OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Abdelmadjid Tebboune

Abdelmadjid Tebboune (arabieraz: عبد المجيد تبون‎‎ ʕaːbd el madʒiːd tˤebːuːn; Naâma, 1945eko azaroaren 17a -) aljeriar politikaria da, egungo Aljeriako presidente 2019ko abenduaren 19tik, Bouteflikaren aurkako herri-mugimendua izan ondoren.
Tebboune Aljeriako Administrazio Eskolan graduatu zen (ENA), eta horren ondoren hainbat kargu administratibo bete zituen, besteak beste, Adrar, Tiaret eta Tizi Uzu probintzien wali (gobernari) izan zen. Ondoren, gobernuko hainbat kargu gobernu bete zituen, hala nola Etxebizitza eta Hirigintzako ministroa eta Merkataritzako ministro ordea, eta 2017ko maiatza eta abuztua bitartean Aljeriako gobernuburu izan zen.
Zuzenean presidente kargua hartu ondoren, Tebboune herrialdea gobernatzen zuen mafiarekin eta ustelkeriarekin borrokatzen hasi zen, eta oso ezaguna egin zen Aljeriako herritarren artean. Tebbounek Palestina aldarrikatu zuen eta garrantzi eta funtsezko izaera eman zion, eta normalizazioaren aurka egin zuen eta Palestinarren genozidioaren aurka mintzatu zen 2023ko Palestinako eta Israelgo gerran.
Bestalde, Tebbounek Aljeriako ekonomiaren garapena eta modernizazioa sustatu zituen bere agintaldian, eta herrialdea energiaren menpekotasunetik askatu zuen, Aljeriak bere historian lehen aldiz lortutako zenbakiekin.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Abdelmadjid Tebboune Errepublikako presidente hautatu dute %58.15eko botoekin. aps.dz.
* ↑ (Arabieraz) Abdelmadjid Tebbounen bizitza laburpena. el-mouradia.dz.
* ↑ (Ingelesez) Algeriako presidentea: Palestina auzia sakratua mantentzen da. middleeastmonitor.com.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2821166
* Multimedia: Abdelmadjid Tebboune / Q2821166
# 995
## Jaiotzak

* Munia Gaztelakoa, Ribagortza eta Gaztelako konderrien kondesa .

## Heriotzak

* Ekainaren 29a – Gartzia Fernandez, Gaztelako bigarren konde burujabea (j. 938).
* Haakon Jarl, Norvegiako erregea (j. c. 937).
* Kenneth II.a Eskoziakoa, Piktoen erregea eta Eskoziako Erresumako erregea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q23794
* Multimedia: 995 / Q23794
# Erruki etxea (Bilbo)

Bilboko Erruki Etxe Santua Bizkaiko Bilbo hiriko eraikin eta erakunde bat da. Adindu edo zaharren egoitza da.

## Kokalekua

Indautxu auzoko Sabino Arana etorbidearen 2. zenbakian dago.
Aurrekaldean Erruki Etxeko parkea du, eta inguruan Hesperia Zubialde hotela, San Mames estadio eta Jesusen Bihotzaren plaza.

## Historia

1762an Erruki Etxea gisa sortua izan zen. Ordutik aurrera Bilbo udalerriko ongintza eta hezkuntzan paper garrantzitsua izan du, batez ere 1872an Antonio Goikoetxea arkitektoak proiektatutako Etxea Amadeo I.a Saboiakoak irauguratu zuenetik aurrera, gaur egun erakundea leku horretan bertan jarraitzen duelarik.
XX. mende osoan mantendu zen 1897ko araudiko 1. arauaren arabera babesetxearen heelburua "San Mameseko Aterpetxean bi sexuetako etxegabeko behartsuei babes eta jana ematea zen, gaixotasunak sendatu eta gazteenei gerora arte, lanbide eta karrerak ateratzeko balioko zieten heziketa ematea".
Gaur egun Erruki Etxean 200dik gora adindu daude, haietako askok euren egotea ordaintzeko ahalbide ekonomikorik ez dutenez, Erruki Etxeak nahiz beste zenbait erakundeek ordaindu ohi dute.

