# Black is Beltza (filma)

Black is Beltza 2018ko Fermin Muguruza irundar zinema zuzendariaren animazio filma da, izen bereko nobela grafikoan oinarritutakoa.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
1965eko urrian, New Yorkeko Bosgarren Hiribidean desfilatzeko gonbita jaso du Iruñeko San Ferminetako erraldoien konpartsak. Ezingo dute, ordea, denek desfilatu: arrazagatiko bereizkeria dela kausa, agintari estatubatuarrek erraldoi beltzen parte-hartzea debekatu egin dute.
Gertaera historiko horretatik abiatzen da Black is Beltza, erraldoi horietako bat garraiatzeko ardura zuen Manex pertsonaiaren larruan sartuta. Ezustekoz betetako bidaia luze batean murgildu, 1960eko hamarkada ulertzeko giltzarri diren hainbat gertaera bertatik bertara ezagutuz. Horren lekuko, Malcolm X-ren hilketak eragindako kale gatazkak, Warholen faktoriako giro bitxia, Black Pantherrek Kubako zerbitzu sekretuekin harilkatutako harremana, edo hippyen hastapenak, lehen musika jaialdi erraldoietako giro psikodelikoan.

## Zuzendariak dio

| « | 1965 urtean New Yorken egindako argazki bat ikusi nuen: bertan Iruñeko erraldoien konpartsa, San Fermin jaietan ohikoa, agertzen zen New Yorkeko 5. etorbidean desfilatzen; eta argazki-oinean irakurtzen zen, arraza-diskriminazioa zela eta, debekatu egin zitzaiela desfilean parte hartzea bi erraldoi beltzei; berehala ohartu nintzen han istorio bat zegoela. Gero, Kubara egin nituen bisitetako batean, ezkutuko misio baten, askotariko beste baten, kontakizunaz gozatu nuen, haren protagonistetako batek kontatuta; alegia, 1960. hamarkadako urteen amaieran Kubako Inteligentzia Dibisioko zerbitzu sekretuek nola egin zuten, Gerra Hotz betean, ezkutuko operatibo bat Kubako Iraultzak Estatu Batuetan begiko zuen eta bultzatzen zuen mugimenduetako bati (Black Panthers) laguntzeko. Kontatu zidan militante afro-amerikar bat salbatu nahi zutela, kontrainteligentziaren bidez jakin zutelako CIAk “garbitu” egingo zuela; eta Mexikotik sartu behar izan zutela, Estatu Batuetan harekin harremanetan jarri eta Kubara eraman, han errefuxiatu politikoaren statusa izan zezan, eta zein bidaldi gorabeheratsu eta harrigarria egin zuten horretarako. Garai hartan ohikoa zen desorientatze-maniobra nahasgarrietako bat izan zen, nazioartean ziharduten zerbitzu sekretuek beren susmoak berretsi ez zitzaten, hots, kubatarrak nahasturik zeudela atzerriko herrialdeetan agertzen ziren talde borrokalariekin. New Yorkeko desfilea, Kubak zuzenduriko operazio ezkutua eta istorioak ukituriko hiriak, 1967 urtean girotuak, gure narrazioaren inguruan hasi ziren jira-biran eta dantzan, Iruñeko konpartsako erraldoiak bezala San Fermin jaietan; New York eta The Factory, Harlem eta Malcolm X-en heriotzaren ondorengo arraza-iskanbilak, Apollo aretoa eta soul-a, Muhammad Ali tximeleta gisa flotatzen zela, erleak bezala ziztaka, Kuba eta yoruba erritmoak, Mexiko eta Juan Rulfo infinitua, Los Angeles eta Tin Tan, Monterreyko festibala eta Xalbadorren bertsolari-finala, San Francisco eta Black Power, Montrealgo Expoa eta Charles de Gaulle, Algeria eta Cheikha Rimitti, Madril Francoren diktadura zitalaren pean, eta Che-ren, beti Che-ren, presentzia. Istorio kilikagarri honek fikzioa eta errealitatea uztartzen ditu; espioitzaz, iraultzaz eta maitasunaz hitz egiten du; eta horren gainean hegaldaka Vietnam, Israelen 6 eguneko gerra, KGB, CIA eta MOSSAD, Bolivian gerrilla, mundu zabalean askapen-mugimenduak, droga psikodelikoak, sexu-askapena eta orgasmoaren iraultza, eta guztiaren gainetik, Otis Redding-en musika: Respect. | » |
| —Fermin Muguruza. |||

