OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Lizarragako tunela

Lizarragako tunela Lizarragako mendatean dagoen tunel bat da. Urbasa eta Andia mendilerroak zehazten ditu tunelak, edo errepideak, baina beste marka bat ere badauka: Euskal Herriko errepide tunelik zaharrena da: 1853 eta 1859 bitartean eraiki zuten, sei urte luzez. Lizarra (Nafarroa), Sakana (Nafarroa) eta Beasain (Gipuzkoa) lotzen dituen NA-120 errepidean dago, eta 26. kilometroa tunelaren barruan dago. Tunelik garaiena ere bada, itsas mailatik 1.031 metrotara baitago.

## Tunela

Bertatik, Sakanako Etxarri-Aranatz, Arbizu eta Lizarragabengoa herrietatik datorren eta Lizarrerriako Lezaun herrira doan NA-120 errepidea igarotzen da. 240 metro luze da.

## Turismoa

Tunelaren hegoaldeko sarbidean zegoen benta, Lizarragako benta izenekoa, eraberritu eta aterpe publikoa bilakatu dute, Lizarragako Benta Aterpea izena hartuz. Horren parean, errepidearen bestaldean, Lizarragako borda taberna dago.

## Erreferentziak

* ↑ (2024ko abuztuaren 26a) "Lizarragako tunela. Euskal Herriko errepide tunel zaharrena". Berria. [argazkiak]
* ↑ (Gaztelaniaz) Lizarragako Benta – Sakana. (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* 1 2 «Zaharrena eta garaiena» Berria 2024-08-27 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.
* ↑ «Lizarraga Benta Aterpea (Lizarragako gain-ean)» Tierras de Iranzu (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25476378
# Around the World with Orson Welles

Around the World with Orson Welles Orson Wellesek sortutako telesail britainiarra da. Lehendabizikoz ITVek eman zuen 1955. urtean, sei ataletan banatuta. Telesailean, Wellesek Jean Cocteau eta Juliette Gréco bisitatu zituen Parisen, Kenneth Tynan eta Elaine Dundyrekin batera zezenketa bat ikusi zuen Madrilen eta Euskal Herria bisitatu zuen.
Autorea The Land of the Basques dokumentalean gizaseme euskaldunaren espiritura hurbiltzen ahaleginduko da bere bizitzaren bidez, lanaren bitartez eta jokuetaz baliatuz.
Miñan liburua euskaratik ingelesera itzuli eta liburua antzerkirako moldatu zuen Timberlake Wertenbakerren gurasoak (Chris and Lael) izan ziren Euskal Herrira Orson Welles erakarri zutenak, eta Wellesek "Around the world with Orson Welles" miniserieko bi dokumental grabatu zituen Euskal Herrian ("La Pelote Basque" eta "The Land of the Basques"). Horietako batean elkarrizketa luze bat izan zuten Orson Wellesek eta Lael Wertenbaker, Tim-en ama, Euskal Herriko bizimoduari buruz, euskarari buruz, eta familia hark umeak ingeles kulturatik kanpo hezteko egin zuen aukeraz.

## Atalak

* "Pays Basque I (The Basque Country)", 1955eko urriaren 7an emana
* "Pays Basque II (La Pelote basque)", 1955eko urriaren 21ean emana
* "Revisiting Vienna", 1955eko azaroaren 4an emana
* "St.-Germain-des-Prés", 1955eko azaroaren 18an emana
* "Chelsea Pensioners", 1955eko abenduaren 2an emana
* "Madrid Bullfight", 1955eko abenduaren 16an emana

