OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Erabelar

Erabelar edo erabelar beltza (Hyoscyamus niger) Solanaceae familiako landarea da.

## Deskribapena

Patataren familiako landarea da baina honek kirats handia askatzen du.
70 cm-ko altuera hartzen du zurtoinak. Hostoak handiak dira, 35x15 cm eta oso iletsuak. Loreak zurtoinaren puntan ateratzen dira eta gainetik horiak eta azpitik gorriak dira, zain more ilunak nabaritzen zaizkio. 2-4 cm erradiodun korola osatzen dute bost petaloek.

## Bizitokia

Zabor gainetan eta bide ertzetan hazten da, batez ere, Europan eta Siberian. Sustraietan gai sorgortzaile bat du.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Historikoki mandragora, belaiki eta estramoniorekin batera erabiltzen zuten edabe anestesiko bat sortzeko, gainera ezaugarri psikoaktiboak zituen edabe bat zena. Bere erabilera Europa kontinentalean, Asian eta Arabiar munduan hasi zen. Herba apollinaris izendapenean, Apoloren emakume apaizek erabiltzen zuten orakuluetan.

## Galeria

* Hyoscyamus niger - Muséum de Toulouse
* Haziak
* Loreak
* Fruituak
* Erabelar bat loretan

## Erreferentziak

* 1 2 3 Roberts, Margaret F.; Wink, Michael. (1998). Alkaloids: biochemistry, ecology, and medicinal applications. Springer, 31 or. ISBN 0-306-45465-3..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Carter MB FFARCS, Anthony John. (2003ko martxoa). «Myths and mandrakes» (PDF) Journal of the Royal Society of Medicine 96 (3): 144–147. doi:10.1258/jrsm.96.3.144. PMID 12612119. PMC 539425..
* ↑ Carter, A. J.. (1996-12-21). «Narcosis and nightshade» British Medical Journal 313 (7072): 1630–1632. doi:10.1136/bmj.313.7072.1630. PMID 8991015. PMC 2359130..
* ↑ Joseph Perez, Janet Lloyd. (2006). The Spanish Inquisition. Yale University Press, 229 or. ISBN 978-0-300-11982-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161058
* Multimedia: Hyoscyamus niger / Q161058
* Espezieak: Hyoscyamus niger
# Montague kabuxa

Montague kabuxa (Coryphoblennius galerita) Blenniidae familiako arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneon eta Itsaso Beltzan bizi dena. 7,6 zentimetroko luzera du. Bere generoan monotipikoa da.

## Erreferentziak

* ↑ Nelson, Joseph S.. (2006). Fishes of the World. John Wiley & Sons ISBN 0-471-25031-7..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2069147
* Multimedia: Coryphoblennius galerita / Q2069147
* Espezieak: Coryphoblennius galerita
# Topinanbu

Topinanbua edo frantses patata (Helianthus tuberosus) Asteraceae familiako landare belarkara da, klima epeletan landatua. Amerikar jatorria du. Erroak (tuberkuluak) janaria prestatzeko erabiltzen dira.

## Ezaugarriak

Loreak kapituluan dira (5-10 cm). Loreko hostoak horiak dira bereziki (ekilorea bezala). Zurtoina hiru metro izatera irits daiteke.

## Sukaldeko erabilera

Tupinanbua era askotan prestatu daiteke sukaldean, tradizionalki irakinda erabili izan da gisatuetan, baina baita bakarrik edo lagunduta ere gurin apur batekin, mahatspasekin, jengibre edo beste espezia batzuekin. Goi mailako sukaldaritzan ere hasi da erabiltzen azken aldian.

## Erreferentziak

* ↑ Germplasm Resources Information Network: Helianthus tuberosus
* ↑ Purdue University Center for New Crops & Plants Products: Helianthus tuberosus
* ↑ (Gaztelaniaz) Tupinambo | Gastronomía & Cía. (Noiz kontsultatua: 2017-11-19).

