OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Sasiakazia

Sasiakazia (Robinia pseudoacacia) zuhaitz espezie bat da, akazia itxura duena baina akazia ez dena. Jatorria Ipar Amerikan du; zehazki, Ameriketako Estatu Batuetako ekialdean eta erdialdean. Hala ere, klima epeleko beste hainbat lurraldetara zabaldu du gizakiak: Ipar Amerikara, Europara, Hegoaldeko Afrikara eta Asiara. Hala, bada, landare inbaditzailetzat hartzen da toki askotan.
Habitata erreketatik hurbil dauden baso mistoak ditu, eta harizti azidofiloak ordezkatzen ditu Euskal Herrian.

## Landare inbaditzailea Euskal Herrian

Ipar Amerikako zuhaitz hau XVII. mendean sartu zuten Europan. Apaingarritzat eta basogintzarako landatu zuten, eta, gaur egun, oso hedatuta dago Hego Euskal Herrian. Landare inbaditzailea da.
Klima atlantiko hezean garatzen da. Maldetan, baso-ertzetan edo basoen zabalgunetan kokatzen da, urkiaren eta sahats arruntaren nitxo ekologikoa okupatuz. Lurrazpiko sustrai-kimuen bitartez hedatzen da. Haritz kandudunaren garapena ere zailtzen du, maldak eta haritz horren ohiko lekuak okupatzen dituelako.
Hazkunde arina eta indartsua eta sustrai kimu berriak sortzeko ahalmen izugarria duenez, suteen edota mozketen ondoren aise hazten da berriro. Horregatik, oso ohikoa da maldetan, landutako lurzoruetan edo basogabetutako larreetan. Leku horietan baso sarriak garatzen ditu, eta bertako basoen garapena oztopatzen du.
Herbiziden aurreko erresistentzia handia du. Espezie hori kontrolatzeko bide biologikoak ez daude frogatuta orain arte. Urdaibain, bailaretako heze guneetan, ibai ertzetan eta errepideen ondoko maldetan ikusi da. Horrelako asko dago Zugastietan, Albizen, Belendizen, Arratzun, Morgarako igoeran eta Errigoitirako errepidean. Espezie honen inpaktu-maila esanguratsua da, hazkuntza arineko espezie baita eta bertoko formazioen hazkuntza zaildu eta berandutu egiten baitu. Horrela, oihanpeko floraren aniztasuna kaltetzen du nabarmen (Silvan, Campos, 2001).

## Erreferentziak

* Datuak: Q157417
* Multimedia: Robinia pseudoacacia / Q157417
* Espezieak: Robinia pseudoacacia
# Gaitun sendagarri

Gaitun sendagarria (Sanguisorba officinalis) Rosaceae familiako landarea da, Ipar Hemisferioko eskualde epeletan bizi dena. Sendabelar ezaguna da. Iberiar Penintsulan mendiko belardietan bizi da.

## Deskribapena

Landare iraunkorra da. Oinarritik ateratzen zaizkion hostoek lobulu bakoitiak dituzte, ardatz batean txertatzen direnak. Hostoen ertzak horzkaturik daude eta batzuetan gorriak izan daitezke.
Landareak 15 cm eta 2 metro arteko altuera har dezake. Lore gorrildol ilunezko glomeruluak osatzen ditu zurtoin luzeen puntan.
Sustraiak beltzak dira kanpotik eta arroxak barrutik.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Sangisorgbina, taninoak, goma eta gatz mineralak ditu, ondorioz sendabelar gisa erabiltzen da. Diuretikoa, antipireptikoa, astringentea, tonikoa... da.
Txinatar medikuntza tradizionalean asko erabili izan da odola hozteko, odoljarioa eteteko eta zauriak orbaintzeko. Di Yu izena ematen diote.

## Iruditegia

* Landarea.
* Infloreszentzia eta tximeleta.
* Hostoak.

