OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Teilatu berde

Teilatu berde deritze mintz iragazgaitza oinarri duen landarediarekin guztiz edo partzialki estalitako teilatuei. Beste geruza batzuk ere izan ditzakete, hala nola, drainatze-sistemak, ureztatze sistemak eta langa funtzioa duten sustraiak.
Teilatu berdeek hainbat helburu izaten dituzte, adibidez, euri-urak xurgatzea, isolatzaile gisa funtzionatzea eta bioaniztasuna sustatzea.
Loreontziak edo teila berdeak dituzten teilatuak ez dira teilatu berdetzat hartzen, horretarako energia-kontsumoa edo bioaniztasuna hobetu behar baita.
Eguzki panelak edo bestelako teknologia ekologikoren bat duten teilatuak teilatu berdeen adibide dira.

## Ikus, gainera

* Teilatu deskonexio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48741
* Multimedia: Green roofs (sustainability) / Q48741
# The Wave

The Wave (Olatua) hareharrizko egitura bat da, Estatu Batuetako Arizonaren eta Utahren arteko mugatik hurbil kokatuta dagoena. Paria Canyon-Vermilion Cliffs Wilderness erreserba naturalaren parte da, Coyote Buttes izeneko hareharrizko muinoen artean.
U-itxurako bi sakonune dira, 36 m luze eta 19 zabal bata, eta 16 m luze eta 2 m zabal bestea; euri-urak eta haizeak hareharri marraduna higatu dute, bihurgune leun eta koloretsuak sortuz.
The Wave oso ezaguna da txangozaleentzat eta argazkilarientzat itxura izurtuengatik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3032130
* Multimedia: The Wave (Arizona) / Q3032130
# Edateko uraren hornidura-sare

Edateko uraren hornidura-sarea, kateatutako ingeniaritzako obra-sistema da. Honi esker, hiri, herri edo populazio-dentsitate altuko landa-espazioetako biztanleen etxebizitzetara, edateko ura eramaten da.

## Uraren jatorria

Edateko uraren hornidura-sareak jatorritzat duten ur-iturriaren arabera sailka daitezke:
* Uharketan bildutako euri-urak.
* Lurrazpiko ura azaleratzen den iturburu naturaletatik eratorritako urak.
* Iragazteko putzu edo galerietatik jasotako lurrazpiko urak.
* Ibai, erreka, urtegi edo aintzira naturaletatik datozen azaleko urak (azaleko urek aurretiko tratamendua daukate).
* Itsasoko ura (gatzgabetu egin behar da derrigorrean).
Ura edangarri bihurtzeko bere jatorriaren arabera tratatu behar da. Tratamendu hauek oso desberdinak izan daitezke: desinfekzio eta filtrazio hutsak adibidez, baita gatzgabetze konplexuagoak ere.

## Hornidura-sarearen osagaiak

Azaleko urak erabiltzen dituen sarea da edateko uraren hornidura-sarerik konplexuena. Bost atal nagusi ditu:
* 1. Ur-bilketa.
* 2. Ur gordin bilketa.
* 3. Tratamendua.
* 4. Tratatutako uraren biltegiratzea
* 5. Ur-hornidurarako sare irekia

## Ur-bilketa

Iturburu bateko ur-bilketa kontu handiz egin behar da. Horretarako, babes-ingurune itxi bat mugatu behar da, azaleratze-gunean gerta daitezkeen kutsadurengandik babesteko. Lurrazaleko uren biltegiratzea ur-hartune bidez egiten da. Kasu batzuetan aurretiko iragaztea duten urak lortzeko, galería-iragazle erabiltzen dira. Galeriak ur-ibilguarekiko paraleloak edo perpendikularrak izan daitezke. Azkenik, lurrazpiko uren bilketa, iragazteko putzu edo galerien bitartez egiten da.

