# Rutherfordio

Rutherfordioa (eka-hafnio bezela ere esaten zaio) elementu kimiko sintetiko bat da, Rf ikurra eta 104 zenbaki atomikoa dituena. Izen hori Ernest Rutherfod zientzialariaren omenez jarri zioten; zientzialari hori modelo atomiko eta fisika nuklearreko kolaboratzaile izan zen. Oso erradioaktiboa den elementu honen $^{265}$Rf isotopoak gutxi gorabehera 13 orduko erdibizitza dauka.
Elementuen taula periodikoan d blokean dago eta laugarren ilarako bigarren trantsizio-elementua da. 7. periodoan dago eta elementuen 4. taldekoa da. Esperimentuen bidez frogatu da Rutherfordioak 4. taldeko hafnioaren homologorik astunena bezela jokatzen duela. 4. taldeko beste elementuen antzeko kimika du, nahiz eta kalkulu batzuek erakutsi zuten elementuak propietate nabarmenki desberdinak erakuts zitzakeela, efektu erlatibisten ondorioz.
1960ko hamarkadan, Sobietar Batasuneko Instituto Conjunto de investigacion Nuklear-ean eta Kaliforniako Lawrence Berkeley National Laboratoryn rutherfordio kantitate txikiak ekoiztu ziren. Aurkikuntzaren lehentasuna eta elementuaren izena zientzialari sobietarren eta estatubatuarren artean eztabaidatu zen, eta eztabaida horrek 1997ra arte iraun zuen. Urte hartan, Kimika Puru eta Aplikatuko Nazioarteko Batasunak (IUPAC) Rutherfordio izena ezarri zion elementuari, eztabaida horri amaiera emanez.

## Historia

Rutherfordioa lehen aldiz 1964an sintetizatu zen Dubnan (Errusia), Joint Institute for Nuclear Research-en. Ikertzaileek plutonioa bonbardatu zuten 113-115 MeV-era azeleratutako neoi-ioiekin, eta adierazi zuten fisio nuklearraren aztarnak aurkitu zituztela mikroskopio batekin beira berezi baten gainean; aztarna horiek elementu berria zegoela adierazten zuten.
1969an, Kaliforniako Unibertsitateko (Berkeley) ikertzaileek elementua sintetizatu zuten, $^{249}$Cf eta $^{12}$C gainjarriz energia handiko talketan. Berkeleyko taldeak ere adierazi zuen Sobietar ikertzaileek erabilitako metodoa ezin izan zutela errepikatu.
Estatubatuarrek egindako adierazpen horrek zalantzan jarri zuen elementuaren izena; izan ere, sobietarrek Dubnan sintetizatu zutela zioten eta Dubnio (Db) proposatu zuten, baita Kurchatovio (Ku) ere, 104. elementurako ikerketa nuklear sobietarraren buruzagi ohiaren omenez, Igor Vasilievitx Kurchátov (1903-1960). Estatubatuarrek, aldiz, Rutherfordio (Rf) proposatu zuten Ernest Rutherford Zeelanda Berriko fisikari nuklear ospetsuaren omenez. International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) erakundeak Unnilquadium (Unq) izena hartu zuen aldi baterako, elementuen izendapen sistematikoaren arabera. Azkenik, 1997an eztabaida ebatzi zen egungo izena hartzearekin batera.

