OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Moravany (Michalovceko barrutia)

Moravany Eslovakiako udalerri bat da, Michalovceko barrutian kokatuta. 16,67 km²ko azalera du eta 1038 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1260. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1072740
* Multimedia: Moravany, Michalovce District / Q1072740
# Maria Luisa Haitikoa

Maria Luisa Haitikoa, jaiotzaz Marie Louise Coidavid (Ouanaminthe, Haiti, 1778ko maiatzaren 8a – Pisa Italia, 1851ko martxoaren 14a) Haitiko Erresumako erregina ezkontidea izan zen 1811tik 1820ra, Henri Christophe edo Enrique I.aren emaztea.

## Biografia
### Lehen urteak

Marie-Louise beltz askeen familia batean jaio zen; haren aita Couronneko Cabo Haitiano hotelaren jabea zen. Henri Christopherekin ezkondu zen hiri horretan 1793an. Lau seme-alaba izan zituzten: François Ferdinand (1794-1814), Françoise-Améthyste (1798-1840), Athénaïs (1800-1839) eta Victor-Henri (1804-1820).
1802an hasitako frantziar inbasioan, bera eta bere seme-alabak klandestinitatean bizi izan ziren 1804 arte, Haitiko Lehen Inperioa aldarrikatu arte.

### Erregina

1811n, Marie-Louiseri "Haitiko Erresumako Erregina ezkontidea" titulua eman zioten. Estatus berriak zeremonia-lanak emateaz gain, ohorezko damak, idazkari bat eta bere gortea eman zizkion. Erregina aktiboa izaten saiatu zen. Bere postua serioan hartu zuen, eta "nazioak eman zion" tituluak ere bete beharreko erantzukizun eta betebeharrak zituela adierazi zuen. Horrela, Europan bezala, Sans-Souci Jauregian ezarritako gorteko ekitaldi eta zeremonien anfitrioi izan zen.
Senarrak urriaren 8an bere buruaz beste egin eta 1820ko urriaren 18an bere semea hil ondoren, alabekin geratu zen jauregian, harik eta senarraren jarraitzaileek hilotzarekin batera eskoltatu zituzten arte. Handik irten ondoren, jauregiari eraso egin eta arpilatu egin zuten. Marie-Louiseri eta haren alabei Lambert jabetza eman zitzaien hiriburutik kanpo. Han, presidente berriak bisitatu zuen Jean-Pierre Boyer, eta hark babesa eskaini zion. Port-au-Princen ezartzeko baimena eman zitzaien. Marie-Louise lasai eta etsigarri gisa deskribatu zuten, baina alabak, Athenais bereziki, mendeku gogoz.

### Erbestea

1821eko abuztuan, Haititik atera zen alabekin, flota britainiarraren babespean, eta Londresera joan zen. Zurrumurruak zeuden, emazteak diru baten bila zebilela, senarrak Europan gordetako hiru milioi dolarren bila.
Marie Louise Italian bizi izan zen, diskretuki, bere bi alabak Pisan zituela, Toscanako Dukerri Handian. 1831n eta 1839an hil ziren arte. Erromara bisita handia egin zuten 1828an. 1951n Pisan hil zen. Hil baino lehentxeago, Haitira idatzi zuen itzultzeko baimena eskatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Royal Ark
* ↑ (Ingelesez) Jacks, Lauralee. (2021-12-29). «Marie Louise Coidavid - Haiti's only Queen (Part one)» History of Royal Women (Noiz kontsultatua: 2022-11-20).
* ↑ Txantiloi:En-EN «Marie-Louise Coidavid» prabook.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-20).