## Erreferentziak

* ↑ K. F. Bastow, I. D. Bori, Y. Fukushima, Y. Kashiwada, T. Tanaka, G. Nonaka, I. Nishioka & K.-H. Lee. (1993). «Inhibition of DNA Topoisomerases by Sanguiin H-6, a Cytotoxic Dimeric Ellagitannin from Sanguisorba officinalis» Planta Med 59 (3): 240-245. doi:10.1055/s-2006-959659..
* 1 2 3 (Katalanez) «Sanguisorba officinalis L.» Herbari Virtual del Mediterrani Occidental (Noiz kontsultatua: 2024-05-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157347
* Multimedia: Sanguisorba officinalis / Q157347
* Espezieak: Sanguisorba officinalis
# Pyrochroa coccinea

Pyrochroa coccinea Pyrochroidae familiako kakalardoa da. Europan bizi da eta kolore gorri biziagatik da ezaguna. Euskal Herrian ere aurkitzen da. Pyrochroa serraticornis espeziearen oso antzekoa da, baina hark buru gorria du eta honek beltza.

## Deskribapena

Tamaina ertaineko kakalardoa da, 20 mm inguruko luzera duena. Burua beltza du baina pronotoa eta elitroak kolore gorri bizikoak dira. Hainbat hizkuntzatan "kardinala" esaten zaio. Buruan antena beltz luzeak ditu eta hortzakatuak dira. Gorputzaren itxura nahiko estua eta luzea da.
Beldarra marroia da. Isatsean bi arantza eta bi borobil beltz ditu, horrela ematen du benetako burua hor daukala eta uste baino handiagoa dela.

## Habitata eta elikadura

Zuhaitz enborretan eta loreetan aurkitzen dira eta haragijaleak dira. Intsektu txikiagoak harrapatzen dituzte. Kolore gorriak harrapariak uxatzen ditu, toxikoa dela adierazten baitu. Karantidina sustantzia jariatzen du.

## Bizi zikloa

Helduak maiatza eta ekaina artean ikusten dira. Emeak enbor zaharretan jartzen ditu arrautzak eta beldarrak hartaz elikatzen dira. Udaberrirako nahikoa hazi denez pupa eratzen du enbor barruan eta apirileko egun epeletan hasten dira helduak ateratzen.

## Iruditegia

* Kakalardo heldua.
* Kakalardoak antena luze eta horzkatuak ditu.
* Kakalardoa hatzean, tamaina ikusteko.
* Beldarra.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* ↑ «Guía Visual de la Biodiversidad de Navarra» www.guiavisual-gorosti.org (Noiz kontsultatua: 2024-01-04).
* ↑ (Ingelesez) «Cardinal beetle (Pyrochroa coccinea) - JungleDragon» www.jungledragon.com (Noiz kontsultatua: 2024-01-04).
* 1 2 (Ingelesez) «Pyrochroa coccinea» uk beetles (Noiz kontsultatua: 2024-01-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q179827
* Multimedia: Pyrochroa coccinea / Q179827
* Espezieak: Pyrochroa coccinea
# Weymouth pinu

Weymouth pinua edo estrobo pinua (Pinus strobus) Pinaceae familiako espezie baten izen arrunta da, ekialdeko Ipar Amerikan jatorria duena. Beste lekuetan landare apaingarri moduan erabiltzen dute. Berezkoa da Ternuan, Kanadan, eta hortik mendebaldera Aintzira Handietan, hego-ekialdera Manitoban eta Minnesotan (AEB), eta hegoaldera Appalacheak eta Georgiara iritsi arte. Alabaman ere aurki liteke, altuera handian.
Irokesek euren konfederazioaren ikur zentral gisa dute oraindik ere, eta "Bakearen Zuhaitz" deitzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ C.A.B. International. (2002-4-4). Pines of Silvicultural Importance: Compiled from the Forestry Compendium, CAB International. CABI, 35 or. ISBN 978-0-85199-539-7..
* ↑ «USDA Plants Database» plants.sc.egov.usda.gov (Noiz kontsultatua: 2024-04-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157230
* Multimedia: Pinus strobus / Q157230
* Espezieak: Pinus strobus
# Otabera zuri

Otabera zuria (Retama monosperma) Fabaceae familiako zuhaixka da. Otearen antzeko landare honek zitisina du, alkaloide toxiko bat.

