OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Gonzalo Bayarri

Gonzalo Bayarri Esteve (Puçol, 1976ko azaroaren 30a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 2000tik 2004ra.
Kirol ibilbideko lorpenik nabarmenenak 2002ko Narancoko Igoera eta urte bereko 3. postua Euskal Herriko Itzulian izan ziren.

## Palmaresa
### Amateurretan

1998
* Vuelta a la Ribera-ko etapa 1
* Cartagenako Itzulia
* Trofeo San Isidro
1999
* Iberdrola Saria
* Ciudad de Torredonjimeno Klasikoa
* Palentziako Itzuliko etapa 1
* 2. Guerrita garaikurran
* 2. Alicanteko Itzulian
* 2. Tarragonako Itzulian
* 2. Volta del Llagostín

### Profesionaletan

2001
* Andaluziako Itzuliko Tarteko helmugen sailkapena
2002
* Narancoko Igoera
* Andaluziako Itzuliko Tarteko helmugen sailkapena
* 3. Euskal Herriko Itzulian
* 5. Asturiasko Itzulian
* 8. Setmana Catalanan
* 10. Miguel Indurain Sari Nagusian
2004
* 3. Agostoni Kopan

## Sailkapen orokorra Itzulia Handietan

| Lasterketa | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 |
| Italiako Giroa | - | - | - | - | - |
| Frantziako Tourra | - | - | - | - | - |
| Espainiako Vuelta | - | - | UT | 157. | UT |
-: Ez zuen parte hartu UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Kanpo estekak

* Gonzalo Bayarri - ProCyclingStats
* Datuak: Q772818
# Javier Iriarte

    Artikulu hau txirrindulari nafarrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Iriarte».
Francisco Javier Iriarte Garro (Zizur Nagusia, 1986ko azaroaren 11 - ), euskal txirrindulari ohia da, 2008an lehenbizi eta gero 2011tik 2012ra profesionala izandakoa. Afionatuetan ibilbide oparoa izan arren, profesionaletan ez zuen garaipenik lortu.
Seguros Bilbao taldean hiru denboraldi eman ondoren, 2008an Burgos Monumental talde profesionalarekin fitzatu zen. Gero, Lizardi taldean eman zituen 2009 eta 2010 denboraldiak (berriz ere amateurretan).
2011n, bere taldekide Enrique Sanzekin batera, Movistar taldean sinatu zuen. Denboraldiko emaitzarik onena Mediterraneoko Tourreko 1. etapan laugarren postua izan zen.
2012ko urrian, bere karreraren amaiera iragarri zuen, ezker-hankako giharretako min errepikakorrak zirela eta.

## Palmaresa

2005
* Oñati Saria
* 2. Ereñoko Udala Sari Nagusian
2006
* Pascuas Zirkuitua
* Pentekostes Saria
* Antzuola Saria
* 3. Sollube Zirkuituan
2007
* 2. Guerrita garaikurran
* 3. Suministros Monjardin Sarian
2009
* Nafarroako errepideko txapelketa
* Nafarroako erlojupeko txapelketa
* Salamancako Itzuliko etapa 1
* 2. Baiona-Iruñean
* 3. Aiztondo Klasikan
* 3. Euskal Herriko erlojupeko txapelketan
2010
* Nafarroako errepideko txapelketa
* Dorletako Ama Saria
* 2. Baiona-Iruñean
* 2. Jose Mari Anza Memorialan
* 2. Gran Premio San Lorenzon
* 2. Nafarroako erlojupeko txapelketan
* 2. Euskaldun Txapelketan
* 3. San Juan Sari Nagusian
* 3. Euskal Herriko erlojupeko txapelketan

## Emaitzak lasterketa nagusietan

| Lasterketa | 2008 | 2011 |
| Italiako Giroa | - | - |
| Frantziako Tourra | - | - |
| Espainiako Vuelta | - | - |
| Txirrindularitzako Munduko Txapelketak | - | - |
-: Ez zuen parte hartu Err.: Erretiratu zen

## Taldeak

* Burgos Monumental (2008)
* Movistar Team (2011)

## Erreferentziak

* ↑ www.sitiodeciclismo.net
* ↑ Javier Iriarte anuncia su retirada tras una serie de lesiones

## Kanpo estekak

* Javier Iriarte - ProCyclingStats
* Datuak: Q2185973
# Raúl Alarcón

Raúl Alarcón García, (Sax, Alacant, Espainia, 1986ko martxoaren 25a - ) espainiar txirrindulari ohia da. 2007an, txirrindularitza profesionalean debutatu zuen Saunier Duval-Prodir taldearekin.

