# Pierre-Simon Laplace

Pierre-Simon Laplace (Beaumont-en-Auge, Normandia, Frantzia, 1749ko martxoaren 23a - Paris, 1827ko martxoaren 5a) frantziar astronomo, fisikari eta matematikaria izan zen. Mekanika newtondarraren jarraitzailea zen, ekarpen handia egin zuen gero Laplace-ren transformatuaren aurkikuntzan, eta Laplace-ren ekuazioa aurkitu zuen; estatistikari gisa probabilitatearen teoria analitikorako oinarriak ezarri zituen; eta astronomo gisa eguzki-sistemaren sorrerari buruzko teoria nebularra planteatu zuen. Determinismo zientifikoaren doktrina filosofikoa partekatzen zuen.

## Biografia

Normandia Behereko nekazari familia xume batean jaio zen. Caengo Unibertsitatean Ikusi zuen, eta bertan D'Alembert matematikariarengana bideratu zuten. Honek, Laplace-ren gaitasun matematikoak harrituta, Eskola Militarrean irakasle postu bat eskeini zioten. Parisen 1767an irakaslea zela, Napoleon Bonaparte ikasletzat izan zuen. 1785ean, Zientzien Akademiako kide izandatu zuten, eta 1795ean Zientzia eta Arteen Instituto Berriko matematika katedrako kide bihurtu zen, eta ondorenera, 1812an hain zuzen ere, instituto hau zuzendu zuen. 1788an Marie-Charlotte de Courty de Romanges-ekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen, Sophie-Suzanne eta Charles-Émile. 1795ean, berriz, Laplacek bere Zeruko Mekanika osatzen zuten bost liburukietatik lehena argitaratzen hasi zen, eta 1796ean Exposition su système du monde argitaratu zuen, non eguzki sistemaren sorrerari buruzko bere hipotesi nebularra agerian utzi zuen.
1795ean Bureau des Longitudes-en sorrera-batzordearen jatorrizko hamar kideetako bat izan zen, eta 1799an barne ministro izendatu zuten Kontsulatuaren garaian. Napoleon Bonaparte bere ikasle ohiak, 1805ean ohorezko legioa eta 1806an Inperioko konde titulua eman zion. 1812an bere Probabilitateen Teoria Analitikoa eta 1814an Probabilitateari buruzko Filosofia Saiakera argitaratu zuen. 1816an Frantziako Akademiako kide hautatu zuten. Bere iragana bonapartista izan arren, Borboien berrezarkuntzaren 1817an markesa izendatu zuten.
Aipagarria da, halaber, 1806 eta 1822 artean egin zuen esku-hartzea Arcueil Elkartearen (Berthollet kimikariarekin batera) sustatzaile nagusietako bat izan zelarik, diziplinarteko zientzialarien eragin handia izan zuen baita zientzialarien diziplina arteko eragin handia izan zuen geroago zientzia aplikatuaren loraldian XIX. Frantzian.

