# Almudena Grandes

Maria Almudena Grandes Hernández (Madril, 1960ko maiatzaren 7a - ibidem, 2021eko azaroaren 27a) idazle espainiarra zen. El País egunkariko ohiko zutabegilea zen. 2018an, Espainiako Narratiba Sari Nazionala eman zioten, bere idazlan gehienak historia hurbilean kokatuz, Francoren diktadura garaiko iragan ezkutu baten arrastoak berreskuratu eta XX.mendearen amaierako eta XXI. mendeko lehen hamarkadetako Espainiako gizartearen gakoak azaltzeko egin zuen ahaleginagatik.. Zinemarekin lotura handiak zituen, bere lanetako sei film bihurtu zituzten, eta Espainiako Arte eta Zientzia Zinematografikoen Akademiaren ohorezko patroia izan zen.

## Bizitza

Txikitatik, idazle izan nahi zuen, baina bere amak "nesken karrera" eskaini nahi izan zion, eta Madrilgo Complutense Unibertsitateko Geografia eta Historia Fakultatean sartu zen, nahiz eta berak nahiago izango zuen latina ikasi. Lizentziatu ondoren, entziklopedia-testuak idatziz hasi zen lanean. Zinema-munduan ere aritu zen denboraldi batez: Óscar Ladoirek zuzendutako A contratiempo (1982). Berak adierazitakoaren arabera “Poesia idazle afizionatuen” alaba eta biloba izanik, ez da inoiz narratiba ez den beste genero batean aritu, “pasio handia eta, aldi berean, frustrazio handia” sortu dion generoa. Las edades de Lulú (1989) nobela erotikoak, La Sonrisa Vertical XI Saria irabazi zuen, eta, hurrengo urtean, Bigas Lunak pelikula bihurtu zuen, Almudena Grandesekin batera idatzitako gidoiarekin. Biak Goya sarietarako izendatuak izan ziren, 1991n, Egokitutako Gidoi Onenaren kategorian. Liburuak arrakasta handia izan zuen, eta hogei hizkuntza baino gehiagotara itzuli zuten. Bere lehen eleberriaren arrakasta handiak, haren hitzetan, «bizi nahi zuen bizitza eman dit, eta ez dut inoiz zor hori kitatu ahal izango».10
1991ean argitaratu zuen Te llamaré Viernes eleberriak ez zuen eragin handirik izan, 1994ko Malena es nombre de tango izenekoak, aldiz, izan zuen arrakasta, eta Gerardo Herrerok zinemara egokitu zuen, 1996an. Urte hartan bertan argitaratu zuen prentsan maiz egiten dituen kolaborazioetako batean agertu izanagatik ezagunak ziren ipuinez osatutako Modelos de mujer bilduma. Horietako bat, El vocabulario de los balcones, Luis García Monteroren poema batean inspiratua, Juan Vicente Córdobak 2000n zuzendutako Aunque tú no lo sepas film luzerako oinarri izan zen.
1997ko urrian, Literaturako Rosone d'Oro saria jaso zuen, Italian, bere lanagatik. Egile espainiar bati ematen zioten lehen aldia zen, eta emakume bati eman zioten lehen aldia.
1998ko Atlas de geografia humana, 2002ko Los aires difíciles eta 2004ko Castillos de cartón izan ziren bere hurrengo eleberriak. Aurrekoak bezala, denak XX. mendearen azken laurdeneko edo XXI.aren hasierako Espainian gertatzen dira, teknika errealistaz eta introspekzio psikologikoz garai hartako pertsonaien egunerokotasuna erakusten zuen.