## Ikus gainera

* Erruki Etxeko parkea

## Erreferentziak

* ↑ Euskonews.com (Gaztelaniaz)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20056503
* Multimedia: Santa y Real Casa de la Misercordia / Q20056503
# Kamikaz kolektiboa

Kamikaz kolektiboa Miren Gaztañaga, Erika Olaizola eta Amancay Gaztañaga aktoreek 2014 urtean sorturiko antzerki kolektiboa da. Antzerkia zein generoaren hausnarketaren inguruan partekatzen dituzten hainbat ikuspegik batu zituen disziplina ezberdinetako lanak sortzeko.
2023. urtean Iraia Elias zarauztarra batu zen. "Euskal eszena zirikatzen dabiltzan lau kamikazetzat" dute euren burua.

## Ezaugarriak

Umorea esploratzen dabiltza, gai sakonak modu arin, jolasti batean landuz.
Interesgarriak zaizkien gaien inguruko inprobisaziotik jotzen dute gidoia idazterakoan, sorkuntza kolektiboan arituz. Euskara hutsean aritzen dira eta kontatzen dituzten istorioetan bertako erreferentziak presente daude.
Antzerkiaz gain, ikus-entzunezkoetan ere aritu dira: saritutako 2 laburmetrai ekoitzi dituzte.

## Taularatutako antzezlanen zerrenda

* Euli giro (2014)
* ZULO (2017) - laburmetraia Euskal zine bilera: Laburmetrai onenaren saria Zinebi: Zuzendaritza onenaren saria SGAE Huezinema: “Vertigo” eta “Mundukide” sariak produkzio onenari
* Agur eta Dolore (2018) “Kriseilu” saria antzezlan onenari P6
* Käffka (2018) - Gehitu elkartearekin atera
* Panpina (2019)
* Matriuska (2020)
* Hiru kortse, azukre asko eta brandy gehiegi (2021) Donostia antzerki saria 2023 Azpeitiko antzerki topaketak ikuslegoaren saria 2021
* KRAK -laburmetraia
* Jaiotza Basatia (2021) - podcasta
* Troia (2023)
* Renata (2025)

## Argitalpenak

* "Panpina" (Susa Argitaletxea, 2020)

## Erreferentziak

* ↑ «Uberan - Euskal Idazleen Elkartea - "Euli-giro" antzezlana martxan da berriz» uberan.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-24).
* ↑ «ZULO» www.kulturklik.euskadi.eus.
* ↑ «Agur eta dolore» Topagunea (Noiz kontsultatua: 2019-11-24).
* ↑ «Käffka - Zumaia - 2019-03-22» Baleike.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-24).
* ↑ «Uberan - Euskal Idazleen Elkartea - Erika Olaizola: "Panpina antzezlanak norberaren alderdi deserosoak, desatseginak eta ilunak azaleratzen ditu"» uberan.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-24).
* ↑ Lipus, Ander. (2023). «Oharrak» Antzerkiaren labirintoan I. Susa ISBN 978-84-19570-11-6. (Noiz kontsultatua: 2024-09-14).
* ↑ «Kulturaz, Kamikaz & Ttaken arteko elkarlana | Hiru Kortse, Azukre Asko Eta Brandy Gehiegi» Kulturaz Artxibategi Digitala 2021-10-29 (Noiz kontsultatua: 2024-09-14).
* ↑ «Jaiotza Basatia| Lehen Zatia» Naiz 2021-12-26 (Noiz kontsultatua: 2024-09-14).
* ↑ «Kalerki Zarautz 2023: "Troia" (estreinaldia)» Euskadi.eus 2023-07-07 (Noiz kontsultatua: 2024-09-14).
* ↑ «Susa literatura - Panpina» www.susa-literatura.eus (Noiz kontsultatua: 2024-12-09).

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda
* Euskal Antzerkigintza

## Kanpo- estekak

* Webgunea
* Instagram
* Ganbila
* Datuak: Q97205927
# Haakon Norvegiakoa

Haakon, Norvegiako printze oinordekoa (Haakon Magnus; Oslo, 1973ko uztailaren 20a) Norvegiako printze oinordekoa da.
Harald V.a Norvegiakoa eta Sonja Haraldsenen semea da. 2001eko abuztuaren 25ean Mette-Marit Tjiessen Høibyrekin ezkondu zen eta bi seme-alaba dituzte, Ingrid Alexandra eta Sverre Magnus.
* Datuak: Q165241
* Multimedia: Haakon, Crown Prince of Norway / Q165241
# Luis Suárez Fernández

Luis Suárez Fernández (Gijon, Asturias, Espainia, 1924ko ekainaren 25a - La Vila Joiosa, 2024ko abenduaren 15a) espainiar historialaria izan zen. Behe Erdi Aroko eta Errege-erregina Katolikoen garaiko historiako aditu handienetako bat izan zen.