## Ur-gordinaren biltegiratzea

Ur-gordinaren bilketa, ur-iturburuaren emaria eskaerei aurre egiteko nahikoa ez denean gauzatzen da. Uneoro gutxieneko emaria ez duten erreka edo ibaien ura biltzeko urtegiak eraikitzen dira. Lurrazpiko ura erabiltzen duten sareetan, akuiferoak biltegiratze-tanke moduan egiten du lan. Gehienetan ura naturalki jasotzen duen arren, batzuetan obra hidrauliko berezien bidez betetzen dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q625083
# Hoditeria bidezko garraio

Hoditeria bidezko garraioa gasak, likidoak, edo solidoak garraiatzeko modu bat da, hoditeria erabiltzen duena garraio-sare edo -sistema gisa. Efluenteak grabitatearen bidez drainatzea (hondakin-urak, euri-urak, estolderia-sistemak, etab.) eta hodien bidezko elikagaien trafikoa (garagardoa, esnea, alea, etab.) sar daitezke kategoria honetan. Hala ere, oro har, hoditeriaren bidez garraiatzen diren ohiko produktuak hauek dira: petrolioa eta hidrokarburo likidoak, gas naturala eta erregaietarako bestelako gasa, eta substantzia kimikoak.

## Historia

Antzinatasunean, K.a. 4000 urte inguruan egiptoarrek buztin egosizko hodiak erabiltzen zituzten estolderiarako, erromatarrek berunezko hodiak akueduktuetako leku jakin batzuetan, eta txinatarrek oihalez lotutako banbuzko hodiak gas naturala kontsumo-lekuetara eramateko.
Garai modernoan produktuen garraio mota hau Dmitri Mendeleiev-ek proposatu zuen lehen aldiz, 1863an, urte hartan petrolioa garraiatzeko hodiak erabiltzea iradoki baitzuen.

## Hoditeriaren bidezko garraio sistemak

Garraiatutako ekaiaren arabera, hodi bidezko garraioak izen desberdinak hartzen ditu, eta arautegiak, zein eraikitzeko eta funtzionatzeko teknikak ere aldatu egiten dira garraiatutako ekaiaren arabera.
Hauek dira hoditeriaren bidezko garraio-sistema nagusiak:
* Gasbideak gas naturala garraiatzeko.
* Oliobideeak hidrokarburo likidoak, bereziki petrolioa, garraiatzeko.
Distantzia handietara garraiatutako beste produktu asko ere sartzen dira garraio-mota honetan:
* Ur geza, batez ere ureztatzeko, akueduktuen bidez
* Ur gazia
* Oxigenoa
* Hidrogenoa
* Etilenoa

## Erreferentziak

* ↑ Pipeline rules of thumb handbook : quick and accurate solutions to your everyday pipeline problems. (7th ed. argitaraldia) Gulf Professional/Elsevier 2009 ISBN 978-0-08-094943-7. PMC 430219779. (Noiz kontsultatua: 2022-12-11).
* ↑ Liu, Henry. (2003). Pipeline engineering. Lewis Publishers ISBN 1-58716-140-0. PMC 51942618. (Noiz kontsultatua: 2022-12-11).
* ↑ Vassiliou, M. S.. (2009). Historical dictionary of the petroleum industry. Scarecrow Press ISBN 978-0-8108-6288-3. PMC 315479839. (Noiz kontsultatua: 2022-12-11).

## Kanpo estekak

* Petrolioaren garraioa Nazioarteko eztabaida
* Datuak: Q725864
* Multimedia: Pipeline transport / Q725864
# Sakai (Osaka)

Sakai (japonieraz: 堺市, Sakai-shi) Japoniako Honshuko uhartearen mendebaldean dagoen hiria da, Osaka prefeturako bigarren handiena eta Japoniako 14.a. 2011ko erroldaren arabera 842.760 biztanle ditu.

## Geografia

Osakako Badiaren ertzean Yamato ibaiaren ahoan dago hiria.

