OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ramon Zubizarreta

Ramon Zubizarreta Larrañaga, izengoitiz Landakanda (Azkoitia, 1932ko urriaren 18a - Azkoitia, 2021eko irailaren 25a), gipuzkoar pandero jotzailea izan zen. Iñaki Garmendia trikiti jotzaile eta herrikidearekin batera Laja eta Landakanda trikitilari bikote ospetsua osatu zuen.

## Bizitza

Ramon Zubizarreta 1932ko urriaren 18an jaio zen Azkoitiko Altzibarko auzoko Landakanda baserrian. Mutikotan Izer baserriko lehengusu batzuek ekarritakoa izan zuen lehenbiziko panderoa. Hasiera hartan, Joxe Oriaren (Zumarragako Trikitia) miresle izan zen. Zubizarretak berak esan zuenez, "Joxe Oriaren ahotsa, hura ahotsa! Beldurgarri altua! Hura imitatzen saiatzen nintzen".
Gurasoen iritziaren kontra hasi zen erromeriatan panderoa jotzen, "gaizki ikusita baitzegoen, parrandarekin lotzen zelako". 18-19 urterekin egin zuen lehenbiziko jendaurreko saioa, Azpeitian. Ezkondu zenean, 26 urte zituela, utzi egin zion plazan jotzeari. Eta ezkontza egunean ere ez zuen jo. 40 urte zituela, berriz, Juan Garate Alkorta Maltzeta soinu jolea joan zitzaion harekin jo zezan eskatuz. Omenaldi batean jo zuten biek, eta handik aurrera ez zion jotzeari utzi.
Pikuarekin, Zendoiarekin, Auntxarekin, Epelderekin, Maltzetarekin eta Eleuterio Tapiarekin jo izan zuen lehen urteetan, baina Iñaki Garmendia Laja-rekin lortu zuen inorekin baino oihartzun handiagoa: Laja eta Landakanda. Madrilen grabatu zuten lehen diskoa, 1977an, Trikitixa izenekoa. Ondoren etorri ziren beste hiru disko: Laja eta Landakanda (1981), Pepe Yanciren omenez (1986) eta Gure oroitgarri (1994).
Diskoak ateratzeaz gain, Euskal Herriko bi txapelketa irabazi zituzten elkarrekin, 1978an eta 1982an. Izan ere, txapelketen aldekoa zen, soinu joleak eta pandero joleak ezagutzera emateko bide egokitzat jotzen zituelako: "Txapelketa beharrezkoa da, nire iritziz. Hor azaldu behar duen batentzat, azaltzeko modurik onena horixe da. Bestela, izena egitea asko kostatzen da. Norberaren herrian ezagutuko dute, baina besteetan? Aldiz, txapelketa batera jende asko joaten da, leku askotatik joan ere".
1998an, peritonitis baten ondorioz erretiratu berria zelako, ETBk omenaldia egin zion, baina osatu egin zen, eta harrezkero sarri aritu zen kantatzen eta panderoa astintzen. 2001ean Lajarekin osatzen zuen bikotea utzi zuen, nahiz eta gerora ere elkarrekin behin baino gehiagotan aritu ziren.

## Erreferentziak

* ↑ «Panderoa jotzen hasi zeneko kontuak - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-05).
* 1 2 3 4 5 6 Lizarralde, Mikel. Ramon Zubizarreta 'Landakanda' pandero jolea hil da. Berria, 2021eko irailak 25, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2021-09-25).
* ↑ Ramon Zubizarreta 'Landakanda' pandero-jotzaile azkoitiarra hil da. Urola Kostako Hitza, 2021eko irailak 25, urolakosta.hitza.eus (Noiz kontsultatua: 2021-09-30).
* ↑ «Ramon Zubizarreta:1932an Landakanda baserrian jaioa» (Bideoa) Ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2016-8-9).
* 1 2 Erostarbe, Gorka. Pandero bat, irrintzi bat. Berria, 2011ko azaroak 25, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2021-09-30).

## Kanpo estekak

* Ibargutxi, Felix «Landakanda, biografia merezi duen pandero-jolea», Diario Vasco, 2011-11-26.
* Datuak: Q12266466
# Hrazdaneko Zubi Handia

Hrazdaneko Zubi Handia (armenieraz: Հրազդանի Մեծ կամուրջ) edo Kieviar zubia (armenieraz: Կիևյան կամուրջ) Erevan hiriburuan dagoen arku-zubi bat da, Armenian.
Hiriaren erdigunetik 4'5 km-ko distantziara dago eta Erevango bi barruti lotzen ditu, Arabkir barrutia eta Ajapnyak barrutia.

