# Elena Martín Vivaldi

Elena Martín Vivaldi (Granada, 1907ko otsailaren 8a - ibidem, 1998ko martxoaren 9a) granadar poeta, idazlea eta liburuzaina izan zen, Espainiako XX. mendeko ahots liriko garbienetako bat.

## Biografia

1907an jaio zen Granadan, eta bertan bizi izan zen eta ia bizitza osoan bertan lan egin zuen. Hiri horretan hil zen, mahaian Virginia Woolfen liburu bat zuela, 1998an 90 urte bete zituenean.
Gurasoak Elena Vivaldi Romero eta José Martín Barrales izan ziren. Zortzi seme-alabetako laugarren alaba izan zen. Aita, Ginekologiako eta Obstetriziako katedraduna, Granadako lehen alkate errepublikanoa izan zen. Kargu hori onartu egin zuen lagunen presioarengatik, eta lau hilabete eta hogei egun geroago dimititu egin zuen, bere lana "gaixoak sendatzea” zela eta.
Granadako Udalak, 1988an, Alaba Kuttun izendatu zuen. Elenak laurogei urte zituen orduan, eta orduko nabarmena zen, 1982ko Andaluziako poeten II. Topaketan, bere ondorengo belaunaldietako maistra eztabaidaezin gisa. Emakume idazleek ere 2002ko azaroan omenaldia egin zioten.
Poetak hala nahi zuelako, bere funts bibliografikoa Granadako Unibertsitateari eman zion, eta bere lanetako dokumentuak eta eskuizkribu autografoak Jorge Guillén Fundaziora pasatu ziren eta digitalizatu egin zituen. Erakunde horren web orrian kontsulta daitezke.

