# Mari Karmen Labandibar Rekalde

Mari Karmen Labandibar Rekalde (Oiartzun, 1938ko martxoaren 13a. – Ib. 2024ko irailaren 11a) Emakume langile, ekintzaile eta solidarioa.

## Bizitza

Ugaldetxoko Larrea baserrian jaio eta bertan bizitu zen 22 urterekin ezkondu zen arte. Bere gurasoak Felisa eta Patxi izan ziren. Jose Antonio, (odoleko anaia), bera baino bost urte zaharragoa zen eta izan zuen bera baino 17 egun gazteagoko beste ahizpa, (esnezko ahizpa) Mertxe, bere amaren bularretik hazia.
Frankismoak eragin zuen familian. Aita Iruñako kartzelan preso zegoela, etxean jasan behar izan zuten militarren jazarpena ere. Bere ama bi urteko semea besoan zuela sartu ziren militarrak, etxea hustu eta zerbait jatera. Horrekin konforme ez, eta ama-semea ormaren kontra jarri zituzten hiltzeko, sarjentu txiki batek “déjales correr” esanda libre utzi zituzten arte. Horrela egin zuten ihes Azalene, ondoko baserrira.
Txikitatik izan zuen bertsolaritzarako zaletasuna. Aita oso bertsozalea zen, bertso zahar asko zekizkien eta bere ondoan ikasi zituen hainbeste bertso kantatzen:
   “Loriak udan ihintza bezela maite det dama gazte bat,
   hari hainbeste nahi diodanik ez da munduan beste bat,
   inoiz edo behin pasatzen badet ikusi gabe aste bat,
   bihotz guztira zabaldutzen zait halako gauza triste bat…”
Ugaldetxoko Aldabe etxean zegoen lokal batean zuten eskola. Adin guztietako neska-mutilak elkarrekin aritzen ziren. Euskaraz hitz egiten zuten arren, klaseak erdaraz izaten ziren. Maistra Zamora baserriko Luisa Berrondo izan zuen. Eta Luisak ezin zuenean, Garro baserriko Rekalde ahizpak joaten ziren klaseak ematera. Dena kantari errezitatuz ikasten zuten, errezoak, errekak, biderketak… Ugaldetxoko eskolatik mojen eskolara pasa zen beste urte pare batez, baina izeba bat operatu behar zutela-eta, 14 urterekin hasi zen lanean, Martuteneko Txomin auzoko taberna batean. Halaber, lan harrek eman zion gazteleraz ikasteko aukera. Eguneko bost pezetako soldataren truke, 18 urte arte jardun zuen bertan. Tarteka etxera joateko baimena izaten zuen eta beretzat sosik gabe, irabazten zuen guztia etxean entregatzen zuen.
Tabernan ezagutu zuen gerora senarra izango zuena. Esteban Martiarenarekin ezkondu zen, 1960ko uztailaren 16ean eta hiru seme-alaba izan zituzten: Lide, Esteban eta Nekane. Ezkongai zirela egindako etxean jarri ziren bizitzen, Arragua auzoko Inda-berea etxean.

### Haurtzaro ikastolako sortzaile

Oiartzuar askorekin batera, senarra eta biak lan asko egin zuten ikastola sortu eta aurrera ateratzeko. Etxez-etxe, enpresaz enpresa ibili ziren dirua biltzen, bazkideak biltzen.
Hilabetero 1.000 pezeta (6euro) ematen zizkieten eta 10.000 pezeta osatzean bazkide bonua ematen zieten. Tartean, tabernak, tonbolak… egiten zituzten dirua biltzeko. Tonbolak oso handiak ziren, jendeak eta enpresek ematen zizkietan gauzekin osatuak (ontziteria, arropa, txirrinduak, jostailuak…) Lan horri guztiari bilerak erantsi behar, askotan hiru seme-alabak lotan utzita egin behar izaten zituen eta makina bat bider ordu txikitan etxera bueltatu.
Haurtzaro ikastola sortu zuten. Garbi zuten, irakaskuntza euskalduna eta ez-frankista nahi zutela euren seme-alabentzat eta alaba zaharrena, auzoko eskola nazionala utzi eta sortu berria zen ikastolan hasi zen beste 15 ikasle gehiagorekin. Arantxa Madariaga eta Ines Olaziregi izan ziren andereñoak.
2016ko urriaren 23an, Haurtzaro ikastolaren 50. urteurrena ospatu zenean egin zieten omenaldi-aitortza ikastolako sorreran aritutakoei, tartean Mari Karmeni.

### Familia-amen elkartea

Auzoko Aldeguna elkartea sortu zenean “Familia-amen Elkartea” eratu zuten eta beste emakume gehiagorekin batera, ekintzak antolatzen hasi ziren, auzoa zertxobait girotu eta animatzeko. Gauza desberdinak antolatzen zituzten, sukaldari bat ekarri eta sukaldaritza tailerrak, hitzaldiak, jubilatuentzako bazkariak... Horrez gain, Aldegunarekin, Urkabe eguna, auzoko jaiak, Xanistebanak antolatzen... Lan handia egin zuten.

### Soldata bila

Seme-alabak txikiak zirela ez zuen etxetik kanpo lan egiten baina bere afizioa ofizio bihurtu zuen, etxera dirua ekartzeko. Amak aginduta hasi zen josten ikasten, nahiz eta berari gehiago gustatu brodatzea. Eskuz josten zituen arropak. Gero, bere lehengusu batzuk erakutsi zioten puntua egiten eta horretan jardun zuen urte luzez, haur jaioberrientzat arropak egin eta, batez ere kaiku jantziak egiten. Denetarik egiten zuen, batzuk saldu eta beste asko oparitu. Seme-alabak pixka bat koxkortu zirenean Donostian hasi zen etxeak garbitzen. 19 urte egin zituen arratsaldero topoa hartu eta lanera joaten. Euren artean familia zirenen lau etxetan aritzen zen. Baina, hara non, desberdintasun politikoak tarteko, hauetako hiruk kontratatzeari utzi zioten, azkenean.

