OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Kretazeo Goiztiar

Kretazeo Goiztiarra edo Behe Kretazeoa (unitate estratigrafikoa) Kretazeoa bereizten den bi zatietako bat da. Orain dela 145,5 milioi urte hasi zen eta orain dela 99,6 miloi urte bukatu.
Bere baitan 6 estaia bereizten dira:
* Berriasiarra
* Valanginiarra
* Hauteriviarra
* Barremiarra
* Aptiarra
* Albiarra
Garai honetan dinosaurio mota ezberdin asko agertu ziren, Psittacosaurus, Spinosaurus eta Coelurosaurus barne. Itsasoetan Ichthyosaurusen gainbehera hasi zen, ziurrenik desagertu arte. Neognathous hegaztiak agertu ziren eta lehenengo angiospermak agertu ziren. Tenperatura oso altuak ziren garai honetan

## Kanpo estekak

* Datuak: Q752187
* Multimedia: Early Cretaceous / Q752187
# Pseudohaploceras

Pseudohaploceras ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Barremiarrean, hau da, orain dela 130 milioi urtetik 125 milioi urtera gutxi gorabehera.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Sepkoski, Jack. Sepkoski's Online Genus Database - Cephalopodes. (Noiz kontsultatua: 2010-02-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12266282
# Puzosia

Puzosia ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Albiarrean, hau da, orain dela 112 milioi urtetik 99,6 milioi urtera gutxi gorabehera. Lehen agerpena Albiarreko beheko estratuetan eman zen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Sepkoski, Jack. Sepkoski's Online Genus Database - Cephalopodes. (Noiz kontsultatua: 2010-02-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3926041
* Multimedia: Puzosia / Q3926041
# Hamulina

Hamulina ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Barremiarrean, hau da, orain dela 130 milioi urtetik 125 milioi urtera gutxi gorabehera. Bere tipoa Hamulina astieriana da. Sepkoskik Ammonoidean sailkatu zuen 2002an eta Kleinek Hamulinidaen 2007an.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Sepkoski, Jack. Sepkoski's Online Genus Database - Cephalopodes. (Noiz kontsultatua: 2010-02-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12258876
* Multimedia: Hamulina / Q12258876
# Heteroceras

Heteroceras ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Barremiarrean, hau da, orain dela 130 milioi urtetik 125 milioi urtera gutxi gorabehera.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Sepkoski, Jack. Sepkoski's Online Genus Database - Cephalopodes. (Noiz kontsultatua: 2010-02-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3726463
* Multimedia: Heteroceras / Q3726463
# Cenomaniar

Cenomaniarra (batzuetan ere Zenomaniar moduan idatzita, nahiz eta zuzena ez izan) Kretazeoko estaietako bat da. Orain dela 99,6 ± 0,9 Ma eta 93,5 ± 0,8 Ma artean hedatu zen. Aurreko estaia Albiarra izan zen eta ondoren etorriko zena Turoniarra. Kretazeo Berantiarreko lehenengo estaia izan zen.
# Scaphites

Scaphites ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Albiarrean, hau da, orain dela 112 milioi urtetik 99,6 milioi urtera gutxi gorabehera. Lehen agerpena Albiarreko goiko estratuetan eman zen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Sepkoski, Jack. Sepkoski's Online Genus Database - Cephalopodes. (Noiz kontsultatua: 2010-02-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1061798
* Multimedia: Scaphites / Q1061798
* Espezieak: Scaphites
# Santoniar

Santoniarra Kretazeoko estaietako bat da. Orain dela 85,8 ± 0,7 Ma eta 83,5 ± 0,7 Ma artean hedatu zen. Aurreko estaia Coniaciarra izan zen eta ondoren etorriko zena Campaniarra. Kretazeo Berantiarreko laugarren estaia izan zen.
ICSaren arabera Cladoceramus undulatoplicatus inozeramido bibalboaren agerpenarekin hasi zen garaia. Buakera Marsupites testudinarius krinoidearen desagerpenarekin markatzen da.
# Maastrichtiar