## Historia

Aurrez zegoen zubi zaharra bota eta Grigor Aghabababyan arkitektoak diseinatu zuen berria. 1949an hasi zituzten eraikuntza lanak eta 1956an inauguratu zuten. Ondasun kulturala izendaturik dago.

## Egitura

Arku bakarra duen zubia da. Guztira 335 metrotako luzera du eta arkuak berak 115 metrotakoa. Hrazdan ibaiaren arroila zeharkatzen du eta 60,5 metrotako altuera dauka. Hortik datorkio zubiari izena.
26 metrotako zabalera du eta autobidea igarotzen da gainetik.

## Inguruan

Zubiaren inguruan Karen Demirchyan konplexua dago. Estalitako estadio bat da eta kirol lehiaketez gain kontzertuak eta bestelako ospakizunak egiten dira.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) «ONE WAY TOUR» onewaytour.com (Noiz kontsultatua: 2024-10-21).
* ↑ «Monuments - Հուշարձաններ» web.archive.org 2018-10-07 (Noiz kontsultatua: 2024-10-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3114751
* Multimedia: Great Bridge of Hrazdan / Q3114751
# Juan Antonio Letamendia

Juan Antonio Letamendia Perez de San Roman (Donostia, 1940ko urriaren 18a - Hondarribia, 2019ko abenduaren 24a) euskal idazle, irakasle, hizkuntzalari eta komikilaria izan zen.
Euskara irakasle izan zen Donostiako EUTGn, Santo Tomas Lizeoan, Gipuzkoako Irakasle Eskolan, Hondarribiko institutuan eta UBEI-IVBAD urrutiko irakaskuntzako institutuan. Euskaltzain urgazle izendatua izan zen 1975ean.

## Lanak
### Hizkuntzalaritza

* Erretorika Klasikoaren eragina Axularren aipamenen itzulpenetan, (1977, Euskera aldizkaria XXII)
* Leizarragak partitiboz dakartzan partizipioak Duvoisinen ordainekin alderatuta (1980, Euskera aldizkaria XXV)
* Equivalencias léxicas vasco-latinas en el Gero de Axular (1981, ASJU XV)
* Hondarribiko Euskara-Bokalismoari buruzko oharrak (1990, Hondarribia)
* Hondarribiko hizkera Roque Jazinto Salazarren predikuan (1778) Txomin Sagarzazurekin batera (1992, Iker 7)

### Didaktika

* Euskera-6 (1975)
* Jalgi Hadi euskara irakasteko metodoa, beste batzuekin batera (1978)
* Bakarka metodoa 1, 2 eta 3 (1984)

### Itzulpenak

* Denak nire semeak, Arthur Miller-en antzerkia (1965)
* Zenbait Hitzaldi, Koldo Mitxelenak emandako hitzaldien euskarazko bertsioa (1972)
* Masen errebolta, Ortega y Gasset-en "La Rebelión de las masas" (1991, Klasikoak)

### Komikiak

* Pan-pin, Zeruko Argia eta Muga aldizkarien kolaboratzailea izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Komikeri bloga

## Kanpo estekak

* Juan Antonio Letamendia literaturaren zubitegian
* Datuak: Q12260939
| Euskal idazleak | Artikulu hau euskal idazle bati buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Mikel Cuadra

Mikel Cuadra Agirre (Bilbo, Bizkaia, 1961ko urriaren 18a - ) Euskal herritar saskibaloi jokalari profesional ohia da. Nahiz eta Bilbon jaio, Arrigorriagan pasa zituen bere bizitzako lehen urtean.
Saskibaloi jokalari gisa, Askatuak, Patronato Bilbao eta Saski Baskonia taldeetan jokatu zuen 70 eta 80ko hamarkadan.
Saskibaloi profesionaletik erretiratu ostean, Alava 7 TV eta El Correo bezalako hedabideetan lan egin izan du. Honez gain, www.basketconfidencial.com webgunean ere idazten du. 2008an gainera, Solo Cortados liburua kaleratu zuen.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Mikel Cuadrari elkarrizketa Baskonistas.com webgunean
* (Gaztelaniaz) Basketconfidencial webgunearen orria
* Datuak: Q11692755
# Asiriar genozidioa

