OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Amanita excelsa

Amanita excelsa Amanitaceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoak: Amanita valida, Amanita spissa var. excelsa, Amanita spissa var. valida.

## Deskribapena

Kapela: 7 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, nahiko haragitsua, hasieran ganbila, gero zabaldua forma erregularrarekin, arre-horixka kolorekoa, leuna, likatsu samarra, errezel zuriaren hondarrekin, nahiko bananduak, ez oso iraunkorrak.
Orriak: Ez oso estu, orritxo ugarirekin, zabalak, libreak, zuriak arrexkarako joerarekin.
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: 6 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 0,6 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, zilindrikoa, pixka bat loditua oinarrirantz, betea, gero barrubetea eta barnehutsa, zuria, ezkata zurixka batzuekin apaindua.
Haragia: Zuria arrexkarako joerarekin. Usain eta zapore nabarmenik gabea.
Etimologia: Amanita terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta, grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa.

## Jangarritasuna

Zalantzazkoa. Ziurrenik jangarria, spissa taldeko Amanita guztiak bezala.

### Nahasketa arriskua

Oso aldakorra den Amanita spissa taldean dago, autore batzuek spissa-tik bereizi egiten dute eta beste batzuentzat espezie bereko bi forma dira.

## Sasoia eta lekua

Udan eta udazkenean. Koniferoen basoetan, izei gorrietan.

### Banaketa eremua

Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Txina, Japonia, Hego Korea, Himalaiako eremua, Hegoafrika, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Lotina, Roberto. (1985). Mil setas ibericas. Diputacion foral de vizcaya, 166 or. ISBN 84-505-1806-7..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 13 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ Amanita excelsa: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19767793
# Bogotako kartela

Bogotako kartela, Kolonbiako Bogota hiriburuan egoitza duen drogaren kartel eta erakunde kriminal bat izan zen. 1970-2010 artean jardun zuen.
1980ko eta 1990eko hamarkadetan Bogotako kartelak Medellingo kartela kideez hornitzen zuen. Elkarlanean jardun eta Bogotako kartelako kideak Medellingo kartelako kide izatera igaro ziren.
Erakunde kriminal honetako lehen buruzagietako bat Justo Pastor Perafán izan zen, honek Bogotako kartelaz gain Popayán egotza zuen Caucako kartela ere zuzentzen zuen. Perafánek narkotrafikoa eta herrialde askotara hedatzen zen aktiboen zuriketarako enpresa sareari esker dirutza handia pilatu zuen. logró amasar una inmensa fortuna producto del narcotráfico y la creación de empresas para el lavado de activos que se extendían por varios países. Perafánek Medellingo kartela eta Caliko kartelarekin harremanak izan zituen, azken bi hauen elkarren etsaiak izan arren.
# Botero Museoa

Botero Museoa Bogotáko La Candelaria gune historikoan dagoen erakundea da. Neurri batean Fernando Botero artistak Kolonbia Errepublikako Bankuari emandako lanak biltzen ditu baina baita ere artistaren bilduma pertsonalaren lanak. Besteak beste, artista hauen lanak ikus daitezke: Balthus, Georges Braque, Marc Chagall, Salvador Dalí, Joan Miró, Pablo Picasso, Sonia Delaunay, Claude Monet eta Henri Matisse. Museoa 2000. urtean sortu zen. Sarrera irekia da eta urtero 500.000 bisitari jasotzen ditu.

## Fernando Boteroren lanak

Nahiz eta nazioartean ospetsuak diren egileen lanak bildu, museoaren elementu erakargarriena Boteroren beraren lanak dira. Han bildutako bere lanak 123 inguru dira: olioak, marrazkiak, eskulturak, e.a. Lan gehienak azken urteetan egindakoak dira. Artistaren obra goiztiarra Bogotáko Kolonbiako Museo Nazionalean ikus daiteke.
Bilduman Leonardo da Vinciren "Monalisa"ren bertsioa dago; baita Kolonbiako biolentziari buruzko lehen multzoa: Pablo Escobar, Tirofijo, Carrobomba, La masacre de Mejor Esquina, ea.