Maastrichtiarra Kretazeoko estaietako bat da. Orain dela 70,6 ± 0,6 Ma eta 55,5 ± 0,3 Ma artean hedatu zen. Aurreko estaia Campaniarra izan zen eta ondoren etorriko zena Daniarra, jada Tertziarioan. Kretazeo Berantiarreko azken estaia izan zen eta K-T mugak bereizten du Tertziariotik.
Izena Herbehereetako Maastricht hiritik dator. Garai honetako aztarnategi paleontologiko inportante bat dago Euskal Herrian, Lañukoa.
# Coniaciar

Coniaciarra (batzuetan ere Koniaziar moduan idatzita, nahiz eta zuzena ez izan) Kretazeoko estaietako bat da. Orain dela 89,3 ± 1,0 Ma eta 85,8 ± 0,7 Ma artean hedatu zen. Aurreko estaia Turoniarra izan zen eta ondoren etorriko zena Santoniarra. Kretazeo Berantiarreko hirugarren estaia izan zen.

## Coniaciarra Euskal Herrian

Arabako mendebaldeko lur eremu zabala garai honetako dira.
# Lañu

    Artikulu hau Trebiñuko herriari buruzkoa da; aztarnategiari buruzkoa beste hau da: «Lañu (aztarnategi paleontologikoa)».
Lañu (ofizialki Laño) Trebiñuko Konderriko herria da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 15 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria

Lañuko biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 16 | 18 | 18 | 13 | 15 | 15 | 15 | 15 |

## Garraio

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 16 | Armentia T. Trebiñu | Arluzea • Markiz • Saseta • Urarte • Paritza • Lañu • Albaita • Fuidio • Faidu • Mesantza • Samiano • San Martin Galbarin • Torre • Argote • Axarte • Agilu • Marauri • Ogeta • Saratsu • Pedruzo • San Vicentejo • Imiruri • Uzkio | Armentia T. Trebiñu |

## Ondasun nabarmenak

* Lañuko Las Gobas eta Santorkaria kobazulo artifizialak, antza denez ermitauek erabilitakoak.
* Lañuko aztarnategi paleontologikoa.

## Argazki galeria

* Elizaren aurrealdea
* Iturria
* Elizako kalea
* Las Gobas kobazulo multzoko kobetako bat

## Oharrak

* ↑ Testuinguruari erreparatuz, pentsa daiteke 1025. urteko Donemiliagako goldean dokumentatuta dagoen Lagnu hori, toponimo honen lehen bertsioa izan daitekeela.

## Ikus, gainera

* Trebiñu
* Trebiñuko enklabea
* Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea

## Kanpo estekak

* "Trebiñuko haitzulo sakratuak" delako artikulua eitb.eus web gunean
* "Lañuko Capadocia"
* Datuak: Q12262049
* Multimedia: Laño / Q12262049
# Turoniar

Turoniarra Kretazeoko estaietako bat da. Orain dela 93,5 ± 0,8 Ma eta 89,3 ± 1,0 Ma artean hedatu zen. Aurreko estaia Cenomaniarra izan zen eta ondoren etorriko zena Coniciarra. Kretazeo Berantiarreko bigarren estaia izan zen.
Izena Alcide d'Orbignyk jarri zion Frantziako Tours hirian oinarriturik.
# Kretazeo Berantiar

Kretazeo Berantiarra Kretazeoko bi zatietako bat da. Orain dela 99,6 ± 0,9 Ma eta 70,6 ± 0,6 Ma artean hedatu zen. Bere barruan 6 estai ezberdin daude:
* Cenomaniarra
* Turoniarra
* Coniaciarra
* Santoniarra
* Campaniarra
* Maastrichtiarra
K-T mugarekin amaitu zen, Tertziarioa hasiz.

