# Manuela Fernández Pérez

Manuela Fernández Pérez, ezagunagoa Manolita Chen izen artistikoaz (Madril, 1927ko apirilaren 11 – Sevilla, 2017ko urtarrilaren 8a) madrildar zirkuko artista, film-zuzendari, gidoilari, koreografo, vedette eta enpresaburua izan zen. Bere senarrarekin batera, Chen Tse-Ping enpresaburu eta zirku-artistarekin batera, Teatro Chino de Manolita Chen antzoki eramangarri ospetsuenetako bat sortu zuten.

## Bizitza

Gurasoak Clementina Perez Janeiro (etxeko lanetan aritzen zen galiziarra) eta Pedro Fernandez Rueda (Cuencako nekazaria) izan ziren. Bost haurrideetako hirugarrena izan zen. Aitak Gaseosas La Revoltosa izeneko enpresan lan egin zuen banatzaile, eta, azkenean, enpresa horretako bazkidea izan zen. Fernandezek 12 urterekin hasi zuen bere prestakuntza artistikoa, Madrilgo Laura de San Telmoko Kontserbatorioan sartu zenean, non dantza eta kantuko teknika artistikoak hobetu zituen.

## Ibilbidea
### Artista

Berrogeiko hamarkadaren hasieran, Juan Carcellek, Errege Plazan desagertutako Circo Priceren zuzendariak, Fernandez kontratatu zuen dantzari gisa, Las Charivaris izeneko neskentzako balleteko kide izan zedin.
Priceko bere sasoi artistikoan, Chen Tse-Ping enpresaburua eta zirkuko artista ezagutu zuen, Chepin izenez ezagunagoa, 1944an bere senar bihurtu zena. Ezkondu zirenean, berak 16 urte zituen, eta Chepinek 40. Fernandez eta Tse-Ping bikote sentimental izatetik bikote artistiko izatera pasatu ziren, Las Charivariko bat izateari utzi eta Che-Kiang zirkuko troupera batu zenean, zeinaren burua bere senarra zen. Elkarrekin egin zuten ekintza ospetsuena labana jaurtiketarena izan zen: Fernandez taula bati lotuta ageri zen pistan, eta Tse-Pingek zazpi labankada botatzen zituen haren gorputzaren inguruan.

### Enpresari

Fernandezek 1947an hasi zuen enpresaburu ibilbidea ikuskizunaren munduan, bere senarrarekin batera Price Zirkuan aurkezteari utzi ziotenean, bere horretan, Txinako Zirku Antzerkian, 1950etik 1986ra arte Manolita Chen-en Teatro Chino ospetsua izan zena, zirkua, musika aldizkaria eta barietateen ikuskizuna konbinatzeagatik oso ezaguna. Une horrek Fernandezen ibilbidearen norabidea aldatu zuen, eta izar vedette bihurtu zen, Manolita Chen izen artistikoaz ezaguna, eta, hala, antzerki-sikalipsiarekiko grina eta negozio-emakume izatearena uztartu zituen. 1950ean, bere alaba bakarra jaio zen, Mari Paz Chen Fernández izenekoa (txineraz, Li-Mee Chen, almandrondoaren lorea esan gura du).
Ikuskizunen ekoizpenaren arduradun zorrotza izan zen bere vedette taldearekin, eta euren gorputzari eta jantziei ahalik eta etekin handiena ateratzen erakusten zien, bai zentsura frankistaren sasoian, bai destape sasoian. Gainera, Espainian bularrak operatu zituen lehen artista izan zen, eta, hirurogeita hamarreko hamarkadaren hasieran, artisten bularreko operazio estetikoak bultzatu eta finantzatu zituen, ikusgarriagoak egiteko. Manolita Chen-en Teatro Chino-ren eslogana hauxe izan zen: ¡Piernas, mujeres y cómicos para todos ustedes, simpático público! (Hankak, emakumeak eta komikoak zuentzat guztiontzat, publiko atsegin hori!).

### Eszenatokia utzi ostean

Hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran, Fernandezi belarriko tumore bat kendu zioten eta aurpegiko paralisia eragin zion. Beraz, eszenatokia utzi behar izan zuen, baina bere enpresan jarraitu zuen lanean, banbalinen atzean. Fernandez pistatik kentzea, trantsizioan destapearen gorakada, demokrazia eta telebista Espainiara iristean, ikuskizun sikaliptikoen ospeak gainbehera egin zuen eta jarraitzaileak galtzen hasi zen. Espainiako geografian zehar ibili ziren karpa guztien artean garrantzitsuena izan zen. Hala ere, 36 urteren ostean, 1986an, Fernandezek eta Tse-Pingek behin betiko itxi zuten negozioa.
Azkenean, Fernandezek Sevillan finkatzea erabaki zuen azken urteetan. Fernandez eta Tse-Ping hantxe inauguratu zuten hiriko lehen jatetxe txinatarra. 1997an Tse-Ping 94 urterekin hil zen, azukre igoera baten eraginez.