Asiriar genozidioa, Sayfo edo Seyfo (asirieraz: ܩܛܠܥܡܐ ܣܘܪܝܝܐ edo ܣܝܦܐ) ere deitua, Otomandar Inperioko asiriarrak nahita eta sistematikoki suntsitzeko eragiketa izan zen, Lehen Mundu Gerraren garaian egindakoa. 1914-1920 bitartean, otomandar armadak deportatu eta sarraskitu zuen ipar Mesopotamiako (Tur Abdin, Hakkari, Van eta Siirt, gaur egungo Turkiako hego-ekialdean, eta Urmia, gaurko Irango ipar-mendebaldean) asiriar biztanleria. Genozidioan 500.000-750.000 asiriar hil ziren, gerra aurreko biztanleriaren hiru laurden.

## Erreferentziak

* ↑ Benvenuto, Jeff; Jacobs, Rachel; Lim, John. The Assyrian Genocide, 1914 to 1923 and 1933 up to the present. ncas.rutgers.edu (Noiz kontsultatua: 2017-01-07).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Assyrian genocide, combatgenocide.org
* Datuak: Q852236
* Multimedia: Assyrian genocide / Q852236
# Matenadaran

Matenadaran (armenieraz: Մատենադարան, euskaraz: «liburutegi») edo Antzinako eskuizkribuei buruzko ikerketen Maxtots Institutua eskuizkribuen eta dokumentuen gordailu aberatsenetako bat da munduan. Erevanen dago, Armeniako hiriburuan, eta 17.000 eskuizkribu eta 300.000 artxibo-dokumentu inguru ditu. Bere historia V. mendetik edo Ejmiatsingo matenadaranaren sorkuntzatik dator, hau da, Mesrop Maxtots 405ean armeniar alfabetoa asmatu zuenean. Jabetza publikoa da eta Unescoren Munduaren Memoria Programan inskribaturik dago. Institutua gaur egun «Armenian memoria nazionala lantzeko eta transmititzeko funtsezko tokietako bat» da.
1915ean, Otomandar Inperioan gertatzen ari zen armeniar genozidioaren ondorioz, Matenadaranak, mendebaldeko Armeniatik (bereziki Vaspurakandik), baina baita Persiako Tabrizetik ere zetozen eskuizkribu ugari lortu zituen; aldi berean, bere bildumak, Moskura eraman zituzten zuhurtziaz, eta ez ziren 1922ra arte itzuli. Bitartean, 1920ko abenduaren 17an, Matenadarana jabetza publiko aldarrikatu zuten agintari sobietar berriek, Elizaren ondasun guztiak bezala. Estatutu berri honen pean, bere bildumak handitu egin ziren Moskutik (Ekialdeko Hizkuntzen Lazarev Institutua) eta Tbilisitik jasotako eskuizkribuen ondorioz. 1939an, bildumak Echmiadzindik Erevanera transferitu zituzten. 1959ko martxoaren 3an, ordura arte «Matenadaran» izenez ezagutzen zen erakundea «Antzinako eskuizkribuen Institutua» bihurtu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Dédéyan, Gérard, dir. (2007), Histoire du peuple arménien. Tolosa: Privat, 660. orr., ISBN 978-2-7089-6874-5.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1322278
* Multimedia: Matenadaran / Q1322278
# José María Noriega

José María "Txema" Noriega Aldekoa (Bilbo, Bizkaia, 1958ko azaroaren 14a) bizkaitar futbolari ohia da, Athletic Clubean aritutakoa. Aurrelari lanetan aritzen zen.

