# Gizaki anatomikoki moderno

Gizaki anatomikoki modernoa edo gizaki moderno goiztiarra Homo sapiens (existitzen den Hominina espezie bakarra), gizaki garaikideetan ikusitako fenotipoen gamarekin anatomikoki koherentea dena, iraungitako giza espezie arkaikoetatik bereizteko erabiltzen diren terminoak dira. Bereizketa hori erabilgarria da, batez ere, Paleolitoko Europan, adibidez, gizaki anatomikoki modernoak eta arkaikoak batera existitu ziren garai eta eskualdeetan. Homo sapiensen aztarnarik zaharrenen artean daude Etiopiako hego-mendebaldeko Omo-Kibish I aztarnategi arkeologikoan aurkitutakoak (duela 233.000 eta 196.000 urte artekoak), Hegoafrikako Florisbad aztarnategia (duela 259.000 urte ingurukoa) eta Marokoko Jebel Irhoudena (duela 315.000 urte ingurukoa).
Homo generoko espezie iraungien artean daude Homo erectus-a (duela 2 eta 0,1 milioi urte inguru existitu zena) eta beste espezie batzuk (autore batzuek H. sapiens-aren edo H. erectus-aren subespezietzat hartzen dituztenak). Antzinako H. erectus-etik (edo Homo antecessor-a bezalako bitarteko espezie batetik) aurrera H. sapiens-a ekarri zuen leinuaren dibergentzia duela 500.000 urte inguru gertatu zela uste da. Lehen gizaki modernoen lehen ebidentzia fosilak duela 300.000 urte inguru agertu ziren Afrikan, eta gizaki modernoen arteko lehen zatiketa genetikoak, ebidentzia batzuen arabera, garai berekoak dira, gutxi gorabehera. Jakina da gizaki arkaikoen eta gizaki modernoen arteko nahasketa iraunkorra gertatu zela, bai Afrikan, bai (Afrikatik kanpo berriki hedatu ondoren) Eurasian, duela 100.000 eta 30.000 urte bitartean.

