# Fe del Mundo

Fe Villanueva del Mundo (Intramuros, 1911ko azaroaren 27a – Quezón Hiria, 2011ko abuztuaren 6a) filipinar pediatra izan zen, Filipinetako lehen ospitale pediatrikoaren sortzailea. Filipinetako pediatrian lan aitzindaria egin zuen zortzi hamarkadatan medikuntzan aktiboki aritzen zen bitartean. Nazioarteko errekonozimendua lortu zuen, 1977an Zerbitzu Publikoaren Ramón Magsaysay Saria barne. 1980an, Filipinetako Zientzialari Nazional maila eta titulua eman zioten, eta 2010ean, Lakandulako Ordena. Filipinetako Pediatria Elkarteko lehen emakumea izan zen, eta 1980an Filipinetako Zientzialari Nazional izendatu zuten lehen emakumea. Gainera, Filipinetako Pediatria Elkartearen sortzailea eta lehen presidentea izan zen, Filipinetako Medikuen Elkarteko presidente hautatu zuten lehen asiarra bere 65 urteko existentzian, eta Emakume Medikuen Nazioarteko Elkarteko presidente hautatu zuten lehen asiarra.

## Haurtzaroa eta hezkuntza

Del Mundo Manilako Intramuros barrutiko Cabildo kaleko 120. zenbakian jaio zen. Paz Villanueva (1925ean hila) eta Bernardo del Mundo-ren zortzi alabetako bat izan zen. Andre Maria Sortzez Garbiaren katedral basilika metropolitarraren pareko etxe batean bizi ziren. Bernardo Marinduqueko abokatu bikaina zen, eta aldi batez Tayabas probintziaren ordezkari izan zen Filipinetako Batzarrean. Zortzi ahizpetatik hiru haurtzaroan hil ziren, eta ahizpa nagusi bat apendizitisak jota hil zen 11 urterekin. Elisa ahizpa gaztearen heriotzak, behartsuentzako mediku izateko nahia ezagutarazi baitzuen, del Mundo medikuntzako karrera aukeratzera bultzatu zuen.
1926an, Del Mundo Filipinetako Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean matrikulatu zen. 1933an lortu zuen mediku titulua, eta bere promozioko onena bezala graduatu zen. Urte horretan bertan mediku batzordeko azterketa gainditu zuen, azterketarien artean hirugarren postuan kokatuz. Medikuntza eskolan egon zen bitartean, probintzietako haurrak jasaten zituzten hainbat osasun-egoera ikusi zituen, bereziki Marinduquen, eta horrek pediatria aukeratzera eraman zuen bere espezialitate gisa.

### Graduondoko ikasketak

Del Mundo UPM-n graduatu ondoren, Manuel Quezon presidenteak bere prestakuntza osagarria ordaintzea eskaini zion, berak aukeratutako mediku arlo batean, Estatu Batuetako edozein ikastetxetan. Batzuetan Del Mundo Harvard Medical Schooleko lehen emakume ikaslea izan zela esan izan da, pediatria eskolan matrikulatu zen lehen emakumea, bere lehen ikasle asiarra, Harvard-ek onartu zuen lehen emakume asiarra, edo "akatsez Harvardeko Medikuntza eskolan onartua izan zela esan zuen". Hala ere, Harvardeko Medikuntzaren Historia Zentroko artxibozain baten arabera,
   Del Mundo doktorea alderdi askotan nabarmena izan zen arren, Harvard Medikuntza Eskolan medikuntzako ikaslea izan zelaren ebidentzia, neurri handi batean, anekdotikoa da eta ez dago ondo oinarrituta. Nire ikerketak Harvard Medikuntza Eskolako katalogoak eta erregistroak erabiliz erakusten duenez, 1933an Manilako Filipinetako Unibertsitatean lortu zuen mediku titulua, eta 1936an Bostonera etorri zen pediatriako ikasketak sakontzera. Harvard Medikuntza Eskolak emakume ikasleak ez onartzeak eta Del Mundo Doktoreak bere mediku titulua izateak iradokitzen du ez zela ikasle gisa onartua izan, nahiz eta akats batengatik izan, eta ezin dut Harvard Medikuntza Eskolan graduatu izanaren frogarik aurkitu [...] Horren ordez, litekeena da Harvardeko Medikuntza Eskolan graduondoko lana amaitzea Bostongo Haur Ospitalean egindako izendapen baten bidez.[...] Del Mundo mediku laguntzaile gisa agertu zen Bostongo Haur Ospitalean, eta ikertzaile gisa Pediatrian 1940an. Gainera, graduondoko ikaslea zela eta ez medikuntzako ikaslea zela iradokiz, Women Physicians of the World (1977) izeneko bere adierazpen autobiografikoan, Del Mundo doktoreak azaltzen du: "Graduondoko hiru urte eman nituen Bostongo Haur Ospitalean eta Harvard Medikuntza Fakultatean, urtebete Chicagoko Unibertsitatean, sei hilabete Johns Hopkins Ospitalean eta denboraldi laburrak hainbat pediatria-erakundetan, hori guztia nire prestakuntza osatzeko".
Del Mundo Harvard Medikuntza Eskolako Haur Ospitalera itzuli zen 1939an, bi urteko ikerketa-beka baterako. Bostongo Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean ere matrikulatu zen, eta 1940an bakteriologiako Masterra lortu zuen.