## Ahotsak
### Euskarazko bikoizketa

* Manexː Unax Ugalde
* Xeberoː Ramon Agirre
* Amanda Tamayoː Maria Cruickshank
* Amiraː Aintzane Krujeiras
* Laiaː Marga Altolagirre
* Esperanzaː Miren Gaztañaga
* Ruth Abransomː Klara Badiola
* Wilson Cleverː Asier Hormaza
* Warren Phillipsː Kandido Uranga
* Bravo sarjentuaː Ramon Zalakain
* Juanpeː Josean Bengoetxea
* Guardia Zibilaː Ander Lipus
* Muñoz tenienteaː Willy Toledo
* Rudyː Joseba Apaolaza
* Che Guevaraː Iñaki Beraetxe
* Eliseoː Julen Agirrezabala
* Ramiroː Mañu Elizondo
* Antonovich komandanteaː Patxi Santamaria
* Tin-Tanː Mikel Laskurain
* Yassimː Kiko Jauregi
* Juan Rulfoː Pello Artetxe
* Laurentː Jokin Etxeberria
* Jimmyː Mikel Fernandez
* Dwayneː Martin Zabala
* Gerrilaria 1ː Xabier Alkiza
* Gerrilaria 2ː Mikel Fernandez
* Kubatarraː Mikel Garmendia
* Pedro Tailerrekoaː Mikel Fernandez
* Smithyː Xabier Alkiza
* Azafataː Aintzane Gamiz
* Dentistaː Mikel Garmendia
* Otis Reddingː Ramon Zalakain
* Ben Cauleyː Xabier Alkiza
* Segurtasun gizonaː Patxi Santamaria
* Emory Douglasː Martin Zabala
* Angela Davisː Ane Gabarain
* Irrati esatariaː Mikel Fernandez
* Polizia 1ː Mikel Garmendia
* Polizia 2ː Julen Agirrezabala
* Sergei Titovː Pello Artetxe
* Imanː Ane Gabarain
* Muhammad Aliː Kiko Jauregi
* Charles de Gaulleː Patxi Santamaria
* Herioaː Ane Gabarain
* Ossie Davisː Maria Gomez
* Megafonoaː Xabier Alkiza
* Esklabua 1ː Mikel Garmendia
* Esklabua 2ː Aintzane Krujeiras
* Aurkezleaː Aintzane Gamiz
* Irrati esatariaː Arantxa Idieder

### Gaztelaniazko bikoizketa

* Unax Ugalde: Manex
* Isaach De Bankolé: Wilson Clever
* Iseo: Amanda Tamayo
* Sergi López: Warren Phillips
* Ramon Agirre: Xebero
* Jorge Perugorría: Bravo sarjentua
* Angelo Moore: Rudy
* Maria de Medeiros: Amira
* Emma Suárez: Laia
* Oscar Jaenada: Che Guevara
* Rossy de Palma: Ruth Abransom
* Ramón Barea: Ramiro
* Hamid Krim: Yassim
* Josean Bengoetxea: Juanpe
* Guillermo Toledo: Muñoz tenientea
* Ander Lipus: Guardia Zibila
* Lenval Brown: Jimmy
* Valeria Maldonado: Esperanza
* Sergio Arau: Juan Rulfo
* Jorge Ferrera: Eliseo
* Giancarlo Ruiz: Tintán
* Josh Kun: Dwayne
* Ray Fernándezː Antonovitx komandantea
* Victor Navarrete: lehen gerrillaria
* Jorge Ferrara: bigarren gerrillaria
* Iban Rusiñol: Laurent
* Exprai: Lantegiko Pedro
* Josean Bengoetxeaː Pancho Villa
* Exprai: Hernán Cortés
* Giancarlo Ruiz: Smithy
* Marlene Dermer: Hegazkineko laguntzailea
* Ramon Zumitrenko: Haginlaria
* Stuart Casson: Otis Redding
* KO The Knockout: Ben Cauley
* Stuart Casson: Emory Douglas
* Sista Eyerie: Angela Davis
* Drazto Gomex: Mugako lehen polizia
* Marco Aldaco: Mugako bigarren polizia
* Giancarlo Ruiz: Sergei Titov
* Marieder Iriartː Iman
* Mariam Bachir: Amal