## Iruditegia

* Claude Monet. Amsterdamen Geldersekade neguan, 1871-1874.
* Eugène Boudin. Trouvilleko portua, 1884.
* Gustave Caillebotte. Gennevilliersen ordokia, 1884.
* Camille Pissarro. Louvre, goiz lanbrotsuan, 1901.
* Edgar Degas. Emakumea bainuan, 1902.

## Erreferentziak

* ↑ https://vanguardia.com.mx/articulo/museo-botero-un-icono-cultural-en-bogota

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Museoaren webgune ofiziala.
* Datuak: Q3329100
* Multimedia: Museo Botero / Q3329100
# Bogotako metroa

Bogotako metroa (gaztelaniaz: Metro de Bogotá), Kolonbiako Bogota hiriko garraiobide publikoa da. Proiektua aspaldi aurkeztu bazen ere, gaur egungo egitasmoa 2007an onartu zuen hiriko gobernuak.
Lehen linea eraikitzeko proiektua martxan da, baina oraindik ez da zehaztu metroaren eraikuntza noiz hasiko den.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Metroaren eraikuntzari buruzko albistea.
* Datuak: Q3750760
* Multimedia: Metro de Bogotá / Q3750760
# Bolívar plaza

Bolívar plaza edo Bogotako Plaza Nagusia, gaztelaniaz plaza de Bolívar edo plaza Mayor de Bogotá, Kolonbiako Bogota hiriburuaren erdigunean dagoen plaza nagusia eta hiriko bihotza da. Zazpigarren eta Zortzigarren kaleen eta Hamargarren eta Hamaikagarren kaleen artean dago.
Bertan eraikin nabarmen ugari daude, iparraldean Kolonbiako Justizia Jauregia, hegoaldean Kolonbiako Kapitolio Nazionala, ekialdean Kolonbiako Katedral Primatua, Eliz Kabildoaren Etxea, Bogotako Katedraleko Sagrarioaren Kapera eta Artzapezpikuaren Jauregia, eta mendebaldean Liévano jauregia, Bogotako Alkatetza Nagusiaren egoitza, eta hego-ekialdean jesuiten San Bartolome Ikastetxe Nagusia.
1994ko urriaren 26an Kolonbiako Monumentu Nazionala izateko hautagai gisa aurkwztua izan zen, eta 1995eko urriaren 19an 1802 dekretuaren bidez izendatua.
* Datuak: Q3090480
* Multimedia: Plaza de Bolívar / Q3090480
# Caracol Radio

Caracol Radio, Kolonbiako Irrati kate bat da, herrialde osoan entzuten dena. Egoitza nagusia Bogotá hiriburuan du.
1948an Medellín hirian Cadena Radial Colombiana S.A. izenez sortua izan zen.
Luzaroan Kolonbiako Itzuliaren zuzeneko txirrindularitza emanaldiak esklusiban emateagatik ospea bereganatu zuen.
2003an PRISA espainiar hedabide taldeak erosi zuen.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Ingelesez)
* Datuak: Q4382447
* Multimedia: Caracol Radio / Q4382447
# Marly (Bogotá)

Marly, Bogotá hiriko luxuzko auzo bat da, hiriaren erdigunetik 2 kilometrotara mendebalderantz dagoena, Chapinero auzoan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q24035652
# Antropologia Museo Nazionala (Mexiko)

Antropologia Museo Nazionala (gaztelaniaz Museo Nacional de Antropología edota MNA, Mexiko Hirian dagoen antropologia museo bat da, Mexikon dauden museo garrantzitsuenetakoa. Bertan, Mesoamerikako arkeologia ondarea ikusgai dago.
Mexiko turismo puntu erakargarrienetako bat da, Amerika osoko museo handienetakoa, eta bi milioi bisitari erakartzen ditu urtero.

