# Egutegi gregoriano

Egutegi gregorianoa (baita ere, gregoriotar egutegia, mendebaldeko egutegia edo kristau egutegia) nazioartean erreferentetzat onartzen den egutegi zibila da. Gregorio XIII.a aita santuak ezarri zuen, Giglio Gregorio Giraldi jakintsuak hala eskatuta, 1582ko otsailaren 24an sinatutako dekretu baten bidez, Inter Gravissimas izeneko bulda. Egutegi berria urte hartan bertan onartu zuten zenbait herrialdetan, beste batzuek hurrengo mendeetan onartu zuten, pixkanaka. Erreforma gregorianoaren arrazoia hauxe izan zen: juliotar egutegiak, Julio Zesarrek K.a. 46an ezarri zuenetik, aintzat hartzen zuen urte tropikoaren iraupena, hau da, ondoz ondoko udaberriko bi ekinokzioren arteko denbora 365,25 egunekoa zela, baina jakina da ia 11 minutu laburragoa dela. Balio horien arteko errorea lau mendez behin hiru egun inguruko tasan metatzen zenez, martxoaren 11n gertatzen zen ekinozio bat zen (garai hartan 10 egun inguruko errore metatua), eta aurretik etengabe mugitzen zen juliotar egutegian. Pazkoa udaberriko ekinozioari lotua zegoenez, Erromatar Eliza Katolikoak onartezintzat jotzen zuen ekinozioaren eguna etengabe aldatzea.
Gregoriotar egutegiaren erreformak bi zati zituen: alde batetik, ordura arte erabiltzen zen juliotar egutegiaren erreforma bat; eta, bestetik, Elizak Pazkoaren datak kalkulatzeko erabiltzen zuen ilargiaren fasearen aldaketa. Luigi Lilio Calabriako medikuak egindako proposamen baten aldaketa bat izan zen erreforma. Liliok proposatu zuen bisurteak lau mendetan 100etik 97ra murriztea, eta, beraz, 4 mendetatik 3 urte arruntak izango ziren, bisurteak izan beharrean. Era berean, Liliok eskema original eta praktiko bat egin zuen ilargiaren epakta doitzeko, Aste Santuko daten kalkulua egiterakoan, egutegiaren erreforma proposatu zutenek urte askoan izan zuten zailtasunaren irtenbidea.
Urteko egutegiaren batez besteko luzera ―365,25 egunetatik (365 egun eta 6 ordu) 365,2425 egunetara (365 egun, 5 ordu, 49 minutu eta 12 segundo, urteko 10 minutu eta 48 segundoko murrizketa)― aldatzeaz gain, egutegi gregorianoaren erreformak iraganetik pilatutako aldea ere hartu zuen bere gain, alde horiek direla eta. 325. urtearen (Nizeako Lehen Kontzilioaren data, udaberriko ekinozioa gutxi gorabehera martxoaren 21ean izan zenean) eta Gregorio aita santuaren 1582ko buldaren artean, udaberriko ekinozioa atzera mugitu izan zen egutegian, martxoaren 11 inguruan, 10 egun lehenago, gertatu zen arte. Egutegi gregoriano berria birdoitzeko, aita santuak agindua eman zuen egutegitik 10 egun kentzeko (urriaren 4aren atzetik urriaren 15a izan zen kolpean), martxoaren 21a udaberriko ekinozioaren data izan zedin.
Erreforma protestantearen eraginez, baina, Mendebaldeko Europako herrialde askok ez zuten, hasieran, erreforma gregorianoa jarraitu nahi izan, eta egutegi zaharrari eutsi zioten. Azkenik, ordea, beste herrialde batzuek erreforma jarraitu zuten koherentziaren izenean. Ekialdeko Europan juliotar egutegiaren azken jarraitzaileak (Errusia eta Grezia) XX. mendean sistema gregorianoa aldatu ziren unean, 13 egun utzi behar zituzten beren egutegian, bi ereduen artean 1582tik pilatutako alde gehigarria berdintzeko.
Egutegi gregorianoak aurreko juliotar egutegiaren urteen zenbakikuntza sistema (Anno Domini) jarraitu zuen, zeinak urteak zenbatzen baititu Natibitatearen data tradizionalean oinarri hartuta, jatorriz VI. mendean kalkulatua, eta Goi Erdi Aroaz geroztik Europako zati handi batean erabiltzen zena. Urteak zenbatzeko sistema hori nazioarteko estandarra da gaur egun.

