# Luis Aizpuru y Mondéjar

Luis Aizpuru y Mondéjar espainiar militar eta politikaria izan zen, Gerra ministroa eta Espainiak Marokon zuen goi komisarioa.

## Biografia

Botikari militar baten semea, Armadan sartu zen, infanteriako kadete gisa, 1872ko martxoaren 7an. Hainbat kargu bete zituen Penintsulako eta Kubako hainbat helmugatan, eta kapitain maila lortu zuen 1876ko otsailean Montejurrako ekintzan izandako portaera onagatik. Komandantearen enpleguarekin, Kubako kanpainan parte hartu zuen, 1895eko irailetik amaitu arte.
1905eko azaroaren 4an iritsi zen Melillara, teniente koronel gisa, Melilla Infanteriako Erregimentuaren lehen batailoia agintzeko; batailoiko bi konpainiarekin Restingara (Maroko) iritsi zen, lehorrez, 1908ko apirilaren 13an, espainiar tropak Melillatik Marokora sartzen ziren lehen aldietako batean, Espainiako plazaren ondoko eremuan izandako gertakarien ondorioz, Roghi Bu Hamara, Marokoko tronurako ustezko hautagaiaren aurka baitzeuden, eta hurrengo urtean ibilbide militar bat egingo zuen Quebdana haranean barrena Zoko Arbaaraino.
1909ko apirilaren 21ean, Diziplina Brigadak agindu zuen. Horrekin, eta Rifeko Kanpaina deiturikoaren hasiera zela eta, uztailaren 9an Sidi Ahmed el Hach-eraino iritsi zen, non posizio berriaren gotortze lanak hasi ziren. Uztailaren 23an zutabe batekin irten zen, Alvarez Cabrera koronelak agintzen zuenarekin harremanetan jartzeko asmoz, azken hori Sidi Musa parean bala errifleengatik hiltzea saihestu ezinik. Hurrengo irailaren 29an, Arizon jeneralak agindutako beste zutabe batekin, Basbel tontorra okupatzen parte hartu zuen, Gurugú mendia osatzen dutenetako bat, non Espainiako bandera igo zen. Gobernuak eta iritzi publikoak kanpainaren amaieraren hasiera gisa agurtu zuten, baina ez ziren itxaropen horiek baieztatu. Operazio horretan parte hartu zuenez, koronel lanpostura igo zuten, eta Afrikako Infanteriako 68. erregimentuaren agintea eman zioten Melillan. Alfontso XIII.a erregeak hirira egindako bisitaren ondorioz, 1911ko urtarrilean, Errege Kanpamenduaren buru izendatu zuten, Erregearen izena duten altueretan.
Kerteko Gerra izeneko kanpaina hasi zenean, 1911ko abuztuan, brigadako jeneral izatera igo zen abuztutik abendura bitartean egindako eragiketetan lortutako merituengatik, batez ere abenduaren 20tik 27ra bitartean Ras Meduako zutabea bidaliz egindako eragiketetan izandako jardueragatik, bereziki Izarrorako deian, hau da, kanpainako gogorrenetakoan. Aldi berean, Melillako Dibisio Organikoko Bigarren Brigada agindu zuen, eta aginte horretan jarraitu zuen dibisioko jeneralera igo zen arte, 1915eko uztailaren 13an. Sidi Sadik portua okupatzean eta Garet lautadan eta Ziata mendietan egindako operazioetan lortutako kanpaina-merezimenduengatik ere lortu zuen, eta Melillako komandante nagusi izendatu zuten.
Komandante jeneral karguan bere aurreko jeneralak, Francisco Gómez Jordana jeneralak, egindako lanari jarraipena eman zion, ekintza militarra eta lan politikoa uztartuz, bigarrena nabarmenduz; izan ere, Lehen Mundu Gerra hasi zenean, eta Frantziak hala eskatuta, Frantziak bere lurraldea egoera baketsuan mantendu nahi baitzuen Europan gatazka garatzen zen bitartean, Espainiari esleitutako lurraldean operazio militarrak oso murritzak izan ziren, eta Beni Said eta Beni bu Iagiren kabiletako posizio batzuk denbora luzean betetzera mugatu zen.