## Eraikuntza

1964an inauguratu zen, irailean Adolfo López Mateos presidente zela. Pedro Ramírez Vázquez​ arkitektoa izan zen diseinatzaile nagusia, Rafael Mijares eta Jorge Campuzanorekin batera.
Edukiak
Museoan aurki daitezke Mexiko prekolonbinoko piezarik ederrenetariko batzuk: Horien artean, museoaren erdigunea den Eguzkiaren Harria, olmeken kulturako buru erraldoi batzuk, Teotihuacan kulturako monumentuak uraren jainkoei eskeiniak, Palenqueko hiriko Pakal buruzagi maiaren sarkofagoa, Monte Albán kulturako ehorzketa aztarnak, Xochicalcoko estelak, Tlaloc jainkoaren Monolitoa Museoaren sarrera zaintzen eta atlante tolteka bat Tollan-Xicocotitlanetik ekarria.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Museo Nacional de Antropología» www.mexicoescultura.com (Noiz kontsultatua: 2023-03-28).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Una visita al pasado indígena de México» La Vanguardia 2018-09-06 (Noiz kontsultatua: 2023-03-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q524249
* Multimedia: National Museum of Anthropology / Q524249
* Datuak: Q524249
* Multimedia: National Museum of Anthropology / Q524249
# San Diego gotorlekua (Acapulco)

San Diego gotorlekua, Mexikoko Acapulco hiriko portuan dagoen gotorleku bat da, Guerrero estatuan.
XVII. mendean espainiarrek eraiki zuten, portua piraten erasoaldietatik babesteko helburuz. Gaur egun bertan edozeinek bisitatu dezakeen museo bat dago.
* Datuak: Q3543967
* Multimedia: San Diego Fort / Q3543967
# Chapultepec gaztelua

Chapultepec gaztelua, gaztelaniaz: Castillo de Chapultepec, Mexikoko Mexiko Hiria hiriburuan dagoen gaztelu bat da, Chapultepec basoan.

## Historia

Espainia Berriko Erregeorderriaren garaian eraiki zen, 1778-1787 artean. Bernardo de Gálvez espainiar militarrak eraikitazea agindu zuen.

## Eraikina

11,8 hektareatako azalera du eta itsas mailatik 2.325 metroko garaieran dago. Barroko eta neoklasiko estiloaz eraikia dago.
* Datuak: Q1072510
* Multimedia: Chapultepec Castle / Q1072510
# 1277
## Gertaerak

* Abuztuaren 12a – Alfontso Jakituna erregeak Bermeoko forua berretsi zuen.

## Jaiotzak

* Urtarrilaren 21a – Galeazzo I.a Visconti, Milango jauna (h. 1328).
* Apirilaren 17a – Mikel IX.a Paleologo, Bizantziar Inperioko enperadorea (h. 1320).

## Heriotzak

* Maiatzaren 8a – Armingot, gaztelar elizgizona, Iruñeko apezpikua.
* Maiatzaren 20a – Joan XXI.a, Aita santua (j. c. 1215).
* Uztailaren 1a – Baibars I.a, Egiptoko laugarren sultan mamelukoa (j. 1223).
* Hugues de Revel, Ospitaleko Zaldunen 20. Maisu Handia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5531
* Multimedia: 1277 / Q5531
# Sphaerechinus granularis

Sphaerechinus granularis Toxopneustidae familiako itsas-triku bat da, bere kolore moreagatik ezaguna. Mediterraneoan eta Ozeano Atlantikoaren ekialdean aurki daiteke.

## Deskribapena

S. granularis itsas-triku handi bat da, pixka bat zapala dortsalki, 15 zentimetro arte haz daitekeena. Bi barietate daude kolorearen arabera, biak dira moreak, baina batek arantza zuriak ditu. Arantzak laburrak eta kamutsak dira, guztiak luzera berdinekoak, lerro ordenatuetan.