## Bizitza

Oviedon eta Valladoliden egin zituen ikasketak. Ikasketak bukatuta, irakasle gisa lan egin zuen Valladolideko Unibertsitateko Filosofia eta Letretako fakultatean. Unibertsitatean, gainera, idazkari, dekanorde eta dekano izan zen. 1955etik aurrera Erdi Aroko Ikasketen Eskolako buru izan zen, Valladoliden. Sortu zenetik, zinemako lehen katedraren zuzendari izan zen, 1965 arte. Azken urte horretan, irailean, Valladolideko Unibertsitateko errektore izendatu zuten, eta 1972an Unibertsitate eta Ikerkuntzako zuzendari nagusi. 1973an Antzinako eta Erdi Aroko Historia Unibertsaleko katedradun izendatu zuten, eta kargu horri eutsi zion erretiroa hartu zuen arte. Real Academia de la Historiako (Historiako Errege Akademia) kide da 1993az geroztik, Bartzelonako Letra Ederretako Akademiako kide, eta Erromako Ikerkuntza Zientifikoetako Batzorde Gorenaren Historia eta Arkeologia Eskolaren zuzendari.
Erretiratu ondoren, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Historia saileko katedradun emeritua izan zen.

## Lanik aipagarrienak

* Historia del reinado de Juan I, rey de Castilla (1977, Gaztelako errege Joan I.aren agintaldiaren historia)
* Navegación y Comercio en el Golfo de Vizcaya durante el siglo XV (1959, Itsasketa eta merkataritza Bizkaiko golkoan XV. mendean)
* Grandes interpretaciones de la historia (1968, Historiaren interpretazio handiak)
* Europa: una conciencia histórica en la encrucijada (1972, Europa: kontzientzia historiko bat bidegurutzean)
* Judíos españoles en la Edad Media (1980, Espainiar juduak Erdi Aroan)
* Fernando el Católico y Navarra, Los Trastámara y los Reyes Católicos (1985, Fernando Katolikoa eta Nafarroa, Trastamarakoak eta Errege-erregina Katolikoak)
* Francisco Franco y su tiempo (1984, Francisco Franco eta bere garaia)
* Franco y la URSS (1987, Franco eta SESB)
* V centenario del nacimiento del Arzobispo Carranza. Real Academia de la Historia (2004)
* Isabel la Católica vista desde la Academia (2005).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q3751058
# Etil azetato

Etil azetatoa konposatu organikoa da, CH$_3$CO$_2$CH$_2$CH$_3$ formula duena, esterren familiakoa. Azido azetikoaren eta etanolaren esterra da. Likido kolorgea, sukoia eta fruta-usainekoa da. Uretan eta ohiko disolbatzaile organikoetan disolbatzen da. Disolbatzaile polar aprotiko gisa baliatzen da, kafea deskafeinatzeko adibidez.
Etil azetatoa ardoaren esterrik arruntena da, azido organiko lurrunkor ohikoenaren (azido azetikoaren) eta hartziduran sortutako etanolaren errreakzioaren produktua delako. Etil azetatoaren aroma biziagoa da ardo gazteenetan, eta ardoaren "fruitutasuna" hautematen laguntzen du. Gehiegizko kontzentrazioak, 120 mg/l baino handiagokoak, ardoaren kalterako da.

## Sintesia

Industrian bi molde nagusi daude etil azetatoa sintetizatzeko.

### Fischer-en esterifikazioa

Erreakzio honetan azido azetikoa eta etanola esterifikatzen dira katalizatzaile azido bat usatuz. Erreakzioaren etekina handitzeko ura erauzten da erreakzio-ontzitik.
${\ce {CH3CO2H + CH3CH2OH -> CH3CO2CH2CH3 + H2O}}$

### Tistxenkoren erreakzioa

Azetaldehidoak bere buruarekin erreakzioatzen du alkoxido bat katalizatzaile moduan usatuz.
${\ce {2 CH3CHO -> CH3CO2CH2CH3}}$

## Erabilera

Etil azetatoa oso erabilia da industrian disolbatzaile eta diluitzaile gisa merkea, toxikotasun oso txikikoa eta usain atseginekoa delako. Kafea deskafeinatzeko usatzen da.
Laborategian ez da erreakzio-disolbatzaile moduan erabiltzen hidrolizatzeko, transesterifikatzeko eta kondentsatzeko joera duelako. Alabaina, zutabe-kromatografian eta erauzketa-prozesuetan askotan baliatzen da.

