OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Laura Jou

Laura Jou i Bonet (Bartzelona, Katalunia, 1969ko martxoaren 14a) bartzelonar antzerki-irakaslea eta zinema-zuzendaria da. Antzerkiaren Institutuan aktore lanerako trebatua, 2000ko hamarkadaren hasieran haurrentzako aktoreen aholkulari lanetan hasi zen, eta ofizio horrek 24 filme eta 18 telesailetik gora egitera eraman du, besteak beste, El orfanato, Pan negro, EVA eta Lo imposible pelikuletan.

## La vida sense la Sara Amat

2016ko Gaudi Sarietan No me quites film laburra aurkeztu ostean, Isona Passola zinema ekoiztetxeak bere lehen filma enkargatu zion: La vida sense la Sara Amat, Pep Puigen izen bereko eleberriaren egokitzapena (2015eko Sant Jordi Saria), Gris Jordana argazki zuzendariarekin eta Pau Valléren jatorrizko musikarekin batera.
Aktore protagonistak aurkitzeko, Jouk ez zuen egin nahi izan «antzerki eskoletara joan eta institutuetan kartelak zintzilikatzeko egin zituenen moduko casting tipiko bat»; aitzitik, buru-argitasuna baliatu, eta Instagram bidez dei bat egiteko eskatu zien bere ikasle ohi Pulseras rojas eta Merlí filmetako aktoreei, eta «izugarria izan zen, 20.000 umek eman zuten izena», esan zuen. Prestatzeko, bi hilabeteko entsegua egin zuten, eta talde osoa udalekuz udaleku ibili zen, «benetako lagun-taldea bihurtzeko, benetako loturekin, benetako memoria emozionalarekin». Era guztietako ariketak egin zituzten han, pertsonaien motibazioak ulertzeko, eta gidoian ez zeuden eszenak entseatzen.

## Filmografia

* 2015: No me quites
* 2019: La vida sense la Sara Amat
* 2024: Caída Libre

## Erreferentziak

* ↑ Jurado, Laura. (28 de junio de 2018). Laura Jou debuta en el largo con la adaptación de ‘La vida sense la Sara Amat’. .
* ↑ Vidal, Jaume. (27 de septiembre de 2019). "El cinema vol ara nens que siguin creïbles, que parlin com ho fan a casa". .
* ↑ «'La vida sense la Sara Amat' | Entrevista amb Laura Jou [VÍDEO»] Betevé 11 de julio de 2019.
* ↑ Nerín, Gustau. (25 de septiembre de 2019). «Laura Jou: “La Sara Amat és una inconformista, i jo també ho soc”» El Nacional (diario digital catalán).
* ↑ Pau Vallvé guanya el premi Gaudí a millor música original per 'La vida sense la Sara Amat'. 20 gen 2020.
* ↑ «Els 400 cops de Laura Jou» Ara (diario) 29 de abril de 2019.
* ↑ «No me quites · Premios Goya 2017» Premios Goya.
* ↑ «Laura Jou triomfa i emociona amb "La vida sense la Sara Amat"» Catalunya Ràdio 5 de mayo de 2019.
* ↑ «Bayona produce 'Caída libre', un retrato de abusos en deporte: "La gimnasia rítmica es el reflejo de nuestra sociedad"» Europapress 10 de mayo de 2024.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83636824
# Dibentzofurano

Dibentzonfuranoa konposatu organiko heterozikliko aromatikoa da C$_{12}$H$_8$O formula duena. Solido kristalino zuria da, disolbatzaile ez-polarretan disolbagarria.

## Sintesia

Ikatz-mundrunetik destilazioz lortzen da. Prozesu horretan 270 -290 C bitarteko frakzioan % 30 inguru dibentzofurano egotean da. Kristalizazioz purutzen da.
Hainbat bide sintetiko ere badira.