## Erreferentziak

* ↑ Berthomé, Jean-Pierre; Thomas, Francois. (2008). Orson Welles at Work. Londres: Phaidon ISBN 9780714845838..
* ↑ Euskadiko Filmategia. Around the world with Orson Welles. .
* ↑ Etxeleku, Iñaki. (2024-10-16). «'Miñan' antzezlana estreinatuko du Artedramak, ostiralean, Luhuson» Berria (Noiz kontsultatua: 2024-10-17).
* ↑ Ibarra, Andrea; Larre, Ximun. (2024-10-15). «'Miñan' antzezlan bilakatzeko «bide luzea» aurkeztu dute Saran» Kazeta.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-23).
* 1 2 Around the World with Orson Welles (TV Mini Series 1955) - IMDb. (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* 1 2 (Ingelesez) Welles, Orson. (1955). «"The Land of the Basques", Sei kapitulu zituen "Around the world with Orson Welles" TV miniserieko kapitulu bat.» www.dailymotion.com (Dailymotion) (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ soulprawn. (2009-06-19). Orson Welles on the Basque Country - Part 2 of 6. (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Telesailaren profila IMDBn
* Datuak: Q3623682
# Club Náutico de Luanco

Club Náutico de Luanco Asturiasko Luanco (Gozón) herriko itsas kirol eta beraz arraun taldea da.

## Uniformea

Elastikoa zein trainerua zuria eta urdina dira. Traineruaren izena La Lluanquina da, urteetan zehar Virgen del Socorro izan bada ere.

## Historia

Kluba 1953an sortu zen. Batel eta trainerilletan aritzen zen eta 70. hamarkadan emaitza politak lortu zituen, hala nola 1972ko Espainiako Batel Txapelketako bigarren postua, eta 1974 eta 1978ko hirugarren postuak.
Trainerua ere atera izan du eta Asturiasko txapelduna izan zen 1988an. Hala ere gehienetan C.M. Castropolen itzalean egon da. Liga sistemak abiatu zirenetik klub biek ez dute elkarren aurka arraun egin, Luancok KAE 2 Ligan egin du arraun eta Castropolek galiziarren ligan.
2005ean Luancoko traineruak hiru estropada jokatu zituen. 2006an trainerurik atera gabe egon ondoren 2007an hiru estropada jokatu eta bandera bat irabazi zuen, Avilésen. 2008 eta 2013 artean urtero uretaratu zuen trainerua eta KAE Ligako bigarren mailan egin zuen arraun. 2014az geroztik ordea ez du trainerurik osatzerik lortu.

## Palmaresa

* Asturiasko Traineru Txapelketa (1): 1988
* Avilesko Zelta-arteko Jaialdiko Bandera (1): 2007
* El Socorro Bandera (erlojuzkontrakoa) (1): 2008
* San Vicente de la Barquerako Bandera (2): 2011, 2013.
* Asturiasko Trainerila Txapelketa (2): 1987, 1988
* Asturiasko Batel Txapelketa (3): 1987, 2010, 2013

## Azken denboraldiak

| Urtea | Liga | Kontxa |
| 2008 | KAE 2 Liga, 10.a | - |
| 2009 | KAE 2 Liga, 10.a | - |
| 2010 | KAE 2 Liga, 14.a | - |
| 2011 | KAE 2 Liga, 12.a | - |
| 2012 | KAE 2 Liga, 11.a | - |
| 2013 | KAE 2 Liga, 11.a | - |
| 2014- | ez | |

## Gozón Udaleko Bandera

Club Náutico de Luanco-k 2003tik aurrera Gozón Udaleko Bandera antolatzen du, 2008 eta 2013 artean KAE 2 Ligako estropada puntuagarria izan zena.

## Erreferentziak

* 1 2 Luanco, Cn. (martes, 11 de marzo de 2014). «Club Náutico de Luanco: HISTORIA» Club Náutico de Luanco (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) MENOR, SANTY. (2018-02-01). «El Club Náutico de Luanco afronta la temporada con cuarenta remeros» El Comercio: Diario de Asturias (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ «Bandera Festival Intercéltico (Avilés)» traineras.es (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ «Taldeak. Kantabriako Arraun Elkartea. KAE Liga.» www.liga-arc.com (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Facebookeko orrialdea
* Datuak: Q3391501
# Asturiasko Traineru Txapelketa

Asturiasko traineru txapelketa Asturiasko arraun taldeen artean jokatzen den estropada da. Edizio gutxi izan ditu gehienetan autonomi elkarteko ontzi bakarra itsasoratu izan baita.