## Dopina

2019ko urriaren 21ean, UCIk Dopinagatik behin-behineko zigorra ezarri zion. 2021eko martxoaren 10ean, behin-betiko lau urteko zigorra jakitera eman zen.

## Palmaresa

2009
* 2. Guerrita garaikurran
2010
* Segoviako Itzulia eta 2 etapa
* Pontevedrako Diputazioaren Sari Nagusia
* Cursa Ciclista de Llobregat
* Galiziako Itzuliko etapa 1
* 2. Balentziaga Memorialan
* 3. Circuito Guadianan
* 3. Aiztondo Klasikan
* 3. Macario Sari Nagusian
* 9. Nafarroako Itzulian
2011
* Joaquim Agostinho Garaikurrako etapa 1
2013
* Portugalgo Itzuliko etapa 1
2016
* Joaquim Agostinho Garaikurrako etapa 1
2017
* Asturiasko Itzulia eta etapa 1
* Madrileko Erkidegoko Itzuliko etapa 1
* Gran Premio Internacional de Fronteras y la Sierra de la Estrella
* Portugalgo Itzulia eta 2 etapa
2018
* Gran Premio Nacional 2 de Portugal eta etapa 1
* Portugalgo Itzulia eta 3 etapa
2019
* 3. Alentejoko Itzulian

## Taldeak

* Saunier Duval-Prodir (2007-2008)
* Efapel (2011-2012)
* Louletano-Dunas Douradas (2013-2014)
* W52-Quinta da Lixa (2015-2019)

## Kanpo estekak

Raúl Alarcón - ProCyclingStats
* Datuak: Q1861573
* Multimedia: Raúl Alarcón / Q1861573
# Peter Van Dijk

Peter Van Dijk (Langeraar, 1986ko martxoaren 10a-), Herbehereetako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa

2009
* 2. Tour du Piémont Pyrénéen-ean
2010
* 2. Kantabriako Itzulian
* 4. Lazkaoko Proban
2011
* 2. Guerrita garaikurran
* 3. Altsasuko Sarian
* 5. Nafarroako Itzulian
* 9. Extremadurako Itzulian
2013
* 6. Blidako Itzulian
* 7. Aljeriako Zirkuitu Internazionalean

## Kanpo estekak

* Peter Van Dijk - ProCyclingStats
* Peter Van Dijk - Firstcycling.com
* Datuak: Q123968720
# May Agnes Fleming

May Agnes Fleming, jaiotzez Earlie (Carleton, Saint John, Brunswick Berria, 1840ko azaroaren 15a – Brooklyn, New York, 1880ko martxoaren 24a), Cousin May Carleton eta M. A. Earlie izengoitiz ere ezaguna, kanadar eleberrigilea izan zen.

## Bizitza

Bernard eta Mary Earlyren alaba, May Agnes Early Carletonen jaio zen, Brunswick Berrian. Eskolan ikasten ari zela hasi zen bere idazlanak kaleratzen. Lehen eleberria, Erminie; or The gypsy's vow: a tale of love and vengeance izenburua zuena, 1863an argitaratu zuen New Yorken, eta bi urte geroago hara joan zen bizitzera. 1865ean John W. Fleming ingeniariarekin ezkondu zen.
Cousin May Carleton izengoitia erabiliz, hainbat folletoi argitaratu zituen Sunday Mercury eta New York Weekly astekarietan. Hogeita bat lan liburu-formatan inprimatu zituzten, horietatik zazpi egilea hil ondoren. Kopuru zehatza ez dago argi, bere lanei sarritan izenburu berriak jartzen baitzizkioten, baina 40 idazlan inguru sortu zituela uste da. 10.000 dolar baino gehiago irabazten zituen urtero.
Brooklynen hil zen Brighten gaitza deritzonaren ondorioz.

