# Zalduondo

Zalduondo Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gipuzkoarekin muga egiten du, eta hurbil ditu Nafarroa Garaiko Ziordia, Olatzagutia eta Altsasu. Gasteiztik 31 bat kilometro ekialdera eta Iruñetik 60 bat km mendebaldera dago. Arabako biztanle gutxieneko udalerria da.

## Izena

1025. urteko Donemiliagako goldea agirian, Zalduhondo izenaz ageri da.

## Geografia
### Mugakideak

* Iparraldean: Altzaniako Partzuergoa.
* Hegoaldean: Donemiliaga.
* Ekialdean: Asparrena.
* Mendebaldean: Donemiliaga.

### Ingurune naturala

Gipuzkoako mugan dagoen Urkilla mendilerroa du herriak iparraldean. Handik, Lizarrate edo San Adriandik barrena zetorren antzinako bidea Zumarraundira, eta hortik Zalduondora. Lizarratek alde batean ditu Urkilla eta Aizkorriko mendilerroak, eta bestean Altzaniako mendiak.

## Historia

Esan bezala, 1025. urtean jada bazen Zalduondoren berri ematen zuen agiririk; beraz, uste da haren sorrera lehenagokoa dela. Garai haietan hasita, Zalduondotik pasatzen da Donejakue bidea.
Udalerriko aztarna zaharrenak, hala ere, Aistra izeneko biztanlerik gabeko herrixkan aurkitu dira: VI. eta VII. mendeetako Erdi Aroko herrixka baten aztarnak. Euskal Autonomia Erkidegoan ezagutzen den Erdi Aroko herrixkarik zaharrena da. Ingurunea pinudiz estalita zegoen, eta Aistran nekazari talde bat bizi zen. Zerealak hazten zituzten.

## Demografia

* Zalduondoko biztanleria

## Politika
### Alkateak

Hauek izan dira Zalduondoko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Jose Antonio Lopez de Aberasturi Martinez de Ibarreta / Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 1979 | 1983 | Batasuna Zalduendoko Aukera |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas / Jose Maria Imaz Mugica | 1983 | 1987 | Candidatura Independiente de Zalduendo "Zalduendo-ko" / Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 1987 | 1991 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 1999 | 2003 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 2003 | 2007 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 2007 | 2011 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Andoni Ribaguda Cañas | 2011 | 2015 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Gustavo Fernando Fernandez Villate | 2015 | 2019 | Euskal Herria Bildu |
| Gustavo Fernando Fernandez Villate | 2019 | 2023 | Euskal Herria Bildu |
| Lurdes Lekuona Laburu | 2023 | Jardunean | Euskal Herria Bildu |

## Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 5 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Alas/Boulebard) • Gasteiz (Madril/Arantzabela) • Arkauti • Arkauti (Nekazaritza i.) • Arkauti (akademia) • Oreitia • Burgu • Dulantzi • Gauna • Adana • Uribarri Jauregi • Gereñu • Alaitza • Langarika • Gazeo • Agurain • Erdoña • Zalduondo • Araia (Iduia) | Araia |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 9a | Araia Agurain Erdoña | Ametzaga • Zalduondo • Galarreta • Gordoa • Arriola • Narbaxa • Luzuriaga • Zuhatzu Donemiliaga | Araia Agurain Erdoña |

## Kultura
### Euskara

XXI. mendean, Zalduondo da euskara gehien indartu duen herria. 1981ean ia euskaldunik gabeko herria zen, Arabako gehienak bezala. Egun, biztanleen % 51,5k badaki euskaraz. Gazte guztiak euskaldunak dira, eta heldu askok ere ikasi dute.

### Inauteriak

Otsailaren 3an, inauteri-igandean, Markitos pertsonaia gaiztoa epaitu eta erretzen dute. Markitos beltzez jantzitako panpina gorbataduna da, eta gaitzak sinbolizatzen ditu. Horregatik erretzen dute: gaitzak deuseztatzeko.
Harekin batera, herriko inauterietako beste pertsonaiak hauek dira: pregoilaria (erreketa baino lehen sermoia botatzen duena), porreroak (Lantzeko Ziripoten antzekoak), errauts banatzaileak, elkarrekin doazen atsoa eta agurea, artzaina eta ardiak (pertsonek irudikatuak) eta kale garbitzailea.