## Palmaresa

* Bi traineru gutxienez uretaratu direnean soilik jokatu ahal izan da txapelketa.

## Espainiako Txapelketako ordezkaria

Asturiasko txapeldunak Espainiako Traineru Txapelketan aritzeko aukera eskuratzen du. Traineru bakarra izan den urteetan beronek hartu izan du parte. Hona hemen Espainiako txapelketan aritu izan diren klubak:
* C.M. Castropol (24): 1962, 1965, 1970, 1971, 1985, 1986, 1989, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2022
* C.D. Remeros del Nalon (Soto del Barco) (7): 1950, 1951, 1952, 1955, 1957, 1960, 1961,
* C.N. Luanco (2): 1975, 2002
* S.C.D. Ribadesella (1): 1963
* C.N. Remeros del Navia (1): 1964
* La Unión de Medal (1): 1974

## Ikus, gainera

* Espainiako Traineru Txapelketa
* Euskadiko Traineru Txapelketa
* Kantabriako Traineru Txapelketa
* Galiziako Traineru Txapelketa

## Kanpo estekak

* Traineras.es webguneko informazioa
* Datuak: Q12254335
# Club Deportivo Remeros del Nalón

Club Deportivo Remeros del Nalón Asturiasko Soto del Barco herriko arraun elkartea da.

## Historia

Kluba 1949an zortu zen eta hurrengo hamarkadan garaipen eta historia zabala idatzi zuen. 1951 eta 1955 artean Orio eta Iberiarekin batera Kantauri kostaldeko hiru traineru onenak izan ziren.
1951ean Espainiako Traineru Txapelketan bigarren gelditu zen. 1952an hirugarren. 1953an Espainiako Batel Txapelketa irabazi zuen eta traineruen txapelketa ez zen jokatu. 1954ean ere Espainiako txapelketarik ez zen izan eta Galiziara joan zen baina laugarren baino ez zuen egin Generalisimoaren Kopan.
1955ean Espainiako Txapelketan hirugarren baina Generalisimoaren Kopa irabazi zuen A Coruñan. Hurrengo urteetan ere parte hartu zuen baina emaitzarik onenak 1957ko eta 1960ko laugarren postuak baino ez dira. Ez zen inoiz Kontxako Banderan lehiatzera etorri, eta beraz urtero bi estropada baino ez zituen jokatzen trainerutan.
1994ean Kluba berriz eratu zenetik gaur egunera bateletan lehiatu izan dira. 2002 arte Asturiasko txapelketetan aritu ziren, baina arraunlari gabeziak hamar urtetan lehiaketatik kanpo utzi du kluba. 2012an berriro batela osatzea lortu zuten.
Aulki mugikorrean ere aritzen dira outriggerrekin eta yola txapelketetan.

## Palmaresa
### Traineruak

* Espainiako Traineru Txapelketa:
** Irabazle (0)
** Bigarren (1): 1951.
** Hirugarren (2): 1952 eta 1953.
* Generalisimoaren Kopa (A Coruña) (1): 1955.

### Trainerillak

* Espainiako Trainerilla Txapelketa:
** Irabazle (0)
** Bigarren (1): 1950.
** Hirugarren (0)

### Batelak

* Espainiako Batel Txapelketa:
** Irabazle (1): 1953.
** Bigarren (1): 1960.
** Hirugarren (1): 1954.

