OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Jeanne Monteil

Jeanne Monteil (Baiona, 1924ko irailaren 12- Baiona, 1999ko maiatzaren 19) olerkari lapurtarra izan zen. Batez ere frantsesez idatzi bazuen ere, euskarazko testurik ere sortu zuen. Baionan jaioa bazen ere, Angeluri lotua zegoen, bertan Vents et Marées aldizkaria animatzen zuelako.

## Laburpen bibliografikoa

* Noizetik Noizera/De quand en quand, frantses-euskarazko bilduma elebiduna, Vents et Marées, 1983.
* Les années à cheval (Zaldiz ibiltzen ginen urteak), Vents et Marées, 1986.
* Passé simple/Izan Xumea, Vents et Marées, 1987 eta 1991.
* Vaut mieux jouer de la musique (Hobe dugu musika jotzea), Vents et Marées, 1989.

## Literatura-aldizkarietan

Aipatu Angeluko Vents et Marées aldizkaria bultzatzeaz gain, zerikusia izan du beste batzuekin; adibidez Simonomis olerkari paristarrarekin zenbait elkarrizketa burutu zituen, Le Cri d'os bere aldizkariko 4. zenbakian 1993an argitaratu zirenak. Bere olerki eta testu batzuk beste zenbait aldizkaritan agertu dira, besteak beste Les Cahiers de l'Adour eta Les Cahiers de Garlaban okzitaniarrean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3176129
* Multimedia: Jeanne Monteil / Q3176129
# Sidi M'Cideko zubia

Sidi M'Cideko zubia (frantsesez: Pont de Sidi M'Cid), Konstantinan dagoen zubia da, Rhummel ibaiko arroilaren gainean, medina eta unibertsitate-ospitalea lotzen dituena. Ferdinand Arnodin ingeniariak diseinatuta, 1912an ireki zuten, Sidi Rached zubiaren urte berean hain zuzen ere.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Leinekugel Le Cocq, Gaston. (1911-30-12). «Les Nouveaux Ponts de Constantine (Algérie). I.- Pont suspendu semi-rigide sur le Rummel» Le Génie civil (1542): 161-165..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12205505
* Multimedia: Pont Sidi M'Cid / Q12205505
# Auld Lang Syne

Auld Lang Syne (eskozieraz ˈɔːl(d) lɑŋˈsəin ahoskatua) eskoziar abesti herrikoia da.

## Historia

Hitzak 1788an Robert Burnsek idatzi zituen eta musika tradiziozko folk abestiarena zen. Titulua eskozieraz dago eta euskaraz literalki "duela asko" edo "denbora pasa ahala" esan nahi du, halere "garai zaharrengatik" ere itzuli liteke.
Abestia ezaguna da oso ingelesez mintzatzen duten herrialdeetan, gabonzahar gauean abestea ohikoa delako. Doinua beste hizkuntzetan ere askotan abestua izan da, adibidez Herbeheretan Wij houden van Oranje abesten dute, Japonian Hotaru no hikari edo AS Romako zaleek honakoa La nostra fede mai morrà/canteremo noì ultrà/e insieme a te saremo allor/forza Roma vinci ancor