## Dibentzofurano polihalogenatuak

Dibentzofuranoak bat eta zortzi bitarteko hidrogeno-atomo halogeno-atomo batez ordezkatuta izan ditzake, dibentzofurano polihalogenatuen multzoa osatzen dutelarik. Ordezkatzaile ohikoena kloroa da. Kimikoki oso egonkorrak, oso lipodisolbagarriak eta biodegradagarritasun txikikoak izaten dira, alegia, luze irauten duten ingurugiroan. Lurzoruan, uretan, airean eta ehun organikoetan metatzeko joera dute eta metaketa handitzen da katea trofikoan gora joan ahala. Oso toxikoak eta kartzerigenoak dira.
Dibentzofurano polihalogenatuak poluitzaile organiko iraunkorrak dira eta Stockholmeko Hitzarmenean zerrendatuta daude.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Dibenzofuran» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-26).
* ↑ (Ingelesez) Wiley-VCH, ed. (2003-03-11). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley doi:10.1002/14356007.l03_l01. ISBN 978-3-527-30385-4. (Noiz kontsultatua: 2024-09-26).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q419513
* Multimedia: Dibenzofuran / Q419513
# Dibentzofurano polikloratu

Dibentzofurano polikloratuak (PCDF) konposatu organikoen familia bat dira, dibentzofuranoaren egiturako hidrogeno bat edo batzuk kloroz ordezkatuta dituztenak. Adibidez, 2,3,7,8-tetraklorodibenzofuranoak (TCDF) kloro-atomoak ditu 2, 3, 7 eta 8 posizioetan (ikus egitura irudian goiko ezkerreko ertzean).
Dibentzofurano kloratuak, gutxienez 2,3,7 eta 8 posizioetan, jatorrizko dibentzofuranoa baino askoz toxikoagoak dira, dibentzodioxina polikloratuen antzeko propietate eta egitura kimikoak baitituzte. Toxikoak dira, eta gizakiengan kartzinogenoak direla susmatzen da. PCDFek dibentzodioxina polikloratuekin (PCDD) batera agertzeko joera dute. Dibentzofurano polikloratuak ager daitezke kloroa duten produktuak, PVC edo PCB esaterako, edo klororik ez duten produktuak kloro-emailekin batera erre edo errausten direnean 1200 °C-tik beherako tenperaturetan.
Dibentzofurano polihalogenatuak poluitzaile organiko iraunkorrak dira eta Stockholmeko Hitzarmenean zerrendatuta daude.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «ToxFAQsTM: Clorodibenzofuranos (CDF) [Chlorodibenzofurans (CDFs) | ToxFAQ | ATSDR»] www.atsdr.cdc.gov 2023-05-02 (Noiz kontsultatua: 2024-09-26).
* ↑ Van den Berg, M.,, et al.. (1998). Toxic Equivalency Factors (TEFs) for PCBs, PCDDs, PCDFs for Humans and Wildlife. Environmental Health Perspectives, Volume 106, numéro 12, 775 - 791 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2531708
* Multimedia: Polychlorinated dibenzofurans / Q2531708
# Lipodisolbagarri

Lipodisolbagarri esaten zaie gantzetan disolbatzen diren substantziei. Bereziki A, B, D eta K bitaminez esaten da gorputzaren gantzetan metatzen direlako eta hor gordetzen direlako gerora usatzeko.
Era berean, konposatu toxikoak ere lipodisolbagarriak izan daitezke, dibentzodioxina polikloratuak etsenplurako, eta organismo bizidunetan kontzentratzen dira, kontzentrazioak igotzen delarik katea trofikoan gora joan ahala.

## Erreferentziak

* ↑ lipodisolbagarri. https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/lipodisolbagarri. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5976865
# Urbiako baseliza

Urbiako baseliza edo Andre Mariaren baseliza, Aizkorri mendilerroko Urbia zelaigunea dagoen baseliza bat da, Gipuzkoa lurraldean. Aldamenean ostatu bat du.
1924ko irailaren 28an eraiki eta inauguratu zen, San Migel egun bezperan, nagusiki Adrian Lizarralde farntziskotar apaizaren ekimenez, eta Marcelo Guibert azkoitiar arkitektoak diseinatu zuen. Eraikuntzak garaiko 35.844 pezetako kostua izan zuen.. Inaugurazio egunean 6.000 lagun inguru bertaratu ziren.
2024ko irailaren 28an bertan baselizaren eraikuntzaren 100. urteurrena ospatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ La ermita de Urbia celebra este sábado su 100 cumpleaños en las faldas de Aizkorri. 2024-9-27, Noticias de Gipuzkoa (Gaztelaniaz)