## Ikus, gainera

* Maria Clara Haitikoa
* Adelina Haitikoa

## Kanpo estekak

| Aurrekoa: Maria Clara Haitikoa, Haitiko enperatriz ezkontidea | Maria Luisa Haitikoa, Haitiko erregina ezkontidea 1811-1820 | Hurrengoa: Adelina Haitikoa, Haitiko enperatriz ezkontidea |
* Datuak: Q3292061
# Urbeltz zuri-beltz

Urbeltz zuri-beltza (Coprinopsis picacea) Psathyrellaceae familiako onddo espezie bat da. Coprinus comatus delakoak ez bezala, ez du interes gastronomikorik, nahiz eta ez duen toxikotasun egiaztaturik.
Sinonimoak: Agaricus picaceus, Coprinus picaceus.

## Deskribapena

Kapela: 4 eta 8 cm arteko diametrokoa. Hasieran oboidea, gero kanpai-itxurakoa, azkenik ertza altxatuta. Azala marroi iluneko kolorekoa edo beltz fuliginosoa. Gaztetan, errezel orokor zuriarekin guztiz bilduta, gero, kapela irekitzean, plaka irregular, erorkor eta zuri handietan hausten da.
Orriak: Libreak, sabeldunak, estu, hasieran zuriak, gero errauts-arrosa kolorekoak, azkenik beltzak eta delikueszenteak.
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: Zuria, liraina, hauskorra, barnehutsa, erraboilduna oinarrian, hasieran, zetadun ezkata arinez estalita, gero ilegabea, leuna, eta distiratsua. Oinarriko erraboilak felpa itxurako biloz batez estalita dago.
Haragia: Mehea, urria, hauskorra, zuria eta usain desatseginekoa.
Etimologia: Coprinus hitza grezieratik dator, "cóprinus" hitzetik, eta esan nahi du: simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena. Picaceus epitetoa berriz, latinetik dator, mika esan nahi duen "pica" hitzetik. Bere kapelaren kolore beltzaxkagatik.

## Jangarritasuna

Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua

Zaila da nahastea, oso espezie bereizgarria baita, kapela iluna baitu pintzelkada zuriekin.

## Sasoia eta lekua

Udan eta udazkenean, hostozabalen basoetako humusean, batez ere pagadietan, espezie hau ez da oso ohikoa eta ez da ugaria gure eskualdean.

### Banaketa eremua

Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Alaska, Hegoafrika, Namibia, Maroko, Kenya, Eswatini, Kanariak, Europa, Israel, Turkia, Iran, Kaukasia, Errusia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 369 or. ISBN 84-404-0530-8..
* ↑ (Gaztelaniaz) Palacios Quintano Daniel. (2014). Disfrutando con las setas. Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 332 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 59 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ (Gaztelaniaz) Palazon Lozano Fernando. (2006). Setas para todos. JoseLuis Añanos Echo Editorial Pirineo, 340 or. ISBN 84-87997-86-4..
* ↑ Coprinopsis picacea: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q779716
* Multimedia: Coprinopsis picacea / Q779716
# Brunswick

Brunswick (alemanez Braunschweig) Alemaniako Saxonia Beherea estatu federaleko bigarren hiririk handiena da, ia 250.000 biztanlerekin. Brunswick 1918 urtera arte Brunswick-Lüneburg leinuaren egoitza ofiziala izan zen.

## Historia

Ez da ezagutzen hiriaren sorrera data, baina tradizioak dioenez 861ean sortu zen bi herri elkartuz. Herrietako bat Bruno II.a kondeak sortu omen zuen eta hortik datorkio gaur egungo izenaren lehen zatia, bigarrenak alemania behereko wik hitzak osatzen du eta "merkatarien atseden leku eta merkantzien biltegi" esan nahi baitu. Oker ibaiaren ertzeko lautadan kokaturik dago, leku ezinhobea bihurtuz merkatariek atseden hartzeko.
Henrike Lehoiak XII mendean bere lurren hiriburu bihurtu eta San Blasius katedrala eraiki zuen. Hiria asko indartu zen eta XIII mendean Hansa Ligan sartu zen.
Brunswick-Lüneburg leinuaren egoitza izanik Germaniako Erromatar Inperio Santuaren barnean egon zen 1806an Napoleondar Gerrak iritsi ziren arte. 1871ean Alemaniar Inperioan sartu zen eta Lehen Mundu Gerraren ondoren Brunswick Estatu Askea osatu zuen Weimar Errepublikaren barnean.
Bigarren Mundu Gerran oso kaltetua izan zen, batez ere alde zaharra (Altstadt). Gerra bukatzean aliatuek estatu askea desegin eta Saxonia Beherea Estatuan sartu zuten. Berreraikuntza modernoa egiten saiatu ziren, autoz mugitzeko erraza izan zedin. Bonbaketetatik libratu zen alde zaharraren zati txikia da gaur egun hiria erakargarri egiten duena.

