OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Zizur Nagusiko geralekua

Zizur Nagusia Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geraleku bat zen, Iruña udalerriko Etxabakoitz auzoan kokatuta dagoena.
Geralekua 1860ko ekainaren 22an ireki zen eta 2010eko urtarrilaren 1an itxia.

## Egoera

Geralekua honako burdinbide hauen ibilbidearen zati izan da:
* Zaragoza — Altsasu: 174,495 kilometro-puntua

## Sarbideak

* Arostegi etorbidea, 16

## Historia

Geralekua 1860eko irailaren 15ean ireki zen, Aragoi eta Nafarroa lotu nahi zituen trenbidearen Iruña-Murelu Konde zatia ireki zuenean, Zaragozatik Iruñerako Burdinbide Konpainia delakoak, Zaragoza-Altsasu burdinbidea. Azken horrek Zaragozatik Bartzelonarako Burdinbide Konpainia bat egin zuen, eta ondorioz, Zaragozatik Iruñea eta Bartzelonarako Burdinbide Konpainia sortu zen.
1878ko apirilaren 1ean, bere egoera ekonomiko txarrak Norteko Konpainiarekin bat egitera behartu zuen, Altsasutik haratagoko trenbideen jabea zena eta burdinbidea Gasteiz, Donostia, Bilbo edo Burgosekin lotuz.
1941ean, Espainiako trenbidearen nazionalizazioak Norteko Konpainia sortu berrian integratzea ekarri zuen, RENFE enpresa publikoa sortu zen.
2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadorak linea ustiatzen du, Adif trenbide-instalazioen titularra den bitartean.
Geralekuan zerbitzua ematen zuten distantzia ertaineko zerbitzuak 2010eko urtarrilaren 1etik aurrera utzi zioten geralekuari; beraz, estazioa itxita dago teknikoki, nahiz eta sarekoa izan.

## Geralekua

Geralekua Arostegi etorbidearen iparraldean egon da, trenbidearen gaineko zubiaren azpian. Bi bide zituen, Inquinasako kargalekura sartzeko bide bat eta nasa bakarra. Geralekua bihurgune moduan egon da.

## Erreferentziak

* ↑ EuroFerroviarios. «zizur Nagusia (geralekua)» www.euroferroviarios.net (Noiz kontsultatua: 2020-06-13).
* ↑ «Zaragozatik Iruñera eta Altsasura» web.archive.org 2011-01-15 (Noiz kontsultatua: 2020-06-13).
* ↑ Herri Lanen Memoria 1884
* ↑ Iberiar Penintsulako Iparraldeko burdinbideak

## Ikus, gainera

* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak

* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
* Datuak: Q4464123
| | Landaben | Zizur Nagusia | Noain | |
| Altsasu | | | | Zaragoza–Delicias |
# Zizur

Zizur Iruñerrian izen bereko toki asko izan daiteke:
* Zizur: zendea, entitate administratibo historikoa.
* Zizur: udalerria.
* Zizur Nagusia: herria, udalerri independentea.
* Zizur Txikia: herria, kontzejua.

## Ikus, gainera

* zendea
# Zientzia Kaiera

Zientzia Kaiera Euskal Herriko Unibertsitateak, Kultura Zientifikoko Katedraren bitartez, euskaraz argitaratzen duen hedabide digitala da. Bere helburuak betetzeko, zenbait hedabide argitaratzen ditu Katedra horrek, Cuaderno de Cultura Cientifica gaztelaniaz, Mapping Ignorance ingelesez, Mujeres con Ciencia (zientzia eta genero berdintasuna bultzatzeko) gaztelaniaz eta Zientzia Kaiera euskaraz.
Zientzia Kaiera bloga elkarlanean gauzatzen dute hainbat pertsonaren artean. Zientzia gizarteratu nahi dute, bere balioak, historia, eta lorpen nagusiak hedatuz. Blogeko edizioa Uxune Martinezek egiten du, Euskampus Fundazioko Kultura Zientifikoko eta Berrikuntza Unitateko Zabalkunde Zientifikorako arduradunak.

