mahatsondoa (latinez Vitis) Vitaceae familiako landare egurkara da, mahats izeneko fruitua ematen duena. Haren adarrei aihen deritze. Gizakiak munduko toki askotan landatu eta hazten du, maiz mahasti izeneko sail zabaletan, mahatsak janaritarako jaso edota haiekin ardoa eta beste edariak ekoizteko; jarduera horri mahastizaintza deritzo.

## Motak

Vitis vinifera Europa eta Asiako mota nagusia da. Beste klase batzuk, batik bat Amerikan topatutakoak hauexek dira:
* Vitis labrusca
* Vitis riparia
* Vitis rotundifolia
* Vitis vulpina
* Vitis amurensis

## Mahatsondorik zaharrena

Munduko mahatsondorik (Vitis vinifera) zaharrena zein den kontu eztabaidagarria da. Ingeles batzuek handiena beraiek dutela defendatu dute, Hampton Court jauregian, Lancelot Capability Brown paisajista sonatuaren aginduz 1768an landatua. Lau metro perimetroko adar mordoa du oinean, eta 36 metro baino luzeago adartutako aihenak. Lagun bakarrak zaintzen du, eta bere mahatsa saldu egiten da; gehien eman duen urtean 383 kiloko uzta izan zen.
Baina Eslovenian errekorra haiek dutela defendatzen dute. Hango Maribor hiriaren erdialdeko etxe baten aitzindegian, 450 bat urte dituen mahatsondoa dute. Propio beretzako museo bilakatua da eusten duen etxea. Oraindik mahatsa eman eta eman ari da.

## Erreferentziak

* ↑ «Jakoba Errekondo - Mahatsondo zaharrena» Argia (Noiz kontsultatua: 2022-09-06).

## Ikus, gainera

* Ardoa
* Euskal Herriko ardoak
* Datuak: Q191019
* Multimedia: Vitis / Q191019
* Espezieak: Vitis
# Kokondo

Kokondoa (Cocos nucifera) palmondo handi bat da, kokoa deritzan fruitua ematen duena (koko lehorrari, kopra esaten zaio). Haren zurtoina inoiz 30 metro luze da.
Landare horren jatorria ez dago argi: agian Afrikako hegoaldekoa da ala Amerikako hegoaldekoa. Egun, klima tropikaleko inguru zabal batean lantzen da, Asian, Amerikan, Afrikan eta Ozeanian.

## Irudiak

* Kokondo bat Martinikan
* Zurtoina
* Kokoak, zuhaitzean
* Loreak
* Enborra
* Kokoa

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Coconut Research Center
* (Ingelesez) Plant Cultures: Botanika, historia eta abar
* Datuak: Q13187
* Multimedia: Cocos nucifera / Q13187
* Espezieak: Cocos nucifera
# Ilen kultibatu

Hilerri-lilia edo ilen kultibatua (Calendula officinalis) Asterales ordenako landare belarkara bat da. Uste da jatorria Mediterraneoaren inguruan duela eta Calendula generoko beste espezie batzuen gurutzaketaren ondorioz sortu dela.
Antzinako grekoek erabili zuten Mediterraneoaren inguruan, eta indiarrek eta arabiarrek ere erabili zuten, bai sendabelar gisa, bai tindagai gisa, bai elikagai gisa eta kosmetikoak egiteko ere.
Generoaren izena, Calendula, latinetik dator: calendulae hitzak "hilabeteetan zehar" esan nahi du. Horren bidez, adierazi nahi da loratzealdi luzea duela. Bestalde, izen espezifikoak ("officinalis") sendabelarra dela adierazten du.

## Ezaugarriak

Zoru buztintsuak nahiago ditu. Klima epeletan bizi da, baina izozteak eta lehorteak ondo jasaten ditu. Europan, XII. mendeaz geroztik kultibatzen da.
Landare belarkara da, eta usaintsua. Zurtoina 20-55 cm luze da, adartua. Hostoak txandakatuak, bakunak, luzangak edo gingildunak dira. Loreak horiak dira, eta ia urte osoan loratzen da: gauez itxi, eta goizaldean ireki egiten dira. Fruituak akenio gakotuak dira. Loreen usaina ez da atsegina, eta mikatzak dira.
Asko erabiltzen da loregintzan, lorategiak apaintzeko. Bestalde, haren petaloak azafraiaren ordezkotzat erabil daitezke, kolorea emateko.
Herri-sendagintzan amenorrea, dismenorrea, gastritisa eta beste gaixotasun batzuen aurka erabili da, baina eragina ez dago zientifikoki frogatua. Larruazaleko arazoetarako ere erabiltzen da, baita kosmetikan eta dermofarmazian ere.