### Datu biografikoak

Elenak «Riquelme» ikastetxean ikasi zuen eta gero Batxilergoa Granadako Padre Suárez institutuan egin zuen, garai hartan ikasten ari zen neska bakarretakoa izanik. Ondoren, irakasle-ikasketak egin zituen Guadix hirian. Txikitatik irakurketarako zuen interesa ase ahal izan zuen, familiaren etxean liburutegi handi bat baitzegoen, non, medikuntzako liburuez gain, literaturako klasikoak eta atzerritarrak eskura baitzituen.
1933an, ama eta ahizpa aurka zituela, baina aitak eta Gallego Burínek bultzatuta, Granadako Unibertsitateko Literatura Fakultatean matrikulatu zen, guztira bederatzi edo hamar emakume zirela. Filologia Erromanikoko lizentziatura lortu zuen. Liburuzain lan egin zuen Osunan. Hiri hartan bakarrik bizi izan zen, garai hartan oso ondo ikusten ez bazen ere. 1939an hil zen aita. Elena Madrilera joan zen, emakumeen egoitza batera, artxiboen, liburutegien eta museoen oposizioak prestatzera. 1942an Liburutegi, Artxibo eta Museoen Kidegoan sartu zen eta artxibozain postua lortu zuen; Huelvan egin zuen lan, Sevillako Indietako Artxiboan. 1948tik, Granadara itzuli zenetik, Medikuntza eta Farmaziako fakultateetako liburutegiez arduratu zen, eta zuzendari kargua hartu zuen 1977an erretiroa hartu arte.
Elena Martín Vivaldiri buruz esaten da, ia bizitza osoa Granadan bizi izan zela, bere liburuzain lanbidean, literaturaren mundutik at. Hala ere, Granadako poeta haiek beren konpainia eta aholkua bilatu zuten. Francisco Gil Craviotok kontatu zuen nola ezagutu zuen Elena Granada kafetegian:
   Egun hartan, Elenak ez zuen asko hitz egin Café Granadako tertulian. Bera beti izan zen hitz gutxikoa: bere ideiak adierazteko behar zirenak, ez bat gehiago, ez gutxiago, baina hitz egin eta irakurri zuen denbora gutxian, bere izaera zintzoa eta bere lirismo mindua agerian utzi zituen. Francisco Gil Cravioto
Kontua da 1950eko hamarkadan Versos al aire libre talde poetikoarekin elkartu zela. 1953 eta 1956 artean, udako Las tres estrellas solasaldiak eta Casa de Américako topaketak izan zituen ardatz. Bere izena Víctor A. Catenaren Antología de la actual poesía granadina (1957) historikoan ageri da. Emilio de Santiagok Granada kafeko egotaldiak deskribatzean:
   Besaulki batean zegoen irudia baino ez zen nabarmentzen, ke-laino dantzarian bildua eta liburu baten orrialdeetan bildua. Elena zen. Haren inguruan, laster hasi ziren urreratzen poesiaren bidea hautatu zuten gazteen presentzia gihartsuak. Orakulu batengana joango bagina bezala zen, bihotzeko Jainko-lagun batengana joaten ziren bezala joaten ginen, haren aholku zintzoa, haren estimazio jakintsua entzutera. Parrokia bitxi hura osatzen genuenok ez dugu inoiz ahaztuko maitasunean eta konpainian bizi izan genuena.
Beste poeta batek, Luis García Monterok, honako hau esan zuen:
   Asko erretzen zuen, eta keak mahaia erreserbatu bihurtzen zuen ingurua. Bisitariekin atsegina zen, baina bere bizitzaren eta oroitzapenen independentzia gordetzen zuen irribarre baten atzean. Granadako poetek zintzotasunez miretsi izan dute Elena Martín Vivaldiren poesia, agian bere nortasun triste eta lirikoaren eraikuntza lotsaz egin zelako, Espadaña aldizkariak txalotutako bertso askori eragin zion tremendismorik gabe.
Elenak lagunekin txantxa egiten zuen. Antonio Chicharro Juan de Loxak gutun bati emandako erantzunaren berri eman zuen. Gutun horretan, “elenamente eta elenísima” hitzek berarekin zerikusia ote zuten galdetu zion. Erantzuna:
   Ez, Antonio maitea, bertso horrek ez du zerikusirik nirekin. Txantxak egiten genituen, bera baitzen guztietan 'elenena', montiel 'saritisima' bezain 'elenísima', horrelako gauzak, konplizitateak... Rafael Pérez Estradak Nuestra Señora de los Amarillos bataiatu zuen, eta izugarri gustatzen zitzaion, gure erara ere bai, batzuetan friboloa, eta, batez ere, koketoa.
Almuñecarren (Granada) ematen zuen uda. Familiarekin ostatu hartzen zuen hotelean, txikiteria siesta orduan bere inguruan biltzen zen, Elena ipuinak kontatzen eta olerkiak errezitatzen entzuteko, gurasoek atseden hartzen zuten bitartean.
Gerraosteko Granada kontserbadorean prakak erabili zituen lehen emakumeetako bat izan zen, jendaurrean tabakoa erretzen zuen eta literatura-taldeetako kide izan zen.
1972an Durante este tiempo (1965-1972) argitaratu zuen; eta, gero, Los árboles presento (1977), Noctunos (1981), Y era su nombre mar (1977), Desengaños de amor fingido (1986), Jardín que fue (1977), Tiempo a la orilla (Obra reunida, 1942-1984), Jardín que fue (1985), Con sólo esta palabra, 1990, 1990 (1990), La realidad soñada (1990), Poemas (1994) eta Las ventanas iluminadas (1997).

### "Elenamente" sinposioa

2008ko otsailaren 8an, jaio zeneko mendeurrena ospatzeko, “Elenamente” sinposioa antolatu zen. Ekitaldiko komisario Antonio Carvajal poetaren hitzetan, "bere lekuan jarri nahi zen Espainiako XX. mendeko ahots liriko garbiena, gizonezkoen eta emakumezkoen arteko desberdintasunik gabe".
Fidel Villar Riboten esanetan mendeurrena, Granadako poetaren lana ezagutu eta aztertzeko aukera zen. Horretarako, Granadako kultura-gizarte osoak batera lan egin behar zuen.
   Baina hori guztia hasteko, Elena Martín Vivaldiren poesia argitaratu behar da aurkezten diren aukera guztietan. Eta halako edizioek toki-eremua gainditu beharko lukete, probintziarte atabiko eta onartezinetan erori nahi ez badugu. Ondoren, Elenaren poesia kalera atera behar da, guztiek dastatutako fruitua izan dadin, klasikoei bakarrik eman behar zaien oparotasun horrekin. Izan ere, Elena Martín Vivaldi espainiar poesiaren klasiko bat da.

