# Cantalojas zubia

Cantalojas zubia Bilbon, Bizkaiko Lurralde Historikoan, dagoen zubi bat da, San Frantzisko eta Abando auzoak lotzen dituena, Abando-Indalecio Prieto tren geltoki nagusitik ateratzen diren trenbideen gainetik. San Frantzisko auzoan izen bereko kale bat eta trenbide-tunel bat ere badaude.

## Testuingurua

Inguru horietan zegoen, historialari batzuen arabera, Cantalojas leinuko dorre zaharra. Geroago, izen bereko etxe bat eraiki zuten, Zabala eta San Frantzisko kaleen elkargunean. Gaur egun, San Frantzisko kaleko 40. zenbakia dagoen lekuan zegoen, eta XIX. mendearen amaieran Abandoko geltokiko buruaren etxea izan zen. Familia hau Abandoko Elizatean ospe handiko familia izan zen, eta Arana eta Etxanizen familiekin lotu zen. Cantalojak karlismoaren aldekoak izan ziren lehen eta bigarren karlistaldietan, eta haien etxea gerra-gunea izan zen Bilboko azken setioan, defentsa-lerroetako bat Miribilla mendiaren eta Arbietoko zuhaitz lodia bezala ezagutzen zenaren artean zegoelako, Cantalojasko zubitik igarota.Historialariak ez dira leinu honen inguruan ados jartzen, batzuek bere existentzia zalantzan jartzen dute, eta deitura lur harritsuari buruzko toponimo batekin lotzen dute, batzuek gainera zeltiberiartzat jotzen dutena.
Zubia Bilbo-Tutera tren-geltokiko trenbidearen gainetik igarotzeko eraiki zen, Balmasedarako errege-bide zaharra eteten baitzuen. Ingurua urbanizatu aurretik, bide hori Mena auzo zaharretik igarotzen zen, gaur egungo Zabala auzotik, harik eta XIX. mendeko 20ko hamarkadan San Frantzisko kalea izango zen ibilbide berria proiektatu eta gauzatu zen arte. Proiektu horretan, Antonio Goikoetxea arkitektoak zeregin garrantzitsua izan zuen.Francisco Coelloren 1857ko Atlasaren Bilboko planoan "Valmasedarako galtzada" lerro zuzen gisa ikusten da, geltokia eraiki aurretik. Urte horretan bertan, Bilbo-Tutera burdinbidearen proiektua aurkeztu zen Bilbon, Bilbo eta Madril lotzeko asmoarekin. Bilboko trenbide horren geltoki nagusia ondoko Abandoko elizatean planifikatu zen, zehazki, Sortzez Garbiaren komentuaren lurretan eta haren inguruetan. Proiektu hori 1858ko Errege Dekretu baten bidez onartu zen, eta konpainiak desjabetze-prozesu bat hasi zuen, 1855eko Burdinazko Bideen Lege Orokorraren arabera. 1859an, Sortzez Garbiaren komentua eta haren baratzeak desjabetu ziren, eta, horiengatik, eraikitako orubearen metro koadroko 13 erreal eta baratzearen metro koadroko 7 erreal jaso zituzten kalte-ordain gisa.
1863ko abuztuaren 31n linea bere ibilbide osoan inauguratu zen. Urte batzuk geroago, 1878an, Tuteratik Bilborako Trenbide Konpainia Compañía de los Caminos de Hierro del Norte de España enpresak xurgatu zuen. Enpresa honek, Norteko konpainia bezala ezagutzen zena, herri izena eman zion ordutik "Norteko" estazio bezala ezagutuko zenari.

