# Mahats

Mahatsak (beharbada aitzineuskaraz *banats) sasoika hazten diren fruituak dira, gordinik edota prozesaturik jan daitezkeenak.
Mahatsondoak mahatsak ematen dituzten landareak dira, eta mahastiak, mahatsondoen multzo handiak.
Mahatsondoetan, mahats-mordoetan sortutako fruituei ematen zaien izen arrunta da mahatsa.​​ Mundu osoan, hartzitzeko erabiltzen da, horrek ardoa ematen baitu.​​​ Mahastietan ereinda, mahats-parren artean, sei eta hirurehun mahats artean hazten dira mahats-mordoko. Mami zuri edo purpura eta zapore gozokoa, mahatsa —ardo eta mahaspasa industrian erabiltzeaz gain— fruta fresko gisa eta zukuetan kontsumitzen da.

## Terminologia

Blanca Urgell hizkuntzalariaren iritziz, mahats hitza fruitu bat izendatzeko zaharrenetako bat izan daiteke. Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoaren arabera, mahatsarno erabiltzen zuen Joanes Leizarragak (1506-1601), beti elkarketa eginez, inoiz ez arno soila.

## Deskribapena

Beltzak, moreak, berdeak, horiak, urre-kolorekoak, purpurak, arrosak, laranjak edo zuriak izan daitezke, azken horiek benetan berdeak diren arren eta ebolutiboki mahats gorrietatik eratorriak, bi generen mutazioaren ondorioz, ez dute antozianinarik garatzen, eta horiek dira pigmentazioa ematen dutenak. Substantzia horrek fruta izoztea eragozten du;​ txakurrek irentsiz gero, hilgarria ere izan daiteke.​ Fruitu lehor gisa mahaspasa edo mahats zimur deritzo. Antozianinak eta mahats moreek dituzten beste pigmentu kimiko batzuk dira ardo beltzen bioleta-tonuen arduradunak.​

## Mahatsaren laborantza

Mundu osoan zehar hedatuta dago fruta moldakorra, erabilgarria eta landatzeko zailtasun handirik gabea delako, mahats-laboreak bide eman dio ezagutzen den praktika zaharrenetako bati, gaur egun ere eraldatzen ari denari: mahastizaintza.

### Alderdi teknikoak

Mahatsa, izozteekiko eta klima hotzekiko, nahiko gogorra da, eta, hala, mahastizaintzan, klima hotz samarreko herrialde eta eremuetan ere jardun daiteke (urteko batez besteko tenperatura 9 °C-tik jaisten ez den eremuak). Baina bere hazkunde-garaian, behar adina bero pilatu behar du behar bezala heltzeko. Mahatsa ez da lur kalitate gehiegi eskatzen duen laborea, izan ere, mahats-lur onenek aberastasun ertaina edo ahula dute. Mahatsondoa hainbat eratan heda daiteke, aukeratzen den hedapen-mota dagokion erabileraren araberakoa da:
* Haziaz: Hazi bidezko ugalketa mahatsondo-barietate berriak sortzeko erabiltzen da. Hazi bat ereiten hasi aurretik, estratifikazio hezeko aldi bat igaro behar du, hiru eta bost gradu zentigradu bitarteko tenperaturan, urtaro batean (hiru hilabete inguru). Haziaren bidezko ugalketak ez luke zailtasun handiagorik izan behar.
* Aldaxkaz: Aldaxka bidezko hedapena da ohikoena ekoizpen komertzialeko laboreetan. Hamabi aste mintegian edukita, mahastien garapenak nahikoa izan beharko luke mahastira aldatzeko.
* Belaunketaz: Belaunketa bidezko ugalketa, sustraitze bereziki konplexua duten aldakietan erabiltzen da, gehienbat. Aireko belaunketa edo belaunketa sinplea erabiltzen da, lubakikoa edo muinokoa.
* Txertaketaz: Txertaketa bidezko hainbat ugalketa-mota daude, eta barietate bati lehen ez zuen ezaugarri jakin batzuk emateko erabiltzen da, gehienbat. Horren adibide bat izan zen XIX. mendean mahats-zorriak (filoxerak) kaltetutako mahasti europarrekin gertatutakoa; mahastizain europarrek filoxeraren aurrean jada erresistenteak ziren barietate amerikarrak Europako barietateekin txertatu behar izan zituzten izurritearen aurrean erresistentea izango zen europar barietate hibrido bat zabaltzeko. Patogeno batek barietate baten biziraupena arriskuan jartzen duen kasuetan, txertoa erabiltzen da. Era berean, barietate bat indartu behar denean edo bere bizi-zikloa handitu nahi denean, txertaketak erabiltzen dira.
Espainiako estatuan, mahatsa irailaren erdialdetik urriaren amaierara bitartean jasotzen da mahatsondotik. Planetako beste hemisferioan, urtarrila eta otsaila bitartean biltzen da mahatsa.