2003an, Mercado de Barceló izenburupean El País egunkarian agertutako artikulu sorta bat argitaratu zen, eta, 2005ean, Estaciones de paso liburuarekin bere lan laburrak publikatzen jarraitu zuen; hainbat kontakizunen ikuspegiari buruzko bost ipuin biltzen dituen narrazio liburu horretan, hainbat nerabek egoera ezberdinen aurrean egiten dituzten hurbilketari buruz, ulertzeko gai ez direnak edo ulertzeko gai izan arren, beraien bizitza denez, bizi behar dituzten egoerak.
2006an, Los aires difíciles eleberrian oinarritutako izen bereko filma estreinatu zen. Filma Gerardo Herrerok zuzendu zuen; aktore-lanetan, berriz, José Luis García Pérez, Cuca Escribano eta Roberto Enríquez izan ziren.
2007an El corazón helado argitaratu zuen, historia zabal eta konplexua. Argitaratu eta ondoko urtean, eleberri horrek bi sari garrantzitsu irabazi zituen: José Manuel Lara eta Madrilgo Liburu Saltzaileen Kofradia.
2007ko martxoaren 23an, Atlas de geografia humana eleberrian oinarritutako izen bereko filma estreinatu zen. Cuca Escribano, Montse Germán, María Bouzas eta Rosa Vilas aktoreek antzeztu zuten, eta idazlearen laguna zen Azucena Rodríguezek zuzendu zuen. 2012an, Luis García-Araus antzerkigileak eleberria antzerkira egokitu zuen, eta Madrilgo María Guerrero antzokian antzeztu zuen Juanfra Rodríguezen zuzendaritzapean Arantxa Arangurenek, Nieve de Medinak, Ana Oterok eta Rosa Savoinik osatutako aktore taldeak antzeztua. El corazón helado eleberriaren idazketa prozesuan, gerraosteko frankismoaren aurkako borroka klandestinoari buruzko dokumentazioa bildu zuen, bereziki bertako protagonisten testigantzen bitartez, hedabide ofizialek isilarazitako eta historiografiak baztertu zituen pasarteak kontatzeko. Honekin, Episodios de una guerra interminable deitu zuen sei eleberriko zikloa osatzen ari zen, bere Perez Galdos miretsiaren Episodios nacionales bildumaren oroimenez. Kontakizunek 1939 eta 1964 arteko epea hartzen dute, eta fikzioa eta ez-fikzioa tartekatzen dituzte hainbat ataletan agertzen diren protagonismo ezberdineko pertsonaiekin. Era berean, autoreak 1977-78ra arte kontatutako gertakariak eta horien ondorioak proiektatzen ditu bere ahotsez idatzitako epilogoetan. 2010ean serieari hasiera eman zion Inés y la alegría nobelak Mexikon Elena Poniatowska saria irabazi zuen. Epaimahaiaren aktaren arabera, eleberria "narrazio-lan oparoa da, eta tradizio galdosarrean muntatuta dago, haizearen eta marearen aurka, idazle zein irakurleek duten presaka ibiltzeko gure garaiko joera orokorraren aurka". Honen ondoren etorri ziren El lector de Julio Verne (2012), Las tres bodas de Manolita (2014), 2018an Narratiba Sari Nazionala jaso zuen Los pacientes del doctor García (2017) eta La madre de Frankenstein (2020). Azken lanak, hil zenean oraindik argitaragabe zegoenak, Mariano en el Bidasoa du izena. 2019an, Tusquetsek, bere lanak argitaratu ohi zituen editorialak La herida perpetua argitaratu zuen, 2008an El País egunkariarekin elkarlanean hasi zenetik bertan idatzi zituen zutabeen zati baten bilduma.
Almudena Grandes Madrilen hil zen, 2021eko azaroaren 27an hirurogeita bat urte zituela, koloneko minbiziaren ondorioz; Madrilgo hilerrian lurperatu zuten.