## Ondasun nabarmenak

* Gazteluaren plaza (Burgplatz): Plazaren inguruan kokatzen dira eraikin historikoak, hala nola, San Blas katedrala (Dom St. Blasii), Hendrike Lehoiaren gaztelu zaharra (Burg Dankwarderode), XIX mendean berreraikitakoa, Udaletxe neogotikoa eta hainbat etxe berezi, adibidez Gildehausartisau etxea.
* Merkatu zaharra (Altstadtmarkt): Bertan daude XV mendeko udaletxe zahar gotikoa eta XII mende bukaerako San Martin eliza (Martinikirche).

## Kirolak

Hiriko futbol taldea Eintracht Braunschweig da, 1967an Bundesligako txapelduna izan zena, gaur egun bigarren mailan ari bada ere.
Amerikar futbol talde bat ere badu, Braunschweig Lions (2011eatik aurrera New Yorker Lions) zazpi aldiz Alemaniako txapelduna eta birritan Eurobowl txapelduna izan dena.

## Hiritar ezagunak

* Carl Friedrich Gauss (1777-1855), matematikaria
* Julius Wilhelm Richard Dedekind (1831-1916), matematikaria

## Hiri senidetuak

Brunswick ondorengo hiriekin senidetuta dago:
| Bandung (Indonesia)  Nîmes (Frantzia)  Bath (Erresuma Batua)  Sousse (Tunisia) | Qiryat Tivon (Israel)  Magdeburg (Alemania)  Kazan (Errusia)  Omaha (AEB) |

## Iruditegia

* Dankwarderode gaztelua
* San Blas eta San Joan katedrala
* Antzokia
* Alde zaharra

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 157. araua: Europako hiriak. .
* ↑ "Braunschweig und seine Freunde in der Welt"

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Brunswickeko Udalaren webgune ofiziala
* Brunswick - 360° Panorama
* Datuak: Q2773
* Multimedia: Braunschweig / Q2773
# Buztinzuriko haltzadia

Buztinzuriko haltzadia edo Tejeriako haltzadia Zarautzen (Gipuzkoa) dagoen baso txiki bat da, Eraztun Berde Urdina ibilbidean sartuta dagoena. Haltza da baso hartako espezie nagusia.

## Ezaugarriak

Bustinzuriko errekatxoa eta Abendaño errekarren artean kokaturik dago. Eremu txikia da, 10 minututan osatu daitekeen ibilbidea prestatuta dauka, informazio panel eta guzti.
Basoaren barnean mantentzen den hezetasunak haltzen artean iratzeak (orein-mihiak, iratze emeak, iratze arruntak...) eta azeri-buztanak oparo haztea ahalbidetzen du. Animalientzako garrantzi handiko habitata da, eremu urbanoa eta autopista bera oso hurbil izanik hegazti eta intsektuentzako babesgunea da.

## Erreferentziak

* ↑ «ZARAUZKO ERAZTUN BERDE URDINERA IRTEERAK ESKAINIKO DIRA UDA HONETAN» Zarautz (Noiz kontsultatua: 2024-07-04).
* ↑ «PASEO POR ZARAUTZ - Helduen hitza» www.helduenhitza.com (Noiz kontsultatua: 2024-07-04).