## Kanpo estekak

* Calendula officinalis a Herbmed
* Revista Cubana de Farmacia
* Calendula officinalis a Ecoaldea
* Datuak: Q145930
* Multimedia: Calendula officinalis / Q145930
* Espezieak: Calendula officinalis
# Uretako astaperrexil

Uretako astaperrexila (Cicuta virosa) Apiaceae familiako landare belarkara da, iparraldeko Europa, Asia eta Amerikan jatorria duena. Oso pozoitsua da.

## Erreferentziak

* ↑ Portfolio.mvm.ed.ac.uk. Ancient Poisons. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27609
* Multimedia: Cicuta virosa / Q27609
* Espezieak: Cicuta virosa
# Ezkerte beltz

Ezkerte beltza edo biurda (Convolvulus arvensis) Europa eta Asiako espezie igokari eta herrestaria da jatorriz. Askotan belar txartzat hartzen da, erraz eta erruz zabaldu egiten delako. Beste landareen gainera igo eta ito egiten ditu. Horretaz gain, errizoma luze batetik sustraiak nonahi botatzen dituenez eremu zabalak hartzen ditu aise eta oso zaila izaten da erauztea.

## Deskripzioa

Ezkerte beltza landare belarkara eta bizikorra da, 0,5-2 m arteko luze. Hosto bakunak ditu, espiralean jarrita daudenak. Hauek peziolatuak dira, gezi-formakoak nahiz triangeluarrak, osoak edo ia osoak, 2-5 cm luze, 1-3 cm-ko txorten batekin.
Uda betean loratzen da eta ematen dituen loreak turuta-formakoak dira, oso erregularrak, 1 eta 2,5 cm arteko diametrokoak, arrosa argiak edo zuriak, ilunagoak diren bost marra erradialekin. Fruitu marroi argiak ematen ditu, biribilduak, ilegabeak, bina hazi dituztenak. Hegaztiek jaten dituzte eta urtetan ernagarri iraun ahal dute lurrean.
Errizoma herrestaria; zurtoinak, berriz, birakariak, 2 m-ko garaiera har dezaketena.
Herrialde-azpiespezie.
* Convolvulus arvensis var. arvensis. Hosto zabalak.
* Convolvulus arvensis var. linearifolius. Hosto estuagoak.

## Ekologia

Lore ederrak ematen baditu ere, sastraka kaltegarria izaten da sarritan lorategi eta baratzetan, azkar hazi eta beste landareei kiribiltzen zaielako hauei gaina hartu arte. Horrela, argia, ura eta nutrienteak lortzeko lehian, landatutako landareak eta bestelako landareria ahuldu eta galtzen ditu. Ipar Amerikan, esate baterako, 1739an jada sartua zen laborantzarako landareen haziekin nahasturik eta egun espezie inbaditzailetzat jotzen da.

## Kontrola eta kudeaketa

Ezkerte beltza zaila izaten da erauztea, haziek 20 urte ere ernagarri iraun dezakete lurrean eta landare batek 500 hazi eman ditzake. Sustrai sakonek karbohidratoak eta proteinak metatzen dituzte eta horrek behin eta berriro ernatzea ahalbidetzen du pujak erauzi ondoren. Tapiz trinkoak eratzen ditu eta hauek laborantza-alorrak hartzen dituzte laborantzaren etekinak murriztuz. Esate baterako, 1998an Estatu Batuetan landare honek uztaroan eragin zituen galerak 377 miloi dolar baino gehiago balioztatu zituzten. Sortu ere arazo handiak sortzen ditu ibai-ertzak lehenengoratzen egiten diren saioetan, landare lastodunak eta ihidiak itotzen dituelako eta ondorioz, habitat bateko biodibertsitatea murrizten du.

## Habitata

Bide bazterrak, soroak, larreak eta lur mugituak.

## Toxikotasuna

Zertxobait toxiko da abereentzat.