## Lan hautatuak

* Silver Star; Or, The Mystery of Fontelle Hall: A Tale of New Jersey in the Olden Time (1861)
* The Queen of the Isle, Or, Sybil Campbell (1861)
* Victoria; Or, The Heiress of Castle Cliff (1862)
* The Baronet's Bride; Or, A Woman's Vengeance (1868)
* Estella's Husband; Or, Thrice Lost,Thrice Won (1869)
* Magdalen's Vow (1871)
* Guy Earlscourt's Wife (1873)
* A Wonderful Woman (1873)
* A Terrible Secret (1874)
* A Mad Marriage (1875)
* The Midnight Queen (1876)
* Kate Danton; Or, Captain Danton's Daughters (1876)
* Silent and True; Or, A Little Queen (1877)
* The Heir of Charlton (1878)
* Carried by Storm; Or, Sleaford's Joanna (1878)
* The Three Cousins; Or, Life at Hinton Hall (1878)
* Lost for a Woman (1880)
* A Wife's Tragedy (1881)
* The Unseen Bridegroom; Or, Wedded for a Week (1881)
* Sharing Her Crime (1882)
* A Wronged Wife (1883)
* Sir Noel's Heir (1887)
* Who Wins; Or, The Secret of Monkswood Waste (1895)
* The Actress' Daughter (1895)

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Cogswell, Fred. «Early, May Agnes (Fleming)» Dictionary of Canadian Biography X (Noiz kontsultatua: 2024-11-21).
* ↑ (Ingelesez) McMullen, Lorraine. «May Agnes Fleming» The Canadian Encyclopedia 2008-03-25 (Noiz kontsultatua: 2024-11-21).
* ↑ (Ingelesez) Story, Norah. (1968). The Oxford Companion to Canadian History and Literature. Oxford University Press, 254 or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-21).
* ↑ (Ingelesez) «Roy Rosenzweig Center for History and New Media – Democratizing history through digital media» American Women's Dime Novel Project: Dime Novels for Women, 1870–1920 (Center for History and New Media at George Mason University) (Noiz kontsultatua: 2010-11-03).
* 1 2 (Ingelesez) Hovey, Joan Hall. «May Agnes Fleming: 1840–1880 – Canada's First Best-Selling Novelist» New Brunswick Reader jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2008-05-08) (Noiz kontsultatua: 2024-11-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6796412
* Multimedia: May Agnes Fleming / Q6796412
# Dante Gabriel Rossetti

Dante Gabriel Rossetti (Londres, Ingalaterra, 1828ko maiatzaren 12a - Birchington-on-Sea, Kent, Ingalaterra, 1882ko apirilaren 9a) ingeles olerkari eta margolaria izan zen. Prerrafaelisten taldearen sortzaileetakoa izan zen, eta higikunde horretako artista eraginkorrenetako bat, olerkigintzaren bidez batez ere.

## Bizitza

Arrazoi politikoengatik Ingalaterrara erbesteratu zen italiar idazle baten semea zen eta, anaia-arrebek bezala, goi-mailako hezkuntza jaso zuen. 1848. urtean, Royal Academy eskolako zenbait kiderekin, prerrafaelisten elkartea sortu zuen. Lehen pinturetan estilo soila erabili zuen lerro eta kolore garbien erabileraren bidez (1850, Ecce Ancilla Domini). Hainbat erretratutako modelo izan zuen Elizabeth Siddalekin ezkondu zen 1860an, baina, bi urteren buruan, emaztea hil zitzaion. Gertakari horrek artistaren izaera depresiboa sakondu baino ez zuen egin. Chelsean jarri zen bizitzen 1863an eta, Erdi Aroko italiar poeten obren itzulpenei esker, izen ona lortu zuen ingeles literaturako munduan. Erdi Aroko kondairetan eta antzinateko idazle ingeles eta italiarren obretan oinarritu zen Poems (1870, Poemak) eta Ballads and Sonnets (1881, Baladak eta sonetoak) poesia-bildumak argitaratzeko.