## Kanpo estekak

* Helianthus tuberosus – Plants for a Future database
* Jerusalem artichoke – Ohio Perennial & Biennial Weed Guide
* Complete nutritional info.
* Alternative Field Crops Manual: Jerusalem Artichoke

## Ikus, gainera

* Eguzkilorea
* Datuak: Q146190
* Multimedia: Helianthus tuberosus / Q146190
* Espezieak: Helianthus tuberosus
# Goilora

Goilora (Epilobium hirsutum) Onagraceae landare familiaren landare belarkara bizikor eta loreduna da.
Askotan koloniatan bizi den eta 2 metro garai izan daitekeen landare bizikorra da. Adarkatzen diren ilez hornitutako zurtoin sendoak ditu. Bere hosto iletsuak 2-12 cm luze eta 0.5-3.5 cm zabal izaten dira, erdialdean muturretan baino zabalagoak, horzdunak eta hosto-txortenik gabekoak. Kandu luzeren muturretan sortzen eta nahiko handiak diren loreek lau petalo arrosa dituzte, normalean 10-16 mm luze. Loreen estigmek lau lobulu zuri dituzte. Haien sepaloak orlegiak dira.
Eskandinavian eta Eskoziaren ipar-sartaldean agertzen ez bada ere, izatez, ia Europa osokoa, Afrikaren iparraldekoa eta Asiaren toki batzuetakoa da, baina Iparramerikan eta Australian ere badago sartuta.
Normalean zuhaitzez guztiz estalita ez dauden toki heze edo bustitan hazten da, itsasotik 2.500 metroko garaiera duten lekutara arte. Leku zingiratsu eta ibaien eta erreken bazterretan agertu ohi da.
Ekainetik iraila arte loratzen da, gehien bat uztailean eta abuztuan, eta normalean erleek lorautsestatzen dituzte loreak. Intsektu batzuk, Deilephila elpenor espeziekoak barne, bere hostoekin elikatzen dira.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Blamey, Marjorie & Grey-Wilson, Christopher (2003) Cassell's Wild Flowers of Britain and Northern Europe, Cassell, London.
* (Ingelesez) Press, J. R.; Sutton, D. A. & Tebbs, B. M. (1981) Field Guide to the Wild Flowers of Britain, Readers Digest, London.
* (Ingelesez) Tutin, T. G. et al. (1968) Flora Europaea, Volume 2. Cambridge University Press. ISBN 0-521-06662-X
* (Ingelesez) Washington State Department of Ecology (2006) Non-native Freshwater Plants: Hairy Willow-Herb. Accessed 25/10/07.
* (Alemanez) http://www.ruhr-uni-bochum.de/boga/html/Epilobium_hirsutum_Foto.html
* (Alemanez) http://www.biopix.dk/Species.asp?Language=de&Searchtext=Epilobium%20hirsutum&Category=Planter
* (Alemanez) http://www.picsearch.de/search.cgi?q=epilobium+hirsutum
* (Alemanez) https://web.archive.org/web/20160304195722/http://www.pflanzen-bild.de/blumen/Zottiges-Weidenroeschen/
* (Ingelesez) Grieve, 'A Modern Herbal' (1931)
* Datuak: Q161366
* Multimedia: Epilobium hirsutum / Q161366
* Espezieak: Epilobium hirsutum
# Monarka tximeleta

Monarka-tximeleta (Danaus plexippus) tximeleta espezie bat da, Nymphalidae familian sailkatuta dagoena. Beharbada, Ipar Amerikako tximeleta guztien artean ezagunena da. XIX. mendetik Zeelanda Berrian eta Australian sartua izan da. Atlantikoan Kanariar Uharteetan, Azoreetan eta Madeiran bizi da, eta noizbehinkako migratzaile bat bezala dago Mendebaldeko Europan.
D. plexippus plexippus azpiespezieak intsektuen migrazio zabal eta ugarienetako bat egiten du. Udazkenean hegoalderantz jotzen duen "Matusalén" neguko belaunaldia besteak baino askoz ere gehiagi bizi da. Migrazio nabarmenak dituzten beste lepidoptero batzuk honako hauek dira: esfinge kolibria (Macroglossum stellatarum), almirante gorria (Vanessa atalanta) eta kardoen banesa (Vanessa cardui).
Bere hegoak laranja kolorekoak dira eta marra beltzak dituzte. Udazkeneko belaunaldiak erresistentzia handia du eta bederatzi hilabete arteko bizitza, beste belaunaldi batzuk 24 egun arte bizi daitezkeen bitartean. Ezaugarri horiei esker, 4.000 kilometro egin ditzake Kanadatik eta Ameriketako Estatu Batuetako iparraldetik Mexiko erdialdeko oihanetara.

