# Izarbeibarrera

Izarbeibarrera hegoaldeko goi nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Izarbeibar (Izarbeibarra) eta Orbaibar (Orbaibarra) ibarretako berezko euskara. Azpieuskalki gisa ere hartzen da.
1935ean, ez zegoen izarbeibarrerazko euskaldunik; beraz, hizkera hilda da. Haren aztarna anitz dago ibarretako toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

## Historia

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Gareis, Obanos, Legarda, Uterga, Muruzabal, Adiotz, Eneritz, Ukar, Añorbe, Biurrun, Olkotz, Tirapu, Untzue, Barasoain, Garinoain eta Orisoain udalerriak eta Munarrizketa, Artariain, Iratxeta, Iriberri, Bariain, Etxague, Oloritz eta Orizin lekuak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko izarbeibarrera azpieuskalkian, guztiak ere euskararen intentsitate txikiko eremuan. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean, izarbeibarrerazko 1.600 euskaldun inguru bide ziren hiru ibarretan.
1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, oso hiztun gutxi geratzen ziren. Dokumentu horren arabera, euskara jada ez zen komunikazio hizkuntza nagusia inon bailara hartan.
1935ean, euskaldunen errolda berria egiteko orduan, jada ez zen izarbeibarrerazko euskaldunik geratzen.

## Kokapena

Egun, ez dago izarbeibarrera hiztunik. Hala ere, 1870ean, hiztunak erregistratu ziren, honako udalerri hauek barne:
* Adios
* Añorbe
* Barasoain
* Biurrun-Olkotz
* Eneritz
* Gares
* Legarda
* Muruzabal
* Obanos
* Oloritz
* Orisoain
* Tirapu
* Ukar
* Untzue
* Uterga

## Hizkerak eta aldaerak

Izarbeibarrera hizkera ez da inongo azpieuskalkitan sartzen, ez sortaldeko ez sartaldeko goi-nafarrera, eta azpieuskalki independente bat mantentzen da, nahiz eta beti hegoaldeko goi nafarreraren barruan egon. Sailkapen horretara eraman duten aldeak izan aditzean ikus daitezke. Orainaldia gainerako azpieuskalkien antzekoa da zarate (zarete) forman, sartaldekoa bezalakoa, eta zare (zara) forman, sortaldekoa bezalakoa; baina lehenaldiak bere berezitasunak ditu: haien artean niza (nintzen) nabarmentzen da.
Halaber, azpieuskalkia berezia da, bere barruan hizkera ezberdinik ez duelako, osotasuna baitu. Hala ere, kontuan hartzen bada azpieuskalki horren azkartasun azkarra, beste bien aldean, eta Luis Luziano Bonapartek 1863an aztertu zuenean zuen egoera kaskarra, pentsa genezake informazio faltagatik gertatzen dela, eta datu gehiago izanez gero, hizkerak eta aldaerak ere zehatz zitezkeela.

## Hiztegia

Herri gehienek izarbeibarrerazko izen tradizionala dute, eta gaur egungoak, euskara batuaz:
* Adios: Adiotz
* Basongaitz: Basongai
* Ekoien: Ekoian
* Eristain: Iristain
* Etxarren: Etxarrentxulo
* Gares: Gareis
* Gomaziain: Gomazin
* Izarbeibar: Izarbeibarra
* Orbaibar: Orbaibarra

## Hiztunak

Hizkera hori ziurrenik galduta dago 1935etik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:
| Hiztunak aldaeraren arabera | Hiztunak guztira |
| Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko. | Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko. |
| Izarbeibarrera | Izarbeibarrera |

## Konparaketa

Luis Luziano Bonapartek, XIX. mendean, Izarbeibarrako herri batzuetako euskararen aditz forma batzuk bildu zituen. Goiz galdu zenez, ez dgo datu askorik, nahiz eta beste aldaera batzuetatik jasotako datuek hurbileko hizkerekin alderatzeko aukera ematen duten, hala nola Oltzakoarekin edo Eguesibarrekoarekin, adibidez:
| Euskara batua | Izarbeibarrera | Oltzako hizkera | Zizurko hizkera | Eguesibarrera | Artzibarrera | Gulibarrera |
| Euskara batua | Izarbeibarrera | Oltzako hizkera | Zizurko hizkera | Eguesibarrera | Hegoesteribartar | Txulapain |
| naiz zara da gara zarete dira | naiz zare da gare zarate dire | naiz zada da gada zate dere | naiz zare ? ? ? ? | naiz zara da gara zarate dere | neiz zera de gera zete dire | naiz zara de gara zarate dire |
| nintzen ziren zen ginen zineten ziren | niza zinda ze ginda zindate zire | nitze zinde ze ginde ziñete zere | ? ? ? ? ? ? | nitza zina ze gina zinate zere | nintze zine ze gintze zinete ziren | nitzen ziñen zen giñen ziñeten ziren |