## Kretazeo Berantiarra Euskal Herrian

Bulkanismoa ere eman zen garai honetan eta eusko-kantauriar arroaren erdialdean sumendi ilara bat sortu zen. Ilara horrek bi lerro nagusi zituen: alde batetik Zumarraga, Elosu, Elorrio eta Durangokoa eta besttik Zumarraga, Elosu, Soraluze, Eibar, Markina, Fruiz eta Mungiakoa.. Hauetatik sumendiren bat ur-azpitik atera zen eta errautsak barreiatu, Deban ikus daitezkeen geruza txikiek adierazten duten bezala. Beste lekueta pillow-laba izeneko formazioak agertu ziren. Fruizen laba kolada handi batek zutabe disjuntzioa jasan zuen eta basalto hexagonoak agertzen dira. Hiru Formazio ezberdin aurkitzen ditugu:

### Errigoiti Formazioa

    Gernika eta Mungian agertzen da. Pillow-labaz, laba-koladaz eta sedimentu bulkanoklastikoz osatua dago. guztira 5 sekuentzia bolkanikok osatzen dute.

### Barinaga Formazioa

    Bizkaiko Sinklinorioaren ekialdean agertzen da eta 2.500 metroko lodiera izan dezake. Errigoiti formazioaren antzekoa da, baina askoz intrusio gehiago ditu.

### Astrabudua Formazioa

    Zamudio eta Getxo artean agertzen da eta 650 metro arte eduki ditzake. Koladak eta pillow-labak agertzen dira.
Goi Kretazeoan batez ere tupak eta buztinak metatu ziren Euskal Herrian. Materia organiko ugariko itsasoak ziren, sakonera eskasekoak eta klima epelekoak. Horregatik bertan belakiak, ammoniteak, moluskuak eta itsas triku ugari zeuden (ugarienak Micraster eta Echinocorys motakoak). Fosil hauek erruz agertzen dira Ameskoetako San Martin herrian eta bertan galbarro hitza ematen zaio. Sakanan eta Arabako Lautadan ere agertzen dira. Kostako labarretan, Debatik Zumaiara doazenetan, adibidez, fosil ugari aurki daitezke garai honetatik.
Kretazeoaren amaieran itsas-mailaren igoera bat eman zen eta tupa zein hareharri turbiditikoaren txandakapenak eman ziren. Honi flysch izena ematen zaio eta Gipuzkoa eta Bizkaiko kostaldeetan oso ugariak dira. Flysch hauetan ammonite, belemnite eta inozeramideak daude.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskal Herriko historia geologikoa
* ↑ CASTAÑARES, L.M.; ROBLES, S. El vulcanismo del Albiense-Santoniense en la Cuenca Vasco-Cantábrica. in Geología de España. J. M. Vera ed.
# Uluru

Uluṟu (Ayers Rock izenez ere ezagutua) Australiako Iparraldeko Lurraldean dagoen hareharrizko haitz erraldoi eta gorrixka bat da. Hain zuzen ere, Alice Springs hiritik 400 kilometro hego-mendebaldera kokatzen da. Kata Tjuta mendi multzoarekin batera Uluru-Kata Tjuta Parke Nazionaleko erakargune nagusiena da.
Australiako aborigenentzat leku sakratua da, 1987. urtea ezkeroztik Gizateriaren Ondare delarik. Munduaren Zilborra ezizenaz ere ezaguna da.
1873an William Gosse bertarartu zen lehenbiziko gizon zuria izan zen, Jamran izeneko bere gidalari afganiarrarekin gailurrera igo eta garai hartako Hegoaldeko Australiako lehen ministroaren izena ezarri ziolarik.

## Iruditegia

* Urrutitik ikusita
* Eguzki izpien pean
* Haitzaren igoera
* Ulururen irudi orokorra

## Kanpo estekak

* Uluru-Kata Tjuta Parke Nazionaleko webgunea (Ingelesez)
* Uluru haitzari buruzko argibidea irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q33910
* Multimedia: Uluru / Q33910
# Perfluorooktanosulfonil fluoruro

Perfluorooktanoikosulfonil fluoruroa (POSF) konposatu organikoa da, C$_8$F$_{18}$O$_2$S formula duena, organofluoratuen familiakoa eta konposatu per eta polifluoroalkilatuen klasekoa. Likido gardena da.
Perfluorooktanosulfonil fluoruroa poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2009n hainbat salbuespenekin PFOSrekin batera. 2019an, PFOSren kasuan legez, salbuespenak kasu hauetara mugatu ziren: Atta . and Acromyrmex generoetako inurrientzako beita-tranpen osagai moduan, metal-xaflak egiteko baldintza berezietan eta erregai likidoen suteak itzaltzeko.