## Kanpo estekak

* Zarauzko Eraztun Berde Urdina
* Datuak: Q127039189
# Euskal Konfederazioa

Euskal Konfederazioa Ipar Euskal Herrian euskararen alde lan egiten duten elkarte eta federazioen bilgunea da. Bulegoa Baionan du eta 2009an bere eleduna Sébastien Castet da.
Euskalgintzaren Kontseiluarekin batera ekimen erreferentzial batzuetan partaide izan da, hala nola Bai Euskarari ziurtagiria Ipar Euskal Herrian bultzatzea, inkesta soziolinguistikoak burutzea edota "Deiadar" izeneko mobilizazioei atxikimendua erakustea.

## Helburuak

Iparraldean euskarak bizi duen egoeraren aurrean eraginkorragoak izan nahian, arlo desberdinetan bere alde diharduten elkarte ugarik konfederazio izena hartu zuen egitura ez ofizial honetan koordinatzea erabaki zuten. Azken denboretan, egitura ofizial baten (EEP Euskararen Erakunde Publikoa) agerpenarekin bere zio eta eginbeharraz eztabaida zabalik dago, betiere kontuan hartuta Euskal Konfederazioak bere burua herri-mugimendutzat jotzen duela.

## Kideak

Kideen artean eremu anitzetakoak topatzen ditugu: irakaskuntza (Biga Bai, Euskal Haziak, Seaska), helduen euskalduntze-alfabetatzea (AEK), hedabideak (Euskal Irratiak, Berria), material pedagogikoak sortzen diharduen Ikas, aisialdiak (Uda leku), kultur arloko elkarteak...

## Erreferentziak

* ↑ Inkesta Soziolinguistikoa. Iparraldeko datuen azterketa (2008ko ekaina)
* ↑ Deiadar mobilizazioetako webgunea

## Kanpo estekak

* Jakes Bortairu Euskal Konfederazioaz Argian.
* Bilgune honen datuak EKEko webgunean.
* Datuak: Q12257563
# Trilogia (Jon Fosse)

Trilogia (Trilogien) Jon Fosse idazle norvegiarrak 2014an plazaratutako eleberria da. 2024an Joannes Jauregik, Jokin Zaitegi itzulpengintza lehiaketa irabazita, euskaratu zuen. Itzultzailearen hitzetan mistikotasunez betea dago liburua.

## Argumentua

Hiru eleberri bereizitan publikatu zuen hasieran Fossek Trilogia, Wakefulness, Olav's Dreams eta Weariness, baina, ondoren, denak liburu bakarrean elkartu zituen 2014an. Hizkuntza sinple eta kontalari paregabe baten bidez, Fossek haur bat izango duen nerabe bikote baten istorioa kontatzen digu. Bi gazteren istorioa kontatzen du liburuak: Aslerena eta Adilarena, hain zuzen ere. Alida haurdun dago, eta ez dute etxerik, ez dute non geratu. «Narratibaren oinarria aterpe baten bilaketan datza», azaldu du Jauregi itzultzaileak. Xabier Mendiguren Elkar argitaletxeko editoreak gehitu du eleberriak baduela polizia nobela baten traza, bertan gertatzen diren krimenek eraginda, eta krimenaz eta zigorraz gogoeta filosofiko bat egiten duela Fossek bertan. Jauregik adierazi du etenik gabeko narrazioa dela; Fossek segidan idatzi zuela eleberria, paragrafo luzeekin, eta horrek irakurlea «hasieratik» harrapatzen duela.
Istorio honen bidez, babesgabetasunak zer esan nahi duen ulertzen dugu, eta gizartearen begirada gupidagabeaz jabetzen gara, baina, era berean, modu bikainean berpizten dugu lehen maitasuna, bizitza hasteko esperientzia. Obra emozional bat da, muturreko egoera baten iluntasunetik argitzen gaituena.