## Beste izen batzuk

Ziurda, txildurka, biurda, belarlatz, sapabelarra, kanpantxila-belar, kanpantxilar, pipila, lurruntza, lurruntze txiki,txurrutx, txurrusta-belar, lehuntz, pipalore, amabirgin atorra, birunga, hedetxo, kentidonia, odolbelar,

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111346
* Multimedia: Convolvulus arvensis / Q111346
* Espezieak: Convolvulus arvensis
# Maki lemur

Maki lemur edo maki (Lemur catta) primate bat da, Lemur generoko espezie bakarra da eta infraorden osoari izena ematen diona. Isats luzea du eta eraztun zuriak eta beltzak ditu. Horregatik askotan eraztun-isats lemur gisa ere ezagutzen da. Bere familiako guztiak bezala Madagaskarren bizi dira bakarrik. Malgatxez Hira gisa ezagutzen dira eta frantsesez Maki gisa. Basoetan bizi dira irlaren hegoaldean. Orojalea da eta lemur guztien artean zuhaitzetan gutxien egoten dena. Egunez bizi da eta ordu horietan baino ez dago aktibo.
Azeriaren antzeko muturra dute, aurrera luzatua; begiak aldiz handi biribilak dituzte. Erdiko neurrikoak, hanka sendokikoak eta gorputza baino isats luzeagokoak izaten dira. Ile trinkoa, fina eta leuna dute.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q185385
* Multimedia: Lemur catta / Q185385
* Espezieak: Lemur catta
# Alphonse Mucha

Alfons Mucha ('alfɔns 'muxa ahoskatua; Ivančice, Moravia, Austriar Inperioa, 1860ko uztailaren 24a - Praga, Bohemia eta Moraviako protektoratua, 1939ko uztailaren 14a) txekiar margolari eta artista dekoratiboa izan zen. Ilustrazioak, iragarkiak, afixa apaingarriak eta diseinuak sortu zituen, eta Art Nouveau edo Frantziako Modernismoaren adierazgarririk onenetakoa da.

## Biografia

Bere abesteko gaitasunak bigarren mailako hezkuntza Brnon (Moraviako hiriburua) egitea ahalbidetu arren, txikitatik marrazketan interesa zuen. Moravian lan egin zuen margoketa dekoratiboan 1879a arte, eta orduan Vienara joan zen, hango antzerki diseinu konpainia batekin.
1881ean Moraviara itzuli zen, eta bere kasa lan egin zuen, modu independentean margolan dekoratiboak eta erretratuak eginez. Mikulov-ko Kart Khuen kondeak Hursovany Emmanhof gaztelua muralekin dekoratzeko kontratatu zuen. Hain harrituta geratu zen honen lanarekin, ezen Municheko Arte Akademian Mucharen ikasketa formala babestu baitzuen.

## Hasierak

1887an Parisera joan zen eta Academie Julian eta Academie Calarossi-n jarraitu zituen bere ikasketak. Aldi berean, ilustrazioak egiten zituen aldizkari eta publizitateentzat. Sarah Bernhardt aktorearekin Gismonda obrarentzat egindako iragarkiarekin ospea hartu zuen. Horren ondoren aktoreak Muchari sei urteko kontratu bat eskaini zion.
Ez zituen bakarrik kartel publizitarioak egin, Théâtre de la Renaissanceren eszenografiak eta jantziak ere diseinatu zituen. 1910ean Pragara bueltatu zen, non, beste gauzen artean, Arte Ederretako Antzokia apaindu zuen.

## Obra

Muchak Art Nouveau bezala ezagutzen den estiloan hainbat pintura, poster, ilustrazio egin zituen, bitxi, alfonbra, tapiz eta antzerki dekoratuen diseinu batzuekin batera. Askotan, bere lanetan, emakume gazte, eder eta osasuntsuak ageri dira, jantzi neoklasikoekin, askotan lorez inguraturik eta ileak hauen inguruan uhinak egiten dituzte. Dekorazioz betetako obrak egiteko joera zuen (Horror Vacui), eragin bizantziarretik etorria. Markoak ere berak diseinatzen zituen eta formatu oso estu eta luzeak gogoko zituen. Artea mezu espiritual bat transmititzeko existitzen zela adierazi zuen eta etsipena sentiarazten zion ospea arte komertzial bategatik lortu izanak.
Slovanská epopej (eslabiar epopeia) bere maisulantzat hartzen zuen. Urte asko pasa zituen Eslaviar herrien historia deskribatzen zituzten margo serie handi hauek egiten. Muchak gaztetatik amestu zuen serie hau bukatzea.

## Kanpo Loturak

* https://www.mucha.cz/en/
* http://artchive.com/artchive/M/mucha.html
* https://web.archive.org/web/20060115145528/http://www.pricejb.pwp.blueyonder.co.uk/slav-epic/introduction.htm
* https://web.archive.org/web/20030622170042/http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=598
* https://web.archive.org/web/20090317094745/http://museumsyndicate.com/artist.php?artist=192
* Datuak: Q146691
* Multimedia: Alfons Mucha / Q146691
# Makaon tximeleta

Makaon tximeleta (Papilio machaon) Papilionidae familiako tximeleta da, Euskal Herrian bizi dena.