## Jatorria eta historia

Jakina da mahatsaren erabilera eta laborantza gizateriaren parte izan dela antzinatik. Mahatsa Asiako kontinentekoa da, Kaukasokoa eta Mendebaldeko Asiakoa. Mahats-laborantza historiaurreko garaietan hasi zen, Brontze Aroko aztarnategi arkeologikoetan haziak aurkitu baitituzte.
2007an, Areni hiritik gertu (Erevanetik 110 km hego-ekialdera, Armenian) gaur arte ezagutzen den upategirik zaharrena aurkitu zen, K.a. 4100. urtekoa.
Antzinako Egipton, mahats morea landatzen zen antzinako hieroglifoek diotenez (K.a. II. milurtekoa), greziarrek, feniziarrek eta erromatarrek ere mahats morea landatzen zuten, eta fresko jateko nahiz ardoak egiteko erabiltzen zuten.
Biblian (K.a. VII. mende inguruan idatzia) aipatzen da Jainkoak «gizakiaren bihotza alaitzen duen» ardoa ematen duela (Salmoa, 104:14-15). Jainkoak ere gonbidatzen du: «Etorri, erosi ardoa eta esnea» (Isaias profetaren liburua, 55:1).
Mahatsa jainkozko ñabardurak dituen fruitua izatera ere iritsi da; Dioniso den bezala, ardoaren jainko greziarra. Greziar kulturek mahastizaintza garatu zuten, eta, Europan hain hedatua zegoen mahastizaintzaren praktika zela eta, fenomeno horrek historia osoan iraun zuen.
Erromatar Inperioa jotzen da Europako zati handi batean mahatsaren laborantza eta erabilera hedatzearen arduradun, K.a. I. milurtekoko azken mendeetan, baita herrialde eskandinaviarretan ere, non hotzak laboreak erraz hondatzen baitzituen. Han, beiraz babestutako berotegietan, mahats-sailak sortzera iritsi ziren.
Mahats-laborantza Ebanjelio kristauetan (II. mendea) aipatzen da Jesukristoren (kristauen jainkoa) lehen miraria kontatzean, non hark ura ardo bihurtu zuen Kanaango ezteietan.
IX. mendean, Xiraz hiria (Iran) Ekialde Ertaineko ardorik onenak ekoizteagatik zen ezaguna. Horregatik, syrah ardo beltza Persiako hiri horren izenetik datorrela uste da.
Europako mahats-labore gehienei eragin zien izurra izan zen, XIX. mendea]]
Europako produktu gehienak bezala, mahatsa eta haren eratorriak Amerikara iritsi ziren kolonizatzaileen ibilbideen bitartez, XV. mendean. Amerikan ere azkar zabaldu zen mahastizaintza, baina jatorriz Ipar Amerika ekialdekoa zen izurri baten ondorioz, mahats-zorria, Europako mahats-laboreak intsektu horrek kutsatu zituen, eta Europako mahastizaintza larriki kaltetu zen urte askoan, bereziki XIX. mendearen amaieran.
Izurri hori dela eta, mahastizain europarrek hibridoak sortu behar izan zituzten mahatsondo amerikarrekin, ordurako mahats-zorriarekiko gogorrak bihurtuak baitziren. ​​Horrek mahastizaintzaren berrasmatze handi bat ekarri zuen, mahatsondo-barietate erabat berri asko sortu baitziren.