## Medikuntza praktika

Del Mundo Filipinetara itzuli zen 1941ean, Japoniak herrialdea inbaditu baino pixka bat lehenago. Nazioarteko Gurutze Gorriarekin bat egin zuen eta atzerritarrentzat Santo Tomas Unibertsitateko barne-esparruan atxilotutako umeak zaintzeko boluntario aritu zen. Barnetegiaren barruan bat-bateko hospizioa ezarri zuen, eta bere jarduerek "San Tomaseko Aingerua" bezala ezagutzera eraman zuten. 1943an Japoniako agintariek hospizioa itxi ondoren, Manilako alkateak, Leon Guintok, hiriko gobernuaren babespean haur-ospitale bat zuzentzeko eskatu zion Del Mundo-ri. Ospitalea, geroago, arreta integraleko zentro mediko bihurtu zen, Manilako batailan izandako gero eta baja handiagoei aurre egiteko, eta Iparraldeko Ospitale Orokorra izena hartu zuen (geroago, José R. Reyes Oroimenezko Zentro Medikoa). Del Mundo ospitaleko zuzendaria izan zen 1948ra arte.
Santo Tomaseko Unibertsitateko fakultatean sartu zen, eta gero Far Eastern Universityn (FEU) 1954an. FEUko Pediatria Saileko zuzendari izan zen bi hamarkada baino gehiagoz. Denbora horretan, Haurren Zentro Medikoaren Fundazioa sortu zuen 1957an. Era berean, modu pribatuan jarduteko klinika mediko pediatriko txiki bat ezarri zuen, eta Ama-Haurren Osasun Institutua sortu zuen, medikuak eta erizainak prestatzen zituen erakundea.

### Haurrentzako Zentro Medikoa

Gobernuko ospitale baterako lan egiteko muga burokratikoek zapuztuta, Del Mundok bere pediatria ospitale propioa ezarri nahi zuen. Helburu horrekin, bere etxea eta bere gauza pertsonal gehienak saldu zituen, eta Gobernu Zerbitzuaren Aseguru Sistemaren (GSIS ingelesezko sigletan) mailegu garrantzitsu bat lortu zuen bere ospitale propioaren eraikuntza finantzatzeko. Haurrentzako Zentro Medikoa, Quezon Hiriko 107 oheko ospitalea, 1957an inauguratu zen Filipinetako lehen ospitale pediatriko gisa. Ospitalea 1966an handitu zen Ama-Haurren Osasun Institutu bat ezarriz, mota horretako lehen erakundea Asian.
1958an, del Mundok ospitalearen jabetza pertsonala helarazi zion patronatu bati. Quezon Cityko Haurrentzako Zentro Medikoko bigarren solairuan bizi zen, eta goizeko txandak egiten jarraitu zuen 99 urte bete arte.