## Erreferentziak

* ↑ «C.D. REMEROS DEL NALÓN» traineras.es (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* 1 2 (Gaztelaniaz) angelobregonsierra. (2014-11-19). «Remeros del Nalón» LA BANCADA DEL REMO (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Cuna de campeones» La Nueva España 2008-11-12 (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12255578
# Club Náutico Remeros del Navia

Club Náutico Remeros del Navia Asturiasko Navia herriko itsas kirol eta arraun taldea da.

## Historia

1951 urtean sortu zen eta 60. hamarkadan emaitza aipagarrian lortu zituen.
1964 urtean Espainiako trainerilla txapelketan hirugarren postua eskuratu zuen eta Asturiasen beste trainerurik eratu ez zenez Espainiako Txapelketan aritu ziren Bermeon, laugarren postua eskuratuz. 1966an trainerilletan aritu ziren eta Asturiasko txapelketa irabazi zuten. Ondoren Espainiako txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuten.
Azken urteetan arraunketa olinpikoan aritu da batez ere, baina tostarteko ontzi txikiak alde batetara utzi gabe.

## Palmaresa

* Espainiako Traineru Txapelketa:
** Laugarrena 1964an.
* Espainiako Trainerilla Txapelketa:
** Txapeldun (0)
** Bigarren (1): 1966.
** Hirugarren (1): 1964.

## Erreferentziak

* ↑ «Documento sin título» www.remoastur.org (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ «C.N. REMEROS DEL NAVIA» traineras.es (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ «Campeonato de España» traineras.es (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21707159
# Club Remeros del Eo

Club Remeros del Eo Asturiasko Vegadeo herriko arraunketa taldea da.

## Historia

1954. urtean sortu zen elkartea eta urte berean Eo ibaiko batel jeitsiera antolatzen hasi zen. 1964an Espainiako batel txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen Remeros del Eo taldeak. 1970. hamarkadan klubak ez zuen jarduerarik izan.
1980an izen berarekin elkartea eratu zuten herriko hainbat gaztek eta tostarteko arrauna eta olinpikoa jorratzen hasi ziren. Traineruan estropada oso bakan batzuk jokatu izan ditu Asturiasen; Asturiasko Printzearen bandera 1984an eta 1985ean eta 2001ean bi estropada, Avilesen eta Gijonen. Avilésko estropadan bigarren egin zuen Castropolen atzetik eta Luancoren aurretik.

## Palmaresa

* Espainiako Batel Txapelketa (0): brontzezko domina 1964an.

## Erreferentziak

* ↑ «CLUB REMEROS DEL EO» traineras.es (Noiz kontsultatua: 2024-11-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Vegadeo progresa en el agua» La Nueva España 2010-08-11 (Noiz kontsultatua: 2023-07-20).
* ↑ (Gaztelaniaz) Asturias, Fusión. (2009-05-28). «Surcando las aguas. Club Remeros del Eo. - fusionasturias.com» fusionasturias.com (Noiz kontsultatua: 2023-07-20).
* ↑ «Regatas de CLUB REMEROS DEL EO» traineras.es (Noiz kontsultatua: 2023-07-20).

## Kanpo estekak

* www.facebook.com
* Datuak: Q121365925
# Tetris

Tetris (errusieraz: Те́трис, /ˈtɛtrʲɪs/ ahoskatua) Aleksei Pazhitnov errusiar programatzaileak sortutako puzzle bideo-joko bat da. 1984ko ekainaren 6an lehenbizikoz merkaturatu zen. Pentamino jokoan oinarrituta dago. Sobietar Batasunak beste herrialdeetara arrakasta handiz esportatutako lehenbiziko bideo-jokoa izan zen. Mendebaldean berehala Spectrum HoloByte, Commodore 64 eta IBM PC ordenagailuetarako bertsioak merkaturatu ziren.
1980ko hamarkadan etxeko ordenagailuetarako eta bideokontsoletarako bideo-joko gisa saldu zen; bertsiorik arrakastatsuena 1989an Game Boy kontsolarako egokitzapena izan zen. Gaur egun bertsio ugari daude, mugikorretarakoak barne.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Ingelesez)
* Datuak: Q71910
* Multimedia: Tetris / Q71910
# Buru-hausgarri