## Musika

2017ko udaberrian Raül Refree eta Fermin Muguruza Sant Andreuko (Bartzelona) Fabra i Coats Sormen Fabrikako espazio batean instalatu eta bertan filmaren musika sortu zuten. Pieza inzidentalak dira. Kantetan hainbat artistak hartu dute parte: Maika Makovski, Anari, Iseo, Yacine, Amel Zen, The Sey Sisters, Ceci Bastida (Tijuana No!), Ana Tijoux edo Manu Chao.
Soinu bandak 1960. hamarkadako abesti-zatiak ere ditu, hala nola: He was really saying something (The Velvelettes), You’re wondering now Jamaikako originala, Andy & Joey-rena (ondoren hainbat taldek bertsionatu dutena: The Specials, Amy Winehouse…) edo Errespetua, Negu Gorriak taldeak bertsionatu zuen Aretha Franklinek ereserki egin zuen Otis Reddingen Respect kanta.

## Jaialdiak, izendapenak eta sariak

2018
* Donostiako Zinemaldia - Euskal Herria
* 42 Mostra São Paulo - Brasil
* Noir In Festival Milano - Italia
* Festival Internacional de Cine de La Habana - Kuba
* Spanish Film Festival Edinburgh - Eskozia
* Festival de Arte, Ruido y Reconciliación, Bogotá eta Medellín - Kolonbia
2019
* La Película Festival, Praga - Txekiar Errepublika
* Göteborg FF - Suedia
* Festival de Migrations des Cultures Luxemburg - Belgika
* FICG Guadalajara - Mexiko
* Splash Port de Sagunt - Valentzia - Valentziako Erkidegoa
* Festival du Cinéma Espagnol Nantes - Bretainia
* Rencontres Docs Baiona - Euskal Herria
* Non Stop Barcelona - Katalunia
* Animakom Festival Bilbo - Euskal Herria
* Cinespejo Granada - Espainia
* Internacional FF Stuttgart - Alemania
* Espoo IFF - Finlandia
* Urban Nomad FF, Taipei - Taiwan
* Lyon BD Festival, Lyon - Frantzia
* Zones Portuaires, Saint-Nazaire - Bretainia
* Animadeba, Deba - Euskal Herria
* Festival Huellas, Mont de Marsan - Okzitania
* Festival Internacional de Cine de Gibara - Kuba
* Sommer Nacht Film Festival: Nurenberg - Alemania
* Festival Internacional de Cine: Monterrey - Mexiko
* Annual Latino Film Festival: Albuquerque - AEB
* Fantoche Festival, Baden - Suitza
* Festival Internacional de Cine, Viña del Mar - Txile
* Festival du Cinéma Espagnol de Toulouse - Okzitania
* Animest Festival, Bukarest - Errumania
* Festival du Cinéma Espagnol de Marseille - Okzitania
* Animasivo, CDMX - Mexiko
* La Película Festival, Bratislava - Eslovakia
Izendapenak:
* Emile Awards Europako Animazio Sariak: musika onena
* Gaudí Sariak: Animazio film onena
* Europako Animazioaren Quirino Sariak: soinu diseinu onena eta soinu banda original onena
* Monterreyko Nazioarteko Zinema Jaialdia, Mexiko: animazio film onena
* Animest Festival: Bukarest, Errumania: animazio film onena
Sariak:
* Europako Animazioaren Quirino Sariak: soinu diseinu onena eta soinu banda original onena
* Monterreyko Nazioarteko Zinema Jaialdia, Mexiko: animazio film onena

## DVDa + estrak

Edukiak:
* Black is Beltza filma. Euskaraz. Azpitituluak: gaztelaniaz, ingelesez, frantsesez, katalanez.
* Beltza naiz dokumentala (97 min). Jatorrizko bertsioa. Azpitituluak: euskaraz, gaztelaniaz, ingelesez, frantsesez, italieraz.
* Estrak:
** Zuzendariaren argibideak (38 min).
*** Gaztelaniazko azpitituluak - zuzendariaren oharrak.
*** Ingelesezko azpitituluak - zuzendariaren oharrak.
*** Frantsesezko azpitituluak - zuzendariaren oharrak.
** Berlinaleko trailerra.
** Cannes trailerra.
** Black is Beltza trailerra.
** Beltza naiz trailerra.
** Bàlu Art Zinemaldian.
** Black is Beltza klipa.

