# Vera Rubin

Vera Rubin, jaiotzez Vera Cooper (Filadelfia, Pensylvania, AEB,1928ko uztailaren 23a - Princeton, New Jersey, AEB, 2016ko abenduaren 25a) Ameriketako Estatu Batuetako astronomoa izan zen, aitzindaria izarren errotazioa galaxia baten barruan neurtzen. Haren zuzeneko neurketek agerian utzi zuten errotazio-kurbak zirela. Galaxien errotazio-kurbak ikertuz, aurreikusitako mugimendu angeluarraren eta ikusitakoaren artean zegoen desberdintasuna azaldu zuen. Fenomeno horri galaxien errotazioaren problema deitu zitzaion. Hasiera batean eszeptizismoa nagusi izan bazen ere, bere aurkikuntza hurrengo hamarkadetan zehar behin eta berriz konfirmatua izan zen. Azalpen posibleen bilaketak materia ilunaren teoria sortu zuen.

## Lehen urteak

Vera Rubin, jaiotzean Vera Florence Cooper gisa erregistratu zuten, 1928ko uztailaren 23an jaio zen Filadelfian, Estatu Batuetan. Bi ahizpetatik txikiena izan zen. Bere gurasoak etorkin juduak ziren. Aita, Philip Cooper, Bell Telephone-n lan egin zuen ingeniari elektriko poloniar-estatubatuarra eta ama, ezkondu arte Bell enpresan lan egin zuen Rose Apebaum Cooper, Besarabiakoa. Aita Vilnan, Lituanian (1945 arte, Polonia) jaio zen, Pesach Kobchefsk izenez erregistratua.
Cooper familia Washington hirira joan zen bizitzera, 1938. Han, Verak 10 urte zuela, astronomiarekiko interesa sortu zitzaion izarrak leihotik behatuz. Bere aitak kartoizko teleskopio zakar bat eraiki zuen, eta meteoroak behatzen eta arakatzen hasi zen. Coolidge Senior High Schoolera joan zen eta 1944an graduatu zen.
Rubinen ahizpa nagusia, Ruth Cooper Burge, azkenean administrazio-zuzenbideko epaile egin zen Ameriketako Estatu Batuen Defentsa Sailean.

## Ikasketak

1948an Vassar Collegen astronomian lizentziatura lortu ondoren, Princetongo Unibertsitatean izena ematen saiatu zen, baina ez zuen inoiz aukerarik izan, ez baitzen emakumerik onartu 1975 urtera arte astronomiako ikasketa graduatuen programan. Cornell Unibertsitatean sartzea eskatu zuen, eta bertan fisika ikasi zuen Philip Morrisonen zuzendaritzapean, eta fisika kuantikoa Richard Feynman eta Hans Betheren tutoretzapean. 1951n osatu zituen ikasketak, zeinetan galaxien mugimenduetan Hubble fluxuaren desbideratzeei buruzko lehen behaketak egin zituen. Zera argudiatzen zuen, galaxia handienak gune ezezagunen inguruan biraka ibil zitezkeela, Big Bangaren teoriak garai hartan iradokitzen zuen espantsio mugimendu soil bat baino gehiago zela. Ideia horien aurkezpenak kontrako iritziak jaso zituen. Doktoretza Georgetowngo Unibertsitatean egin zuen, 1951n masterra, eta 1954an doktoretza lortu zuen George Gamowen zuzendaritzapean.
Fisikako doktoretzarako tesiaren arabera, galaxiak elkarren ondoan zeuden, unibertsoan ausaz sakabanatuta egon beharrean. Galaxia-kumuluen ideia ez zuten onartu beste fisikariek bi hamarkada igaro arte. Doktoretza jaso ondoren, fakultatean lanean jarraitu zuen beste hamaika urtez. Gero, Carnegie Institutuan sartu zen, eta hantxe ezagutu zuen bere kide izan zen Kent Ford. DTM fundazioarekin elkartu eta bost urtera, inguruko galaxien errotazioa aztertzen hasi zen Fordekin, bereziki Andromeda galaxiarena. Arlo horretan egindako aurkikuntzek hainbat sari irabazi zituzten, besteak beste, London's Royal Astronomical Societyren Urrezko Domina, eta Carolina Herschelen atzetik, saria jaso zuen bigarren emakumea izan zen.

## Graduazio-lana

Cornellen tesian lan egin zuen, unibertsoan biraketa bat egiteko aukera aztertzen ari zela, Hubblen legearen aurkakoa den mugimendua bilatuz. Haren azterketa ez zen ondo jasoa izan. Astronomical Journal eta The Astrophysical Journal aldizkariek baztertu egin zuten. Geroago onartu zuen bere datuak urriak zirela, baina bere tesia funtsezkoa izan zen Gerard de Vaucouleurrek "superkumulu lokal bat" aurkitu zuenean. Horrek eragotzi egin zion izarrak galaxietatik kanpo nola mugitzen diren aztertzen jarraitzea, baina lan horretan jarraitu zuen 2016. urtean hil zen arte.