## Erreferentziak

* ↑ Touati D, Allain P, Pellecuer J, Fkih-Tetouani S & Agoumi A. (1996). «Alkaloids from Retama monosperma ssp. eumonosperma» Fitoterapia 67 (1): 49-52..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q966251
* Multimedia: Retama monosperma / Q966251
* Espezieak: Retama monosperma
# Pyronia tithonus

Pyronia tithonus Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Europan bizi da eta espezie migratzailea denez XX. mendean hadadura aldaketa handiak izan ditu, bizi eremua aldika handituz eta txikituz.
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean.

## Deskribapena

Tamaina ertaineko tximeleta da, 36-40 mm-tako hegal-zabalera du. Hegalak laranja kolorekoak dira, alboetan marroiak eta ertzetan marra zuri fin bat dute. Aipagarria da aurreko hegaletan duten ozelo beltz bana, barruan bi puntutxo zuri dituena. Azpialdean aurreko hegalak antzekoak dira baina atzekoetan marrazkiak desitxuraturik daude, gainezarritako orban zuri eta marroiak tartekatuz. Emearen hegaletan orban gehiago agertzen dira arrenetan baino.
Beldarra marroi-berdexka da, bizkarrean marra ilun bat du eta alboetan marra zuri bana. Oso iletsua da.

## Bizi zikloa

Urtero belaunaldi bakarra izaten du. Emeak gramineotan jartzen ditu arrautzak, 100-200 artean, hegan ari dela arrautzak eroriaraziz. 14 egunetara beldarrak jaiotzen dira. Hauek hibernatu egiten dute eta udaberrian esnatu egiten dira. Ondoren pupa sortu eta uztailean jaiotzen dira tximeletak. Abuztua izaten da tximeleta gehien ikusten den hilabetea.

## Habitata

Bide ertzetako zelaietan eta basoetako argigunetan ikusten da, itsas mailatik hasi eta 1.500 metrotako altuera artean.

## Iruditegia

* Tximeleta goitik begiratuta.
* Tximeletaren azpialdea.
* Emea lore gainean.
* Beldarra.

## Erreferentziak

* ↑ «A-Z of butterflies - Butterfly Conservation» web.archive.org 2012-05-11 (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Lobito agreste. Pyronia tithonus» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).
* ↑ «UK Butterflies - Gatekeeper - Pyronia tithonus» www.ukbutterflies.co.uk (Noiz kontsultatua: 2022-09-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1668437
* Multimedia: Pyronia tithonus / Q1668437
# Karraskila

Karraskila edo txorbeltz (Rhamnus alaternus) zuhaixka adartsua da, baratzeak eta etxe inguruak hesitzeko erabiltzen dena. Hostoiraunkorreko landare honek Mediterraneon jatorria du.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q721200
* Multimedia: Rhamnus alaternus / Q721200
* Espezieak: Rhamnus alaternus
# Raja (generoa)

Raja Rajidae familiaren barruan sailkatzen den arrain genero bat da.