## Sintesia

POSF eta bere klaseko konposatuak Simons-en fluorazio elektrokimikoaren bidez prestatzen dira.

## Erabilera

POSFak erabilera zabala izan du bere ezaugarriak medio: surfaktante izatea eta ura, olioa eta koipeak uxatzeko gaitasuna.
POSFa aurki daiteke PFOS aurki daitekeen moduko produktuetan: osagai elektriko eta elektronikoetan, sua itzaltzeko aparretan, fotografian, fluido hidraulikoetan, paperean, larruan eta ehunetan.

## Toxikotasuna

POSF erraz PFOSera degradatzen da ingurunean. PFOS konposatu iraunkorra, biometagarria eta toxikoa da. PFOS-kontzentrazio adierazgarrika topatu dira Artikoko hartz zurian eta foketan eta baso tropikaletako hegazti eta arrainetan.
Gizakien kasuan PFOS gibel-, giltzurrun- eta , tiroide-arazoak eragiten ditu: Halaber, kantzerigenoa dela susmoa dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Perfluorooctanesulfonyl fluoride» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-22).
* 1 2 3 perfluorooctane sulfonyl fluoride. .
* ↑ Siegemund, G et als.. (1999). . Fluorine Compounds, Organic. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 7th ed. John Wiley & Sons.
* ↑ (Ingelesez) Houde, Magali; Martin, Jonathan W.; Letcher, Robert J.; Solomon, Keith R.; Muir, Derek C. G.. (2006-06-01). «Biological Monitoring of Polyfluoroalkyl Substances: A Review» Environmental Science & Technology 40 (11): 3463–3473. doi:10.1021/es052580b. ISSN 0013-936X. (Noiz kontsultatua: 2024-10-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7168165
* Multimedia: Perfluorooctanesulfonyl fluoride / Q7168165
# Nama taldea

Nama taldea Namibia hegoaldeko Nama haranean aurkitzen den aztarnategi bat da.

## Geologia

Namibiako Fish ibaiaren arroilean kokaturik dago, Hegoafrikarekiko mugatik gertu. 125.000 km$^2$-ko azalera hartzen du eta Ediacararreko biotari dagozkion fosilak aurkitu dira bertan. Ekaitz eta luiziek gaizenarritako sedimentuez osaturiko hareharrietan agertu dira fosilak.

## Historia

1933 urtean Georg Gürich geologo alemaniarrak Kanbriarraurrekoak ziruditen hainbat fosil aurkitu zituen, baina garai hartan uste zen aurreneko izaki zelulanitzak Kanbriar garaikoak zirela eta Gürichen aurkikuntzek ez zuten onarpenik ez eta zabalkuntzarik izan. 1946 urtean Reg Sprigg australiarrak Ediacara aztarnategian Kanbriarraurreko fosil berriak aurkitzean hasi ziren Namibian ere bilaketa berriak egiten.

## Garrantzia

Bi garai geologikoen artean kokaturik dagoen aztarnategia da. Arroketako zirkoien gainean egindako ikerketek duela 547 eta 538 milioi urte arteko tartea finkatu dute, Ediacararra eta Kanbriarraren arteko muga alegia.

## Iruditegia
### Fosilak

* Diplocraterion.
* Namacalathus eta Cloudina.
* Nereites.
* Pteridinium.

### Marrazkiak

* Ausia.
* Cloudina.
* Namacalathus.
* Swartpuntia.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Vogt, Andreas. (2004). National Monuments in Namibia: An Inventory of Proclaimed National Monuments in the Republic of Namibia. Gamsberg Macmillan ISBN 9789991605937. (Noiz kontsultatua: 2019-03-30).
* ↑ Saylor, Beverly Z., John P. Grotzinger, Gerard J. B. Germs.. (1995). Sequence stratigraphy and sedimentology of the Neoproterozoic Kuibis and Schwarzrand Subgroups (Nama Group), southwestern Namibia.. Precambrian Research 73:, 153-171 or..
* ↑ Wood & Curtis, 2015, p.114
* ↑ (Alemanez) Gürich, G.. (1933-08-01). «Die Kuibis-Fossilien der Nama-Formation von Südwestafrika» Palaeontologische Zeitschrift 15 (2): 137–154. doi:10.1007/BF03041648. ISSN 1236-9874. (Noiz kontsultatua: 2019-03-30).
* ↑ Buatois et al., 2018