## Ikus, gainera

* Urbia
* Aizkorri

## Kanpo estekak

* Unai Etxenausia: "Ehun urtez mila metroan", Berria, 2024/09/28.
* Datuak: Q130376822
# 2,3,7,8-tetraklorodibentzo-p-dioxina

2,3,7,8-Tetraklorodibentzo-p-dioxina (TCDD) konposatu organikoa da, C$_{12}$H$_4$Cl$_4$O$_2$ formula duena dibentzodioxina polikloratuen familiakoa. Solido kolorgea da. Sarri, dioxina esaten zaio laburtzearren molde zuzena ez bada ere.
Normalean materia organikoaren errekuntza- edo errauste-prozesuen alboproduktua izaten da, nahiz eta batzuetan sintesi organikoetan ere ager daitekeen,
Vietnamgo gerran usatu zen agente laranjan kontaminatzaile gisa agertu zen. Halaber Sevesoko hondamendian atmosferara isuri zen. Dioxinen artean toxikoena da. Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stckholmeko Hitzarmenean jasota dago.

## Vietnamgo kasua

Vietnamgo gerran agente laranjak erabilera oso zabala izan zuen basoak suntsitzeko eta horrek malformazioak eragin zituen jaioberri vietnamdarrengan TCDD ez-purutasunek sortua. Agente laranja bi osagai ditu: azido 2.4.5-triklorofenoxiazetikoa (2,4,5-T) eta azido 2,4-diklorofenoxiazetikoa (2,4-D). Bi horietako lehenengoaren sintesian sortzen dira TCDD ez-purutasunak.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «2,3,7,8-Tetrachlorodibenzo-P-dioxin» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-27).
* ↑ (Ingelesez) Sweeney, Marie Haring; Mocarelli, Paolo. (2000-04). «Human health effects after exposure to 2,3,7,8-TCDD» Food Additives and Contaminants 17 (4): 303–316. doi:10.1080/026520300283379. ISSN 0265-203X. (Noiz kontsultatua: 2024-09-27).
* ↑ «Berezi@ Kutsazaile Organiko Iraunkorrak - ELIKA 2012» ELIKA Seguridad Alimentaria 2012-07-31 (Noiz kontsultatua: 2024-09-27).
* ↑ Sctockhomeko Hitzarmena, webgune ofiziala. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q52822
* Multimedia: 2,3,7,8-Tetrachlorodibenzo-p-dioxin / Q52822
# Enrique Nieto

Enrique Nieto Ulibarri (Zugaztieta, 1890eko urtarrilaren 7a - Bilbo, 1963ko ekainaren 2a) euskal herritar margolaria izan zen.
Bilboko Arte eta Ofizioen Eskolan ikasi ondoren, zaharberritzaile bilakatu zen. Jose Etxenagusia edo Anselmo Ginearen margolanak zaharberritu zituen. Bere lanetan euskal paisaiak landu zituen batez ere.

## Lan nabarmenduak

* Temporal en la costa
* Otoño
* Paisaje

## Erreferentziak

* ↑ Trapagarango ospetsuak. Enrique Aquilino Nieto Ulibarri
* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. Enrique Nieto Uribarri. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11681497
# Azido 2,4-diklorofenoxiazetiko

Azido 2,4-diklorofenoxiazetikoa edo 2,4-D konposatu organiko aromatikoa da, Cl$_2$C$_6$H$_3$OCH$_2$COOH formula duena azido karboxilikoen familiakoa. Halaber, auxina sintetikoa da. Kolore zurixkako solidoa da.
Erabilera zabaleko herbizida da belar gaiztoak kontrolatzeko usatzen dena. 1946an merkaturatu zen lehen aldiz. Europar Batasunean onartuta dago bere erabilera.

## Sintesia

Azido 2,4-diklorofenoxiazetikoa 2,4-diklorofenola azido kloroazetikoarekin erreakzionaraziz sintetizatzen da.