## Margolana

Margolaritzari dagokionez, Rossettik gainerako prerrafaelistek baino teknika askeagoak eta bat-batekoagoak erabili zituen, eta horrela, bere obretan ez da hain zorrotza errealismo analitikoa. Lerro lausoak erabili zituen eta ametsezko giroa nagusitzen da bere obretan, gainerako prerrafaelistenetan ez bezala.
Haren margolaritzan emakumezkoen irudiak dira bereziki azpimarratzekoak. Donna angelicata moduan agertu zuen emakumea koadro batzuetan, adibidez Beata Beatrix (1863, Tate Gallery, Londres), Danteren ametsa (1871; Wallker arte galeria, Liverpool) eta abarretan, eta izaki beldurgarri moduan aurkeztu zituen beste batzuetan (Astarte Syriaca; 1877, Manchesterko hiriko arte-galeria). Aipatzekoa da Rossettiren koadroen sentsualitatea, batez ere 1860tik aurrerako koadroetan. Urte hartan, ordu arteko prerrafaelismoarekiko nolabaiteko etena bizi izan zuen, eta aurrerantzean obra sentsualagoak eta erromantizismo mistikoarekin lotuagoak egin zituen, Burne-Jones eta Morrisek bezala.

## Irudi galeria

* Bocca Baciata, 1859, Bostom Museum of Fine Arts
* Beata Beatrix, 1872, bilduma pribatua
* Veronica Veronese, 1872, Delaware Art Museum
* A Vision of Fiammetta, 1878, Lord Lloyd Webberren bilduma

## Ikus, gainera

* Rossetti-ren obsesioa

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q186748
* Multimedia: Dante Gabriel Rossetti / Q186748
# Alexandro III.a Errusiakoa

Alexandro III.a Errusiakoa (San Petersburgo, 1845ko martxoaren 10aotsailaren 26a – San Petersburgo, 1894ko azaroaren 1a/urriaren 20a) Errusiako tsarra izan zen 1881etik 1894ra. Alexandro II.aren eta Maria Hesse-Darmstadteko enperatrizaren bigarren semea izan zen. 1865ean tsarevitx bihurtu zen, haren anaia zaharrena, ordu arte tsarevitx zena, Nikolas Nizan hil ostean, eta Maria Feodorovna (Dagmar Danimarkakoa) printzesarekin ezkondu zen, anaiaren bidea jarraituz. Bikoteak seme-alabok izan zituen:
* Nikolai Aleksandrovitx, gero Nikolas II.a (1868-1918), Errusiako enperadorea, Alixekin (Alexandra Fiodorovna Romanova), Hesseko printzesarekin (1872-1918) ezkondua.
* Alexandro Aleksandrovitx (1869-1870), umetan hila.
* Gorka Aleksandrovitx (1871-1894), 1894tik 1899ra oinordeko Duke Handia.
* Xenia Aleksandrovna (1875-1960), Alexandro Mijailovitx Errusiako Duke Handiarekin ezkondua (1866-1933).
* Mikel Aleksandrovitx (1878-1918), Natalia Sheremetievskaia Brassova Kondesarekin ezkondua (1882-1952).
* Olga Aleksandrovna (1880-1960), Petri Aleksandrovitx Oldenburgoko Printzearekin ezkondua (1924) lehendabizi eta Nikolai Aleksandrovich Kulikovski Koronelarekin bigarren aldiz.
Alexandro III.a 1881ean tronuratu zen, Alexandro II.a San Petersburgon hila izan ondoren. Subirano autoritario eta energiaz betea izan zen, Errusiako monarkiaren sistema autokratiko eta absolutista bere horretan gorde zuena.
Europako bigarren jendarmetzat hartua izan zen (lehenengoa, haren aitona Nikolas I.a izan zen), eta bat-batean nefritisak jota hil zen 1894an, 49 urterekin. Hori zela eta, ez zuen astirik izan bere seme Nikolas II.ari gobernu mota nolakoa izatea nahi zuen erakusteko. Arazo sozialak konpondu gabe zeuden Errusian eta 1905eko altxamendura eraman zuen egoera hark, baita 1917ko Errusiako Iraultzara ere: horrek Romanov dinastiari amaiera jarri zion.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q120180
* Multimedia: Alexander III of Russia / Q120180
# Henry Hobson Richardson

Henry Hobson Richardson (St. James parrokia, Louisiana, 1838ko irailaren 29a - Brookline, Massachusetts, 1866ko apirilaren 27a) Estatu Batuetako arkitektoa izan zen.