## Autorearen ildo ideologikoa

Almudena Grandes El País egunkariko ohiko zutabegile izan zen, eta hizketakide Onda Cero eta Cadena SER irrati kateetako hainbat programetan. Ezkerreko jarrera politikoetan nabarmendu zen, eta Ezker Batuari laguntza publikoa eman zion (adibidez, 2011ko hauteskunde orokorretan). 2016ko hauteskunde orokorretan, ordea, esan zuen ez zela "inongo alderdiren alde posizionatzen"; izan ere, haren esanetan, "horietako batek ere ez zuen ideologikoki ordezkatzen". 2010eko apirilean egindako elkarrizketa batean, galdetu ziotenean noiztik zuen "bihotza ezkerrerantz makurtuta", honako hau erantzun zuen: "Nire pentsamenduaren oinarri diren bizitzako beste hainbat gai ideologiko bezala, ezkertiar bihurtu naiz irakurriz".
Autoreak adierazi zuen, halaber, azken mendeko lehen hamarkadan, Espainia "nabarmen eta astakilo" asko dituen herrialde bihurtu zela. Bere iritziz, oso gizarte desatsegin eta bihozgabea da Espainiakoa, besteen sufrimenduarekiko axolagabekeriaz betea, kontsumismoan eta materialismoan murgildua. Los besos en el pan (2015) lanean, klase sozial ertain eta txikiak astindu zituen atzeraldi handian oinarritutako eleberrian, gure aitona-amonak duintasunez bizitzeko duten ideia aldarrikatu zuen. Ideia hori oso garrantzitsua izan zen eleberrirako, bertan aitona-amonen eta biloben arteko elkarrizketa gisa agertzen baita, "Espainian beti presente egon den pobrezia bere gain hartzeko apaltasuna berreskuratzeko beharra" borroka gisa, poza eta ilusioa baztertzen dituen borroka izan gabe.
Bere lanaren zati handi bat biltzen duten frankismoa eta Espainiako trantsizioa gaiei buruz, Grandesek baieztatzen zuen zerikusi handia zuela hedapen handiagoa lortu zuen kultura ofizialak. "Aitona-amonen" belaunaldiak mantentzen zuen bertsio isil eta iheskorrarekin, geroko belaunaldiek elikatu izan zuten bertsioa, egilearen hitzetan, "belaunaldi isiltasun horren ondorioz, Espainiako historia garaikidea guztiz ulertzeko gai izan ez dena". Egilearen adierazpenen arabera, izuaren aplikazio progresibo zehatza egin zuen diktadura prototipikoa izan zen frankismoa. Errepresio hori guztia gobernutik erein zen, inor ez zedin mugitu edo gauzak aldatu nahi izan ez zezan. Espainiako trantsizioa eredu gisa erakutsi zen munduko herrialdeetan, bereziki Latinoamerikan. Bere ustez, instituzioen ikuspuntutik, trantsizioak arrakasta izan zuen: aurrekaririk gabeko eta eredugarria den demokrazia sendo a eta erreala sartzea lortu zuen. Dena den, ikuspuntu moraletik abiatuta, egilearen ustez, trantsizioa, ezarri eta hogeita hamar urtera ere, porrota izan da ideologia aldetik hurrengo belaunaldientzat: "70ko hamarkadan ezarritako joko-arauak ez baititu aitortzen". Hala eta guztiz ere, Grandesek adostu zuen: "Trantsiziotik etorritako belaunaldi hark zintzotasunez egin zuen egin behar zutela uste zutena".
2010eko apirilean argitaratutako elkarrizketa batean, egileak adierazi zuen "literaturak ahalbidetzen duela nork bere bizitzaz gain beste bizitza asko bizitzea". Bere ustez, literaturak "hegoak ematen ditu, eta errealitatearen gainetik jartzen ditu irakurleak". Horregatik, bizitzan gauza asko ikasi dituela dio, baina, are gehiago, irakurri dituen liburuetan. Esaten zuen, halaber, beste istorio batzuk entzun eta beste bizitza batzuk ezagutzeko beharra instintiboa dela, eta hori dela gizakiok irakurtzera bultzatzen gaituen indarra. Era berean, egileak elkarrizketa berean baieztatu zuen hizkuntza pentsamenduaren adierazpenari buruzkoa dela, esan dezakeguna baino ez baitago: "Gauzak izendatzen dituzten hitzak galtzen baditugu, gauza horiek ere galduko ditugu; jendeak ez du ulertzen hizkuntza pobreak zein neurritan pobretzen dituen pentsamendua, bizipenak eta bizitzako plazerak».
Bere literaturak eta irakurleek pizten duten grinaren inguruan, 2010eko elkarrizketan, hau gehitu zuen Grandesek: «Nire irakurleak nire askatasuna dira, hor dauden bitartean, idatzi behar ditudan liburuak idazten jarraituko dut. Hala ere, idazten dudanean, neure burua hunkitzeko idazten dut; irakurlea ni naizela sinestarazteko (guztietan kritikoena); hunkitzea; itzultzeko, nolabait, eman didaten guztia, bizitza osorako nire azala direlako.»