### Euskal Herriko gatazka

Aski pertsegitua izan zen familia. Senarra begitan hartua zuten eta guardia zibilak oso maiz etortzen ziren bere bila, gabez askotan. Sekulan ez zuten kartzelan sartu baina bai atxilotu. Horrez gain, telefono deiak, mehatxuak (“Su marido va a ser ejecutado en un plazo de tres meses”), etxean armak aurkitu izanaren salaketa faltsua sinatzeko ahaleginak, jarraipenak... Zer ez? Gau eta egun, poliziak etxe-azpian kotxe batean sartuta, senarraren peskisan. Ekintzailea zen senarra eta tartean, Oiartzungo zinegotzi izandu zen. Etxean zegoenean, gaitzerdi, baina elkartean-edo bazegoen, bere bila ateratzen ziren etxerako bueltan eskoltatuta ekartzeko alaba eta bien erdian. Gertatu izan zitzaion ere, Donostiako polizia-etxera senarrarentzat botika eramaten saiatuta, bera atxilotu nahi izatea. Gertaera horiek guztiak ondorio latza izan zuten Mari Karmenengan, antsietatea pairatu zuen eta laguntza profesionala behar izan zuen osatzeko.
Gatazkak modu askotara eragin zien. Iparraldean zeuden errefuxiatuak artatzeko ere izaten zituzten zailtasun galanki. Igandero muga pasatzeko debekuak, bide alternatiboak bilatu beharrak, polizien jarraipena saihestu beharrak... Hendaiako elizan egin zen gose-greba erraldoian, Mari Karmen egunero joaten zen, topoa hartuta errefuxiatuen gose-greba babestera. Hori guztiaz gain, suhiaren espetxealdi luzea pairatu behar izan zuen. Espainiako espetxe asko bisitatzea tokatu zitzaion. Senarrarekin eta alabarekin (eta ilobekin geroago) batera kilometro asko egin behar izan zituen, Espainiako kartzela desberdinetara.

### Mari Karmen zaintzailea

Senarra eta ama hiru hilabeteko tartean hil ziren. Senarra minbiziak jota 73 urterekin hil zen eta ondoren ama 92 urterekin. Azken urteetan ama etxera ekarri zuen zaintzeko eta biak artatu zituen batera. Une latzak pasa zituen, ospitalean biak batera egotea ere tokatu izan baitzitzaion.
Amonaren papera alaiagoa izan zen. Sei biloba izan zituen Mari Karmenek eta bere aletxoa jarri zuen euren hazte prozesuan laguntzen. Familiako egoeragatik, aita kartzelan zuten bi biloba zaharrenak kasik etxean hazi izan zituen. Besteak ere izan zuten laguntza, eguneroko ikastola, nahiz kiroldegirako joan-etorriak egiten laguntzeko edo beste zernahi eginkizunetan laguntzeko. Beti prest. Erdigunean jartzen zuen asteroko familia-bazkaria.

## Biloben esker ona

Elkarrizketa ondorengo esker ona bilobek eskaini zioten. (Musika: Maiteaz galdezka, Xabier Lete)
   “Amonakin mintzatu gera buruz buru
   Larogeita sei urte aztertu ditugu
   Ta bertan murgiltzeak hunkitu gaitu gu
   Orain askoz gehiago maitatzen zaitugu.”

## Herritar aitortza

"Oiartzuar emakumeak udalekuetan" egitasmoaren barruan, bere izena eraman zuen haur talde batek 2019an.

## Agur bertsoak

   “Bizitzan zehar mila oztopo
   gaindituz beti aurrera
   miño azkenin MARI makurtu
   zera naturan legera.
   Azken bolada gogorra izan da
   emaitzik gabe gainera
   Seme-alabak eta bilobak
   umezurtz geratu gera
   hoi bai guziyon goxotasuna
   gozatuta joan zera".
   (Esteban semeak sortua. Doinua: Lurraren pean sar nindaiteke)

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 «Mari Karmen Labandibar» Xanistebanak 2024 (Oiartzun: Oiartzungo udala) 54: 73-78. ISSN SS-531-1977..
* ↑ (Gaztelaniaz) GOIZARIN. (2016-10-25). «Merezitako omenaldia Haurtzaro Ikastolan» El Diario Vasco (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).
* ↑ lehenetsia, Gune. (2016-10-17). «Haurtzaro Ikastolak 50 urte» Oarsoaldeko Hitza (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).
* ↑ r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f, r01e00000fe4e66771ba470b8b16eead1a456352e. (2022-03-23). «ASOCIACIÓN CENTRO DE ACTIVIDADES SOCIALES ALDEGUNA-ALDEGUNA GIZARTE EKINTZEN ELKARTEA» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).
* ↑ https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/pdfa/?data=1999-08-01&orria=054&zenb=cTVxa3B2bkNHZW8veU5rQ3dyeElMQT09
* ↑ https://cdndigital.march.es/fedora/objects/linz:R-70880/datastreams/OBJ/content
* ↑ «Con Noble y Orotegi ya son 34 los presos a los que han aumentado la condena - GARA» gara.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).
* ↑ Udalekuak 2019: Talde argazkiak | ABARAXKA OIARTZUNGO UDAL LUDOTEKA. 2019-08-07 (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).

## Kanpo estekak

* Eskela Berria, 2024ko irailaren 13a
* Datuak: Q130288500