## Bizitza

Harvard Unibertsitatean lizentziatura atera ondoren (1859), Parisa joan zen arte ikasketak jarraitzera. Parisen Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen (1859-1862), eta Henri Labrouste frantziar arkitektoarekin aritu zen lanean. Bostonera itzuli orduko bezero asko eta aberatsak lortu zituen, eta langile trebeak beraren esanetara lanean.
Estatu Batuetan garai hartan egiten zen arkitektura moldetik aldenduz, Richardsonek bere kontzeptu pertsonalak formulatu zituen eta lehenengo block-ak egin zituen, etxe orratzen aitzindariak. 1880-1886 bitartean, landetxe asko egin zituen eta, Ingalaterra Berriko tradizioa gaindituz, oina era librean antolatu zuen eta material naturalak erabili zituen. Berrikuntza horiek eragin handia izan zuten Frank Lloyd Wright gaztearengan . Richardsonen azken lana, Marshall Field's Wholesale Store (Chicago, 1885-1887), eredugarri izan zen Chicagoko eskolako arkitekto gazteentzat.

## Irudi galeria

* Hirutasunaren eliza, Boston, 1872
* Old Colony tren geltokia, Easton, Massachusetts, 1881
* Marshall Field Wholesale Store, Chicago, 1885–1887

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016/12/14 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q723234
* Multimedia: H. H. Richardson / Q723234
# Alexander MacKenzie

Sir Alexander MacKenzie (Eskoziako gaeleraz: Alasdair MacCoinnich, 1764, Stornoway, Lewis, Kanpoko Hebridak – 1820ko martxoaren 12a, Dunkeldetik hurbil) eskoziar esploratzaile bat izan zen.
Ipar Amerikan, gaur egungo Kanadako lurraldeetan barna burututako esplorazio handiengatik nabarmendu zen: 1789an, Athabaska aintziratik abiatuz, eta gaur egun bere omenezko izena daraman Mackenzie ibaia jaitsiz, Artikora iristea lortu zuen, horretarako guztiz basati eta ezezagunak ziren lurraldeetan zehar 4.800 kilometroko joan-etorriko bidai luzea gauzatuz; eta 1792-1793 denboraldian, Mexikotik iparraldera Ipar Amerika alderik-alde gurutzatu zuen lehenbiziko bidai transkontinentala amaitzea lortu zuen, Lewis eta Clark estatubatuarren espedizio ospetsuari 10 urte aurreratuz.
* Datuak: Q319657
* Multimedia: Alexander Mackenzie (explorer) / Q319657
# Anna Ella Carroll

Anna Ella Carroll (Pocomoke City, Somerset, Estatu Batuak, 1815eko abuztuaren 29 – Washington, 1894ko otsailaren 19a) panfletista, politikari eta Estatu Batuetako Gerra Zibileko estrategian parte hartu zuen teoriko konstituzional bat izan zen.

## Bizitza

Anna Ella Carroll zortzi semeetan nagusiena izan zen. Bere aita Thomas King Carroll, 1830-1831n gobernadorea izan zena zen. Gaztetatik hartu zuen parte Annak politika eta lege kontuetan. Bere aitak hezi eta gidatu zuenez, gizonezkoa zen politika munduan sartzea lortu zuen. Aktiboa egin zen Estatu Batuetako Whig alderdian.
Brighten gaixotasunaren ondorioz hil zen Carroll, giltzurruneko arazo batengatik. Old Trinity Churchen lurperatua izan zen (Maryland).

