# Tousko uraldia

Tousko uraldia (tokiko katalanez: la pantanà) 1982ko urriaren 20an Júcarreko arroan eragina izan zuen uholdea izan zen. Tanta hotz batek Tousko presa hautsi eta euri jasak eragin zituen Valentziako gainerako erkidegoetan eta Murtziako Eskualdean.
Urriaren 19an hasi ziren lehen euri handiak Mediterraneoko kostaldean zehar, penintsularen gaineko aska barometrikoak ia ito zirelako, mendebaldeko haize-fluxua eten zelako eta Argeletik iparraldera behe presioko gune bat sortu zelako. Urriaren 19tik 20rako gauean mesoeskalako konbekzio-sistema ikaragarria sortu zen, eta Sortaldearen gainean ia geldirik geratu zen, eta hurrengo egunean zehar benetako erauntsia eragin zuen.
Euriteak 100 mm-tik gorakoak izan ziren Júcar ibaiaren arroaren zati handienean, eta 600 mm-tik gorakoak urtegitik gora 700 km²-ko eremuan. Inguruko estazioen eta horien arabera trazatutako isohieten datu ofizialen arabera, Toustik gora prezipitatutako euria 2000 hm-ra iritsi zen. Horrek ur asko biltzea eragin zuen, eta hormen urritasuna (harri-lubeta eraikitzea) eta uhateak irekitzea ezinezkoa zela ikusita, ustekabeko gertaera batzuen ondorioz (korronte elektrikoaren galera euri handiaren eta larrialdiko talde elektrogenoaren akatsaren ondorioz, aretoa urpean geratu zelako), Tousko presa gainezka egiten hasi zen.
Presa urriaren 20ko 19:15ak aldera erori zen, eta 16.000 m³/s-ko puntako ur-goraldia eragin zuen, Espainian erregistratutako handienetako bat, eta Ribera Alta eta Ribera Baixa suntsitu zituen. Uhateak ez irekitzeak behera etortzearen arrazoia izan zitekeela iruditu arren, agian ezin izango zen presa salbatu, sarrerako emariak, ziurrenik, 7.000 m³/s-ko diseinu-emaria gainditu zuelako.
Urtegitik hurbilen dauden herrietan (Sumacàrcer, Gavarda eta Beneixida) ura zortzi metroko altuerara iritsi zen, eta etxe gehienek egiturazko gabezia larriak izan zituzten, uraren indarkeriak eta indarrak eragindakoak. Egoera horren ondorioz, eta etorkizunean uraldiak izateko arrisku handiena duten herriak babesteko asmoz, Gavarda eta Beneixidako herriguneak gune garaiagoetara lekualdatu zituzten. Beneixidaren kasuan, herriko eliza bakarrik kontserbatzen da. Gavardaren kasuan, eliza eta jendea bizi den etxe batzuk bere lekuan mantendu dira. Sumacàrcerren ez da lekualdatzerik egin. Carcaixent eta Alzira bezalako hirietan lau metrotik gora izan ziren: ura lehen solairura iristen zen auzo batzuetan eta biztanleek gertuko mendietan babestu behar izan zuten. Hildakoak 30 baino gehiago izan ziren eta kalte materialak oso handiak izan ziren.
Suecaren kasuan, albuferaren papera ezinbestekoa izan zen hiria balizko hondamenditik salbatzeko. Ibaia bitan banatu zen: zati batek Cullera alderantz jarraitu zuen, ibaiaren bokalean, eta beste besoa albuferarantz desbideratu zen, eta hiria erabat isolaturik geratu zen, uharte bat ibaiaren erdian bezala. Erantzukizun-karguak zituzten lekuko batzuek diotenez, Valentziako eta Suediako alkateen arteko lankidetzaren ondorioz, hiri horrek eta, oro har, Erribera osoak ez zuen kalte handirik jasan; izan ere, Suediako alkateak, arazoaren larritasunaz ohartu zenean, Valentziako alkateari, garai hartan Ricard Pérez Casado sozialistari, eskatu zion Albuferak dituen hainbat gola irekitzeko (horiek erabiltzen dira ura itsasora ateratzen uzteko), eta, horrela, husteko gaitasun handiagoa izateko. Horixe izan zen, zalantzarik gabe, ibaiaren ur-goraldiaren abisua zela eta egin zen prebentzio-lan bakanetako bat.