## Erabilera

Nekazaritzako herbizidan askoren osagaietako bat da. Alabaina, gerra-egoeratan ere baliatu da. Izan ere, azido 2,4,5-triklorofenoxiazetikoarekin 1:1 proportzioan nahasturik Vietnamgo Gerran (AEBk) eta Malaysiar Emergentzian (Erresuma Batuak) erabilitako agente laranja izenekoa osatzen du. Horren erabilerak milaka biktima eragin zuen Vietnamen, tartean malformazioekin jaiotako umeak.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «2,4-Dichlorophenoxyacetic acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).
* ↑ Revised Renewal report for the active substance 2,4-D finalised in the Standing Committee on Plants, Animals, Food and Feed at its meeting on 9 October 2015 in view of the approval of 2,4-D as active substance in accordance with Regulation (EC) No 1107/2009. EUROPEAN COMMISSION HEALTH AND CONSUMERS DIRECTORATE-GENERAL.
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Agent orange» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q209222
* Multimedia: 2,4-Dichlorophenoxyacetic acid / Q209222
# Hego Koreako 1946ko Udazkeneko Altxamendua

Hego Koreako 1946ko Udazkeneko Altxamendua, 1946ko Daeguko 10.1 Altxamendua ere deitua (Hangul: 대구 10·1 사건; Hanja: 大邱 10·1 事件), Hego Koreako nekazarien altxamendu bat izan zen, Ameriketako Estatu Batuetako Armadaren Koreako Gobernu Militarra egiten ari zen politiken aurka eta Koreako Herri Errepublika osatzen zuten herri batzordeen boterea berrezartzearen alde. Altxamenduak Daeguko Istiluak edo Daeguko Erresistentzia Mugimendua izena ere hartzen du batzuetan. Hego Koreako Egiaren eta Adiskidetzearen Batzordeak izen neutroa erabiltzen du, Daeguko Urriko Gertakaria.
Altxamenduaren aurretik, Koreako Greba Orokorra egin zen irailean, eta 250.000 langilek baino gehiagok parte hartu zuten. Greba AEBko gobernu militarrak legez kanpokotzat jo zuen eta poliziak grebalariei eraso egin zien. Urriaren 1ean, Poliziak grebalarien protesta bat tirokatu zuen Daegun, eta trenbideko langile bat hil zuen, Kim Yong-Tae izenekoa. Hurrengo egunean, milaka manifestarik, tartean eskola eta unibertsitateetako ikasleek, hiriko kaleetan zehar eraman zuten gorpua, nahiz eta poliziak haiek atxilotzeko ahaleginak egin. Greba, orduan, Udazkeneko Altxamendua (edo Daeguko 10.1 Altxamendua) bihurtu zen, orokorragoa.

## Erreferentziak

* ↑ (Koreeraz) «[Editorial We must properly understand and define the 1946 Daegu uprising»] Hankyoreh (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ (Ingelesez) Scher, Mark J.. (1973-12). «U.S. policy in Korea 1945–1948: A Neo-colonial model takes shape» Bulletin of Concerned Asian Scholars 5 (4): 17–27. doi:10.1080/14672715.1973.10406346. ISSN 0007-4810. (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ (Ingelesez) Kang, Jin-Yeon. (2011-09). «Colonial Legacies and the Struggle for Social Membership in a National Community: The 1946 People's Uprisings in Korea: Colonial Legacies and the Struggle for Social Membership» Journal of Historical Sociology 24 (3): 321–354. doi:10.1111/j.1467-6443.2011.01400.x. (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q484437
# India Sardjoe

India Sardjoe (Haga, 2006ko maiatzaren 19a) breakdance egiten duen Herbeheretako emakume kirolaria da. 2022an Red Bull BC One titulua irabazi zuen eta ondoren 2024ko Udako Olinpiar Jokoetarako sailkatu zen bertan breakdance dantza aurkeztu zen lehen aldia izanik.

## Biografia

Sardjoe 2006an jaio zen Hagan, Herbehereetan. Bere aita indosurinamdarra da, ama, berriz, graduazio indikokoa eta graduazio holandarrekoa. Gaztea zenean futbolean jokatu zuen, eta hip hop dantza eskolak hartzen hasi zen, baina zazpi urterekin hasi zen breakdance egiten. 10 urterekin irabazi zuen Herbehereetako txapelketa nazionala, U12 kategorian. Heavyhitters eta Hustlekidz taldeetako kidea da eta Ton Steenvoorden du entrenatzaile.
2022an Herbehereetako zenbait txapelketa, Europako txapelketa eta Red Bull BC One munduko txapelketa irabazi zituen sei hilabeteko tartean.
2023an, 2024ko Parisko Jokoetarako sailkatzea lortu zuen, non breakdance-a kirol olinpikotzat hartu zen lehen aldiz. Han, Manizha Talash garaitu zuen aurresailkapenean, historia olinpikoko lehen breakdance norgehiagokan aurrera eginez. Azkenean laugarren postuan bukatu zuen, brontzezko dominarako lehiaketan Liu Qingyiren aurka 8–19 boto galduz.