## Erreferentziak

* ↑ «Wanderer or Monarch Butterfly» web.archive.org 2009-06-01 (Noiz kontsultatua: 2020-08-03).
* ↑ Agrawal, Anurag A.,. (2017). Monarchs and Milkweed : a migrating butterfly, a poisonous plant, and their remarkable story of coevolution. Princeton University Press ISBN 1-4008-8476-4. PMC 966375978. (Noiz kontsultatua: 2020-08-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q212398
* Multimedia: Danaus plexippus / Q212398
* Espezieak: Danaus plexippus
# Ailorbe

Ailorbe (Trigonella foenum-graecum) belar-landarea da. Ganadu janaritzat erabiltzen da, eta jaten duten abereen esneari ahogozo berezia ematen dio.

## Deskribapena

20-50 cm-ko altuera har dezakeen landarea da. Hosto konposatu iletsuak ditu hirunaka bilduak.
Loreak zuriak dira eta handik ateratzen diren lekek hazi horiak dituzte.
Hostoek zein haziek usain handia dute. Usain hori sotolon izeneko konposatuak ematen die.

## Hedapena

Asiako hego-ekialdean jatorria du baina hegoaldeko Europatik zabalduta dago. Hala ere landare honen ekozpenaren %80a Indian egiten da, Rajastan estatuan. Udaberrian laboreen artean bere lore zuriak ikus ditzakegu.

## Erabilera

Currya egiteko erabiltzen den osagaietako bat da ailorbea. Horretarako hostoak (freskoak edo lehorrak), haziak eta bestelako atalak erabiltzen dira.
Abereak elikatzeko egokia da. Haziak ere erabiltzen dira arrainak edo untxiak elikatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «3-Hydroxy-4,5-dimethylfuran-2(5H)-one» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
* ↑ (Ingelesez) «Fenugreek (Trigonella foenum-graecum) | Feedipedia» www.feedipedia.org (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q133205
* Multimedia: Trigonella foenum-graecum / Q133205
* Espezieak: Trigonella foenum-graecum
# Mozolotxo eurasiar

Mozolotxo eurasiarra (Glaucidium passerinum) Glaucidium generoko animalia da. Hegaztien barruko Strigidae familian sailkatua dago.
Neurriz oso txikia da, bere generoko gainontzeko kideak bezala, 20 cm ingurukoak. Belarrietan luma-motots luzeak ditu, eta begi biribil urre kolorekoak. Gorputzaren gaineko aldea gaztaina koloreko orban-txuria izaten du. Eurasiako hainbat herrialdetan aurkituko dugu, baina ez eremu zabalegian: Europa erdialdeko eta iparraldeko zeinbai lurralde eta Erdialdeko Asian.
Gauez irteten da saguak eta antzeko ugaztun txikiak harrapatzera.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Glaucidium
* Strigidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q191155
* Multimedia: Glaucidium passerinum / Q191155
* Espezieak: Glaucidium passerinum
# Mortsa

Mortsa (Odobenus rosmarus) itsas ugaztun handi pinnipedoa da, eta banaketa etena du Ipar poloan Ozeano Artikoan eta Ipar hemisferioko itsaso subartikoetan. Odobenidae familiako eta Odobenus generoko espezie bakarra da. Espezie hau bi subespezietan banatuta dago: Atlantikokoa (O. r. rosmarus), Ozeano Atlantikoan bizi dena, eta Ozeano Barean bizi dena (O. r. divergens).
Mortsa helduak letagin eta bibote irtenak ditu, eta masa nabarmena: Ozeano Bareko ar helduek 2.000 kilogramo baino gehiago pisatu dezakete (4.400 libera), eta pinipedoen artean bi itsas elefanteen espezieek baino ez dituzte gainditzen. Mortsa batez ere sakonera txikiko uretan bizi da plataforma kontinentalen gainean, eta itsas izotzetan bizi da, molusku bibalbio bentonikoen bila. Mortsak nahiko bizitza luzeko animalia sozialak dira, eta "espezie giltzarritzat" hartzen dira Artikoko itsas eremuetan.
Mortsak garrantzi handia izan du Artikoko herri askoren kulturetan, haragia, koipea, larruak, letaginak eta hezurretarako ehizatu baitituzte. XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran, mortsak asko ehizatzen ziren. Mortsaren populazioa azkar jaitsi zen Artikoko eskualde osoan. Harrezkero zertxobait berreskuratu da, nahiz eta Atlantikoko eta Laptev mortsaren populazioak zatikatuta eta maila baxuetan jarraitzen duten gizakien interferentziaren aurreko garaiarekin alderatuta.