## Hitzak

* Eskozieraz
* Should auld acquaintance be forgot
* And never brought to mind?
* Should auld acquaintance be forgot
* And days of auld lang syne?
* Chorus
* For auld lang syne, my dear
* For auld lang syne
* We'll take a cup of kindness yet
* For auld lang syne
* We twa hae run about the braes
* And pou'd the gowans fine
* But we've wander'd mony a weary fitt
* Sin' auld lang syne.
* We twa hae paidl'd in the burn
* Frae morning sun till dine
* But seas between us braid hae roar'd
* Sin' auld lang syne.
* And there's a hand, my trusty feire
* And gie's a hand o' thine
* And we'll tak a right gude-willie waught
* For auld lang syne.
* And surely ye'll be your pint-stowp
* And surely I'll be mine
* And we'll tak a cup o'kindness yet
* For auld lang syne.
* Euskaraz
* Adiskidetasun zaharrak ahaztu
* eta inoiz ez ziren oroitu beharko?
* Adiskidetasun zaharrak
* eta garai zaharrak ahaztu?
* Koroa
* Garai zaharrengatik, ene adiskide
* Garai zaharrengatik
* Adiskidetasun kopa bat edango dugu
* Garai zaharrengatik
* We twa hae run about the braes
* And pou'd the gowans fine
* But we've wander'd mony a weary fitt
* Sin' auld lang syne.
* Biok ur korrontea inguratuz igaro dugu
* eguerditik ilunabarra arte
* Baina itsaso zabalek gure artean orroe egin dute
* Garai zaharretatik aurrera.
* Hor duk nire eskua, ene lagun zintzoa
* Eta emaidak hire eskuetako bat
* Eta garagardo zurrutada adiskidetsu bat har dezagun
* Garai zaharrengatik.
* Eta ziur aski garagardo-pinta zeuk ordainduko duzula
* Eta ziur aski neuk nirea ordainduko dudala
* Eta halere zurrutada adiskidetsu bat edango dugu
* Garai zaharrengatik.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Susan Rennie, ed. Lang Syne. in: Dictionary of the Scots Language. Dsl.ac.uk.
* ↑ (Ingelesez) BBC. (2009-4-23). Robert Burns – Auld Lang Syne. .
* ↑ (Ingelesez) Scotland.org. The History and Words of Auld Lang Syne. .
* ↑ (Ingelesez) Logan, James. (1831). The Scottish Gaël; Or, Celtic Manners, as Preserved Among the Highlanders: Being an Historical and Descriptive Account of the Inhabitants, Antiquities, and National Peculiarities of Scotland : More Particularly of the Northern, Or Gäelic Parts of the Country, where the Singular Habits of the Aboriginal Celts are Most Tenaciously Retained. 2 Smith Elder, 253 or..
* ↑ (Ingelesez) Brocklehurst, Steven. (2013-12-31). «How Auld Lang Syne took over the world» BBC Scotland.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q211939
* Multimedia: Auld Lang Syne / Q211939
# Cần Thơ zubia

Cần Thơ zubia Vietnam hegoaldeko Mekong deltan tirante-zubi bat da. Mekong-eko deltako hiririk handienaren omenez du izena, Can Tho . 2,65 km luze da eta 26 metroko zabalera du. Lau erreietako galtzada ur-mailatik gorako 39 metroko kota garai batera iristen da puntu batean azpitik ontziak igarotzeko.
Phan Văn Khải lehen ministroa vietnamdarrak inauguratu zituen lanak 2004ko irailean, zubia 2008 amaierarako amaitu behar zelakoan. Baina 2007ko irailean istripu larri bat izan zen 90ean m-ko luzera zuen sarbide-arrapalaren zatia kolapso batean suntsitu zen, 30 inguruko altueratik behera etorri zen. Istripuan 52 pertsona inguru hil ziren eta 140 zauritu ziren.
Azkenean 2010eko apirilaren 24an ireki zuten zubia. Ordura arte Vietnamgo zubirik garestiena izan zen 342,6 milioi dolar inguruko kostoarekin.

