# Sagarrondo

Sagarrondoa (Malus domestica) sagarrak ematen dituen fruta-arbola da.
Orain dela 15.000 urte inguru sortu zela uste da, Kaukaso aldean. Europara erromatarrek ekarri zuten. Jatorri amerikarreko barietateak badaude ere, kontinente hartan kolonizatzaileen bitartez nagusiki zabaldu zen sagarrondoa. Gaur egun 1.000 barietate baino gehiago daude, espezie artean egin diren nahasteen ondorioz.
Erabileraren arabera, lau sagarrondo-mota bereizten dira: jateko sagarrak ematen dituztenak, sagardotarakoak, makatz edo basatiak (mentu-oin gisa erabiliak) eta apaingarriak. Sagarrondo kultibatuak (jateko eta sagardotarako sagarrak ematen dituztenak eta apaingarriak), oro har, txertatu egin ohi dira, eta sagarrondo-barietate desberdinak nahiz mentu-oinak hibridazioz lortzen dira.
Sagar mota bakoitzak duen itxuraren, ahogozoaren, heltzen den garaiaren, edo zabaldu zen lekuaren arabera, izen asko eta oso desberdinak hartu izan ditu euskaraz: udare edo madari-sagarra, urdin-sagarra, San Juan-sagarra, San Ignazio-sagarra, Santio-sagarra, Errezil-sagarra, Azpeiti-sagarra, ibarbi-sagarra, gazi-handia, mandaka, geza-zuria, garratxa, errege-sagarra, golden sagarra, besteak beste. Lehen ezagutzen ziren zenbait mota ez dira inon aurkitzen eta beste batzuk, berriz, desagertzeko arriskuan daude.

## Ezaugarriak

Hosto erorkorreko zuhaitz txikia da: 2-10 m garai izan daiteke. Adaburu zabala du sagarrondoak, eta adar asko ditu.

### Zurtoina – Azala

Enbor zuzena, leuna eta grisa -zeharka zartatua─ du sagarrondoak.

### Hostoak

Sagarrondoaren hostoak obalatuak edo eliptikoak dira, eta meheki horzdunak. Txortena luzea dute.

### Loreak

Loratzea apirilean edo maiatzean izaten da. Loreak ─zuriak edo arrosak─ korinbotan elkartuta daude, eta hostoak baino lehen sortzen dira.

### Fruituak

Sagarrondoaren fruitua ─sagarra─ pomo motakoa da. Munduan gehien kultibatzen den fruitua da sagarra.

## Habitata

Gaur egun, klima epeleko hainbat herrialdetan kultibatzen dira sagarrondoak. Euskal Herriko lurralde hezeetan dugun fruta-arbolarik ugariena eta hedatuena da sagarrondoa. Gaur egun, sagastiak utziegiak daude Euskal Herrian ─ez dira behar bezala zaintzen─: sagarrondoetan, askotan, mihurak sortzen dira ─landare bizkarroiak─, eta hori utzikeriaren adierazlea da.

## Erabilera

Sagarrondoaren zura gogorra eta erresistentea da, eta, hori dela eta, ebanisterian eta zurgintzan estimatua. Zuraren kolore arrea eta ehundura fina dela eta, oso preziatua da tailatzeko.
Sutarako ere egur ona du sagarrondoak.
Sagarrek garrantzi handia dute giza elikaduran, eta gordinik, konpotan, zukuan edo sagardo moduan kontsumi daitezke.

## Gaitzak

* Pseudococcus viburni
* Edwarsiana crataegui
* Cydia pomonella
* Lepidosaphes ulmi
* Eriosoma lanigerum

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.

## Ikus, gainera

* Sagar

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18674606
* Multimedia: Malus domestica / Q18674606
* Espezieak: Malus domestica