## Espezieak

* Raja ackleyi Garman, 1881.
* Raja acutidens (Owen, 1853)
* Raja africana Capapé, 1977.
* Raja apteronota (Lacépède, 1802)
* Raja arktowskii (Dollo, 1904)
* Raja asterias Delaroche, 1809.
* Raja atriventralis (Fowler, 1934)
* Raja bahamensis Bigelow y Schroeder, 1965.
* Raja binoculata Girard, 1855.
* Raja brachyura Lafont, 1873.
* Raja cervigoni Bigelow y Schroeder, 1964.
* Raja chinensis (Basilewsky, 1855)
* Raja ciodera (Rafinesque, 1810)
* Raja clavata Linnaeus, 1758.
* Raja cornuta (Le Sueur, 1824)
* Raja cortezensis McEachran y Miyake, 1988.
* Raja cuculus (Lacépède, 1802)
* Raja cynosbatus (Philippi, 1896 )
* Raja eglanteria Bosc in Lacepède, 1800.
* Raja eglanteria (Bosc a Lacépède, 1800)
* Raja equatorialis (Jordan & Bollman, 1890)
* Raja fasciata (Shaw, 1804)
* Raja fimbriata (Lacépède, 1802)
* Raja gallardoi (Marini, 1933)
* Raja gallica (Walbaum, 1782)
* Raja granulosa (Bloch & Schneider, 1801)
* Raja herwigi (Krefft, 1965)[17]
* Raja hispanica (Bloch & Schneider, 1801)
* Raja hyposticta (Otto, 1821)
* Raja inornata (Jordan & Gilbert, 1881)
* Raja koehleri (Curtiss, 1938)
* Raja koreana (Jeong & Nakabo, 1997)
* Raja laevis (Mitchill, 1819)
* Raja leucobatos (Gronow & Gray, 1854)
* Raja machuelo (Osbeck, 1770)
* Raja maderensis (Lowe, 1838)
* Raja microocellata (Montagu, 1818)
* Raja miraletus (Linnaeus, 1758)
* Raja molaridens (Owen, 1853)
* Raja monstrosa (Walbaum, 1792)
* Raja montagui (Fowler, 1910)
* Raja montereyensis (Gilbert, 1915)
* Raja morula (Nardo, 1827)
* Raja mucosa (Steller a Pallas, 1814)
* Raja mucosissima (Nardo, 1827)
* Raja mula (Forskål, 1775)
* Raja nigra (Lacépède, 1802)
* Raja omirnovi (Soldatov & Pavlenko, 1915)
* Raja ommescherit (Forskål, 1775)
* Raja orbicularis (Bloch & Schneider, 1801)
* Raja osbeckii (Walbaum, 1792)
* Raja pigara (Rafinesque, 1810)
* Raja polystigma (Regan, 1923)
* Raja pulchra (Liu, 1932)
* Raja quadriloba (Le Sueur, 1817)
* Raja radula (Delaroche, 1809)
* Raja rhina (Jordan & Gilbert, 1880)
* Raja rhombea (Osbeck, 1770)
* Raja rhomboidalis (Tilesius, 1802)
* Raja rondeleti (Bougis, 1959)
* Raja rouxi (Capapé, 1977)[30]
* Raja rubra (Swaison, 1838)
* Raja scabra (Linnaeus, 1764)
* Raja schoukia (Forskål, 1775)
* Raja sinensis (Shaw, 1804)
* Raja specula (Blainville, 1825)
* Raja spinosa (Yarrell, 1841)
* Raja stellulata (Jordan & Gilbert, 1880)
* Raja straeleni (Poll, 1951)
* Raja tajara (Forskål, 1775)
* Raja tautirana (Curtiss,
* Raja texana (Chandler, 1921)
* Raja undulata (Lacépède, 1802)
* Raja velezi (Chirichigno F., 1973)
* Raja virgata (Geoffroy St. Hilaire, 1809)
* Raja vulgaris (Olafsen & Povelsen, 1775)
* Raja whitleyi (Iredale, 1938)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1834465
* Multimedia: Raja / Q1834465
* Espezieak: Raja
# Andura

Andura (Sambucus ebulus) sorterria Europako erdialde eta hegoaldean eta Asiako hego-sartaldean duen Adoxaceae familiako landare belarkara handia da.
Lehen Caprifoliaceaen artean sartzen ziren Sambucus generoko landareak baina azken filogeni lanen arabera Adoxaceae familian sartzen dira.

## Deskribapena

1-2 m-ko garaierara heltzen da, lurpeko errizoma barreiatu bizikor batetik multzoka sortutako zurtoin zutitu eta, eskuarki, adarbakorekin. Aurkako hosto pinatuak ditu, 15-30 cm luze, 5-9 hostoxkaz osatuak eta kirasdunak. Zurtoinak lore zuri (batzuetan arrosa) askoz osatutako 10-15 cm-ko diametroko korinbo batean amaitzen dira. Fruituak 5-6 mm-ko diametroa duten globo itxurako baia beltz txikiak eta pozoitsuak dira Orriek azido zianhidriko kopuru handia ei dute.

### Etimologia

Aitzineuskaraz: *zinaurri

## Ezaugarriak

* Ugaltze-organoak:
** Infloreszentzia mota: zima multiparoa
** Sexu banaketa: hermafrodita
** Lorautseztapen mota: entomogamoa, autogamoa
** Loraldia: ekainetik abuztura (bagiletik dagonilera)
* Haziak:
** Fruitu mota: baia
** Barreiadura mota: endozookoroa
* Habitat eta hedapena:
** Habitat mota: Lursail bazter eutrofilo eta mesohidrikoak
** Hedapen gunea: Eurasiako hegoaldea

## Erabilera

Gaitasun izerdiarazle, diuretiko eta laxanteak ditu.