## Historia

Erreforma gregorianoa sortu zen Trentoko kontzilioaren erabakietako bat praktikara eramateko beharretik: egutegia egokitzea, Nizeako lehen kontziliotik (325) sortutako desfasea ezabatzeko; izan ere, azken horretan, Pazkoa ospatu behar zen une astrala finkatu zen, eta, horren ondorioz, beste jai erlijioso mugigarriak. Garrantzitsuena zen, beraz, liturgia egutegiaren erregulartasuna, eta horretarako egutegi zibilean zenbait zuzenketa egin behar ziren. Funtsean, arazoa zen egutegi zibila egokitzea urte tropikoan.
Nizeako I. Kontzilioan erabaki zuten Pazkoa udaberriko ekinozioaren (ipar hemisferioan; udazkeneko ekinozioa hego hemisferioan) ondorengo ilbetearen hurrengo igandean ospatzea. 325. urte hartan ekinozioa martxoaren 21ean gertatu zen, baina, denborak aurrera egin ahala, gertakariaren data atzeratuz joan zen, eta 1582an desfasea 10 egunekoa zenez, ekinozioa martxoaren 11n finkatu zen.
Nizeako I. Kontzilioan erabaki zuten Pazkoa udaberriko ekinozioaren (ipar hemisferioan; udazkeneko ekinozioa hego hemisferioan) ondorengo ilbetearen hurrengo igandean ospatzea. 325. urte hartan ekinozioa martxoaren 21ean gertatu zen, baina, denborak aurrera egin ahala, gertakariaren data atzeratuz joan zen, eta 1582an desfasea 10 egunekoa zenez, ekinozioa martxoaren 11n finkatu zen.
Desfasea sortu zen urte tropikoak duen egun kopuruaren zenbaketa akastun batengatik. Juliotar egutegiaren ustez, lau urtetik behin bisurtea ezarri zuelarik, urte tropikoa 365,25 egunek osatzen zuten; zifra zuzena, berriz, 365,242189 da, hau da, 365 egun, 5 ordu, 48 minutu eta 45,16 segundo. Urte bakoitzean gehigarri gisa zenbatutako 11 minutu baino gehiago haiek 325 eta 1582 urte bitarteko 1.257 urteetan gutxi gorabehera 10 eguneko errore metatua ekarri zuten.
Egutegiaren erreformaren bultzatzailea Ugo Buocompagni izan zen, legelari eklesiastikoa, 1572ko maiatzaren 14an aita santu hautatua Gregorio XIII.a izenaz. Egutegiaren Batzordea osatu zuten, Christopher Clavius eta Luigi Lilio buru zirelarik. Clavius, Jesusen Lagundiko kidea ―bere garaian «Euklides» esaten zioten― matematikari eta astronomo ospetsu bat zen. Galileo Galileik berak jarri zuen bere behaketa teleskopikoen berme zientifiko gisa. Ilargiaren krater batek haren izena darama. Lilio mediku eta astronomoa, berriz, egutegiaren erreformaren egile nagusia izan zen; 1576an hil zen, prozesua amaitu gabe. Azkenik, zeregin nagusi bat izan zuen, baita ere, Alfontso X.a Gaztelakoak: Alfontsotar Taulak liburuan urte tropikoari emandako balioa ―365 egun, 5 ordu, 49 minutu eta 16 segundo― izan zen Egutegiaren Batzordeak zuzentzat hartu zuena. Pedro Chacon espainiar matematikariak Liliok utzitako eskuizkribuaren oinarrian eta Claviusek lagunduta editatu zuen Compendium Novae Rationis izeneko erreforma proposamena, 1580ko irailaren 14an onartu zena, 1582ko urrian aplikatua izateko.
1582ko urriaren 4an, osteguna zen juliotar egutegian, baina hurrengo eguna 1582ko urriaren 15a izan zen, ostirala, gregoriotar egutegi berrian. Hamar egun «desagertu» ziren, juliotar egutegian ordurako sobera kontatuak zirelako.

## Arazoak

Egutegi gregorianoak ia minutu erdi bateko atzerapena sortzen du urtero (gutxi gorabehera 26 segundo, urtearen arabera), eta horregatik, egun bat egokitu behar litzateke 3.300 urtean behin. Alde hori sortzen da Eguzkiaren inguruan Lurrak egiten duen translazioa ez datorrelako bat Lurrak bere ardatzaren inguruan egiten dituen errotazio egunen kopuru zehatzarekin. Lurraren erdiguneak Eguzkiaren inguruan bira oso bat egin duenean eta aurreko urtean zuen «posizio erlatibo» berera itzuli denean, 365 egun eta egun laurden bat baino zertxobait gutxiago (0,242189074, zehatzagoak izateko) bete dira. Urtearen egun kopurua zenbaki oso batekin bat etortzeko, aldizkako doiketak egin behar dira urte kopuru jakin batean behin. Lau urtez behingo bisurteen arau orokorretik salbuesten ziren 100en multiplo urteak; baina salbuespen horrek bazuen beste salbuespen bat ere, 400een multiplo urteak, bisurte baitziren. Bisurteen arau berria honela formulatu zen:
   Bisurteen araua egutegi gregorianoan
   Urtearen oinarrizko iraupena 365 egunekoa da; baina bisurteak izango dira (hau da, 366 egun izango dituzte) azken bi zifrak 4rekin zatigarriak diren urteak, salbuetsita 100en multiploak (100, 200..., 800..., 1800., 1900., 2000...), horietatik salbuetsita, berriro, 400rekin zatigarriak direnak. Egutegi gregorianoak 365,2425 egunetara egokitzen du urtearen iraupena, eta horrek 0,000300926 eguneko edo 26 segundoko aldea uzten du errore urterako.
Egun bateko errore hori 3.300 urtean behin zuzentzeko arau bat sortzea konplexua izan liteke. Hain denbora luzean, Lurraren errotazio abiadura moteldu egiten da, eta translazio mugimendua ere moteldu egiten da. Ilargiak atzerapen efektu bat eragiten du biraketa abiadura horretan, itsasaldiek sortutako eszentrikotasunagatik. Eszentrikotasun horrek sortzen duen biraketa abiaduraren murrizketa frisbee bat birarazten dugunean beheko ertzaren alde batean harea busti pixka bat jartzen diogunean gertatzen denaren antzekoa da: platertxoa birarazten denean, bere biraketa abiadura eszentrikotasun hori ez dagoenean duena baino askoz txikiagoa da. Efektu hori aztertzen eta neurtzen ari da oraindik mundu zientifikoa, eta, gainera, beste efektu batzuek zaildu egiten dute arauak hain zehatz definitzea. Errore hori milioiko zati batekoa baino ez da. Praktikoena izango litzateke aldea nabarmena denean hurrengo bisurtea ez egitea. Edonola ere, ia bi mila urte geratzen dira analisi eta eztabaidarako doiketa hori behar izan aurretik, orduan oraindik egutegi gregorianoa erabiltzen bada.
Beste arazo bat da Lurraren errotazio abiadura eta translazioa murriztea, zehaztasun handiz neur daitezkeenak erloju atomiko baten laguntzaz. Bestelako arazo bat da, ez baitu zerikusirik egutegiaren kalkuluarekin eta, beraz, egutegiari egin behar zaizkion doikuntzekin. Aitzitik, alderantzizkoa dela esan daiteke: erloju atomikoa da Lurraren mugimenduetara egokitu behar dena. Erloju atomikoak denbora uniforme bat neurtzen du, astroen izaeran ez dagoena, non mundu fisikoaren mugimendu guztiak uniformeki aldakorrak baitira.

