# San Frantzisko komentuko idazleak

San Frantzisko komentuko idazleak Bilboko izen bereko auzoan zegoen komentuaren inguruan, XVIII. mendearen bukaera eta XIX. mendearen hasieraren tartean, egon ziren euskal idazle multzoari deritzogu.

## Historia

San Frantzisko auzoari izena eman zion komentua Abandoko elizatearen lurretan egon arren, hasiera-hasieratik Bilbora begira egon zen, horren froga izanik jada 1506. urtetik Ibaizabal gainditu eta hiribilduarekin zubi baten bitartez lotzeko egindako lehenengo ahaleginak, nahiz eta beste aldeko agintariek zubi honen aurka egon.

### San Frantzisko Komentua

San Frantziskoko komentua Euskal Herriko eraikin erlijioso garrantzitsuenetako bat izan zen Erdi Aroaren amaieran. Frantziskotarren Ordena 1447. urtetik aurrera Abandoko Santimami inguruan egon zen kokatuta, harik eta, Bilboko hiribildura hurbiltzeko asmoz, 1475.ean Sisto IV Aita Santuaren bulda bat lortu zuten arte eta horri esker abiarazi zuten fundazio berria. Juan Arbolantxakoak eta Elbira Basabek emandako lurretan Kapera nagusiko lanak 1501ean martxan zeuden eta 1537an burutu ziren. 1539tik aurrera Karlos V.a enperadorearen armarria erakusteko pribilegioa izan zuen, eta ondorioz, San Frantziskoren Komentu Inperiala izena erabiltzea. Historian zehar hainbat alditan utzarazi zieten eta berriro okupatu zuten, hala nola Josef I Bonapartek 1809an erlijio-ordenak ezabatu zituenean edo 1834an, karlisten kausaren alde egiteagatik. Oso egoera kaxkarrean urteen eta utzikeriaren poderioz, 1856an eraitsi zuten komentua eta bere lekuan 1865ean Alfonso Printzea izeneko kuartela eraiki zuten. Kuartelak 1930.era arte iraun zuen. Eraikin hau ere eraitsia, Mariaren Bihotza plaza topatzen dugu gaur egun orube horretan. 2006 eta 2010 urteen artean egindako indusketek zimenduez gain, elizaren, klaustroaren eta hirugarrendarren salaren egituren zatiak berreskuratzea ahalbidetu zuten.

## Idazleak

Jon Kortazar euskal filologian doktore eta euskal literaturako katedradunaren hitzetan, San Frantziskoko komentuaren eta bere kolegioaren inguruan sortu zen lehen euskal idazle taldea. Handik igarotako guztiak ez ziren aldi berean bertan bizi izan, ezta talde homogeneo bat izan ere, baina beren ikasketak eta prestakuntza leku berean lortu izana haien lotura bihurtzen da. Juan Mateo Zabala dugu Bilbon jaiotako kide bakarra, gainontzekoak Bizkaiko hainbat herritatik zetozen bitartean, eta gehienek, denboraren poderioz, Bilbo utzi eta beste leku batzuetara joan ziren bizitzera.

### Pedro Antonio Añibarro (Areatza, 1748-1830)

Pedro Antonio Añibarro Ugalde (iturri batzuen arabera jaiotzez Ugaokoa zena), Juan Antonio Mogelekin batera bizkaierazko literaturaren aitatzat hartzen da. 1764. urtean sartu zen Abandoko komentuan eta 1772. urtean apaiztu zen. 1790. urtean Zarauzko Misiolari Ikastetxean onartu zuten eta han egon zen zendu arte.

### Fray Pedro Astarloa (Durango 1751-1821)

Pedro Jose Patricio Astarloa Agirre fraide frantziskotar eta euskal idazlea izan zen. 1766an Abandoko San Franziskoren komentuan sartu zen. 1804an komentuko burua zela topatzen dugu,eta bere hitzetan lektore Jubiladu, Burgosko Probintziako Aita eta Kantabriako Definidorea izan zela esaten digu bere azken urteetan Kantabriako Aita Probintzial izateraino heldu zena.

### Juan Mateo Zabala (Bilbo, 1777-1840)

Juan Mateo Zabala Zabala 1792an frantziskotarren ordenan sartu eta 1803an apaiz egin zen. 1815ean Zarauzko frantziskotarren komentura joan zen eta bertako nagusi izan zen 1826 eta 1839. urteetan. Bertan zendu zen.

### Jose Antonio Uriarte (Arrigorriaga, 1812-1869)

Jose Antonio Uriarte Adaro 1829an frantziskotar sartu zen, 17 urterekin, Bermeoko komentuan. Bastidan (Araba) eta Bilbon egin zituen apaiz ikasketak. 1836an apaiz egin, eta 1839an lehen meza eman zuen.