#### Liburu bat

Andaluziako Juntak, Granadako Unibertsitatearekin lankidetzan, Elenaren Unos labios dicen poema antologia bat argitaratu zuen, Andrea Villarubiak hautatu eta prologatuak, eta María Teresa Martín Vivaldiren Ilustrazioekin, Andaluziako ikasleentzat. Ohar bibliografikoaz gain, Elena Martín Vivaldiren lan horretako sei olerki irakurri zituzten Rosaura Álvarez, Antonio Carvajal, Rafael Guillén, José Gutiérrez eta Rafael Juárezek. Opari ederra izan zen poesia ozenki irakurtzea eta gazteei hauxe aditzera eman:
   Zailtasunak zailtasun, poema bat irakurtzeak munduaz eta gizakiez hitz egin diezaieke modu bizi eta bakarrean. Eta horregatik merezi duela horiek irakurtzea. Eta harri-koskorrak gainditzean lortzen den plazera arreta handiz aurkituko dutela. Azken batean, irakurtzeko, pentsatzeko eta idazteko beharra transmititu behar zaie. Izan ere, egiaztatu dut adin horretan aurkezten duela poesiak bere aurpegi puru eta liluragarriena. Artean ez da iritsi inposturen eta harrokerien astirik, eta orduko urrun daude errimekin eta hitz-jokoekin bakarrik gozatzen zuten egunak. Une horretan, emozio intimoen intentsitatea muturrekoagoa da, eta poesiak haiek ezagutzeko aukera ematen die, eta haiek adierazteko modua ere eskaintzen die. Urte horietan poesia irakurtzen denez, agian ez da gehiago egingo... ''Ezpain batzuek diote''' hori, omenaldi bat izateaz gain, irakurketarako gonbita eta itxaropen-adierazpena da, Elena Martín Vivaldiren hitzek norbait aurkitzen eta bere burua aurkitzen lagun diezaioten.

## Poesia-gogoetak

Elena Martín Vivaldi poeta izan zen. Poesia idazten zuen emakumea izanik, nahiago zuen ‘poetisa’ hitza berari buruz hitz egiteko. Zaila da, idatzita utzi zuen, zer idazten den eta nola; teknikak, arrazoiak, gaiak, etab.
   Bada, sorkuntza-prozesu osoa azaltzeko, poema bakoitza gelditu eta azaldu beharko litzateke. Izan ere, poema bakoitza mundu desberdina da eta forma eta teknika desberdinak eskatzen ditu. Gainera, poema oro, maiz, aldartearen araberakoa izaten da, poetak une jakin batean nola ikusten duen, bere bizipen bakoitzaren paisaia, barnekoa edo kanpokoa. Elena Martín Vivaldi
Elena Martín Vivaldiren poesiak kutsu intimista eta malenkoniatsua du, eta erromantizismo isila, non, esan bezala, Gustavo Adolfo Becquerren oihartzuna nabaritzen den. Bertan, bizi-frustrazioaren eta maitasun-frustrazioaren presentzia handia dago, baita (hala ere) itxaropena etengabe sendotzea ere. Naturak, zuhaitzek, loreek eta txoriek, batez ere, konstante bat suposatzen dute bere lanean zehar, paisaia gogoaren edo moralaren isla dela.
Ikuspegi kronologikotik, Elena Martín Vivaldi ondorengo 27 Belaunaldikoen garaikidea da, hala nola, Antonio Carvajal, Luis García Montero, Rafael Juárez Ortiz, Javier Egea, José Gutiérrez, Francisco Acuyo edo Luis Muñoz. Beraz, horien eta 27 Belaunaldikoen zubia izan daiteke. Gallego Morellen iritziz:
   Elena Martín Vivaldi Andaluzia poetiko batekoa da, eta ez zen Rafael Alberti edo Federico García Lorcaren atzetik joan, baizik eta lotu egiten du Juan Ramón Jiménezen eta Salinasen ondoren eta Gustavo Adolfo Bécquer aurret
1945ean, Granadako «Vientos del Sur» bilduman, bere lehen poema-liburua argitaratu zuen: Escalera de Luna. Diez décimas y tres sonetos para un rosario nostálgico de dolor, A. Gallego Buríni eskainia. 1953an, El alma desvelada. 1963an Arco en desenlace argitaratu zuen. Liburu horretatik poema ezaguna da
| « | Amarillos Qué plenitud dorada hay en tu copa, árbol, cuando te espero en la mañana azul de cielo frío. Cuántos agostos largos, y qué intensos te han cubierto, doliente, de amarillos. (…) Hazte un sol de crepúsculos, ardiente: ponte verde, amarillo. | » |
| Elena Martín Vivaldi ||
Besteak beste, Jorge Guillénekin gutun-harremana izan zuen, eta 1966ko abuztuan idatzi zion:
   “Nire lagun maitea: Aspalditik ez nekien zuri buruz, eta azken «Arku» horretan aurkitzen dut zure identitate osoa, erakarri eta miresten dudana. Zintzotasun osoz esaten dizut. Zure poesia gustatzen zait, beti gustatu izan zait. Eta egilea ere bai. Asko sentitzen dut Granadara zurekin astiro hitz egitera ez joatea. Jorge Guillén
1968an Materia de esperanza argitaratu zuen. Liburu horretan, frustratutako amatasuna da poesiaren ardatza.
| « | Hijo sin vida eres tú. Hace tiempo que esa estrella no es realidad, pero es luz. | » |
| Elena Martín Vivaldi ||
Luis García Monterok, 2007ko urrian, “Soledda edificada” izeneko artikulu bat argitaratu zuen, honako hau zioen
1971n Diario incompleto de abril argitaratu zuen.