## Beste izen arruntak

Sambucus ebulus tokiko euskarazko testuetan: akamailu (arkamailu, akamailla, akamelu, akaramailu, arkaramailu); andura (anddura, aindura, andora, anduera, aniura, andu); mausa (maus); saliparda (saluparda, saliporda); zihaurri (ziaurre, ziaurdi, zinurri, ziraurri, ziorri, zigorri , zenaorri , zeaurri);
batzuetan mausa-belar.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia
* ↑ Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Grieve, 'A Modern Herbal' (1931)
* (Gaztelaniaz) Aplicaciones en herboristería
* (Gaztelaniaz) www.infojardin.net
* (Frantsesez) Frantziako loreak, Sambucus ebulus
* Andurari buruz Argian
* Datuak: Q158515
* Multimedia: Sambucus ebulus / Q158515
* Espezieak: Sambucus ebulus
# Basagereziondo

Basagereziondoa (edo basagerezia), edo batzuetan gereziondoa soilik (edo gerezia), (Prunus avium) Cerasus azpigeneroko zuhaitza da. Gingondoarekin batera (Prunus cerasus), gereziak emateko landatzen diren barietateen jatorria da.
Prunus terminoa basaranaren izena da; Avium terminoak, berriz, txoriena adierazten du: txoriek gogoz jaten dituzte gereziondoen fruituak.

## Ezaugarriak

Hosto erorkorreko zuhaitza da, eta 30 m garai izan daiteke.

### Zurtoina – Azala

Enbor lodia du, eta azala, arre-gorrixka eta distiratsua, zerrenda horizontaletan askatzen da. Gaztaina-kolorekoa edo gorrixka da egurra, eta gogorra eta astuna.

### Hostoak

Obalak eta horzdunak dira hostoak; bi guruin gorri dituzte txortenarekin lotzeko puntuan.

### Loreak

Hostoak baino lehen hazten dira loreak, martxoaren amaieran edo apirilean; zuriak dira, eta multzo txikitan -ginbeletan- agertzen dira.

### Fruituak

Drupa gorri jangarria da fruitua: gerezia. Maiatzetik uztailera heltzen da.

## Habitata

Ia Europa osoan, Asia mendebaldean eta Afrika iparraldean dago hedatuta. Oso ohikoa da Euskal Herriko isurialde kantauriarrean.
Lurzoru fresko eta sakonetan bizi ohi da: harizti, pagadi eta baso mistoetan.

## Erabilera

Zura oso estimatua da ebanisterian. Estimu handiko mahai-frutak dira gereziak, eta infusio diuretikoak egiten dira txortenekin

## Ikus, gainera

* Itsasuko gerezi beltza

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.
* Datuak: Q165137
* Multimedia: Prunus avium / Q165137
* Espezieak: Prunus avium
# Salix triandra

    Artikulu hau Salix triandra espezieri buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Hiru estamineko sahats».
Hiru estamineko sahatsa (Salix triandra) Salicaceae familiako zuhaitza da, Eurasian jatorria duena. Normalean leku hezeetan, ibaien ertzeetan adibidez, bizi da.

## Erreferentziak

* ↑ Meikle, R. D. (1984). Willows and Poplars of Great Britain and Ireland. BSBI Handbook No. 4. ISBN 0-901158-07-0.
* ↑ Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
* ↑ Den Virtuella Floran: Salix triandra (Suedieraz)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157532
* Multimedia: Salix triandra / Q157532
* Espezieak: Salix triandra
# Reduvius personatus

Reduvius personatus intsektu hemiptero heteroptero espeziea da, Reduviidae familiakoa. Europakoa izanik munduan zabaltzen ari da espezie inbaditzaile gisa.

## Ezaugarriak

Oniscideak, Neuropterak, Dermapterak, Cimicidaeak eta termitak (Isoptera) bezalako artropodo txikien barietate baten harrapariak dira. Bere ninfak hautsez kamuflatzen dira. Ez dute Chagasen gaixotasuna transmititzen; ziztatzen dutenean, normalean azkura sentsazioa uzten dute astebetez, gunea sutu egiten da, gorritu egiten da. Mina maila 5/10.

