OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Nicotiana tabacum

Nicotiana tabacum edo tabako-belarra solanazeoen familiako urteroko landare belarkara da. 1–2 m luzea da, zurtoin sendoa, hosto zabal luzeak eta hodi itxurako lore luze punta-zabalak dituena. Bere osagaietako bat nikotina da. Hostoak droga legal moduan erabiltzen dira. Jatorria Amerika tropikalean du, baina Mundu osoan kontsumitzen da. Berarekin egiten da tabako produktua.
Amerikako indiarrek erlijio eginkizunetarako eta eritasunak sendatzeko erabiltzen zuten batez ere. Espainiarrek ere sendabelartzat hartu zuten eta halako bezala sartu zuten Europan, baina sartu eta laster erretzea, mastekatzea eta sudurretik hartzea jarri zen modan. Gaur egun frogatua dago tabako-orriaren keak gai pozoitsuak dituela eta luzera minbizia eragin dezakeela.

## Deskripapena

Tabako-belarra landare belarkara, sendoa eta pubeszente-guruinduna da, ile trinko, motz eta finak dituena. Hiru metrorainoko zurtoin tente, pubeszente eta likatsuak ditu, . Hosto handiak (handienak 40 x 17 cmkoak), oblantzeolatuak, zorrotzak, osoak, txandakakoak, eseriak eta, nerbioetan behintzat, pubeszente-guruindunak. Hodi-formako lore erregularrak, zurtoinaren muturrean panikula erako infloreszentzietan elkartuak. Kapsula erako fruitu oboide (15-25 x 12–19 mm) eta larrukara.
Ipar-mendebaldeko Argentinan sortutako alotetraploidea da. Nicotiana sylvestris, Nicotiana tomentosiformis eta, ziur aski, Nicotiana otophora espezien arteko hibridoa dela uste da.

## Ikus, gainera

* Tabakismoa

## Erreferentziak

* ↑ Tabako Euskalterm. Euskara.euskadi.net
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* 1 2 Nicotiana tabacum Floraiberica.es
* ↑ Nan REN; Michael P. TIMKO (2001): AFLP analysis of genetic polymorphism and evolutionary relationships among cultivated and wild Nicotiana species Genome. Aug;44(4):559-71.

## Kanpo loturak

* Carmelo Urdangarin, Jose Maria Izaga (2014): Donostiar zigarro-egileak Auñamendi Eusko Entziklopedia. Euskomedia.org
* Datuak: Q181095
* Multimedia: Nicotiana tabacum / Q181095
* Espezieak: Nicotiana tabacum
# Perla-ostra

Perla-ostra (Pinctada margaritifera) Pinctada generoko moluskua da, koralezko uharrietan endemikoa dena. Perlak egiteko ustiatzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Richmond, Matthew D. (1997). A Guide to the Seashore of Eastern Africa and the Western Indian Ocean Islands

## Kanpo estekak

* Datuak: Q820786
* Multimedia: Pinctada margaritifera / Q820786
# Oryza sativa

Oryza sativa edo Asiako arroza orokorrean arroz gisa ezagutzen dugun landarea da, nahiz eta ez den jaten den genero horretako landare bakarra. Oryza sativak zereal guztien artean genomarik txikiena duena da, 430 Mbekin 12 kromosomatan. Genetikoki erraz alda daiteke eta zerealen biologiarako oso erabilgarria da.
* Datuak: Q161426
* Multimedia: Oryza sativa / Q161426
* Espezieak: Oryza sativa
# Linorka

Linorka edo osiris (Osyris alba) santalazeoen familiako belar iraunkorra da, 20-50 cm luzea. Zurtoin zuzen adargabea eta hosto luze estuak, txandaka antolatuak eta kolorez berde argiak izaten ditu; loreak berriz mihi itxurako hiru atal behera eta belarri antzeko bi luzakin gora dituztenak, kolorez horiak. Fruitua kuia txiki baten itxurako kuskuan ematen du. Europako eskualde gehienetan hazten da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2018/02/04 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1114899
* Multimedia: Osyris alba / Q1114899
* Espezieak: Osyris alba
# Perloi kuku

Perloi kukua (Chelidonichthys cuculus) Triglidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.