## Kanpo estekak

* Tubular compression fossils from the Ediacaran Nama Group, Namibia.
* Datuak: Q6961179
# Monolito

    Artikulu hau gizakiak moldatu eta erabilitako harri handiari buruzkoa da; egitura geologikoa gaitzat duena beste hau da: «Haitz»
Monolitoa tamaina handiko harri bat da, gizakiak monumentu eta arkitektura-elementu moduan jaso, garraiatu eta moldatu duena.

## Ikus, gainera

* Zutarri
* Megalito

## Kanpo estekak

* Datuak: Q653208
* Multimedia: Monoliths / Q653208
# Arkosa

| Arkosa | Arkosa | Arkosa | Mineral infotaula irakurtzeko era |
| Arroka sedimentarioa ||||
| Mineral garrantzitsuak | Kuartzo (>%60) Feldespato (>%25) | Kuartzo (>%60) Feldespato (>%25) |
Arkosa %60 baino gehiago kuartzoa eta %25 baino gehiago feldespatoa duen arroka sedimentario detritiko bat da. Normalki kolore gorrixka edo grisa du. Pikorren tamaina finetik oso larrira joan daiteke, baina arruntena larriak izatea da. Arkosaren zementua normalki kaltzitazkoa da eta horregatik erreakzionatzen du azido klorhidrikoarekin.
Arkosa normalean granitoaren meteorizazioaz sortutako pikorrez osatua dago eta horregatik batzuetan mikak ere eduki ditzake. Azkar metatzen da, bestela feldespatoak desegingo zirelako, eta horregatik arraroa da fosilak aurkitzea.
Australiako Uluru mendia arkosaz osatua dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q673812
* Multimedia: Arkose / Q673812
# Kuartzoarenita

| Kuartzoarenita | Kuartzoarenita | Kuartzoarenita | Mineral infotaula irakurtzeko era |
| Arroka sedimentarioa ||||
| Mineral garrantzitsuak | Kuartzoa | Kuartzoa |
Kuartzoarenita %95a kuartzoz osatutako arroka sedimentario bat da. Klimaren enbatekiko oso arroka gogorra da eta higadura gertatzen denean sedimentu gisa metatzen da. Kuartzoarenitak, beraz, beste arroka sedimentario batzuen higaduraren ondoren sortzen diren arroka berriak dira, birziklaketan beste mineral batzuk desagertzen baitira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7269398
# Graubaka

Graubaka (alemanez: Grauwacke, "greyzko harkaitza") granitoaren deskonposaketaren ondorio diren mineralen sendotzetik sortutako harkaitz detritiko bat da.
Graubakak mikaz, feldespatoz eta granitoaren beste osagai batzuez osatuak daude, kuartzoa barne (askoz tamaina txikiagoan baina). Elementu guzti horiek, hau ere detritikoa den zementu batez elkartuak daude. Bere testura hareatsua da eta bere kolorea grisaxka. Heldu gabeko harkaitz sedimentariotzat hartzen da. Bere bikorrik handienek harea eta hartxintxarren bitarteko tamaina dute.
Ugaria da Galesen, hegoaldeko Eskozian, Irlandan eta Iparraldeko Ingalaterran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q917545
* Multimedia: Greywacke / Q917545
# Legar