## Historia

Trenbidearen konpainia arduratzen da Cantalojasko zubia eraikitzeaz, geltokiaren eta trenbideen linearen obren zati gisa. 1859an, eta Thomas Bartlettek eskatuta Abandoko elizatean izapidetutako espedientearen arabera, Sociedad Brassey y Compañía Tuteratik Bilborako trenbidearen lehen zatiaren kontratisten izenean, baimena eskatu zen behin-behineko zurezko zubi bat prestatu eta Bilbotik Balmasedarako bidearen zati bat desbideratzeko, trenbidearen linearen gainean harrizko zubi bat eraikitzen zen bitartean, "Cantalojas" izeneko etxearen ondoan.
Trenbidea eraikitzeko egin beharreko obren artean, tunelak zulatzea ere sartzen zen, eta horien artean aipagarria da Cantalojaseko tunela, 1.075 metroko luzerarekin, zubitik hurbil. Zulatzean, 1860ko apirilaren 26an, sei langile hil ziren, obrara jaisten ziren saskiaren kablea hautsi ondoren.
1863ko martxoaren 1ean trenbidea inauguratu zen Bilbo-Urduña tartea irekiz, baina oraindik eremua ez dago erabat urbanizatuta. 1866an, Abandoko auzotar eta jabe talde batek Bizkaiko Foru Aldundiari eskatu zion Don Alfonso Printzearen kuartelaren arteko errepidearen linean, Cantalojaseko zubia igaro arte, espaloi bat eraiki zezala oinezko zirkulaziorako, eta hark, 1870ean, baimena eman zion Bilboko Udalari, Abandoko zati bat anexionatu ondoren, obra horiek egiteko.Ingurua urbanizatzeko obrek aurrera jarraitzen dute urteetan zehar. 1882tik 1883ra bitartean, bidea konpontzea eta egurrezko baranda harlangaitzezko petril batez ordezkatzea proposatzen da. Baranda hori Cantalojaseko zubitik eta lubakiaren eskuinaldetik jaisten zen egungo García Salazar kaletik. Ernesto Hoffmeyer udal ingeniariak egin zuen lan hori.1892an, zurezko galtzada-harriaren ordez harrizko galtzadarria jartzea proposatu zen.

### Zubia handitzea

1898 eta 1900 artean zubia handitzeko proiektua egin zuten Gregorio Ibarreche arkitektoak eta Enrique Epaltza Udal Obra Publikoetako Arkitekto Buruak. Proiektuak Norteko Trenbidearen Konpainiaren Zuzendaritzaren baimena lortu zuen zubiaren bi aldeetan behar zuen lursaila desjabetzeko. Konpainiak udalerriari laga zizkion zubia zabaltzeko obretarako beharrezkoak ziren lau lursailak, Udalak García Salazar kalean espaloiak jartzeko hartutako konpromisoaren truke. Obrak Pio Bilbao kontratistari esleitu zitzaizkion, eta 1900eko martxoaren 24an amaitu ziren.

### Zubi berria

1924 eta 1929 bitartean zubi berri bat eraiki zen, zaharra eraitsiz. Horretarako, Compañía de Caminos de Hierro del Norte de Españak behin-behineko egurrezko pasabide bat prestatu zuen Mena kaletik Zabalbururantz igarotzeko. San Frantzisko kaleko eta Cantalojas zubiko sestrak ere aldatu ziren, eta obra hori Retolaza y Anacabe konpainiak egin zuen. Zubi berriaren irekieraren albistea argazki batekin batera erregistratu zuen El Liberal egunkariak 1929ko otsailaren 1eko edizioan.

## Erreforma integrala XXI. mendean

2003-2004 urteen artean, Bilbao Ría 2000 kapital publikoko enpresak esku-hartze integrala egin zuen zubian eta inguruko eremuetan, 5.480 m2-ko azaleran, zubiaren zabalera handituz, de facto plaza publiko bihurtuz eta ibilgailuen eta oinezkoen trafikoa berrantolatuz, San Frantzisko eta Zabalgunearen arteko lotura erraztuz. Aldi berean, Mena kalea eta Fleming doktorearen plaza berrurbanizatu ziren eta Manolo Valdesen eskultura bat jarri zen. Plaza 2004ko urriaren 26an inauguratu zen.

### Eskultura

Zubiaren eraldaketarekin eta gunearen berrurbanizazioarekin batera, Gorte eta Zabala kaleen elkargunetik gertu, Manolo Valdesen brontzezko eskultura bat jarri zen, "La exorcista" (Exorzista), artistak Mario Vargas Llosa idazlearekin lankidetzan egin zuena, bertan irakur daitekeen testuaren egilea. Badira, Madrilgo Barajasko aireportuan, antzeko beste hiru lan, horiek ere idazle beraren testuekin, La coqueta (Dotorea), La realista (Errealista) eta La soñadora (Ameslaria) izenburupean. Exorzista 2004ko azaroaren 2an jarri zen eskultorea bertan zela.