## Erreferentziak

* ↑ «Walrus: Physical Characteristics» seaworld.org.
* ↑ «Odobenus rosmarus» Mammalian Species (238): 1–7. doi:10.2307/3503810..

## Kanpo estekak

* Mortsei buruzko bideoa
* Datuak: Q40994
* Multimedia: Odobenus rosmarus / Q40994
* Espezieak: Odobenus rosmarus
# Murgilari handi

Murgilari handia (Aythya marila) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.
Espeziea iparraldeko Ipar Amerikan, Europan eta Asian du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da.

## Taxonomia

Bi aspiespezie ditu:
* Aythya marila marila edo eurasiar murgilari handia.
* Aythya marila nearctica edo arktiar murgilari handia.

## Galeria

* Museum specimen - Laxardal, Iceland

## Erreferentziak

* ↑ Cornell Lab of Ornithology: Greater Scaup
* Datuak: Q26635
* Multimedia: Aythya marila / Q26635
* Espezieak: Aythya marila
# Equisetum arvense

Equisetum arvense Equisetaceae familiako landare-espeziea da. Euskaraz eztainu-belar eta azeri-buztan izenak ematen zaizkio, Equisetum generoko beste espeziei bezala.
Landare bizikorra da. Zurtoina errizoma modukoa du, zeina antzua edo ugalkorra izan baitaiteke. Zurtoin ugalkorrak atera eta gero sortzen dira antzuak. Zurtoin antzuak luzeagoak izaten dira, eta adar luzeak (5-50 cm) eta 20 segmenturainokoak izaten dituzte; zurtoin ugalkorrak, aldiz, motzagoak izaten dira, eta zukutsuagoak. Mineraletan aberatsa da: silikatoak (%5-8), potasioa (%1,8), kaltzioa (%1,3), aluminioa, sufrea, magnesioa eta manganesoa
Ipar hemisferioan bizi da. Beharrezkoa du hezetasuna eta, beraz, toki laiotz hezeetan hazten da, erreka bazterretan eta iturri edo putzuetatik hurbil.
Sendagintzan erabiltzen da, propietate diuretikoak dituelako, batez ere; giltzurruneko gaitzak eta harriak sendatzeko baliatzen da, bai eta odoljario eta odol-gorakoen kontra egiteko ere. Garai batean, zainzuriak bezala jaten zituzten azeri-buztanaren zurtoinak, eta espartzuak egiteko ere erabiltzen zuten landarea. Gaur egun, nekazaritza ekologikoan ere baliatzen da, onddo eta izurriteen kontra.

## Erreferentziak

* ↑ Equisetum Euskalterm. Euskara.euskadi.net
* ↑ Navdeep Singh SANDHU, Sarabjit KAUR, Divneet CHOPRA: «Equisetum arvense: Pharmacology and Phytochemistry - A Review» Asian Journal of Pharmaceutical and Clinical Research. Vol. 3, Issue 3, 2010. Ajpcr.com
* ↑ Jakoba ERREKONDO: «Azeri-buztana» Argia.com

## Kanpo estekak

* «Azeri-buztana» Euskal Herritar Medikuntza. Euskalherritarmedikuntza.blogspot.com.es
* Datuak: Q107592
* Multimedia: Equisetum arvense / Q107592
* Espezieak: Equisetum arvense
# Murgilari mottodun

Murgilari mottoduna (Aythya fuligula) anatidoen familiako ahate ez-domestikoa da. Iparraldeko Eurasian du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da, batzuetan Ipar Amerikara ailegatuz.