## Erreferentziak

* ↑ «WoRMS - World Register of Marine Species - Sphaerechinus granularis (Lamarck, 1816)» www.marinespecies.org (Noiz kontsultatua: 2024-10-15).
* ↑ «Sphaerechinus granularis - Marine Life Encyclopedia» www.habitas.org.uk (Noiz kontsultatua: 2024-10-15).
# Vilde Ingstad

Vilde Ingstad (1994ko abenduaren 18a) Norvegiako eskubaloi jokalaria da CSM Bucureρti eta Norvegiako talde nazionalean jokatzen du.
2014an egin zuen debuta Norvegiako talde nazionalean. 10 urte beranduago bere lehen domin olinpikoa lortu zuen Parisen urrezkoa irabazita.

## Kirol lorpenak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2024 | Paris | 01 ! | Emakumezkoa |
| Munduko Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2015 | Danimarka | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2017 | Alemania | 02 ! | Emakumezkoa |
| 2021 | Espainia | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2023 | Danimarka / Norvegia / Suedia | 02 ! | Emakumezkoa |
| Europako Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2016 | Suedia | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2022 | Eslovenia / Ipar Mazedonia / Montenegro | 01 ! | Emakumezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ «Norsk stregtalent skifter til Team Esbjerg» Teamesbjerg.no.
* ↑ EHF profile
* ↑ «VM-troppen» Handball.no.
# Thale Rushfeldt Deila

Thale Rushfeldt Deila (2000ko urtarrilaren 15a) Norvegiako eskubaloi jokalaria da Odense Håndbold eta Norvegiako talde nazionalean jokatzen duena. Europako txapelduna eta Munduko azpitxapelduna izan da 2022 eta 2023 urteetan. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen Parisen.

## Kirol lorpenak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2024 | Paris | 01 ! | Emakumezkoa |
| Munduko Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2023 | Danimarka / Norvegia / Suedia | 02 ! | Emakumezkoa |
| Europako Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2022 | Eslovenia / Ipar Mazedonia / Montenegro | 01 ! | Emakumezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ «DHDb > Thale Rushfeldt Deila» dhdb.hyldgaard-jensen.dk.
* ↑ Txantiloi:Norwegian 20: Thale Rushfeldt Deila. fredrikstadbk.no.
* ↑ EHF Profile. European Handball Federation.
# Laura Glauser

Laura Glauser (1993ko abuztuaren 20a) CSM Bucuresti eta Frantziako talde nazionalean jokatzen duen eskubaloilari frantziarra da. 2016ko eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko dominak lortu zituen.

## Kirol lorpenak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2016 | Rio de Janeiro | 02 ! | Emakumezkoa |
| 2024 | Paris | 02 ! | Emakumezkoa |
| Munduko Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2021 | Espainia | 02 ! | Emakumezkoa |
| 2023 | Danimarka / Norvegia / Suedia | 01 ! | Emakumezkoa |
| Europako Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2016 | Suedia | 03 ! | Emakumezkoa |
| 2018 | Frantzia | 01 ! | Emakumezkoa |
| 2020 | Danimarka | 02 ! | Emakumezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ Laura Glauser. Euro Handball.
# Hugues de Revel

Hugues de Revel (? - Lur Santua, 1277) Ospitaleko Zaldunen 20. Maisu Handia izan zen 1258etik hil zen arte.
Iturri batzuen arabera, Dofinerrikoa zen jatorriz, eta, beste batzuen arabera, ingelesa edo normandiarra. 1243tik 1248ra Zaldunen Krakaren agintea izan zuen eta 1251tik 1258ra Ordenaren Komandante Handia izan zen.
1258an Guillaume de Chateauneuf hil ondoren aukeratu zuten Maisu Nagusi. San Sabasko Gerraren ondorioei aurre egin zien Akreko gotorlekuaren kontrolagatik. Tabor mendiko beneditarren abadia eskuratuta, Ordenaren domeinuak handitu zituen, baina Zaldunen Kraka galdu zuen mamelukoen aurrean. Hainbat aldiz aldatu zituen Ordenaren estatutuak eta usadioak eta ohiturak bildu zituen.
* Datuak: Q1340414
* Multimedia: Hugues de Revel / Q1340414
# Ángel Aznar y Butigieg

Ángel Aznar y Butigieg politikari eta militar espainiarra izan zen.