## Lan garrantzitsuenak

Exposition du système du monde (Exposition du système du monde, 1796) Eguzkiaren eta eguzki-sistemaren sorrerari buruzko teoria bat deskribatu zuen hauts eta gasez osatutako nebulosa edo zurrunbilo batetik. Immanuel Kantek lehenago azaldutako hipotesi nebular hau, askoz ere xehetasun handiagoz eta hainbat hobekuntzaz azaldu zuen, eta gaur egun arte izar-eraketaren teoria guztien oinarrizko oinarria izaten jarraitzen du. Bestalde, eguzki-sistemaren egonkortasuna ere frogatu zuen , probabilitateen teoria matematikoaren oinarri zientifikoak ezarri zituen (Théorie analytique des probabilités lanean, non, beste lorpen batzuen artean, karratu txikienen metodoa formulatu zuen, hau da. errorearen teoriarako oinarrizkoa) eta oso indartsu eta eragingarri formulatu zuen mundu guztiz determinista baten irudia.
William Herschelek Ingalaterran egindako nebulosen aurkikuntzak ikusita, Laplacek pentsatu zuen nebulosa baten kolapso grabitatorioak Eguzkiaren sorrera eragin zezakeela eta Eguzkiaren inguruan orbitatzen ari den materiala planeta -familia bat osatzeko kondentsatu zitekeela. Teoria honek berez azaltzen zuen planeta guztiak Eguzkiaren inguruan ibiltzen direla norabide berean (mendebaldetik ekialdera) eta haien orbitak plano berean daudela. Herschel ideia horrekin bat egin zuen eta izar eta izar sistema guztien eraketa eta eboluzioa azaltzeko orokortu zuen.
Garai guztietako zientzialaririk handienetako bat bezala gogoratzen da, batzuetan Frantziako Newton deitzen zaiona, bere garaikideek ez zuten gaitasun matematiko ikaragarriekin.
Bere lanik garrantzitsuena, Traité de mécanique céleste da (Treatise on the Celestial Mechanics, 1799-1825, 5 lib.), bere garaiko astronomia guztiaren bilduma bat da, modu guztiz analitikoan zentratua dago, eta Newtonen eredua hobetzen du bertan. Azalpenik gabeko fenomeno batzuk zituen, bereziki argitu gabe geratu ziren higidura anomaliak: Jupiter itxurazko azelerazioa jasaten ari zen, Saturno, berriz, apurka-apurka moteltzen ari zela zirudien, eta Ilargiak ere higidura azeleratua erakusten zuen. Mugimendu hauek etengabe jarraituko balute, Saturno Eguzkiaren gainera eroriko litzateke, Jupiterrek eguzki-sistematik ihes egingo luke eta Ilargia Lurrera eroriko litzateke. 23 urte besterik ez zituela, Laplacek erakutsi zuen Jupiterren bizkortzea eta Saturnoren moteltzea aldizkako mugimenduak zirela. Ordura arte, oso epe luzeek (mila urte ingurukoak) aldakuntza horiek etengabeak eta mugagabeak («laikoak») zirela sinestera eraman gintuzten; 1785ean, horrelako anomaliak Jupiter eta Saturno Eguzkiarekiko posizio erlatiboari zor zirela erakutsi zuen. Horrek guztiak kalkulu oso zehatzak eskatzen zituen. 1787an Laplacek erakutsi zuen Ilargiaren higidura anomalia ere oszilatorioa zela eta Eguzki-Lurra-Ilargi sistema hirukoitzean efektu txikiek ('bigarren ordena') eragiten zutela. Aldakuntzak aldizkakoak ziren eta, hortaz, eguzki-sistemak egonkorra eta autoerregulatzailea izan behar zuen. Ideia horiek guztiak 1796an argitaratutako Exposition du système du monde lanean bildu ziren.
Laplacek formula bitxi bat sortu zuen Eguzkia horizontetik irteteko probabilitatea adierazteko. Probabilitatea zela esan zuen $(d+1)/(d+2)$, non d iraganean eguzkia atera den egun kopurua den. Laplacek esan zuen , ondorengotza-araua bezala ezagutzen den formula hau zerbait ez dakigun kasu guztietan aplika zitekeela, edo dakiguna ez dakiguna aldatzen zen kasu guztietan. Gertaera baten probabilitatearen estimatzaile gisa erabiltzen da oraindik, baldin eta gertaeraren kokapena ezagutzen badugu, baina horren lagin oso gutxi baditugu.

## Laplace eredua

Bere definizioak zera esaten digu:
Izan bedi E edozein esperimentu eta S bere emaitza posibleen multzo finitua $S=\{a_{1},..,a_{k}\}$, emaitza bakoitza berdina dela suposatzen badugu (inor ez duela besteak baino aukera gehiago), orduan $P(\{a_{i}\})=p$ .
P probabilitate-funtzioa izatea nahi badugu
$P(S)=1=\sum _{i=1}^{k}P(\{a_{i}\})$ gero $p=1/k$ .
Izan bedi A S-ren azpimultzo bat, hala nola $A=\{a_{1},..,a_{r}\}$ gero $P(A)=\sum _{i=1}^{r}p(\{a_{i}\})\ =r*p=r/k=|A|/|S|$

## Laplace-ren transformazioak

1744. urte inguruan, Leonhard Euler matematikari suitzarrak, Joseph-Louis de Lagrange frantses-italiarrak ondoren, ekuazio diferentzialen soluzio bat bilatzen hasi ziren, honela:
$z=\int X(x)e^{ax}\,dx$
Y $z=\int X(x)x^{a}\,dx$
1785ean, Laplacek ekuazio diferentzialen transformazio moduan integralak erabiltzeko urratsa eman zuen, soluzioaren forma besterik ez zena, eta ekuazio eraldatua ebazteko erraza zela ikusi zuen, jatorrizkoa baino are errazago.

