OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Emilia Calé

Emilia Calé Torres (Coruña, 1837ko otsailaren 12a – Madril, 1908ko irailaren 18a) galiziar idazlea izan zen. 1906an Galiziako Errege Akademiako kide izendatu zuten.

## Biografia

Galiziako egunkarietan kolaboratzen hasi zen poemak argitaratzen. Lorenzo Quintero kazetari eta funtzionarioarekin ezkontzeak bere bizilekua askotan aldatu beharra sortu zion eta atzerriko herrialde ugari bisitatu zituen.
Emilia Quintero y Calé pianista bere alaba izan zen.
Idazle galiziar hau Emilia Calé Torres Sanjurjo, Emilia Calé, Emilia Calé Torres de Quintero, Emilia Calé eta Torres de Quintero, Emilia Calé eta Quintero, Emilia Calé eta Quintero edo Emilia Calé de Quintero izenekin ere ezaguna zen.
Bere bizitza eta lanen azterketa gutxi daude, baina jakina da emakume kultua izan zela, lan ugari idatzi zituena, besteak beste, Horas de inspiración (Inspirazio orduak), eta bertan Eliseo Calé nebaren heriotzari eskainitako poemak idatzi zituen.
Aurea, Sofía, Lorenzo eta Emilia Quintero seme-alabak Lorenzo Quinterorekin ezkontzatik jaio ziren, eta haiei buruz ere informazio gutxi dugu.

## Lanak

* Poesia:
** Horas de inspiración (1867)
** Crepusculares (1894)
* Prosa:
** Cuadros sociales o pequeñas novelas (1878)
** Escenas de la vida (1890)
* Teatro:
** Lazos rotos (1884)
** De la cima al abismo (1894

## Bibliografia

OTERO PEREIA, Sonia, “La otra doña Emilia: aproximación a la figura de Emilia Calé Torres de Quintero (1837-1908)”, Lectura y signo: revista de literatura, N.º 10, 1, 2015, pp. 33-34. ISSN 1885-8597.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5830823
* Multimedia: Emilia Calé / Q5830823
# Joseba Díez Antxustegi

Joseba Díez Antxustegi (Gasteiz, Araba, 1992ko urriaren 11) arabar abokatu eta politikaria da.
2019. urtetik aurrera, Euzko Alderdi Jeltzaleko Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkidea da. Bere gaztaroan, Deportivo Alavés B futbol-taldeko atezain izan zen.

## Bizitza

18 urterekin EAJko kide bihurtua, Zuzenbide Gradua ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean (2010-2014). Ondoren, abokatutza masterra ikasi zuen Arabako Abokatuen Elkarte Ohoretsuan. Abokatutza azterketa gainditu ondoren, abokatu titulua lortu zuen eta abokatu moduan lan egiten hasi zen.
2016. urtetik aurrera, eta hiru urtez, Gasteizko Udalaren zuzenbide-aholkularitzako aholkulari modura jardun du. 2019ko ekainaren 15etik aurrera, azkenik, EAJko Euzko Abertzaleak-Nacionalistas Vascos talde parlamentarioko legebiltzarkide da.
2012-2016. urteen artean, halaber, EGI Arabako Herrialde Batzarreko kide izan da.
2016ko otsailetik aurrera, gainera, finantza-erakunde batean dihardu eta, bere denbora librean, Deportivo Alavés-eko talde jubenil bateko entrenatzaile da.

## Erreferentziak

* 1 2 EAJ-PNV. «Joseba Díez - Eusko Legebiltzarrako hautagaia - EAJ - PNV» EAJ PNV (Noiz kontsultatua: 2020-07-19).
* ↑ «Joseba Díez - Ex-Deportivo Alavés B :: La Web del Fútbol Modesto ::» www.lapreferente.com (Noiz kontsultatua: 2020-07-23).
* 1 2 «Eusko Legebiltzarra - Legebiltzarkideak eta organoak - Norberaren fitxa» www.legebiltzarra.eus (Noiz kontsultatua: 2020-07-23).
* ↑ Batzar, Euzkadi Buru. «Gure Legebiltzarkideak Joseba Díez» Eusko Legebiltzarra (Noiz kontsultatua: 2020-07-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q97579236
# Brentanoren Eskola

Brentanoko Eskola bezala izendatzen da Franz Brentanoren inguruan ikasi zuten psikologo eta filosofo taldea. Guztiek Bretanoren eragina ezagutu zuten. Ez zen tradizionalki "eskola" bezala ezagutu den taldea izan baina Brentanok bizitzan zehar nahiko lotura izan zuen guztiekin. Dena dela, hauetako pentsalari batzuk ondoren maisuaren pentsamendutik dezente urrundu ziren; izan ere, haiei esker Brentanoren ideiak zabalkunde handia ezagutu zuten.

