# Maria Luisa Pacheco

Maria Luisa Pacheco (La Paz, 1919 - New York, 1982) teknika mistoko margolari eta artista boliviar eta amerikarra zen.
Bolivian eta gero Espainian prestakuntza jaso ondoren, bertako abangoardiarekin harremanetan egon zen —Daniel Vázquez Díaz, Antoni Tàpies eta kubistak—, eta horrek eragin handia izan zuen berarengan, eta, ondorioz, Pacheco Boliviako arte garaikidearen figura aitzindari bihurtu zen, bere “Ocho contemporáneos” taldearekin.
1950eko hamarkadan joan zen New Yorkera, eta bertan egin zuen ibilbide osoa. Bere lana figuratiboa izan da lehenik, eta indigenismoz blai dago, eta, gero, abstrakziorantz eta espresionismo abstrakturantz jo zuen. 1970eko hamarkadan heldu zen bere lanaren heldutasunera, non errepresentazio figuratiboagoetara itzuli zen, aldi berean bere teknika misto eta lauak sintetizatuz, abstrakzioa eta figurazioaren konbinazio nabarmena lortzeko.
New Yorken 20 urteko ibilbidea egin arren, eragin handia izan du Latinoamerikako artean. Izan ere, Boliviako espresionismo abstraktuaren ordezkari garrantzitsuena bihurtu da, eta arte garaikidearen aitzindaritzat jotzen dute herrialdean.

## Biografia
### Gaztaroa eta prestakuntza Bolivian eta Espainian

Maria Luisa Mariaca Dietrich La Pazen jaio zen (Bolivia), 1919ko irailaren 22an. BEre aita Julio Mariaca Pando arkitekto boliviarra zen, eta Maria Luisa txikitatik inspiratu zuen haren arkitektura-tailerrak, marrazteko.
1934tik aurrera, Hernando Siles Arte Ederren Akademia Nazionalean ikasi zuen, non Cecilio Guzmán de Rojas eta Jorge de la Rezaren ikasle izan zen, non fakultateko kide eta irakasle bihurtu zen. Indigenismoak sentsibilizatu zuen. Maria Luisa Pacheco adierazpen artistikoko tresnetan hasi zen aitaren arkitektura-tailerrean.
1939an, Victor Pacheco Iturrizagarekin ezkondu zen, eta harekin alaba bat zuen hurrengo urtean, eta seme bat 1943an. 1956an dibortziatu ziren, baina bere senarraren abizena gorde zuen artearen munduan identifikatzeko, bere karrera hasia baitzuen jada.
1940ko hamarkadaren amaieran eta 1951ra arte, La Razón egunkarian lan egin zuen erretratugile eta ilustratzaile gisa, eta, ondotik, arte eta literatura ataleko erredaktore gisa. 1951n, Maria Luisa Pachecok bere baliabide kuttuna pintura zela erabaki zituen, eta bere lehen bakarkako erakusketa La Pazeko Udal Aretoan egin zuen urte berean.
Espainiako Gobernuaren beka bati esker, Pachecok ikasketak jarraitu zituen 1951 eta 1952an, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian (Madril, Espainia) graduatutako ikasle gisa eta pintura irakasle gisa. Pachecok Daniel Vázquez Díaz margolari kubistaren tutoretzapean ikasi zuen, zeina espezialista baitzen erretratuan eta paisaian, baina horma-pintura ikasi zuen harekin, eta bi dimentsioko gainazal batean hiru dimentsioko efektuak lortzea ahalbidetzen duten teknikak esploratu zituen, askotan haren gainazala hainbat planotan zatituz. Espainiako estatuan, Antoni Tàpiesekin eta Espainiako abangoardiako beste artista batzuekin harremanetan egon zen, kubistekin bereziki; haien eragin nabarmena izan zuen, eta estilo abstraktura jo zuen.
1952an, Boliviara itzuli zen, La Pazeko Akademian irakasteko, eta “Ocho Contemporanos” edo “Generación del 52” taldea sortu zuen (1952ko Bolibartar Iraultzari erreferentzia eginez, zeinak indigenismoa Boliviako eztabaida soziopolitiko hegemonikoan txertatu zuen), Mario Campuzano, Jorge Carrasco Nuñez del Prado eta María Esther Ballivián artistekin batera. 1950eko hamarkadako Boliviako artearen irudi aitzindariak izango dira.
Bere ibilbidea arrakasta izaten hasi zen Siembra lanarekin (La Paz, 1953) La Paz-eko Pedro Domingo Murillo Aretoko pinturako lehen saria irabazita, eta, 1954an, La Habanako 'II. Bienal Hispano-Americana de Arte' saria jaso zuen.