## Eraginak bere lanean

Almudena Grandesek elkarrizketan nabarmendu zuen Benito Pérez Galdós eta Ana María Matute autoreek markatu zutela bere lana, nerabezaroan, eta bereziki aipatzen du azken honen Los hijos muertos idazlanak izandako eragina: 20 urte zituela irakurri zuen, eta bere literatura-bokazioa piztu zuen. Daniel Defoeren Robinson Crusoek eta Homeroren Odiseak markatu zuten bizirik geratutako pertsonaia arketipoekiko atxikimendua, ez nahitaez itsasoan galdutakoak, baizik eta, modu batera edo bestera, bizirik irauten dutenak, heroien, antiheroien eta abarren aurrean. Era berean, Espainiako beste idazle askorengan bezala, Cervantesen eragin handia nabaritzen da; izan ere, Grandes historia konplexuak eraikitzera behartu zuen, istoria txikiak beste lan zabalago batzuen barruan jarriz.
Baina ez dira idazleak bakarrik izan Almudena Grandesen lana markatu dutenak, Luis Buñuel bezalako zinemagileak ere eragin zuten bere lanean. "Zaila da antzematea, baina (...) Los Aires Difícilesen amaiera Viridianaren amaieraren eraginpean dago".

## Jarduera publikoa

Almudena Grandes El País egunkariko ohiko zutabegilea zen, eta Cadena SER programetan hizlari gonbidatua izan zen. Ezkerreko posizio politikoengatik nabarmendu zen, Izquierda Unidaren alde agertu zen publikoki. Hala, 2007ko apirilean, "Bizikidetzaren alde, tentsioaren aurka" manifestuaren 2728 sinatzaileetako bat izan zen. Agirian intelektual talde batek onartezintzat jo zuen terrorismoa "oposizioaren ardatz" bihurtzea, eta salatu zuen bat-bateko hazkundea. ingurune politiko eta sozial txarra "gehiegikeriatan eta manipulazioetan oinarrituta". ETAk Barajasko aireportuko T-4aren aurkako atentatuaren ostean deitutako manifestazioan "Bakearen, bizitzaren, askatasunaren alde eta terrorismoaren aurka" egindako adierazpena irakurri zuen. Ekintza hark eragin zuen negoziazioen testuinguruan mantendutako su-etenaren haustea.
Bere lan guztietan errebindikatu izan zuen. Bere historia pertsonal eta familiarra batzen zituen Madrilgo hiriarekin lotura handia zuen. 2018ko maiatzean, San Isidro jaietako pregoilari izan zen.

### Polemikak

2007ko martxoan, El corazón helado liburuaren aurkezpenean, idazlearen adierazpen batzuek polemika handia sortu zuten: zerbait fusilatu behar ote zuen galdetu zitzaionean, idazleak erantzun zuen "bere onetik ateratzen duten bi edo hiru ahots fusilatuko lituzkeela", zenbait iturriren arabera, Pío Moak kritika egin zion baieztapen horri, Libertad digital egunkarian autoreaz iseka eginez. Aurkezpen berean, Almudena Grandesek Alderdi Popularra ere kritikatu zuen, esanez "Espainiako eskuinak frankismoa baino bigarren Errepublika gogorarazten duen herrialde batean gaude, non berriro ere "jainkozko graziaz" gobernatzeko eskubidea aldarrikatzen den edo ezin izan duen politiko garaitu gisa erreakzionatu baizik eta desjabetutako lur-jabea edo poltsa lapurtzen dioten norbait bezala".
2008ko azaroan, artikulu bat idatzi zuen El País egunkarian, Maravillas mojaren esaldi bat barregarri uzteko. Honela zioen: «Auzitegi batek Francoren heriotza egiaztatu du. Ze barrea diote batzuek. Nik nahiago dut beste gauza batzuez barre egin. "Utzi bidaltzen. Eutsi eta mespretxatu. Eta perfektua izango zara". Kontratu sadomasokista dirudi, baina Maravillas amaren aholkua da. Imajinatzen al duzue zein poza sentituko zuen miliziano gazte, armatu eta -mmm!- izerditsuen patruila baten eskuetan erori zenean? 1974an, bere ohean hiltzean, atsegin handiz gogoratuko zuen mespretxu bizi hura, perfekzio goreneko iturri hura. Beatifika dezatela, mesedez. Trukean, Bono beatifika dezakete, bere ile-inplantearen banitate txikia bekatu beniala baita halako perbertsioaren aurrean.». Espainiako Gerra Zibilean milizianoengandik jasandako bortxaketen inguruan ironizazio hori oso kritikatua izan zen komunikabideetan.