## Erreferentziak

* ↑ Mercader L., D. Lloris i J. Rucabado, 2003. Tots els peixos del Mar Català. Diagnosi i claus d'identificació. Institut d'Estudis Catalans. Bartzelona. 350. orr.
* Datuak: Q539661
* Multimedia: Chelidonichthys cuculus / Q539661
* Espezieak: Chelidonichthys cuculus
# Oiloesne

Olioesnea (Ornithogalum umbellatum) Asparagaceae familiako landarea da, hego eta erdialdeko Europan, ipar-mendebaldeko Afrikan eta hego-mendebaldeko Asian jatorria duena. Landare toxikoa, lehen herri sendagintzan erabiltzen zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Euro+Med Plantbase: Ornithogalum umbellatum
* ↑ Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161155
* Multimedia: Ornithogalum umbellatum / Q161155
* Espezieak: Ornithogalum umbellatum
# Basoetako mingots

Basoetako mingotsa (Oxalis acetosella) oxalidazeoen familiako espezie bat da, Europa gehienean eta Asiako eskualde batzuetan jatorria duena. Izen arrunta bere zaporegatik datorkio. Udaberri eta udaren hasiera artean loratzen da eta lore zuriak ditu.

## Deskribapena

Zurtoin errestaria duen landarea da. Zurtoin horretan dauden korapiloetatik hosto multzoak eta loreak ateratzen dira. Hostoek 15 cm altuera hartzen dute eta hiru lobulo palmatu dituzte.
Lorak kanpai itxurakoak dira eta 5-10 cm-ko oina dute. Kaliza bost sepalo berdek osatzen dute eta korola 8-15 mm-ko petalo zuriek. Petalo hauek lerro gorrindol edo moreak izaten dituzte, batzuetan apalagoak eta beste batzuetan biziagoak.
Fruitua kapsula obalatu bat da, 10 mm dituena. Fruitua heltzen denean ireki egiten da eta ukitzerakoan haziak jaurtitzen ditu.

## Habitata

Harizti eta pagadi hezeetako orbelaren azpian hazten da, toki fresko eta itzaltsuetan.

## Erabilera

Zapore mingotsa du eta Europako toki ugaritan entsaladatan jaten da.
Bihotzerreari aurre egiteko edota digestio aparatuaren arazoetarako erabili izan da.
Oso kontuz erabili behar da, oxalato ugari du eta kopurutan pasatuz gero toxikoa izan daiteke eta.

## Erreferentziak

* ↑ Blanchan, Neltje. (2005). Wild Flowers Worth Knowing. Gutenberg proiektua.
* ↑ (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Oxalis acetosella L.» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2024-01-17).
* ↑ (Ingelesez) «Compendium of botanicals reported to contain naturally occuring substances of possible concern for human health when used in food and food supplements | EFSA» www.efsa.europa.eu 2012-05-31 (Noiz kontsultatua: 2024-01-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158576
* Multimedia: Oxalis acetosella / Q158576
* Espezieak: Oxalis acetosella
# Masustondo beltz

Masustondo beltza (Morus nigra) zuhaitz espezie bat da, jatorriz Asia hego-mendebaldekoa, nahiz eta sorleku zehatza ezezaguna izan, gizakiak antzinatik landatu baitu, masusta beltzak lortzeko. Dituen kromosoma kopuru handiagatik ezaguna da, 154 pare (308 banako) baititu.

## Ezaugarriak

12 metro garai izatera irits daiteke.
Hostoak bihotz formakoak dira, berde ilunekoak. Loreak, berriz, zuriak eta arrosak dira.
Fruituak masustak dira, eta hortik hartzen du bere izena. Lehenengotan fruituak berdeak izaten dira, geroago laranjak bihurtzen dira eta azkenik helduak daudenean gorri iluna-beltza antzeko kolorea hartzen dute.
Basoko fruituak ditu eta oso gozoa da azkenburukoetan, marmeladatan eta edarietan. Hau dela eta oso estimatua hainbat herritan eta Europako hegoaldean hazten dute. Beste herrialde batzuetan, berriz, apaingarri gisa erabiltzen da.
* Datuak: Q161040
* Multimedia: Morus nigra / Q161040
* Espezieak: Morus nigra
# Phaseolus

Phaseolus Fabaceae familiako landare generoa da, 70 espezie inguru dituena. Espezie guztiek Amerikan, batez ere Mexikon, jatorria dute.