## Mahatsen sailkapena eta motak

Modu komertzialean hazitako mahatsak mahaiko mahats edo ardo-mahats gisa sailka daitezke. Sailkapen hori aurreikusitako kontsumo-metodoaren arabera egiten da: Gordinik jateko (mahaiko mahatsak) edo ardoak egiteko (ardo-mahatsak).​ Bi mahats mota horiek espezie berekoak diren arren, desberdintasun esanguratsuak dituzte (laborantza selektiboen bidez ekoitziak). Mahaiko mahats-laboreek fruitu handiak emateko joera dute, hazirik gabea eta larruazal mehe samarra duena. Bestalde, ardo-mahatsak txikiagoak dira, hazi eta azal askoz lodiagoekin (ardogintzan gogoko den ezaugarria, izan ere, ardoaren lurrin gehiena azaletik baitator). Ardo-mahatsak ere gozoagoak izan ohi dira: Zukuak % 24 inguru azukre duenean biltzen dira. Mahaiko mahatsek, berriz, % 15 azukretan izaten dute pisuan.
* Mahaiko mahatsak
* Ardo beltzaren mahatsak

### Hazirik gabeko mahatsak

Gaur egun, hazirik gabeko mahatsen laboreek hartzen dituzte mahaiko mahats-sail gehienak. Mahatsondoak, begetatiboki, aldaxka bidez hedatzen direnez, hazirik ez izateak ez du inolako arazorik sortzen ugalketarako. Baina, laborarientzat, bai da arazoa, ereindako barietate bat erabili behar baitute guraso eme gisa, edo, garapenaren hasieran, enbrioiak berreskuratu behar dute ehunak hazteko teknikak erabiliz.
Hainbat iturri daude hazirik gabeko mahatsen oinarrizko laboreak eskuratzeko: Sultanina, Rusia Sedles y Black Monukka, guztiak Vitis viniferaren laboreak. Gaur egun, hazirik gabeko dozena bat mahats barietate baino gehiago daude. Horien artean daude Einset Sedles eta hazirik gabeko Benjamin Gunnels-en Prime mahatsak.
Hazirik gabeko mahatsen kontsumoaren kontrapisu bat da mahatsaren haziek ematen duten eduki fitokimikoak osasunerako ekar ditzakeen onurak galtzea.

## Erabilerak, ezaugarriak, edukiak eta kontsumoa

Gogokoak osasunarentzat mesedegarriak direlako, energia-iturria delako, bitamina asko dituelako (bereziki, B taldeko bitaminak), ur-kantitate handia duelako (% 70 eta % 80 bitartekoa) eta propietate antioxidatzaileengatik, mahatsa, Mediterraneoko dietaren funtsezko osagaia, mundu osoan erabiltzen da hainbat modutan kontsumitzeko. Sendabelarrak prestatzeko ere erabil daiteke, hala nola kanpoko olioak, txaplatak, kremak eta konpresak.
Alabamako Unibertsitatearen ikerketa berri baten arabera, mahatsak polifenoletan aberatsak direnez, haren kontsumoak gure gorputzaren eta larruazalaren babes naturala areagotu dezake Eguzkiaren izpi ultramoreen aurrean.
Fruta fresko gisa kontsumitzeaz gain (mahaiko mahatsak), mahatsak platertxo eta prestakin desberdinetan erabiltzen dira gastronomikoki;​ postreak, mokaduak eta irabiakiak, hainbat sukalde-errezetatan erabiltzen da mahatsa. Hala ere, mahatsa, batez ere, lehengai gisa erabiltzen da mundu osoan, produktu hauek egiteko:

### Mahaspasak

Mahatsa kontsumitzeko beste modu bat mahaspasak dira.​ Mahatsa lehortu, eta partzialki deshidratatuta uzten da. Mahats-mota asko erabiltzen dira mahaspasak egiteko, Korintoko mahaspasak nabarmendu behar dira; izenak dioen bezala, Korintoko mahaspasak dira. thumb|Korintoko mahaspasak, Korintoko mahatsekin eginak.
Sultana mahaspasak ere oso ohikoak dira, eta testura leun eta mamitsuagatik balioesten dira.

### Zukua

Mahats-zukua fruitua likido batean (ura, normalean) birrindu edota likidotzean lortzen da. Normalean, hartzitua saltzen edo erabiltzen da ardoa, brandya eta ozpina egiteko.​​ Pasteurizatu den edo legamia naturalik ez duen mahats-zuku batek ez du inolako hartzidura-prozesurik egingo; beraz, ez du inolako alkohol-portzentajerik izango. Ardoaren industrian, mahats-zukua muztio gisa ezagutzen da (baldin eta zukuak azalaren, zurtoinaren, mamiaren eta haziaren ehuneko nahikoa badu).

### Ardoak

Mahatsa kontsumitzeko modurik ohikoena da; hartzidura-prozesu baten bidez, mahatsa ardo mota asko egiteko erabiltzen da, hemen batzuk:
* Ardo beltza, mahats moreekin egina
* Ardo zuria, mahats zuriekin edo mahats beltzekin egina
* Ardo laranja, mahats zuriekin eta beren patsez egina
* Ardo gorria
* Mahats prentsaketa
* Muztioa, ardoa egiteko lehen fasetzat hartzen da

### Patsa eta bere osaera

Mahats zuriaren eta morearen ardogintzan, prentsatze-prozesu baten ondoren, hondakin edo material organiko ugari sortzen da, eskuarki patsa edo zapi deritzona.​ Patsa azal birrinduek, haziek, zurtoinek eta hostoek osatzen dute, eta, oro har, konpost gisa erabiltzen dira. Mahats-patsa, birrindutako mahats-masa osoaren % 10-30 inguru dena, hainbat fitokimiko ditu, nola hala hartzitu gabeko azukreak, alkohola, polifenolak, taninoak, antozianinak eta beste zenbait konposatu, horietako batzuk bildu eta merkataritza-aplikazioetarako ateratzen dira patsaren balorizazioa izeneko prozesu batean

### Azala

Antozianinak dira polifenol nagusiak mahats moreen barietateetan, eta flavanola (hau da, atequinak) polifenol mota ugariena da mahats zuriaren barietateetan. Aldaera moreetan, eduki fenolikoa handiagoa da mahats moreen larruazaleko antozianina dentsitatea eta kopurua handiagoa delako; mahats zurien larruazalean, berriz, ez dago antozianinarik.​ Mahatsaren azalaren eduki fenolikoa aldatu egiten da kultiboaren, lurzoruaren konposizioaren, klimaren, jatorri geografikokoaren eta laborantza-praktikaren arabera, eta, era berean, gaixotasunen eraginpean egotea, hala nola onddoek edo beste eragile patogeno batzuek eragindako infekzioak.