## Atalak

Zenbait ataletan antolatuta daude blogaren edukiak. Gai gehienak zientzia-dibulgaziokoak dira (biologia, astronomia, teknologia, osasuna, eta abar). Zehazkiauek dira gure atal nagusiak:
* Animalien aferak: Eboluzioaren ondorio dira. Istorioak animalien funtzionamendua erakusteko.
* Asteon zientzia begi-bistan: Igandeetako laburpena.
* Elkarrizketak: Ikertzaileekin
* Ekitaldiak: Hitzaldi eta bilkurenn iragarpenak eta laburpenak artikulu eta bideoekin.
* Emakumeak zientzian: artikuluak, biografiak, eta elkarrizketak.
* Ezjakintasunaren kartografia: Zientziaren edozein arlotako ikerketen azken emaitzen berri
* Ikasleen begietatik: ikertzaile gazteen ikuspuntua UPV/EHUko Zientzia eta Fakultateko Alagala euskara taldeak aurkeztuta.
* Kolaborazioak.
* Mugaldea: jatorriz gaztelaniaz sortuak izan diren testuen itzulpenak
* Oinarrizko kontzeptuak: Zientziaren historian landutako hainbat kontzeptu eta terminoen sorrera nondik datorren zabaltzeko.
* Zientzialari: Artikuluez eta bideoak euskal zientzialarien lana aurkezteko.

## CC-BY-SA lizentzia librea

Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 lizentziapean daude blogeko edukiak. Beraz, artikuluak, bideoak eta eduki guztiak kopiatu, moldatu, zabaldu eta argitaratzeko aukera dago, beti ere, egilea nor den aitortuta eta lizentzia berarekin zabaltzen badira.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 «Zientzia Kaiera» Zientzia Kaiera (Noiz kontsultatua: 2023-02-05).

## Ikus, gainera

* Elhuyar aldizkaria
* Sustatu.eus
* Zuzeu
* Juan Ignacio Pérez Iglesias
* Uxune Martinez

## Kanpo estekak

* Zientzia Kaiera Webgune ofiziala
* Pérez Iglesiasen biografia erabili.com webgunean
* Uhandreak Animalien biologiari buruzko bloga.
* Uhandrea Animalien biologiari buruzko Twitter kontua.
* (Gaztelaniaz) Cuaderno de Cultura Científica zientzia dibulgaziorako bloga.
* (Gaztelaniaz) Mujeres con ciencia zientzia dibulgaziorako bloga.
* (Ingelesez)[ Mapping Ignorancezientzia dibulgaziorako bloga.
* (Gaztelaniaz) Zoo Logik Animalien biologiari buruzko bloga erdaraz.
* (Gaztelaniaz) La naturaleza humana gizakien biologiari buruzko bloga erdaraz
* Datuak: Q116688710
# Zientzia Museoa (Londres)

Zientzia Museoa (ingelesez: Science Museum) Londreseko museo ezaguna da, zientzia eta teknologiaren historiaren inguruko gaiak aurkezten dituena. Kensington eta Chelseako Exhibition Road kalean kokaturik dago beste bi museo handirekin batera, Historia Naturalaren Museoa eta Victoria and Albert Museum hain zuzen ere. Urtero 3'3 milioi bisitari izaten ditu, Londrsko museo bisitatuenetakoa bihurtuz.

## Historia

1857an ireki zutuen ateak, Bennet Woodcroftek 1851an Erakusketa Unibertsalerako bildutako obejtu ugari erakusteko asmoz. Hasiera batean Victoria and Albert Museumen parte zen baina 1858an banatu eta Patenteen Museoa izena hartu zuen. 1885ean Zientziaren Museoa izena hartu zuen eta erabateko independentzia 1909an lortu zuen.
Gaur egungo eraikina XX mende hasierakoa da. 1913an hasi ziren eraikitzen eta 1928an bukatu zituzten lanak. 1961-63 artean erdiko blokea gehitu zitzaion eta 1980 eta 2000an gehikuntza berriak egin zizkioten.
2012an Manchesterko Zientzia eta Industria Museoarekin egin zuen bat.