## Espezieak

* Phaseolus acutifolius
* Phaseolus amblyosepalus
* Phaseolus angustissimus A. Gray
* Phaseolus anisotrichos
* Phaseolus augustii
* Phaseolus brevicalyx
* Phaseolus chacoensis
* Phaseolus cibellii
* Phaseolus coccineus - babarrun loregorria
* Phaseolus filiformis
* Phaseolus galactoides
* Phaseolus glabellus
* Phaseolus grayanus
* Phaseolus harmsianus
* Phaseolus leucanthus
* Phaseolus lunatus - Limako babarrun
* Phaseolus maculatus
* Phaseolus massaiensis
* Phaseolus micranthus
* Phaseolus microcarpus
* Phaseolus nelsonii
* Phaseolus oaxacanus
* Phaseolus pachyrrhizoides
* Phaseolus parvulus
* Phaseolus pedicellatus
* Phaseolus plagiocylix
* Phaseolus pluriflorus
* Phaseolus polymorphus
* Phaseolus polystachios
* Phaseolus ritensis
* Phaseolus rimbachii
* Phaseolus sonorensis
* Phaseolus tuerckheimii
* Phaseolus vulcanicus
* Phaseolus vulgaris - Leka
* Phaseolus xanthotrichus

## Kanpo estekak

* Datuak: Q310438
* Multimedia: Phaseolus / Q310438
* Espezieak: Phaseolus
# Nenufar zuria

Nenufar zuria edo igebelar zuria (Nymphaea alba) uretako landarea da, ur gainean hedatzen diren hosto zuriak dituena. Ardoarekin nahastuta, anafrodisiakoa dela esaten dute.
Aditu batzuek Nymphaea candida nenufar zuriaren azpiespezietzat (N. alba L. subsp. candida (J. Presl) Korsh.) jotzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Nielsen, Giftplanter, 68-69

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147030
* Multimedia: Nymphaea alba / Q147030
* Espezieak: Nymphaea alba
# Oroilore urtar

Oroilore urtarra edo uretako oroilorea (Myosotis scorpioides) Boraginaceae familiako espezie baten izen arrunta da. Zurtoin zuzena, baina bigun samarra eta hostotsua, basokoak baino hosto meheagoak eta laburragoak, eta lore txorten-motzak eta urdin argiak dituena. Belardi hezeetan eta erreka ondoetan hazten da.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147165
* Multimedia: Myosotis scorpioides / Q147165
* Espezieak: Myosotis scorpioides
# Minbera (landarea)