## Historia

Kofun Aroko hilobiak aurkitu dira, V mendekoak. Hilobien artean badago Nintoku enperadorearena izan daitekeen bat ere, garai hortako munduko handiena dela diotena.
Muromachi Aroan Sakai Japoniako hiri aberatsenetakoa zen Yamato probintzia itsasoarekin lotzen baitzuen. Honek atzerriko merkataritza erakarri zuen. Horrela merkatariek agintzen zuten "hiri autonomoa" bihurtu zen. Jakina da 1550ean Frantzisko Xabierkoa bertan izan zela eta Ikkyū monje zen budista ere bertan bizi izan zen.
Europarrek suzko armagintza negozioak garatu zituzten eta Oda Nobunaga izan zen bezero garrantzitsuena. Nobunagak hiriaren autonomia kendu nahi izan zuen eta hiritarrek gogor egin zioten arren Nobunagak hiria eskuratu zuen. Sakairen setioan hiria erre egin zen eta askok alde egin zuten. Toyotomi Hideyoshi shogun bihurtzean Sakairi bultzada berria eman zion eta Japoniako te ekoizpengune garrantzitsua bihurtu zen.
1868ko martxoaren 8an 100 marinel frantses Sakaiko kaira iritsi ziren. Hirira sartu ziren bisitan eta Myōkoku-ji tenpluan lo egin zuten. Sakaitarrak izuturik zeuden atzerritarren aurrean eta tenpluaren zaintzaileak ziren Tosa leinuko gerlariak ez ziren gai haiekin komunikatzeko. Frantziar batek Tosa leinuko bandera bat hartu zuenean samuraiek tiro egin ta hamairu hil zituzten. Frantziarrek erantzun egin zuten eta itsasuntzira itzultzen saiatu ziren. Istilu hauek diplomazia arazoa eragin zuten. Frantziak isun handia ordainarazi zion Japoniari eta hogei samuraik "seppukua" (harakiria) egintera kondenatu zituzten. Frantziar lekukoak ere bertan ziren eta hamaikagarrenak seppukua egiterakoan hauek atera egin ziren ikuskizuna aguantatu ezinik. Ekitaldia gelditu egin zuten baina gainerako 9 samuraiak erbesteratu egin zituzten.
Sakai 1889an bihurtu zen hiria. Gaur egun hiri erabat industriala da eta itsas-portu handia dauka.

## Banaketa dministratiboa

Sakai-k zazpi auzo ditu:
* Sakai-ku (erdigune administratiboa)
* Kita-ku
* Nishi-ku
* Naka-ku
* Higashi-ku
* Mihara-ku
* Minami-ku

## Ondasun nabarmenak

* Myōkoku-ji tenplua
* Ōtori taisha santutegia
* Daisen parkea

## Iruditegia

* Udaletxea.
* Myōkoku-ji.
* Ōtori taisha.
* Daisen parkea.

## Hiri senidetuak

* Berkeley (Kalifornia) (AEB)
* Lianyungang (Txina)
* Tanegashima (Japonia)
* Higashiyoshino (Nara) (Japonia)
* Wellington (Zeelanda Berria)

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) Sakaiko webgune ofiziala
* Datuak: Q193428
* Multimedia: Sakai / Q193428
# Gatz-lautada

Gatz-lautada arro hidrografiko endorreiko bat da, isurketa baino lurrunketa handiagoa duena, non gatzak (boratoak, kloruroak, nitratoak, sulfatoak, etab.) daramatzaten urak iristen diren. Ura lurruntzen denean, tokian tokiko gatzen kontzentrazioa handitzen da. Gatza, behin betiko lehorra egon daiteke, ura aldizka jaso eta mantendu dezake, edo gatz kontzentrazio handiko lakua izan daiteke.
Gatz-lautadak gatzunetako zati likido batez, urak arrora eramandako gatz ezberdinen dekantazioz irudikatutako gatz-zati batez eta hareaz, lohiz eta buztinez osatutako zati solido batez osatuta daude.
Arro hidrografikoaren, gatz-garraiatzearen, jariatzearen, lurruntzearen, sedimentazioaren eta mineralen eta gatzen ustiapenaren fenomenoaren konplexutasunaren ondorioz, "gatz-lautada" terminoa hainbat testuingurutan erabiltzen dute.