## Ibilbidea

2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | UEFA | UEFA | Errekopa | Errekopa | Besteak | Besteak | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Bilbao Athletic | 2.B | 1977/78 | 36 | 12 | 4 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 40 | 12 |
| Bilbao Athletic | 2.B | 1978/79 | 36 | 12 | 3 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | 39 | 13 |
| Bilbao Athletic | 2.B | 1979/80 | 27 | 9 | 2 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | 29 | 10 |
| Bilbao Athletic | Denera | Denera | 99 | 33 | 9 | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | 108 | 35 |
| Athletic | 1. | 1979/80 | 4 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 4 | 0 |
| Athletic | 1. | 1980/81 | 28 | 6 | 8 | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | 36 | 9 |
| Athletic | 1. | 1981/82 | 28 | 8 | 11 | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - | 39 | 11 |
| Athletic | 1. | 1982/83 | 29 | 8 | 12 | 4 | - | - | 1 | 0 | - | - | - | - | 42 | 12 |
| Athletic | 1. | 1983/84 | 31 | 6 | 6 | 1 | 4 | 1 | - | - | - | - | 1 | 0 | 42 | 8 |
| Athletic | 1. | 1984/85 | 27 | 5 | 7 | 1 | 2 | 0 | - | - | - | - | - | - | 36 | 6 |
| Athletic | 1. | 1985/86 | 29 | 6 | 3 | 0 | - | - | 5 | 2 | - | - | - | - | 37 | 8 |
| Athletic | 1. | 1986/87 | 7 | 2 | 2 | 0 | - | - | 0 | 0 | - | - | - | - | 9 | 2 |
| Athletic | Denera | Denera | 183 | 41 | 49 | 12 | 6 | 1 | 6 | 2 | - | - | 1 | 0 | 245 | 55 |
| Tenerife | 2. | 1987/88 | 18 | 3 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 18 | 3 |
| Tenerife | 2. | 1988/89 | 23 | 0 | 6 | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | 29 | 2 |
| Tenerife | Denera | Denera | 41 | 3 | 6 | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | 47 | 5 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 323 | 77 | 64 | 16 | 6 | 1 | 6 | 2 | - | - | 1 | 0 | 400 | 96 |

## Erreferentziak

* ↑ www.bdfutbol.com

## Kanpo estekak

* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Datuak: Q3810518
# Elisabet Abeyà

Elisabet Abeyà Lafontana (Bartzelona, 1951ko maiatzaren 20a) irakasle, psikologo eta nobelagile katalana da.
Juan Mascaró Fronés orientalistaren hiru lan itzuli ditu ingelesetik katalanera. Joan Mascaró bezala, nazioarteko hizkuntza laguntzaile esperantoaren jarraitzailea da. Bere lanak asturleondarera, bretoierara, gaztelerara, euskarara, frantseserara, galegora, nederlanderara eta suedierara izan dira itzuliak.

## Lanak
### Haurren eleberriak

* Ansa per ansa (1979, Moll).
* La bruixa que va perdre la granera (1985, Moll).
* Eta handia egiten naizenean zer? (Elkar, 1988) (Què seré quan sigui gran?, 1987).
* El nanet coloraina i més sorpreses (1987, Moll).
* Aitita maitea (IKA, 1990) (Estimat avi, 1990).
* Aitona maitea (1990, Elkar) (Estimat avi,1990 ).
* Sorgin bat bizikletan (1991, Elkar) (La bruixa que anava amb bicicleta 1991).
* Zazpi senide musikariak (Elkar, 1991) (Set germans músics 1991).
* Urtebetetzeko oparia (1992, Elkar) (Regal d'aniversari 1992).
* M'agrada jugar (1993, La Galera).
* Per fat i fat. Contes per tornar a contar (1993, Moll).
* Beti marmarrean (1997, Elkar ) (Rondina que rondinaràs 1997, La Galera).
* El tren que anava a la mar (2005, La Galera).
* Els set somnis de la Clara (2006, Fundació Àngels Garriga de Mata).

### Haurraren psikologia

* Emocions (2002, Rosa Sensat).
* M'expliques un conte? (2010, Rosa Sensat).

### Itzulpenak katalaniera

* M. K. Gandhiren La no-violència en la pau i en la guerra de (1983, Ahimsa).
* Nigel Hintonren L'accident (Collision course) (1987, La Galera).
* Humphrey Carpenterren Mister Majeika (1987, Pirene).
* Bhagavad Gita (1988, Moll).
* Margaret Greavesen Carles, Emma i Alberic (1988, La Galera).
* Andrew Daviesen Les fantàstiques proeses del doctor Boox (The fantastic feats of Doctor Boox) (1989, La Galera).