## Idazlanak
### Eleberriak

* Las edades de Lulú (Tusquets, 1989) (ISBN 84-7223-748-6)
* Te llamaré Viernes (Tusquets, 1991) (ISBN 84-7223-835-0)
* Malena es un nombre de tango (Tusquets, 1994) (ISBN 84-8310-655-8)
* Atlas de geografía humana (Tusquets, 1998) (ISBN 84-8310-073-8)
* Los aires difíciles (Tusquets, 2002) (ISBN 84-8310-195-5)
* Castillos de cartón (Tusquets, 2004) (ISBN 84-8310-259-5)
* El corazón helado (Tusquets, 2007) (ISBN 978-84-8310-373-9)
* "Episodios de una guerra interminable" bilduma
** Inés y la alegría (Tusquets, 2010) (ISBN 978-84-8383-253-0)
** El lector de Julio Verne (Tusquets, 2012) (ISBN 9788483833889)
** Las tres bodas de Manolita (Tusquets, 2014) (ISBN 9788483838457)
** Los besos en el pan (Tusquets, 2015) (ISBN 978-84-9066-191-8)
** Los pacientes del doctor García (Tusquets, 2017) (ISBN 978-84-9066-432-2)
** La madre de Frankenstein (Tusquets, 2020) (ISBN 978-84-1107-055-3)
** Mariano en el Bidasoa (amaitu gabea)

### Ipuin-sortak

* Modelos de mujer (Tusquets, 1996) (ISBN 84-8310-602-7)
* Mercado de Barceló (Tusquets,2003) (ISBN 84-8310-881-X)
* Estaciones de paso (Tusquets, 2005) (ISBN 84-8310-312-5)

### Bere nobeletan oinarritutako filmak

* Las edades de Lulú (Bigas Luna, 1990)
* Malena es un nombre de tango (Gerardo Herrero, 1995)
* Aunque tú no lo sepas (Juan Vicente Córdoba, 2000)
* Los aires difíciles (Gerardo Herrero,2006)
* Atlas de geografía humana (Azucena Rodríguez, 2007)
* Castillos de cartón (Salvador García Ruiz, 2009)

### Telebistara egokitutako serieak

* Los pacientes del doctor García (TVE, 2023)