### Horma-irudia

22008an bukatutzat eman ziren zubia berrurbanizatzeko lanak, Juan Jose Novellaartistak (Portugalete 1961) San Frantzisko kaleko 40. zenbakiko 480 m2-ko tarteko fatxadaren gainean diseinatutako muralarekin.

## Erreferentziak

* ↑ Estación de Bilbao : Linea de Tudela a Bilbao [Ar.M-T.3-C.18_313(13). ].
* ↑ «BilbaoIzan, Árbol gordo de Arbieto» www.bilbao.eus.
* ↑ Salazar Arechalde 2006, 47 orr. .
* ↑ «Bilbaopedia - Cantalojas. Calle» www.bilbaopedia.info.
* ↑ Salazar Arechalde 2006, 50 orr. .
* ↑ «Hipótesis de trabajo acerca de un camino romano por Bilbao utilizado por los peregrinos a Santiago» Euskonews.
* ↑ Salazar Arechalde 2006, 38 orr. .
* ↑ «Atlas de Coello» guiadigital.uam.es.
* ↑ «Ley General de Caminos de Hierro de 1855 - Wikisource» es.wikisource.org.
* ↑ Lanzagorta Arco, María José. (2003). «El convento de la Concepción en el Bilbao del Antiguo Régimen» Bidebarrieta (12).
* ↑ «Bilbaopedia - EL FERROCARRIL DE TUDELA A BILBAO» www.bilbaopedia.info.
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa, Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala:BIZKAIKO ADMINISTRAZIOA Azpiatala:OBRAS, TRANSPORTES Y COMUNICACIONES Signatura:AT00175/026 Datak:1859. .
* ↑ Olaizola, Juanjo. (sábado, 11 de marzo de 2023). «Historias del tren: EL TREN LLEGA A BILBAO (II)» Historias del tren.
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala ADMINISTRACIÓN DE BIZKAIA Azpiatala OBRAS, TRANSPORTES Y COMUNICACIONES Signatura AT00175/007 Datak 1866 / 1871. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala: UDALEKOA Funtsa: ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura: BILBAO SEGUNDA 0400/055 Datak: 1870. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO CUARTA 0020/038 Datak 1882 / 1883. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO CUARTA 0096/005 Datak 1892. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO ZETA 0144/008 Datak 1898 / 1899. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO CUARTA 0528/003 Datak 1898 / 1900. .
* ↑ Bizkaiko Foru Agiritegi Historikoa. Atala MUNICIPAL Funtsa ARCHIVO MUNICIPAL DE BILBAO Signatura BILBAO FOMENTO 0063/103 Datak 1924 / 1930. .
* ↑ Foto Alonso. (01/02/1929). «El puente de Cantalojas» El Liberal: 3..
* ↑ Puente de Cantalojas.. 2015-06-11.
* ↑ «Puente de Cantalojas – Bilbao Ria 2000» www.bilbaoria2000.org.
* 1 2 «Plan Comunitario de Bilbao La Vieja, San Francisco y Zabala - PLAZA DE CANTALOJAS» www.bilbao.eus.
* ↑ «Diálogo de damas (La soñadora, La coqueta y La realista)» Fundación ENAIRE.
* ↑ «Escultura Urbana Zaragoza» www.esculturaurbanaaragon.com.es.
* ↑ «Novella, Juan José - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus.
* ↑ «Mural natural en San Francisco» Periodico Bilbao 2008.

## Bibliografia

* Salazar Arechalde, Jose Ignacio (2006). La otra orilla. Formación del barrio de San Francisco (1870-1900). Bilbao: SURBISA.

## Ikus, gainera

* Abandoko geltokia
* Bailen kalea
* Espainiako Iparraldeko Burdinbideen Konpainia
* Tuteratik Bilborako Tren Konpainia

## Kanpo estekak

* Katalogoa Bizkaiko Foru Artxiboa
* Datuak: Q124418543
* Multimedia: Puente de Cantalojas, Bilbao / Q124418543