# Ur sakratuak Erromatar Inperioan

Erromako Inperioan, erreka eta ibaietako ura betidanik bizitzaren adierazgarri bat izan zen, eta erromatarrak maisuki aprobetxatu zuten baratzeak ureztatzeko, eta hirietako biztanleen bizi-kalitatea bermatzeko. Hiria urez hornitzeko, zubiak, errotak, akueduktuak, zisternak eta abar eraiki zituzten. Hala ere, soberako eta erabilitako urarekin hiriak garbitzen zituzten saneamendu-sisteman bukatu baino lehen.

## Uraren osagai espirituala

Alabaina, erromatarrek, uraren ezaugarri bizigarriak kontuan hartuz, uste zuten likido hau osagai espiritual bat zuela. Honela, iturburuak sakratu eta garbitzailetzat jotzen zituzten, eta han, jendeak gaixotasunetik sendatzeko tenpluak eraiki ohi zituen. Hori zela eta, urak erlijio erromatarrean zeregin nabarmena izan zuen bai kultu publikoan bai pribatuan, literaturan, epigrafian eta arkeologikoan egiazta daiteke moduan.
Iturburuez gain, errekak, ibaiak eta lakuak santifikatu zituzten, eta hurbileko santutegietan eskaintza botiboak egiten zituzten, ura naturan jainkotasunaren adierazgarritzat hartzen zutelako. Iturburuak faktore erabakigarriak izan ziren, askotan, santutegien kokapenean, bereziki asklepeiaen kasuan.
Vitruviok asklepeiaen kokapen osasuntsuak azpimarratu zituen, eta Plutarkoren arabera, Asklepiok eta bere jarraitzaileek kontzienteki eraiki zituzten beren santutegiak leku garbi, aireztatu eta altuetan. Egia esan, santutegi-mediku gehienak propietate terapeutikoetako iturburuen ondoan eraiki zituzten. Gaixoak Asklepeietara joaten ziren jainkoaren presentzia eta ur sendagarrietan jarritako itxaropenagatik. Toki sakratu horietako ura oso garrantzitsua zen bai garbitzeko bai erlijio-praktiketarako, hala nola ihintza edo erritu-bainuak.
Ildo horretan, Frontinok esan zuen erromatarrek antzinatik uraren propietate terapeutikoetan sinesten zutela, batez ere iturrietako uretan, eta adibide moduan Kamena, Apolo eta Juturna iturburuetako ura sendatzeko ahalmenak jarri zituen. Horren ondorioz, ez da harritzekoa erromatarrek ur ikuskatzailearen kargua sortu izana ur-horniduraz eta ubideen zaintzeaz arduratuko zena, erromatarrek baitzekiten ur-hornidura sistemaren kontserbazioak eta mantentzeak eragin zuzena izaten zuela osasuna hobetzeko.
Antzinakoek iturburuak bereizten zituzten tenperaturaren eta uraren kalitatearen arabera, eta santutegi batzuetako eskaintzek adierazten dutenez, erromatarrek ur sufretsuen iturburuak nahiago zituzten, uste baitzuten sendatze-iturri onenak zirela gaitz ugarietarako.
Uraren bidezko arazketarekin lotuta zegoen sufrea erabiltzea, uraren ezaugarriak handitzen baitziren sufrearen kearekin konbinatuz gero, erretzean garbitzen zela uste zelako. Jeneralean, ur beroa sufrearekin identifikatzen zen, eta Senekak lotura zuzena ikusi zuen ur sufretsuen eta haren tenperaturaren artean:
| « | Batzuek uste dute sufrez edo nitroz betetako lekuetatik igarotzen den urak zeharkatzen duen materialaren propietateetatik beroa hartzen duela. Hori adierazten da uraren usain eta zapore bereziengatik, urak berotu egin duen materialaren kalitatea erreproduzitzen baitu. Horretaz ez harritzeko, bota ura kare bizian, eta hori erre egingo da. | » |
Terapia hori pertsonei nahiz animaliei aplika zekiekeen, eta sufrea erretzeak berehalako eragina zuela uste zen. Garbiketaren helburua sendatzea zen, eta prozesu horretan ur sufretsua ez ezik, gazia eta beroa ere erabil zitezkeen.
Ur bero guztia sufretsua ez den arren, ur sufretsu guztiak kiratsa du. Vitruviok ur sufretsua, beroa edo hotza, usain eta zapore txarrarekin identifikatu zuen, baina onartu zuen osasuna berreskuratzeko propietate asko zituela.
Erromatar erlijioaren testuinguruan ur sakratu eta sendatzailearen azken xedea gizarteko gizabanako eta taldeei zerbitzua ematea zen. Erlijio formalizatu eta ofizialaren zati gisa, gurtza horietako asko bigarren mailako jainkoekin erlazionatu ziren. Mefitisen garrantzia, adibidez, bere santutegiak ur sufretsuen ondoan egotean, eta hartara eramandako eskaintzetan zetzan. Urak, batez ere sufretsuak, pisu handia izan zuen pertsonen eta animalien sendaketan, eta Mefitis bizitzako alderdi garrantzitsu honen arduradun jainkosaren bat bihurtu zen. Porfiriok, bere aldetik, horren usain txarra Mefitis jainkosari egotzi zion.
Tito Livio, Ovidio edo Virgilio bezalako idazle latindarrek Erromaren fundazioan uraren garrantzia nabarmendu zuten arren, ez da beti onartu uraren eragina erromatar erlijioan. Horren arrazoia izan daiteke ikertzaileen arreta erromatar gurtza ofizialean eta estatuaren jainkoetara zuzendu dela, erlijio-praktiken adierazpen ez hain nabarietan jarri ordez. Baina gure egunetan ez dago zalantzarik urak erlijioan izandako garrantziaz.