Buru-hausgarria zati txikiez osatutako taula jokoa da, zati horiek modu egokian elkartuz irudi bat osatzean datzana. Zatiak atal lauetan edo zati txikietan egon daitezke. Puzzle hitza buru-hausgarriaren sinonimotzat hartzen den arren, azken hitz horrek, oro har, atal lauei erreferentzia egiten die. 1762an asmatu zuen John Splisbury londrestarrak, baina garestiegia zen hasieran. Mende bat geroago, Milton eta McLaughlin Bradley sailean fabrikatzen hasi ziren.
Bideojokoei dagokienez, buru-hausgarria trebetasun proba bat ebaztean datzan edozein problema da. Arlo horretan bertan, buru-hausgarria, aldi berean, joko batean zehar jarraikako tarteko helburuak lortzea ere bada, beste kategoria batekoa izan daitekeena, abentura, estrategia, akzioa edo rolekoa, adibidez. Igarkizun zaila ere izan bada, eta denbora-pasa mota batzuk ere buru-hausgarritzat hartzen dira.

## Buruhausgarri ospetsuak

* Rubiken kuboa
** Sakelako kuboa
** Rubiken mendekua
** Kuboku
** Irakaslearen kuboa
** V-Cube 6 (6x6x6)
** V-Cube 7 (7x7x7)
** Megaminx
** Pyraminx
** Skewb
** Skewb diamantea
** Dogic
** Square One
** Skewb Ultimate
* Soma kuboa
* Pentamino
* Sokoban
* Sudoku
* Tangram
* Hanoiko Dorreak

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Buruhausgarriei buruzko foro bat
* (Gaztelaniaz) Buruhausgarriei buruzko webgune bat
* (Gaztelaniaz) 8 etzana
* Datuak: Q13698
* Multimedia: Puzzles / Q13698
# Denbora-pasa

Denbora-pasa izenak puzzle, irudimen joko, hizkuntzaren ezagutza, problema espazialen ebazteari, etab... erreferentzia egiten dio. Informazio orokorreko aldizkari eta egunkarietan oso ohikoak dira. Hitzaren adiera horretan, honako jarduera hauek daude:
* Autodefinitua
* Akats bilaketa
* Buru-hausgarria edo puzzlea
* Hieroglifoa
* Hitz gurutzatuak
* Kisikosa
* Kontrapasa
* Labirintoa
* Letra-zopa
* Payana
* Sudokua
* Xake problema

## Kanpo estekak

* Datuak: Q47728
* Multimedia: Hobbies / Q47728
# Makulu Ken

Makulu Ken 2007an Lasarte-Orian sortutako afrobeat musika taldea da, taldekideek euskalafrobeat deitzen dutena.

## Ibilbidea

Plaza askotan ibilitakoa, besteak beste Iruñako San Ferminetan, Gasteizeko Gaztetxean eta Jazzarrean Festibalean, Errekaleorreko errepublikan, Orioko Kilometroak jaialdian, Herri Urrats, Donostiako Tabakalera Doka eta Dabadaban, Bilboko kafe antzokian, Lekunberri, Hazparne, Gernika, Irunberri, Beasain, Hernani, Leiza, Carcaixent, Eivissa, Formentera... Aurreneko diska 2012an aurkeztu zuen eta 2016an “kalè kalè” izeneko bigarren album bat, Durangoko azokan, kritika onak jaso zituelarik.
2024 urtean taldeak zuzenean jotzeari utzi zion.