## Izena eta taxonomia

Homo sapiens izen binomiala Lineok asmatu zuen 1758an. Latinezko homō substantiboak (hominis genitiboa) «gizakia» esan nahi du; sapiēns partizipioak, berriz, «zolia, jakintsua, zentzuduna».
Hasiera batean, espeziea duela 300.000 eta 200.000 urte artean Homo generoaren barneko aitzindari batetik sortu zela pentsatu zen. Sailkapen morfologikoak —«anatomikoki modernoa»— arazo bat planteatzen zuen: ez zituen kontuan hartzen gaur egungo populazio batzuk. Hori dela eta, H. sapiensen definizio bat iradoki da, leinuan (kladistikoan) oinarritua, non H. sapiensek definizioz neandertalen leinuaren zatiketaren ondoren giza leinu modernoari egingo liokeen erreferentzia. Definizio kladistiko horrek H. sapiensen adina 500.000 urte baino gehiagora zabalduko luke.
Existitzen diren giza populazioak subespezieetan banatu izan dira historikoki, baina 1980ko hamarkadaz geroztik existitzen diren talde guztiak espezie bakar batean batzeko joera dute, H. sapiens, subespezieetan banatzea erabat saihestuz.
Iturri batzuek neandertalak (H. neanderthalensis) azpiespezie gisa (H. sapiens neanderthalensis) erakusten dituzte. Era berean, H. rhodesiensis espezieko espezie aurkituak subespezie gisa sailkatu dituzte batzuek (H. sapiens rhodesiensis), nahiz eta oraindik ohikoagoa den azken bi horiek Homo generoaren barruan espezie banandu gisa tratatzea, H. sapiens espeziearen barruan azpiespezie gisa tratatzea baino.
Gizaki guztiak H. sapiens sapiens subespeziearen parte direla uste da, eta izendapen hori eztabaidagai izan da, normalean ez baitzaio subespezie bati subespezie kategoria bat esleitzen, subespezie ezberdin ugari daudela frogatzen duten frogak egon ezean.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Nitecki, Doris V.; Nitecki, Matthew H.. (2013-11-11). Origins of Anatomically Modern Humans. Springer Science & Business Media ISBN 978-1-4899-1507-8. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ (Ingelesez) Vidal, Céline M.; Lane, Christine S.; Asrat, Asfawossen; Barfod, Dan N.; Mark, Darren F.; Tomlinson, Emma L.; Tadesse, Amdemichael Zafu; Yirgu, Gezahegn et al.. (2022-01). «Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa» Nature 601 (7894): 579–583. doi:10.1038/s41586-021-04275-8. ISSN 1476-4687. PMID 35022610. PMC PMC8791829. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Hammond, Ashley S.; Royer, Danielle F.; Fleagle, John G.. (2017-07-01). «The Omo-Kibish I pelvis» Journal of Human Evolution 108: 199–219. doi:10.1016/j.jhevol.2017.04.004. ISSN 0047-2484. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ (Ingelesez) Mounier, Aurélien; Mirazón Lahr, Marta. (2019-09-10). «Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species» Nature Communications 10 (1): 3406. doi:10.1038/s41467-019-11213-w. ISSN 2041-1723. PMID 31506422. PMC PMC6736881. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ (Ingelesez) Scerri, Eleanor M. L.; Thomas, Mark G.; Manica, Andrea; Gunz, Philipp; Stock, Jay T.; Stringer, Chris; Grove, Matt; Groucutt, Huw S. et al.. (2018-08-01). «Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?» Trends in Ecology & Evolution 33 (8): 582–594. doi:10.1016/j.tree.2018.05.005. ISSN 0169-5347. PMID 30007846. PMC PMC6092560. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Neubauer, Simon; Hublin, Jean-Jacques; Gunz, Philipp. (2018-01-24). «The evolution of modern human brain shape» Science Advances 4 (1): eaao5961. doi:10.1126/sciadv.aao5961. PMID 29376123. PMC PMC5783678. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Schlebusch, Carina M.; Malmström, Helena; Günther, Torsten; Sjödin, Per; Coutinho, Alexandra; Edlund, Hanna; Munters, Arielle R.; Vicente, Mário et al.. (2017-11-03). «Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago» Science 358 (6363): 652–655. doi:10.1126/science.aao6266. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Harrod, James. Harrod (2014) Suppl File Table 1 mtDNA language myth Database rev May 17 2019.doc. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Linné, Carl von; Linné, Carl von; Gesellschaft, Deutsche Zoologische. (1894). Caroli Linnæi Systema naturæ. Regnum animale. (Editio decima, 1758, / cura Societatis Zoologicae Germanicae iterum edita. argitaraldia) Sumptibus Guilielmi Engelmann (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Bryant, Clifton D.. (2003). Handbook of the sociology of death and dying. Sage ISBN 978-0-7619-2514-9. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Lieberman, Daniel E.; McBratney, Brandeis M.; Krovitz, Gail. (2002-02-05). «The evolution and development of cranial form in Homo sapiens» Proceedings of the National Academy of Sciences 99 (3): 1134–1139. doi:10.1073/pnas.022440799. PMID 11805284. PMC PMC122156. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ (Ingelesez) Bailey, John Wendell. (1946). The Mammals of Virginia: An Account of the Furred Animals of Land and Sea Know to Exist in this Commonwealth, with a List of Fossil Mammals from Virginia. Williams Printing (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Hall, E. Raymond. (1946-11). «Zoological Subspecies of Man at the Peace Table» Journal of Mammalogy 27 (4): 358. doi:10.2307/1375342. ISSN 0022-2372. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ (Ingelesez) Grzimek, Bernhard. (1972). Grzimek's Animal Life Encyclopedia: Mammals I-IV. Van Nostrand Reinhold Company ISBN 978-0-442-78478-2. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Hublin, J. J.. (2009-09-22). «The origin of Neandertals» Proceedings of the National Academy of Sciences 106 (38): 16022–16027. doi:10.1073/pnas.0904119106. PMID 19805257. PMC PMC2752594. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ Harvati, Katerina; Frost, Stephen R.; McNulty, Kieran P.. (2004-02-03). «Neanderthal taxonomy reconsidered: Implications of 3D primate models of intra- and interspecific differences» Proceedings of the National Academy of Sciences 101 (5): 1147–1152. doi:10.1073/pnas.0308085100. PMID 14745010. PMC PMC337021. (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).
* ↑ (Ingelesez) «Homo sapiens sapiens | Characteristics & Facts | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2024-11-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115690473