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko Wikipediako «Cần-Thơ-Brücke» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-08-08ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
* Datuak: Q1151193
* Multimedia: Can Tho Bridge / Q1151193
# Chund zubia

Chund zubia (urduz: چنڈ پل‎), tokian Chund Pull gisa ezaguna, Chenab ibaiaren gainean altxatutako zubia da. Pakistango herrialde asiarreko zubirik zaharrenetako bat da. Chund Bharwana inguruan dago, Jhang barrutian. Zubiak 750 metroko luzera du. Bere izena Chund Bharwana hiririk hurbilenari zor zaio. Jhang-etik 14 km-ra dago.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.pak101.com/c/phototour/view/3337/Rest_of_Punjab/Old_Chund_Pull

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5116254
# Taipei zubia

Taipei zubia (txinera tradizionalez: 台北大橋; pinyinez: Táiběi Dàqiáo, informalki 台北橋 Táiběi Qiáo; Tâi-pak Kiô) Tamsui ibaia zeharkatzen duen autoentzako. Taipei eta Sanchong lotzen dituena, Taiwanen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2421150
* Multimedia: Taipei Bridge / Q2421150
# Unter den Linden

Unter den Linden (euskaraz: «ezkien azpian») Alemaniako Berlin hiriburuko Mitte barrutian dagoen bulebar nagusia da. Pariser Platz hasten da, Brandeburgoko Atearen mendebaldeko zatian, Akademie der Künste, Adlon Hotel ezaguna eta Frantziako enbaxada aurkitzen diren tokia. Plaza honetatik, 1,5 kilometro egiten ditu ekialderantz Schlossbrücke izeneko zubiraino Museoen uhartearekin eta Berlingo erdialde ekialdearekin lotura bezala balio duena. Unter den Linden, hiriko ardatz nagusietako bat da, eta bertan daude instituzio eta interes turistiko eta kulturaleko toki ugari. Hiriburuko kalerik mitikoenetako bat bezala, historia nahiko bizia du. Bebelplatzekin lotzen da Parisko plaza Unter den Lindenen bidez, Lustgarten ere gurutzatuz.

## Beste eraikin batzuk

* San Hedwig katedrala
* Berlingo Humboldt unibertsitatea
* Staatsoper Unter den Linden antzokia
* Bebelplatz
* Neue Wache
* Alte Kommandantur
* Berlingo katedrala
* Zeughaus (antzinako arsenala, gaur egun, Deutsches Historiches Museumeko eraikinak).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160899
* Multimedia: Unter den Linden (Berlin-Mitte) / Q160899
# Bode museoa

    Artikulu hau Berlingo museoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bode (argipena)».
Bode museoa (alemanaz Bode-Museum, jatorrizko izena Kaiser-Friedrich-Museum) Alemaniako hiriburua den Berlin hiriko Museoen uhartea gunean kokatzen den museoa da. 1904an eraiki zen Kaiser-Friedrich-Museum ("Federiko Kaiserraren Museoa") izenaz. Ernst von Ihnek diseinatu zuen. Gaur egun bertan Bizantziar artea, eskultura, txanpoiak eta dominak daude.

## Iruditegia

* Aurrealdearen xehetasuna, 2007
* Sarrerako aldagela
* Eskailerak
* Dantzaria. Antonio Canovaren lana
* Iturria. Gian Lorenzo Berniniren lana
* Adan eta Eba - Kren-en lana.
* Museoen uhartea, bertan Pergamo museoa eta Bode museoa daudelarik (1951).

## Kanpo estekak

* Bizantziar Artearen Eskultura Bilduma eta Museoa (Alemanez) (Ingelesez)
* Numismatika Bilduma (Alemanez) (Ingelesez)
* Datuak: Q157825
* Multimedia: Bode-Museum / Q157825
# Coming to America