## Eguna, astea eta hilabetea

Egutegiaren zatiketa :
| zk. | izena | egunak |
| 1 | urtarrila | 31 |
| 2 | otsaila | 28 edo 29 |
| 3 | martxoa | 31 |
| 4 | apirila | 30 |
| 5 | maiatza | 31 |
| 6 | ekaina | 30 |
| 7 | uztaila | 31 |
| 8 | abuztua | 31 |
| 9 | iraila | 30 |
| 10 | urria | 31 |
| 11 | azaroa | 30 |
| 12 | abendua | 31 |
Urteak 31 eguneko 7 hilabete ditu (urtarrila, martxoa, maiatza, uztaila, abuztua, urria eta abendua), 30 eguneko 4 hilabete (apirila, ekaina, iraila eta azaroa) eta hilabete bat (otsaila) 28 egunekoa urte arruntean eta 29 egunekoa bisurtetan. Urte arruntetan 52 aste eta egun bat daude, eta bisurteetan 52 aste eta bi egun. Hori dela eta, data bat asteko egun jakin batean gertatzen bada urte batean, hurrengo urteko data bera asteko hurrengo egunean gertatuko da; urtea bisurtea bada, martxotik hurrengo urteko otsailera bitarteko datak asteko bi egun geroago gertatuko dira, aurreko urtean gertatu zen egunarekin alderatuta.
* Eguna: egutegi gregorianoaren oinarrizko denbora unitatea da. Egun bat Nazioarteko Denbora Atomikoaren (TAI) 86.400 segundoren baliokidea da, gutxi gorabehera; gogoan izan behar da TAI dela Lurraren benetako errotazio mugimenduari egokitu behar zaiona, eta mugimendu hori atzeratu egiten dela iraupenarekiko.
* Astea: 7 eguneko aldia.
Kristautasuna nagusi izan den herrialde gehienetan, astea astelehenarekin hasten da, Jainkoaren (Dominus) atseden eguna igandea baita, zazpigarrena. Herrialde anglosaxoietan, ziurrenik juduen erlijioaren eraginez, atsedena larunbata da, eta asteko lehen eguna igandea; ohitura hori beste herrialde batzuetara ere zabaldu da.

## Egutegi gregorianoaren onartzea eta aplikatzea

Egutegia berehala hartu zen Erromatar Eliza Katolikoak indarra zuen herrialdeetan. Katolizismoa nagusi ez zuten herrialdeetan, ordea, hala nola protestanteak, anglikanoak edo ortodoxoak gehiengo ziren herrialdeetan eta beste batzuetan, egutegi hori ez zen ezarri urte (edo mende) batzuk geroago arte. Nahiz eta beren herrialdeetan egutegi gregorianoa ofiziala izan, eliza ortodoxoek (Finlandiakoa izan ezik) juliotar egutegia erabiltzen jarraitzen dute, batzuetan aldakuntza batzuekin.

### 1582. urtea

* Gregorio XIII.a, XVII. mende hasierako irarlan batean.Italia, Portugal, Poloniako eremu katolikoa eta Espainiako (Europako jabetzak eta Kanariak): 1582ko urriaren 4 ostegunaren ondoren, urriaren 15 ostirala etorri zen.
* Frantzia, Lorrena eta Mississippi-Missouri harana (Estatu Batuak): 1582ko abenduaren 9 igandearen ostean, abenduaren 20 astelehena etorri ziren.
* Herbehereak (Brabante, Zeelanda eta Probintzia Batuak): 1582ko abenduaren 17 astelehenaren ondoren, abenduaren 28 asteartea etorri zen.
* Belgika (Limburgo eta hegoaldeko probintziak): 1582ko abenduaren 20 ostegunaren ondoren, abenduaren 31 ostirala etorri zen.

### 1583. urtea

* Herbehereak, Flandria eta hegoaldeko probintzia batzuk: 1582ko abenduaren 21 ostiralaren ondoren, 1583ko urtarrilaren 1 larunbata etorri zen; beraz, Eguberri eta Urteberri festarik gabe geratu ziren.
* Alemaniako gune katolikoak: ofizialki, 1583ko otsailaren 10 igandearen ondoren, otsailaren 21 astelehena etorri behar zen, baina herriak ez zion jaramonik egin. Beraz, geroago erabaki zen 1583ko urriaren 16 igandeak jarraituko ziola urriaren 5 larunbatari.
* Espainiaren jabetzak Amerikan eta Asian (Espainia Berriko Erregeorderria Ipar Amerikan eta Erdialdeko Amerikan; Peruko Erregeordetza; eta Filipinetako Kapitaintza Orokorra): 1583ko urriaren 4 ostiralaren ostean, urriaren 15 larunbata etorri zen. Metropoliarekiko distantzia eta aldaketaren agindua toki guztietara iristeko zailtasunak zirela medio, Felipe II.ak erabaki zuen 1583 izatea egutegi aldaketarako urtea.
* Austria (Tirol, Salzburgo eta Brescia): 1583ko urriaren 16 igandeak jarraitu zion urriaren 5 larunbatari.
* Austria (Karintia eta Estiria): 1583ko abenduaren 14 larunbataren ondoren, abenduaren 25 igandea etorri zen.
* Herbehereak (Groningen): 1583ko otsailaren 21 astelehena etorri zen otsailaren 10 igandearen ondoren. 1594ko uztail-abuztuan berriro itzuli ziren juliotar egutegira. Azkenik, 1701eko urtarrilaren 12 asteazkena etorri zen 1700eko abenduaren 31 igandearen ondoren.