## Estiloa

Liburuko ahots narratiboa «oso pertsonala» da itzultzailearen ustez, eta, horregatik, hiru eleberriak hasieran solte kaleratu ziren arren, ez dago desberdintasunik haien artean, hirurek ezaugarri berak baitituzte.

## Euskarazko bertsioa

Joannes Jauregiren bertsioa aurreko beste itzulpenetan oinarritu da. Fossek nynorsk norvegieraz idazten du. Hizkuntza minoritarioa da, eta, horregatik, Jauregik esan zuen erronka handia izan zela idazlearen eleberria euskaratzea. «Ingelesezko eta gaztelaniazko edizioak erabili ditut itzulpena egiteko, baina alemanez idatzitako liburutik ere erreferentziak hartu ditut». Espero zuen baino lan «nekagarriagoa» izan zen itzulpena, hainbat zubi hizkuntza erabili behar izan zituelako, baina, «buruhauste askoren» ondoren, euskarazko eleberria kaleratzea lortu dute.

## Euskarazko bertsioaren fitxa

* Jon Fosse: Trilogia, Elkar, 2024, 192 or. ISBN: 978-84-1360-420-6.

## Erreferentziak

* ↑ «Joannes Jauregik irabazi du Zaitegi Saria» 111akademia.eus 2024-02-01 (Noiz kontsultatua: 2024-02-03).
* 1 2 3 4 «Jon Fosse Literaturako Nobel saridunaren 'Trilogia' euskaratu du Joannes Jauregik» Berria 2024-11-14 (Noiz kontsultatua: 2024-11-14).
* ↑ https://deconatus.com/libros/trilogia-de-jon-fosse-qiuieres-conocer-el-narrador-del-siglo-xxi/

## Kanpo estekak

* Jon Fossek liburuaren pasarte batzuk irakurtzen.
* Datuak: Q131179124
# Litera (ohea)

    Artikulu hau oheari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Litera (argipena)».
Litera elkarren gainean jarritako bi ohek osatzen duten altzaria da. Literak pluralean erabiltzen ahal da, eta ohe bakoitzari ere goiko edo beheko litera deitzen ahal zaio.
Normalean, espazio txikietan erabiltzen dira, bereziki haurrentzako geletan, eta bi haur edo gehiagok logela berean lo egiteko aukera ematen dute. Espazioa are gehiago optimizatzen da ohatze azpian kaxoiak jartzean, non jostailuak, oheko arropa eta abar gordetzen ahal diren.
Talde handiek lo egiteko espazioak ere literez hornituak egoten dira sarri. Aterpetxe, osttatu, kaserna eta barrakoi modukoetan ohikoak dira hortaz.

## Erreferentziak

* ↑ «EH - Bilaketa - Litera» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-14).
# Litera (argipena)

Litera terminoak hainbat adiera du:
* Litera, bi ohe edo gehiagoko altzaria;
* Litera, pertsona bat garraiatzeko auki eta anda mota.
Toki izen gisa:
* Litera, Aragoiko udalerria.
* La Litera, Aragoiko eskualdea.
# Calabria

Calabria (italieraz: Calabria; napolieraz: Calavria; grekokalabreraz: Calavría; grezieraz: Καλαβρία; arbëresheraz: Kalavrì) hegoaldeko Italiako eskualdea da, Jonikoaren eta Tirreniar itsasoaren artean dagoena. 15.221,9 km²ko eremua du eta 2015eko uztailean 1.972.660 biztanle zituen. Hiriburua Catanzaro da.

## Historia

K.a. VIII. mendean kolonizatu zuten greziarrek Calabria. Magna Graecia koloniako lurralde izan zen, K.a. III. mendean erromatarrek konkistatu zuten arte. Harrezkero bizantziarrek, lonbardiarrek, normandiarrek, aragoiarrek eta Borboikoek izan zuten Calabria beren mende. 1860. urtean lotu zitzaion Italiako Erresumari. Lurrikara handiak izan dira Calabrian; 1783. urtekoan 40.000 izan ziren hildakoak.