## Sariak

* 1989ko La sonrisa vertical saria, Las edades de Lulú eleberriagatik.
* 1997ko Literatura Rosone d'Oro saria, (Italia)
* 2002ko Koherentziaren Saria, Guardo (Palentzia).herriko Ezker Batuko Tokiko Batzarrak emandakoa.
* 2002ko Arte eta Letretako Julián Besteiro saria, obra osoagatik.
* 2002ko libururik onenaren Cálamo saria, Los aires difíciles liburuagatik.
* 2003ko Crisol saria, Los aires difíciles eskutik.
* 2008ko José Manuel Lara Fundazioaren saria, El corazón helado liburuagatik.
* 2008ko Madrilgo liburu-saltzaileen Gremioaren saria, El corazón helado liburuagatik.
* 2011ko Madrilgo Kritikaren saria, Inés y la alegría liburuagatik. .
* 2011ko Elena Poniatowska eleberri-sari iberoamerikarra, Inés y la alegría liburuagatik.
* 2011ko Sor Juana Inés de la Cruz saria, Inés y la alegría liburuagatik.
* 2017ko Atotxako Abokatuen Nazioarteko Saria, 2017.
* 2018ko Liber saria Editoreen Gremioaren Federazioak egile hispanoamerikar garrantzitsuenari emandakoa.
* 2018ko Kultura Ministerioaren Narratiba Sari Nazionala Los pacientes del doctor García eleberriagatik.
* 2020ko Nazioarteko Prentsa Klubaren Nazioarteko Kazetaritza Saria, giza balioen defentsan duen oihartzunagatik, bere literatur lanagatik eta komunikabideetan izandako presentziagatik
* 2020ko Europako Literaturako Jean Monnet Saria Los pacientes del doctor García liburuagatik
* 2021ean Hil osteko Arte Ederretako Merezimenduaren Urrezko Domina.
* 2021eko abenduaren 7an, Madrilgo Liburutegien Gremioak sari bat sortu zuen Almudena Grandes omentzeko. Sari horrek idazlearen izena du, eta «egile berri baten lehen eleberria» aitortzen du.
* 2021eko abenduan, Asociación Pro Derechos Humanos de España elkarteak (APDHE) Sari Berezia eman zion, memoria demokratikoa berreskuratzeko egindako lana saritzeko. Hainbat lanetan islatu zuen memoria.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) El Gobierno distingue a título póstumo a Almudena Grandes con la Medalla de Oro al Mérito de las Bellas Artes. .
* ↑ (Gaztelaniaz) «Muere a los 61 años la escritora Almudena Grandes» www.europapress.es (Europa Press) 2021-11-27 (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Neira Jimenez, Julio. (2020). «Laudatio de Almudena Grandes por el Dr. Julio Neira Jiménez y Discurso de la doctora honoris causa en Filología ALMUDENA GRANDES» docplayer.es ISBN PDF Descargar libre. (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes y sus 6 adaptaciones al cine» Fotogramas 2021-11-27 (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Hermosilla Sánchez, Alejandro. (2007). «ALMUDENA GRANDES: sobreviviendo a su propio mito» TONOS Digital 13 ISSN 6921 1577 6921..
* ↑ (Gaztelaniaz) «10 curiosidades que no sabías de Almudena Grandes» enfemenino 2015-03-03 (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Romera Castillo, Jose. (2015). Almudena Grandesi elkarrizketa. UNED (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Las edades de Lulú » Premios Goya 2023» www.premiosgoya.com (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Mora, Rosa. (1997-10-13). «Almudena Grandes, premiada en Italia por el conjunto de su obra» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Los aires difíciles (2006). (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Atlas de geografía humana (2007). (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Torres, Rosana. (2012-11-22). «Cuatro chicas de la movida» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes - Detalle de la autora» www.elem.mx (Enciclopedia de la Literatura en México - FLM) (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) MÉXICO, EFE. (2011-10-13). «"Inés y la alegría", de Almudena Grandes, Premio Iberoamericano Elena Poniatowska» diariodenavarra.es (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) A.E. (2021-11-30). «'Mariano en el Bidasoa', el nexo entre Almudena Grandes y Eibar» El Diario Vasco (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Muere la escritora española Almudena Grandes a los 61 años» BBC News Mundo (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Mantilla, Jesús Ruiz. (2021-11-29). «Amigos, familiares y cientos de lectores con sus libros despiden a Almudena Grandes» El País (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Almudena Grandes, Antonio Baylos y Julio Rodríguez eligen IU. YouTube (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Entrevista a Almudena Grandes. YouTube (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes: "La propuesta de Ciudadanos sobre violencia de género esconde una idea muy antigua" - laSexta» web.archive.org 2016-03-21 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) Entrevista a Almudena