## Ondare artistikoa eta aintzatespenak

Fernandezi «Antzerki ibiltariaren edo eramangarriaren erregina» deitu zioten, 36 urtez haren karpa Espainiako geografian zehar ibili ziren guztien artean garrantzitsuena eta ospe handienekoa izan zelako. «Pobreen Kabaretaren» sortzailetzat ere jo dute, artea publiko guztien eskura jartzeko egindako lanarengatik eta artista gazte askori ikuskizunaren munduan sartzeko aukera emateagatik. Espainiako trantsizio sasoian, bere ikuskizunaren barruan zenbaki lesbiko bat aurkeztu zuen lehen artista izan zen.
* SGAEn 300 lan baino gehiago erregistratu zituen, gehienak abesti arinak.
* 2012an Alberto Esteban zuzendari espainiarrak Manolita Chenen El Gran Teatro Chino dokumentala egin zuen, 61 minutuko iraupenarekin, eta El documental de La 2 kateko gunean erakutsi zen, Teatro chino de Manolita Chen, el cabaret de los pobres izenarekin, Fernandez eta Tse-Pingen antzerkiaren bilakaera aztertzen zuen, garai musikalaren aurkako borroka.
* 2017an Fernandez hil zela eta, Juan Jose Montijano Ruiz haren biografoak kanpaina bat jarri zuen abian Change.org Sevillako Udalak hiriko kale baten izena Manolita Cheni hil osteko omenalda egin ziezaion. Eskaera horrek 415 sinadura lortu zituen.
* 2019an, Eva Chen ilobak Manolita Chen izeneko jatetxe txinatarra inauguratu zuen Madrilen.
* 2021eko apirilean, Pepa Zaragoza aktorearen jatorrizko ideiari esker, Manolita Chen. Un cuento Chino Atochako Price de Ronda antzokian estreinatu zen. Un cuento Chino, José Troncosoren zuzendaritzapean eta draman oinarritutako ikuskizuna, Los de la Baltasara konpainiaren muntaia izan zen. Pepa Zaragozak interpretatu zuen Fernandez eta Nacho Vera aktoreak Tse-Ping. Ondoan izan zituzten Isa eta Luigi Belui, María Jáimez eta Chema Noci aktoreak.