### 1584. urtea

* Bohemia, Moravia eta Lusazia: 1584ko urtarrilaren 17 asteartea etorri zen urtarrilaren 6 astelehenaren ondoren.
* Suitza (kantonamendu katolikoak): 1584ko urtarrilaren 11 larunbataren ondoren, urtarrilaren 22 igandea etorri zen.
* Silesia: urtarrilaren 23 astelehena etorri zen urtarrilaren 12 igandearen ondoren.

### 1587. urtea

* Hungaria: 1587ko azaroaren 1 igandea etorri zen urriaren 21 larunbataren ondoren

### 1590. urtea

* Transilvania: 1590eko abenduaren 14 astelehenaren ondoren, abenduaren 25 asteartea etorri zen.

### 1605. urtea

* Kanada (Eskozia Berria): 1605etik 1710eko urriaren 13ra bitarte, egutegi gregorianoa erabili zuten. Ondoren, juliotar egutegira itzuli ziren 1710eko urriaren 2tik 1752ko irailaren 2 asteazkenera arte, ondoren irailaren 14 osteguna etorri baitzen. Ordutik erabili zuten egutegi gregorianoa. Kanadako gainerako lurraldeek egutegi gregorianoa erabili zuten 1750etik aurrera.

### 1610. urtea

* Prusia: 1610eko abuztuaren 22 asteazkenaren ondoren, irailaren 2 osteguna etorri zen.

### 1682. urtea

* Estrasburgo, Frantziako Erresuma, 1682ko otsailean.

### 1700. urtea

* Alemanian protestanteak nagusi ziren eskualdeak, Danimarka eta Norvegia: 1700eko martxoaren 1 astelehena etorri zen otsailaren 18aren ondoren.
* Herbehereak (Guelders, Herbehereetako eremu protestantea): 1700eko ekainaren 30 igandearen ondoren uztailaren 12 astelehena, etorri zen.
* Herbehereak (Utrecht eta Overijssel): 1700eko abenduaren 12 igandea etorri zen azaroaren 30 larunbataren ostean.

### 1701. urtea

* Herbehereak (Frisia eta berriro Groningen) eta Suitza (Zurich, Berna, Basilea, Schaffhausen, Gante, Mühlhausen eta Biel): 1701eko urtarrilaren 12 asteazkena etorri zen abenduaren 31ren ondoren.
* Herbehereak (Drenthe): 1701eko maiatzaren 12 osteguna etorri zen apirilaren 30 asteazkenaren ostean.

### 1752. urtea

* Ingalaterra eta bere koloniak (Ternua eta Hudson badiako kostaldea, Kanadan; Estatu Batuetako kostalde atlantikoa, Washington DC eta Oregon; Eskozia, Irlanda, India): 1752ko irailaren 2 asteazkenaren ondoren irailaren 14 osteguna etorri zen.
* Arrazoi horrengatik, Miguel de Cervantes Saavedra eta William Shakespeare egun berean, 1616ko apirilaren 23an, hil zirela esaten den arren, berez azken hori 10 egun geroago hil zen, egungo europar egutegiko maiatzaren 3an.
* Ingalaterran, 1752an egutegi gregorianoa aplikatu aurretik gertatu ziren juliotar egutegiko egunei OS (Old Style edo antzinako estiloa) esaten zaie; aldiz NS (New Style edo estilo berria) siglak egutegi gregorianoa adierazten du.

### 1753. urtea

* Suedia eta Finlandia (azken herrialde hori Errusiak konkistatu zuenean, juliotar egutegia hartu behar izan zuen maila batean): 1700ean, berrogei urtez egun bisurteak bertan behera uztea erabaki zuten, horrela lortuko baitzen falta ziren 10 egunak pilatzea. Urte hartan erabakia bete zen, baina ez 1704 eta 1708 bisurteetan. Ondorioz, hamarkada hartan bere datak ez zetozen bat beste herrialdeekin (egutegi gregorianoa edo juliotarra izan). Geroago, 1712an, juliotar egutegira itzuliko zirela erabaki zuten, 1712ko bisurtean egun bat gehituz («otsailaren 30a»). Berrogei urte geroago, beti-bateko aldaketa egitea erabaki zuten: 1753ko martxoaren 1 osteguna etorri zen, otsailaren 17 asteazkenaren ondoren.

### 1867. urtea

* Alaska: 1867ko urrian, Estatu Batuetako erakunde federal bihurtu zenean.

### 1873. urtea

* Japonia: lehen ilargiaren egutegi propioa erabiltzen zen.

### 1875. urtea

* Egipto: irailaren 1an jarri zen indarrean egutegi gregorianoa, aurrez erabiltzen zuten egutegi koptoaren ordez.

### 1912. edo 1929. urtea

* Antzinako Txina: lehen, ilargi egutegi propioa zuen. Adituak ez dira ados jartzen aldaketa 1912an edo 1929an gertatu ote zen.
* Albania: 1912ko abendua.

### 1914. urtea

* Turkia: 1914ko urtarrilaren 1era arte (beste aditu batzuen arabera 1926ra arte atzeratu behar da, Mustafa Kemal Atatürken erreformak iritsi arte) islamiar egutegi batekin maneiatu zen.

### 1916. urtea

* Bulgaria: 1916ko apirilaren 14a etorri zen martxoaren 31ren ondoren.

### 1918. urtea

* Errusia eta Estonia: 1918ko otsailaren 14 osteguna etorri zen urtarrilaren 31ren ondoren. Sobietar Batasuneko ekialdeko beste eremu batzuek bi urte geroago aldatu zuten.

### 1919. urtea

* Errumania: 1919ko apirilaren 14 astelehena etorri zen martxoaren 31 astelehenaren ostean.
* Jugoslavia: 1919ko martxoaren 18 asteartea etorri zen martxoaren 4 asteartearen ondoren.

### 1923. urtea

Grezia: 1923ko martxoaren 1 osteguna etorri zen otsailaren 15aren ondoren.