## Solairuak

* Sotoa: Lorategia eta etxeko bizitza sekretua.
* Behe-solairua: Zer da Berria zientzian?, Energiaren aretoa, Espazioaren ikerketa, Zubia, IMAX 3D zinema, Mundu modernoa sortzen, Antzokia...
* Lehen solairua: Nekazaritza, Materialen erronka, Kosmosa eta kultura, Erlojuak...
* Bigarren solairua: Ordenagailuak, Energia, Matematika eta Atmosfera.
* Hirugarren solairua: Hegaldiak, Osasuna, Etorkizunean, XVIII mendeko zientzia...
* Laugarren solairua: Medikuntzaren historia.
* Bosgarren solairua: Medikuntzaren artea eta zientzia eta Albaitaritzaren historia.

## Bilduma

300.000 objetutik gora daude Zientziaren Museoan. Batzuk benetan dira aipagarriak, esate baterako honako hauek:
* The Rocket: George Stephensonen makina.
* Puffing Billy: Lurrun biezko lokomotora zaharrena.
* Old Bess: James Watt-ek 1777an eraikitako lurrun makina, existitzen den zaharrena.
* Watson eta Crick-en ADNaren eredua.
* Charles Babbage-ren makina diferentziala: funtzio polinomikoak kalkulatzeko makina.
* Long Now erlojua: 10.000 urtetan ordua emateko diseinaturiko erlojua.
* Foucaulten pendulu originala.
* Apollo 10en modulua: Ilargiaren orbitara iritsi zen lehen misio tripulatua.
* XX mende hasierako hainbat hegazkin; Vickers Vimy (1919), Spitfire, Hurricane...

## Iruditegia

* The Rocket.
* Puffing Billy.
* Old Bess.
* Watson eta Cricken ADNaren eredua.
* Charles Babbage-ren makina diferentziala.
* Long Now erlojua.
* Apollo 10en modulua.

## Informazio praktikoa

* Helbidea: Exhibition Road, London SW7 2DD
* Ordutegia: 10:00 - 18:00
* Metro geltokia: South Kensington

## Ikus, gainera

* Albertopolis
* South Kensington

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Webgune ofiziala
* Datuak: Q674773
* Multimedia: Science Museum, London / Q674773
# Zientzia-fikzio post-apokaliptiko

Post-apokalipsia edo eszenatoki apokaliptikoa, hondamendi global larri baten ondorioz sortutako egoerari deritzo, zientzia-fikzioan asko erabilitako baliabidea. Mundu postapokaliptiko batean bizitza eta mundua, ezagutzen ditugun bezala, aldatu edo suntsitu egin dira. Eragileak ugari izan daitezke, hala nola: hondamendi nuklearra, pandemia eta hondamendi natural larria. Gaia oso ohikoa da zineman zein literaturan eta komikietan.
Sarritan post-apokalipsia Distopiaren kontzeptuarekin nahastu egiten da.

## Eszenatoki ohikoenak

* Hondamendi nuklearra: gerra nuklearra izan daiteke edo istripu larri baten ondorioa.
* Estralurtarren inbasioa.
* Makinen edo roboten matxinada.
* Arna biologikoen kontrol-eza.
* Hondamendi naturalak edo ekologikoak, esaterako berotze globalaren ondorioak.
* Zombien apokalipsia.
* Lurrean Meteorito baten erorketa.

## Adibideak literaturan
### Ingelesez

* Walter M. Miller, Jr.: A Canticle for Leibowitz
* Richard Matheson: I Am Legend (eleberria) (1954)
* Jack McDevitt: Eternity Road
* Orson Scott Card: "West"
* Cormac McCarthy: The road

### Frantsesez

* J.-H. Rosny: La Mort de la Terre (1910)
* Pierre Boulle: La planète des singes (1963)

## Adibideak zineman

* Mad Max. Zuzendaria:George Miller (1979).
* I Am Legend (Legenda naiz ni). Zuzendaria: Francis Lawrence (2007).
* Cyborg. Zuzendaria: [[Albert Pyun] (1989).