### Ondasun nabarmenak

* Andoin-Luzuriaga jauregia, 1683ko eraikin barrokoa, 1999an kultura ondasun izendatua, monumentu sailkapenarekin.
* Lazarragatarren jauregia, XVI. mendekoa, gaur egun Museo Etnografikoaren egoitza, 2002an kultura ondasun izendatua, monumentu sailkapenarekin.
* Larreatarren etxea, XV. mendekoa.
* Udaletxea, 2008an monumentu sailkapenarekin kultura ondasun izendatua. 2006ko azaroaren 16an sute baten ondorioz erabat erre zen, eta zaharberritu egin zuten.
* Aistrako San Julian eta Santa Basilisa ermita erromanikoa.

## Argazki galeria

* Lazarragatarren jauregia
* Andoin-Luzuriaga jauregiaren fatxada nagusia.
* Erromesen ospitalea
* Larreatarren etxea

## Zalduondar ospetsuak

* Zeledonio Altzola Gartzia de Andoin (1796-?), Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietako Zeledon pertsonaia nagusi Zeledonen inspirazio iturritzat jotzen diren bi gizonetako bat (bestea, Zeledon Iturralde bitorianoarra da).
* Bernardo Atxaga (1951-), euskal idazle ospetsua. Asteasun (Gipuzkoa) jaioa, aspaldiko urteetan Zalduondon bizi da, Andoin-Luzuriaga jauregian, hain zuzen ere.

## Bitxikeriak

Burgostik 14 kilometro ekialdera Zalduendo deituriko beste herri bat dago. Nahiz Arabakoa, nahiz Burgoskoa Donejakue bidearen ertzean daude.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskaltzaindia. (PDF) 150. arauaː Arabako herri izendegia. .
* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Los resultados de la excavación de la aldea medieval de Aistra (Álava) se presentarán en marzo de 2010», Europa Press, 2009-09-07.
* ↑ (Gaztelaniaz) Begoña HERNÁNDEZ BELOQUI: «El entorno vegetal del yacimiento medieval de Aistra (Zalduondo, Álava) a través de su estudio paleopalinológico», Munibe, 62. zenbakia, 2011. Ikus 423-438. orrialdeak.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-04-05).
* 1 2 3 4 5 6 «Zalduondo» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) Cañamero Redondo et al., Antonio. (1982). Enciclopedia Histórico Geográfica de Álava. Haranburu Editor, (IV. Liburukia) 320 or..
* ↑ (Gaztelaniaz) «Elecciones Locales 1983 (Concejales)» Boletín Oficial de la Provincia Foral de Álava (BOPFA) 42 1983-04-12 (Noiz kontsultatua: 2024-02-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu gobernará en nueve municipios de Álava durante la presente legislatura» 20 minutos 2015-06-13 (Noiz kontsultatua: 2023-04-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu refuerza su poder municipal en la Llanada alavesa» Diario de Noticias de Álava 2023-05-29 (Noiz kontsultatua: 2023-08-03).
* ↑ «Zalduondo, euskara gehien indartu den herria», EITB.eus, 2015-02-21.
* ↑ Andoin-Luzuriaga jauregiaren izendapena, kultura ondasun gisa. EHAA, 1999-07-06.
* ↑ Lazarragatarren jauregiaren izendapena, kultura ondasun gisa. EHAA, 2002-11-14.
* ↑ Udaletxearen izendapena, kultura ondasun gisa. EHAA, 2008-01-08.
* ↑ (Gaztelaniaz) Francisco GÓNGORA: «Carnavales Zalduondo (Álava). Markitos, el malo», El Correo, 2009-10-05.

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Lautadako kuadrilla
* Araba eta Gipuzkoako Partzuergo Orokorra

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Zalduondo», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* "Zalduondoko emakumeak bizi sorburu" dokumentala.
* "Zalduondoko inauteriak" dokumentalak.
* Done Saturnino eliza - bisita birtuala
* Datuak: Q1443609
* Multimedia: Zalduondo / Q1443609
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Zalduondo