1920ko urtarrilaren 28ko Errege Dekretuaren bidez teniente jeneral lanpostura igoa, Gerra eta Itsasoko Kontseilu Goreneko kontseilari, Hirugarren Eskualde Militarreko kapitain nagusi, Armadako Estatu Nagusiko buru eta Arbelako Konferentzian parte hartu zuen, non bitarteko politikoak erabiltzen jarraitzearen alde egin zuen, Melillako Komandantzia Nagusiak proposatutako Alhucemasen gaineko ekintza baztertuz, harik eta 1923ko maiatzaren 26ko Errege Dekretuaren bidez Gerrako ministro izendatu zuten arte. Kargu horretan, Primo de Rivera jeneralak Madrilen izandako harremanetan parte hartu zuen, azken hori hurrengo irailean buru izan zuen kolpe militarraren aurretik. Aizpuru jeneralak dimisioa aurkeztu zuen gobernuburu berriaren aurrean, eta kargugabetzea argitaratu zen egunkari berean Marokoko Espainiako goi komisario eta Afrikako Espainiako Armadako jeneral nagusi izendatu zuten.
Marokora Aizpuru jenerala iritsi zen, bere aurrekariak ikusita, ekintza militar esklusiboaren aldekoen errezeloen eta lehentasunezko ekintza politikoaren zale sutsuen txaloen artean. Nolanahi ere, argi dago goi-komisario berriak aurrekari abandonistak zituen Primo de Rivera jeneralaren jarraibide oso zehatzak zeramatzala, eta, beraz, gerra-operazioetan aurrera egiteko joera txikia zuela, armen erabileran soilik oinarritutako amaiera lortzeko.
Bere programa politikoak, karguaz jabetu eta gutxira, Raisunirekin itun bat egiten saiatzera eraman zuen. Horretarako, ez zuen zalantzarik izan eta Sidi Musako yebeliar buruzagiarekin bildu zen hurrengo urriaren 11n.
Raisuniren ordua igaro zen, ordea, eta lankidetza-proiektu bat sinatu zen, Raisuni ibaiak urte batzuk lehenago izan zuen botere orojakilearen zati handi bat galdu zuenean. Bestalde, marokoarrak ez zuen inoiz inolako konpromisorik betetzeko benetako asmorik izan, denborak aurrera egin ahala egiaztatu ahal izan zenez. Hurrengo otsailean, Aizpuru jenerala Direktorioko kideekin elkarrizketatu zen Madrilen, eta Marokoko egoeraren aurrekarietan jarri zuen, eta, Revista de Tropas Coloniales jaio berriak zioen bezala, "gobernuaren agindu eta inspirazio egokiak jasotzeko etorkizuneko planak hobeto garatzeko".
Goi Komisariaren buru izan zen garaian, Abdelkrim el Jatabi Rifeko liderrak ekimenaren zati handi bat eraman zuen, Lau ibaiaren inguruko posizio militarrei presioa eginez, eta, geroago, Chauenetik Tetuaneraino linean eta erantsitako lurraldean ezarritakoei presio eginez, zeinari komunikazioa moztu baitzitzaion, halako moldez, non 1924ko udan egoera jasanezina bihurtu zen, eta bi fronteetan, ekialdean eta mendebaldean, defentsa-jarrera bat mantendu zen, eta, azkenean, Primo de Rivera jeneralak babesletzaren hiriburuaren gaineko posizio militarrak ebakuatzeko agindua eman zuen. Urte hartako irailean argi geratu zen, denen aurrean, ekintza politikoak porrot egin zuela, eta ekintza militarra 1909an Marokoko kanpainak hasi zirenetik une txarrenetako batetik igarotzen ari zela, Primo de Riverak eta Aizpuruk hil hartan sinatutako aktan agerian geratu zen bezala.
Urriaren 16an, Aizpuru jeneralak dimisioa aurkeztu zuen "osasun-arrazoiengatik", eta gobernuburuak berak hartu zuen goi-komisariaren ardura.
Madrilen eskuratua, Balearretako kapitain jeneral izendatu zuten 1926ko martxoan, eta 1932ko abenduan, Auzitegian eratutako 1923ko estatu-kolpearen ondoriozko Erantzukizunen Batzordeak espedientatuen artean sartu zuen, kondenatu egin zuten eta Armadan baja eman zioten.
Madrilen hil zen 1939ko apirilaren 8an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19799815
* Multimedia: Luis Aizpuru y Mondéjar / Q19799815