## Konposizioa eta balio nutritiboa

A, B eta C bitaminez aberatsa, mahatsak oligoelementu ugari ditu, organismoak asimilatu ahal izateko oreka egokian. Mahats hazi bakoitza argizariz estalita dago, legamiaz aberatsa. Energetikoa, mineralizatzailea, ez-toxikatzailea, freskagarria eta libragarria, mahatsak oroimenean eragina du eta zelulen berriztapenean, eta zainen babesean ere bai. Mahatsa jatea ona da, arazo hepatikoak, nerbiosoak edo digestiboak dituztenentzat.
Mahats gordina (balio nutritiboa 100 gramoko) :
| ura: 80,54 g | errauts totalak: 0,48 g | zuntzak: 0,9 g | balio energetikoa: 69 kcal |
| proteinak: 0,72 g | lipidoak: 0,16 g | gluzidoak: 18,10 g | azukre sinpleak: 15,48 g |
| oligoelementuak ||||
| kaltzioa: 10 mg | burdina: 0,36 mg | magnesioa : 7 mg | fosforoa: 20 mg |
| potasioa: 191 mg | kobrea: 0,127 mg | sodioa : 2 mg | zinka: 0,07 mg |
| bitaminak ||||
| C bitamina: 10,8 mg | B1 bitamina: 0,069 mg | B2 bitamina: 0,070 mg | B3 bitamina: 0,188 mg |
| B5 bitamina: 0,050 mg | B6 bitamina: 0,086 mg | B9 bitamina: 0 µg | B12 bitamina: 0,00 µg |
| A bitamina: 65 UI | erretinola: 0 µg | E bitamina: 0,19 µg | K bitamina: 14,6 µg |
| gantz-azidoak ||||
| aseak: 0,054 g | monoasegabeak: 0,007 g | poliasegabeak: 0,048 g | kolesterola: 0 mg |

## Mahatsetik eratorritako produktuak

Prozesaturik, mahats zukuak, ozpina, muztioa eta ardoa egiteko erabiltzen du gizakiak. Mahaspasak fruitu lehorrak dira, mahats lehorrez eginak.

## Banaketa eta ekoizpena

FAOren arabera, munduko 75.866 km²-ko lur-eremu erabiltzen da mahatsa landatzeko, eta urtero % 2 handitzen da. Mahats ekoizpenaren % 71 ardoa egiteko erabiltzen da; % 27, fruta gisa; eta % 2, fruitu lehor gisa. Ekoizpenaren zati bat mahats zukua egiteko erabiltzen da.
Honako taula honek mahasti eremu handienak estatuka erakusten ditu:
| Herrialdea | Eremua |
| Espainia | 11.750 km$^2$ |
| Frantzia | 8.640 km$^2$ |
| Italia | 8.270 km$^2$ |
| Turkia | 8.120 km$^2$ |
| AEB | 4.150 km$^2$ |
| Iran | 2.860 km$^2$ |
| Errumania | 2.480 km$^2$ |
| Portugal | 2.160 km$^2$ |
| Argentina | 2.080 km$^2$ |
| Australia | 1.642 km$^2$ |
| Libano | 1.122 km$^2$ |
10 mahats ekoizle handienak – 2009-10-8 :
| Estatua | Ekoizpena (tonak) | Oharra |
| Italia | 8,519,418 | F |
| Txina | 6,787,081 | F |
| Estatu Batuak | 6,384,090 | F |
| Frantzia | 6,044,900 | F |
| Espainia | 5,995,300 | F |
| Turkia | 3,612,781 | F |
| Iran | 3,000,000 | F |
| Argentina | 2,900,000 | F |
| Txile | 2,350,000 | F |
| India | 1,667,700 | F |
| Mundua | 67,221,000 | G |
| F = FAOSTAT 2007, G = Guztira gehitua (datu ofiziala, erdi-ofizialak eta estimazioak barne); Iturria: FAO |||
Ez dago estatistika fidagarririk ekoizpenari buruz mahats motaka. Hala ere, motarik hedatuena, Sultana dela uste da, gutxienez 3.600 km² eremuan landatua. Bigarren hedatuena, Airén mota da. Beste mota hedatuenak, Cabernet Sauvignon, Merlot, Grenache, Tempranillo eta Chardonnay dira.