## Biografia

Militar familia batean jaioa, Justo Aznar y Butigieg XIX. mendeko politikari, militar eta enpresari garrantzitsuaren anaia izan zen. Hirugarren Gerra karlistako militar gisa ospea lortu zuen. Dibisioko jeneral mailara igo zen 1895ean.
1896 eta 1905 artean sei aldiz hautatu zuten diputatu, eta 1907an teniente jeneral mailara iritsi zen. Gerra ministroa izan zen, José Canalejasek 1910eko otsailean bere gobernuan sartu ondoren. Ministro kargua hartu zuenetik, ordezko soldadutzaren erreforma eta haren unibertsalizazioa sustatu zituen, azkenean 1912ko Armadaren Errekrutamendu eta Ordezkatze Legearen bidez gauzatu zena.
Madrilen hil zen 1924ko martxoaren 8an, goizeko 7ak aldera, eta bere jaioterrian, Totanan, lurperatu zuten.
# Atari-Soro pilotalekua

Atari-Soro pilotalekua Aizarnazabalgo pilotalekua da. 1988an inauguratu zutenetik hainbat pilota-partidu nagusi jokatu dituzte bertan, final asko tartean. Pilotalekua herrigunean dago, ikastetxearen eta udaletxearen artean kokatuta. Hiru eraikinek espazio publiko zentral bat osatzen dute, kirol- eta jolas-gunea. Eraikin honetan kontzertuak eta beste ekitaldiak ere ospatu dituzte.

## Historia

Frontoiaren jatorrizko proiektua 1987an idatzi zuten Vicente Guibert Azcue, Javier Corta Etxaniz eta Iñigo Guiber de Encio arkitektoek. Ondoren, ixteko lan batzuk egin zizkioten, 1990ean Aitor Aizpuru Fuentes eta Carlos Urbasos de las Rivas arkitektoek idatzitako proiektuaren arabera.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.contratacion.euskadi.eus/webkpe00-kpeperfi/eu/contenidos/anuncio_contratacion/expjaso28237/eu_doc/eu_arch_expjaso28237.html
# Cortinarius caesiocortinatus

Cortinarius caesiocortinatus Cortinariaceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoak: Phlegmacium caesiocortinatum, Cortinarius turbinatorum.

## Deskribapena

Kapela: 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-irregularretik lau ganbilera, titi zabal samar zalantzagarriarekin. Haragitsua eta trinkoa gainazal fibrilatu samarrarekin, ertzerantz biribildua eta erdialderantz ziztada latzekin estalita. Ertzean horia edo hori zikina, erdia ilunagoa, gorrixka.
Orriak: Nahikoa estu eta orritxo ugarirekin, moztuak edo ertza bat-bateko amaierarekin eta dekurrenteetarako joerarekin. Hasieran oso zurbilak, more koloreko edo gorrixka-adreilu koloreko tonurik gabe okrerako joerarekin, gero kafesne kolore argiarekin. Ertz leuna edo pixka bat zerra formarekin, zurbilagoa.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: 3,5 eta 6 cm bitarteko garaierarekin eta 1 eta 2 cm bitarteko diametroarekin, oso gogorra, erregular samarra, baita okertua edo konprimitua ere, erraboil azpi-marjinatu batekin, zurixkatik okre-horixkara, batzuetan tonalitate berdexkekin eta baita moreraino ere. Gortina ugarirekin, tonu zurbilekoa lilarako joerarekin.
Haragia: Funtsean argia, zurixka, urdinxka eta horixka koloreko ñabarduraren batekin, batez ere hankan. Usain aromatiko arin batekin. Zapore melekarekin.
Etimologia: Cortinarius hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. Caesiocortinatus epitetoa latinetik dator, urdin-gris, esan nahi duen, “caesius” hitzetik. Gortinaren koloreagatik.