## Lan zientifikoa

Graduatu ondoren, Montgomery County Community Collegen irakatsi zuen eta Georgetowneko Unibertsitatean ere lan egin zuen ikerketa-laguntzaile gisa, eta 1962an irakasle laguntzailea izan zen. 1965ean, Palomar Behatokian musika-tresnak erabili zituen lehen emakumea izan zen, emakumeek ez baitzuten erraz sartzeko baimenik. 1965ean, Washingtongo Carnegie Institutuko Lurreko Magnetismo Sailean ere lekua izatea ziurtatu zuen. Senior Fellow izan zen DTM lantegian, eta haren lan-eremua "Dinamika galaktikoa eta estragalaktikoa: Unibertsoaren egitura eskala handian eta dinamikan." izena zuen.

## Galaxiaren errotazioaren arazoa eta materia iluna

Rubin galaxia kumuluen inguruan bere tesian eztabaida sortu zuten arauetatik oso gertu hasi zen lanean. Kentek egindako tresnarekin, Rubinek eta Fordek ehunka behaketa egin zituzten. Rubin-Forden eragina, eurek horrela deitua, eztabaida bizia izan zen argitaratu zenetik. Esne Bidearen mugimendu erlatiboa deskribatu zuen, galaxiek 150 eta 300 milioi urte argiko distantzien adibide gisa, eta Esne Bidearen mugimendu erlatiboaren diferentzia hori mikrouhinen hondoko erradiazioari zor zaiola iradoki zuen.
Eztabaida saihesteko, ikerketa-eremura aldatu zen galaxien errotazio-kurbak aztertzeko, Andromeda galaxiatik hasita. Haren lana aitzindaria izan zen galaxiaren errotazio-batezbestekoetan, galaxien mugimendu angeluarra iragartzen zutenen eta galaxien errotazio-kurbak aztertzean behatutako mugimenduaren arteko desadostasunari erantzuteko. Bakarrik hegan egingo balute bezala, oso azkar, biratzen dira galaxiak, haiek osatzen duten izarren grabitatea elkarrekin badago. Baina haiek ez dute bakarrik hegan egiten, eta, beraz, masa oso elkartuetan estutzen dira denak. Fenomeno hori, errotazio galaktikoaren kurba deritzona, arazo bat zen. Haren kalkuluen arabera, galaxiek, azkenean, hamar aldiz masa ilunagoa izan behar dute, eta ikus daitezkeen izarrak metatu egin daitezke. Emaitza horiek iradokitzen dute grabitate newtondarra ez dela mundu osoan aplikatzen galaxia horien inguruko materia-halo handi batean. Rubinen emaitzak hamarkadaz hamarkada berretsi ziren. Galaxiaren errotazio-arazoaren azalpenari jarraituz, materia ilunaren teoriara eraman zuen.

## Materia iluna

1970ean, Rubinek materia ilunaren existentziaren une horretara arteko ebidentzia sendoena lortu zuen. Materia ilunaren izaera ezezaguna bada ere, haren presentzia erabakigarria da unibertsoa ulertzeko eta geroa ulertzeko.
Materia iluna izateak azaltzen ditu biraketa galatikoen kurbak, galaxien kumuluen barruko galaxien errotazio-mugimendua, lente grabitazionalen ereduak, eta masaren banaketa Bala kumulua bezalako sistemetan. Aldatu ziren dinamika newtondarrak baztertu egin ziren galaxien errotazio-kurben ereduetan. Rubin-ek esan zuen emaitza horrek desengainatu egin zuela, eta hauxe adierazi zuen:
   «Nire esku egongo balitz, jakin nahiko nuke nola aldatu behar diren Newtonen legeak distantzia handietako grabitazio-elkarrekintzak behar bezala deskribatzeko. Hori partikula subnuklear mota berri batez betetako unibertsoa baino erakargarriagoa da.»