## Erreferentziak

* ↑ (Katalanez) Guanyo per créixer. Així és com faig front als alts i baixos. El treball dur té recompensa.. NIKE.
* ↑ (Ingelesez) «India SARDJOE» Olympics.com - Athletes.
* 1 2 3 (Ingelesez) Breaking world champion B-Girl India: There is so much freedom in this sport.. Olympics.com.
* ↑ (Ingelesez) «Get to know teen sensation B-Girl India who's aiming to win Red Bull BC One» Red Bull 2023-08-25 (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* 1 2 (Nederlanderaz) «Breakdancer India Sardjoe wil altijd dansen, zelfs als ze wacht op de tram» myprivacy.dpgmedia.nl (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ (Nederlanderaz) Verkaik, Tanja. (2022-08-15). «B-girl India Sardjoe is on a roll» www.piketkunstprijzen.nl (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ (Nederlanderaz) «Breakdancing at the 2024 Olympics: Let's meet India Sardjoe and Toby Tanate» Sports NL - English New (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ (Nederlanderaz) «Tienersensatie India Sardjoe: ‘Afstuderen is mijn eerste grote doel, daarna pas de Olympische Spelen’» myprivacy.dpgmedia.nl (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ (Ingelesez) «Japan's b-girl Ami wins Olympic breaking's first gold medal» AP News 2024-08-09 (Noiz kontsultatua: 2024-09-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) Resultados Breaking femenino. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q120228658
# Diklorofenol

Diklorofenola konposatu organiko aromatikoa C$_6$H$_4$Cl$_2$O formula duena, fenol kloratuen familikoa. Sei isomero ditu: 2,3-diklorofenola, 2,4-diklorofenola, 2,5-diklorofenola, 2,6-diklorofenola, 3,4-diklorofenola eta 3,5-diklorofenola. Guztiak solido zurixkak dira.
Diklorofenolak sintesi organikoan usatzen dira erreakzio-bitarteko gisa. Guztietan erabiliena 2,4-diklorofenola da azido 2,4-diklorofenoxiazetiko herbizida ezaguna sintetizatzeko lehengaietako bat baita.

## Sintesia

Dikllorofenolak fenola kloroarekin kloratuz sintetizatzen dira. Isomeroen banaketa molda daiteke erreakzio-baldintzak kontrolatuz.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Muller, François; Caillard, Liliane. (2011-10-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Chlorophenols» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA) doi:10.1002/14356007.a07_001.pub2. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2024-09-30).
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «2,5-Dichlorophenol» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-30).
* ↑ Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. 6th ed.Vol 1:. Wiley-VCH Verlag GmbH & Co..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q418339
* Multimedia: Dichlorophenols / Q418339
# Eztainuaren izurri

Eztainuaren izurria elementu kimiko horren fenomeno oso berezia da, eta sentikortasun handia du tenperatura baxuen aurrean. Horien eraginpean, eztainua «gaixotu» egiten da. Zuri zilarkara ordez gris kolorea hartzen du; bolumena handitzen du (% 26 inguru); xehatzen hasten da, eta maiz hauts bihurtzen da. Fenomeno hori izendatzeko erabiltzen den terminologia, duela mende askotatik ezagutzen dena, eztainuaren izurria da, eta, batzuetan, legenarra edo eztainuaren gaixotasuna ere deitzen zaio. Gaixotutako eztainuak metal osasuntsua «kutsa» dezake, eta hortik datorkio izurri izena.