Coming to America (euskaraz Amerikara Etortzen) 1988ko John Landis estatubatuar zinema zuzendariaren umorezko filma bat da. Filma honetan Eddie Murphy, Arsenio Hall, James Earl Jones, John Amos, Madge Sinclair eta Shari Headley aktoreek antzeztu zuten.
2021ean Coming 2 America jarraipena izan zuen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Akeem (Eddie Murphy) Afrikako Zamunda erresumako printzea da. Herrialde honetako errege familiaren ohituraren arabera, erregetza ondorengoa denak 21 urte betetzean (nahiz eta filma antzeztean Eddie Murphy aktoreak 27 urte izan) aurretik ikusi ez duenneska gazte batekin ezkontzeko betebeharra du. Baina Akeemek ohiturari uko egiten dio, eta ausaz eginiriko bidai batean benetan maite duen emakume bat topatzeko asmoa du, hura bere emaztea izango delarik. Lur-globo bat hartu eta itsu-itsuan hatzarekin edonon ukituko du: New York hiria ukituz, mapetan xehetasun gehiagoz Queens auzoa bere etorkizuneko erregina topatuko duen leku egokia dela erabaki duelarik, bera eta bere laguntzaile eta adiskidea den Semm (Arsenio Hall) parrandazale eta gonazalearekin batera hara bertaratuko dira.

## Aktoreak

| Aktorea | Pertsonaia |
| Eddie Murphy | Akeem Joffer printzea, Clarence, Randy Watson, Saul |
| Arsenio Hall | Semmi, Morris, Brown erreberendoa, emakume itsusia |
| James Earl Jones | Jaffe Joffer erregea |
| John Amos | Cleo McDowell |
| Madge Sinclair | Aoleon erregina |
| Shari Headley | Lisa McDowell |
| Paul Bates | Oha |
| Eriq La Salle | Darryl Jenks |
| Frankie Faison | Etxe alokatuaren jabea |
| Vanessa Bell | Imani Izzi |
| Louie Anderson | Maurice |
| Allison Dean | Patrice McDowell |
| Sheila Johnson | Ohorezko anderea |
| Jake Steinfeld | Taxi gidaria |
| Calvin Lockhart | Izzi kolonela |
| Samuel L. Jackson | Lapurra |
| Vondie Curtis-Hall | Saskibaloi hornitzailea |
| Don Ameche | Mortimer Duke |
| Ralph Bellamy | Randolph Duke |
| Garcelle Beauvais | Rose Bearer |
| Cuba Gooding, Jr. | Bizartegiko bezeroa |
| Clint Smith | Sweets |
| Patricia Matthews | Emakume satanista |

## Bitxikeriak

Film honetako Zamundako printzearen (Eddie Murphy) diru kopuru itzela jasotzen duten Randolph Duke (Ralph Bellamy) eta Mortimer Duke (Don Ameche) etxegabe behartsu adinduak aurrez 1983an John Landisek zuzendutako Trading Places filmean aktore berdinek antzeztuta agertu ziren, baina hartan umore ukitua emanez bi negoziogizon aberats dira, gainera Eddie Murphy aktoreak etxegabe txiroaren papera eginez Randolph eta Mortimerri aberatsek bizitza aldatuarazi eta aberatsaren bizimodua emango diote, honela hiru aktoreek antzezten dituzten maila sozial ezberdinetako pertsonaien bidez bi filmeen arteko lotura umoretsu eta ironikoa egiten da.

## Kanpo estekak

* Coming to America filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q493755
* Multimedia: Coming to America / Q493755
# Balmasedako pasioa

Balmasedako pasioa urtero aste santuan antzezten den pasioa da. Bi dira antzezpen egunak, Ostegun Santua eta Ostiral Santua. Bi egunetan Balmasedako herritarrek Jesusen azken orduak antzezten dituzte.
Pasio bizidunaren lehen ekitaldia XIX. mendean egin zen eta ordutik ospe handia lortu du urtero ehundaka bisitari erakarriz. 1974an herritarrek Via Crucisaren elkartea sortu zuten.

## Kanpo estekak

* Balmasedako pasioaren webgunea.
* Datuak: Q104549833
# Oihan Astigarraga

Oihan Astigarraga (Azkoitia, Gipuzkoa, 1999eko maiatzaren 1a) aktorea eta modeloa da. Ezaguna da YanTash izenez sare sozialetan aritzeagatik, eta ETB 1eko Goǃazen telesailean Gure kasa saioan Egunak egin du Saioan eta ’’Jateko Modukoa’’ saioan agertzeagatik. Horretaz gain, hainbat kolaborazio egin ditu modelo lanetan.