## Partaide ezagunak

* Carl Stumpf (Wurzburgo, 1866 - 1870)
* Edmund Husserl (Viena, 1884 - 1886 )
* Alexius Meinong (Viena, 1875 - 1878)
* Christian von Ehrenfels
* Kazimierz Twardowski (Viena, 1885 - 1889)
* Anton Marty (Wurzburgo, 1866 - 1870)
* Alois Höfler
* Benno Kerry
* Tomáš Masaryk
* Sigmund Freud
* Rudolf Steiner
* Franz Kafka

## Partaide horiengandik jaiotako eskolak

Brentanoren ikasleek, aldi berean, beste eskolak eta mugimenduak sortu zituzten:
* Stumpf Aron Gurwitschi irakatsi zion eta Berlingo Psikologia Esperimental Eskolaren burua izan zen; eskola horretan hauek ziren partaide nagusiak: Max Wertheimer, Kurt Koffka, Wolfgang Köhler.
* Edmund Husserl fenomenologiaren eskola sortu zuen. Fenomenologiak beste eskoletan izan zuen eragina:
** Municheko fenomenologia: Johannes Daubert eta Adolf Reinach izan ziren partaide nagusiak.
** Esistentziaren fenomenologia, Jean-Paul Sartre, Maurice Merleau-Ponty eta Martin Heidegger pentsalarien lanetan jarraipena izan zuen.
* Alexius Meinong Grazeko Eskolaren burua izan zen (Objektuen teoria. Beste pentsalari artean hauengan eragin handia izan zuen: Stephan Witasek, Alois Höfler, Vittorio Benussi eta Bertrand Russell.
* Christian von Ehrenfels-ek gestalt hitza zabaldu zuen.
* Twardowski Tadeusz Kotarbińskiren irakaslea izan zen eta «poloniar logika»ren aita bihurtu zen, Lviv-Varsoviako Eskola barruan non Jan Lukasiewicz, Stanisław Leśniewski, Kazimierz Ajdukiewicz eta Alfred Tarskiren mailako intelektualak zeuden.
* Marty eta Karl Bühler bere jarraitzailea lengoaiaren teoria garatu zuten. Teoria horrek Adolf Reinachen lanetan eragin handia izan zuen.
* Sigmund Freudek psikoanalisia sortu zuen.

## Bibliografia

* The School of Franz Brentano (ed. L. Albertazzi, M. Libardi & R. Poli), Kluwer, Dordrecht 1996. ISBN 0-7923-3766-2
* The Cambridge Companion to Brentano (ed. D. Jacquette), Cambridge University Press 2004. ISBN 0-521-00765-8
* Rollinger, Robin D., Husserl's Position in the School of Brentano Kluwer, Dordrecht 1999. ISBN 0-7923-5684-5
* Rollinger, Robin D., Austrian Phenomenology: Brentano, Meinong, Husserl, and Others on Mind and Object Ontos-Verlag, Frankfurt am Main 2008. ISBN 978-3-86838-005-7.
* Barry Smith Austrian Philosophy: The Legacy of Franz Brentano Open Court Publishing Company Chicago and LaSalle, Illinois 1994
* Ion Tanasescu & Victor Popescu (coord.), Gabriel Cercel & Cristian Ciocan(eds.) The School of Brentano and Husserlian Phenomenology Studia Phaenomenologica vol. III, nr. 1-2 (2003), ISSN 1582-5647, ISBN 973-50-0564-6, 312 or.

## Erreferentziak

* 1 2 https://semanariouniversidad.com/opinion/franz-brentano-100-anos-muerte/

## Ikus, gainera

* Franz Brentano

## Kanpo loturak

* Datuak: Q628502
# Juana de Vega

Juana Maria de la Vega, Espoz y Minako kondesa (Coruña, 1805eko martxoaren 7a - Coruña, 1872ko ekainaren 22a), galiziar idazlea eta ekintzaile liberala izan zen.