## Erreferentziak

* 1 2 Elisabet Abeyà Lafontana al Qui és Qui de les Lletres Catalanes
* ↑ http://www.raco.cat/index.php/Arc/article/view/69471/94252%7Ctítulo = Elisabet Abeya Lafontana per tornar a contar contes... en esperanto|fechaacceso = 23 de marzo de 2016|idioma =catalán
* Datuak: Q16941681
# Manuel Núñez

Manuel Núñez Carapeto (Olivenza, Extremadura, 1959ko urtarrilaren 21a) estremadurar futbolari ohia da, Athletic Clubean aritutakoa. Eskuin atzelari lanetan aritzen zen. Naiz eta Olivenzan jaio, haurtzarotik Durangon bizi izan zen.

## Ibilbidea

2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | UEFA | UEFA | Errekopa | Errekopa | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Sestao | 2.B | 1978/79 | 36 | 0 | 4 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 40 | 0 |
| Sestao | 2.B | 1979/80 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 0 | 0 |
| Sestao | 2.B | 1980/81 | 23 | 6 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 23 | 6 |
| Sestao | 2.B | 1980/81 | 35 | 0 | 2 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 37 | 0 |
| Sestao | Denera | Denera | 94 | 6 | 6 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 100 | 6 |
| Murcia | 2. | 1982/83 | 18 | 0 | 4 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 22 | 0 |
| Murcia | 1. | 1983/84 | 33 | 1 | 4 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 37 | 1 |
| Murcia | 1. | 1984/85 | 33 | 0 | 9 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | 42 | 1 |
| Murcia | 2. | 1985/86 | 35 | 0 | 6 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 41 | 0 |
| Murcia | 1. | 1986/87 | 39 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 40 | 0 |
| Murcia | 1. | 1987/88 | 27 | 0 | 2 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 29 | 0 |
| Murcia | Denera | Denera | 185 | 1 | 26 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | 211 | 2 |
| Athletic | 1. | 1988/89 | 9 | 0 | 0 | 0 | - | - | 0 | 0 | - | - | - | - | 9 | 0 |
| Athletic | 1. | 1989/90 | 0 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 0 | 0 |
| Athletic | Denera | Denera | 9 | 0 | 0 | 0 | - | - | 0 | 0 | - | - | - | - | 9 | 0 |
| Murcia | 2. | 1990/91 | 35 | 0 | 6 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 41 | 0 |
| Murcia | Denera | Denera | 35 | 0 | 6 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 41 | 0 |
| Roldán | 2.B | 1991/92 | 29 | 1 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 29 | 1 |
| Roldán | Denera | Denera | 29 | 1 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 29 | 1 |
| Cieza | 3. | 1992/93 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Cieza | 2.B | 1993/94 | 13 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 13 | 0 |
| Cieza | Denera | Denera | 13 | 0 | 0 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 13 | 0 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 365 | 8 | 38 | 1 | - | - | 0 | 0 | - | - | - | - | 403 | 9 |

## Kanpo estekak

* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Datuak: Q5993909
# Roberto Maraury

Roberto Maraury Barredo (Gasteiz, 1888ko uztailaren 3a – Málaga, 1958ko abenduaren 1a) arabar ekonomialari, filologo, afrikanista, abokatu, mediku eta esperantista izan zen.

## Bizitza

Santiago de Compostelako, Zaragozako eta Valladolideko unibertsitateetan eta Coruñako Merkataritza Goi Eskolan ikasi zuen. Zuzenbidean doktoretza lortu zuen (1929), medikuntzan eta farmazian lizentziatu zen eta merkataritzako intendente titulua ere lortu zuen. Poliglota nabarmena, esperantoaren defendatzaile eta zabaltzaile aktiboa izan zen. 1909an Nazioarteko Esperanto Elkartean sartu zen. Bizi izan zen hainbat hiritan esperanto taldeak sortu zituen, Huescan eta Málagan esaterako. Enciclopedia Espasako kolaboratzailea izan zen, eta bertako hitz guztiak nazioarteko hizkuntzara itzuli zituen.
Rotary International erakundeko kidea eta hargin beltza ere izan zen, Marokoko Tetuango 64. zenbakiko logiakoa, non Luis Zamenhof izena erabili zuen. Jurisprudentzia eta Legegintza Akademiako eta Zientzia eta Arteen Hispanoamerikar Akademiako kidea, hainbat lan zientifiko idatzi zituen.

