# 1936ko uztailaren 17ko altxamendu militarra Melillan

Melillako matxinada militarra 1936ko uztaileko Espainiako Estatu kolpearen lehen mugimendua izan zen, Espainiako Gerra Zibilaren hasiera ekarri zuena.
Mola jeneralak bere plan kolpistetan aurreikusi zuen bezala, Melillan II. Espainiako Errepublikaren aurkako matxinada militarra hasiko zen, baina hilaren 18an hasiko zen, ez 17an, gertatu zen bezala. Poliziak konspirazioaren erdigunean egindako miaketa batek kolpea aurreratzea eragin zuen, eta gertaera horrek haien planak asaldatu ez bazituen ere, luzarora aurreratze horrek konspirazioaren beste alde batzuei eragingo zien. Hilaren 17a amaitu baino lehen, matxinatutako militarrek hiri osoa eta inguruak kontrolpean hartu zituzten, Espainiako Marokoko matxinadari hasiera emanez.

## Testuingurua

Marokoko Protektoratuarena armada osoko Espainiako goarniziorik handiena zen, hango gatazkaren ondorioz (eta, bereziki, Rifeko Gerra odoltsuaren ondoren). Beraz, Mola jeneralak Fronte Popularraren gobernuaren aurka egindako konspirazio planetan, Afrikako goarnizioa elementu gakoetako bat zen. Espainiako Gerra Zibila ekarriko zuen altxamendu militarra Melillan hasiko zen. Melillan Fronte Popularrak gobernatzen zuen arren, Madrilgo gobernuaren aukerak oso txikiak ziren, goarnizioko ofizial gehienak konspirazio militarrarekin konprometituta zeudelako, Ekialdeko Barrutiaren komandante burua, Manuel Romerales Quintero brigada-jenerala eta gobernuarekiko leialak ziren militar gutxi batzuk izan ezik. Marokoko gainerako lurraldeetan, Agustin Gomez Morato Afrikako Armadaren komandante burua edo Arturo Alvarez-Buylla Godino Marokoko goi komisarioa leialak ziren gobernuarekiko. Bestalde, Marokoko langile espainiarrek ez zuten armarik matxinada militar bat lehertuz gero beren burua defendatzeko.

## Garapena
### Konspirazioa Melillan

Uztailaren 16tik 17rako gauean, Romerales jenerala hirian zehar ibili zen, jarduera susmagarrien bila. Herriko Etxean egindako geldialdi batean, buruzagi sozialistekin hitz egin zuen. Tonu umoretsuan, zera komentatu zuen: masak belan mantentzen dira. Komandantzia Militarrera itzuli zen, dena ondo zihoala sinetsita. Romeralesek ez zekien aspalditik goarnizioko ofizialek antolatzen zuten konspirazioaren berri.
Hurrengo goizean, konspiratzaileek bilera bat egin zuten goarnizioaren batzorde kartografikoaren aretoan, planak burutzeko. Bileran, Juan Segui koronelak, falangearen tokiko buruak eta ekialdeko Marokoko matxinadaren liderrak, matxinada noiz hasiko zen jakinarazi zien konspiratzaileei: uztailaren 18ko goizeko 5ak. Azken unean, Alvaro Gonzalez Falangeko tokiko buruzagietako batek konspirazioaren asmoen berri eman zion Union Republicana (UR) alderdiko tokiko buruzagiari, eta hark Herriko Etxeko presidenteari eman zion, eta hark, berriz, Melillako komandante militarrari, Romerales jeneralari, eman zion horren berri. Arratsaldean, ofizial kolpistak kartografia aretora itzuli ziren eta ezkutuan gordetako armak banatu zituzten. Orduan iritsi zen Zaro tenientea inguruetara, eta erasoko soldadu eta guardiekin inguratu zuen eraikina. Konspiratzaileak harrituta geratu ziren ekintza horrekin. Ofizial haietako bat Dario Gazapo koronela zen, hura ere Falangeko kidea. Hasierako harriduraren ondoren, Zaro elkarrizketatzera joan zen:
| « | Darío Gazapo: ¿Qué le trae por aquí, teniente?. Zaro: Tengo que registrar el edificio en busca de armas. | » |
Gazapok esan zuen Barrutiko jeneralaren agindu bat behar zela, eta Romeralesi deitu zion.
| « | Darío Gazapo: ¿Es cierto, mi general, que ha dado usted órdenes de que se registre el departamento cartográfico?. Romerales: Sí, sí, Gazapo, hay que hacerlo. | » |
| La Guerra Civil Española (Hugh Thomas). ||
Elkarrizketaren ondoren, Gazapok berehala deitu zuen telefonoz, Legio atzerritarraren unitate bat laguntzera etor zekion. Legionarioak bertara iritsi zirenean, Zaro eta bere gizonak gainditu egin ziren eta amore eman zuten. Ondoren, beste konspiratzaile bat, Segui koronela, Romeralesen bulegora joan zen eta han pistola eskuan sartu zen.