## Plagioa eta izen artistikoari buruzko eztabaida

Manolita Chenek lortutako ospeari esker, Espainiako trantsizioan, lehiakideek estrategia bat asmatu zuten, pertsonaia trabesti bat sortuz. Horrelaxe agertu zen Manuela Saborido Muñoz artista cadiztarra, eta haren esketx batzuk kopiatu, haren izena bereganatu eta Bartzelonako Paraleloan lan egin zuen. Egoera horrek nahasmen handia sortu zuen miresleen artean, benetako Manolitaren generoa eta Manolita Chen-en Teatro Chino-k zuen sinesgarritasuna zalantzan jarri zutenen artean. Sevillako epaitegi batera eraman zuten egoera, eta hantxe egiaztatu zuten ez batak ez besteak ez zutela legez erregistratuta Manolita Chen izena; beraz, auzia erabaki zen bi aldeak ados jartzeko aginduta. Baiezkorik eman gabe hil zen Fernandez.
Vedette ohi horrek Manuela Saborido Muñoz (1943-) du izena, bere NANean bere identitate femeninoa agertzea lortu duen Espainiako lehen pertsonetako bat; hala ere, Manolita Chen izenez ezagutzen da. Ez bakarrik Espainiako eszenan leku bat egiten duen lehen artista transexualetako bat izateagatik, baizik eta 1985ean herrialdeko lehen ama adoptibo transexuala bihurtu zelako ere. Gainera, LGBT kolektiboaren borrokaren erreferente bat da.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 José, Juan. (6 de enero de 2012). «EL TEATRO CHINO DE MANOLITA CHEN: Ésta es la historia de Manolita Chen...» EL TEATRO CHINO DE MANOLITA CHEN.
* ↑ «Manolita Chen, la 'vedette' casada con un chino que hacía enfurecer a los obispos» El Confidencial 14 de enero de 2017.
* 1 2 3 4 5 6 7 «Zirkolika: la revista del circo y las artes circenses» www.zirkolika.com.
* 1 2 3 4 «Muere Manolita Chen - HuelvaHoy.com» www.huelvahoy.com.
* 1 2 «MANOLITA CHEN | Circo Price» www.teatrocircoprice.es.
* ↑ País, Ediciones El. (10 de marzo de 2007). Reportaje | El Circo Price resucita. ISSN 1134-6582..
* 1 2 3 4 Román, Manuel. (11 de enero de 2017). «Muere Manolita Chen, la 'vedette' del Teatro Chino» Chic.
* 1 2 3 4 5 6 Teatro chino de Manolita Chen, el cabaret de los pobres. .
* 1 2 3 «Teatro Chino de Manolita Chen: Piernas, mujeres y cómicos para todos ustedes» OndaCero 28 de septiembre de 2019.
* 1 2 3 Manolita Chen, última entrevista de la vedette y empresaria. .
* ↑ Román, Manuel. (11 de enero de 2017). «Muere Manolita Chen, la 'vedette' del Teatro Chino» Chic.
* 1 2 «Zirkolika: la revista del circo y las artes circenses» www.zirkolika.com.
* 1 2 Vigo, Faro de. «La emperatriz portátil» www.farodevigo.es.
* 1 2 3 «Muere Manolita Chen, la reina del cabaret de los pobres» ELMUNDO 10 de enero de 2017.
* 1 2 3 4 «El «imperio chino» en España comenzó con Manolita Chen» Agente Provocador.
* 1 2 Fraguas, Rafael. (11 de enero de 2017). Muere la ‘exvedette’ Manolita Chen. ISSN 1134-6582..
* ↑ «Muere Manolita Chen, la reina del teatro ambulante, a los 89 años en Sevilla» LaSexta 20 de marzo de 2018.
* ↑ «PressReader.com - Periódicos de alrededor del mundo.» www.pressreader.com.
* ↑ La hija de Manolita Chen sorprendida por Fernando Esteso en Noticias Mediodía. .
* ↑ «Fallece la socia Manolita Chen» www.sgae.es.
* ↑ «El Gran Teatro Chino de Manolita Chen» ELMUNDO.
* ↑ www.rsbmedia.com, RSB Media-. «El Gran Teatro Chino de Manolita Chen - El documental de La 2» Guía TV de Expansión.
* ↑ «Firma la petición» Change.org.
* ↑ Manolita Chen – The show must go on!. .
* ↑ «Manolita Chen: del circo a la mesa china, la saga continúa» Neo2 Magazine 2019-10-03.
* ↑ El Price homenajea la figura de Manolita Chen | Revista Godot. 2021-04-21.
* ↑ Madridiario. «Manolita Chen no muere» Madridiario.
* ↑ Manolita Chen. Un cuento chino | Revista Godot. .
* ↑ «Manolita Chen, la reina de la cultura sicalíptica» El Español 10 de enero de 2017.
* ↑ H/Creada:10-01-2017, Lluìs Fernández | La RazónÚltima actualización:26-11-2019 | 13:12. (10 de enero de 2017). «Manolita Chen, la «vedette» bajo la carpa» La Razón.
* 1 2 3 SUR), Francisco Romero (LA VOZ DEL. «“¿Qué tienen que ver los genitales con el corazón y el sentimiento?”» ctxt.es | Contexto y Acción.
* ↑ «Manolita Chen, la primera mujer trans española en adoptar que vivió en el Torremolinos liberal» El Español 2021-11-21.
* ↑ Cádiz, Diario de. (14 de junio de 2019). «Toda una vida contra una cuchara marcada con una cruz» Diario de Cádiz.
* 1 2 prensa, Gabinete de. (13 de junio de 2019). «Cádiz con orgullo reconoce la historia, la lucha y la memoria» Transparencia.

## Bibliografia

* 2012 - El Teatro Chino de Manolita Chen: ¡Piernas, mujeres y cómicos para todos ustedes, simpático público!”“Zangoak, emakumeak eta komikoak zuentzat guztiontzat, publiko maitagarria!”. I. liburukia. Círculo Rojo argitaletxea. ISBN 978-84-9991-661-3. Manolita Chen y su teatro chino Tomo I | Editorial Circulo Rojo. .
* 2012 - Manolita Chen y su Teatro Chino: “¿Te mido la temperatura, chato? Manolita Chen eta bere Teatro Chino: “Tenperatura neurtzen dizut, txato?)”. II. liburukia. Círculo Rojo argitaletxea. ISBN 978-84-9030-569-0. Manolita Chen y su teatro chino Tomo II | Editorial Circulo Rojo. .
* 2014 - La vedette que desafió a Franco (Franco desafiatu zuen vedettea). Ende argitaletxea. ISBN 978-84-942874-3-5.

## Kanpo estekak

* Manolita Chenen Txinako antzerkia, pobreen kabareta, Alberto Estebanen dokumentala, YouTuben ikusgai.
* Manuela Fernández Pérezi egindako elkarrizketa, 2014an Canal Sur Televisionek egina. YouTuben dago ikusgai.
* Gogoratzen? - Manolita Chen-en Gran Teatro Chino, TVEn eskuragarri.
* Manolita Chen Antzerki Txinatarraren argazkiak, Madrilgo Erkidegoko Eskualdeko Artxiboaren webgunean eskuragarri.
* Manolita Chenen alaba Fernando Estesok txundituta utzi du. Elkarrizketa Canal Sur telebistan. YouTuben ikusgai.
* Datuak: Q79851014