## Urarekin garbitzeko errituak

Iturburu garbitzaileek (lustratio) beren errituak eta jainkoak zituzten; aipagarrienak Kamenak, Egeria eta Carmenta ziren. Azken hau profeziaren eta erditzearen jainkosatzat hartzen zen. Serviok uste zuen iturburu guztiak sakratuak zirela definizioz (sacro fonte nullus enim fons non sacer), baina, bereziki, bi garrantzitsuak izan ziren Erromako biztanleentzat: Fons eta Juturna, urriaren 13an Fontinalian, eta urtarrilaren 11n Juturnalian izeneko jaietan ospatzen zirenak, hurrenez hurren. Juturna udaberriko jainkosari omenaldia egiten zioten urarekin erlazionatutako eskulangileek. Artzainek ere beren animaliak urarekin arazten zituzten, eta merkatariek haien salgaiak saldu aurretik zipriztintzen zituzten. Gainera, asmo berarekin, zorua eta eraikinen sarrerak urez ihinztatzeko ohitura zegoen.
Ura maiz arazketa edo lustratio gisa erabiltzen zen. Horrek aurpegia eta eskuak garbitzea suposatzen zuen edo "gauza santuak" garbitzea, baina baita urarekin zipriztintzea ere. Batzuetan, halako garbiketa errituala gertaera historikoekin lotzen da, hala nola emakume sabinak ohoratzeko haiek bortxatuak izan ondoren.
Iturriez gain, Italiako ibaiak gurtzen ziren, esaterako Tiber ibaia erromatar egutegian Volturnus izenarekin agertzen zen eta bere jaia abuztuaren 27an ospatzen zen. Ibai hori Erromako ur iturririk hurbilena izan arren, hiri honetako biztanleek Neptuno jainkoa ere gurtzen zuten Neptunalia jaian, uztailaren 23a ospatzen zena. Nahiz eta Neptuno itsas jainko bat besterik ez dela uste izateko joera izan, jainko hau ur gezaren hornitzaile eta babesle ere izan zen, bere emazte Salaziaren laguntzarekin. Izan ere, Neptuno Italia osoan ohoratua izan zen uraren babesle gisa, eta bere festak, erromatar inperioan eta kristau aroa hasi arte gurtua izaten jarraitu zuen.
Beste jai egun batzuetan ere urarekin garbiketa errituala egin behar zen, esaterako Fortuna Virilis eta Venus Verticordia (apirilaren 1a), Parilia (apirilak 21), Lemuria (maiatzak 9, 11, 13), Merkurio (maiatzak 15), Anbarvalia (maiatzak 29), Vestalia (ekainaren 9a), eta Ludi Romani (irailaren 5etik 19ra). Erritu ezberdinak izan arren, ura ezinbestekoa zen kasu bakoitzean.
Aipatutakoez gain, erromatar egutegian, ur erabileraren erritualean garrantzi bereko beste jainko batzuk zeuden. Aipatzekoak dira Cloacina edo Venus Cloacina, Magna Mater eta Mefitis. Cloacina garbiketarekin lotuta zegoen, eta Magna Materren erritualak, berriz, Palatinoko jainkosaren irudiaren garbiketarekin (lavatio) erlazionatzen ziren.
Erromatarren ustez, uraren eta suaren arazteko gaitasunak antzekoak ziren. Horregatik, ura zein sua erabiltzen zuten hileta zeremonietan gorpua eta, hedaduraz, komunitate osoa arazteko. Ura eta sua erbesteratuei ukatzen zitzaizkienez, horrek adierazten du erromatarrek elementu horietarako sarbidea etxeko oinarrizkotzat hartzen zutela.