    Artikulu hau materialari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Legar (argipena)».
Eraikuntza eta geologian tamaina jakin bat duen materialari deitzen zaio legarra, hartxintxarra , harrikoskorra edo mugerra. Udden-Wentworth eskalan legarra izan daiteke granularra 2 eta 4 milimetro artean neurtzen badu edo hartxintxarra 4 eta 64 milimetro artean neurtzen baditu. ISO 14688 arauak legarra fin, ertain eta handi artean sailkatzen du, 2 eta 6,3 milimetro, 6,3 eta 20 milimetro eta 20 eta 63 milimetro artean. Legarraren metro kubiko batek 1.800 kilogramo inguru pisatzen ditu. Legarra baino txikiagoak diren harriei harea izena ematen zaie, eta handiagoak direnei errekarri.
Gizakiak artifizialki egina edo naturalki sortutakoa izan liteke. Ertzak biribilduta dituenean, higaduraren ondorioz, harribila edo errekarria deitzen zaio. Eraikuntzan partikulen tamaina 5 mm baino handiagoa duen materialari deitu ohi zaio legarra eta agregakin bezala erabili ohi da.

## Erreferentziak

* 1 2 Hiztegia 3000
* ↑ Ingelesez, pebble

## Ikus, gainera

* Granulometria
* Agregakin

## Kanpo estekak

* Datuak: Q133833
* Multimedia: Gravel / Q133833
# Errekarri

Errekarri edo harria harri koskor bat edo harkaitz zati solte bat da, modu naturalean garraiatua izan daitekeena (urlasterrek edo luiziek, adibidez). Euren formagatik ezberdintzen ez diren arren, orokorrean, errekarri batek forma borobila, azpiborobila edo luzanga hartzen du, ertzik gabe eta azalera lauarekin, higadura prozesuen ondorioz, orokorrean korrosioak egindakoak, urlasterrek higadura hidrikoa edo haizeak, higadura eolikoa.
Eraikuntza lanetan erabiltzen da ohi, trenkadak egiteko. Euren ertz lauak oso erabilgarriak dira materiala pilatzeko, eta zementu edo hormigoiari dion itsaskortasuna oso erabilgarria da.

## Granulometria

Lurreko partikulen sailkapenean, errekarriak bosgarren mailan daude. Errekarrien neurria 6 eta 25 zentimetro artekoa izaten da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q14673
* Multimedia: Pebbles / Q14673
# Pista (bidea)

    Artikulu hau mendian eginiko bideari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «pista».
Pista mendialdeko bide zabala da, gehienean zoladurarik gabea, ibilgailuak bertatik ibili ahal izateko egindakoa. Sarritan zuhaitz-enborrak garraiatzeko erabiltzen da. Propietate ezberdinak izango ditu, eusten dion lurraren arabera. Adibidez, hartxintxar edo laterita pista gisa ager daiteke. Tokiko izenak aldatu egiten dira: «gravel road» ingelesez, «ripio» gaztelaniaz.
Asfaltutako bideek ez bezala, bide horien trazabilitatea eguraldiaren mende egon daiteke. Izan ere, prezipitazio handien ostean, pista batzuk lokazten dira, eta igaroezin bihurtzen.

## Erreferentziak

* ↑ Pista. Euskalterm: komunikabideak eta garraioak, ivap.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-14).
* ↑ «Pista». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2024-05-20.)
* ↑ Pista. Euskalterm: bideen atalak eta bide-motak, ivap.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2618162
* Multimedia: Gravel roads / Q2618162
# Harri lehorrezko horma

Harri lehorrezko hormak eraikitzeko ezagutza eta teknikak$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Harri lehorrezko horma, Islandian ||
| Mota | Kulturala |
| Erreferentzia | 01393 |
| Kokalekua | |
| Eskualdea$^2$ | Europa eta Ipar Amerika |
| Izen ematea | 2018 (? bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Harri lehorrezko horma eraikuntza teknika tradizional batek hartzen duen izena da. Bertan harriak elkarren gainean kokatzen dira inolako mortero edo argamasarik gabe. Hainbatetan harea lehorra erabiltzen da harrien arteko hutsuneak betetzeko. Teknika hau erabiliz hormak egitea da ohikoena baina beste eraikin mota batzuk ere altxatzen dira; txabolak, bankalan eta ur-presak adibidez.
2018an UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zituen Harri lehorrezko hormak eraikitzeko ezagutza eta teknikak izenpean, eta Europa hegoaldeko hainbat herrialde izendatu zituen barnean, hala nola, Kroazia, Zipre, Frantzia, Grezia, Italia, Eslovenia, Espainia eta Suitza.