## Egutegi gregorianoa herrialdez herrialde
### Europa

Egutegi gregorianoaren ezarpena Europan :
| Herrialdea | Egutegi gregorianoa ezartzeko eta egokitzeko datak |
| Albania | 1912ko abenduan. |
| Alemania | Estatuen arabera: Estatu nagusiki katolikoak: 1583 eta 1585 artean. Prusia: 1610eko abuztuaren 22a → irailaren 2a. Estatu nagusiki protestanteak: 1700eko otsailaren 18 → martxoaren 1a. |
| Austria (orduan Habsburgotarrak) | Eskualdearen arabera: Austria Garaia eta Beherea. Salzburgo eta Tirol: 1583ko urriaren 5a → urriaren 16a. Karintia eta Estiria: 1583ko abenduaren 14a → abenduaren 25a. |
| Belgika (orduan, Espainiako Herbehererik gehienetan) | Espainiako Herbehereetako hegoaldeko probintziak (Brabante, Flandria, Namur, Hainaut, Luxenburgo) eta Liejako eliz printzerria: 1582ko abenduaren 14an → abenduaren 25a. |
| Britainia Handia | Eskualdeen arabera: Ingalaterra, Gales, koloniak: 1752ko irailaren 2a → irailaren 14a. Gainera, urte hasiera urtarrilaren 1ean finkatu zuten, eta ez martxo amaieran. 11 egun kendu zituzten, eta ez 10, 1752an juliotar eta gregoriotar egutegien arteko desfasea 11 egunera igaro baitzen. Eskozia: nahasmen handia dago Eskoziako aldaketen inguruan. Agintari batzuek ez zuten nahi izan aldaketa Britainia Handiko gainerako lurraldeekin batera egitea; gehienek askoz lehenago egin zuten, 1600. urtearen hasieran. |
| Bulgaria | 1916ko martxoaren 31 → apirilaren 14a. |
| Danimarka (Norvegia barne) | 1700eko otsailaren 18a → martxoaren 1a. |
| Errumania | 1919ko martxoaren 31a → apirilaren 14a; alde ortodoxoa geroago aldatu zen. |
| Errusia | 1918ko urtarrilaren 31a → otsailaren 14a; herrialdearen ekialdean, aldaketa 1920an gertatu zen, boltxebikeek gerra zibila irabazi zutenean. |
| Eslovakia (orduan Hungariako Erresumaren zati) | 1587ko urriaren 21a → azaroaren 1a. |
| Espainia | 1582ko urriaren 4a → urriaren 15a. Horrela, Teresa Ávilakoa 1582ko urriaren 4tik 15erako gauean hil zen. |
| Estonia | 1918an. |
| Finlandia | Finlandia Suediaren parte zen 1753an egutegi gregorianoa onartu zuenean. Finlandia Errusiaren menpeko bihurtu zenean, egutegi gregorianoaren erabilera ofiziala gorde zuen, baina batzuetan juliotar egutegia erabiltzen zen. |
| Frantzia | 1582ko abenduaren 9a → abenduaren 20a, baina parlamentuek geroago onartu egin zuten aldaketa hori. Garai hartan frantses ez ziren lurraldeei dagokienez: Alsazia: Estrasburgon, 1682ko otsailaren 5a → otsailaren 16a. Gutxi gorabehera egun berean igaro ziren Alsaziako parrokia protestanteetan, Mulhouse izan ezik. Mulhouse (Suitzako Konfederazioaren parte zen): 1700eko abenduaren 31 → 1701eko urtarrilaren 12a. Lorrena: 1760ko otsailaren 16a → otsailaren 28a. Franche-Comté: 31 décembre 1582ko abenduaren 31 → 1583ko urtarrilaren 12a. Nord-Pas-de-Calais, orduan Espainiako Herbehereen zati bat (Flandria, Artois, Cambrai konderriaren zatiak): 1582ko abenduaren 14a → abenduaren 25a. Savoia eta Niza: 1582ko urriaren 4a → urriaren 15a. |
| Grezia | 1924ko martxoaren 9a → martxoaren 23a. |
| Herbehereak (1582an matxinatutako Espainiar Herbehereen zati bat eta, ondoren, Probintzia Batuak) | Probintzien arabera: Herbehereak, Zelanda, Linburgo: 1582ko abenduaren 14a → abenduaren 25a. Groningen: 1583ko otsailaren 28a → martxoaren 11a; 1584ko udan juliotar egutegira itzuli zen; gero 1700eko abenduaren 31 → 1701eko urtarrilaren 12a. Guelders: 1700eko ekainaren 30a → uztailaren 12a. Utrecht eta Overijssel: 1700eko azaroaren 30a → abenduaren 12a. Frisia eta Drenthe lurraldea: 1700eko abenduaren 31 → 1701eko urtarrilaren 12a. |
| Hungaria (orduan Hungariako Erresuma, Habsburgotarrak) | 1587ko urriaren 21a → azaroaren 1a. |
| Italia | 1582ko urriaren 4a → urriaren 15a. |
| Jugoslavia | 1919ko martxoaren 4a → martxoaren 18a. |
| Letonia | Alemaniarren okupazioaren garaian, 1915etik 1918ra. |
| Lituania | 1915ean. |
| Luxenburgo (orduan Espainiako Herbehereen zati bat) | 1582ko abenduaren 14a → 1abenduaren 25a. |
| Norvegia | Ikus Danimarka. |
| Polonia | 1586an. |
| Portugal | 1582ko urriaren 4a → urriaren 15a. |
| Suedia eta Finlandia | 1753ko otsailaren 17a → martxoaren 1a. Lehenago, Suediak juliotar egutegiaren aldaera bat erabili zuen 1700eko martxoaren 1etik 1712ko otsailaren 29ra bitarte. |
| Suitza | Kantonamenduek desberdin egin zuten: Katolikoak nagusi ziren 7 kantonamendutan, 1584ko urtarrilaren 11 → urtarrilaren 22a. Gainerako kantonamenduetan, 1700eko abenduaren 31 → 1701eko urtarrilaren 12a. Herri batzuek 1812ra arte gorde zuten juliotar egutegia. |
| Txekiar Errepublika (orduan Bohemiako Erresuma, Habsburgotarrak) | 1584ko urtarrilaren 6a → urtarrilaren 17a. |