## Lanak

* Impotencia, esterilidad e inconsumación ante el derecho español (doktore-tesia, 1930)

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) Arozamena Ayala, Ainhoa. «Maraury Barredo, Roberto» Auñamendi Eusko Entziklopedia (Eusko Ikaskuntza) ISBN 2444-5487. (Noiz kontsultatua: 2024-10-21).
* 1 2 3 (Esperantoz) «Esperantista rotariano en Andaluzio» Gazeto Andaluzia: 30-32. Aprilo-junio 2011.
* ↑ (Esperantoz) Širjaev, Ivan; Kökény, Ludoviko; Bleier, Vilmos; Kalocsay, Kálmán. (1933-1934). Enciklopedio de Esperanto. Budapest: Literatura Mondo.
* ↑ (Esperantoz) «Roberto Maraury Barredo» Pioniroj de Esperanto (Noiz kontsultatua: 2024-10-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) Marco Botella, Antonio. (2000). Un siglo de esperanto en Aragón. Zaragoza: Esperanta Societo “Frateco”.
* ↑ (Gaztelaniaz) Alcalde, Javier. «Una idea para el museo pedagógico» Ronda Somontano 2019-12-27 (Noiz kontsultatua: 2024-10-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) Moga Romero, Vicente. (1988). «Datos para la Historia del «Rotary Club» de Melilla (1933 - 1936)» Trápana. Revista de la Asociación de Estudios Melillenses: 62-68..
* ↑ (Gaztelaniaz) M. M., J. «Reseña de Impotencia, esterilidad e inconsumación ante el derecho español» Nueva España: 20. 1930-11-14.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12354591
# L. L. Zamenhof

Ludwik Lejzer Zamenhof (polonieraz: Ludwik Łazarz Zamenhof), ezizenez Doktoro Esperanto (Bialystok, Errusiar Inperioa —gaur egun, Polonia— 1859ko abenduaren 15a/abenduaren 3a - Varsovia, Polonia, 1917ko apirilaren 14a/apirilaren 1a) hizkuntzalaria eta okulista izan zen. 1873an, nazioarterako hizkuntza bat asmatu zuen. Bere asmoa mundu guztiak bigarren hizkuntza gisa ikasi ahal izatea zen, horrela ama-hizkuntza desberdineko jendeak elkar uler zezan. Hasieran, adiskide artean erabili zuen, baina 1887an, Doktoro Esperanto ezizenarekin zabaldu eta azaldu zuen. Hortik datorkio berak asmatutako hizkuntzari «esperanto» izena. Hainbat itzulpen egin zituen hizkuntza horretara.

## Bizitza

Białystok hirian jaio eta hezi zen, errusieraz mintzo zen judu familia batean: hirian, hainbat hizkuntza hitz egiten zirenez, kultura ezberdinetakoak elkar ulertzea zaila zen. Arazoa konpontzeko, esperantoa garatzen hasi zen, urteetan zehar luzatu zen lana.
1878an, Zamenhofek bere proiektua bukatu zuen eta Lingwe Uniwersala izena eman zion. Garai hartan, Zamenhof unibertsitatera joan zen okulista ikasketak egitera, eta bere aitari eman zizkion bere idatziak, gorde zitzan. Aitak ez zituen semearen ideiak ulertu, eta Ojrana-rekin (polizia Tsaristarekin) arazoak izateko beldurrez, eskuizkribua erre zuen. 1881-ean unibertsitatetik bueltatzean, Zamenhof-ek berriro ekin zion bere proiektuari. 1879an volapük hizkuntza agertu zen, beste nazioarteko hizkuntza proiektu bat, baina Zamenhofek, ikasi eta baztertu ondoren, bere asmoekin segitu zuen. Azkenean, 1887an, Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro ("Nazioarteko hizkuntza. Hitzaurrea eta testu liburua") argitaratzen du, hizkuntza berriaren oinarriekin, hizkuntzari izena emango zion Doktoro Esperanto izengoitiarekin.
Bere "nazioarteko hizkuntza" proiektua adituen kritikei ireki zien, haien ekarpenez hobetuko zuelako hitz emanda. Hurrengo urteetan hainbat liburu, itzulpen eta liburuxka argitaratu zituenez, 1889rako ia dirurik gabe geratu zen. Mugimendu esperantistaren buru izan zen, 1905 arte: urte hartan, hizkuntzaren sustapena haren lehen jarraitzaileen esku geratu zen.
1905eko Lehen Esperanto Mundu Biltzarrean (Boulogne-sur-Mer, Frantzia) Zamenhofek Esperantoaren Oinarria aurkeztu zuen, hizkuntzaren deskripzio ofizial gisa onartu zena eta haren oinarrizko arautegitzat jotzen dena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q11758
* Multimedia: Ludwik Zamenhof / Q11758
# Lidia Zamenhof