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20050305102027/http://www.irosf.com/q/zine/article/10013

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Empty World
* (Ingelesez) Sub-Genre Spotlight: Post-Apocalyptic Science Fiction
* Datuak: Q197949
* Multimedia: Post-apocalyptic fiction / Q197949

## Ikus, baita ere

* Apokalipsi
* Distopia
# Zientzia-kazetaritza

Zientzia-kazetaritza edo zientzia alorreko kazetaritza, gai nagusitzat zientziaren dibulgazioa duen kazetaritzaren adarra da. Zientzia dibulgazioaz arduratzen den kazetaritza da eta kazetaritza arloko testu-tipoak erabiltzen ditu, betiere gai nagusitzat zientzia alorreko gaiak hartuz.
* Datuak: Q1505283
* Multimedia: Science journalists / Q1505283
# Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusia

Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusia (gaztelaniaz: CSIC, Consejo Superior de Investigaciones Científicas) Espainiako Administrazio publikoko erakunde bat da, ikerketa zientifiko eta teknologikoez arduratzen dena. Frantziako CNRSen antzekoa, 2012an Espainiako erakunde zientifikorik handiena eta munduko bederatzigarrena izaten zen.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. [#6259 Estilo Liburua. .
* ↑ Paloma Tur. Mastermas.com. (2013-1-3). El CSIC se posiciona como la 9º institución del mundo en producción científica. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1024362
* Multimedia: Consejo Superior de Investigaciones Científicas / Q1024362
* Espezieak: CSIC
# Zientzia Euskal Herrian

Zientzia Euskal Herrian, Europako gainontzeko herrialdetan bezala, estuki loturik egon da bere garapen historiko eta ekonomikoarekin.
Euskalerriaren Adiskideen Elkartea XVIII. mendean, Ilustrazio garaian sortu zen zientzia eta kultura erakundea izan zen, Xabier Munibe Peñafloridako kondeak eta Azkoitiko zalduntxoek eratu zutena. 1776. urtean Bergarako Errege Mintegia sortu zuten eta bertan ezarri ziren Euskal Herriko zientzia modernoaren oinarriak. Louis Proust kimikari frantsesa kontratatu zuten eta hark prestaturiko laborategi aurreratuan Elhuyar anaiek wolframioa aurkitu zuten 1783. urtean. XIX. mendean Anton Abadia esploratzaile, astronomo eta zientzilaria Frantziako Zientzia Akademiako lehendakaria izatera iritsi zen. Gaur egun ere badira zientzialari ezagunak Euskal Herrian, Pedro Miguel Etxenike, Jose Ramon Etxebarria edo Javier Armentia esate baterako.
Zientzia museoak ere ugari dira, Eureka! Zientzia Museoa, Abadia jauregia, Arabako Natura Zientzien museoa edota Iruñeko planetarioa adibidez. Zientzia ikerketak egiteko hainbat elkarte garrantzitsu ere badaude: Aranzadi Zientzia Elkartea, Elhuyar Fundazioa, DiPC, TECNALIA, Biodonostia eta NanoGUNE besteak beste.
Bizkaiko, Arabako, Gipuzkoako Teknologia Parkeak eta Garaia Berrikuntza Guneak osatzen dute Euskadiko Parke Teknologikoen Sarea.
# Zientzia Moral eta Politikoen Errege Akademia

Zientzia Moral eta Politikoen Errege Akademia (gaztelaniaz: Real Academia de Ciencias Morales y Políticas) Espainiako akademia publiko bat da. 1857ko irailaren 30eko Errege Dekretu bidez sortu zuten, Elisabet II.a Espainiakoaren erregealdian, Instrukzio Publikoaren Legea onartu eta hogei egunera. Akademiaren helburua Historiako Errege Akademiak inspiratutako antzeko eredu baten inguruan garaiko mugimendu politiko eta soziala biltzea izan zen.

## 2014ko akademiko numerarioak

* Mariano Álvarez Gómez
* Óscar Alzaga Villaamil
* Heliodoro Carpintero Capell
* Salustiano del Campo Urbano
* Pedro Cerezo Galán
* Adela Cortina Orts
* José Luis García Delgado
* Olegario González de Cardedal
* Jesús González Pérez
* Luis González Seara
* Diego Gracia Guillén
* Miguel Herrero y Rodríguez de Miñón
* Julio Iglesias de Ussel
* Emilio Lamo de Espinosa Michels de Champourcin
* Landelino Lavilla Alsina
* Carmelo Lisón Tolosana
* Alfonso López Quintás
* Araceli Mangas Martín
* Rodolfo Martín Villa
* Raúl Morodo Leoncio
* Santiago Muñoz Machado
* Agustín Muñoz-Grandes Galilea
* Dalmacio Negro Pavón
* Alejandro Nieto García
* Alfonso Novales Cinca
* Andrés Ollero Tassara
* Marcelino Oreja Aguirre
* Gregorio Robles Morchón
* Antonio María Rouco Varela
* José Ángel Sánchez Asiaín
* Ricardo Sanmartín Arce
* José María Segovia de Arana
* Julio Segura Sánchez
* José María Serrano Sanz
* Pedro Schwartz Girón
* Fernando Suárez González
* Ramón Tamames Gómez
* Jaime Terceiro Lomba
* Juan Velarde Fuertes
* Juan Miguel Villar Mir