## Fenomenoaren azalpena

Eztainuaren izurria esplikatzeko, kontuan eduki behar da eztainu puruak bi forma alotropiko dituela: α eztainua (grisa), hauts ez-metalikoa, erdieroalea, egitura kubikokoa eta egonkorra 13,2 °C-tik beherako tenperaturan, eta β eztainua (zuria), normala, metalikoa, eroale elektrikoa, egitura tetragonala duena eta 13,2 °C-tik gorako tenperaturan egonkorra dena. α eztainua oso hauskorra da, eta forma zuriak baino pisu espezifiko txikiagoa du. Horregatik, α→β transformazio alotropikoa bolumena asko murriztuz egiaztatzen da. Alderantzizko transformazioa, β±α, berez egiaztatzen da trantsizio-tenperaturaren azpitik, eta deskribatutako fenomenoa eragiten du. Eztainu zurian, orban grisak agertzen dira, ukitzean hauskorrak direnak. Orban horiek piezan zehar hedatzen dira eraldaketa egin ahala, eta, azkenean, hauts bihurtzen dira. Izurria 13,2 °C-tik beherako edozein tenperaturatan sortzen has daitekeen arren, ikerlari gehienak ados daude tenperatura horretan eztainuaren konbertsioa oso motela dela eta formazio tasa maximoa -30 °C eta -40 °C artean ematen dela.

## Izurritearen atzeragarriak eta azeleratzaileak

Metal batzuek azeleratu, eta beste batzuek, berriz, eztainuaren izurriaren sorrera atzeratu edo desagerrarazi egiten dute. Hala, ezpurutasunek (aluminioa eta zinka) bizkortu egiten dute eraldaketa, baina bismutoa, antimonioa, beruna edo oso disolbagarriak diren beste metal batzuk gehituta saihestu dezakete. Bestalde, disolbagarritasun txikiena duten elementuek eta eztainuarekin eratzen diren metal-arteko elementuek izurria desagerrarazteko aukera txikiagoa da. Metal horien adibide dira zilarra eta, bereziki, kobrea.

## Bibliografia

* R. C. Lasky - Indium Corporation of America. “Tin Pest: A Forgotten Issue in Lead-free Soldering?”. 2004.
* Dr. Lasky’s blog. “Tin Pest: Still a Forgotten Concern in Lead Free Assembly”. 2005

## Kanpo estekak

* Datuak: Q205129
* Multimedia: Tin pest / Q205129
# Paula Martel

María del Carmen Pérez Otxoa (Donostia, 1936ko urtarrilaren 1a - Marbella, 2024ko irailaren 30a), Paula Martel izengoitiz ezaguna, gipuzkoar aktorea izan zen.
1960ko hamarkadan debutatu zuen, antzerkian, telebistan eta zineman lan egiten. 1980ko hamarkadan antzerkiari bakarrik ekin zion eta hurrengo hamarkadan aktoregintza utzi zuen. 1979an hildako José María Mompín espainiar aktorea ezkondu zuen.

## Filmografia hautatua

* 2010: Escenas de matrimonio
* 1999: Lo tuyo es puro teatro
* 1974: Noche de teatro
* 1970: Estudio 1
* 1968: No desearás la mujer de tu prójimo
* 1963-1964: Primera fila
* 1964: Historias de mi barrio
* 1963: Los guerrilleros
* 1962: La gran familia
* 1962: Atraco a las tres
* 1962: Vuelve San Valentín
* 1961-1962: Chicas en la ciudad
* 1961: Tres de la Cruz Roja
* 1961: Margarita se llama mi amor
* 1961: La venganza de Don Mendo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9057064
# Azido kloroazetiko

Azido (mono)kloroazetikoa konposatu organikoa da, ClCH$_2$COOH formula duena azido karboxiliko kloratuen familiakoa. Solido zuria da. Azido dikloroazetikoa eta azido trikloroazetikoa antzeko konposatuak dira.
Sintesi organikoan erabilera zabala du, esaterako hainbat herbiziden sintesian.
Azido kloroazetikoa toxikoa da irentsia, larruazalean zehar xurgatuta eta arnastuta. Oso korrosiboa da bai metalentzat eta baita ehun organikoentzat ere.

## Sintesia

Industrian azido kloroazetikoa bi maneratan prestatzen da.
Metodo nagusian azido azetikoa zuzenean kloratzen da anhidrido azetikoa katalizatzaile gisa usatuz. Manera honek arazo bat du azido dikloroazetikoa eta azido trikloroazetikoa ez-purutasun gisa agertzen baitira, destilazioz separatzen zailak direnak.
    H$_3$C−COOH + Cl$_2$ → ClH$_2$C−COOH + HCl
    H$_3$C−COOH + 2 Cl$_2$ → Cl$_2$HC−COOH + 2 HCl
    H$_3$C−COOH + 3 Cl$_2$ → Cl$_3$C−COOH + 3 HCl
Bigarren metodoan trikloroetilenoa hidrolizatzeen da, azido sulfuriko kontzentratutan (% 75eko kontzentraziokoa gutxienez) 1-30 140 C-tan. Metodo honek azido kloroazetiko oso purua lortzea bideratzen du.
    ClHC=CCl$_2$ + 2 H$_2$O → ClH$_2$C−COOH + 2 HCl