## Probintziak

* Catanzaro
* Cosenza
* Crotone
* Reggio Calabria
* Vibo Valentia

## Hizkuntzak

Italiera eta napoliera edo calabriera dira mintzaira nagusiak, eta okzitaniera-hiztunen uharte bat bada La Gardia udalerrian.
Calabriako beste hizkuntza-uharteak grikoa zein arbëreshera mintzatzen dutenek osatzen dituzte.

## Ekonomia

Euri ezak nekazaritzaren garapena eragozten du. Industriak ez du garrantzi handirik. Calabria Italiako lurralde pobreena da; langileriaren herenak ez du lanik, eta errenta maila Italiako apalena da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2015/11/19 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (2008-05-30). 154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak. .
* ↑ Bilancio demografico anno 2015 (dati provvisori). Regione: Calabria demo.istat.it

## Kanpo estekak

* Cosenza
* Sibari
* Webgune ofiziala
* Datuak: Q1458
* Multimedia: Calabria / Q1458
# Papamobil

Papamobila (italieraz Papamobile) Aitasantuak bere bisita ofizial eta jendaurreko agerpenetan erabili ohi duen kolore zuriko ibilgailua da. Ibilgailu hau Aitasantuaren beharretarako eraberritua dago, tartean bertatik sinisdun katolikoak eta gainontzeko jendea bedeinkatu, bakea eman eta agurtzeko ere bai.
Papamobilaren lehenbiziko erabilpena 1979ko Irlandarako bisitan jazo zen, orduantxe ere ezizen hori jarri zitzaiolarik, eta gaur egun rabili ohi duena baina tamainaz handiagoa zen. 1981eko Joan Paulo II.aren aurkako atentatuaren ondoren beira blindatuzko ibilgailu txiki batean bilakatu zen. 2010. urtea ezkerotik Mercedes-Benz Classe ML modeloa da.
Ibilgailu hau Vatikanotik helmuga duen herrialdera hegaldi militar bidez garraiatu ohi da. Bere matrikulak beti 1 zenbakia darama, zehazkiago: SCV 1 (SCV, hots, 'Stato de la Città del Vaticano', "Vatikano Hiriko Estatua").

## Kanpo estekak

* Datuak: Q739445
* Multimedia: Popemobile / Q739445
# Ke zuria eta ke beltza

Ke beltza (italieraz fumata nera) Konklabe batean Aita santua aukeratzeko beharrezko bozken 2/3ak lortzen ez direnean bozketa txandaren amaieran Kapera Sixtinoko tximinitik ateratzen den ke beltza da. Usadioz, ke beltz horren jatorria amaitu gabeko bozketaren papertxoak lasto hezearekin batera erretzean zetzan. Gaur egun ke beltza sortzeko erreketari antrazenoa eta sufrea gehitzen zaizkio.
Ke zuria (italieraz fumata bianca), aldiz, bozketak arrakasta izan eta Aita Santu berri bat aukeratua izan dela esan nahi du. Kea amaitzean, kardinal protodiakonoak San Petri basilikako balkoian eta San Petriren plazan zain dagoen jendeari Habemus Papam esaldiaz aukeraketa amaitu dela adierazi die eta Aita Santua berriaren izena lehenbizikoz ezagutarazi ohi du. Kolore zuria lortzeko, erreketari potasio kloratoa, laktosa eta kolofonia gehitu ohi zaizkio.

## Ikus gainera

* Konklabe
* Aita Santu
* Habemus Papam
* Kapera Sixtinoa
* San Petri basilika
* San Petriren plaza

## Kanpo estekak

* Datuak: Q743698
# Umbraculum

Umbraculum (latinetik : umbraculum > umbra, 'itzala') edo konopeo ( latinetik : conopeum ) delakoa objektu liturgiko katoliko bat da, aterki edo eguzkitako bat, jatorriz Erromako Aita Santuari itzala emateko erabilia. Pabilioi bezala ere ezaguna, pabillu edo palio hitzen esanahi bertsuarekin, baina non palioa lau heldulukatik lau lagunek eramaten duten, kirten bakarreko estalkia da umbraculuma, baldakin bat ez guztiz irekia erakutsi ohi dena.