### Elenamente, elenísimamente triste

Durante este tiempo lanean, Juan de Loxari eskainitako poema dago: “Euria aldakuntzekin”.
| « | Y estoy triste también, “elenamente triste”, (….) Es verdad que estoy triste. Elenísimamente desesperada y triste. | » |
1973ko apirilaren 17ko ABCn, Guillermo Díaz Plajak liburuari eskainti zion letren asteko atal kronikoa. Elenak, kronologikoki ez bada, 27ko taldearekin lotu zuen, eta “elenamente triste”-ren grazia nabarmena nabaritzen du.
Francisco Acuyok Elena Martín Vivaldiren eta Jorge Guillénen jatorrizko gutunak argitaratu zituen liburuan. Gutun horietako batean, 1973ko irailaren 30ean, Jorge Guillének hauxe esan zuen:
   Nire maitea, Elena. Mila esker hiri honetan eta Itsas Pasealeku honetan agertzeagatik. Elkarrizketa ezinbestekoa eta ordezkaezina da… Liburua oso ondo ordenatuta dago. Eta hori, batez ere, bizia… Ez ahaztu! Maite du, miretsi, bere lagun minak besarkatzen du. Jorge Guillen
Antonio Chicharrok azaldu zuen Elenak bere izena 'elenamente' adberbio bihurtu zuela eta, ondoren, superlatibo gradu hobean: elenísimamente. Elenamente esatea triste egoteko bere giza modua izendatzea da, malenkoniaren seinalerik osatuena.
Eva Morón Olivaresentzat, Elena Martín Vivaldiren poesian,
   Etsipen erotikoa, amatasunezkoa eta gorputzaren frustrazioa, bakardadea, denboraren joanarekiko larritasuna eta zentzumenen pixkanakako anestesia, gai horien planteamendu feministarik ezarekin batera, kontrajarritako bi emakume-eredutik at mantendu nahi den subjektu femeninoa eraikitzeaz mintzo zaizkigu: eredu tradizionala eta espezifikoki femeninoa den horretatik hitz egiten duen emakume-eredu berria.
Julia Olivaresek, Granadako Letra Onen Akademian egin zuen harrera publikoko Elena Martín Vivaldi, una poblada soledad izeneko hitzaldian, idazten duen emakumearen ikuspegitik aztertu zuen gaia. Bakardade hori Olivaresek bere hitzaldian aipatu dituen bertsoetan dago:
| « | “Estar solo, si sola, es esa doble única soledad de dos partida.” | » |
El país de las mariposas lanean ostera, hauxe esan zuen:
   Peta guztiek behar ditugu “Lagun irreal” horiek, eta haien artean are gehiago guk geuk, emakumeok, haiek baino deserrituagoak”.
Un día cualquiera laneko protagonistak honelaxe egiten zuen gogoeta:
| « | “El que escribió esto, claro, era un hombre. No podía comprender la soledad de una mujer. | » |
Beste bakardade-arrazoi batzuei buruzko zertzeladak eman ondoren, baita nazionalkatolizismo betean errebelatu egiten den emakumea: idazten, erretzen, prakak janzten den, ez dago inoren menpe, bakarrik jartzen da kafetegietan, Julia Olivares bakarrik sartzen da emakume sortzailearen bakardadean. Idazteko, lehenago irakurri behar du. Hala, Juliaren eskutik, Elenaren liburutegian sartzeko aukera izan zen, garai hartan liburuzain gisa erabiltzen zituen irizpideen arabera ordenatuta. 3.123 titulu baino gehiago literaturakoak. Hortxe zeuden bere iturriak, hortxe zeuden hiru belaunaldiak, 27koa, 36koa eta 50ekoa.
Francisco Acuyo, Fisiología de un espejismo, En el corazón de la noche edo La ciudad total lanean argitaratutako ikerketetan, Elena Martín Vivaldiren poesiaren bizi- eta zentzumen-esperientziarekin lotura estua duten alderdi sinboliko garrantzitsuei buruz hitz egiten zuen.
   Gure azterketa kritikoa poeman haragi eta espiritua egiten den bizi-esperientzia batetik sortu behar dela uste dugu... Izan ere, gure poetan egia dena Hegeliako ideia baten arabera da: errealitatea hautemandakoaren bidez ezagutzen dela.
Luis García Monteroren iritziz,