## Kritikak

| « | Muguruzaren zinta milaka erreferentziaz beteta dago, musikariaren obsesio guztiak pilatuta, eta lisergiko bilakatzen denean lortzen ditu une goren batzuk. Musikaren bitartez ere bai. Erreferentzia ugarien entsaladan barneratuta, gozamena da eskaintza. | » |
| Urtzi Urkizu - BERRIA ||
| « | Para combativos amantes de la animación política. 'Black is Beltza' es la película que a Spike Lee le habría encantado haber hecho. | » |
| FOTOGRAMAS ||
| « | Apabullante artefacto transmedia y acto de pura resistencia animada, vital, histórica, sonora. | » |
| Begoña del Teso - DIARIO VASCO ||
| « | Course-poursuite haletante à travers le monde, du Québec à Alger, en passant par La Havane, New York, Madrid et Biarritz, Black is Beltza est une petite merveille de récit historique. Soit les déambulations d’un activiste basque qui, par de curieux hasards et un sens consommé de la provocation, se retrouve au carrefour de différents militantismes, formant un vaste puzzle politique où espions, révolutionnaires, membres d’agences de renseignement et artistes engagés s’affrontent, s’allient, se trahissent, et s’aiment, pour maintenir un certain ordre mondial, ou au contraire, le dynamiter. | » |
| Nausica Zaballos-Dey - CINÉSCRIBE ||
| « | 'Black is Beltza' es excitante y agresiva en su desarrollo, escupiendo furia, ironía y melancolía, mientras reinterpreta pedazos de historia por los que deambulan desde los Panteras Negras, hasta el Che Guevara. | » |
| Jesús Chavarría - LA RAZÓN DE MÉXICO ||
| « | The very exciting BLACK IS BELTZA that impressed our programmers with it’s energy, beautiful mix of music and highly entertaining adventure, and stunning 2D animated visuals. | » |
| GÖTEBORG INTERNATIONAL FILM FESTIVAL (Suedia) ||
| « | El director acierta de pleno a la hora de dotar a su protagonista de una personalidad enraizada en el ideario del Corto Maltés que una vez imaginó Hugo Pratt. Ello provoca que Manex no se limite a ser un mero testigo silente de los acontecimientos vertiginosos que transitan ante él. | » |
| Koldo Landaluze - GARA ||

## Komikia

Fermin Muguruza musikariak, Harkaitz Cano idazleak eta Jorge Alderete marrazkilariak sortu zuten Black is Beltza komikia, ondoren filmaren oinarri izan dena.

## Erakusketak

Komikia aurkeztu ondoren, hari buruzko erakusketa bat zabaldu zuten Bilboko Alondegian. Erakusketaz gain, ekitaldi sortu izan ziren Bilbon. Ondoren, erakusketak Bartzelona eta Donostia bisitatu zituen.
* Bilboko erakusketa, Alondegia: 2014-11-13 / 2015-02-08. Erakusketan, istorio hori eraikitzeko erabili den materiala eta irudirik esanguratsuenak izan ziren. Erakusketa zegoen bitartean, hainbat jarduera izan ziren gune berean, komikia, musika, zinema, literatura edota gastronomia ardatz gisa hartuta.
* Bartzelonako erakusketa, Arts Santa Monica: 2016-06-21 / 2016-08-26.
* Donostiako erakusketa, San Telmo Museoa: 2018-06-15 / 2018-10-30.

## Erreferentziak

* ↑ MusikaZuzenean TB # 190 : Black Is Beltza. (Noiz kontsultatua: 2023-07-27).
* ↑ http://www.blackisbeltza.eus/listado-casting/

## Kanpo estekak

* Black is Beltza webgunea: http://www.blackisbeltza.eus/
* Trailerra
* Beltza Naiz dokumentalaren trailerra
* Black is Beltza, musika
* Datuak: Q56808686