## Toxikotasuna

Gizakian epe laburrean etil azetato maila altuen eraginpean egoteak begiak, sudurra eta eztarria narritatzea eragiten du lehenik, eta, ondoren, buruko mina, goragalea, gonbitoak, logura eta konortea galtzea. Kontzentrazio altuek nerbio-sistema zentralaren depresioa eta gibelaren eta giltzurrunen kongestioa eragin ditzake. Intoxikazio kronikoak anemia, leukozitosia, hantura eta gantz-endekapena eragiten dituela deskribatu da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) PubChem. «Ethyl Acetate» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-12-16).
* ↑ Ashford, R.D.. (1994). Ashford's Dictionary of Industrial Chemicals.. Wavelength Publications Ltd., 387 or..
* ↑ Bazterretxea, Francisco et als. (1996). Kimika orokorra. Udako Euskal Unibertsitatea, 676 or. ISBN 84-86967-71-6..
* ↑ Nola kentzen zaio kafeina kafeari?. Zientzia.eus.
* Datuak: Q407153
* Multimedia: Ethyl acetate / Q407153
# Arrikruzko kobak

Arrikruzko kobak Oñatin dauden leize karstikoak dira, 2007ko ekainean publikoarentzat zabalik daudenak.
Arantzazu eta Araotz artean kokatuta daude. Bertan lehoi baten hezurdura oso bat agertu zen, Europan aurkitu den gutxietako bat. Beste animalien arrastoak ere aurkitu dira bertan, hartzarenak adibidez. Estalaktita eta estalagmitaz gain badira beste osagai aipagarri batzuk haitzuloetan bertan, arku itxurako harri bitxi bat, bai eta eszentriko ikusgarri bat ere.

# Sandaili

Ingurune honek Sandaili izena ere hartzen du, eta merkatari eta erromesek erabiltzen zuten Arabarako bide zaharrean dago. Tradizio honek mitologia propioa sortu zuen, "Sandailiko kondaira" tartean.

## Baserriak

Arrikrutz Garaikua, Arrikrutz Barrena, Gesaltza eta San Juan Artia izeneko baserriak topatu ditzakegu, Oñatiko zaharrenen artean daudenak.

## Kanpo estekak

* Kobei buruzko informazioa Oñatiko udal webgunean
# Wiphala

Wiphala (aimararez: wiphala, "ikurra"), Andeetako etniek erabiltzen duten zazpi kolorez osatutako bandera lau-angeluarra da. Gaur egun hedatuena eta gehien erabiltzen dena aimaratarren ikur etnikoa da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1193967
* Multimedia: Wiphala / Q1193967
# Txileko kapitaintza nagusia

Txileko kapitaintza nagusia (gazteleraz Capitanía General del Reyno de Chile) edo Txileko Erresuma (gazteleraz Reyno de Chile) 1540an Espainiak bere hego-mendebaldeko Hego Amerikako koloniak kudeatzeko sorturiko barruti administratiboa izan zen. Hiriburua Santiago de Nueva Extremadura hiria izan zuen.
Bere mugak ez ziren inoiz finkoak izan, maputxeen lurraldeetan eta Patagonian botererik ez zuelako. Kapitaintza nagusia 1810era arte mantendu zuten, noiz lehen gobernu autonomoa eratu zen. Gobernu horrek Patria Vieja (aberri zaharra) izeneko erregimena ezarri zuen 1814an bota zuten arte. 1818an Txileko independentzia aldarrikatu zutenean desagertu zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q763808
* Multimedia: Colonial Chile / Q763808
# Lodosako geralekua

Lodosa Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geraleku bat da, Lodosa udalerrian kokatuta dagoena.
Geralekua 1863ko martxoaren 1an ireki zen eta 2010eko urtarrilaren 1an itxia.