   Bere poemak hazi egin ziren, berak identitate bat bilatu behar izan zuen heinean. Familia liberal baten laguntza jaso arren eta nortasun handiko emakume unibertsitarioa izan arren, emakume izaeraren mugak estuak ziren eta XX. mendearen hasieran ondo zehaztuta zeuden, Granada bezalako herri txiki batean. Emakume gisa bizitzea maitemintzea, ezkontzea, bestearen konpainian definitzea eta amatasunaren optimismo biologikoan betetasuna lortzea zen... Gertatu ohi denez, bere bizitza idazteaz arduratu behar izan zuen orduan... Gertatu ohi denez, bere bizitza idazteaz arduratu behar izan zuen orduan... Bilatu behar izan zuen lehenengo gauza identitate bat izan zen, ezkontzara bideratutako emazte-manikia betiko desjantzita zegoelako
“Motivo de mi melancolía (escrito a causa de las preguntas indiscretas de un amigo)” lanean, Antonio Chicharro poetak utzitako funtseko 06. kaxan aurkitu zuen Elenaren eskuizkribua, eta Chicharrok Elenamente triste izenburuarekin erreproduzitu zuen: Elena Martín Vivaldireen "LLuvia con variaciones" lanaren poesia-diskurtsoaren zenbait gako azaltzen ditu.
   Gizonak modu batean sentitzen du, emakumeak beste baten;... bizitzan bere helburua lortzen ez duen gizona aspertu egiten da; emakumea askoz gehiago, nik uste dut. Ni emakumea naiz, oso emakumea, neure barruan sentitzen dut, baina, gainera, inguruabarren ondorioz, orain arte gizonarena baino ez zena desiratzen dut. Nik garaitu nahi nuke, niretzat ohore bat nahi nuke, borroka egin nahi nuke eta emakume-espiritu bikoitzarekin topo egiten dut. Gainera, bere “ni” femeninoak ibilbidea oker egin duen ahotsetara garrasi egiten diolako egiten du, eta bere 'nia' —fikziozkoa?— hari barre egiten dio —barre histerikoa— ikusarazi behar zaio hori zela, noski, bere bidea, baina hori, iristezina, utzi egin behar duela, eta fikziozko biderik zailena, baina eskuragarriena, hartu. Baina, hori da tragikoa, desharmonia horretatik sor litekeen harmonia hausten duena da bigarren bide horrek asebeteko nau lortzen badut? edo, are larriagoa dena, bete edo ez bete, lortuko dut? Ezetz uste dut. Bi 'ni' horietako batek bakarrik agintzen didan egunean, biek estutzen nauten egunean bizi ahal naiz, eta biak urruti ikusten ditut, eheldu ezinak, hondoratu egiten naiz eta ez dut interesatzen zaidan ezer ikusten, eta nire barreak nire malenkonia iraintzen duela iruditzen zait.
Antonio Chicharrok uste du Elenaren tristuraren arrazoia hauxe dela:
   Tristura horren arrazoia da kultura-desoreka sakona dagoela “emakumearen espiritu bikoitza” deritzonari dagokionez, eta barne-elkarrizketan agertzen diren irtenbide asegabeak direla. Zer esanik ez, emakumearen espiritu bikoitz hori harreman estuan sartzen da, ukazioaren bidez, gizakiarekin eta Espainiako garaiko gizartean nagusi diren balio ideologikoekin. Gaur egun, emakumeari buruzko azterketen ondoren, batez ere literatura-azterketetan, eta aldaketa sozial eta politiko sakonen ondoren, Espainiako gizartean gertatzen ari den emakumearen talde sozialari dagokionez, gure autoreak dokumentu honetan planteatzen duenaren garrantzia gutxitzeko arriskua dago. Horregatik, jatorrizko une historikoari dagokionez ulertu behar dela ohartarazi behar dut. Izan ere, idatzia datatu gabe egon arren, duela lau hamarkadakoa gutxienez izan behar du.
Desengaños de amor fingido (1986) lanean, Elenak azaltdu zuen:
Elenak 1954an hil zen Celia Viñasen elegian, Cumplida soledad (1958) eta Rafael Guillénen artikulu batek honela zioen:
| « | Tú sabrás escucharme y comprenderme Y sonreirás un poco de mis penas, y me dirás: «Pero si estás con vida». Ay, perdóname, Celia; tú no sabes cómo duele la vida, cómo a veces el verso se nos quiebra en un tibio sollozo partido dos mitades. | » |
| Elena Martín Vivaldi ||