## Erabilera

Azido kloroazetikoaren erabilera gehienek C-Cl loturaren erreaktibitate handia baliatzen dute.
Aplikazio-eremu handiena karboximetilzelulosa agente loditzailea eta almidoi eraldatua ekoiztea da. Halaber hainbat intsektizida sintetizatzeko ere usatzen da, esaterako, azido 2,4-diklorofenoxiazetikoa eta azido 2,4,5-triklorofenoxiazetikoa.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Chloroacetic acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-02).
* ↑ «CHLOROACETIC ACID, SOLID | CAMEO Chemicals | NOAA» cameochemicals.noaa.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-02).
* ↑ (Ingelesez) Koenig, Günter; Lohmar, Elmar; Rupprich, Norbert. (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Chloroacetic Acids» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA) doi:10.1002/14356007.a06_537. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2024-10-02).

## Ikus, gainera

* Azido dikloroazetiko
* Azido trikloroazetiko

## Kanpo estekak

* Datuak: Q409013
* Multimedia: Chloroacetic acid / Q409013
# Azido dikloroazetiko

Azido dikloroazetikoa konposatu organikoa da, Cl$_2$CHCOOH formula duena azido karboxiliko kloratuen familiakoa. Solido kristalino kolorgea da. Azido kloroazetikoa eta azido trikloroazetikoa antzeko konposatuak dira.
Naturan Asparagopsis taxiformis itsas-algan eta gibelilun erre (Russula adusta) perretxikoan aurkitu da.
Azido dikloroazetikoa oso korrosiboa da bai metalentzat eta baita ehun organikoentzat ere.

## Sintesia

Azido trikloroazetikoaren erredukzioz sintetizatzen da.
Kloral hidratotik abiatuz ere presta daiteke kaltzio karbonato eta sodio zianurorekin erreakzionaraziz eta ondoren azido klorhidrikoz azidotuz.
Cl$_3$CCH(OH)$_2$+CaCO$_3$+NaCN⟶(CH$_2$Cl$_2$COO)$_2$Ca+2CO$_2$+2H$_2$O+CaCl$_2${\textstyle {\ce {Cl3CCH(OH)2 + CaCO3 + NaCN -> (CH2Cl2COO)2Ca + 2CO2 + 2 H2O +CaCl2}}}
${\ce {(CHCl2COO)2Ca + 2 HCl -> CHCl2COOH + CaCl2}}$

## Erabilera

Azido dikloroazetikoaren gatzak botika gisa baliagarriak ote diren aztertu da, pirubato deshidrogenasa zinasa entzima inhibitzen dutelako, zeinak fosforilazio-erreakzioak katalizatzen dituen. Dena dela, ez da atarramendurik atera azterketa horietatik.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Dichloroacetic acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-02).
* ↑ Lajin, Bassam; Braeuer, Simone; Borovička, Jan; Goessler, Walter. (2021-10-01). «Is the water disinfection by-product dichloroacetic acid biosynthesized in the edible mushroom Russula nigricans?» Chemosphere 281: 130819. doi:10.1016/j.chemosphere.2021.130819. ISSN 0045-6535. (Noiz kontsultatua: 2024-10-02).
* ↑ (Ingelesez) «Organic Syntheses Procedure» orgsyn.org (Noiz kontsultatua: 2024-10-02).
* ↑ Stacpoole, Peter W. (2017). «Therapeutic Targeting of the Pyruvate Dehydrogenase Complex/Pyruvate Dehydrogenase Kinase (PDC/PDK) Axis in Cancer» academic.oup.com (Journal of the National Cancer Institute, Volume 109, Issue 11, November) (Noiz kontsultatua: 2024-10-02).

## Ikus, gainera

* azido kloroazetiko
* azido trikloroazetiko

## Kanpo estekak

* Datuak: Q412845
* Multimedia: Dichloroacetic acid / Q412845