## Egoera

Geralekua honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
* Castejon — Bilbo: 40,900 kilometro-puntua

## Sarbideak

* NA-6311

## Historia

Geltokia 1863ko martxoaren 1an ireki zen, Nafarroa eta Bizkaia Errioxa eta Araba bidez lotu nahi zituen trenbidearen Castejon-Haro zatia ireki zuenean, Castejondik Bilborako Burdinbide Konpainia delakoak, Castejon-Bilbo burdinbidea.
Berehala, konpainia hondatu egin zen eta Norteko Konpainiak bere gain hartu zuen. Iberiar Penintsulako Iparraldeko burdinbideen konpainiaren esku geratu zen, bere titulartasuna mantendu zuen 1941ean nazionalizatu eta sortu berria zen RENFEn integratu zuten arte.
2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadorak linea ustiatzen du, Adif trenbide-instalazioen titularra den bitartean.
Geralekuan zerbitzua ematen zuten distantzia ertaineko zerbitzuak 2010eko urtarrilaren 1etik aurrera utzi zioten geralekuari; beraz, estazioa itxita dago teknikoki, nahiz eta sarekoa izan.

## Geralekua

Geralekua Lodosa hegoaldean eta Sartaguda mendebaldean dago.

## Zerbitzuak

Ez dago zerbitzuak geralekuan.

## Etorkizuna

Ez dago etorkizuneko planik geraleku hau oraingoz barne hartzen duenik.

## Erreferentziak

* ↑ «ABUAF - Tutera-Bilbo burdinbidea (Lodosa - geralekua)» www.abuaf.com (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).
* ↑ «Zaragozatik Iruñera eta Altsasura» web.archive.org 2011-01-15 (Noiz kontsultatua: 2020-06-13).
* ↑ Herri Lanen Memoria 1884
* ↑ Iberiar Penintsulako Iparraldeko burdinbideak

## Ikus, gainera

* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak

* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
* Datuak: Q93359510
| | Feculas–Nafarroa | Lodosa | Kalagorri | |
| Bilbo–Abando | | | | Castejon |
# Loinatz

Loinatz Beasaingo auzo bat da, herriaren zentrutik iparraldean kokatua. Oso famatua da auzoa eta herriko kale eta eraikin askori izena ematen dio, bertan dagoen Amunabarro baserrian jaiotako San Martin Loinazkoa dela eta. Urtero erromeria eta peregrinazioa egiten da bertara. Frantzizkotarrek ere parrokia dute bertan.

## Demografia

* Loinazko biztanleria

## Ikus gainera

* Loinazko Andre Mariaren baseliza

## Kanpo estekak

* Loinatz auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
* Datuak: Q12262549
# Sons of Aguirre

Sons of Aguirre rap politikoa egiten duen talde Valentziarra da, WillyLET eta MC Endesa raperoengatik sortua.
Euren letrak kapitalismoa, burgesia, gizarte-desberdintasuna, inperialismoa, esplotazio laborala, ustelkeria, ondarea eta panorama globalaren gainbehera salatu, parodiatu eta kritikatzen dituzte. Eszenatokian alter ego batzuk erabiltzen dituzte, jatorri liberal eta burgesdun raperoak, horrela ideologia liberalaren eta kapitalismoaren kontraesanak azaleratzeko.

## Biografia
### Jatorria

Taldea David Saiz (Día Sexto/WillyLET) eta Victor Barrosok (Masa/MC Endesa) osatzen dute, eta 2015ean sortua izan zen. Sons of Aguirre (Aguirreren Semeak ingelesez) 2003-2012 urteen artean Madrilgo Erkidegoan presidente izandako eta 2004-2016 urteen artean Partido Popularreko presidente izandako Esperanza Aguirreri egiten dio erreferentzia.
Euren ezizenen jatorria ideologia ekonomiko liberal batekin daude erlazionatuta:
* MC Endesa publikoa izandako enpresa elektriko espainiar bati egiten dio erreferentzia, Endesa, azkenean pribatua izaten bukatu zuena.
* WillyLET hitz joko bat da: Willyrex, espainiar youtuber famatu bat da, eta, aldi berean, WillyLET hitza esatean “Wallet” (diru-zorroa ingelesez) uler daiteke. Gainera, “LET” adierazpenak askotan erabiltzen da Twitterren “Liberales en Twitter”(Liberalak Twitterren) esanahiarekin.