Grandes. (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El manifiesto de la marcha de Madrid acusa al PP de "pretender instrumentar el dolor" de las víctimas del terrorismo» Libertad Digital 2007-01-14 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Pregón San Isidro 2018 Almudena Grandes. (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) niusdiario.es. (2021-11-27). «Las frases más polémicas de Almudena Grandes» Nius Diario (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Moa, Pío. (2007-03-27). «Almudena, la afusilaora» Libertad Digital (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La escritora fallecida aseguró lo siguiente sobre Madre Maravillas: "¿Imaginan el goce que sentiría al caer en manos de una patrulla de milicianos jóvenes, armados y -¡mmm!- sudorosos?"» Hispanidad 2021-11-29 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Digital, Periodista. (2013-12-17). «La 'santa laica' Almudena, que se mofó de las monjas violadas, da lecciones de 'respeto'» Periodista Digital (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Milicianos progresistas» Diario ABC 2008-11-25 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Neira, Javier. (2008-11-26). «Un asco superlativo» La Nueva España (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «LAS EDADES DE LULÚ. XI PREMIO LA SONRISA VERTICAL» www.follasnovas.com (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Mora, Rosa. (1997-10-13). «Almudena Grandes, premiada en Italia por el conjunto de su obra» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «IU GUARDO: - PREMIO A LA COHERENCIA 2002 "Almudena Grandes"» IU GUARDO (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) D, L.. (2002-03-11). «Almudena Grandes, Premio Julián Besteiro por su obra literaria y periodística» Libertad Digital - Cultura (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Premio Calamo 2002» www.calamo.com (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes, premio Crisol» El Periódico de Aragón 2003-11-16 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) ‘El corazón helado’, de Almudena Grandes, novela ganadora en 2008 - Fundación José Manuel Lara. 2008-04-08 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «'El corazón helado', de Almudena Grandes, gana el Premio 'Libro del Año 2007' que otorga el Gremio de Libreros» www.europapress.es 2008-04-16 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes gana el Premio de la Crítica de Madrid por Inés y la alegría» El Español 2011-09-29 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) Cádiz, Diario de. (2011-10-13). «Almudena Grandes gana el Premio Poniatowska de Novela» Diario de Cádiz (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes, galardonada con el XIX Premio Sor Juana Inés de la Cruz por 'Ines y la alegría'» www.europapress.es 2011-11-02 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes recibirá el Premio 'Abogados de Atocha' este jueves en Toledo» www.europapress.es 2017-02-27 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La escritora española Almudena Grandes ganó el premio Liber 2018» www.aa.com.tr (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes, Premio Nacional de Narrativa: "Los españoles vivimos sobre una mina de oro"» ELMUNDO 2018-10-23 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Ana Blanco, Almudena Grandes, Pablo M. Díez, Paola del Vecchio y Álvaro Ybarra galardonados por el CLUB INTERNACIONAL DE PRENSA» deconcursos 2020-05-27 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Frantsesez) R, H.. (2020-09-21). Cognac : le prix Jean-Monnet attribué à l'Espagnole Almudena Grandes. ISSN 1760-6454. (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Almudena Grandes, medalla de oro en Bellas Artes a título póstumo» www.europapress.es 2021-11-30 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La Asociación Pro Derechos Humanos de España otorga su Premio Extraordinario a Almudena Grandes» infoLibre 2021-12-10 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La Asociación Pro Derechos Humanos de España otorga su Premio Extraordinario a Almudena Grandes» infoLibre 2021-12-10 (Noiz kontsultatua: 2023-07-31).

## Kanpo estekak

* Idazlearen webgune ofiziala
* Idazlearen lana zabaltzeko X orria. Tusquets Editores-ek kudeatzen du (@TusquetsEditor).
* Idazlearen Facebookeko kontu ofiziala (esteka hautsita dago Internet Archive-n eskuragarri dago).
* Tusquets Editores argitaletxearen idazle fitxa
* Idazleak EL PAIS egunkarian argitaratutako artikuluak
* Cervantes Institutuko idazlearen fitxa
* Malagako Almudena Grandes eskola publikoaren webgunea
* Idazleak CADENA SER irratikan parte hartzen zuen atala
* Datuak: Q274348
* Multimedia: Almudena Grandes / Q274348