Minbera (Mimosa pudica), Fabaceae familiako landare-espeziea.
Landare honen bereizgarria da ukituz gero hostoak uzkurtu egiten direla, itxi egingo balira bezala, eta zurtoin txikiak beherantz erortzen direla. Landare-mugimendu azkarra deritzo gaitasun horri: denbora gutxian, segundo batean normalean, landare-egiturak mugitzeko gaitasuna, alegia. Hori egiteko gauza dira, halaber, Desmodium motorium eta Dionaea muscipula edo Venus eulijalea ere.
Defentsa gisa, harrapariek jan ez dezaten erabiltzen du espezie honek taktika hori. Izan ere, bere baitan biltzen denean, landarea ihartua edo zimeldua dagoela dirudi. Horrez gain, bero-orduetan ur gehiegi ez galtzeko eta azalera txikituta bere burua haizeaz babesteko ere balio du. Hostoak uzkurtuta egoten dira gau osoan.
Latinezko pudica hitzak «lotsatia» esan nahi du, eta antzeko izenak ditu landareak hainbat hizkuntzatan. Gaztelaniazko sensitiva eta dormidera, frantsesezko honteuse, alemanezko schamhaft, ingelesezko sensitive plant edo the touch-me-not eta beste hitz asko azaltzen dira landarearen izen arruntetan, eta kasu guztietan esan nahi du sentikor edo lotsati. Euskarazko izena ere adierazgarria da: minbera.
Hosto konposatuak ditu, bipinatuak, bi pina-parez osatuak, zeinak lerro-formako 15-25 hostoxka-pare baitituzte. Loreak oso txikiak dira, arrosa-malba kolorekoak, eta 2 cm-ko diametrorainoko loreburu pedizelatutan antolatuta daude. Udan loratzen da mimosa-espezie hau. Sustrai handiak ditu. Metro bateko garaiera izan ohi du. Bizitza motza du, 5 urte, gutxi gorabehera.
Jatorriz, Hego Amerika eta Erdialdeko Amerikakoa da, baina beste lurralde askotan sartu da. Zenbait herrialdetan, espezie inbaditzailetzat dute, hala nola Tanzanian, Asiaren hegoaldean eta hego-ekialdean eta Pazifikoko uharte askotan. AEBn, Floridan, Hawaiin, Virginian, Marylanden, Puerto Ricon, Texasen eta Virgin uharteetan bizi da.
Mimosa pudica belar txarra izan daiteke labore tropikalentzat, lursailak eskuz lantzen direnean, bereziki. Labore hauei egin ohi die kalte: artoa, kokoa, tomatea, kotoia, kafea, banana, soja, papaia eta azukre-kanabera. Bestalde, sustrai-noduluak era ditzake, zeinetan ezin baitira bizi nitrogenoa orekatzen duten bakterioak.

## Kanpo estekak

* Zientzia.net-eko Landarea da, minbera da izeneko artikulua
* Argia aldizkariko Komeriak eta plantak izeneko artikulua
* Datuak: Q148532
* Multimedia: Mimosa pudica / Q148532
* Espezieak: Mimosa pudica
# Oenothera biennis

Oenothera biennis onagrazeoen familiako landare iraunkorra da. Amerikan jatorria du eta landare apaingarri ezagun bilakatu da.
Bere hazietatik onagra-olioa ateratzen dute, analgesiko erabilgarria dena.

## Erreferentziak

* ↑ Angelo, Giana. "Essential Fatty Acids and Skin Health." Linus Pauling Institute: Micronutrient Information Center. Oregon State University

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157353
* Multimedia: Oenothera biennis / Q157353
* Espezieak: Oenothera biennis
# Phlomis

Phlomis Lamiaceae familiako landare generoa da. Familiako genero anitzena da, 400 espezietatik 200 Phlomis generokoak baitira.

## Jatorria

Jatorriz Mediterraneoko landareak dira baina gaur egun Europa eta Asia artean zabaldurik dago, Korea, Txina, Mongolia, Nepal eta Indiara ere iritsi da.

## Ezaugarriak

Zurtoin tente eta iletsuak dituzte eta altuera desberdineko espezieak agertzen dira, 3 dm txikienak eta 2 m altuenak.
Hostoak lantzeolatuak dira eta batzuk zerra itxurako ertza dute. Sarritan iletsuak ere izaten dira.
Infloreszentziak osatzen ditu. Bertizilo banatuak dituzte eta brakteak hostoen antzekoak izaten dira gehienetan. Loreak horiak, moreak edo zuriak izan daitezke. Bost sepalotako kaliza ere iletsua da eta korola bilabiatua.

## Erabilerak

Ornamentazio landare gisa erabiltzen dira normalean.