## Bibliografia

* Izarbeibarko euskara (Garesko Udala, 1993).
* Diccionario Castellano-Vasco de Valdizarbe (2009).
* Izarbeibarko hiztegia (Nafarroako Gobernua, 2002).
* Hegoaldeko goi-nafarrera. Izarbeibarko aldaera Hiztegia (Hiria, 2005).
* Aitor Arana: Izarbeibarko Euskara. Ikasliburua eta Hiztegia (2010).

## Erreferentziak

* Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Izarbeibarrera.
* ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
* 1 2 Pedro Irizar. «Los dialectos y variedades de la lengua vasca. Variedades desaparecidas y variedades amenazadas de rápida extinción. Su evolución en el transcurso de un siglo» [Contribución a la Dialectología de la lengua vasca, t. I, pp.241-267. Batez ere: pp.251, 257, 260-261]
* ↑ Luis Luziano Bonaparteko lanak

## Ikus, gainera

* Izarbeibar
* Orbaibar
* Nafarrera
* Hegoaldeko goi-nafarrera

## Kanpo estekak

* Datuak: Q116285676
| Euskarari buruzko artikuluak | Euskalkien mapa |
| Euskararen historiaEuskararen jatorriaAntzinaroaEuskararen ahaideak • Aitzineuskara • AkitanieraErdi AroaHuescako euskara • Codex Calixtinus • Donemiliagako glosak • Euskara Nafarroako ErriberanAro ModernoaEuskara arkaikoa • Euskararen debekuaAro GaraikideaEuskararen bilakaera • Euskara Bigarren Mundu Gerran • Euskal pizkundea • Euskara batuaPidginak eta pagadolektoakErromintxela • Euskara-islandiera pidgina • Algonkin-euskara pidgina • Zelta hizkuntzak eta euskara • EuskañolaEuskal literaturaAhozkoaBertsolaritza • Euskal baladak • Bereterretxen khantoria • Brodatzen ari nintzen • Kopla zaharrak • Euskal kantagintza berria • Euskal abeslariakOlerkigintzaEtxahun • Iparragirre • Bilintx • Elizanburu • Arrese Beitia • Lizardi • Lauaxeta • Gabriel Aresti • Atxaga • Sarrionandia • Koldo Izagirre • Pako AristiEleberrigintzaEtxepare (Linguae vasconum primitiae) • Lazarraga (Lazarragaren eskuizkribua) • Leizarraga • Axular • Larramendi • B. Mogel • J.A. Mogel • Agirre • Txillardegi • Saizarbitoria • Urretabizkaia • Atxaga • Anjel LertxundiAntzerkigintzaPastoralak • Lartzabal • ElizegiEuskalgintza eta politikaXX. mendera arteHiztegi Hirukoitza • El Imposible Vencido • Xaho • Uskal-Herriko Gaseta • Euskal Lore Jokoak • Euskal Pizkundea • Bonaparte • Nafarroako Euskal Elkargoa • Euskal-Erria elkartea • Euskal-ErriaXX. mendea- GaurEuskara garbia • Euskaltzaindia • Koldo Mitxelena • Euskara hezkuntzan • Ez Dok Amairu • Ikastolen bultzatzaileak • Euskararen aldeko jaiak • Euskaraldia • AEK • Korrika • Seaska • Ikastolak • EHU • Euskararen normalizazioa • Euskararen Foru Legea • Euskaldunon EgunkariaHedabideakETB 1 • ETB 3‎ • Berria • Euskal Irratiak • ArgiaBestelakoakEuskararen hotsak • Euskal hizkuntzalaritza • Euskal musika • Euskaltzaletasun | Egizu klik euskalki bakoitzaren lurraldean haren orrialdera joateko. Ezkerraldeko mapan 2011. urtean euskaraz ulertzen zutenen kopurua ageri da, herriz herri.  > % 80 > % 60 > % 40  > % 20 > % 0 |