## Bizitza

Juana de la Vega Coruñan jaio zen 1805eko martxoaren 7an. Haren gurasoak, Juan Antonio de la Vega eta Maria Josefa Martinez, hiri horretan kokatuak ziren aita Kubatik aberasturik itzuli ondoren. Heziketa aberatsa jaso zuen letra eta humanitateetan, eta kulturarako interes handia izan zuen bizitza osoan.
1821ean, Francisco Espoz nafar militar eta politikari liberalarekin ezkondu zen. Bi urte geroago, Hirurteko Liberalaren amaierarekin, senar-emazteak Ingalaterran erbesteratu, eta 1833 arte ez ziren Espainiara itzuli. 1836an, senarra hil ondoren, Espoz y Minako kondesa titulua eman zion gobernuak. 1837ko apirilean Coruñara itzuli zenetik aurrera, hiriko liberalen bilgunea bilakatu zen bere etxea. 1840an, aita hil eta gero, familiaren ondasuna jarauntsi zuen.
1840 amaieran, Elisabet II.a erreginaren eta Luisa Fernanda Borboikoaren hezitzaile izendatu zuten eta, 1842ko urrian, Jauregiko ganberazain nagusi. Goi nobleziako emakumeen esku egonak ziren bi kargu horiek ordura arte, baina Baldomero Espartero erregeordeak liberalismoan hezi nahi izan zituen erregina eta haren ahizpa. 1843ko uztailaren 24an, Espartero kargugabetu zutelarik, zeregin horiek utzi behar izan zituen.
Berriz ere Coruñan kokaturik, haren etxeko egongela liberalen batzargune eta jarduera kulturalen egoitza bilakatu zen. Memorias del General Francisco Espoz y Mina idazten eta prestatzen jardun zuen; idazlan hori 1851n hasi zen argitaratzen. 1852an, Pablo Sarasate haurra ezagutu zuen, eta haren mezenasa izan zen hurrengo urteetan. 1860ko hamarkadaren hasieran, Rexurdimentoaren sorrera babestu zuen. Ongintzan eta gizarte laguntzan ere aritu zen buru-belarri, askotan Concepción Arenalekin batera.
Coruñan hil zen, 1872ko ekainaren 22an. San Amaroko hilerrian ehortzi zuten, senarraren bihotzarekin batera, gurasoen hilobiaren ondoan.

## Idazlanak

* Memorias del General Francisco Espoz y Mina, 1851-52
* Apuntes para la historia del tiempo en que ocupó los destinos de Aya de S. M. y A. y camarera mayor de palacio su autora la Excma. Sra. Dª Juana Vega de Mina.
* Memorias de la Excma. Sra. Condesa de Espoz y Mina.

## Oharrak

* ↑ Juana de Vegak hil arte eduki zuen etxean senarraren gorpu baltsamatua. Ondoren, Francisco Espozen hilotza Iruñeko katedraleko klaustroan ehortzi zuten, baina bihotza emaztearen hilobian.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 Juana de Vega: biografia. juanadevega.org (Noiz kontsultatua: 2022-06-21).
* 1 2 Fernández, Martín. Juan A. De la Vega, un liberal de Mondoñedo enriquecido en Cuba y exiliado en Portugal. La Voz de Galicia, 2022ko martxoak 21, lavozdegalicia.es (Noiz kontsultatua: 2022-06-28).
* ↑ San Millan, Pello. Sarasate ta Baztan. baztangohaizegoa.wordpress.com (Noiz kontsultatua: 2022-06-20).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5946701
* Multimedia: Juana de Vega / Q5946701
# María Joaquina de Viera y Clavijo

María Joaquina Viera y Clavijo (Puerto de la Cruz, Tenerife, 1737-Las Palmas Kanaria Handikoa, c. 1819) idazle izan zen. Gurasoak Gabriel del Álamo y Viera eta Antonia María Clavijo Álvarez izan ziren. José Viera eta Clavijo historialari kanariarraren arreba izan zen. Gurasoak lagundu eta zaindu zituen hil ziren arte, eta 1782an Kanaria Handiko Las Palmasera joan zen bere nebarekin, eta hura ere zaindu zuen 1813an hil zen arte. Las Palmasen bizi izan zen 1819an hil zen arte.