### Karpe diem-a

Elena Martín Vivaldi idazle-talde horretakoa da, eta espresuki esaten dute zer dagoen idazlanaren atzean. Elenaren kasuan, bada ezagutza bat, Erromanikoetako lizentziatura eta irakurketarako interesa zituelako, bere autore gogokoenen lanaz izatera iritsi zena. Autore horietako batzuei poema omenaldia eskaini zien.
   Azken batean, literatura-lana prozesu baten emaitza da, luzea, etengabea eta pentsatua izan ohi den prozesu baten emaitza. Horrek esan nahi du poesia ez dela miraria, baizik eta esfortzuz, lanez, kontzientzia handiz egindako materialtasuna, bereiz daitekeen guztia, eta inkontzientetik sortutako elementuak daudela. Antonio Sánchez Trigueros
Antonio Sánchez Trigueros Elenaren laborategian sartu zen, Elenak idatzi zuen poema beraren bi bertsioak aztertzeko, "egile frantsesarekin hitz eginez".
| « | Cuando yo sea la anciana que cantara Ronsard, en sus «Sonetos para Elena», evocaré los días en que plena de una ilusión mi alma se colmara. (...) Irá la noche entrando en mi aposento, roja la llama danzará en la sombra, dando a mis ojos una luz mentida, y escucharé una voz que con tu acento, urgiéndome, dirá, mientras me nombra: «Coge, hoy mismo, las rosas de la vida." | » |

## Lanak
### Poema-liburuak

* Escalera de luna. Granada: Vientos del Sur, 1945
* El alma desvelada. Madrid: Ínsula, 1953
* Cumplida soledad. Granada: Veleta al Sur, 1958
* Arco en desenlace. Granada: Veleta al Sur, 1963
* Materia de esperanza. Granada: Albaycín, 1968
* Diario incompleto de abril. Málaga: Ángel Caffarena, 1971
* Durante este tiempo. Barcelona: El Bardo, 1972
* Nocturnos. Granada: Don Quijote, 1981
* Y era su nombre mar. Málaga: Jazmín, Poesia koadernoak, 1981
* Tiempo a la orilla (Obra reunida), 2 liburuki. Granada: Silene, 1985
* Desengaños de amor fingido. Málaga: Ángel Caffarena, 1986
* Obra poética, 2 liburuki. Valladolid: Jorge Guillén Fundazioa, 2008.
* Poemas inéditos. Granada: Academia de Buenas Letras de Granada. Prentsan