## Diskografia

* Makulu Ken (2012, autoekoiztua)
* Kalè kalè (2016, autoekoiztua)

## Erreferentziak

* ↑ Makulu Ken. (Noiz kontsultatua: 2017-06-06).
* ↑ Makulu ken diska entzungai
* ↑ kalè kalè diska entzungai

## Kanpo estekak

* Argian Josi Ubedak eginiko artikulua 'Euskal afrobeat festa'
* Badok-en Jon Urzelaik eginiko elkarrizketa
* La casa de la palabran-n Roge Blaskok eginiko elkarrizketa
* Mondo Sonoron Dr. Baltz-ek eginiko 'kalè kalè" diskaren kritika
* Datuak: Q31188432
# Mari Campos Roldán

Maria "Mari" Campos Roldán (Loeches, Madril, 1938) haurra zela, amarekin batera atxilotu eta Saturrarango Emakumeen kartzelara eraman zuten.Ama Saturraranera eraman zutenerako alargunduta zegoen eta sei seme-alaba zituen. Aita fusilatu egin zuten.

## Bizitza

Juana Roldán izan zen Mariren ama. 1939an atxilotu zuten, Marik hilabete batzuk zituenean, bularreko umea zela, eta biak eraman zituzten Saturrarango Emakumeen kartzelara. Aita fusilatu egin zuten, baita haren anaia bat ere. Amaren neba ere fusilatu zuten.
Marik Saturrarango kartzelako umetako oroitzapenak azaldu zizkion Arantza Ugarte Saturraran elkartea, Memoria Historikoaren taldearen sortzaile eta kideari. Oroitzapen oso gutxi zituen, batez ere kontatu ziotena zekien. Gogoan zuena zen kartzela hartako usaina, txintxe usaina, txintxeak hiltzeko erabiltzen zuten hautsaren usaina, baita emakume askoren besartean egoten zela ere.
Hiru urte bete zituenean kartzelarik atera zuten eta trenez heldu zen Madrilera. Izekoa zain zuen geltokian eta berarekin eta amamarekin eraman zuten bizitzera. Mari eta ahizpa Kontxa, nagusiena, amamak hazi zituen, gainontzeko lau neba-arrebak umezurztegian geratu ziren.
Gerraostean ez zuen goserik pasatu. Amonarekin bizi izan zen bitartean errazionamenduko ogi beltzarekin eta zeukatenarekin, ondo moldatzen ziren. Saturrarango kartzelan ere goserik pasa zuenik ez zuen gogoratzen.Behin amarekin autobusean zegoela, ama salatu zuenaren alaba ikusi zutenekoa ondo gogoratzen zuen.
Mariren ama kartzelatik atera ondoren, umeekin bizitzeko etxea eta lana aurkitu zituenean, apurka-apurka bere seme-alabak biltzen joan zen, Mutrikura eraman zituen, bere ondora. Ondarroara joan zen lanera, harategi batera. Gero Mutrikura aldatu zen eta neskame lan egin zuen.
Mari sei urte zituenean heldu zen Mutrikura, harrezkero mutrikuartu, familia sortu eta bertan eman du ia bizitza osoa.

## Aintzatespenak

* 2024an Saturraran elkartea, Memoria historikoaren taldeak antolatutako Oroimen Egunean Saturrarango Emakumeen kartzelan preso egon ziren emakume eta umeak omendu zituzten, bereziki Mari Campos eta Merche Gallardo umetan kartzela hartan bizi izan ziren 86 eta 84 urteko emakumeak.

## Erreferentziak

* ↑ «Campos Roldan, Mari - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).
* ↑ «Alargun, sei seme-alaba eta Saturraranen preso - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).
* ↑ «Saturrarango kartzelako oroitzapenak umea zelarik - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).
* ↑ «Goserik ez zuen pasa gerraostean - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).
* ↑ «Ama salatu zuenaren alabarekin autobusean - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).
* ↑ «Kartzelatik ateratzean ama Mutrikun gelditu zen - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131140143
# Hitz gurutzatuak

Hitz gurutzatuak hitz batzuk laukitxo batzuetan bertikalki edo horizontalki jartzean datzan denborapasa bat da. Hitzak letrak batean gurutzatzen dira.