## Espezie hautatuak

* Phlomis alpina
* Phlomis armeniaca
* Phlomis betonicoides
* Phlomis bovei
* Phlomis bracteosa
* Phlomis cashmeriana
* Phlomis chrysophylla
* Phlomis crinita
* Phlomis fruticosa
* Phlomis grandiflora
* Phlomis herba-venti
* Phlomis inaequalisepala
* Phlomis italica
* Phlomis lanata
* Phlomis longifolia
* Phlomis lychnitis
* Phlomis lycia
* Phlomis macrophylla
* Phlomis maximowiczii
* Phlomis melanantha
* Phlomis milingensis
* Phlomis oreophila
* Phlomis pratensis
* Phlomis purpurea
* Phlomis rigida
* Phlomis rotata
* Phlomis russeliana
* Phlomis samia
* Phlomis spectabilis
* Phlomis tathamiorum
* Phlomis tuberosa
* Phlomis umbrosa
* Phlomis viscosa
* Phlomis younghusbandii

## Ikus, gainera

* Lamiaceae

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157874
* Multimedia: Phlomis / Q157874
* Espezieak: Phlomis
# Pholas dactylus

Pholas dactylus txirla luminiszente espezie bat da, Pholas generoko espezieak bezala, Hego Amerikako Pazifikoko kostaldean banatzen dena. Arroka zulatzailea da. Europan prestigio handiko janaria zen.
Argiarekiko sentikorra da, agerian jartzen denean bere oskola uzkurtzen da.

## Erreferentziak

* ↑ «WoRMS - World Register of Marine Species - Pholas dactylus Linnaeus, 1758» www.marinespecies.org (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ (Ingelesez) «Pholas dactylus | clam | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ Hecht, Selig. (1927-05-20). «THE KINETICS OF DARK ADAPTATION» Journal of General Physiology 10 (5): 781–809. doi:10.1085/jgp.10.5.781. ISSN 1540-7748. PMID 19872361. PMC PMC2140923. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3013583
* Multimedia: Pholas dactylus / Q3013583
# Masustondo zuri

Masustondo zuria edo marugatze zuria (Morus alba) Moraceae familiako fruta-arbola espezie bat da. Jatorriz Txinakoa, masustondoa oso lantzen zen bere hostoengatik, zeta-harraren elikagai esklusiboagatik. Forma aldakorreko hostoak ditu. Pedunkulu luzetatik zintzilik dauden gerba arrak eta zutikorrak diren gerba emeak ditu. Fruitua maruga zuria da.

## Historia

Masustondo zuria Antzinatetik Txinatik Ekialde Hurbilera lantzen da, Mediterraneoko arroan izan zuen hedapena VIII. mendearen inguruan serikulturarekin lotuta dago.
Masustondo honen landare batzuk Frantziara garraiatu ziren Karlos VII.aren garaian, bere laborantza Karlos IX.aren garaian hasi zen baina bereziki Henri IV.aren gidaritzapean garatu zen Olivier de Serres-ekin, 1601ean lehen gaia sartu zuela Tuilerietako lorategian, eta 15.000 eta 20.000 oin artean landatu zituela dio lorategi horren muturrean.
Ondoren, munduko eskualde subtropikal eta epeletan zabaldu.

## Deskribapena

Mastondo zuria 30 metro arteko altuera duen zuhaitz monoikoa da. Bere izena gehiago zor dio bere kimuen koloreari fruituen koloreari baino. Moraceae guztiek bezala, mortero zuriak latexa ekoizten du.
Hosto erorkorrak ditu, txandakatuak, eta gehienetan forma obalatu pilatua dute, 5 eta 12 cm artekoa, eta forma nahiko desberdinak izan ditzakete, zuhaitz beretik etorrita ere. Bere hosto-txortena ildaskatua dago eta txorten-hostoz hornitua. Bi aldeetan glabrak dira, berde argia eta ertzetan irregularki horzdunak.
Lore arrak gerba zilindrikoetan elkartzen dira, emeak gerba subserikoetan; ernaldu ondoren, fruitu zuri, arrosa edo moreen talde bihurtzen dira, masusta deritzenak.
Bere fruitu gozoak, jateko modukoak, kolore ezberdinetakoak izan daitezke.
* Fruta zurien barietatea
* Fruta gorrien barietatea
* Azala
* Enborraren sekzioa
* Loreak

## Erreferentziak

* ↑ marugatze zuri, Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157307
* Multimedia: Morus alba / Q157307
* Espezieak: Morus alba
# Phragmatobia fuliginosa

Phragmatobia fuliginosa Erebidae familiako gaueko tximeleta bat da. Paleartikoko eremuetan bizi da. Zenbait subespezie ezagun daude: Maltako P. f. melitensis eta Eskoziako P. f. borealis kasu.