## Espezie inbaditzailea

Jatorriz Europakoa da, baina nahi gabe sartu dute Ipar Amerikan eta Afrikan. Espezie inbaditzailetzat hartzen da.

## Erreferentziak

* ↑ https://bugguide.net/node/view/11385

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Bugguide.net.
* (Ingelesez):Reduvius personatus Biolib webgunean.
* Datuak: Q1686804
* Multimedia: Reduvius personatus / Q1686804
* Espezieak: Reduvius personatus
# Koltza

Koltza (Brassica napus), Brassicaceae familiako landare belarkara bat da. Koltzaren haziak olioa egiteko erabiltzen dira eta eurasiar jatorria du. Izena nederlanderatik dator: koolzaad ("aza hazia").
1981ean, Espainian, koltza-olio desnaturalizatuak jende asko pozoitu eta hil zuen. Honen ondorioz, Espainian ospe txarra hartu zuen. Beranduago Olio toxikoaren sindromea deitu zioten gertaera honi.

## Ezaugarriak

Bere zurtoina metro bat edukitzera irits daiteke. Loreak bereziki horiak dira. Haren loreek ezti asko ematen dute.
* Datuak: Q177932
* Multimedia: Brassica napus / Q177932
* Espezieak: Brassica napus
# Horika-belar

Horika-belarra (Reseda luteola) Resedaceae familiako zuhaixka da, bi urte bizirik irauten duena. Zurtoina adartsua du eta sustraiak oso sakonak. 0,5-1,5 m garai izaten da. Hostoak osoak ditu, lantza formakoak, ertz biribilarekin. Lore berdexkak ditu, mordo luzaranetan. Bide ertzetan, hareetan eta abarretan ateratzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157927
* Multimedia: Reseda luteola / Q157927
* Espezieak: Reseda luteola
# Aindurrin

Aindurrina (Salvia sclarea) Salvia generoaren belarra da, iparraldeko Mediterraneoan, iparraldeko Afrikan eta erdialdeko Asian aurkitzen dena. Sendabelar ezaguna da, bere olio esentziala lortzeko hazten dute.

## Deskribapena

Loraldian metro bateko altuera hartzen du, aldiz neguan hil egiten da eta oinarrizko erroseta bat baino ez du uzten.
Hostoek 10-20 cm-ko luzera eta 6-12 cm zabalera dute.
Loreak zurtoinetan ateratzen dira 2-6ko multzoetan. Zuriak izan ohi dira, baita ere arrosak eta gorrindol argiak. 2'5-3'5 cm-ko petaloak dituzte. Brakteek ere loreen antzeko kolorea dute. Loreak kokatzen diren zurtoinen azalean dauden guruinek olio esentziala ekoizten dute.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Ekoizten duen olio esentzialak esklareol izeneko konposatu aromatikoa du eta lurringintzan erabiltzen da, bai eta hainbat produkturen zaporea indartzeko ere, ardo eta pattarretan batez ere.
Haziek muzilagoa dute eta begietan jarri ohi dira barruan egon daitezkeen zabarrak harrapatu eta kentzeko.
Landare apaingarri gisa ere erabiltzen da lorategietan.

## Erreferentziak

* ↑ Clebsch, Betsy; Barner, Carol D.. (2003). The New Book of Salvias. Timber Press, 261 or. ISBN 978-0-88192-560-9..
* ↑ Dimas, Kostas; Kokkinopoulos, Dimitrios; Demetzos, Costas; Vaos, Basilios; Marselos, Marios; Malamas, Mixalis; Tzavaras, Theodoros. (1999-03-01). «The effect of sclareol on growth and cell cycle progression of human leukemic cell lines» Leukemia Research 23 (3): 217–234. doi:10.1016/S0145-2126(98)00134-9. ISSN 0145-2126. (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
* ↑ (Ingelesez) Clebsch, Betsy. (2003). The New Book of Salvias: Sages for Every Garden. Timber Press ISBN 978-0-88192-560-9. (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157872
* Multimedia: Salvia sclarea / Q157872
* Espezieak: Salvia sclarea
# Irri-belar

Irri-belar (Ranunculus sceleratus) Ranunculaceae familiako landare-espeziea da, Eurasian eta Ipar Amerikan jatorria duena.
Anemonina duenez, oso toxikoa da. Hartzean mihia eta ezpainak bihurritzen ditu eta hortik datorkio bere izena.