### New Yorken ibilbidea, 1956tik

1956an, eta hiru urtez jarraian, New Yorkeko John-Simon Guggenheim Memorial Foundationen beka bat jaso zuen, eta, ondorioz, New Yorken hartu zuen bizileku, Bolivian zuen bizitza burgesaren erosotasuna bertan behera utzita. Beka horiei esker, aukera izan zuen tailer bat mantendu eta bere arteari bete-betean dedikatzeko; 1957an, lehen bekarekin batera, Washington DCn, Amerikako Estatuen Erakundearen Museoan erakusketa bat egiteko gonbidapena jaso zuen, zeinak artistaren koadro bat eskuratu zuen bere bilduma iraunkorrerako.
1961ean, Fred Bernard-ekin ezkondu zen, New Yorken. Ez zuten seme-alabarik izan, eta 1975ean dibortziatu ziren. 1956an (edo 1972an?) eskuratu zuen estatubatuar herritartasuna.
María Luisa Pachecok New Yorken egin zuen lan margolari gisa, bere bizitzaren amaierara arte. Lee Ault and Company galeria entzutetsuarentzat hasi zen lanean, eta haren erakusketak eraman zuen Ault galeria irekitzera, 1971ko maiatzean.
Estatu Batuetan eta Hego Amerika osoan erakusketa asko egin zituen, besteak beste São Paulo eta Habanako biurtekoetan. New Yorken, Pachecok Life aldizkarirako ilustratzaile gisa ere lan egin zuen, eta ehungintza diseinatzaile gisa ere bai, 1959-1960an.
Maria Luisa Pacheco 1982ko apirilaren 21ean hil zen, New Yorken, garuneko tumore baten ondorioz.