Lidia Zamenhof (esperantoz: Lidja Zamenhofo; Varsovia, 1904ko urtarrilaren 29a – Treblinka, 1942ko abuztua) poloniar esperantozko idazle eta itzultzailea izan zen. L. L. Zamenhof eta Klara Silberniken seme-alabarik gazteena izanik, esperantoaren eta homaranismoaren sustatzaile aktiboa izan zen.

## Bizitza

Lidia Zamenhof Varsovian jaio zen 1904. Bederatzi urte zituela, esperantoa ikasi zuen. 14 urterekin hasi zen polonieratik esperantora itzultzen, eta urte batzuk geroago agertu ziren bere lehen argitalpenak. 1925ean Varsoviako Unibertsitatean zuzenbidean lizentziatu ondoren, esperantoaren eta homaranismoaren sustatzean eta zabaltzean zentratu zen.
1924an Vienako Esperanto Biltzarretik hasita, 1939ra arte nazioarteko biltzar guztietan parte hartu zuen (Ingalaterrako 1938ko biltzarrean izan ezik, garai hartan AEBn baitzegoen). 1925ean, Genevako 17. Esperanto Biltzarrean, bahaismoari buruz ikasi zuen eta une horretatik aurrera fede honen jarraitzaile aktibo bihurtu zen. 1937aren amaieran Ameriketako Estatu Batuetara joan zen erlijio hori eta esperantoa irakasteko. 1938ko abenduan, bisa berritzeari uko egin zioten legez kanpo lana egiteagatik, eta Poloniara itzultzera behartu zuten. Han irakasten jarraitu zen eta bahaismoaren inguruko idazlan asko itzuli zituen.
1939an Polonia okupatu ondoren, Lidia Zamenhofen etxea Varsoviako ghettoan geratu zen. Lidia atxilotu zuten Estatu Batuetan nazien aurkako propaganda egitea leporatuta, baina hilabete batzuk geroago aske utzi zuten. Aske zegoen bitartean, sendagaiak eta janaria entregatzen zizkien atxilotuei, eta herrialdetik ihes egiteko eskaintzei uko egiten zion. 1942an berriro atxilotu eta Treblinka sarraski-esparrura bidali zuten, non 1942ko udazkenean gas ganbera batean hil zuten. Beste iturri batzuek diote 1944ko abuztuan fusilatu zutela.

## Lanak

* Homo, Dio, Profeto (1931)

## Omenaldiak

2023an, Aitor Aranak La Okulvitroj de Lidia esperantozko eleberria argitaratu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Dale, John. «Notes on the life of Lidia Zamenhof» Baha'i Library jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2010-08-09) (Noiz kontsultatua: 2024-05-24).
* ↑ (Ingelesez) Smith, Peter. (2000). «Zamenhof, Lidia» A concise encyclopedia of the Baháʼí Faith. Oxford: Oneworld Publications, 368 or. ISBN 1-85168-184-1..
* ↑ (Ingelesez) «Famous Baha'is» Famous Adherents jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2000-10-19) (Noiz kontsultatua: 2024-05-24).
* ↑ (Ingelesez) Heller, Wendy. (1985). Lidia, The Life of Lidia Zamenhof Daughter of Esperanto. George Ronald, 234-235 or. ISBN 0853981957..
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) «Lidia Zamenhof» Bahá'í Norge 2006-07-29 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2006-08-09) (Noiz kontsultatua: 2024-05-24).
* ↑ (Esperantoz) «En la loko kie vivis, laboris kaj agis eltrovanto de Esperanto, kie aperis "La Unua Libro"» Varsovia Vento Klubo jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009-05-27) (Noiz kontsultatua: 2024-05-24).
* ↑ (Esperantoz) «Okulvitroj de Lidia, La» Universala Esperanto-Asocio (Noiz kontsultatua: 2024-05-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13007
* Multimedia: Lidia Zamenhof / Q13007