## Akademiako presidenteak

* Pedro José Pidal y Carniado
* Lorenzo Arrazola y García
* Florencio Rodríguez Vaamonde
* Manuel García Barzanallana
* Francisco de Cárdenas y Espejo
* Laureano Figuerola y Ballester
* Antonio Aguilar y Correa
* Alejandro Groizard y Gómez de la Serna
* Joaquín Sánchez de Toca y Calvo
* Antonio Goicoechea Cosculluela
* José Gascón y Marín
* José María de Yanguas Messía
* Alfonso García Valdecasas
* Luis Díez del Corral y Pedruzo
* Enrique Fuentes Quintana
* Sabino Fernández Campo
* Marcelino Oreja Agirre
* Juan Velarde Fuertes
* Miguel Herrero y Rodríguez de Miñón
* Benigno Pendás García (egun)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q840015
* Multimedia: Real Academia de Ciencias Morales y Políticas / Q840015
# Zientzia Zehatzen, Fisikoen eta Naturalen Errege Akademia

Zientzia Zehatzen, Fisikoen eta Naturalen Errege Akademia (gaztelaniaz: Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales) Espainiako akademia publiko bat da, matematikak, fisika, kimika, biologia, ingeniaritza eta zientziekin zerikusia duten beste batzuk aztertzen eta ikertzen dituena, eta Espainiako Institutuan integratua. Akademiaren azken erreforma 20011ko dekretu bati dagokion estatutuek arautzen dute eta 54 akademiko numerariok, 90 nazionalek eta zehaztu gabeko akademiko supernumerario eta atzerritar batzuek osatzen dute.

## 2019ko akademiko numerarioak

* Alberto Galindo Tixaire 1980
* Pedro García Barreno 1984
* Manuel Ramón Llamas Madurga 1988
* Adriano García-Loygorri y Ruiz 1990
* José María Montesinos Amilibia 1990
* Amable Liñán Martínez 1991
* Francisco Javier Girón González-Torre 1991
* Miguel Ángel Alario y Franco 1993
* Manuel Elices Calafat 1994
* Jesús Ildefonso Díaz Díaz 1997
* Manuel López Pellicer 1998
* Antonio Hernando Grande 2000
* Emiliano Aguirre Enríquez 2000
* Carlos Belmonte Martínez 2002
* Manuel Aguilar Benítez de Lugo 2002
* Jesús Santamaría Antonio 2003
* Antonio Cendrero Uceda 2003
* Juan Antonio Vera Torres 2003
* Luis Franco Vera 2003
* Jesús Ávila de Grado 2004
* José Elguero Bertolini 2004
* Arturo Romero Salvador 2004
* Fernando Briones Fernández-Pola 2006
* Fernando Bombal Gordón 2006
* Carlos López Otín 2006
* Francisco García Novo 2007
* Ernesto Carmona Guzmán 2007
* Jon Markaide Osoro 2007
* Jesús María Sanz Serna 2007
* Pedro Luis García Pérez 2008
* David Ríos Insua 2008
* José Bonet Solves 2008
* Pilar Bayer Isant 2010
* Miguel Valcárcel Cases 2010
* Avelino Corma Canós 2011
* Javier Jiménez Sendín 2011
* Enrique Castillo Ron 2011
* Ana María Crespo de las Casas 2012
* Juan Manuel Rojo Alaminos 2013
* Esteban Domingo Solans 2013
* Carmen Nájera Domingo 2014
* Juan Luis Vázquez Suárez 2014
* Miguel Delibes de Castro 2014
* Caridad Zazo Cardeña 2015
* Juan Ignacio Cirac Sasturain 2016
* José Luis Sanz García (2017)
* Pedro Miguel Etxenike Landiribar (2017)
* Manuel de León Rodríguez (2017)
* José Francisco Duato Marín (2019)
* María Ángela Nieto Toledano (2020)