## Ibilbidea

Segur aski, Jose nebak eragin handia izan zuen bere hezkuntzan, eta garai hartako emakumeena ez zen kultura-ingurunera sartzen lagundu zion. Urte haietako uharteko artista onenekin harremanak izan zituen, lehenik La Lagunan, José Rodríguez de la Oliva irudigilearen ikaslea izan zenean, eta, gero, Kanaria Handiko Las Palmasen, non Nicolás Eduardo eta Luján Pérez ezagutu zituen.
José Agustín Álvarez Rixok biografia bat idatzi zuen 1868an Maria Joaquinari buruz. Bere artxibo pertsonalean gordetzen da, eta 2014. urtean haren oinordekoek La Lagunako Unibertsitateko Liburutegiari emana dohaintzan, Bertan, Joaquina andrearen literatura-ekoizpena erlazionatzen da, bere erlijiotasunaz eta ohitura onengatik, baita umoreaz eta patriotismoaz ere. Kanarietako lehen emakume poetatzat hartzen da.
Bere garaiko gertakariez arduratu zen, eta bertsoak idatzi zituen Tenerife uhartean armen bidez Horacio Nelson kontralmirantearen eskuadra ingelesaren aurka lortutako garaipenari buruz; hamarrenak eta esdruilak ere eskaini zizkion Manuel Godoyri.

## Aitortzak

* 2023ko ekainaren 8an, Tenerifeko kabildoak "Uharteko Alaba Kutun" izendatu zuen, hil ondoren.

## Erreferentziak

* ↑ María Mérida y Blas Cabrera reciben las distinciones honoríficas a título póstumo del Cabildo de Tenerife. 8 de junio de 2023.

## Bibliografia

* Carlos Gaviño de Franchy, ed. (2009). Testamento de María Joaquina Viera y Clavijo,. Consultado el 14 de octubre de 2016.
* Fraga González, Carmen. (1985-1987). «María Viera y Clavijo en el ambiente artístico de los ilustrados en Canaria» El Museo Canario, XLVII.
* Galván González, Victoria (2006). La obra poética de María Joaquina de Viera y Clavijo. Ediciones del Cabildo de Gran Canaria.
* Galván González, Victoria. (2005). «De modistas, damas marciales y modas en la poesía de María Joaquina de Viera y Clavijo» Cuadernos de estudios del siglo XVIII 15: 95-116..
* Galván González, Victoria. (2006). «Referencias bíblicas y literatura espiritual en la obra poética de María Joaquina de Viera y Clavijo (1737 - 1819)» Silva: Estudios de humanismo y tradición clásica 5: 181-217. ISSN 1579-7392..
* Galván González, Victoria. La silenciosa voz de la primera escritora canaria: María Joaquina de Viera y Clavijo. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27267742
* Multimedia: María Joaquina de Viera y Clavijo / Q27267742
# Korneta

    Ez nahasi pistoirik gabeko turutarekin.
Korneta zurezko, bolizko edo metalezko antzinako instrumentu-familiaren izen generikoa da, katilu-formako ahoko pieza eta sei zulo zituena (zortziduneko soinuak lortzeko, hatzak banan-banan altxatu behar dira, eta ondorengo zortziduna posizio berak erabiliz, baina indar handiagoz putz eginez lortzen da); delako familiako instrumentu sopranoa.
Jazzean, britainiar brass bandetan eta musika klasikoan erabilia, soinua interpretearen ezpainen bibrazioari esker sortzen da, ahokoa izeneko zatian, airearen zutabetik abiatuta (airearen fluxua).
Korneta alemaniar posthornetik dator, eta XIX. mendearen hasieran, Frantzian, pistoiak gehitu zitzaizkion.