### Beste herrialde batzuk

Egutegi gregorianoaren ezarpena Europaz kanpo :
| Herrialdea | Egutegi gregorianoa ezartzeko eta egokitzeko datak |
| Egipto | 1875ean. |
| Estatu Batuak | Une ezberdinetan aldatu ziren eskualdeak: Ekialdeko kostaldea: Britainia Handiarekin batera 1752an. Mississippi-Missouri harana Frantziarekin batera 1582an. Texas, Florida, Kalifornia, Nevada, Arizona, Mexiko Berria: Espainiarekin batera 1582an. Washington, Oregon: Britainia Handiarekin batera 1752an. Alaska: 1867ko urrian, AEBko kide bihurtu zenean. |
| Japonia | Egutegi gregorianoa ohiko egutegiaren osagarri gisa sartu zen 1873ko urtarrilaren 1ean. |
| Kanada | Eskualdearen arabera: Ternuako eta Hudson badia: 1752ko irailaren 2a → irailaren 14a. Eskozia Berria: 1605etik 1710eko urriaren 13ra egutegi gregorianoa erabili zuten, juliotar egutegia 1710eko urriaren 2tik 1752ko irailaren 2ra, eta berriz ere gregorianoa 1752ko irailaren 14tik aurrera. Kanadako gainerako herrialdeak: 1752an. |
| Korea | 1912ko urtarrilaren 1ean. |
| Txina | 1912, 1929an zein 1949an, erabaki zuen agintariaren arabera. |
| Turkia | Islamiar egutegitik eta rumi egutegitik egutegi gregorianora igaro zen 1927ko urtarrilaren 1ean. |

## Urte gregorianoaren funtzionamendua eta iraupena

Egutegi gregorianoak bereizten ditu:
* urte arrunta: 365 egunekoa.
* bisurtea: 366 egunekoa.
* urte sekularra: mendea amaitzen duten 00 bukaerako urteak ―100en multiploak― bisurteak dira, soilik 400en multiploak badira.
Horrela, 400 urteko zikloek osatzen dute egutegi gregorianoa:
* 400 urtetan (400/4)-4 urte sekular = 96 bisurte daude.
* 4 urte sekularretatik, bat bakarrik da bisurte (400en multiploa).
* 400 urteko zikloan 96 + 1 = 97 bisurte ditugu, eta 400 - 97 = 303 urte arrunt.
Zenbaketa egunetan eginez:
* 97 urte x 366 egun = 35.502 egun, bisurtetan.
* 303 urte x 365 egun = 110.595 egun, urte arruntetan
Guztira, 146.097 egun dira 400 urteetan; beraz, urte gregorianoaren batez besteko iraupena da 365,2425 egun.
Egutegi gregorianoaren 400 urteko zikloan, 146.097 egun horietan, 20.871 aste oso daude. Beraz, 400 urteko ziklo bakoitzean, urte arrunten eta bisurteen zikloa zehatz-mehatz errepikatzeaz gain, asteen zikloa ere zehatza da. Kongruentzia horren ondorioz, 400 urteko multzo bat jarraian hartuta, hurrengo 400 urteko zikloa berdin-berdina da.
Urteko lehen astea, 01 zenbakia, urtarrileko lehen osteguna duena da. Urtebeteko asteak 01etik 53ra doaz.
Hilabetea da 30 edo 31 eguneko epea, otsailekoa izan ezik, urte arruntean 28 egun eta bisurtean 29 egun dituena.
Laburbilduz, esan daiteke urteak bisurte izango direla 4ren multiploak badira, salbuetsiz 100en multiplo direnak, eta hauen artetik, salbuetsiz 400en anizkunak direnak, horiek bisurte baitira. Adibidez, 2000. urtea bisurte izan zen, 100en multiploa izan arren 400ena ere badelako, baina 2100ekoa ez da bisurte izango, azken baldintza hori betetzen ez duelako.

### Hilabeteen egun kopuruaren araua

Hil bakoitzeko egun kopurua gogoan izateko irudi erraz bat erabil daiteke:
* esku baten ukabila itxita, hatz koskorrak aurpegira begira jarri;
* beste eskuaren hatz erakuslea ukabilaren hatz erakuslearen koskorrean jarri;
* hatz koskor horrek «urtarrila» adierazten du;
* mugitu hatz erakuslea ukabileko hatz erakuslearen eta luzearen arteko tartera;
* tarte horrek «otsaila» adierazten du;
* hurrengo hatz koskorrak (luzearenak) «martxoa» adierazten du;
* jarraitu horrela, hatz koskor eta tarte bakoitzean, hatz txikiaren koskorrera iritsi arte («uztaila»);
* orduan, itzuli berriro hatz erakuslearen koskorrera, eta jarraitu hatz nagiaren koskorrera arte («abendua»);
Hatz koskorrean egokitzen diren hilabeteak 31 egunekoak dira, eta tarteetan egokitzen direnak 30 egunekoak, otsaila izan ezik.