## Deskribapena

Haren hegal-tamaina 35-45 mm-ra irits daiteke. Aurreko hegoak kanela-marroiak dira, eta erdian orban beltza dute; sabelak eta atzeko hegalek, berriz, kolore gorri deigarria dute, orban beltzekin. Kolore horrek harrapariei ohartarazten die toxikoak direla.

## Azpiespezieak

* Phragmatobia fuliginosa borealis (Staudinger, 1871) (Eurasiako iparraldeko eskualdeak)
* Phragmatobia fuliginosa melitensis (O. Bang-Haas, 1927) (Malta)
* Phragmatobia fuliginosa paghmani (Lének, 1966) (Transcaucasia: Azerbayan; Iráqeko iparraldea; Afganistan; Erdialdeko Asia; Kazakhstango hegoaldea; Txina: Xinjiang-eko mendebaldea)
* Phragmatobia fuliginosa pulverulenta (Alphéraky, 1889) (Txina: Xinjiang-eko ekialdea, Qinghai, Mongoliako hegoaldea; bereziki, Kazakhstango hego-ekialdea)
* Phragmatobia fuliginosa rubricosa (Harris, 1841) (Ipar Amerika)
* Phragmatobia fuliginosa taurica (Daniel, 1970) (Ekialde Hurbila: Turkiako hegoaldetik Palestinara)

## Biologia

Tximeletak maiatzetik abuztura egiten du hegan, eremuen arabera. Arrautzak gris gorrixkak dira. Larba gris argitik ilunera bitartekoa da, burua marroi iluna duena. Gorputza ilez estalia dago erabat. Belarra zenbait landare belarkarez elikatzen da: Rubus fruticosus, Prunus spinosa, Filipendula ulmaria, Plantago lanceolata, Senecio jacobaea, Taraxacum officinale. Krisalida beltza da, eta abdomena horiz markatuta du.

## Galeria

* Beldarra

## Kanpo estekak

* Datuak: Q204097
* Multimedia: Phragmatobia fuliginosa / Q204097
* Espezieak: Phragmatobia fuliginosa
# Phoca

Phoca itsas txakurren generoa da.

## Espezieak

Egun bi kide besterik ez ditu:
* Phoca largha
* Phoca vitulina
Baina, lehen, Phoca moduan zenbait espezie sailkatu zituzten:
* Histriophoca fasciata
* Pusa caspica
* Pusa hispida
* Pusa sibirica
* Pagophilus groenlandica

## Kanpo estekak

* Datuak: Q878742
* Multimedia: Phoca / Q878742
* Espezieak: Phoca
# Phymatodes testaceus

Phymatodes testaceus Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europa guztian, Afrika iparraldean eta Asian bizi da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena

Taaika txikiko kakalardoa da, 6-18 mm arteko luzera du. Gorputzez estua da eta antena luzeak ditu, gorputza bera baino luzeagoak. Burua beltza du, pronotoa gorrixka eta elitroak beltzak. Europa hegoaldean elitro hori-marroiak dituzten aleak ere ikusten dira.

## Habitata

Baso hostoerorkorretan ikusten dira baina egurrezko etxeetan edo etxeetako sutondoan aurkitzea ere ez da arraroa.

## Bizi zikloa

Urte beteko edo bi urtetako bizi zikloa izaten dute, normalean bikoa. Helduak maiatza eta uztaila artean ikusten dira, ilunabarrean dira batez ere aktiboak. Emeek zuhaitz hilen enborretan jartzen dituzte arrautzak eta haietako zuraz elikatzen dira beldarrak galeriak eginez. "C" itxurako pupak egiten dituzte enbor barruan eta hiru aste pasa ondoren helduak jaiotzen dira.