## Bizitza

Azkoitiako Floreaga Salestar Ikastetxean ikasitakoa. Bere bizitzan zehar antzerkia ikasten haritu da. 9 urte zituela Azpeitiako Antzerki topaketan artu zuen parte S.O.S antzezlanarekin, lehenengo aldiz oholtza gainean, jarraian Euskal Herriko hainbat herrietan egon ziren. Hinbat antzerki musikalak egiten aritu zen Azkoitiako Alaibatza taldearekin non Don Bosco Antzerki musikala eta Nork nahi du bizi betirako musikala eskeini zuten. Bertan jakin zuen aktorea izan nahi zuela. Gurutze Eizmendi, Amancay Gaztañaga, Marga Antolaguirre izan ditu irakasle. Ikus entzunezko ikasketak amaitu ostean, Go!azen edo Gure Kasa saioko kolaboratzailea izan zen lehengo denboraldian. Gainera ETB 1eko hainbat programetan aritu da Gaur gun RTVEeko hainbat telesaietan agertu da. Detective Touré edo Cicatriz telesaian. Horain arte estenikoak ikasten hari da Bizkaiko Antzerki Ikastegia - an

## Filmografia
### Telesailak

* 2017 - Go!azen
* 2023 - Detective Touré
* 2024 - Cicatriz

### Telebista saioak

* 2016 - Kantugiro
* 2017 - Gure Kasa
* 2018 - Goazen basakabira
* 2019 - Bago!az
* 2020 - Egunak egin du
* 2021 - Jateko modukoa

## Erreferentziak

* ↑ «Azkoitiko Oihan Astigarragak gainditu zuen hasierako aukeraketa 'Go!azen'eko Martinen papera egiteko eta bigarren fasean hartu zuen parte», 2017-10-20.
* ↑ Oihan Astigarraga, Gure kasa saioaren 2017ko azaroaren 9ko ekitaldian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q65216046
# Maeshowe

Maeshowe (Maes Howe ere idatzia) Neolitoko cairn, tumulu edo harrien pilaketa bat da, eta Orkadetan, Eskozian, dagoen lurpeko lurperatze bat. Maeshowe eta gertuko beste monumentu neolitiko batzuk, tartean Skara Brae herrixka, Gizateriaren Ondare izendatu zituen Unescok 1999an. "Maeshowe" izena erabiltzen da, halaber, pasabide formako lurperatze mota horiek izendatzeko, ez baitute antzekotasunik beste ezein ehorzketekin, ez Orkadetan, ez beste inon.
Hareharrizko 30 tona erabiliz eraiki zuten, antza denez, "zeramika ildaskatuko" deituriko herri multzoek, eta bere diseinuari esker, sarrera lerrokatuta geratzen da neguko solstizioan argiztatzeko.
Orkneyinga sagaren arabera, bikingoek (Harald Maddadsson eta Rognvald Eysteinsson tartean) arpilatu zuten Maeshowe XII. mendean. Bikingoek alfabeto errunikoan idatzitako hogeita hamar «grafiti» baino gehiago utzi zituzten beren bidean, beren burua babestu zuten ganberen hormetan, eta mota horretako inskripzioen munduko bildumarik handiena osatzen dute. Inskripzio horien artean, Ragnar Lodbrok eta bere seme-alabek uharte haiekin zuten harremana baieztatzen duen bat dago.
Sabaiko mentsulak 1861ean suntsitu zituzten arkeologo sutsuegi baina eskarmentu gabekoek, eta gune arkeologikoari ere kendu zizkioten bertan egon zitezkeen objektu gehienak. Muinoaren egiturak, ordea, ez zuen kalterik izan, eta, beraz, barrutiak jatorrizko eraikuntzaren diseinua mantentzen du oraindik, britainiar uharteetako beste edozein tokitan aurki daitekeenaren bestelakoa.