## Kristau Aroaren jatorria

Erromatarrek urteak zenbatzen zituzten Erromako hiriaren sorreratik kontatzen hasita, hau da, ab urbe condita (hiriaren sorreratik), laburduraz a.u.c.
Kristau aroan, Bonifazio IV.a aita santuarekin, 607an, eskalaren jatorria Kristoren jaiotza izatera pasa zen. Dionysius Exiguus errumaniar monje matematikoak, Biblian eta beste iturri historiko batzuetan oinarrituta, 526 eta 530 urteen artean, Kristoren jaiotza data 754. a.u.c. urteko abenduaren 25ean ezarri zuen. Urte hura ezarri zen 1. A.SR. edo Anno Domini, hau da, Jaunaren 1. urtea; alabaina, urte horren aurreko urteak oraindik a.u.c urtea izendatzen ziren. Azkenik, XVII. mendean, A.SR. 1. urtearen aurreko urteak izendatu ziren Kristo aurreko (K.a.), eta ondorengoak Kristo ondorengo (K.o.).
Horrela, argi dago ezin dela 0 urterik izan, urte bat une jakin batean hasten delako ―aurreko urtearen amaierako gaueko 12etan― eta 1. urtearen amaierako gaueko 12etan amaitzen delako. Baina urte hori ezin da azaldu 1, urte gisa amaitu arte, hau da, 1. urtetzat har daiteke soilik betetzen den unean. Gauza bera gertatzen da pertsona baten adinarekin. Bestalde, kristau aroaren zenbaketa hasi zenean, ez zegoen zero kontzeptu matematikorik.
Zenbat urte betetzen ditu haur batek jaiotzean? Bat ere ez, noski. Beraz, ez ditugu nahasi behar urteak, hau da, 12 hilabeteko iraupeneko denbora segmentuak, eta urtemugak edo urtebetetzeak, denbora lerro bateko puntuak direnak eta, beraz, dimentsiorik ez dutenak. Grafiko edo denbora lerro bateko puntu horiek aurreko urteko zenbakiarekin identifikatzen dira, ez geroagokoarekin.
Pertsona baten bizitzako lehen urtea 1. puntuarekin identifikatzen da, jaio eta urtebetera. Kristo ondorengo lehen urtea ere -1 (ken 1) urtearen amaieraren eta honen lehen urtebetetzearen artean kokatzen da, hamabi hilabete geroago (abenduaren 31n bukatzean, hau da, 1. urteko urtarrilaren 1aren hasieran). Horregatik, 1901a izan zen XX. mendeko lehena, eta 2001a, XXI. mendeko lehena, eta, hedaduraz, hirugarren milurtekoko lehena.

## Egutegi gregorianoaren garrantzia

Gure aroaren jatorriaren arazoa egutegi honen sorrerarekin konponduta geratu zen: Kristau Aroa sortu baino 1582 urte lehenago hasi zela esaten denez, eta herrialde guztiek ideia hori aintzat hartzen badute, eztabaida oro konponduta geratzen dira; eta Kristo noiz jaio jaio ote zen edo Dionysius Exiguusek egindako kalkulua guztiz garrantzia gabekoak dira (denboraren neurriaren ikuspuntutik, behintzat). Azken kontua egutegi hori hartzea zen, eta munduko herrialde guztiek gradualki hartu dute denboran zehar.
Horretan nabarmentzen da neurgailu honen balioa: mundu guztia ados badago, gaiari buruzko eztabaida guztiak alferrikakoak dira. Edozein herrialdetara bidaiatuz gero, egutegia beti izango da aurtengo egutegi gregorianoa. Beharbada, astearen hasiera eta bukaera alda daitezke (igandea edo astelehena) edo hizkuntza, baina beti egutegi bera izango da.
Gainera, 3.300 urtean behin, gutxi gorabehera, egun bateko zuzenketa baino behar ez duen tresna aurrerapen bikaina da, eta Mendebaldeko kulturaren ondare aipagarria.