## Eraikuntza

Harriak, berariaz ebakiak edo ez, bata bestearen gainean ezartzen dira elkarrekin lotuko dituen inolako masarik erabili gabe. Harriaren itxuraren egokitasuna bilatzen da ahalik eta zirrikitu gutxien uzteko. Toki zehatzetan itxura eta neurri desberdineko harriak ezarten dira grabitatearen bidez horma sendotzeko, horma eror ez dadin.

## Historia

Ipar-mendebaldeko Europan Neolito garaiko harri lehorrezko hormak aurkitu dira. Irlandako Mayo konderrian horma sistema konplexu bat aurkitu da K.a. 3.800. urteko datazioa duena. Ameriketan ere badira antzinako eraikinak; Belizeko hondar maia batzuek teknika honekin eraiki zirela ikusi da K.o. VIII edo IX mendean. Zimbabwe Handia ere (Afriak hegoaldeak) horrela eraiki zen XI eta XV mendeen artean.
Euskal Herrian baserri inguruetan eraiki ziren horrelako hormak. Kareharri grisa eta kareharri gorria erabili izan da tradizionalki.

## Biodibertsitatea

Argamasarik ez izatean zirrikituak azaltzen dira harrien artean eta bertan hainbat bizidunek aurkitzen dute bizitokia, landareek, likenek... Toki fisikoa izateaz gain tenperatura epela eta hezetasun maila altuxeagoa aurkitzen dute.
Faunari dagokionez zulotxo horietan intsektuak eta bestelako ornogabeak aurkitzen dira eta inguruko animalia haragijaleentzako elikagai dira.

## Erreferentziak

* ↑ Seymour, John. (1984). The forgotten arts. Angus & Robertson ISBN 0-207-15007-9. PMC 13768112. (Noiz kontsultatua: 2022-05-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «UNESCO - Conocimientos y técnicas del arte de construir muros en piedra seca» ich.unesco.org (Noiz kontsultatua: 2022-05-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5608878
* Multimedia: Dry stone / Q5608878
# Porfiro

Porfiro (antzinako grezieraz: πορφύρα, porphyra, "harri gorrindola") arroka igneo mota da, izate desberdineko bi gaiz osatua: kristal pikor larriak (hala nola, feldespatoa edo kuartzoa) eta pikor finak (masa feldespatikoa).
Magmaren solidotzetik sortutako harri bat da. Arroka magmatikoen artean sailkatuta dago, magmaren solidotzetik eratzen baita, hau da, lurrazalaren barnean tenperatura oso altuetan dagoen jatorri bolkanikozko ore fluido bat. Igneoen artean, arroka filoniarrren taldekoa da, sumendiaren zainetan solidotzen baita, azaletik nahiko gertu. Bere hoztea, oso poliki hasten da, oso sakon, magmaren solidotzea eta mineral osagaien kristalen eraketa abiaraziz.

## Erabilera

Erromatarrek "harri gorrindol" deitu zuten, bere koloreagatik, nabarmentze zeinu bezala erabili zen harri hau. Porfiroaren erabileraren jatorria, asiriar-babiloniar, egiptoar eta erromatar zibilizazioetan dago. Aurkikuntza arkeologikoek eta material honekin eginiko monumentuek, hala baieztatzen dute.
Antzinako egiptoarrek, material hau aurkitu eta faraoientzako erabiltzen hasi ziren, beste batzuengandik, koloreagatik eta granitoa baino erresistenteagoa eta gogorragoa izateagatik bereizten baitzen. Ezaugarri hauek, ia betiereko bihurtzen dute, baita oso erabilera baldintza gogor eta zorrotzetan ere, mekanikoak zein girokoak.
Porfiroaren erabilera, monumentu megalitikoak eraikitzeko, oso antzinako garaietatik ezagutzen da. Sarritan erabiltzen da kaleen zoladuran. Mexikon, Guanajuaton esplotatzen da, zehazki San Luis de la Pazen.

## Ikus, gainera

* Porfirogenetaren jauregia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q337238
* Multimedia: Porphyry / Q337238