## Historia

1913ko abenduaren 21ean, Arthur Wynne kazetari ingelesak Word-cross izeneko joko berria argitaratu zuen New York World egunkarian. Wynnek berak aitortu zuenez, aitonak txikitan erakutsitako “lauki magikoak” izeneko jokoan oinarritu zen, denbora-pasa berria asmatzeko.
Lehenago ere antzeko jokoak ezagunak ziren. St. Nicholas haurrentzako aldizkariak hitzak laukietan idazteko jokoak argitaratu zituen 1873an. Eta 1890ean, Il Secolo Illustrato della Domenica aldizkarirako, Giusseppe Airoldik Per Passare il Tempo jokoa prestatu zuen: lehenengoz, hitz-jokoak definizio bertikalak eta horizontalak elkarrekin gurutzatzen zituen. Baina joko sinple eta mugatua zen, lau hitz bertikal zituen eta beste lau horizontal, eta jakina, hitz guztiak luzera berekoak ziren, lau letrakoak.

### Hitz gurutzatuen sukarra

Wynnek, 1913ko Santo Tomas egunean, jokoaren arrakastan funtsezko eragina izan zuen elementua erantsi zuen: hitzak bereizteko hutsuneak. Lauki hutsei esker, edozein luzeratako hitzak sar zitezkeen, eta jokoa nahi adina zabaldu. New York World Wynnen hitz gurutzatuak astero argitaratzen hasi zen, eta beste egunkari batzuek bide hari heldu zioten urte gutxian. Boston Globe, esaterako, 1917an hasi zen irakurleei hitz gurutzatuak eskaintzen. Baina fenomenoak 1920ko hamarkadan egin zuen eztanda. 1921ean New Yorkeko Liburutegi Publikoko arduradunak kexu ziren “hitz gurutzatuen eroaldiak liburutegiak jo” zituelako. Haien esanetan, moda berriaren zaleek liburutegiko hiztegi eta entziklopediak monopolizatu eta liburuen “egiazko” erabiltzaileak uxatzen zituzten.
1924an Simon and Schuster argitaletxeak lehen hitz gurutzatu liburua argitaratu zuen. Arrakasta areagotu egin zen. Paradoxikoki, gaur egun hitz gurutzatuengatik ospetsua izan arren, The New York Times jokoaren aurkako gurutzadaren lehen lerroan zegoen. 1924an bertan, jarduerak “garapen mentalean inolako eraginik ez” zuela zioen egunkariak. Hurrengo urtean zera adierazi zuen: “Zorionez, hitz gurutzatuak onuragarriak ala kaltegarriak direneko galderak ez du erantzunik behar. Eroaldia azkar itzaltzen ari da, eta hilabete gutxian erabat ahaztuta egongo da”. Hilabete gutxi horiek joan ziren, baita urteak ere, eta 1929an moda erabat desagertu zela argitaratu arren, Wynneren jokoak aurrera egin zuen. The New York Timesen setakeriak 1942ra arte iraun zuen. Orduan hasi ziren oraindik munduko hitz gurutzatu prestigiodunenetakoak –eta zailenetakoak– direnak argitaratzen.
Ordurako Robert Stilgenbauer hasia zen inoizko hitz gurutzatu zabalenak prestatzen. Hamar urteko lana 1949an argitaratu zuen, eta 125.000 kopia saldu. 3.185 definizio bertikal eta beste 3.149 horizontal ditu, eta gaur arte ez du inork osatu.
* Taula amerikarra
* Taula ingelesa
* Taula japoniarra
* Taula hebreeraz

## Ikus, gainera

* Hitz gezidunak

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Hitz gurutzatuak on line
* Datuak: Q83207
* Multimedia: Crosswords / Q83207
* 1 2 3 4 5 Nagore Irazustabarrena, «Mende bat hitzak gurutzatzen», Argia, 2013-12-22, CC-BY-SA lizentzia