## ISO araua

ISO 8601 araua nazioarteko estandar bat da, datak eta orduak idazteko emana. Laburki, arau hauek ezartzen ditu:
* Data: idatzi behar da urtea, hilabetea eta eguna, hurrenkera horretan, gidoi batek bereizita edo ez. Urtea 4 zifrakoa izan behar da, eta hilabetea eta eguna bi zifrakoa (lehenengoa zero izan daiteke). Adibidez, «2024ko abenduaren 9a» eman daiteke 20241209 edo 2024-12-09 formatan. Nabarmendu behar da zenbakizko dataren hurrenkera hori bat datorrela euskaraz datak emateko hurrenkerarekin.
* Asteko eguna: aurrekoaren ordez erabil daiteke, gehituta asteari dagokion zenbakia, aurretik W hizkia (ingelesez «week», astea). Horrela, adibidez, 2005-W07-5 kodeak adierazten du «2005eko zazpigarren asteko bosgarren eguna».
* Ordua: bi zifra ordu, minutu eta segundoak adierazteko, hurrenkera horretan, atal bakoitza bi puntuz (:) bereizita, gauerdia 00:00:00 izanik. Ordu eskala 0 eta 24 ordu bitartekoa da. Horrela, adibidez, «goizeko bederatziak laurden gutxi» 08:45:00 idatzi behar da eta «arratsaldeko bostak eta laurden» 17:15:00.
* Data eta ordua: batera eman daitezke, aurrez azaldu bezala, T batez (ingelesez, «time» denbora edo ordua) bereizita. Adibidez: «2045eko abenduaren 30eko goizaldeko ordu biak eta hogeita hamalau minutu eta sei segundo» emateko 2045-12-30T02:34:06 idatzi behar da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. «Bilaketa > egutegi gregoriano» Euskaltzaindiaren Hiztegia (www.euskaltzaindia.eus) (Noiz kontsultatua: 2024-12-09).
* ↑ Gregoriotar ageri da Elhuyar hiztegietan eta Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak (Eusko Jaurlaritza). Hala ere, euskarazko zenbait testutan gregoriar ageri da.
* ↑ Datak eta denbora adierazteko nazioarteko estandarrak (ISO 8601) egutegi gregorianoa erabiltzen du (3.2.1. atala).
* ↑ (Ingelesez) «Introduction to Calendars» Naval Oceanography Portal (web.archive.org) 2011-10-19 (Noiz kontsultatua: 2024-12-06).
* ↑ (Ingelesez) Doggett, L. E.. «Calendars» Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac (Sausalito: web.archive.org).
* ↑ Datak eta orduak adierazteko ISO 8601 nazioarteko estandarrak gregoriotar egutegia hartzen du oinarritzat (3.2.1 atala).
* ↑ Juliotar egutegia, funtsean, egiptoar egutegia zen, hau da, lehen eguzki egutegi ezaguna, urtea 365,25 egunekotzat hartzen zuena.
* ↑ (Ingelesez) «Gregorian Reform of the Calendar - Proceedings of the Vatican Conference to commemorate its 400th Anniversary, 1582-1982» The Pontifical Academy os Sciences (Vatican City: Specola Vaticana) 2024-12-03 (Noiz kontsultatua: 2024-12-07).
* ↑ (Italieraz) Preti, Cesare. «Luigi Giglio» Dizionario Biografico degli Italiani (Istituto della Enciclopedia Italiana (Wikiwix)) ISBN 978-8812000326. OCLC .952045473 (Noiz kontsultatua: 2024-12-07).
* ↑ (Ingelesez) «Ten Days That Vanished: The Switch to the Gregorian Calendar» Encyclopaedia Britannica (www.britannica.com) (Noiz kontsultatua: 2024-12-07).
* ↑ (Errusieraz) «История календаря в России и в СССР» web.archive.org 2009-10-17 (Noiz kontsultatua: 2024-12-07).
* ↑ (Latinez) Deckers, Michael. (2003). «Cyclus Decemnovennalis Dionysi» Dionysius Exiguus. Liber de Paschate Sive Cyclus Paschalis (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2024-12-07).
* ↑ K.a. 45. urtetik 325.era 370 urte igaro ziren, datazioa ia hiru egun aurreratu zelarik. Nizeako lehen kontzilioaren ospakizun egunean ekinozioak martxoaren 21ean eta irailaren 21ean izan ziren, solstizioak, berriz, abenduaren 21ean eta ekainaren 21ean. Hala ere, juliotar egutegia indarrean egon zen bitartean, gertaera hauek hilabete bakoitzeko 24. egunean izan ziren. Udako eta neguko solstizioarekin gaurik laburrena eta luzeena gertatzen direnez, gau efemeride horien ospakizun paganoak betikotu egin dira, nahiz eta kristaututa egon San Joan Bataiatzailearen («San Joan gaua») eta Eguberriaren («Gabon gaua») adbokaziopean, baina jada ez datoz bat dagozkien solstizioekin.
* ↑ (Latinez) Compendium novae rationis restituendi calendarium a Gregorio XIII pontifice maximo ad principes christianos et celeberrimas quasque academias missum anno Domini 1577. Wikisource (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) Richards, E. G.. (2013). Sean E. Urban; P. Kenneth Seidelmann eds. «Calendars» Explanatory supplement to the Astronomical almanac (Mill Valley: University Science Books): 598.. ISBN 978-1891389856. OCLC .787507823.
* ↑ «International Atomic Time (TAI)» Timeanddate (web.archive.org) 2024-11-22 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) «What Is the First Day of the Week?» Timeanddate (web.archive.org) 2024-12-03 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Frantsesez) «Calendrier orthodoxe - Calendrier de l'Église Orthodoxe - Fêtes et Saints de l'Église d'Orient» Église Orthodoxe (web.archive.org) 2007-10-27 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) «Calendar» The Canadian Encyclopedia (web.archive.org) 2024-03-04 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 (Frantsesez) Lefort, Jean. (1998). La saga des calendriers ou le frisson millénariste. Paris: Pour la Science ISBN 978-2842450038. OCLC .1000078631 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Calendar (New Style) Act 1750» Acts of the Parliament of Great Britain.
* ↑ (Ingelesez) «Days and Dates» Knowledge Base (web.archive.org) 2021-12-05 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* 1 2 (Ingelesez) Cohen, Edward L.. (2000). «Adoption and Reform of the Gregorian Calendar» Math Horizons 7 (3): 5-11. or. ISSN 1072-4117. (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) Kocój, Ewa. (2022). «Old Calendaristsʼ Religious Minority in Romania» Analele Bucovinei (Bucureşti) XXIX, 1 (58): 191-212.. doi:10.56308/AB.2022.1.14. ISSN 1221-9975..
* ↑ (Gaztelaniaz) Pérez, Joseph. (2015). Teresa de Ávila y la España de su tiempo. Madrid: Algaba, 141. or. ISBN 978-8496107809. OCLC .1010833213.
* ↑ (Frantsesez) «Calendriers» Cognatus (web.archive.org) 2024-04-24 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) «Dates of Change from Julian to Gregorian Calendar» IX23 (web.archive.org) 2020-11-27 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* 1 2 (Frantsesez) Goguillon, Louis. (2010). «La réforme en Suisse : on prend son temps» La réforme grégorienne : un jour ou l'autre (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) «Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, Transmitted to Congress, With the Annual Message of the President, December 6, 1875, Volume II» Office of the Historian (web.archive.org) 2021-04-14 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) «Calendar History 2» The Japanese Calendar (web.archive.org) 2024-12-01 (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) Lankov, Andrei. (2005-06-02). «The Korea Times : [The Dawn of Modern Korea (266) Lunar Calendar»] The Korea Times (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) Zhang, Laney. (2016-02-08). «Transition from the Lunar Calendar to the Western Calendar Under Chinese Law» In Custodia Legis (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2024-12-08).
* ↑ (Ingelesez) Ifrah, Georges. (2000). The universal history of numbers: from prehistory to the invention of the computer. Itzulpena: David Bellos. New York: Wiley ISBN 978-0471375685. OCLC .42291138.

## Ikus, gainera

* Islamiar egutegia.
* Juliotar egutegia.
* Txinatar egutegia.

## Kanpo estekak

* Irunero aldizkaria (2024-03-06) Urte bisustua: Bis sextus dies ante Kalendas Martias
* HABE - Ikasbil Urte bisustuak
* Datuak: Q12138
* Multimedia: Gregorian calendars / Q12138