## Kimika esperimentala
### Gas fasean

Konposatu eta ioi konplexuen laburpena :
| Formula | Izenak |
| RfCl$_4$ | Rutherfordio tetrakloruroa, rutherfordio(IV) kloruroa |
| RfBr$_4$ | Rutherfordio tetrabromuroa, rutherfordio(IV) bromuroa |
| RfOCl$_2$ | Rutherfordio oxikloruroa, rutherfordio(IV) bromuroa |
| [RfCl$_6$]$^{2-}$ | hexaklororutherfordato(IV) |
| [RfF$_6$]$^{2-}$ | hexafluorutherfordato(IV) |
| K$_2$[RfCl$_6$] | potasio hexaklororutherfordato(IV) |
Rutherfordioaren kimikaren azterketari buruzko lehen lanak oinarritzen ziren termo-kromatografian eta deposizio erlatiboko tenperaturaren adsortzio-kurben neurketan. Hasierako lanak Duban egin ziren, elementuaren aurkikuntza berresteko ahaleginetan. Rutherfordioaren jatorrizko erradioisotopoak identifikatzeari dagokionez, berriz, egindako azken lanak fidagarriagoak dira. $^{261m}$Rf isotopoa erabili zen azterketa horietan, nahiz eta bizitza luzeagoa duen $^{267}$Rf isotopoa ($^{291}$Lv, $^{287}$Fl eta $^{283}$Cn-ko beherakada-katean sortua) etorkizuneko esperimentuetarako isotopo egokiagoa izan daitekeen. Esperimentuak egiteko garaian, rutherfordioak 6d serie berria hasiko zuelakoan oinarritu ziren, eta, ondorioz, tetrakloruro hegaskor bat osatu beharko luke molekularen izaera tetraedrikoagatik. Rutherfordio kloruroa (IV) bere homologoa den hafnio kloruroa (IV) (HfCl$_4$) baino hegaskorragoa da, berak ematen dituen loturak kobalenteagoak baitira.
Egindako hainbat esperimentuk egiaztatu zuten rutherfordioak 4. taldeko elementu bat bezala jokatzen duela, kloruro tetrabalente bat (RfCl$_4$), bromuroa (RfBr$_4$) eta oxikloruro bat (RfOCl$_2$) eratzen dituelarik. Hauteman da RfCl$_4$-ak lurrunkortasun baxuagoa duela, 4. potasio kloruroa gehitzerakoan fase solido gisa gehitzen delako fase likido moduaren ordez. Horrek ez-hegaskorra den K$_2$RfCl$_6$ eratzen dela frogatzen du.

### Fase urtsua

Rutherfordioak [Rf] 5f$^{14}$ 6d$^2$ 7s$^2$ konfigurazio elektronikoa duela susmatzen da, eta, beraz, hafnioaren homologo astun gisa jokatzen du. Horregatik, ingurune azido sendo batean Rf$^{4+}$ ioi hidratatua erraz eratu beharko luke eta azido klorhidrikoa, bromhidriko edo fluorihidrikoan konplexuak eratu beharko lituzke.
Rutherfordioaren kimika urtsuko azterketa eztabaidaezinenak Japoniako Energia Atomikoaren Ikerketa Institutuko talde batek egin ditu, $^{261m}$Rf isotopoa erabiliz. Rutherfordio, hafnio eta zirkonio isotopoak erabiltzen dituzten azido klorhidrikoaren erauzketa-esperimentuek eta 4 torio sasi-taldeko elementuek frogatu dute rutherfordioak portaera ez-aktinidoa duela. Haren homologo arinenekin egindako konparaketek rutherfordioa 4. taldean kokatu zuten irmoki, eta disoluzio kloruroetan, hexaklororutherfordato konplexua, hafnioaren eta zirkonioaren modu berean eratzen duela.
$^{261m}$Rf$^{4+}$ + 6 Cl$^−$ → [$^{261m}$RfCl$_6$]$^{2−}$
Azido fluorhidriko disoluzioan antzeko emaitzak lortu ziren. Erauzketa-kurben arteko desberdintasunak honela interpretatu ziren: fluoruro ioiarekin eta hexafluororutherfordato ioiaren formakuntzarekin duen afinitatea ahulagoa da. Hafnio eta zirkonio ioiek, berriz, zazpi edo zortzi fluoruro ioiekin osatzen dituzte konplexuak (erabilitako kontzentrazioetan).
$^{261m}$Rf$^{4+}$ + 6 F$^−$ → [$^{261m}$RfF$_6$]$^{2−}$

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1226
* Multimedia: Rutherfordium / Q1226
* ↑ «Rutherfordium - Element information, properties and uses | Periodic Table» www.rsc.org (Noiz kontsultatua: 2024-10-16).
* ↑ (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Rutherfordio. 2024-05-21 (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).