## Obra

Maria Luisa Pachecok 1930eko hamarkadaren amaieran hasi zuen bere lan artistikoa, La Pazen. Lehenik eta behin, bere irakaskuntza akademikoari jarraitu zion, gai errealista figuratiboak margotuz (paisaiak eta giza irudiak) eta ikuspegi indigenista hartuz —kultura indigenak berbaloratzea eta talde indigenen aurkako bidegabekeriak gaitzestea helburu duen arte mugimendua—, zeina gorde zuen bere ibilbidearen lehen zati osoan. 1960ko hamarkadaren amaieran, kontzeptu hori zabaldu zuen: bere lanak egitura arkitektoniko modernoekin identifika daitezkeen forma imajinarioetan eraldatu ziren, bai New Yorken, bai Andeetako paisaian, edozein erreferentziatatik aske (Inca, 1964).
Gero, abstrakziora jo zuen du, Andeetako eta bereziki Boliviako paisaiei erreferentzia egiten dieten elementuekin, Colinas, Tótems, Montañas edo Palliris tauletan bezala. Boliviako kitxua eta aymara kulturan, landa eremuko emakumeen bizimoduan eta Andeetako mendikateko glaziar eta gailurretan inspiratu zen Pacheco. Forma kubistekin laburbildu eta berritu zuen baserritarraren figura, eta, hala, bere lehen maisuengandik jasotako irakaskuntza erakutsi zuen: Daniel Vazquez Diaz lehenik, eta Pablo Picasso, Georges Braque eta Juan Gris ere ezagutu zituen.
Egurrari, hondarrari, akrilikoari, olioari eta itsasgarriari ematen die lehentasuna, eta paper eta oihal lauak elkarren ondoan jartzen zituen, hori guztia “azpiko sareta geometriko” bati jarraituz, Ritual lanak (1967) ilustratzen duen moduan.
Espezialistek bi fase bereizi zituzten Pachecoren lehen lanetan: abstrakzionismo goiztiar bat, 50eko hamarkadaren hasieran Europara egin zuten lehen bisitan, eta estilo berantiarrago bat (New Yorkeko urteetan), espresionismo abstraktuaren eragin handia zuena. Pachecok abangoardiako belaunaldiko kide garrantzitsutzat zuen bere burua orduan (Rodolfo Abularach guatemalarrarekin, Mario Toral txiletarrarekin, Omar Rayo kolonbiarrarekin eta Julio Alpuy uruguaiarrarekin, zeinak lengoaia abstraktua sartu zuen Latinoamerikako artean. 1952ko Iraultza Bolivartarraren izenean “Generación del 52” izenez ezagutzen den artista-taldeko kidea zen, zeinak sozialismo indigenista bat eraman zuen kulturaren arlora.
Pacheco New Yorkera iritsi zenean, irudi geografikoak margotzen hasi zen —aldi berean new yorktarra eta andetarra—, eta, horri esker, espazioaren eta formaren pendulu eta banatzaile bihurtu zen, eta bere obra zerbait berezia bihurtu zen. Herritartasun amerikarra lortu ondoren, bere hizkuntza guztiz informal eta abstraktu bihurtu zen, azpimarra espresionismoan jarriz.
1950eko hamarkadaren amaieran egin zuen lanak kolore gutxiago erabiltzea eta pinturaren testurari arreta handiagoa jartzea ditu ezaugarri. Bere konposizioek gero eta kolore zuriagoa dute, absentziaren eta presentziaren ideiekin jolastuz, eta forma zentral baten inguruan finkatuta daude. Haren konposizio testurizatuek eskulturaren prozesuak gogorarazten dituzte; oihalaren gainazalean hainbat material txertatzeak, berriz, zurezko collageen kalitate tridimentsionala gogorarazten du.
Leopoldo Castedo arte-historialariak zuriranzko progresio hori azaltzen du:
| « | Altiplanoaren aire diafanoa ezagutzen dutenek hobeki ulertuko dute Maria Luisaren barne-argia eguzki-espektroa itzulikatzen duenean eta bere zuritasun aratza eskaintzen digunean. Duela mila urte Tiwanakuren arteak lortu bazuen Henry Moorek amestutako "harrizkotasuna", Maria Luisak, bere collage, egur, area, pigmentu eta azalera ondulatuetan, "harrizkotasun" forma berri bat asmatu du, zeinarekin interpretatzen baitu drama fisikoa eta bere aberriaren arima. Leopoldo Castedo, « M.L.P. un libro revela… », LR/Tendencias, 2010eko azaroaren 28a, C1-2, Elias Blancok aipatua. | » |
1960ko hamarkadaren amaieran eta 1970eko hamarkadaren hasieran, Pachecoren obran bilakaera bat gertatu zen, zenbaiten ustez obra helduena, kolorearekiko testura are gehiago nabarmentzen zuen estilo bat erabiltzen zuelako, pinturan ez ezik, beste material batzuetan ere oinarrituz, hala nola, harea, aldizkako papera, kontratxapatua eta kartoi izurtua.
1970eko hamarkadaren amaieran eta hil zen arte, Pacheco pertsonaien edo Boliviako paisaiaren irudikapen figuratiboagoetara itzuli zen, lauak sintetizatuz, eta aldi horretako bere lana nabarmena izan da, abstrakzioa eta figurazioa uztartzeagatik.
Nahiz eta New Yorken 20 urte igaro, Pachecok eragin handia izan zuen arte latinoamerikarrean, Boliviako espresionismo abstraktuaren ordezkari garrantzitsuentzat eta arte garaikidearen aitzindaritzat hartua izan zen bere herrialdean. Bere ibilbide osoan zehar, bere obrak etengabeko interesa erakutsi izan du pintura nazional batean adieraz daitekeen hizkuntza unibertsal baten garapen aren alde.

## Erakusketak eta kontserbazioa

Maria Luisa Pachecok hainbat herrialdetan egin zituen erakusketak, batez ere Ipar eta Hego Amerikan. Aipagarrienak Washington DCko Amerikako Estatuen Erakundearenak 1957an, Limako Arte Garaikideko Institutuarenak 1961ean eta 1966an, eta, batez ere, La Pazeko Arte Museo Nazionalaren atzera begirakoak 1976an eta Washington DCko Arte Modernoko Museoarenak 1986an. Lau aldiz parte hartu zuen São Pauloko biurtekoan (1953, 1955, 1959 eta 1961). "The Emergent Decade: Latin American Painters and Paintings in the 60s" talde-erakusketetan ere parte hartu zuen, Solomon R. Guggenheim Museoan (1965) eta "Art in Latin America since Independence" New Haveneko Yale University Art Gallery-n hurrengo urtean; biak ibiltariak izan ziren gerora.
Haren lanak hainbat museok kontserbatzen dituzte; besteak beste, Dallasko Arte Museoak eta Austingo Texasko Unibertsitateko Blanton Arte Museoak.