## Bizitza pertsonala

1948tik 2016. urtean hil zen arte, Robert Joshua Rubinekin ezkonduta egon zen. Vera Rubin graduatu ondoko ikasketak egiten ari zela, ama izan zen, eta lanean jarraitu zuen umeak hazi bitartean. Lau seme-alabek doktoretza bat lortu zuten zientzia natural edo matematiketan. David (1950), Estatu Batuetako Zerbitzu Geologikoko geologoa izan zen, Judith (1952–2014) Massachusettseko Unibertsitateko astronomoa, Karl (1956) Kaliforniako Unibertsitateko matematikaria Irvinen, eta Allan (1960) geologoa Princetongo Unibertsitatean. Vera Rubinen seme-alabek geroago gogoratzen zuten amaren zientzia bizitza desiragarria eta dibertigarria egin zitzaiela, eta horrexek bultzatu zituela zientifikoak izatera.
Gizonezko astronomoak nagusi ziren eremu batean emakume gisa sinesgarritasuna irabazteko borrokak bultzatuta, Unibertsoa ikertzeko interesa zuten neskak beren ametsak jarraitzera animatu zituen Rubinek. Iruzkin etsigarriak izan zituen bere bizitza osoan zehar egin zuen ikasketa-aukeraketari buruz, baina familiakoek eta elkargokideek lagunduta iraun egin zuen. Astronomiaz gain, Rubinek borroka egin zuen emakumeak zientzietan gehiago aintzat hartzeko eta alfabetizatzeko. Vera Rubin eta Margaret Burbidge emakume askoren alde agertu ziren Zientzien Akademia Nazionalean (NAS), berrikuspen-paneletan eta bilaketa akademikoetan. Rubinek esan zuen, NASA delakoarekin borroka egin arren, ez zuela gustura jarraitzen urtero aukeratzen ziren emakumeen kopuruarekin, eta alderdi hori "bere bizitzako parterik tristeena" zela aipatu zuen. Rubin judua zen eta ez zuen zientziaren eta erlijioaren arteko gatazkarik ikusten. Elkarrizketa batean, hauxe adierazi zuen:
   «Nire bizitzan, zientzia eta erlijioa bereizita daude. Judua naiz, eta, beraz, niretzat erlijioa kode moral mota bat eta historia bat da. Nire zientzia modu moralean egiten saiatzen naiz, eta uste dut, idealki, zientzia unibertsoan dugun zeregina ulertzen laguntzen digun zerbait dela.»

## Sariak eta aintzatespenak

Vera Rubinek Doctor honoris causa gradua lortu zuen hainbat unibertsitatetan, besteak beste, Harvard eta Yalen. Rubin Washingtongo Carnegie Institution-en ikertzailea izan zen eta Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko eta Zientzien Akademia Pontifizioko kide. Binaka edo arbitrajean berrikusitako 114 ikerketa-artikulu idatzi zituen egilekidetzan. Halaber, Bright Galaxies Dark Matters (Masters of Modern Physics) lanaren egilea da (AEA Press, 1996, ISBN 1-56396-231.
* Royal Astronomical Society delakoaren Urrezko Domina (1828 Caroline Herschel jaso zuen lehen emakumea izan zen, Vera Rubin bigarrena)
* Weizmann Women & Science saria
* Kosmetologiako Gruber saria
* Pacific Society of the Astronomiaren Bruce domina
* National Academy of Sciencesíaren James Craig Watson domina
* Richtmyer Memorial saria
* Dickson Zientzia saria
* Ekonomia domina nazionala
* Planetariumeko Adlerraren Lifetime Achievement saria
* National Academy of Sciences
* Pontifical Academy of Sciences
* American Philosophical Society
* Henry Norris Russell urteko irakurketarako hautatua American Astronomical Societyn
* National Radio Astronomy Observatoryn Jansky irakurtzeko hautatua
* Delhin, Indian, Nazioarteko Astronomia Batasunaren Batzar Nagusirako hizlari gonbidatua.
* 1993an Zientziaren Domina Nazionala jaso zuen orduko Bill Clinton presidentearen eskutik.
* Rubini hainbat titulu eman zizkioten, Creighton Unibertsitateko, Unibertsitate Amerikarreko, Princeton Unibertsitateko, Harvard Unibertsitateko eta Yale Unibertsitateko doktoregoak barne.
* Rubin-Ford efektua eta Rubin asteroidea (5726) zein Vera C. Rubi Behatokia bere izenarekin izendatu zituzten ohoratzeko.

## Iruditegia

* Vera C. Rubin-eko obra-hondakinen behatokia, Cerro Pachónen (Txileko Andeak) eraikitzen. Aurrekaririk gabeko Rubin Behatokiaren eragiketek, astronomiaren eremua eta unibertsoari buruz dakiguna goitik behera aldatzeko gai.
* Vera C. Rubin behatokiaren pisaketa, Txile, 2021.03.02
* Vera C. Rubin behatokiko teleskopioaren muntaketaren argazki hori goitik hartu zen kupulan zubi-garabia instalatzean.
* Lawrence Livermore Justin Wolfe (ezkerrean) eta Simon Cohen Laborategi Nazionaleko ingeniari optikoek r iragazkia dute Vera C-ko Rubinaren Behatokiko LSSTCam-erako. Frank Arredondo muntaketa-teknikaria iragazkiaren hausnarketan agertzen da.
* Samling af 21 rotationskurver Sc galakser-entzat, Vera Rubin 1980