## Deskribapena

Tamaina ertaineko ahatea da, 40 eta 47 cm arteko luzera eta 65-72 cm arteko hego-zabalera ditu. Sexu dimorfismo nabarmena du. Arra ahate beltza da, sabelaldea zuria duena. Buru beltzean moko argia, beri horia eta luma gutxi batzuez osaturiko mototsa du. Mokoa urdinxka da, muturrean beltza ordea. Emeak kontraste gutxiako du, buru eta bizkarralde arre ilunak eta sabelalde marroia baititu. Emearen begia ere horia da.

## Habitata

Murgilaria izanik sakonera duten ur eremutan bizi da. Ur geldiak ditu gustuko, aintzirak, urtegiak, ibai handiak, badiak eta baita hirietako parkeak ere. Talde handiak osatzen ditu, sarritan murgilari arruntarekin batera.

## Ugalketa

Emeak habia landareen artean uraren gainean zurtoinak eta sustraiak pilatzen ditu eta lumatxaz eta belarrez estaltzen du. 20-25 cm-ko diametroa eta 7-10 cm-ko zuloa duen habia da. Maiatza aldera 8-11 arrautza jartzen ditu. Ikusi izan da hainbat emeren arrautzak hebi berean egotea, 22 arteraino. Arrautzak berde-grisaxkak dira eta 23-28 egunetan zehar txitatzen ditu. Txitak jaio bezain laister amari segika uretara joaten dira. Ama da beraiek zaintzen dituen guraso bakarra eta 45-50 egunetan gai dira beren kabuz ibiltzeko.

## Elikadura

Orojalea da, haziak, zurtoinak eta landare akuatikoak jaten ditu baina baita molusku, krustazeo eta intsektuak ere. Elikagaia bilatzeko murgildu egiten da.

## Taxonomia

Carl von Lineok 1758ko Systema Naturae liburuan deskribatu zuen aurrenezkoz eta Anas fuligula ("ahate eztarri-kedarreztatua") izena eman zion. 1822 urtean Friedrich Boie zoologo alemaniarrak Aythya generoan sartu zuen. Aythya izena grekerazko αἴθυια (aithuia) izenetik dator, Aristotelesek aipaturiko hegazti hezezagun bat da.

## Iruditegia

* Murgilari mottodun arra.
* Talde handia.
* Arra eta emea hegan.
* Emea txitakin.
* Arrautzak.

## Erreferentziak

* ↑ BirdLife International (2004). Aythya fuligula. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006
* 1 2 3 «Porrón moñudo» SEO/BirdLife.
* ↑ Sauer, F.. (1990). Aves Acuáticas. Barcelona, España: Editorial Blume, 290 or. ISBN 84-87535-07-0..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ (Ingelesez) Lack, Peter. (2010-11-30). The Atlas of Wintering Birds in Britain and Ireland. A&C Black ISBN 978-1-4081-3827-4. (Noiz kontsultatua: 2019-11-24).
* ↑ Linné, Carl von; Salvius, Lars. (1758). Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis.. Impensis Direct. Laurentii Salvii, (Noiz kontsultatua: 2019-11-24).
* ↑ «World Birds Taxonomic List: Genera and species with citations.» www.zoonomen.net (Noiz kontsultatua: 2019-11-24).
* ↑ Jobling, James A.. (2010). The Helm Dictionary of Scientific Bird Names. London: Christopher Helm., 64 or. ISBN 978-1-4081-2501-4..
* Datuak: Q26444
* Multimedia: Aythya fuligula / Q26444
* Espezieak: Aythya fuligula
# Murgilari urrebegi

Murgilari urrebegia (Bucephala clangula) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.
Espeziea taigan du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da.

## Taxonomia

Bi azpiespezie ditu:
* Bucephala clangula clangula edo eurasiar murgilari urrebegia.
* Bucephala clangula americana edo amerikar murgilari urrebegia.