## Iruditegia

* Kakalardo heldua.
* Europa hegoaldeko barietatea.
* Beldarra egurretan.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* ↑ «Phymatodes testaceus» www.cerambyx.uochb.cz (Noiz kontsultatua: 2024-03-03).
* ↑ (Ingelesez) «Phymatodes testaceus» uk beetles (Noiz kontsultatua: 2024-03-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1315415
* Multimedia: Phymatodes testaceus / Q1315415
* Espezieak: Phymatodes testaceus
# Pieris rapae

Pieris rapae Pieridae familiako tximeleta da. Europan, Asian eta Afrika iparraldean hedatzen da. Ipar Amerikan, Australian eta Zeelanda Berrian ere aurkitu izan da, gizakiak axolagabe eramanda, eta aza eta arbi landaketen izurrite bihurtu du.
Lineok deskribatu zuen Papilio rapae eta Artogeia rapae. Beldarrak arbiaz (Brassica rapa) elikatzen delako jarri zion rapae izena.

## Deskribapena
### Imagoa

Tximeleta handia da, 38-50 mm arteko hegal zabalera hartzen du. Gainaldetik zuria da eta aurreko hegalen puntak grisak ditu. Puntzu beltz bana du aurreko eta atzeko hegaletan. Atzeko hegalaren azpialdea horixka da. Emearen puntuak handiagoak dira eta hegalen aurrealdeko kolore grisa leunagoa da.
Aza-tximeletaren (Pieris brassicae) antzekoa da, baina aza-tximeleta handiagoa da eta hegalen puntak ilunagoak dira.

### Beldarra

Beldarra ile finez estalita dauka gorputza. Berdea da, puntu beltzak ditu eta lerro hori finek zeharkatzen dute gorputza aurrealdetik atzealdera.

## Bizi zikloa

Hainbat belaunaldi izan ditzake urtean eta ondorioz otsailetik urrira ikusten dira tximeleta helduak hegan. Beldarra elikatuko den landarearen hostoen azpialdean banan bana jartzen ditu arrautzak eta handik beldarrak ateratzen dira. Beldarrak bakartiak izan ohi dira baina inurriekin harremadu daitezke lehenengo larba faseetan. Bestalde ikusi da himenopteroek beldar hauek parasitatzen dituztela. Ipar Amerikan hainbat liztor bizkarroi sartu dituzte beldar honi aurre egiteko.
Beldarren arbia eta aza jaten dute eta izurrite izatera irits daitezke. Pupa berdea edo okrea izan ohi da eta horrela hibernatzen du, udaberrian imagoa ateratzen den arte.

## Habitata

Baratzetan aurkitzen da, bai eta bide ertzetan, eremu urbanoetan eta lurralde zabaletan ere. Itsasoaren mailatik hasi eta 2.000 metrotako altueraraino. Putzuen ondoan sarri ikusten dira ura edaten.

## Iruditegia

* Arra.
* Emea.
* Hegalen azpialdea.
* Beldarra.

## Erreferentziak

* ↑ Tolman, Tom. (2002). Guía de las mariposas de España y Europa. (1. ed. argitaraldia) Lynx Edicions ISBN 84-87334-36-9. PMC 49819296. (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Pieris rapae (Linnaeus, 1758)» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
* ↑ Dempster, J. P.. (1967). «The Control of Pieris rapae with DDT. I. The Natural Mortality of the Young Stages of Pieris» Journal of Applied Ecology 4 (2): 485–500. doi:10.2307/2401350. ISSN 0021-8901. (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).
* ↑ Balmer, Elizabeth. (2009). Mariposas y polillas. Parragon ISBN 9781407567686. PMC 1335728891. (Noiz kontsultatua: 2023-05-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27653
* Multimedia: Pieris rapae / Q27653
* Espezieak: Pieris rapae
# Mingranondo

Mingranondoa (Punica granatum) Lythraceae familiako fruitu arbola hosto-erorkorra da. Zurtoin bihurritua eta arantzatsua dauka, azal leuna, adaburu globularra eta lore gorriak. Haren fruitua mingrana edo granada da. Goiztiarrak dira eta bakarka edo binaka hazten dira.

## Erreferentziak

* ↑ Mingranondoa Kideitu.euskadi.net

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13188
* Multimedia: Punica granatum / Q13188
* Espezieak: Punica granatum