## Ezaugarriak

Esan bezala, gatz-lautada arro hidrografiko endorreiko bat da, isurketa baino lurrunketa handiagoa duena eta ondorioz gatzak denboran zehar pilatzen direna. Arroa endorreikoa izanik, urak ez du berezko irteerarik, eta lurrundu arte bertan geratzen da, gatzen metaketa gertatuz.
Uraren emaria txikia izaten da gatz-lautada osatzen duen arroan, euri-urak, mendialdeko ur-lasterrak (ez ohikoak) eta lurpeko ur emariek osatzen dute.
Gatz-lautadan hiru eremu bereiz daitezke, tokiaren eta unearen arabera aldakorrak izan daitezkeenak:
* Muga edo ingurumaria, ondar-sedimentu ugari dauden gunea eta landaredia ager daitekeena.
* Hondartza, sedimentu xeheagoak eta gatz kontzentrazio handiagoa dagoen gunea.
* Deposito nagusia, gatz kontzentrazio handikoa eta gune sakonenean kokatua. Tokiaren arabera, hezetasuna ukan dezake. Gatzaren ustiaketa ekonomikoa bertan eman ohi da.

### Gatz-lautadetako urmaelak

Ohikoak ez badira ere, batzuetan urmaelak topa daitezke gatz-lautadetan. Hiru motatakoak izan daitezke:
* Sakonera handi xamarreko urmaelak. Hondoa iragazgaitza dute eta hamar metro baino gehiagoko sakonera ukan dezakete. Urmael egonkorrak izan ohi dira.
* Azaleko urmaelak, sakonera txikikoak. Zentimetro gutxitako sakonera dute.
* Putzuak. Gazura disolbatzean sorturiko ur-zulo bertikalak, hainbat metrotako sakonera dutenak.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Mariana M. & Cervetto S.,. Caracterización hidrogeológica e hidrogeoquímicade las cuencas. .
* Datuak: Q935277
* Multimedia: Salt flats / Q935277
# Rocas Alijos

Rocas Alijos, Mexikoko Behe Kaliforniaren kostaldean dauden sumendi uhartetxo multzo bat da, Ozeano Barean.
* Datuak: Q670647
* Multimedia: Rocas Alijos / Q670647
# Paloma Sánchez-Garnica

Paloma Sánchez-Garnica (Madril, 1962ko apirilaren 1a) idazlea da.

## Biografia

Zuzenbidean eta Geografia eta Historian lizentziaduna, abokatu lanetan aritu zen, baina utzi egin zuen bere pasioetakoa den literaturan aritzeko.
Narratiban genero historikoko eleberriengatik nabarmendu da, thrillerra eta misterioa nahasten ditu, iragana eta oraina nahastuz.
Planeta argitaletxean argitaratu zituen bere nobela gehienak..

## Lanak

* El gran arcano (2006)
* La brisa de Oriente (2009)
* El alma de las piedras (2010)
* Las tres heridas (2012)
* La sonata del silencio (2014)
* Mi recuerdo es más fuerte que tu olvido (2016)
* La Sospecha de Sofía (2019)
* Últimos días en Berlín, Finalista del Premio Planeta 2021
* Victoria (2024), Premio Planeta 2024

## Sariak eta aintzatespenak

* 2016 Fernando Lara Eleberri Saria Mi recuerdo es más fuerte que tu olvido eleberriarekin.
* 2021 Planeta Sariaren finalista Últimos días en Berlín lanagatik.
* 2024 Planeta saria irabazi zuen Victoria lanagatik.

## Erreferentziak

* ↑ Nopca, Jordi. (2021-10-15). Tres autors que es mantenien en l'anonimat guanyen el premi Planeta. .
* ↑ Garrido, Benito. (2016-05-08). Paloma Sánchez-Garnica, Premio Fernando Lara 2016 por ‘Mi recuerdo es más fuerte que tu olvido’. .
* ↑ Paloma Sánchez-Garnica: «Lo mío es un oficio, lo de Pedro Sánchez es un negocio para la editorial». 2019-02-26.
* ↑ «Carmen Mola, pseudònim de tres guionistes, guanya el Planeta, dotat amb un milió d'euros» 324cat 2021-10-15.
* ↑ Escritores.org. «Sánchez-Garnica, Paloma» www.escritores.org.
* ↑ Serna Box, Cynthia. (2024-10-15). «Paloma Sánchez-Garnica gana el Premio Planeta 2024 con la novela histórica ‘Victoria’» infobae.