## Erreferentziak

* ↑ Heart of Neolithic Orkney. UNESCO Culture Sector.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q507076
* Multimedia: Maeshowe / Q507076
# Maider Egues

Maider Egues Ergialde (Arrasate, Gipuzkoa, 1974ko azaroaren 8) kazetaria da. Informazio Zientzietan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. 1993tik 1997ra Arrasate Telebistako albistegietako erredaktorea eta aurkezlea izan zen. Aldi berean Arrasate Press astekariko erredaktorea izan zen.
1994tik 1995era TVE2ko Frontón programako aurkezlea eta kolaboratzailea izan zen. 1997 eta 1998 bitartean Kili Kolo aurkeztu zuen ETB1en. Horrez gain, 1997tik 1999ra Jaiak programako erredaktorea eta 1999tik 2002ra Sorginen Laratza programako kazetaria izan zen. 2001 eta 2002 bitartean Chiloé aurkeztu zuen. 2002an Baietz Gogoratu! eta 2003an Kuxkuxeroak programetako erredaktorea izan zen. 2004an Vaya Semanita programako lokuzioak egin zituen.
Gaur egun Teknopolis programako aurkezlea eta zuzendaria da.

## Lanak
### Telebista

* Albisteak - ATB (1993-1997)
* Frontón - TVE2 (1994-1995)
* Kili Kolo - ETB1 (1997-1998)
* Jaiak - ETB1 (1997-1999)
* Sorginen Laratza - ETB1 (1999-2002)
* Chiloé - ETB2 (2001-2002)
* Baietz Gogoratu!
* Kuxkuxeroak
* Vaya Semanita
* Teknopolis - ETB1/ETB2/ETB3

### Film laburrak

* Hilarri (2000)

## Kanpo estekak

* Maider Eguesen profila Euskadiko filmategian
* Elkarrizketa Argia astekarian
* Datuak: Q12262851
# Adlon hotela

Adlon hotela, alemanez: Hotel Adlon, Alemaniako Berlin hiriburuan dagoen luxuzko hotel bat da. Unter den Linden etorbidean dago, Brandeburgoko Atearen parran, eta Checkpoint Charlie eta Eraildako Europako Juduen aldeko monumentutik hurbil.

## Historia

1907an Lorenz Adlon negoziogizonak eraikiarazi zuen.
Grand Hotel (1932) filma oinsrritu zen Europako hoteletako bat izan zen. 2002ko azaroan Michael Jackson musikaria bere haur jaioberria bertako lehio batetik ateraz agertu zuelako pilemika egon zen.

## Kanpo estekak

* Webgunea
* Datuak: Q698095
* Multimedia: Hotel Adlon / Q698095
# Coming 2 America

Coming 2 America, 2022ko Craig Brewer estatubatuarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Eddie Murphy, Arsenio Hall, Jermaine Fowler, Leslie Jones, Tracy Morgan, KiKi Layne, Shari Headley, Teyana Taylor, Wesley Snipes eta James Earl Jones aktoreek antzeztu zuten.
Coming to America (1988) film arrakastatsuaren jarraipena da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
30 urte ondoren, Akeem Joffer (Eddie Murphy), Zamundako printzea, Nrw York hiriko Queens auzora itzuli eta denbora lyzez nila egon den deme bat duela jakingo du, honela bera Zamundako erregea bilakatzeko asmoz.