## Mahats motak

Landatutako mahats gehiena, Vitis vinifera espezietik dator, Europa aldeko mediterraneotik eta erdialdeko Asiatik eratorria. Amerikan eta Asian, gutxiago ekoizten da:
* Vitis amurensis da Asiako espezierik garrantzitsuena.
* Vitis labrusca, Ameriketako Estatu Batuetan eta Kanadan jaioa.
* Vitis riparia, Ameriketako Estatu Batuetako ekialdekoa eta Quebec iparraldekoa.
* Vitis rotundifolia, Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldean jaioa, Delawaretik Mexikoko golkora.

### Euskal Herria

Mahats mota ugari dago, mahatsondoa erraz mutatzen den espeziea baita, hamaika aldaera sortzen dituena. Euskal Herrian, ardoa egiteko erabiltzen direnen artean, hauek dira ezagunenak:
Ardo zuria egiteko mahats barietate batzuk ezagunak dira gure artean, hala nola
* Hondarribi zuria (Courbu)
* Hondarribi zuri zerratia (Petit Courbu)
* Hondarribi beltza
* Izkiriota (Gros Manseng)
* Izkiriota Ttipia (Petit Manseng)
* Mune mahatsa (Folle Blanche)
* Axeria (Cabernet Franc)
* Bordelesa (Tannat)
* Cabernet Sauvignon
* Sauvignon zuria (Sauvignon Blanc)
* Chardonnay
* Riesling
* Syrah
* Merlot
* Tempranillo
* Garnatxa (Garnacha/Grenache)
* Viura
* Graciano
* Mazuelo
* Malvasia
* Maturana