### Autorearen antologiak

* Cumplida soledad (1954-1976). Granada: Silene, 1976 (Alejandro Amuscoren ardurapean)
* Primeros poemas (1942-1944). Málaga: Ángel Caffarena, 1977 (Fidel Villar Riboten ardurapean)
* Los árboles presento. Granada: Universidad de Granada, 1977 (Fidel Villar Riboten ardurapean)
* Las ventanas iluminadas. Madrid: Hiperión, 1977 ( Luis García Montero eta Rafael Juárezen ardurapean)
* Distinta noche. Granada: Extramuros, 1999 (al cuidado de José Espada, Antonio Carvajal y Francisco Acuyo)
* Como lluvia. Córdoba: Cajasur, 2000 ( Antonio Carvajalen ardurapean)
* En plenitud de asombro. Granada: Silene, 2002 (José Gutiérrezen ardurapean)
* Honda es la herida (antología orokorra). Granada: Universidad de Granada, 2003 ( Eva Morón Olivaresen ardurapean)
* Sonetos. Granada: Ayuntamiento de Granada, 2004
* Variaciones sobre la lluvia. Granada: CajaGranada, 2007 (Remedios Sánchez eta Mariluz Escribano Pueoren ardurapean)
* En el corazón de la noche.Granada: Entorno Gráfico Ediciones, 2013 (Francisco Acuyoren ardurapean)
* La ciudad total .Granada: Entorno Gráfico Ediciones y Diputación de Granada, 2017 (Francisco Acuyoren ardurapean)

## Erreferentziak

* ↑ Las palabras dedicadas Los poemas de homenaje de Elena Martín Vivaldi son un testimonio para el conocimiento de la autora. .
* ↑ de Santiago, Emilio. (20120629024126). Recordar a Elena. .. |fechaacceso= 2 de abril de 2012}
* ↑ Elena Martín Vivaldi, "Otro Domingo". .
* ↑ «Elena Martín Vivaldi» Averróes. Red Telemática Educativa de Andalucía.
* ↑ de Santiago, Emilio. Recordando a Elena.. .
* ↑ García Montero, Luis. (2007). Elena Martín Vivaldi.La soledad edificada. 730.
* ↑ Chicharro, Antonio. Elenamente triste: algunas claves del discurso poético de la tristeza en "Lluvia con variaciones" de Elena Martín Vivaldi. .
* 1 2 3 4 Unos labios dicen. .
* ↑ Un simposium busca situar a Elena Martín Vivaldi como la voz lírica más importante del s.XX. .
* ↑ Txantiloi:Cita publicación
* ↑ ISSN http://www.academiadebuenasletrasdegranada.org/Discursos/DISCURSO%2030.pdf..
* ↑ Elenamente triste: Algunas claves del discurso poético de la tristeza en "lluvia con variaciones" de Elena Martín Vivaldi. .
* ↑ Txantiloi:Cita publicación

## Bibliografia

* Martín Vivaldi, Elena (1985). Tiempo a la Orilla (1942-1984) I. Granada: Silene. ISBN 84-505-0981-5.
* Extramuros. Arte eta letren aldizkaria n.9.-10. Gehigarri berezia, 1998ko apirila (Elena Martín Vivaldi, in memoriam, hainbat azterlan eta poema omenez). Kulturaz Kanpoko Elkartea (Granada)
* Martín Vivaldi, Elena (2003). Honda es la herida (antología general). Granada: Granadako Unibertsitatea. ISBN 84-338-2977-7.
* Extramuros. Arte eta letren aldizkaria n.41-42. Elena Martín Vivaldiren jaiotza oroitzeko saio berezia, 2008ko ekainean (Francisco Acuyoren zuzendaritzapean, José Ignacio Fernández Dougnac berezia koordinatzen du). Kulturaz Kanpoko Elkartea (Granada)
* Junta de Andalucía. (?). Elena Martín Vivaldi (1907-1998). .
* Ciudad de Mujeres. (2005). Elena Martín Vivaldi. .
* EntreRíos. Arte eta letren aldizkaria n.3.a,–negua, 2006 (Monografikoa Elena Martín Vivaldiri, hainbat azterlan, argitaratu gabeko dokumentu eta olerki-sorta batekin). Arte eta Letretako Minerva Elkartea (Granada)
* Antologia, Elena Martín Vivaldiren omenez. Granadako Unibertsitatea, 2011 (Elena Martín Vivaldiri eskainitako zenbait poeten antologia, José Ignacio Fernández Dougnac eta Francisco Acuyo koordinatzen ditu). Granadako Unibertsitatea, 2011.
* Ancile. (2012). Especial de Extramuros dedicado a Elena Martín Vivaldi. .

## Kanpo estekak

* Elena Martín Vivaldiren hiru poema
* Lojako (Granada) "Elena Martín Vivaldi" ikastetxeko BLOGA
* Granadako Diputazioaren Bizi, Literatura eta Arte Zikloak
* Francisco Acuyo poetaren Ancile bloga
* Datuak: Q6428785