## Erreferentziak

* Datuak: Q2850491
* Multimedia: Anna Ella Carroll / Q2850491
# Alexander McDonnell

Alexander McDonnell (1798ko maiatzaren 22a, Belfast – Londres, 1835eko irailaren 14a, Londres) irlandar xakelari bat izan zen.
Nagusiki, 1834an Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais frantziar xakelariarekin jokatutako partida sailaren ondorioz ezaguna da. Denera 88 partida jokatu zituzten, frantziarra nagusituz: horietatik 44 frantziarrak irabazi, 30 irlandarrak irabazi eta 14 berdinketan amaitu baitziren.
# Nutt Komodoroa

Nutt Komodoroa (1848ko apirilaren 1a - 1881ko maiatzaren 25a) estatubatuar artista izan zen. New Hampshire-n jaio zen George Washington Morrison Nutt. Oso baxua zen. 1861ean, Ingalaterra berrian zehar zirku batekin biran zegoenean P. T. Barnum-ek kontratatu zuen bere American Museum-rako New York hirian. Barnumek, Nutti, Nutt Komodoroa izen artistikoa eman zion, itsas uniformeak zituen jantzitegi bat eta intxaur forma zuen miniaturazko gurdi bat. Museoaren ikuskizun nagusietako bat bihurtu zen Nutt.

## Biografia

George Washington Morrison Nutt Manchester-en (New Hampshire) jaio zen Rodnia Nutt maiorraren (1810-1875), eta bere emaztea Maria (Dodge) Nutt (1807-1859) Goffstown-koa (New Hampshire). Rodnia Nutt nekazari aberatsa zen, Manchester hiriko mariskala eta Manchesterreko zinegotzia.
Nuttek bost seme-alaba izan zituen. Lehena, zeinen izen eta sexu ezaguna ez den, 1837ko abenduaren 8an jaio zen. James Dodge 1838ko urtarrilaren 28an jaio zen, eta Rodnia, Jr. 1840ko urriaren 11n. Mary Ann, alaba bat, 1844ko irailaren 22an jaio zen. Nutt familia erregistroak dioenez, George Washington Morrison 1848an apirilaren 1ean jaio zen.
Nutt aita eta emaztea pertsona "handiak ziren, proportzio eskuzabalekoak". Nutt jaunak 110 kg baino gehiago pisatzen zuen. Rod, Jr. eta George Washington Morrison semeak nanoak ziren. 1861ean, Rod, Jr. 120 cm ingurukoa zen altu, eta George 74 cm inguru. Georgek 11 kg inguru pisatzen zuen.
Nutt-en artista ibilbidea 1854. urtean hasi zen. Baliteke Manchesterko zirku txiki batekin antzezlea izatea. William C. Walker zirkuko zuzendariak behin idatzi zuen Nutt aurkitu zuela. Gainera, berak erakutsi zuen lehena zela idatzi zuen.
Nutt Ingalaterra Berrian zehar erakusten zuen Lillie izeneko zirku ibiltari baten zuzendariak, eta horrek P. T. Barnumen arreta erakarri zuen. Lilliek bost zentabo kobratzen zituen mutila ikusteagatik, haren heziketari jaramonik egin gabe. Barnum nazkatuta geratu zen. Lilliek ez zekien ezer mutila "estilo egokian" erakusteko moduaz, haren arabera.
Barnumek Nutt ezagutu zuen 1861ean eta New Yorkera eraman zuen. Bere autobiografian, Barnumek, Nutt, "Nano nabarmen bat, tipo zorrotz, adimentsu bat, grazia eta adimen handikoa" zela idatzi zuen. Buru bikaina zuen, oso trebatua zen, oso erakargarria, laburbilduz, showman batentzat altxor perfektua zen."
1879an, Nutt Lilian Elston andereñoarekin ezkondu zen, Secuoya Cityn, Kalifornian. Garai hartako emakumezkoen batez bestekoa baino pixka bat txikiagoa zen, baina ez nanoa.
1881. urtearen hasieran, Nuttek nefritis krisi bat izan zuen, bi hilabete baino gehiago iraun zuena. 1881eko maiatzaren 25ean hil zen New Yorkeko Anthony Housen. Nutten emazteak bere hilkutxan negar egin zuen hiletan. Bere "ume maitea" deitu zion, eta "oso ona" zela esan zuen. Nutt, Merrill Cemeteryn lurperatua izan zen, Manchesterren, New Hampshiren.
* Datuak: Q5153237
* Multimedia: Commodore Nutt / Q5153237
# Martina Castells Ballespí

Martina Castells eta Ballespí (Lleida, Katalunia, 1852ko uztailaren 23a – Reus, 1884ko urtarrilaren 21a) mediku katalana, eta Espainian medikuntzan doktoratu zen lehenengo emakumea.