## Historia

Korneta posta-kornetatik dator, eta horri balbula birakariak gehitu zizkioten 1820ko hamarkadan, Frantzian. 1830eko hamarkadan, ordea, Parisko fabrikatzaileek pistoi-balbulak erabiltzen zituzten. Kornetak XIX. mendeko konposizio frantsesetan banandutako zati instrumental gisa agertu ziren lehen aldiz. Instrumentu hau XIX. mendearen hasieran Friedrich Blühmel eta Heinrich Stölzel Silesiako tronpeta-jotzaileek pistoi-balbulak hobetzeagatik garatu ahal izan zuten. Bi instrumentu-fabrikatzaile hauek ia aldi berean asmatu zituzten balbulak, baina litekeena da Blühmel (edo Blümel) izan zela asmatzailea eta Stölzel izan zela instrumentu praktiko bat garatu zuena. Elkarrekin patente bat eskatu zuten, eta hamar urterako eman zieten. Geroago, eta garrantzitsuena dena, François Périnetek patente bat jaso zuen 1838an, latoizko tresna modernoen pistoi-balbula guztien oinarria den balbula hobetu batengatik. Lehenengo bertutetsu nabarmena Jean-Baptiste Arban izan zen. Hark korneta luze aztertu zuen eta La grande méthode complète de cornet à piston et de saxhorn argitaratu zuen, Arban metodoa bezala ezagutzen dena, 1864an. XX. mendearen hasierara arte, tronpeta eta korneta batera izan ziren musikan. Errepertorio sinfonikoan, askotan, tronpeta eta kornetetarako zati bereiziak sartzen dira. Hainbat instrumentu-egilek bi instrumentuetan hobekuntzak egin ahala, elkarren antza izaten hasi ziren, eta soinu berdintsuagoak ateratzen. Korneta modernoa musika-bandetan, kontzertu-bandetan eta soinu leunagoa behar duten orkestra-errepertorio espezifikoetan erabiltzen da.
Korneta izena corne-tik eratorria da, adarra esan nahi duena, berez latinezko cornu-tik. Musikalki erlazionatuta ez dauden arren, Zink familiako tresnei (sugeak barne) "cornetto" edo "cornett" deitzen zaie, hemen deskribatutako balbula duen kornetetik bereizteko. Encyclopædia Britannicaren hamaikagarren edizioak "egurrezko korneta zaharrak" bezala aipatu zituen sugeak. Cornu erromatar/etruskoa (edo, besterik gabe, "adarra") da hauen arbaso apikala. Kornetak eboluzionatu zuen posta-adarraren aurrekoa da, eta korneta gisa erabili zen gudu-zelaiko aginduak adierazteko.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Musika Hiztegia] [2011]
* 1 2 ISBN 0-141-00925-X..
* ↑ Encyclopædia Britannica, Micropedia, Volume III, William Benton, Chicago Illinois, 1974, p. 156

## Kanpo estekak

* Datuak: Q202027
* Multimedia: Cornets / Q202027
# Virginie Ancelot

Margueriti-Louise Virginie Chardon Ancelot, Virginie Ancelot (Dijon, 1792ko martxoaren 15a - Paris, 1875eko martxoaren 21a) frantziar idazle, pintore eta dramaturgoa izan zen.

## Biografia

Dijonen familia parlamentarista batean jaioa, Jacques François Ancelot antzerkigilearekin ezkondu zen. 1824 eta 1866 bitartean, rue de Seine-n literatura-areto bat zuzendu zuten.
Bere lanak lau liburukitan bildu ziren eta Theâtre complet izenburupean argitaratu ziren 1848an. Halaber, bi memoria liburu argitaratu zituen: Les Salons de Paris, foyers éteints (1858) eta Un salon de Paris 1824-64 (1866). Bere nobela garrantzitsuenen artean daude Georgine (1855), Une route sans issue (1857) eta Un nœud de ruban (1858).

## Erreferentziak

* ↑ Virginie Ancelot (1792-1875). Biblioteca Nacional de Francia. Consultado el 26 de julio de 2018.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q177565
* Multimedia: Virginie Ancelot / Q177565
# Richard Jewell

Richard Allensworth Jewell (Danville, Virginia, 1962ko abenduaren 17a - Woodbury, Georgia, 2009ko abuztuaren 29a) estatubatuar segurtasun zaindaria eta polizia ofizial bat izan zen.
1996ko Atlantako Udako Olinpiar Jokoetan zehar Centennial Olympic Parkeko atentatu saiakeran norbaitek utzitako lehergailu motxila bat topatu eta poliziari abisua ematean estatubatuar hedabideetako heroi bilakatzetik FBIk susmagarri nagusia bilakatuarazi eta AEBetako sistema judizialaren bidegabekeria jasan zuen gizaseme errugabea bulakatu zen. 88 egunez hedabideek nahiz FBIk susmagarri gisa agertzeaz gain jendearen aurreiritziak jasan beharra izan zituen, azkenean errugabea zela frogatu zen arte.
2005ean Eric Rudolphek atentatu horren egilea eta erruduna zela aitortu zuen.
2007ko abuztuaren 27an Richard Jewel bihotzekoak jota hil zen.