## Kanpo estekak

* Elkarrizketa El mundon
* Paloma Sánchez-Garnica erabiltzailearen profila, Twitter zerbitzuan
* Datuak: Q54883642
* Multimedia: Paloma Sánchez Garnica / Q54883642
# Lacorzana

Lacorzana Araba hego-mendebaldean dagoen Armiñon udalerriko herri bat da, Añanako kuadrillan.

## Demografia

* Lacorzanako biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* Lacorzanako dorrea, 1510 inguruan eraikia, Zadorra ibaiaren inguruko garraioa kontrolatzeko.
* San Martin eliza
* Lacorzanako urmaela

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3215840
* Multimedia: Lacorzana / Q3215840
# Arroiabe

Arroiabe Zuia-Gorbeialdea eskualdean dagoen Arratzua-Ubarrundia udalerriko herrietako bat da; Arratzu udalerri zaharrekoa zen. Gasteiztik 9,5 kilometro iparraldera eta Duranatik 3,4 kilometrora dago.
Arroiabe, Udaletxeko gainontzeko herriak bezala, San Millan errekan "Arroiaha" izenarekin ezagutua agertzen da 1025ean. Infantadoko Dukearen Arrazuako Ermandadekoa izan zen, eta XVIII. mendearen bigarren erdian Mortarako kondeari egokitu zitzaion bere elizaren patronatua.
Arratzuako ermandadearen kidea izan zen. Herriko jaiak irailaren 8an ospatzen dituzte Ama Birjinaren Jaioneren omenez.

## Geografia

Inguruan Mendibil eta Amarita ditu. Muino baten gainean (537 m) dago, Zadorra ibaiaren ezkerraldean. Uribarri Ganboako urtegiaren hegoaldean dago, urari beheiti dagoen lehenengo herria izanik.

## Demografia

* Arroiabeko biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* Jasokundeko Ande Mariaren eliza

## Arroiabetar ezagunak

* Juan Jose Díaz de Espada y Landa (1756-1832): Kubako apezpikuaren kanonigoa
* Luis Landa: Errege Etxeko diruzaina

## Iruditegia

* Herria.
* Herriko sarrera.
* Herriaren ikuspegia, atzean Uribarri Ganboako urtegia.
* Jasokundeko Ande Mariaren eliza.
* Klaustroa.
* Bolatokia

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Arroiabeko herritar talde batek sortutako webgunea.
* Datuak: Q2742813
* Multimedia: Arroiabe / Q2742813
# Arzubiaga

Arzubiaga Zuia-Gorbeialdea eskualdean dagoen Arratzua-Ubarrundia udalerriko herrietako bat da, Arratzu udalerri zaharrekoa.

## Geografia

Gasteizetik 7 kilometrotara dagoen herri honek 2001ean 22 biztanle besterik ez zituen. Arabako Lautadan dago eta herriko jarduera nagusia laborantza da. 549 metroko altuera duen muino batean dago, Zadorra ibaiaren ibaiadarra den Zubiate errekaren ondoan dagoena. A-1 autobiak herria zeharkatu arren ez du irteeratik.

## Historia

XIX. mendean bertan Arratzuako ermandadearen biltzarrak egiten zituzten, beraz, ermandadearen de factozko hiriburua izan zen.

## Demografia

* Arzubiagako biztanleria

## Garraioa

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 6b | Gasteiz Legutio Dura | Zurbao • Arzubiaga • Langara Ganboa • Zirao • Betolatza • Luku • Urbina • Urrunaga • Nafarrate | Gasteiz Legutio Dura |

## Ondasun nabarmenak

Ondare nagusia Jasokundearen eliza erromanikoa da, egun sasi-galdurik dagoena. Ama Birjinaren omenez, urtero abuztuaren 15ean herriko jaiak ospatzen dituzte.

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2743014
* Multimedia: Arzubiaga / Q2743014
# Landa (Arratzua-Ubarrundia)

    Artikulu hau Arratzua-Ubarrundiako herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Landa».
Landa Zuia-Gorbeialdea eskualdean dagoen Arratzua-Ubarrundia udalerriko iparraldean dagoen herria da, Leintz Gatzagatik (Gipuzkoa) datorren errepidearen ondoan kokatutakoa. Ubarrundiako ermandade zaharraren barruan legoke.
Herriko jaiak abuztuaren 24an ospatzen dituzte, San Bartolomeren omenez.