### Eusebio Azkue (Lekeitio, 1813-1873)

Eusebio Maria de los Dolores Azkue Barrundia Matematikazale, nautika irakasle eta olerkaria izan zen. Eusebiok bigarren ikasketak Bilboko frantziskotarretan egin zituen. Komentuan formakuntza klasikoa jaso zuen: latina, filosofia eta erretorika, besteak beste. Ikaskide izan zuen Jose Antonio Uriarte Adaro, handik urteetara bere olerkien biltzaile izango zena.

## Gabon kantak

San Frantziskoko komentuko Gabon kantak XVIII. mendearen bukaeran, Fernando VI.a Espainiakoak bultzaturiko Gabon jaien inguruko ospakizunen artean, argitaratu ziren. Zaharrenak Martin Oarabeitia, komentuko organojolea eta musikaren egilearen Gabon kantak dira, 1755. urtean argitaratuak. Baina XIX. mendearen hasieran, eta hainbat urtez, ospakizun mota hau errepikatu eta kanta berriak argitaratzen jarraitu zen.Sinadura gabeko lanak izanik, ez dago jakiterik nortzuk izan ziren haien sortzaileak, baina haietariko hainbat Bizenta Mogelenaketa Jose Pablo Ulibarrirenak zirela ziurtzat ematen da.
1755etik 1832 urtera bitartean sortu eta Bilboko zenbait elizatan kantatzen ziren Gabon kanta hauek dira, Antonio Zabala euskaltzaina eta euskal herri-literaturaren ikerlariaren arabera, bertso-paperen fenomenoaren sorrera.
   Nay duen ezquero Sein ederrac,
   Arzaien trajean etorri,
   Canta dezagun, Arzai onac,
   Tonadilla ederrori.
   Erdu, erdu nere lagunac,
   Guacen, guacen Belenera,
   Yzar ederbat dago an eta,
   Utzi dezagun naguia.
   (1755.ko kantaren hasiera)

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Salazar Arechalde, Jose Ignacio. (2003). La ría de Bilbao en el siglo XIX. Tendiendo puentes, abriendo caminos. Bilbo: Bizkaiko Aparailari eta Arkitekto Teknikoen Elkargo Ofiziala Colegio Oficial de Aparejadores y Arquitectos Tecnicos de Bizkaia Bilbao ISBN 84-922167-1-9..
* ↑ «Bilbaopedia - Convento de San Francisco» www.bilbaopedia.info (Noiz kontsultatua: 2024-11-08).
* ↑ «XVI. mendeko San Frantzisko komentuaren aztarnak ikusgai Bilboko Mariaren Bihotza plazan - GARA» gara.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-11).
* ↑ «San Franciscoko komentua» Kultura Ondarea. Kultura eta Hizkuntza Politika Saila.
* 1 2 Kortazar, Jon. (2001). Bilbao, 700 años de escritores.Bilbo, 700 urtez idazten. Bilbo: Bilboko Udala, 18-25 or. ISBN 84-88714-04-1..
* ↑ «literaturaren zubitegia - Pedro Antonio Añibarro» zubitegia.armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-08).
* ↑ Euskal Literaturaren Hiztegia (ELH). (Noiz kontsultatua: 2024-11-08).
* 1 2 Arana Martija, Jose Antonio. (1994). «Xabier Kintanaren sarrera-hitzaldiari erantzuna» Euskera (Bilbo: Euskaltzaindia) 1995,1 ISSN 0210-1564..
* ↑ Euskal Literaturaren Hiztegia (ELH). (Noiz kontsultatua: 2024-11-08).
* ↑ Euskal Literaturaren Hiztegia (ELH). (Noiz kontsultatua: 2024-11-08).
* ↑ Euskal Literaturaren Hiztegia (ELH). (Noiz kontsultatua: 2024-11-08).
* ↑ Euskal Literaturaren Hiztegia (ELH). (Noiz kontsultatua: 2024-11-08).
* ↑ «2.0. Oaraveitia, Fray Martin de» Aranzazu (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).
* ↑ ALTZIBAR, Xabier. (2018). «Bizenta Mogel, bertso-jartzaile Bilbon» Bidebarrieta (Bilboko Udala) 28.
* 1 2 Zavala, Antonio. (2012). Bilboko gabon-kantak (1755-1832). Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 978-84-7907-693-1..
* ↑ «Bilboko Gabon kantak bertso-paperen jatorrian?» bertsoa.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).
* ↑ Alfonso, Irigoien. (1977). «BILBO ETA EUSKARA» Euskera (Bilbo: Euskaltzaindia) 1977,2 ISSN 0210-1564..

## Ikus, gainera

* Erriberako zubia