## Jangarritasuna

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Cortinarius arquatus taldeko espezieen antzekoa.

## Sasoia eta lekua

Udaren amaieratik udazkenera. Urria. Koniferoetan eta hostozabaletan, lurzoru karetsuetan.

### Banaketa eremua

Alpeak, Austria‎, Danimarka‎, Norvegia‎, Suedia‎‎, Espainia‎, Frantzia, Italia‎, Erresuma Batua, Alemania‎, Polonia‎, Pirinioak.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 165 or. ISBN 84-282-0887-5 (T. 4). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ (Gaztelaniaz) Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
* ↑ Cortinarius caesiocortinatus: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41394377
* Multimedia: Cortinarius caesiocortinatus / Q41394377
# San Migel eliza (Aizarnazabal)

San Migel eliza, baita ere Done Mikel Goiaingeruaren eliza, Gipuzkoako Aizarnazabal herriko eliz nagusia da. XVI. mendean egin zen Erdi Aroko beste baten hondarren gainean, eta XVII eta XVIII mendeetan burutu eta handitu zuten. Oso toki estrategikoan dago eta oso sendoa da, ia baorik batere gabea. Eusko Jaurlaritzaren arabera Balizko Arkeologia Gunea da.

## Ezaugarriak

San Migel parrokia-eliza trinkoa da, eta horma ia itsuak ditu. XVI. mendekoa da eta habearte bakarra du, hiru atalekoa, eta bi kapera alboetan. Absidea lauangeluarra da, eta ertz-gangak, fajoi-arkuekin. Alboetako kaperak kanoi-erdiko gangaz estalita daude. Portada ere sinplea da, erdi-puntuko arku batekin.
Pablo Gorosabelek bere Diccionario histórico-geográfico-descriptivo de los pueblos, valles, partidos, alcaldías y uniones de Guipúzcoa liburuan aipatu zuen.

## Iruditegia

* Aldare nagusia.
* Aldare nagusiaren zehaztasuna, San Migelen irudia.
* Sartzeko alboko sarrera.
* San Migel elizaren korua.
* Ur bedeinkatua hartzeko.
* Elizan gordetzen den hilarria.
* Bataiarria.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.aizarnazabal.eus/es/edificios-historicos
* ↑ https://www.aizarnazabal.eus/es/historia
* ↑ Gorosabel, 1862, 8.or."La iglesia parroquial de este concejo es de la advocacion de San Miguel arcángel. Se halla servida por un rector, cuya presentacion hacen en hijo patrimonial los vecinos millaristas del mismo concejo, que es su patrono.":

## Kanpo estekak

* Kultura Ondarea webguneko fitxa.
* Datuak: Q126615879
* Multimedia: Church of San Miguel Arcángel, Aizarnazabal / Q126615879
# Zariquieya

Zariquieya Carabidae familiako kakalardo troglobio genero bat da, Kataluniako haitzuloetan bizi dena. Generoa 1924ean identifikatu zen, eta Rene Jeannel bioespeleologoak Ricardo Zarikiegi Ezenarro ikerlari nafarraren omenez izendatu zuen. Zariquieya generoaren bi espezie ezagutzen dira:
* Zariquieya boumortensis Faille, Fresneda & Bourdeau, 2011.
* Zariquieya troglodytes Jeannel, 1924.