## Erreferentziak

* ↑ «Vera Rubin, who did pioneering work on dark matter, dies» archive.ph 2016-12-26 (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 «caosyciencia - Apuntes de divulgación científica - Materia oscura, astr�noma brillante: Vera Rubin» web.archive.org 2016-03-04 (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 (Ingelesez) Overbye, Dennis. (2016-12-27). «Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 Marcia Bartusiak. (1993). Through a universe darkly. Harpercollins; 1st edition ISBN 978-0-06-018310-3. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 3 (Ingelesez) Overbye, Dennis. (2016-12-27). «Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) «Vera Cooper Rubin» Jewish Women's Archive (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 3 4 5 (Ingelesez) Irion, Robert. (2002-02-08). «The Bright Face Behind the Dark Sides of Galaxies» Science 295 (5557): 960–961. doi:10.1126/science.295.5557.960. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 (Ingelesez) Schudel, Matt. (2016-12-26). «Vera Rubin, astronomer who proved existence of dark matter, dies at 88» Washington Post ISSN 0190-8286. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) Tuesday, Sarah Scoles | Published:; October 4; 2016. «How Vera Rubin discovered dark matter» Astronomy.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ Marcia Bartusiak. (1993). Through a universe darkly. Harpercollins; 1st edition (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Krauss, Lawrence M.. «Vera Rubin: 1928-2016» Scientific American - Español (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Vera Rubin, la astrónoma que trajo a la luz la materia oscura» ecoosfera.com 2021-08-18 (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Gaztelaniaz) MEDINA (Radio 5), NURIA MARTÍNEZ. (2011-08-05). «Caroline Herschel, la mujer alemana astrónoma» RTVE.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Vera Rubin» geni_family_tree (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Gaztelaniaz) Riveiro, Alex. (2018-03-07). «Vera Rubin, la mujer que nos descubrió la materia oscura» Astrobitácora (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) «Women in Aviation and Space History» airandspace.si.edu (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Dark Energy: The Biggest Mystery in the Universe».. .
* ↑ (Ingelesez) Weinstock, Maia. «Gone in 2016: 10 Notable Women in Science and Technology» Scientific American Blog Network (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) author.fullName}. «13 things that do not make sense» New Scientist (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 «Vera Rubin | Gruber Foundation» gruber.yale.edu (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) Sullivan, Patricia. (2008-02-05). Robert J. Rubin, 81; Scientist Whose Work Combined Disciplines. ISSN 0190-8286. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) Bahcall, Neta A.. (2017-02). «Vera Rubin (1928–2016)» Nature 542 (7639): 32–32. doi:10.1038/542032a. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) Domonoske, Camila. (2016-12-26). «Vera Rubin, Who Confirmed Existence Of Dark Matter, Dies At 88» NPR (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ Staff, Science. (2016-12-27). «Pioneering astronomer Vera Rubin dies at 88» Science doi:10.1126/science.aal0559. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Grant, A. (2016) Vera Rubin in the Pages of Physics Today. The Late Astronomer’s Contributions to the Magazine Reveal Her Impressive Research, Advocacy for Women in Science, and Sharp Wit. Physics Today, in People & History, December 27, 2016. - References - Scientific Research Publishing» www.scirp.org (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) «Pontifical Science Academy Banks on Stellar Cast | EWTN» EWTN Global Catholic Television Network (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) «Exhibitions» airandspace.si.edu (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «2002 Gruber Cosmology Prize Press Release | Gruber Foundation» gruber.yale.edu (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) Editor, SpaceRef. (2003-05-02). «Vera Rubin Wins 2003 ASP Bruce Medal and Other ASP Award Winners» SpaceRef (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Medalla James Craig Watson : definición de Medalla James Craig Watson y sinónimos de Medalla James Craig Watson (español)» diccionario.sensagent.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) Science, Carnegie. «News» Carnegie Institution for Science (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Dickson Prize» www.nndb.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «The National Medal of Science 50th Anniversary | National Science Foundation» www.nsf.gov (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ (Ingelesez) «History» Adler Planetarium (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* 1 2 «National Academy of Sciences» www.nasonline.org (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ ««Women's History Month – Vera Rubin». - Search» www.bing.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «APS Members' Directory Search» web.archive.org 2017-04-01 (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Henry Norris Russell Lectureship | American Astronomical Society» web.archive.org 2014-03-28 (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Jansky Lectureship — Science Website» science.nrao.edu (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «International Astronomical Union | IAU» www.iau.org (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).
* ↑ «Princeton awards six honorary degrees» web.archive.org 2017-06-13 (Noiz kontsultatua: 2022-07-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q234888
* Multimedia: Vera Rubin / Q234888