## Esaldi ospetsuak

Napoleonek, bere Exposition du système du monde -ri erreferentzia eginez, Laplaceri komentatu zion: "Esan didate unibertsoaren sistemari buruzko liburu handi hau idatzi duzula bere sortzailea behin ere aipatu gabe", eta Laplacek erantzun zion: "Sieur, ez dut inoiz beharrik izan hipotesi hori». Honekin aipatu zuen Newtonek mende bat lehenago jainkozko borondateari erreferentzia egin behar izan zion bere grabitazio unibertsalaren legea ez zela gai Jupiter eta Saturnoren mugimenduen anomaliak azaltzeko. Napoleonek erantzuna komentatu zion Lagrange matematikariari, eta hark “Ah! Jainkoa gauza asko azaltzen dituen hipotesi ederra da. Napoleonek ere hori esan zion Laplaceri, eta azken honek, metodo zientifikoarekin eta determinismo zientifikoaren aurreikusgarritasunaren kontzeptuarekin koherentea izanik, orduan hauxe esan zion: "Hipotesi honek dena azal dezakeen arren, ez digu ezer iragartzen uzten".

## Testu teknikoak

* Œuvres complètes de Laplace, Académie des Sciences-en eskutik argitaratua MM. the perpetual secretaries, Gauthier-Villars, Paris, 14 liburuki. 1878-1912. Ulertzen du: IV. Zeruko Mekanika Tratatua; ZERRA. Exposition du système du monde VII. 1-2. Théorie analytique des probabilités ; VIII-XII. Memoires extraits des recueils de l'Académie des Sciences de Paris eta de la Class des Sciences Mathematiques and physiques de l'Institut de France ; XIII-XIV. Memoriak urpekariak. mahaiak. sareko testua
* Théorie analytique des probabilités, Obra osoen VII liburukia, Paris, 3. arg., 1820. Sareko testua berriro argitaratua : Jacques Gabay, 1995 ISBN 2-87647-161-2
* Traité de mecanique céleste (1799-1825, 5 liburuki.)

## Ohoreak

* Laplace (4628) asteroidea.
* Ilargian, Mare Imbriumaren ezaugarri bat da Laplace eta lurmuturrak bere omenez du izena.
* Eiffel dorrean idatzirik dauden hirurogeita hamabi gizon jakintsuetako bat da.
* Europa Jupiter System misioaren Europako Espazio Agentziaren titulua Laplace da.

## Erreferentziak

* ↑ Robinet, François. (2014). «Photojournalisme, magazines d’information illustrés et représentations de la guerre : Paris Match et la couverture des conflits de l’Afrique des Grands Lacs (1994-1998)» Le photojournalisme des années 1930 à nos jours (Presses universitaires de Rennes): 59–70. (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) MACHO, José María ARRIBAS; LLORENTE, Alejandro ALMAZÁN; RAMÍREZ, Beatriz MAÑAS; IZQUIERDO, Antonio Félix VALLEJOS. (2012-07-27). Historia de la Probabilidad Y la Estadística Vi. Editorial UNED ISBN 978-84-362-6363-3. (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* ↑ «PREFACIO» El legado matemático de Juan Bautista Sancho Guimerá (Ediciones Universidad de Salamanca): 9–12. (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* ↑ Delay, Professeur Jean, (14 Nov. 1907–29 May 1987), Commandeur de la Légion d’Honneur; Grand Officier de l’Ordre national du Mérite; Member of the Académie de Médecine since 1955; Member of the Académie Française, since 1959. Oxford University Press 2007-12-01 (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* ↑ Faber, Diana. (2005-10-15). Laplace, Pierre Simon (Marquis de). John Wiley & Sons, Ltd (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* 1 2 Grattan-Guiness, Ivor. (2004). «History or Heritage? A Central Question in the Historiography of Mathematics» History of the Mathematical Sciences (Hindustan Book Agency): 13–31. ISBN 978-81-85931-45-6. (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).
* ↑ Schmadel, Lutz D.. (2003). Dictionary of minor planet names. (5th rev. & enl. ed. argitaraldia) Springer ISBN 978-3-540-29925-7. PMC 184958390. (Noiz kontsultatua: 2022-04-13).

## Bibliografia

* Bergasa, Javier (2003). Laplace: el matemático de los cielos. Nivola. {{ISBN|84-95599-63-5}}.
* Simmons, J. (1996). The giant book of scientists — The 100 greatest minds of all time. Sydney: The Book Company.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q44481
* Multimedia: Pierre Simon Laplace, 1st Marquis of Laplace / Q44481