## Bizitza

Lleidan jaio zen 1852ko uztailaren 23an. Martín Castells Melcior medikuaren eta Luisa Ballespí Solanesen alaba. Espainiako medikua izan zen, Espainiako lehen hiru emakumeetako bat zelako ezaguna, María Elena Maseras eta Dolores Aleu Rierarekin batera, matrikulatzen (1877) eta medikuntzan lizentziatzen (1882, Bartzelonako Unibertsitatean). Lizentziatu ondoren, doktoretza lortu zuen lehen emakumea izan zen, 1882ko urriaren 4an, Dolores Aleu baino lau egun lehenago, eta María Isidra de Guzmán y de la Cerda baino mende bat geroago —Alcaláko Unibertsitateak Giza Arte eta Letren Fakultatean doktoratu zuen 1785ean—.
Medikuen biloba eta alaba, Jose de Letamendik babestu zuen lizentziatzeko behar ziren baimenak lortzeko. Pediatrian espezializatu eta Reusera joan zen. Han Ospitale Militarrean eta Pere Mata Institutuan egin zuen lan.
Antonio Constantirekin, mediku militarrarekin, ezkondu zen. Martina Castells 1884ko urtarrilaren 21ean hil zen Reusen, hogeita hamaika urterekin, lehen haurdunaldian gertatutako nefritisaren biktima.

## Sariak eta aintzatespenak

Lleidako gizarteak Martina Castells ohoratu nahi izan du hainbat aintzatespen eta ekimenekin:
* Rambla bat Cappont auzoan.
* Cappont Kultur Kolektiboak 1999ko ekainaren 5ean bere izena zeraman erraldoi bat bataiatu zuen, bere garaiko jantziekin eta mediku maletatxoarekin eta fonendoskopio bat eskuan.
* Cappont Kultur Kolektiboak brontzezko busto bat egiteko ekimena sustatu zuen, Miquel Gaston eskultore targararen lana, eta Martina Castellsen ramblan jarri zuten.
2013an Bartzelonan ere medikua ohoratu nahi izan dute, Arrabaleko plazatxo eta haur parke bati bere izena jarrita.

## Erreferentziak

* ↑ «Martina Castells Ballespí | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2024-06-25).
* ↑ (Gaztelaniaz) Martina Castells i Ballespí, primera doctora española en Medicina - Red Historia. 2018-10-04 (Noiz kontsultatua: 2024-06-25).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Nace Martina Castells, la primera mujer doctorada en Medicina» ElNacional.cat 2017-07-23 (Noiz kontsultatua: 2024-06-25).
* ↑ Hernández, Publicado por Hortensia. Martina Castells Ballespí primera doctora en medicina en España. (Noiz kontsultatua: 2024-06-25).
* ↑ Martina Castells i Ballespí. Centre de Recursos per a l'Aprenentatge i la Investigació. Universidad de Barcelona. septiembre 2003.
* ↑ Castells Ballespí, Martina. Galería de Científicos Catalanes. Consultado el 10/11/2012.
* ↑ Montagud, M. Conxa. (tardor 2009). «Homenatge a Martina Castells, la primera doctora en Medicina de l'estat» Ara Lleida 38: 73-77..
* ↑ «La placita de Martina Castells» (en castellà), Tot Barcelona, 1 de maig del 2013. [Accedit el 24-07-2021].
* ↑ Àrea de joc infantil a la Placeta de Martina Castells, Parcs i Jardins de l'Ajuntament de Barcelona. [Accedit el 24-07-2021].

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11691294
* Multimedia: Martina Castells Ballespí / Q11691294
# Ellen Axson Wilson

Ellen Louise Axson Wilson (Savannah, Georgia, 1860ko maiatzaren 15a – Washington, 1914ko abuztuaren 6a) Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama izan zen 1913tik hil zen arte.
Estatu Batuetako hegoaldeko ministro presbiteriano baten alaba zen. New Yorkeko Art Students League-n ikasi zuen. 1885ean Woodrow Wilsonekin ezkondu zen eta hiru alaben gurasoak ziren. Senarrari Etxe Zurira lagundu zion 1913an eta urtebete geroago hil zen.
* Datuak: Q234283
* Multimedia: Ellen Axson Wilson / Q234283