### Arrakasta

Sons of Aguirre taldeak Viña Rocken 2017ko edizioan parte hartu zuen, baita Shikillo Festivalen ere, apirilean eta abuztuan ospatuak. 2016ko urriaren 29an Festador jaialdian parte hartu zuten. Hiru disko plazaratu dituzte, azken biak Scila taldearekin elkarlanean.

## Albumak

Si es legal es ético, si no fuera ético, sería ilegal (2016)
* «Vete a Cuba»
* «Los chicos del FMI (ft. Toni el Sucio)»
* «Ajo infuso (ft. Msias)»
* «Napalm de libre mercado»
* «La de los maniquíes»
* «Explotando»
* «Amor ideológico imposible»
Azul/Rojo (ft. Scila) (2018)
* «La cigarra y la hormiga»
* «Mata a Tu Coach»
* «No Intentes Esto en Casa (ft. Dj Plan B)»
* «Carta al Sr.Fiscal»
* «N.t,s,h,t,s»
* «Pónganse en Fila (ft. Dj Plan B)»
* «Velociraptor vegano»
* «Cristales Rotos»
* «Vete a Cuba»
* «Napalm de Libre Mercado»
* «Privilegiados (ft. Dj Plan B)»
* «Los Chicos del FMI»
Lo que ocurrió mientras mirabas a otro lado (2018, Scila taldearekin)
* «Bienvenido a España»
* «La Noche de los Cayucos Rotos »
* «Funk The System!»
* «Fluyan mis Lágrimas, Dijo el Influencer»
* «Si Cojo el Fusil»
* «Cuatro Paredes»
* «Guillotina»
* «El Circo de la Rosa»
* «PacoPepe»
Vamos a Morir todos (2022, Scila taldearekin)
* «Fueron pocos»
* «No Me Posiciono»
* «Paté de Tofu»
* «El Encanto de la Alienación»
* «Macho Cowboy»
* «A los Hijos que Nunca tendremos»
* «Truman»
* «L.m.d.d.m»
* «Contingencias Comunes»
* «Sol de Mediodía»
* «Gente Rica (Uncommon People) - Versión»

## Girak

* 2016/2017: Vete a Cuba
* 2018: Azul/Rojo diskoaren aurkezpen gira (Scilarekin)
* 2020: Lo que ocurrió mientras mirabas a otro lado diskoaren aurkezpen gira (Scilarekin)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26921063
* Multimedia: Sons of Aguirre / Q26921063
# Lotura (tipografia)

Tipografian, lotura bi grafema edo gehiago elkartzean sortzen den zeinua da, eta bi grafema horiek bereizita ere idatzi ohi dira edo idatz daitezke. Loturen jatorria eskuzko idazketan esfortzua aurrezteko beharrean dago, garai batean, Erdi Aroan, idazketa mekanizatzeko inolako modurik ez zegoenean. Tipo mugikorren inprenta sartu zenean, eskuz idaztearekiko leialtasun nahiak zeinu konbinatu asko hartzera behartu zuen. Gutenbergen Biblian, garai hartako Erdialdeko Europako eskuizkribuen estilo estua imitatzen duena, hirurehun zeinu ezberdin ere erabiltzen dira, letren bertsioen eta loturen artean.
Tipografia modernoan erabilitako loturek bi funtzio ezberdin betetzen dituzte:
* Jarraian agertzen diren karaktere tipografikoak batzuetan konbinatzeko erabiltzen den dotoreziarik eza ebaztea. Irudiak erakusten duen bezala, “fi” (fi) eta “fl” (fl) loturak dira.
* Eskuzko idazketatik jasotako lotura historikoak irudikatzea. Horietako batzuk hizkuntzen nortasun-ikur bihurtu dira. Hori da, adibidez, Alemaniako eszett (ß) edo Espainiako eñe (ñ) tetren kasua.
Badira bi lotura historiko arreta berezia merezi dutenak, a bildua (@) eta et, anpersand (&) anglizismoaren bidez ere deitua, latinez gure eta juntagailuaren baliokidea dena.
A bildua lotura (@) at parea lotzetik dator. Hasieran, latindar elkartze aurkari horri buruz ari zen, baina inprentaren lehen garaietatik, dirudienez, Italian arroa adierazteko masa-unitate bat (eta batzuetan edukiera-unitate bat) hartu zen. Ingelesez preposizio bera laburtzeko erabili da. Gaur egun, erabiltzaileen helbide elektronikoetako parte da, bere identitatea domeinuarenarekin bereiziz edo lotuz.
Et (&) loturak, ingelesez ampersand eta frantsesez perluète deituak, latinezko emendiozko juntagailu hori laburtzen du, frantsesezko forma eta funtzio berberari eusten diona. Tipografia klasizista batzuetan nabari da bere jatorria, baina moderno gehienetan ez da hain nabarmena. Anglo-hiztunek beren jatorria and hitzaren laburdura dela interpretatu ohi dute. Hizkuntza erromantzeetako hiztun askok akats bera egiten dute, eta bidegabeki baztertzen dute loturarako erabiltzea, erreferentzia bibliografikoetan ohikoa dena, anglizismo gisa.
Gaztelaniaz ere badira lotura bereizgarriak, DE lotzen duena adibidez, eta oraindik ere erabiltzen dira, batez ere, testu bati kutsu arkaikoa emateko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q188725
* Multimedia: Ligatures / Q188725
# Edwin Lutyens