## Gainerako «mahats» espezieak

Era berean, badira beste landare-espezie batzuk fruituak ematen dituztenak eta mahats izena hartzen dutenak; besteak beste, honako hauek aipa ditzakegu:
Hondartza-mahatsa (Coccoloba uvifera espezieko fruitu) mahatsondo-mahatsarekin zerikusirik ez duen fruta baten izena da, Polygonaceae familiakoa baita, nahiz eta baduen, urrunetik, haren gustu txiki bat; itxura antzekoa dute, baina hazi handi bakar batekin. Landarea tamaina handiko zuhaitza izan daiteke, Kariben ohikoa da.
Mendikate-mahatsa edo Lleuke mahatsa (Prumnopitys andina espeziearen fruitua), Hego Amerikako eremu australeko konifera bat, eta haziak, sesilak, mahats handi baten tamainako mami bigun jangarri eta zapore onekoak biltzen ditu.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Larry Trask. (2023-06-28). Note 22b: /n/ in Basque. Buber's Basque Page (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).
* ↑ Euskaltzaindiaren hiztegia, mahatsondo, Euskaltzaindia
* ↑ Euskaltzaindiaren hiztegia, mahasti, Euskaltzaindia
* ↑ Urbina Vinos Blog: Taxonomía y Morfología de la Vid. 10 de mayo de 2019.
* ↑ (Gaztelaniaz) Enófilo 2.0, El. (22 de noviembre de 2013). El increíble proceso químico que transforma el mosto en vino. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Elaboración del vino II. Fermentación. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Fermentación, un proceso mágico que transforma la uva en vino. 11 de julio de 2017.
* ↑ (Gaztelaniaz) Uva - EcuRed. .
* ↑ Uva - Información general. .
* ↑ Urgell, Blanca. (2023-06-28). «Mazedonia euskaraz» Berria (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).
* ↑ Euskaltzaindia. «Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa > mahatsardo» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).
* ↑ (Gaztelaniaz) Descubre por qué no venden helado de grapo. 6 de junio de 2016 Aipua: «Robert Green, izozki-freskagarriaren sortzailea, bezeroei mahats-zaporeko izozki-freskagarri batekin atsegin emateko xedea ezarri zion bere buruari, ezinezkoa dena, bada, fruta horrek antozianina izeneko molekula bat baitu, eta horrek eragotzi egiten du hura izoztea. Green jauna saiatu arren, ezin izan zuen lortu. Ez zen izozten, besterik gabe.».
* ↑ (Ingelesez) Anne-Sophie Martineau; Véronique Leray; Anne Lepoudere; Géraldine Blanchard; Julien Bensalem; David Gaudout; Khadija Ouguerram; Patrick Nguyen. (3 de agosto de 2016). A mixed grape and blueberry extract is safe for dogs to consume. Aipua: «The European Pet Food Industry Federation (2013) considers only the grape or raisin itself to be potentially dangerous; grape-seed extracts per-se, are not considered to be a threat.».
* ↑ (Ingelesez) Brouillard, R.; Chassaing, S.; Fougerousse, A.. (1 de diciembre de 2003). «Why are grape/fresh wine anthocyanins so simple and why is it that red wine color lasts so long?» Phytochemistry 647: 1179–1186. doi:10.1016/S0031-9422(03)00518-1. ISSN 0031-9422..
* ↑ (Ingelesez) Waterhouse, Andrew L.. (2002-05). «Wine Phenolics» NYASA 9571: 21–36. doi:10.1111/j.1749-6632.2002.tb02903.x. ISSN 0077-8923..
* ↑ (Gaztelaniaz) Definición de Viticultura. .
* 1 2 3 4 5 Cultivo de Uva. .
* ↑ Uva - Origen y produccion. .
* ↑ Uva | Origen y variedades | Frutas | CONSUMER EROSKI. .
* ↑ (Ingelesez) Earliest known winery found in armenian cave. 12 de enero de 2011.
* ↑ (Ingelesez) Services, Department of Health & Human. Grape. .
* ↑ (Gaztelaniaz) La uva: origen, propiedades, nombre científico, beneficios, y más. 11 de julio de 2018.
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) anaescriva. (26 de septiembre de 2008). Las uvas y su historia (Ana E.). .
* ↑ (Gaztelaniaz) Origen, historia y evolución del cultivo de la vid. 13 de marzo de 2018.
* 1 2 3 4 5 Uva- Historia y producción - Región de Murcia Digital. .
* ↑ Jesús transforma el agua en vino - Historia de la Biblia - Historias bíblicas. .
* ↑ (Ingelesez) Johnson, Hugh. (2004). «58» in Mitchell Beazly "The story of wine". New Illustrated Edition, 131 or. ISBN 1-84000-972-1..
* ↑ (Gaztelaniaz) Las uvas, sus variedades y usos | Gastronómica Internacional. 28 de febrero de 2018.