## Aktoreak

* Eddie Murphy: Akeem Joffer, Zamundako printzea
** Randy Watson, Chocolate Sexual taldeko abeslaria, Clarence bizargina, eta Saul, bizargindegiko bezeroa.
* Arsenio Hall: Semmi, Akeemen aholkularia ta lagunik onena.
** Brown erreberendoa, Morris bizargina, Baba aztia eta tabernako neska.
* Jermaine Fowler: Lavelle, Akeemen semea.
* Morgan Freeman: Narratzailea.
* Leslie Jones: Lavellen ama.
* Shari Headley: Lisa McDowell, Akeemen emaztea.
* John Amos: Cleo McDowell, enpresaburua, Akeemen suhia eta Lisaren aita.
* Tracy Morgan: Reem, Lavellen osaba.
* Wesley Snipes: Izzi jenerala.
* James Earl Jones: Jaffe Joffer, Akeemen aita eta Zamundako erregea.
* Louie Anderson: Maurice, McDowell's jatetxeko langilea.
* Vanessa Bell Calloway: Imani Izzi, Zamunda printzesa eta Akeemen emaztegaia hura AEBetara joan arte.
* Rick Ross: Bera.
* KiKi Layne: Meeka Joffer, Akeemen alaba.
* Nomzamo Mbatha: Mirebe.
* Garcelle Beauvais: Lore eramalea.
* Colin Jost: Duke jauna.

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q64069446
# François Dominique Toussaint

François-Dominique Toussaint Louverture (Saint-Domingue, Hispaniola, Haiti, 1743ko maiatzaren 20a - Jouxeko gotorlekua, Pontarlierretik hurbil, Frantzia, 1803ko apirilaren 7a), Toussaint L'Ouverture edo Toussaint Bréda ere deitua, Haitiko iraultzailea izan zen.

## Bizitza

Esklaboa zen, eta 1791n bat egin zuen Bukman buru zuen matxinadarekin. Beltzen askatasunerako mugimenduko buruzagietako bat bihurtu zen, Bukman hil zutenean, eta frantsesen eta espainiarren arteko 1793ko gerra hasi zenean, espainiarren mendeko lurraldera pasa zen, lehenengoei aurre egiteko.
1794an, esklabotasuna bertan behera geratu zenean, frantsesen aldera itzuli eta, urtebete geroago gerra amaitutakoan, Haitiko gudarosteko komandante nagusi izendatu zuten (1797). Oztopo guztiak gainditu (frantsesen atentatuak, espainiarren matxinadak), eta uharte ia burujabe gisa antolatu zuen Haiti (gobernari nagusi izendatu zuen bere burua). Ekonomian hobekuntza nabariak lortu bazituen ere, ez zen horrelakorik gertatu gizarte- eta ekoizpen-alorretan, lan erdi-behartuetara bultzatu baitzituen haitiarrak, eta egoera horrek sortutako matxinadak bortizki zapaldu zituen. 1802an, Napoleonek Leclerc bidali zuen Haitira, Louverture mendera zezan, eta erresistentzia labur baten ondoren, atxilotu eta Frantzian espetxeratu zuten. Urte bereko maiatzean, Napoleonek berriro ezarri zuen esklabotasuna; handik gutxira, beste matxinada bat gertatu zen, eta uharteak burujabetasuna lortu zuen (1802-1803). Louverture ordurako gaixo zegoen, eta medikuen laguntzarik jaso gabe hil zen, denbora laburraren buruan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q205783
* Multimedia: Toussaint Louverture / Q205783
# Haitiko kreolera

Haitiko kreolera (kreyòl ayisyen) nagusiki frantsesak eragindako kreol hizkuntza da, mundu osoan gehien mintzatzen dena. Haitin ofiziala da, frantsesarekin batera 1961etik. Herrialde hartatik at, Quebec-en, AEBetan eta Kuban ere hiztun kopuru esanguratsuak daude, immigrazioari lotuta.
Félix Morisseau-Leroy idazleak hizkuntzaren estatus ofizialaren alde jardun zuen, besteak beste, eta egun literaturan eta hedabideetan ere gero eta gehiago erabiltzen da.

## Erreferentziak

* ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-12-23).

## Ikus, gainera

* Frantziar kreolerak

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)Hiztegia (ingelesa-kreolera)
* Datuak: Q33491
* Multimedia: Haitian creole language / Q33491