## Geografia

Antzinako herria gaur egun Uribarri Ganboako urtegia dagoen eremuan zegoen, eta urtegiak ia osorik estali zuen. Herria gaur egun Zuhatza uhartearen magalean zegoen. Urak estali ez zuen eremuetan, bi auzo sortu dira: bata Iñurrieta eta Bentabarri baserrien inguruan, gaur egungo hondartzatik gertu. Araban hondartza gisa prestatutako eremu bakarra da, eta horregatik "Gasteizko hondartza" ezizena du. Gasteiztik 17 kilometrotara dago eta antzinako Anglo-Vasco-Navarro trenbidearen ibilbidetik joan daiteke egun bide berdea dena.
Bestetik, Santiagolarra auzunea dago, urtegia eraiki zuten langileentzat eraiki zena.

## Historia

Garaio aldean Landa dorrea egon zen. XIII. mendean eraiki zen. XVI. mendean Landatarren eskutatik Aranako Manrikes familiarengana pasa zen. XVII. menderako hutsik zegoen eta hondarrak baino ez ziren gelditzen.

## Demografia

* Landako biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* San Bartolome eliza

## Landatar ezagunak

* Otxoa Landa, Joana Eroaren diruzaina zena.

## Iruditegia

* San Bartolome elizako hormirudia.
* Etxezuri.
* Uribarri Ganboako urtegia.

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2743038
* Multimedia: Landa (Álava) / Q2743038
* 1 2 (Gaztelaniaz) Triviño, Borja. (2021-10-02). «Landa: un pueblo anegado bajo el agua» Gasteiz Hoy (Noiz kontsultatua: 2023-04-05).
# Luku

    Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Luku (botanika)»
Luku (izen ofiziala: Luko) Zuia-Gorbeialdea eskualdean dagoen Arratzua-Ubarrundia udalerriko herrietako bat da. Ubarrundiako ermandade zaharraren barruan legoke.
N-240 errepidearen bitartez Gasteiztik 11 kilometrotara dago. Herriko jaiak uztailaren hasieran ospatzen dituzte.

## Demografia

* Lukuko biztanleria

## Garraioa

Araba Bus sareko eta lineak zerbitzua ematen diote herri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Alas/Boulebard) • Luku • Urbina • Goiain • Legutio | Ibarra⁠ |
| 18 | Gasteiz (unibertsitatea) | Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (geltokia) • Gasteiz (Alas/Boulebard) • Dura • Luku • Urbina • Goiain • Legutio • Otxandio (ospitalea) • Otxandio (Anteparaluzeta) • Abadiño (Amaitermin) • Urkiola (santutegia) • Urkiola (Santi Gaztelu) • Mañaria • Mañaria (Aldabarrena) • Izurtza (Ortuzar) • Izurtza (Eleizalde) • Iurreta (Maspe) | Durango (Landako) |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 6b | Gasteiz Legutio Dura | Zurbao • Arzubiaga • Langara Ganboa • Zirao • Betolatza • Luku • Urbina • Urrunaga • Nafarrate | Gasteiz Legutio Dura |

## Ondasun nabarmenak

* San Martin eliza
* Bost arkuko zubia, 1514 baino lehen eraikia.
* Artzamendi etxea

## Lukutar ezagunak

* Juan Bernal Díaz de Luco e Ilárraza (1495 ? - 1555): Calahorrako apezpikua (1543-1555). Trentoko Kontzilioan izan zen.

## Iruditegia

* Artzamendi etxea.
* San Martin eliza.
* San Martin eliza, autobidearen alboan.
* Zubi erromanikoa.

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3267158
* Multimedia: Luko / Q3267158
# Mendibil (Araba)

    Artikulu hau Arabako herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Mendibil».
Mendibil Zuia-Gorbeialdea eskualdean dagoen Arratzua-Ubarrundia udalerriko herrietako bat da. Arratzu ermandade zaharrean legoke.
Herriko jaiak irailaren hirugarren asteburuan ospatzen dituzte, Done Jakueren omenez.