## Sariak eta aintzatespena

1999an, Pacheco hil ondoren ohoratu zuten “aldaketaren aitzindari eta sustatzaile izateagatik eta Boliviako arte garaikidearen garapenean egindako ekarpenagatik”, atzera begirako erakusketa batean, Bakearen Arte Museo Nazionalean lehenengo Nazioarteko Arte Aretoa (SIART 99) ireki zenean.
* Pedro Domingo Murillo Aretoko margolaritzako lehen saria, Siembra (La Paz, 1953) lanagatik.
* Habanako Biurtekoaren pintura-prezioa (Habana, 1954)
* São Pauloko Bienaleko margolaritza prezioa (São Paulo, 1959)
* San Andreseko Unibertsitate Nagusiko Pintura Bikaintasunaren Saria (La Paz, 1970)

## Oharrak eta erreferentziak

Txantiloi:TradRef

### Oharrak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Adriana Ospina et Olga U. Herrera. María Luisa Pacheco. ..
* 1 2 3 4 5 6 Elías Blanco. (2012-02-25). María Luisa Pacheco. Diccionario Cultural Boliviano..
* 1 2 3 4 5 A Finding Aid to the María Luisa Pacheco Papers, 1951-circa 1979, in the Archives of American Art. ..
* 1 2 3 4 5 6 Beatriz Alegre Carvajal. Pacheco, María Luisa (1919-1982). ..
* 1 2 3 4 5 Fajardo Hill 2000, 1061 orr. .
* 1 2 Rebollo Gonçalves, Lisbeth. (2000). «SIART '99: La Paz inaugurates an International Art Salon» Art Nexus (35): 110–111...
* 1 2 Notice de l'œuvre Stoic Figure (1959). ..
* ↑ Indigenismo y modernidad en la pintura de María Luisa Pacheco. ..
* ↑ Retrospectiva de María Luisa Pacheco en Santa Cruz. 2004-04-20..
* ↑ María Luisa Pacheco. ..
* ↑ María Luisa Pacheco. ..
* ↑ Txantiloi:Lien web.

### Erreferentziak
## Eranskinak
### Bibliografia

Fajardo Hillek bibliografia osotuagoa eman zuen, 2000, 1061-1062 or.
* (en) Cecilia Fajardo Hill, « María Luisa Pacheco », dans Gaze Delia, Dictionary of Women Artists, vol. 2 : Artists J-Z, Fitzroy Dearborn, 2000 (ISBN 1884964214, OCLC 852145926, lire en ligne), p. 1061-1063.
* (es) Museo Nacional de Arte, Galería Arte Unico, Galería Fundación BHN, María Luisa Pacheco, pintora de los Andes, La Paz, La Papelera, 1993.
* (es) María Luisa Pacheco: Retrospectiva, Bolivia, 1976.
* (es) María Luisa Pacheco, María Luisa Pacheco (1919-1982), La Paz, Oxígeno Cultura Visual, 2010.
* (en) The Latin American Spirit: art and artists in the United States, 1920-1970, Bronx Museum of the Arts in association with H.N. Abrams, 1988 (ISBN 0810912716, lire en ligne).
* (Ingelesez) Rigoberto Villarroel Claure, Bolivia: Art in Latin America Today, Washington DC, Pan-American Union, 1963.
* (Gaztelaniaz) Damián Bayón, Aventura plástica de Hispanoamérica, Mexico, Fondo de Cultura Economica, 1974.
* (en) M. L. Góngora Pacheco, Tribute to Maria Luisa Pacheco of Bolivia, 1919-1982: Retrospective Exhibition (cat. exp.), Washington DC, Museum of Modern Art of Latin America, 1986 (lire en ligne).
* (Gaztelaniaz) Leopoldo Castedo, Historia del arte iberoamericano, vol II : Siglo XIX, siglo XX, Madrid, Alianza, 1988.
* (Ingelesez) The Latin American Spirit: Art and Artists in the United States, 1920-1970 (cat. exp.), New York, Bronx Museum, 1988.
* (Gaztelaniaz) Carlos Salazar Mostajo, La pintura contemporanea de Bolivia: Ensayo historico-critico, La Paz, Juventud, 1989.

### Kanpo estekak

* Datuak: Q13218688