Prezipitazio handiko beste bi gune izan ziren Valentziako Erkidegoan, non 200 mm-tik gora izan baitziren: Alacant hiria, non ordu gutxitan 217 mm erori baitziren, hiru hildako eraginez; Ovelles uharrean 400 m³/s-ko ur-goraldia; eta uholdeak erdialdean eta auzo askotan; eta Morella, Castellóko probintziako ipar-mendebaldean, non Bergantes ibaiak, Ebroren ibaiadarrak, hazkunde handia izan baitzuen. Ondoko Murtziako Eskualdean ere euri asko egin zuen, eta Segura ibaiak gainezka egin zuen hiriburuan, eta, azkenean, Alacanteko Baix Segura kaltetu zuen.
Espainiako Armadak Ribera Alta eta Ribera Baixako eskualdeak lagundu zituen: ehunka soldadu bidali zituzten biztanleei garbitzen laguntzeko eta populazio ezberdinak berreskuratzen saiatzeko. Garbiketaz gain, lan nagusiak txorrotako ura eta elektrizitate-hornikuntza ahalik eta azkarren berrezartzera bideratu ziren. Lehen elikagaiak ahalik eta pertsona gehienei helarazteko hornidura-lanetan eta -lanetan, herritarrari laguntzeko hainbat erakundek ere lagundu zuten, hala nola Gurutze Gorriak eta babes zibilak. Erkidegoko eta Espainiako gainerako herrietako biztanleen elkartasuna nabarmendu behar da, zalantzarik gabe bidali baitzituzten ahal zituzten premia larriko ondasun guztiak. Joan Paulo II.a aita santua Espainian zegoen, eta kaltetuak bisitatu zituen.
Hondamendiaren ondoren, auzi asko izan ziren Estatuarekin, zorigaiztoko egun haietan izandako arduragabekerien erruduna nor zen erabakitzeko. Kaltetuetako batzuek, zoritxarrez, ez zuten kasua ebatzi Auzitegi Gorenak 1997an emandako epai irmo bat baino lehen. Zortzi hildakoren familiei 1,2 milioi euroko kalte-ordaina ematera zigortu zuen Estatua.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 (Gaztelaniaz) «La Pantanada de Tous» ValenciaBonita 2017-10-20.
* ↑ (Gaztelaniaz) «La 'pantanada' de Tous, 27 años después» El Mundo 2009/10/20.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Un fenómeno letal y antiguo: cuando la gota fría dejaba en España un millar de muertos» Nius Diario 2019-09-16.
* ↑ (Gaztelaniaz) Campos, José Melero. (2019-09-13). «Los temporales más catastróficos de la historia de España» COPE.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Pantanada de Tous: 33 años de la peor gota fría de la historia valenciana» ABC 2015-10-20.
* ↑ (Gaztelaniaz) «La Pantanada de Tous» ValenciaBonita 2017-10-20.
* ↑ (Gaztelaniaz) «20 de octubre: 35 años de la trágica pantanada de Tous» ABC 2017-10-19.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Inundaciones de octubre de 1982: la "pantanada" de Tous (Parte II)» Tiempo.com | Meteored 2013-10-18.
* ↑ (Gaztelaniaz) «El río Segura comienza a desbordarse en Murcia» El País 1982/10/22.
* ↑ (Gaztelaniaz) Crespo, Jèssica. (2022-10-16). «Visitamos la presa de Tous y hablamos con los vecinos de La Ribera, 40 años después de la 'pantanà' que inundó sus pueblos en 1982» cadena SER.
* ↑ (Gaztelaniaz) Lencina, Quique. (2017-10-17). «La ‘Pantanada’ 35 años después» Cadena SER.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Sentencia Tribunal Supremo, 20 de Octubre de 1997» vLex.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9055101