## Ezaugarriak

Tamaina handiko tximeleta. Aurreko hegoak 3,4 cm-koak dira, eta hori-beltz koloreak dituzte, nagusiki. Baita ere urdin eta gorri kolorea dute hegoen azpiko zatian, arren kasuan. Aurreko hankak iletsuak ditu, eta orrazi gisa erabiltzen du. Orokorrean emeek nahiz arrek 32-55 mm neurtzen dute.
"Iphiclides feisthamelii" tximeletaren antzekoa da, nahiz zailtasunik gabe bereizten diren.
* Beldarraren metamorfosia
Landare elikagarriak: Euskal Herriko tximeleta ikusgarrienetako bat da. Tximeleta erreginak kolore biziko marroiak ditu, horiak eta beltzak, "tximeleta tigre" izenaz ere ezagutzen da. Gune urdin batzuk ere baditu beheko hegoen ertzetan eta "isatsen" ondoan bi puntu gorri. Hegalen luzapen horiek papilionidoen ezaugarri dira. Tximeleta hau hegalari azkarra da eta egun osoa ematen du zelaitik zelaira eta lorez lore. Anis-, mihilu- eta erruda-loreak xurgatzea gustatzen zaio; oro har errutazeoak eta unbeliferoak. Batzuetan hegoak hedatuta ikus daiteke tximeleta mota hau eguzkitan atseden hartzen. Udan ohiko tximeleta da eta lorategietn ibili ohi da.

## Ugalketa

Iparraldeko klimetan urteko belaunaldi bakarra du; klima epeletan bi belaunaldi ditu, apirila-maiatza eta uztaila-abuztua; eta hiru belaunaldi izatera heltzen da leku epelagoetan, hala nola, Iberiar penintsularen hegoaldean eta Iparraldeko Afrikan.
Hasierako faseetan beldarra beltza da puntu hori eta gorriekin. Geroago beldarra oso deigarri bihurtzen da hartzen dituen kolore berde-horixkengatik, marra beltzekin eta marra beltz horietan puntu laranjengatik, Buruko atzealdea; defentsa-organo laranja edo gorrixka bat du, osmeterio izenekoa. Organo horrek kiratsa zabaltzen du, likido toxiko bat (azido butirikoa) isurtzen du hegazti intsektujaleak uxatzeko.
Beldarrek, lehentasunez, apiaceoen hostoak jaten dituzte, hala nola apioa, azenarioa, anisa, eta mihilu. Perrexila eta errutazeoen familiako erruda landarea ere jaten dute.
Tximeleta erreginaren krisalidak zuhaitzen eta sastraken adar eta enborrean finkatzen dira sabeleko muturretik. Krisalidak hibernatzen du, nahiz eremu beroetan beldarrak abendua arte aurki daitezkeen.
* Arrautza
* Beldarra
* Beldarra
* Krisalida

## Bizitokia

Bere banaketa geografikoa oso zabala da. Klima epeletan bizi da, 2000 m-ko altituderaino; eta bere habitata belardiak dira. Afrikako iparraldean, Europako zenbait eremutan, Asia (Himalaiatik), Amerika iparraldean eta Japonia aurkitzen dira. 37 azpiespezie ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Tolman, Tom.. (2002). Guía de las mariposas de España y Europa. (1. ed. argitaraldia) Lynx Edicions ISBN 8487334369. PMC 49819296. (Noiz kontsultatua: 2019-08-01).

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko tximeleten zerrenda
* Beldarrak mintegietako parkean 2019Argazki bilduma

## Kanpo estekak

* Datuak: Q179530
* Multimedia: Papilio machaon / Q179530
* Espezieak: Papilio machaon
# Judasen arbola

Judasen arbola edo amodio-zuhaitza (Cercis siliquastrum) lekadunen familiako landare-espezie bat da. Lorategietako zuhaitza, adar okertu eta bihurriak, eta lore gorri biziak dituena.
Hegoaldeko Europan eta mendebaldeko Asian hazten da. Kondairak Juda Iskariotek arbola honetan bere buruaz beste egin zuela dio baina litekeena da Judeako arbolaren izenaren endekatze bat izatea, frantsesez Arbre de Judée izena duelako.