Sir Edwin Landseer Lutyens (Londres, 1869ko martxoaren 29a — ibidem, 1944ko urtarrilaren 1a) ingeles arkitektoa izan zen. Arkitektura tradizionalaren estiloak bere garaiko eskakizunetara egokitu zituen. Landa-etxeak, gerra-memoriak eta eraikin publikoak diseinatu zituen. Funtsezko zeregina izan zuen New Delhi hiriaren diseinuan eta eraikuntzan.

## Iruditegia

* Orchards planoa
* Deanery Garden, Sonning, Berkshire
* The Cenotaph, Whitehall, Londres
* Lutyens' Midland Bank Building, Manchester (1935)
* Rashtrapati Bhavan, New Delhi, lehen Viceroy's House.
* Goddards, Surrey (1898–1900)
* Tigbourne Court, Surrey (1899–1901)
* Greywalls house, Lothian, Scotland (1901)
* Daneshill Brick and Tile Company offices, near Old Basing, Hampshire (1903)
* Country Life Offices, Tavistock Street, Londres (1905)
* Hestercombe Gardens, Somerset, Gertrude Jekyllekin (1904–1906)
* Heathcote, Ilkley, Yorkshire (1906–08)
* Free Church, Hampstead Garden Suburb, Londres (1908–1910)
* Anglo-Boer War Memorial, Johannesburg (1910)
* British Medical Association, Tavistock Square, London (1911)
* Henrietta Barnett School, Hampstead, Londres (1911)
* Johannesburg Art Gallery, Klein Street (1910–1915)
* Abbey House, Barrow-in-Furness, Cumbria (1914)
* Portico of the British School at Rome (1916)
* Midland Railway War Memorial, Derby (1920)
* Mells War Memorial, Somerset (1921)
* The India Gate, New Delhi (1921)
* Midland Bank, Piccadilly, Londres (1922-1923)
* Midland Bank Headquarters, Poultry, London (1924)
* Victory Square Cenotaph, Vancouver (1924)
* Britannic House, Finsbury Circus, Londres (1921–1925)
* Arch of Remembrance, Leicester (1925)
* Cenotaph, Regina, Saskatchewan (1926)
* British Ambassador's residence, Washington, D.C. (1928)
* Hallway in British Ambassador's residence Washington, D.C. (1928)
* Tower Hill Memorial, Trinity Square, Londres (1928)
* 67–68 Pall Mall, London (1928)
* Grosvenor House Hotel, Mayfair, London (1929)
* Rashtrapati Bhavan, New Delhi (1912–1929)
* Castle Drogo, Devon (1911–1930)
* Hampton Court Bridge, Londres (1933)
* Architectural model of unrealised design for Liverpool Metropolitan Cathedral (1933)
* Crypt of Liverpool Metropolitan Cathedral 1933–41
* Thiepval Memorial to the Missing of the Somme, France (1928–1932)
* Broughton memorial lodge, Runnymede, Surrey (1930–1932)
* St Jude's Church, Hampstead Garden Suburb, Londres (1909–1935)
* Reuters & Press Association Building, 85 Fleet Street, Londres (1934–38)
* Campion Hall, Oxford (1936)
* Irish National War Memorial Gardens, Dublin (1932-1940)
* Runnymede Bridge, Surrey (1961)
* Tra Na Rosann, Downings, Ireland

## Kanpo estekak

* Datuak: Q378157
* Multimedia: Edwin Lutyens / Q378157