## Erreferentziak

* ↑ Stavrianopulu B. P., 2010, 120. or.
* ↑ CIL 6.157.
* ↑ Asklepeia izeneko tenpluetara gaixoak joaten ziren osasuna berreskuratzeko, bertako sendagileen laguntzarekin eta amets mantikoen bitartez.
* ↑ Vitruv. 1.2.7.
* ↑ Plut. Mor. 286D.
* ↑ Frontin. Aq. 1.1.6.
* ↑ Frontin. Aq. 1.17.
* ↑ Frontin. Aq. 1.pr.1.
* ↑ Edlund-Berry, I., 2006, 162-163. or.
* ↑ Sen. QNat. 3.24.4.1.
* ↑ Ovid. Fast. 4.735-740; Plin. HN 35.177.
* ↑ Suet. Aug. 82.
* ↑ Vitr. 8.3.4.
* ↑ Edlund-Berry, I., 2006, 180. or.
* ↑ Porph. 3.18.pr.1.
* ↑ Livy 1.7.
* ↑ Edlund-Berry, I., 2006, 163-164. or.
* ↑ LTUR 2.220. or.
* ↑ LTUR 1.106. or.
* ↑ Serv. Aen. 7.84.
* ↑ Edlund-Berry, I., 2006, 170. or.
* ↑ Ovid. Fast. 5.673–679.
* ↑ Hor. Sat. 1.5.24-26.
* ↑ Ovid. Fast. 3.11-12.
* ↑ LTUR 2.63. or.
* ↑ Edlund-Berry, I., 2006, 164-165. or.
* ↑ Plin. HN 15.119-120.
* ↑ Edlund-Berry, I., 2006, 168-169. or.
* ↑ Greenfield, P., 2011, 51. or.

## Bibliografia

* Edlund-Berry, I. (2006). "Hot, cold, or smelly: the power of sacred water in Roman religion, 400-100 BCE". In C.E. schultz (Ed.), Religion in Republican Italy (162-180. or.). Cambridge University Press.
* Greenfield, P., (2011). Virgin Territory: The Vestals and the Transition from Republic to Principate, The University of Sidney.
* Stavrianopulu Boyatzi, P. (2010). Los baños en Bizancio: arquitectura, medicina y literatura. Cuadernos del CEMYR, 18, 119-144 orr.

## Ikus, gainera

* Erromako ur-hornidura Erromatar Inperioan
* Erromako ur-kontsumoa Erromatar Inperioan
* Erroma hiriko drainatze eta saneamendua Antzinako Erroman

## Kanpo estekak

* CIL (Corpus Inscriptionum Latinarum)
* Edlund-Berry, I. (2006). Religion in Republican Italy.
* Greenfield, P., (2011). Virgin Territory: The Vestals and the Transition from Republic to Principate, The University of Sidney.
* LTUR (Lexicon Topographicum Urbis Romae Suburbium)
* Oxford Classical Dictionary, 4th Edition, Abbreviations List https://oxfordre.com/classics/page/3993
* Stavrianopulu Boyatzi, P. (2010). "Los baños en Bizancio: arquitectura, medicina y literatura". Cuadernos del CEMYR, 18, 119-144 orr.
* Datuak: Q130745033