### Kolpea garaile Melillan

Barruan eztabaida gogorra zegoen ofizial batzuen artean, jeneralak agintea deuseztatu behar zuela esaten zutenak, eta beste batzuen artean, jeneralak eutsi ziezaion nahi zutenak. Casares Quiroga presidenteak, kartografia departamentuan bileraren berri izan ondoren, Romeralesi deitu zion konspirazio ofizialak geldiarazteko. Romeralesek, ordea, ezin zuen agindu hura bete, eta zalantzan zegoen. Segui koronelak, azkenean, jenerala amore ematera behartu zuen, kontra egin gabe. Jarraian, ofizial matxinatuek gerra egoera deklaratu zuten, eta Melillako eraikin publiko guztiak okupatu zituzten Franco jeneralaren izenean, Espainiako Marokoko komandante buru gisa. Hala ere, Franco Kanariar Uharteetan zegoen oraindik, matxinatu gabe. Melillan Herriko Etxe sozialista eta Fronte Popularreko gainerako alderdien zentroak ere itxi zituzten, eta buruzagi errepublikanoak eta ezkertiarrak atxilotu zituzten.
Herriko Etxearen inguruan eta langile auzoetan liskar txikiak izan ziren, baina matxinadak langileak ustekabean harrapatu zituen eta hauek ez zuten armarik. Jarraian, matxinadari aurre egin zioten atxilotu guztiak fusilatu zituzten, Romerales jenerala, gobernuaren ordezkaria eta hiriko alkatea barne. Iluntzerako, sindikatuetako, alderdi ezkertiarretako eta logia masonikoetako kideen zerrendak lortuak zituzten, eta ondoren horietan agertzen ziren pertsona guztiak atxilotu zituzten. Otsaileko hauteskundeetan Fronte Popularraren alde bozkatu zuela jakiten zuen edonor matxinoen jomuga zen. Ordutik aurrera hiria lege martzialaren arabera arautu zen. Uztailaren 17ko gau hartan bertan, matxinatuek 189 zibil eta militar exekutatu zituzten. Egun batzuk geroago, uztailaren 20an, horiek lehen kontzentrazio esparru bat ireki zuten Melillatik gertu.
Cuando el general Gómez Morato se enteró de la sublevación de Melilla, rápidamente tomó un avión y se dirigió al Aeródromo de Tauima, aunque este ya había sido capturado por los rebeldes. Gómez Morato fue arrestado nada más bajar del aparato. El coronel Luis Soláns quedó al frente de la Comandancia Militar de Melilla. En la madrugada del 18 de julio de 1936 Soláns envió un telegrama a la Comandancia Militar de Las Palmas dirigido al general Francisco Franco, anunciándole que ya eran dueños de la ciudad de Melilla.DFS dsa dsf af asf asfadsfasdf asdfasdf asf sdfasdf asdf dsf sdf sfa sdfas dfasdf sdfsfasdf asdf asdfasdfdsf adsf sdfasdfasdf adsf sdfDFS dsa dsf af asf asfadsfasdf asdfasdf asf sdfasdf asdf dsf sdf sfa sdfas dfasdf sdfsfasdf asdf asdfasdfdsf adsf sdfasdfasdf adsf sdfDFS dsa dsf af asf asfadsfasdf asdfasdf asf sdfasdf asdf dsf sdf sfa sdfas dfasdf sdfsfasdf asdf asdfasdfdsf adsf sdfasdfasdf adsf sdfCuando a última hora de la tarde del viernes 17 de julio la ciudad ya estaba completamente dominada por los sublevados, frente a la Comandancia y previo toque de cornetas y tambores se leyó el bando de guerra, que iba firmado por el general Franco —y que poco después se volvería a leer frente al Casino de Unión y Recreo tras desfilar las fuerzas sublevadas por el centro de la ciudad—:
| « | Hago saber: Una vez más, el Ejército unido a las demás fuerzas de la nación, se ha visto obligado a recoger el anhelo de la gran mayoría de españoles que veían, con amargura infinita, desaparecer lo que a todos puede unirnos en un ideal común: España. Se trata de restablecer el imperio del orden dentro de la República, no solamente en sus apariencias o signos exteriores, sino también en su misma esencia... | » |