### Haurren Zentro Medikoaren Fundazioa

1957an Haurren Zentro Medikoaren Fundazioa sortu zuenean, arreta medikoa eraman ahal izan zien Filipinetako landa-eremuetako filipinarrei, arreta medikoa eskuratzeko aukera gutxi edo batere ez zutelako. Fundazio horrek milaka haur salbatu zituen familia-plangintzako klinikak ezarriz eta prebenitu daitezkeen osasun-arazoak tratatuz, hala nola nutrizio txarra eta deshidratazioa.

## Azken urteak

Del Mundo-k aktibo jarraitu zuen pediatrian 90 urterekin. 2011ko abuztuaren 6an hil zen, bihotzekoak jota. Libingan ng mga Bayanin lurperatu zuten.
Filipinetako medikuntza irauli egin zuen Del Mundok. Aurrerapen ugari egin zituen pediatriaren arloan, immunizazioa, ikteriziaren tratamendua eta pobrezian bizi ziren hainbat eta hainbat familiari osasun-arreta eskuragarria ematea oinarri hartuta.

## Ikerketa eta berrikuntza

Del Mundo filipinetako komunitateetan gaixotasun infekziosoen arloan egindako lan aitzindariagatik nabarmendu zen. Gerraosteko Filipinetan ondo hornitutako laborategirik ez zegoela-eta kikildu gabe, inolako zalantzarik gabe bidali zituen espezimen edo odol-laginak atzerrian aztertzeko. 1950eko hamarkadan, dengearen sukarrari buruzko ikerketak egin zituen. Filipinetako gaixotasun arrunta zen, eta garai hartan gutxi zekiten. Esaten denez, dengeari buruzko bere behaketa klinikoek eta ondoren gaixotasunari buruz abiarazi zituen ikerketen emaitzek "dengearen sukarra hobeto ulertzea ahalbidetu dute, gazteei eragiten baitie". Ehun artikulu, aipamen eta txosten baino gehiago idatzi zituen aldizkari medikoetan, dengea, poliomielitisa eta elgorria bezalako gaixotasunei buruz. Textbook of Pediatrics eskuliburuaren egilea ere bada, Filipinetako medikuntza fakultateetan erabiltzen den oinarrizko testu medikoa.
Osasun publikoaren arloan lan egiten zuen, landa-komunitateekiko kezka bereziarekin. Landa-hedapeneko taldeak antolatu zituen amei bularra emateari eta haurrak zaintzeari buruzko aholkuak emateko. Ospitaleak komunitatearekin lotzeko ideia sustatu zuen, medikuen eta beste mediku-langile batzuen murgiltze publikoaren bidez, osasun-langileen eta herritarren artean koordinazio handiagoa ahalbidetzeko, immunizazioa eta elikadura bezalako osasun-programa komunetarako. Emaginak mediku komunitatean gehiago integratzeko eskatu zuen, landa-komunitateetan duten presentzia nabarmenagoa kontuan hartuta. Bere katolizismoa gorabehera, familia-plangintzaren eta populazioaren kontrolaren defendatzailea izan zen.
Del Mundo ere ezaguna izan zen banbuz egindako inkubagailu bat asmatu zuelako, energia elektrikorik gabeko landa-komunitateetan erabiltzeko diseinatua.