## Zinema

* Richard Jewell (2019)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2149888
# Bidegi

Bidegi Gipuzkoako autobideen kudeaketaz arduratzen den Foru Sozietatea da, Gipuzkoako Foru Aldundiaren menpe.
Zarautzen du bere egoitza nagusia, bertako ekialdeko ordainlekuaren ondoan.

## Kudeatutako autobideak

* A-8
* AP-1
* GI-632

## Historia

2003ko ekainaren 5ean amaitu zen A-8 autobidea ustiatzeko Europistas enpresaburu emandako lizentzia. Beraz, ekainaren 6ko 00:00 orduetatik aurrera, autobidearen kudeaketa Gipuzkoako eta Bizkaiko Foru Aldundien esku geratu zen berriro ere. Lan hori egiteko sortu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiak Bidegi.
2014ko abenduaren 15ean, epaileak tramiterako onartu zuen AP-1 errepideko lanengatik Gipuzkoako Aldundiak jarritako salaketa. Ondorioz, Agustin Zugasti Arizmendiarrieta, Juan Bautista March Fabregues eta Ivan Fernandez de Landa Bercedok inputatu moduan deklaratu beharko zuten Azpeitiko epaitegian.

## Ikus, gainera

* Nafarbide
* Interbiak
* Audenasa

## Kanpo estekak

* Bidegi
* Datuak: Q12255161

## Erreferentziak

* ↑ «Epaileak tramiterako onartu du AP-1 errepideko lanen harira Gipuzkoako Aldundiak aurkeztutako salaketa» Berria 2014-12-15.
# Mate

    Artikulu hau edariari buruzkoa da; xakea gaitzat duena beste hau da: «Xake mate»
Matea izen bereko landareko (Ilex paraguariensis) hosto lehorrekin eginiko infusioa da, landare honek Parana, Paraguai eta Uruguaiko goi parteko ibaietako arroa du jatorri. Landarea aurrez idortu, moztu eta eho egiten da, zapore mikatza lor dezan. Zenbaitek azukreaz, eztiaz edo steviaz gozatzen dute.
Hego Amerikan aro aurre-kolonbinotik kontsumitzen da eta kolonizatzaileek ohitura hori azkar bereganatu zutenez, Argentina, Uruguai, Paraguai, Brasilgo hegoalde, Boliviako ekialde eta Txileko hegoaldeko ikur bilakatu da. Jesusen Lagundia izan zen landare hau ekoizten lehenetarikoa, Perun, eta horregatik "jesuiten tea" izenez ere ezaguna egin zen. Egun, munduko puntu ezberdinetan kontsumitzen da, baina Siria da inportatzaile nagusiena, Argentinara joan eta jatorrira itzulitako siriarrek eramanda.
Tea, kafea edota txokolatearen antzera efektu bizigarria du; hau, duen kafeinaren ondorio da. Honetaz gain, diuretikoa ere bada, edaten den ur kantitate handiaren eraginez eta digestioan ere laguntzen du. Aipatutako beste infusioek bezalaxe, bihotzerrea sor dezake eta honi aurre egiteko, askok beste zenbait belar gehitzen dizkio infusio honi.
Ohikoa da edari hau mate ontzitik tenperatura beroan edatea (ura 80 graduko tenperaturan) bombilla deituriko metalezko lastotxo baten bidez. Mate ontzi bezala Edankuia (Lagenaria siceraria) fruitua erabiltzen da, nahiz eta, zilarrezko, metalezko, beirazko eta gaur egun, plastikozkoak ere erabili.
Chimarrão izena hartzen du Brasilen, eta terere infusioa hartzeko beste modu baten izena da, ur hotzarekin alegia.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Wright, Jonathan. (2005). The Jesuits. Missions, Myths and Histories. California: Harper Collins ISBN 9780006532125..