## Akademiako presidenteak

* 1848-1866: Antonio Remón Zarco del Valle y Huet
* 1866-1882: José Solano de la Matalinares
* 1882-1901: Cipriano Segundo Montesino y Estrada
* 1901-1916: José Echegaray y Eizaguirre
* 1916-1922: Amós Salvador Rodrigáñez
* 1922-1928: José Rodríguez Carracido
* 1928-1934: Leonardo Torres Quevedo
* 1934-1938: Blas Cabrera y Felipe
* 1940-1958: José Casares Gil
* 1958-1966: Alfonso Peña Boeuf
* 1966-1970: Julio Palacios Martínez
* 1970-1985: Manuel Lora Tamayo
* 1985-2002: Ángel Martín Municio
* 2002-2005: Carlos Sánchez del Río y Sierra
* 2005-2009: Alberto Galindo Tixaire
* 2009-2012: Miguel Ángel Alario y Franco
* 2012-2015: Alberto Galindo Tixaire
* 2015-2018: José Elguero Bertolini
* 2018-egun: Jesús María Sanz Serna

## Kanpo estekak

* Datuak: Q427318
* Multimedia: Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales (Madrid) / Q427318
# Zooropa

Zooropa U2 taldearen musika diskoa da, 1993an argitaratutakoa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q220336
# Zoophorus

Zoophorus, Antzinako Grezian apaindurik zegoen friso mota baten izena da, arkitrabe eta erlaitzaren artean zegoena, normalean erliebe jarrai bat izaten zuten. Izena grezieratik dator, "animalia bat eustea" esan nahi du. Zutabe zoophoriko bat, animalia baten irudia eusten duen pilarea izaten da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8074199
# Zipaioen matxinada

    Artikulu hau gertera historikoari buruzkoa da; Negu Gorriak musika taldearen abestia gaitzat duena beste hau da: «Zipaioen matxinada (Negu Gorriak musika taldearen abestia)»
Zipaioen matxinada edo 1857ko Indiako matxinada Indian 1857-1858an britainiarren politika kolonialaren aurka gertaturiko matxinada izan zen. Britainiarrek mendebaleko ideiak Indiako gizartean sartu izanak -misiolariak, hezkuntza...- eta zenbait neurri politiko eta ekonomiko hartu izanak -lur-jabe handien lurrak beretzea, zenbait erresuma mendean hartzea-, hinduen eta musulmanen goi-klaseen aiherkundea piztu zuten. Giro horretan, zipaioek erabili beharreko fusil berri bateko kartutxoak behi eta zerri gantzaz igurtziak zirelako berria zabaldurik, zipaioek uko egin zioten halako armak erabiltzeari, hinduen eta musulmanen erlijioek debekatua baitzen.
Bestalde, printze bat hiltzen bazen ondorengorik utzi gabe, britainiarren politika zen estatu hori bereganatzea, oinordeko bat aukeratzen utzi gabe; hori ere tradizio hinduaren aurkakoa zenez, matxinadaren pizgarria ere suertatu zen. Politika horrek gaitzondoa eragin zuen bai herritarren, bai aristokraten artean; herritarrek ez zuten onartzen bertako lege tradizionalak urratzea, eta aristokraziak lurrak galtzen zituen.
Zenbait istiluren ondoren, 1857ko maiatzaren 10ean Meeruteko errejimentuko zipaioek ofizial europarrak hil zituzten. Ondoren iraultza Indiako erdialde guztira hedatu zen, eta matxinatuak Delhiz eta Allahabadez jabetu ziren. Azkenik, 1858ko martxoan, britainiar gobernuaren osteek -sikh eta gurkha gudariak barne- zipaioen matxinada zapaldu zuten borroka oso gogorrak izan eta gero.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q129864
* Multimedia: Indian Rebellion of 1857 / Q129864
* ↑ (Ingelesez) W. Brook Northey; John Morris. (2001). The Gurkhas: Their Manners, Customs, and Country. Asian Educational Services, 58 or. ISBN 81-206-1577-8..
# Zipar

Zipar edo Ubieta Bizkaiko mendia da, 631 metro ditu eta Ubietako mendilerroan kokatuta dagoena

## Igoera

* Gueñes ( 1o 15 m )
* Zalla ( 1o 15 m )
* Galdames ( 1o 15 m ).

