# Bidarrai

Bidarrai Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 19,6 kilometrora. Altuera 61 eta 935 metro artekoa da, eta 38,20 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 667 biztanle zituen.
Bertako biztanleak bidarraitar dira.

## Izena

Bidarrai beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
* frantsesez: Bidarray ("bidagé" ahoskatua)
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* hespital de Bidarray (1268)
* hespital de Bidarray (1292)
* La encomienda de Vidarray (1621)

### Etimologia

Jean-Baptiste Orpustanek dio Bidarrai toponimoa bide ("haitz") eta arrhan ("elorri beltz"), hau da, "elorri beltzen bidea", hitzek osatzen dutela.

## Geografia

Bidarrai Ortzaizeko ibarran dago.

### Ingurune naturala

Iparla mendia (1 044 m) Bidarrai eta Baigorri artean dugu kokatua.
Aturriren adarra den Errobi ibaiak herria zeharkatzen du.

### Klima

Datu klimatikoak (Irulegi, 1981-2010) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 24.8 | 27.0 | 30.0 | 32.6 | 35.0 | 40.0 | 41.0 | 42.0 | 39.2 | 34.0 | 27.0 | 26.0 | 42.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 11.9 | 12.9 | 15.6 | 17.1 | 20.8 | 23.7 | 25.9 | 26.2 | 24.4 | 20.5 | 15.2 | 12.5 | 18.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 7.5 | 8.0 | 10.3 | 11.7 | 15.2 | 18.2 | 20.3 | 20.5 | 18.3 | 15.3 | 10.6 | 8.3 | 13.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 3.0 | 3.2 | 5.0 | 6.4 | 9.7 | 12.7 | 14.7 | 14.8 | 12.3 | 10.1 | 6.0 | 4.0 | 8.5 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -15.4 | -10.5 | -9.5 | -3.2 | -0.2 | 2.8 | 5.8 | 4.0 | 2.0 | -2.5 | -8.5 | -9.8 | -15.4 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 146.0 | 129.8 | 124.7 | 139.3 | 106.9 | 77.0 | 65.6 | 76.1 | 92.5 | 112.1 | 164.8 | 153.4 | 1398.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 96.7 | 115.5 | 128.9 | 78.8 | 70.1 | 66.2 | 103.2 | 80.3 | 69.3 | 88.1 | 124.1 | 110.2 | 128.9 |
| Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||

### Etxeak eta auzoak

* Nobilia
* Arnate
* Olha
* Haltzarte
* Zaldain
* Zattari
* Elizaratalde
* Orrotalde
* Ostandaburua
* Urdaburua
* Alzaharria
* Harruixea
* Basasagarra
* Pelloenea
* Xuhurraborda
* Gorriaenea
* Marmarua
* Lardapidea
* Erregettoenea
* Betiriskoenea
* Xurruta

## Historia

Paul Raymonden esanetan, XVII. mendean Bidarrai Baionako gotzainarena zen. Herria ez zen parrokia independente bihurtu 1723ra arte, eta, ondoren, udalerri bihurtu zen 1790ean.

## Demografia

| 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 | 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 | 1901 |
| 827 | 1203 | 1229 | 1417 | 1302 | 1348 | 1321 | 1255 | 1241 | 1165 | 1142 | 1000 | 1026 | 1056 | 1121 | 1036 | 1175 | 1127 |
| 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 | 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2008 | 2013 | 2018 |
| 1019 | 962 | 879 | 894 | 859 | 828 | 810 | 751 | 745 | 714 | 673 | 631 | 585 | 645 | 637 | 633 | 685 | 667 |

## Ekonomia

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da, eta Irulegiko Arnoa jatorri-izendapena duen ardoa ekoizteko sor-markaren barruan dago. Gainera, Bidarrai Ossau-Irati gaztaren apelazio-eremuan dago.
Errobi inguruko uren garbitasunak arrain-jarduerak garatzea ahalbidetu du. Era berean, kayak edo rafting bezalako uretako kirolak egin daitezke 1991n ezarritako base bati esker. Nabigazioa, ordea, zailtasun ertainekoa da, ibilbidea ur-jauzi eta arroken segida azkarra baita.

## Politika
### Auzapezak

| Hasiera | Amaiera | Auzapeza | Alderdia |
| 1995 | 2001 | Jean Lambert | |
| 2001 | 2014 | Jean-Bernard Berhouet | |
| 2014 | karguan | Jean-Michel Anchordoquy | Euskal Herria Bai |
| falta diren datuak osatu egin behar dira ||||

### Erakunde publikoak

2017ko urtarrilaren 1era arte, Bidarrai Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

## Garraioa

Baiona-Donibane Garazi burdinbideak zerbitzua ematen du Bidarrai udalerriri, Txik Txaken 54. linearen bidez.

## Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ortzaizeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Aldude ibarretan hitz egiten zena.
Koldo Zuazok, 2010ean, Bidarraik nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

## Elezaharrak

* Bada bertan zubi bat, Ebrain izenekoa, Infernuko zubia izenaz ere ezaguna, lamiek edo sorginek eraiki omen zutena gau bakar batean.
* Harpeko Saindua

## Ondarea

* Nobilia zubia
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza

## Bidarraitar ospetsuak

* Joanes Otsalde (1814-1897), bertsolaria.
* Jules Moulier (1888-1958), idazlea.
* Jean Pierre Iratxet (1921-1991), idazlea.
* Maite Barnetxe (1941-1986), kazetari eta zinemagilea.

## Irudiak

* Pilotalekua.
* Herriko Etxea.
* Armarria, pilotalekuan marrazturik.
* Nobilia zubia, Errobi ibaiaren gainean.
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza.
* I. Mundu Gerran hildakoen oroigarria, euskaraz.

## Oharrak

* ↑ /biðaʁai/ ahoskatua (laguntza)

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
* ↑ Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
* 1 2 3 Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
* ↑ (Frantsesez) Raymond, Paul. (1863). Dictionnaire topographique du département des Basses-Pyrénées. Impr. impériale (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
* ↑ Irulegiko estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ «Bidarrai - udalerria» www.pop.culture.gouv.fr (Noiz kontsultatua: 2021-06-10).
* ↑ Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
* ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
* ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

## Ikus, gainera

* Baigorri-Ortzaize
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q746221
* Multimedia: Bidarray / Q746221
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Bidarrai