## Hautatutako argitalpenak

* Del Mundo, Fe (1962ko apirila). "A Survey of Hospital-Born Prematures in the Philippines". Inkesta Obstetrikoa eta Ginekologikoa. 17 (2). Philadelphia, PA: Lippincott Williams & Wilkins: 225–227. ISSN 0029-7828. OCLC 818904997.
* Del Mundo, F.; Adiao, A. C. (1970). "Lactation and child spacing as observed among 2,102 rural Filipino mothers". Filipinetako Pediatria Aldizkaria. 19 (3): 128–132. ISSN 0031-7667. PMID 12305373.
* Del Mundo, Fe; Soriano, Lolita (1979). "Clinical Observations on Dengue Hemorrhagic Fever (DHF) in Metro Manila (1977-1979)" (PDF). Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak. 1. Manila, Filipinak: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala: 22–34. ISSN 0115-8848. OCLC 655377546.
* Del Mundo, Fe (1982). "Linking Hospitals with the Community and Medical Reorientation Relevant to Primary Health Care in the Philippines" (PDF). Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak. 4. Manila, Filipinak: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala: 163–178. ISSN 0115-8848. OCLC 655377546.
* Del Mundo, Fe; Cruz, Ana Maria; Kleiner, Hilda Lin; Sales, Dory (1984). "Bacteria Identified in Diarrheal Stools of Early Childhood and Sensitivity Tests, Metro Maninla (1980–1982)" (PDF). Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak. 6. Manila, Filipinak: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala: 249–265. ISSN 0115-8848. OCLC 655377546.
* Del Mundo, Fe; Fonte, Ana Luz May V.; Cruz, Carina (1986). "Low Birth Weight Neonates and Surrounding Factors: A Situation Study in Communities of 11 Health Regions of the Philippines (1983–85)" (PDF). Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak. 8. Manila, Filipinak: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala: 159–173. ISSN 0115-8848. OCLC 655377546.
* Del Mundo, Fe; Santos, Jaime; Santos, Cynthia (1985). "Pseudomonas Infections in Hospitalized Infants and Children, Metro Manila 1984" (PDF). Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak. 7. Manila, Filipinak: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala: 143–152. ISSN 0115-8848. OCLC 655377546.
* Del Mundo, Fe; Evangelista, Tadeo; Arciaga, Mario (1987). "Trends in the Health and Nutrition of Filipino Children (0-19 Years) in the Decade 1973 to 1983" (PDF). Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak. 9. Manila, Filipinak: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala: 461–494. ISSN 0115-8848. OCLC 655377546.
* Del Mundo, Fe; Bernardino, Sylvia C. (1988). "Clinical Observations on the First Varicella Vaccinees in the Philippines with Live Attenuated Oka Strain Vaccine (1987)" (PDF). Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionaleko transakzioak. 10. Manila, Filipinak: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala: 437–446. ISSN 0115-8848. OCLC 655377546.

### Liburuak

* Del Mundo, Fe (2000) [1976]. Textbook of Pediatrics and Child Health (3rd ed.). Quezon City: JMC Press. ISBN 978-971-11-1086-4. OCLC 989457930.
* Del Mundo, Fe; Estrada, Felix A.; Filipinetako Nutrizio Zentroa (1985). A Manual on Infant Nutrition with Emphasis on Breastfeeding for Philippine Medical Colleges. Metro Manila: Filipinetako Nutrizio Zentroa. OCLC 398000401.
* Del Mundo, Fe (1986). Selected papers of Fe del Mundo. Manila: Zientzia eta Teknologia Akademia Nazionala. ISBN 978-971-8538-02-9. OCLC 32952404.

### Kapituluak

* Del Mundo, Fe (1974). "Problems and Findings from the TBA Program in the Philippines". Peng-en, J. Y.; MacIntyre, Reginald; Keovichit, Srisomang (arg.). Jaiotza-laguntzaile tradizionalak familia-plangintzan: Bangkok eta Kuala Lumpur-en egindako nazioarteko mintegi baten aktak, 1974ko uztailaren 19tik 26ra. ottowa, Kanada: Nazioarteko Garapenerako Ikerketa Zentroa. ISBN 978-0-88936-045-7. OCLC 38268371.
* Del Mundo, Fe (1980). "Pitfalls in the Promotion of Breastfeeding". Valyasevi-n, Aree; Baker, Jean (arg.). Edoskitzeari eta Elikagai Osagarriei buruzko Tailerraren aktak (PDF). Bangkok: United Production Press. 20–22 orr. OCLC 495289459.
* Dionisio-Garcia, F.; Del Mundo, F.; Bondoc-dela Cruz, V. (1983). "Utilization of Mothers for some Aspects of Primary Health Care in Philippine Barangays (Villages)". In del Mundo, Fe; Ines-Cuyegkeng, Elena; Aviado, Domingo M. (arg.). Lehen Amaren eta jaioberrien osasuna: kezka globala. Boston, MA: Springer AEB. doi:10.1007/978-1-4613-3608-2_43. ISBN 978-1-4613-3610-5. OCLC 7322295444.