### Azken erresistentzia: Talayon

Melillatik kilometro gutxira zegoen Atalayoneko Hidroabioien Basea, Leret Ruiz komandantearen agindupean. Honek konspirazio kolpistaren aurka zegoela adierazi zuen, eta hirian gertatutakoaren berri izan zuenean, gobernu errepublikarrari leial izaten jarraitu zuen. Nahiz eta bere agindupean bitarteko eta gizon gutxi eduki, bere hartan iraun zuen, nahiz eta erregularren zalditeriako Eskuadroi bat ingurura etorri erresistentziarekin amaitu eta aire-basea segurtatzera.
Eraso horretan, Leret eta bere gizonen suak sarjentu baten eta unitate erasotzaileko soldadu marokoar baten heriotza eragin zuen. Basearen erresistentziaren aurrean, Mohamed ben Mizzian komandantearen agindupeko erregularren tabor batek Melillarako bidea eten behar izan zuen, ur-hegazkinen baseari erasotzen laguntzeko. Leret kapitainak hainbat orduz eutsi zion, harik eta munizioa agortu zuen arte. Une horretan, bera eta bere gizon bakanak gaindituta geratu ziren azkenean, erresistentzia amaitzeko bidalitako erregularren aurrean. Lereten amaierari buruz ez dago argi, nahiz eta, dirudienez, preso egindakoan, berehala fusilatuko zuten «uztailaren 18ko egunsentian, erdi biluzik eta beso bat hautsita», Armando Gonzalez Corral eta Luis Calvo Calavia alferkeriekin batera.

## Ondorioak

Melillan matxinatutako militarren garaipenak konspirazio kolpista osoaren hasiera markatu zuen, Marokoko Protektoratuaren lurraldetik hasita. Segui koronelak Eduardo Saenz de Buruaga eta Juan Yagüe koronelei deitu zien, Tetuanen eta Ceutan konspirazioa antolatzeaz arduratzen zirenak, hurrenez hurren. Saenz de Buruaga eta Yagüe ekintzara pasatu ziren orduan, hilaren 18rako aurreikusita zegoen guztia inprobisatuz. Hala ere, aurrerapen horrek ondorio garrantzitsuak izan zituen Espainiako gainerako lurraldeetan plan kolpistak garatzeko orduan.
Molaren argibideen arabera, konspirazioan parte hartu zuten unitate guztiek "prest" egon behar zuten hilaren 17an, arratsaldeko 5etan (hilaren 17an, arratsaldeko 17etan), hurrengo egunean (uztailaren 18an) Marokon matxinada has zedin. Penintsulako puntu garrantzitsuenetan ere hilaren 18an hasiko litzateke, eta beste leku batzuetan (Iruñean barne, Mola zegoen tokian) 19an. Orain, ordea, Melillako matxinadak eragindako ezusteko horrek beste konspiratzaileen arteko nahasmena sortu zuen, Molaren planetan aurreikusitako datei eutsi behar ote zieten edo Melillan gertatutakoaren arabera aurreratu behar ote zuten eztabaidatzen ari zirelako. Kasu askotan atzerapen hori erabakigarria izango zen, matxinadak aurrea hartu baitzuen, baina konspirazioan inplikatutako militar askok aurrera jarraitu zuten ezarritakoarekin, eta matxinatu egin ziren hilaren 19an. Horrek bi eguneko abantaila eman zion gobernuari, eta horrek abantaila erabakigarria ekarri zuen leku askotan.

## Oharrak

* 1 2
* ↑ Hugh Thomas (1976), pág. 240
* ↑ Alía Miranda 2018, 111 orr. .

## Bibliografia

* Alía Miranda, Francisco (2018). Historia del Ejército español y de su intervención política. Madrid: Los Libros de la Catarata. ISBN 978-84-9097-459-9.
* Beevor, Antony (2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War, 1936–1939. Londres: Penguin Books. ISBN 978-0-14-303765-1.
* Jackson, Gabriel (2005). RBA Coleccionables, ed. La República Española y la Guerra Civil. ISBN 84-473-3633-6.
* Thomas, Hugh (1976); Espainiako Gerra Zibila. Arg. Grijalbo (Bartzelona). ISBN 84-253-2767-9
* Juliá Díaz, Santos. (2006). Todo empezó un 17 de julio. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6310467