## Erreferentziak

* ↑ Cornell Lab of Ornithology: Common Goldeneye
* Datuak: Q29865
* Multimedia: Bucephala clangula / Q29865
* Espezieak: Bucephala clangula
# Amuntz

Amuntza (Glechoma hederacea) Lamiaceae familiako landarea da, Europan, iparraldeko Asian eta Ipar Amerikan bizi dena. Lautada eta mendietan kolonia zabalak eratzen du, toki itzaltsuak eta, oro har, hezeak nahiago dituelarik. Lehen sendabelar moduan erabiltzen zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Kontsulta-fitxak] [1995]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q162544
* Multimedia: Glechoma hederacea / Q162544
* Espezieak: Glechoma hederacea
# Inurri belar

Inurri belarra (Dysphania ambrosioides) [[Amaranthaceae] ]familiako landare belarkara da, urtekoa, itxuraz sabi hostozuriaren eta beltzaren antzekoa. Zurtoin zuzen gorrixka, txandaka antolatutako hosto luzara, lantza-egiturakoak eta buruxkatan bildutako lore txiki biribilak izaten ditu. Berez Ameriketako tropiko aldeko landarea da; XVII. mendean zabaldu zuten Europan. Sendagaiak egiteko erabiltzen da. Bere edabea ona da digestioa errazteko eta hesteetako bizkarroiak galarazteko. Ondoeza eragin dezake neurririk gabe hartuz gero.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013-12-4 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q640032
* Multimedia: Dysphania ambrosioides / Q640032
* Espezieak: Dysphania ambrosioides
# Muskuilu

Muskuilua (Mytilus edulis) molusku kuskubiko bat da, Mytilidae familiakoa. Itsasoko animalia da, arroketan atxikia bizi dena marearteko gunean. Jateko ona da.
Batzuetan, muskuilu hitza Mytilidae familiako espezie guztiak izendatzeko erabiltzen da eta, gutxi batzuetan, familia honetakoak ez direna antzeko espezie batzuk izendatzeko ere bai (zebra-muskuilua, adibidez, Dreissenidae familiakoa).

## Ezaugarriak

Gainerako molusku gehienen antzera, muskuiluak gorputz biguna dute, maskor kalkareoz babestua. Gorputz biguna hainbat atalez osatua dago: erraiak, hauek inguratzen duten mintz bat, zakatzak eta organo gihartsu bat, oina izenekoa.
Beste kuskubikoekin honako ezugarriak dituzte muskuiluek:
* kusku izeneko bi atalez osatutako maskorra (hortik kuskubiko edo Bivalvia izena)
* xafla itxurako zakatzak
* organo sentsorialak atzealdean kokatzen dira et, horregatik, ez dute bururik (kuskubikoak azefaloak dira)

## Sukaldaritza

Egun, muskuiluak egosiak jaten dira gehien bat, Ipar Hemisferioan ekainetik abendura jaso ondoren, nahiz eta urte osoan zehar izoztuak eros daitezkeen. Errezeta ugari daude muskuiluak prestatzeko, hala nola, gratinatuak, Proventzako eran edo lapikoan. Belgikan eta Frantzia iparraldean moules-frites da prestaketa ohikoena (muskuilu egos.
Gordina ere jan daiteke, adibidez olio-ozpindua berakatzarekin. Baina, orduan, maskorra irekitzea zaila da, itxi-itxia baitago bizirik dagoenean. Muskuilua hilda badago, erraz-erraza da maskorrak irekitzea. Muskuilu biziak egostean berez irekitzen dira.

## Ikus, gainera

* Zizare barrenari

## Kanpo estekak

* Muskuiluak aitzakia, itsasertzeko ekologiaren hamaika bitxikeria Zientzia.net gunean
* Datuak: Q27855
* Multimedia: Mytilus edulis / Q27855
* Espezieak: Mytilus edulis
# Baltsamina jator

Baltsamina jatorra (Impatiens balsamina) Balsaminaceae familiako landarea da, hegoaldeko Asian jatorria duena.
Metro beteko zurtoina du, aihenez betea, eta mahatsondoaren antzeko hosto berde txiki distiratsuak. Loreak horiak, gorrixkak eta zurixkak izaten dira; fruitua luzarana eta laranja kolorekoa. Haziak beltzak eta arrasto gorridunak ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Huxley, A. (ed.). (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan.
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q845019
* Multimedia: Impatiens balsamina / Q845019
* Espezieak: Impatiens balsamina
# Errefau min