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Yerba Mate Association of the Americas
* Datuak: Q203540
* Multimedia: Mate (beverage) / Q203540
# Mate (landarea)

Mate (gaztelaniaz: yerba mate, ˈʝeɾβa ˈmate ahoskatua; portugesez: erva-mate ˈɛɾvɐ ˈmatʃe ahoskatua; guaranieraz: ka'a; Ilex paraguariensis) Aquifoliaceae familiako zuhaitza da.
Oso ezaguna da bertatik matea, chimarrão, tererea eta beste edari batzuk ateratzen dituztelako Hego Amerikan. Europarrak agertu baino lehen guaraniek eta tupiek ustiatzen zuten.
FAOren arabera, Brasil ekoizlerik handiena da (434.727 tona, %53a), Argentina bigarrena (300.000 tona, %37a) eta Paraguai hirugarrena (76.663 tona, %10a).

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ Yerba Mate: National Drink of Argentina?
* ↑ fao.org

## Kanpo estekak

* Datuak: Q117068
* Multimedia: Ilex paraguariensis / Q117068
* Espezieak: Ilex paraguariensis
# Posta-korneta

Posta-korneta hasiera batean posta-garraioen irteerak eta iritsierak iragartzeko erabiltzen zen Metalezko haize-instrumentu bat da. Postilloiek asko erabili zuten XVIII. eta XIX. mendeetan. Normalean forma zirkularra edo kiribilduna izaten du, nahiz eta eredu zuzenak egon; beraz, tronpa naturalaren adibide bat da. Korneta tresna honi balbulak edo pistoiak gehituz garatu zen.

## Historia

Alerik zaharrenek arku forma zuten, baina XVII. mendean forma zirkular bereizgarria hartu zuten. Lehenengo kornetak 7 cm inguruko diametroa zuen eta nota kopuru mugatua. Konpositore barrokoek erabili zuten, Johann Sebastian Bachek eta Georg Philipp Telemannek, besteak beste.
XVIII. mendearen amaieran, hiru bira eta nota gehiago zituen; instrumentu hauetako batzuek giltzak erabiltzen zituzten si bemolerako eta fa-rako. XIX. mendean, luzera ezberdinetako giltzak, balbulak eta hodiak gehitu zituzten, eta horiek tartekatu egin zitezkeen, melodien interpretazioa errazteko. Gustav Mahlerrek balbuladun posta-korneta bat sartu zuen bere 3. sinfonian re minorrean. Instrumentu ezohikoa denez, harentzat idatzitako musika tronpeta edo fliskornoak jotzen du normalean.
Tresna posta-zerbitzuetan erabiltzeari utzi zaion arren, herrialde askotan erabiltzen da, oraindik ere, zerbitzu-mota horren logotipo nazional gisa.

## Erreferentziak

* ↑ Curt Sachs, The History of Musical Instruments (Nueva York: W. W. Norton & Company, Inc., 1940), págs. 428.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q996531
* Multimedia: Post horns / Q996531
# Romuloren tenplua

Romuloren tenplua denbora luzez Maxentzio enperadorearen Valerio Romulo jainkotutako semeari eskainitako tenplua bezala identifikatua izan zen. Gaur egun, Konstantino I.a Handiaren garaikoa dela pentsatzen da, eta Penateei sagaratua egongo zela. Jatorrizko tenplua, agian, Maxentzioren Basilika dagoen tokian egongo zen. Behin azken basilika hau eraiki ondoren, auzora pasa zen, orain dagoen tokira.
Adreiluzko eraikinaren oinplanoa biribila da, fatxada kurbo batekin, beronen erdian, sarrera irekitzen delarik, albo banatan, trabertinozko oinarriak eta haitzurdinezko kapitelak dituzten porfirozko zutabe bana duela, haitzurdinezko arkitrabe bat eusten dutenak. Brontzezko atea, jatorrizkoa da. Eraikinaren alde banatan, lau horma-hobi eta bi gela luzanga eta absidedunak daude, aurretik, Penateen estatuak izango zituzten haitzurdin zaindunezko zutabeak zituela.
VI. mendean, tenplua, Kosme eta Damian Santuen elizaren elizpea izatera pasa zen, Bakearen Foroa zenaren zati handi batean eraiki zena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q338397
* Multimedia: Temple of Romulus (Rome) / Q338397