## Erreferentziak

* ↑ Mabberley, D.J.. (2008). Mabberleys's plant-book. (3. argitaraldia) Cambridge University Press, 170 or. ISBN 978-0-521-82071-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q29488
* Multimedia: Cercis siliquastrum / Q29488
* Espezieak: Cercis siliquastrum
# Malba gorri

Malba gorria (Alcea rosea) Malvaceae familiako landare biurteroko bat da, zurtoin luze eta lore handi eta apaingarriengatik ezaguna. Gurutzatuek eraman omen zuten landare hau Erdi Aroan Europara, Txinatik, eta orain etxekotua dago, batez ere Mediterraneo arroan. Landa lorategietan erabiltzen den landarea da, dituen kolore biziko lore handiak direla-eta. Sendabelartzat hartzen da, bigungarri eta libragarri. Batzuetan hanturak kontrolatzeko erabiltzen da, baita ahoa irakuzteko ere oieko odoljarioa gelditzeko.

## Ezaugarriak

Hosto galkorreko landarea da, gehienetan biurterokoa. Udaberri amaiera eta uda artean loratzen da, lore handi onil itxurakoak emanez. Loreak kolore askotakoak izan daitezke: zuriak, horiak, arrosak, gorrindolak, moreak, laranjak... ñabardura askorekin. Beltzak ere badira. Zurtoinak 1,5 - 2,5 metro izatera hazi daiteke.
Klima beroan udazkenean landatzen dira, bestela udaberrian. Sarri berez ugaltzen dira, udan garatzen duten hazi mordoa dela-eta. Lur aberatsak eta drainatuak maite ditu, ahal bada karetsuak. Ez ditu lur hezeak eta astunak onartzen. Egutera eta erdi-itzala maite ditu, haize gutxikoa.
Sarri herdoilak hartzen du.

## Kanpo estekak

* Malba gorria artikulua (Nekane Martiarena, Berria)
* Datuak: Q27682
* Multimedia: Alcea rosea / Q27682
* Espezieak: Alcea rosea
# Martorri

Martorria (Coriandrum sativum) espezia bat da, Apiaceae familiako landare belarkara. Bere zurtoina 50 cm edukitzera irits daiteke. Asian du jatorria.
Martorri landareak mihilu eta perrexilarekin duen antzekotasuna dela eta zenbait lekutan "perrexil arabiar" bezala ere ezaguna da.
Bere izen zientifikoa zimitz intsektua adierazten duen grezierako korios hitzetik dator, izan ere, fruituak oraindik heldu gabe daudenean askatzen duten usai bereziak intsektu honekin bai omen du antzekotasunik. Hau honela izanda ere, fruitu helduek eta hosto fresko nahiz lehorrek salbia eta laranja zapore zoragarria eskaintzen dute.
Egun Hego Amerika osoan, Asia hegoaldean, Afrika iparraldean eta Europa erdian aurki daiteke.
Gozogile edo konfitari europarrek, inauterietan karrozetatik jendeari botatzeko gozokiak egiten omen zituzten martorri haziak azukrez estaliz. Aurrerago, gozoki hauek papertxo zatiengatik ordezkatu baziren ere bere jatorri izena mantendu zuten: konfeti.

## Sukaldean

Laranja azalaren usainarekin duen antzekotasuna dela eta haragi eta arrain marinatuei, salda ezberdinei eta barazkiei bere zapore berezia emateko erabili ohi da. Martorri hostoak, duten anis zaporeagatik, oso erabiliak dira Afrika iparraldean zopa, barazki, entsalada, arrain edo hegazti haragiak gozatzeko.

## Kanpo estekak

* Fragiska, M. (2005). Wild and Cultivated Vegetables, Herbs and Spices in Greek Antiquity. Environmental Archaeology 10 (1): 73-82
* Katzer, Gernot Coriander Seeds and Cilantro (Coriandrum sativum)
* Noxon, Heather and Meyer, Alex (2004). Genetic Analysis of PTC and Cilantro Taste Preferences. MindExpo 2004
* Datuak: Q41611
* Multimedia: Coriandrum sativum / Q41611
* Espezieak: Coriandrum sativum
# Malba zuri

Malba zuria (Althaea officinalis) Malvaceae familiako landarea da, Afrikan jatorria duena. Larruko puslak eta ultzera sendatzeko erabiltzen dena. Hosto zabal handiak, lore moreak eta fruitu biribilak ditu. Herri sendagintzan arnas-bideetako, urdaileko eta hesteetako eritasunak sendatzeko erabiltzen da. Landarearen gai batzuekin egiten den gozokia malbabisko du izena.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158496
* Multimedia: Althaea officinalis / Q158496
* Espezieak: Althaea officinalis