## Erreferentziak

* ↑ USDA Plants Profile
* ↑ Nicolini, Giacomo. (1960). Enciclopedia Botanica Motta. 3 Milano: Federico Motta Editore, 510 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1339284
* Multimedia: Ranunculus sceleratus / Q1339284
* Espezieak: Ranunculus sceleratus
# Getozka

Getozka (Portulaca oleracea) Portulacaceae familiako landare zukutsua da.
Urteroko landarea da. Tamainari dagokionez, 40 cm-ko garaierara hel daiteke, baina herrestaria denez zabaldu egiten da igo baino areago. Zurtoin leunak ditu, gorrixkak eta etzanak nagusiki. Hostoak aldizkakoak, multzokatuak, bai zurtoinean eta bai zurtoin-puntan.
Loreak kolore bizikoak ditu —horiak, arrosak, gorriak, zuriak—, eta txortengabeak dira. Loreek bost zati erregular dituzte, eta 6 cm zabal dira. Udaberriaren bukaeran loratzen da landarea, eta udazken erdira arte irauten du loraldiak. Hosto-multzoaren barruan, eguzkiak berotzen dituenean bakarrik irekitzen dira loreak; gauez, itxi egiten dira.
Haziak leka txikiak dira. Sustraiak haritsuak dira, eta oso ongi jasaten dituzte lurzoru pobreak eta lehorteak.
Jatorriz, Indiakoa eta Ekialde Ertainekoa da, baina mundu osoan barrena zabalduta dago. Herrialde batzuetan, belar txartzat dute. Oso ohikoa da lorategiko apaingarri gisa, leku beroetan, bereziki.
Euskaraz, getozka du izen arrunta.
Sukaldaritzan, barazki gisa jaten da: zurtoinak, hostoak eta loreak, denak dira jangarriak. Europan, Asian eta Mexikon ohikoa da espezie hau jatea. Zapore garratz eta gazi samarra du. Gordinik jan daiteke, entsaladan, eta egosita ere bai; baliagarria da zopak eta saltsak loditzeko.
Grezian, entsaladan jartzen dituzte getozkaren hostoak eta zurtoin gazteak, eta tomate eta feta gaztaz laguntzen dute. Turkian, entsaladaz gainera, espinakaren ordezko gisa prestatzen dute. Mexikon, txerrikiarekin eta saltsa berdearekin prestatzen da, eta Australiako aborigenek ogia egiteko erabiltzen dituzte haziak.
Sendabelar gisa, muzilago-kantitate handia duenez, libragarri gisa baliatzen da. Grezian, esaterako, idorreriaren kontra eta gernu-sistemaren hantura sendatzeko erabiltzen da; Indian, berriz, gibeleko gaitzetarako.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158015
* Multimedia: Portulaca oleracea / Q158015
* Espezieak: Portulaca oleracea
# Legeltxor

Legeltxorra (Pistacia lentiscus) Anakardiazeoen familiako zuhaitz edo zuhaixka adartsua da, 5 m inguru luzea. Adaje biribil samarra, adar tenteak edo albora luzatuak eta azal-gorrixkakoak izaten ditu; hostoak berriz elkartuak, binakako 2-5 orri pare larrukaraz eratuak, itxuraz arrautza egiturakoak eta kolorez berde gorrixkak. Lorea oso txikia izaten du, kolorez horia edo gorrixka. Legeltxorraren fruituak kafe-alearen antzekoak eta oliotsuak izaten dira. Haiekin egiten den olioa argi egiteko erabiltzen da. Portugalen, Italian eta Grezian hazten da batez ere, lur harritsua den eskualdeetako basoetan eta bereziki hariztietan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-9-28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q159812
* Multimedia: Pistacia lentiscus / Q159812
* Espezieak: Pistacia lentiscus