Errefau mina (Armoracia rusticana) Brassicaceae familiako landare bizikor bat da. Gaur egun, mundu osora hedatu da, baina baliteke berez Europako ekialdekoa eta Asiako mendebaldekoa izatea. Metro eta erdiko altuera hartzen du, eta hostoak berde ilunak dira.
Sendabelar gisa eta lurringintzarako erabili da XIII. mendeaz geroztik. Horretarako, erroa baliatzen da. Ebakitzen denean, esentzia lurrunkor eta sarkorrak askatzen ditu, eta narritagarria da, amoniakoa bezala, eta negar-eragilea. Hosto berriak aroma emateko erabiltzen dira.
Erroa, arraspatu edo eho ondoren, ongailu bat egiteko erabiltzen da, eta ziapearen ordezko gisa baliatzen da. Erresuma Batuan, horseradish deritzote, eta Frantzian, raifort.
Landare diuretikoa da, eskorbutuaren aurkakoa, eta digestioaren lagungarria. Bestalde, errotik peroxidasa entzima lortzen da, test kimikoetan oxidatzaile gisa erabilia. Erroaren zukua kosmetikan erabiltzen da.

## Sinonimia

* Armoracia amoracia (L.) Cockerell, Fl. Boulder Colorado 130. 1911, orth. var.
* Armoracia armoracia (L.) Cockerell ex Daniels, Univ. Missouri Studies, Sc. Ser., 2. No. 2, 130. 1911, nom. inadmiss.
* Armoracia lapathifolia Gilib., Fl. Lituan., 2 : 53. 1782. nom. inval.
* Armoracia lapathifolia Usteri, Delect. op. bot. vol. 2, 359. 1793
* Armoracia rustica Schur, Verh. Siebenb. Ver. Naturw. 4. 8. 1858
* Armoracia sativa Bernh., Syst. Verz. Erfurt, 189. 1800.
* Cochlearia armoracia L., Sp. Pl., 648. 1753.
* Cochlearia lancifolia Stokes, Bot. Mat. Med., 3 : 437. 1812, nom. illeg.
* Cochlearia variifolia Salisb., Prodr. 267. 1796, nom. illeg.
* Crucifera armoracia (L.) E.H.L.Krause, Fl. Deutschl., ed. 2, 6 : 54. 1902
* Nasturtium armoracia (L.) Fries, Corp. Fl. Prov. Suec,, Fl. scan. 65. 1835
* Radicula armoracia (L.) B.L.Rob., Rhodora 10:32. 1908
* Raphanis magna Moench, Methodus, 267. 1794
* Rorippa armoracia (L.) Hitchc., Spring Fl. Manhatt., 18. 1894.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26545
* Multimedia: Armoracia rusticana / Q26545
* Espezieak: Armoracia rusticana
# Anil (landarea)

    Artikulu hau landareari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Anil (argipena)».
Anil (Indigofera tinctoria, Indigofera suffruticosa) Fabaceae familiako landarea da. Anil kolorea, genero bereko hainbat espezietatik atera daiteke, hala nola aipatu diren bi horietatik.
Indigofera suffruticosa edo Indigofera anil, Mesoamerikan jatorri duen arren, Afrikan eta Asian ere hazten da. Maya kulturak erabiltzen zuen landare honetatik ateratako tindagaia.
Indigofera tinctoriari benetako indigoa ere esaten zaio. Asia eta Afrikan Marco Polo (XIII mendean), Indian kolore honen ekoizpenari buruzko informazioa eman zuen lehen europarra izan zen. Europan indigo pigmentua asko erabili izan da margolanetan Erdi Arotik hasita.
Garoaren antzeko zuhaixka lekaduna da, eskualde beroetan hazten dena; hostoetatik tindatzeko gai bat ateratzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q165213
* Multimedia: Indigofera tinctoria / Q165213
* Espezieak: Indigofera tinctoria