## Erabilpena

Gaur egun Eliza Katolikoaren eta haren gaineko Aita Santuaren agintearen sinboloa da, eta Erroman aita santurik ez denean, ohitura heraldikoa da Erromako giltzen ezkutu eta sinboloaren gainean umbraculum bat erakustea.
Erromako erabilpenaz gain, basilika kategoria duten eliztean, Vatikanoaren baimenarekin, ale bat gorde ohi da, aldare nagusiaren ondoan ikusgai jarrita, tintinabuloaren ondoan. Aita Santuak basilika bisitatzen duenean, estalkia ireki ohi da. Era berean basilika horri lotutako prozesioetan erakustea ohikoa da.

## Historia

1248ko fresko batzuek Santi Quattro Coronati Erromako elizan erakusten dute ordurako aita santuaren intsignia gisa erabiltzen zela ekitaldi publikoetan, urre eta gorri kolore tradizionalekin.
Alexandro VI.a aita santua izan zen lehena umbraculuma Aita Santuaren botere tenporalaren ikur gisa erabili zuena, garai hartako erregearen emulazio gisa, zeinek palioa erabiltzen zuten.

## Erreferentziak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Conopeo» artikulutik itzulia izan da, 2023-01-02 data duen 148327251 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-01-02 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.
* ↑ (Gaztelaniaz) Salamancako Katedrala, Informazio panela. (2023-01-02). Tintinábulo. (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3687107
* Multimedia: Umbraculum (Catholic Church) / Q3687107
# Bulda

Bulda Aita Santuak izenpetu eta zigilatutako agiri nagusia, dogmazko edo bestelako gaiez diharduena. Izena ezartzen zen berunezko bolatxotik datorkie, agiria legeztatzeko erabilia zena eta latinez bulla izena zuena.

## Historia

Hasieran, denetariko gaiez aritzeko erabiliak baziren ere, XV. mendetik aurrera nagusientzat bakarrik erabilia izan da. VI. mendetik erabiliak, izena XIII. mendean hartu zuten eta XV. mendetik aurrera registrum bullarum edo bulden erregistroa izeneko bulegoak bilduak izan ziren.
XVI. mende hasieran, oso ezagun eta eztabaidagarria bihurtu zen Julio II.a aita santuaren bulda, nafar eta frantses errege-erreginak eskumikatzen zituena, eta Nafarroaren inbasioa zelaitu zuena (1512). Egun, buldak Aita Santuak Episcopus, Servus Servorum Dei (euskaraz: "Apezpikua, Jainkoaren Morroiaren Morroi") titulua erabiltzen duen agiri bakarrak dira.

## Edukia

Buldaren ezaugarria formatua denez, edozer edukia onargarria da bulda batean: dekretuak, gotzainen izendapenak, barkamenak, eskumikuak, konstituzio apostolikoak, kanonizazioak edo deitzeak.
Edukia kontuan hartua ez da inoiz izan bulda eta entziklikaren arteko ezberdintasunak.

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet hiztegia

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) www.britannica.com
* (Ingelesez) Catholic Encyclopedia
* (Ingelesez) Theology Library
* Datuak: Q189867
* Multimedia: Papal bulls / Q189867
# Entziklika

Entziklika ( latinez: encyclius; antzinako grezieraz: ἐγκύκλιος, enkyklios, «zirkularra») aita santuak apezpiku guztiei bidalitako eskutitza da, dogma edo doktrinako puntu bati buruzkoa.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016/01/11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q221409
* Multimedia: Encyclicals / Q221409