* ↑ Donald A. Dibbern, Jr.. (Mayo 2007). Wine Grapes and Grape-y Wines. .
* ↑ Seedless Grapes. 19 de junio de 2008.
* ↑ Shi, John; Yu, Jianmel; Pohorly, Joseph E.; Kakuda, Yukio. (1 de diciembre de 2003). «Polyphenolics in Grape Seeds—Biochemistry and Functionality» Journal of Medicinal Food 64: 291–299. doi:10.1089/109662003772519831. ISSN 1096-620X..
* ↑ Parry, John; Su, Lan; Moore, Jeffrey; Cheng, Zhihong; Luther, Marla; Rao, Jaladanki N.; Wang, Jian-Ying; Yu, Liangli Lucy. (1 de mayo de 2006). «Chemical Compositions, Antioxidant Capacities, and Antiproliferative Activities of Selected Fruit Seed Flours» Journal of Agricultural and Food Chemistry 5411: 3773–3778. doi:10.1021/jf060325k. ISSN 0021-8561..
* ↑ (Gaztelaniaz) Propiedades de las uvas | Salud Información nutricional, beneficios, recetas,.... 25 de agosto de 2017.
* ↑ (Gaztelaniaz) Gottau, Gabriela. (31 de diciembre de 2018). Uvas: propiedades, beneficios y su uso en la cocina. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Las magníficas propiedades para la salud de la uva.. .
* ↑ (Gaztelaniaz) «Preparaciones y aplicaciones» Secretos para contar. Panamericana Formas e impresos, 144-145 or. ISBN 978-958-57007-6-5..
* ↑ (Ingelesez) Oak, Allen S. W.; Shafi, Rubina; Elsayed, Mahmoud; Mishra, Bharat; Bae, Sejong; Barnes, Stephen; Kashyap, Mahendra P.; Slominski, Andrzej T. et al.. (2021-01-20). «Dietary table grape protects against UV photodamage in humans: 2. molecular biomarker studies» Journal of the American Academy of Dermatology doi:10.1016/j.jaad.2021.01.036. ISSN 0190-9622..
* ↑ (Gaztelaniaz) Uvas: propiedades, beneficios y cómo tomarlas. .
* ↑ (Ingelesez) Cinco recetas de bocadillos con uvas. 31 de diciembre de 2019.
* ↑ (Gaztelaniaz) Micasa, Por. (24 de septiembre de 2018). Originales recetas con uvas ¡Delicious!. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Recetas con uvas variadas | Demos la vuelta al día. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Uvas pasas. Tipos. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Elaboración de pasas | Fibra dietética | Nutrición. .
* ↑ (Ingelesez) Pasas de Corinto y sultanas Definicion. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Uvas Pasas Sultanas. .
* ↑ (Gaztelaniaz) ¿Cómo se elabora el vinagre de vino? | VitiVinicultura.net. 13 de abril de 2014.
* ↑ Brandy. .
* ↑ (Gaztelaniaz) ▷ ¿Qué es y de qué se compone el mosto de uva? ¿Cómo se hace? Usos. 12 de febrero de 2014.
* ↑ (Gaztelaniaz) vinetur.com. ¿Por qué el zumo de uva se transforma en vino?. .
* ↑ Orujo de uva | FEDNA. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Bioproductos a partir de hollejos, pepitas de uva y lías de fermentaciones vinícolas. 24 de noviembre de 2015.
* ↑ (Gaztelaniaz) Hacia la valorización de los desechos vinícolas. 22 de enero de 2016.
* ↑ Gómez-Brandón, María; Lores, Marta; Insam, Heribert; Domínguez, Jorge. (19 de mayo de 2019). «Strategies for recycling and valorization of grape marc» Critical Reviews in Biotechnology 394: 437–450. doi:10.1080/07388551.2018.1555514. ISSN 0738-8551. PMID 30939940..
* ↑ (Ingelesez) Muhlack, Richard A.; Potumarthi, Ravichandra; Jeffery, David W.. (1 de febrero de 2018). «Sustainable wineries through waste valorisation: A review of grape marc utilisation for value-added products» Waste Management 72: 99–118. doi:10.1016/j.wasman.2017.11.011. ISSN 0956-053X..
* ↑ Cantos, Emma; Espín, Juan Carlos; Tomás-Barberán, Francisco A.. (1 de septiembre de 2002). «Varietal Differences among the Polyphenol Profiles of Seven Table Grape Cultivars Studied by LC−DAD−MS−MS» Journal of Agricultural and Food Chemistry 5020: 5691–5696. doi:10.1021/jf0204102. ISSN 0021-8561..
* ↑ The most widely planted grape in the world. .

## Bibliografia

* Vega G., Juan Luis.; Mora González, Gloria María.; Bojanini, Johana.; Mejia Correa, Lina.; Abad Londoño, María Isabel.; Escobar R., Vanessa.. (2014). Los secretos de las plantas : 50 plantas medicinales en su huerta.. Fundacion Secretos para Contar ISBN 978-958-57007-6-5. OCLC .1120997289.

## Ikus, gainera

* Mahatsondo
* Ardo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10978
* Multimedia: Grapes / Q10978