## Geografia

Herria Gasteiz erdigunetik 8,5 kilometro iparraldera dago eta azken erroldaren arabera 26 biztanle zituen. 518 metroko altuera, Zadorra ibaiaren ertzean, Dura eta Arroiabe arteko errepidean dago.

## Demografia

* Mendibilgo biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* Done Jakue apostoluaren eliza
* Santiago eliza
* Errota
* Errota eta ubideko ateak
* Ubideko atea
* 1798ko etxe bat

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2742905
* Multimedia: Mendibil / Q2742905
# Zurbao (Arratzua-Ubarrundia)

Zurbao (ofizialki Zurbano / Zurbao) Zuia-Gorbeialdea eskualdean dagoen Arratzua-Ubarrundia udalerriko herrietako bat da. Arratzuko ermandade zaharraren barruan legoke.
Bertan, azienda-azoka antolatu izan dute urteetan. Gasteiztik ondoan dago eta A-1 autobideak bertara ailegatzeko irteera bat du.
Historikoki Gasteiz inguruko herri nagusienetariko bat izanda ere, 2002an 153 biztanle besterik ez zituen.
Herriko jaiak irailaren lehenengo asteburuan ospatzen dituzte, San Estebanen omenez.

## Geografia

1990eko hamarkadaren hasieran, Gasteiztik herri honetarako bidean eraiki zuten Fernando Buesa Arena kirol instalazioa, Saski Baskonia taldeak jokaleku duena.

## Demografia

* Zurbaoko biztanleria

## Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 4 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Alas/Boulebard) • Zurbao • Ilarratza • Matauku • Arbulu • Argomaiz • Venta del Patio • Mendixur • Matura • Ozeta • Hermua • Larrea • Axpuru • Barria (bidegurutzea) • Barria (aterpe) • Narbaxa • Arriola • Gordoa | Galarreta |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 6b | Gasteiz Legutio Dura | Zurbao • Arzubiaga • Langara Ganboa • Zirao • Betolatza • Luku • Urbina • Urrunaga • Nafarrate | Gasteiz Legutio Dura |

## Ondasun nabarmenak

* Otazu jauregia, XVII. mendeko jauregi barrokoa.
* Otalora-Gebara jauregia, XVII. mendekoa ere.
* Zurbao jauregia, 1621ean eraikia.
* Zurbao jauregia
* Ortiz de Zaratetarren jauregia
* Otazutarren jauregia
* Otalora Gebara jauregia
* Gurutzadura
* San Esteban eliza
* San Esteban elizako ataria

## Zurbaotar ezagunak

* Juan Sánchez Zurbano: Joan II.a Aragoikoaren aholkularia 1447 urtean. Gaztelarekiko negoziazioetan Aragoiko Koroaren enbaxadorea.
* Jose Uriarte: Filipe V.a Espainiakoaren aholkularia.
* JUan Antonio de Otalora Gebara: Done Jakueren Ordenako zalduna eta Salamancako Unibertsitatean katedraduna.

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2743020
* Multimedia: Zurbano / Q2743020
# Ghanako Inperioa

Ghanako Inperioa (750 aldean - 1240 aldean) gaur egungo Maliren parte handienean eta Mauritaniaren hego-ekialdean hedatzen zen erresuma historikoa izan zen. Bertako Soninke herriak Wagadou deitzen zion baino europarrek eta arabiarrek Ghanako Inperioa izena jarri zioten, Ghana esaten baizitzaion erregeari. Inperioak Iparraldeko Afrika, Ekialde Hurbila eta Europarantz zihoan gatz, urre eta boli merkataritza kontrolatzen zuen. Horrela aberasturik hedatuz joan zen eta merkataritza bide garrantzitsuen kontrola lortu zuen. Hiriburua Kumbi Saleh izan zen.
XI. mendean almorabideek inperioa inbaditu zuten. Denbora luze gabe soninkeek agintea berreskuratu zuten arren, erresumaren gainbehera hasia zen. 1240an Maliko Inperioan sartu zen.

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q206789
* Multimedia: Ghana Empire / Q206789