### Tesia

* Hospital infections and the effects of ultraviolet radiation (PDF) (MS thesis). Boston University. 1940. doi:10.15530/urtec-2017-2670073. hdl:2144/4142. OCLC 7941617.

## Sariak eta aintzatespenak

1980an, del Mundo Filipinetako Zientzialari Nazional izendatu zuten, horrela izendatu zuten lehen emakume filipinarra.
Del Mundo-ri emandako nazioarteko ohoreen artean, 1966an Hobart eta William Smith Colleges-ek emandako Elizabeth Blackwell Saria, Gizateriaren Zerbitzu Aipagarriaren Saria zegoen, eta Nazioarteko Pediatria Elkarteak 1977an Pediatra eta Humanitario bikain gisa aipamena. Urte berean, Zerbitzu Publikoaren Ramón Magsaysay Saria jaso zuen.
Del Mundo Amerikako Pediatria Elkarteko ohorezko kidea izan zen, eta Osasunaren Mundu Erakundeko aholkularia. 2008an, AY Fundazioaren Ama Teresa Kalkutako Saria jaso zuen. 2010eko apirilaren 22an, Gloria Macapagal-Arroyo presidenteak Lakandulako Ordena eman zion, Bayaniren mailarekin, Malacañango jauregian.
Hil ondoren, Benigno Aquino III.ak Urrezko Bihotzaren Ordenaren Lepoko Handia eman zion 2011n. 2018ko azaroaren 27an, Googleren Doodle bat erakutsi zen Del Mundo-ren 107. urtebetetzea ospatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Del Mundo, Fe» Ramon Magsaysay Award Foundation Philippines (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ «i Report Online | Woman of Many Firsts» web.archive.org 2008-11-20 (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Ingelesez) «National scientists of the Philippines, 1978-1998 | WorldCat.org» search.worldcat.org (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Stadler, Marta Macho. (2018-11-27). «Fe Villanueva del Mundo, pediatra» Mujeres con ciencia (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ (Ingelesez) «The storied life of Fe del Mundo, the first female student at Harvard Medical School» PEP.ph (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ (Ingelesez) «Elizabeth Blackwell Award» www.hws.edu (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ (Ingelesez) Gambiza, Cindy. (2023-04-12). Dr Fe del Mundo: Mother of Pediatric Healthcare - Historica. (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* 1 2 3 «1977 Ramon Magsaysay Awardee for Public Service - Fe Del Mundo» web.archive.org 2007-12-23 (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* 1 2 3 4 5 6 (Ingelesez) LIM, FIDES. (2007-08-28). «PCIJ: Dr Fe del Mundo: Frail but feisty still at 95» GMA News Online (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ «Legacy & History». Fe Del Mundo Medical Center | Hospital Quezon City.
* ↑ (Ingelesez) Salaverria, Leila B.. (2011-08-07). «Beautiful life as doctor to generations of kids; 99» INQUIRER.net (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ «National Scientist» members.nast.ph (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ «Home | AY Foundation» web.archive.org 2018-05-02 (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ «PGMA confers the Lakandula award with the rank of Bayani to Dr. Fe Del Mundo, renowned pediatrician | balita.ph - Online Filipino News» web.archive.org 2018-10-01 (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ «PNoy confers Order of the Golden Heart to del Mundo, National Scientist» web.archive.org 2019-07-26 (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ (Ingelesez) «Fe del Mundo’s 107th Birthday Doodle - Google Doodles» doodles.google (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).
* ↑ (Ingelesez) Smith, Kiona N.. «Tuesday's Google Doodle Honors Pediatrician Fe del Mundo» Forbes (Noiz kontsultatua: 2024-12-03).

## Kanpo estekak

* "Del Mundoren profila" National Academy of Science and Technology.
* "1977ko saria Fe del Mundorentzat" Ramon Magsaysay Award for Public Service.
* "Fe del Mundoren biografia" Ramon Magsaysay Award for Public Service.
* Datuak: Q2925049
* Multimedia: Fe del Mundo / Q2925049