## Erreferentziak

* ↑ EODA
* ↑ Gailurraren izena: Zipar (Mendikat webgunean)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16519323
# Ziortzako monasterioa

Ziortzako monasterioa edo lehenagoko izenez, Kolegiata, Ziortza-Bolibarko monasterioa da, herrigunetik 2 kilometrora kokatua, mendixka baten gainean. Historia handiko eraikina da; Erdi Aroan eta Aro Modernoan inguruko bizitzan garrantzia eduki zuen, nahiz eta geroago beherakada handia jasan. 1980ko hamarkadatik aurrera, Olibako monasteriotik etorritako monje zistertarrak bizi dira bertan eta horrek bizitasuna bueltatu dio eraikinari.

## Historia

Kondairaren arabera, 968ko abuztuaren 15ean (Andre Mariaren Zeruratzearen jaian) Gerrikaitzeko Santa Luziaren baselizan meza entzuten ari ziren eliztarrek arrano bat ikusi zuten hilerritik buru hezur bat hartzen eta ondoko mendixka batean uzten. Fededunek gertaera hori seinaletzat hartu zuten eta buru hezurra erori zen tokian eraiki zuten gaur egungo eraikin multzo erlijiosoa.
Adituen arabera Ziortza hitzak *Zinaurritza du jatorri (ikus: zihaurri); cfr. Euskaltzaindia .
Done Jakue bideko gune garrantzitsua izan da historian zehar; bertan erromesek gaua igaro ohi zuten beraientzat berariaz zegoen ospitalean. Horrez gainera, inguruko hainbat baserritar eta nekazarik beraien hamarrenak Ziortzara ekarri behar izaten zituzten eta horrek indar ekonomiko handia ematen zion bertako komunitate erlijiosoari.
XIX-XX. mendeetan kolegiata titulua galdu zuen eta parrokia arrunt bihurtu zen. Hori zela eta gainbehera handia izan zuen, bereziki eraikinak zahartuta gelditu ziren eta. XX. mendearen hasieran agintariek zerbait egitea erabaki zuten eta La Olivan (Nafarroan) zeuden monje zistertarrengana jo zuten komentua bizilekutzat eskaintzeko. Monje hauetako batzuk bertara jo zuten eta monasterioa berritu zuten guztiz.

## Eraikina

* Eliza: Gaur egun zutik dagoen eliza XIV. mendekoa da, gotiko-zistertar estilokoa. Ateburuko irudian Jesukristo agertzen da aingeru biren erdian eta elizpean irudi kristauez gain sinbologia paganoa ere ageri da. Elizaren barrualdean Bizkaiko organorik zaharrenetako bat dago, egoera oso onean kontserbatua.
* Klaustroa: Pizkunde garaikoa. Karratua eta arku sistema bereziarekin, Done Jakue bideko erromesen maskorrez apaindua.
* Ekialdeko atea: Eraikin multzora sartzeko aterik garrantzitsuena da. Puntu erdiko arkukoa da eta Mujika-Butroi familiaren armarria dauka.
* Mendebaldeko atea: Aurrekoa baino txikiagoa, Ziortzako armarria dauka (arranoa burezurrarekin).
Erromesen ostatua sute baten erre zen baina gaur egun berreraikia dago. Monjeek ostatu bat daukate bertan. Horrez gain beraiek egindako produktuak saltzeko denda txikitxo bat ere badago (gazta, ardoa, gozokiak, eztia, oroigarri erlijiosoak... saltzen dituzte).

## Argazki galeria

* Sarrerako tinpanoa
* Abadetxea
* Ataria
* Erretaula
* Klaustroa

## Kanpo estekak

* Ziortzako monasterioaren web orria
* Datuak: Q2984057
* Multimedia: Collegiate of Santa María de Zenarruza / Q2984057