## Erreferentziak

* 1 2 «Zariquieya Jeannel, 1924» Catalogue of Life.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Zariquieya boumortensis Faille & Fresneda&Bourdeau, 2011» www.gbif.org (Noiz kontsultatua: 2024-10-15).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8066792
* Espezieak: Zariquieya
# Diccionario histórico-geográfico-descriptivo de los pueblos, valles, partidos, alcaldías y uniones de Guipúzcoa

Diccionario Histórico-Geográfico-Descriptivo de los Pueblos, Valles, Partidos, Alcaldías y Uniones de Guipúzcoa, con un apéndice de las cartas-pueblas y otros documentos importantes Pablo Gorosabelek 1862an plazaratu zuen lan handia da. Hiztegiak Gipuzkoako toki entitate guztien deskripzioa eskaintzen du, "ahalik eta osatuena eta zehatzena" izan nahi duena, bere Zuzenbide publikoaren historiari arreta berezia eskainiz.

## Erreferentziak

* ↑ https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/fr/gorosabel-pablo-1803-1868/ar-67640/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q119792339
# Dr Pepper

Dr Pepper, AEBetako freskagarri karbonatu ezagun bat da. Cadbury Schweppes multinazionalaren barnean dagoen Dr Pepper Snapple Group Inc. edari enpresak ekoiztu eta merkaturatzen du. Izena Charles T. Pepper estatubatuar mediku eta zirujau konfederatuen omenez darama.
1880ko hamarkadan, Charles C. Aldertonek Texas estatuko Waco hirian sortu eta 1885ean lehenbizikoz zerbitzatua izan zen. 1904an herrialde osoan zehar saltzen hasi zen. Gaur egun mundu osoan zehar saltzen da, nahiz eta nagusiki AEBetan ezaguna izan.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Ingelesez)
* Datuak: Q623561
* Multimedia: Dr Pepper / Q623561
# Zuhur-hitz

Zuhur-hitza esaldi edo esaera gogoangarri bat da. Esaera horrek ikaskizun bat edo ironia bat izaten du. Esaeraren mezua garrantzitsutzat edo interesgarritzat jo da eta askotan errepikatu izan da.
Zuhur-hitzen mezua ikaskizun etikoak izan daitezke, iritzi ezkorrak, bizitzari buruzko iruzkin zorrotzak edo umoretsuak... Jende xeheak, herriak sortutako hainbat zuhur-hitz ahozko tradiziora igaro eta gero atsotitz bihurtzen dira. Literatura mundutik edo literatura estiloa duten zuhur-hitzei aforismo deitzen zaie. Umorea helburu nagusitzat duten zuhur-hitzei epigrama edo ziri-bertso esaten zaie.

## Gaur egun

Urte askotako tradizioa duten zuhur-hitzak, ahozko tradiziora igaro diren heinean, atsotitz edo esaera zahar bihurtuko dira. Dena den, gaur egun etengabe publizitatetik, kazetaritzatik, literaturatik, musika herrikoietik, internetetik-eta eratorriak, arrakasta handia lortzen dute zenbait zuhur hitzek. Horietako batzuk beste hizkuntzetatik inportatu egiten dira, euskaratuta edo euskaratu gabe; esaterako, "Ez elikatu trolla", "Don't drive drunk" edo "Yes We Can".
Zuhur-hitz batzuek "lege" goitizena hartu izan dute. Jatorriz naturaren edo fisikaren legeen umorezko kalkoa egin zen. Zuhur-hitz edo aforismo diren "lege" horiek ez dira zertan beti umoretsu izan. "Lege" hauek beti ere ironia puntu bat izaten badute ere, eztabaidagarria da, esaterako Murphyren legea, Sturgeonen legea, Poeren legea edo Peterren hatsarrea noraino diren umoretsu eta noraino, besterik gabe, deskriptiboak.

## Erabilera

Zuhur-hitzak kazetaritzan, literaturan, erabiltzetik kultura herrikoira zabaltzen dira batzuetan. Beste batzuetan, ordea, herriak sortu eta komunikabideek hedatu egiten dituzte.

## Ikus, gainera

* Aforismo
* Axioma

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1624034
* Multimedia: Adages / Q1624034