# Antzinako Erromako etxebizitza motak

Erromako etxebizitzen kalitatea topografiaren araberako kokena zuten. Garrantzitsuenak, hau da, enperadoreen jauregiak, eta honestioresen villak eta domusak, hasieran, zazpi mendixketako magaletan eraiki ziren, tokia osasuntsuago zelako, han eguzkiak gehiago jotzen baitzuen eta hobeto aireztaturik baitzegoen. Hala ere, denbora pasa ahala, villen eta domusen jabeak kanporatuak izan ziren Neron bezalako enperadoreek jauregi berriak egin nahi zituztelako.
Humilioresi zegokionez, muinoen beheko aldeetan pilatutako auzoetan bizi ziren. Zoriontsuenak, insula izeneko etxe-blokeetan edo aldi berean tailerrerako eta etxebizitzarako erabiltzen ziren lokaletan (tabernae). Pobreenak, berriz, kale gorrian altxatutako txaboletan edo abandonatuetako mausoleoetan.

## Erromako hirigintza

Erroma, inperioko beste hiri batzuk ez bezala, ez zen bi ardatz perpendikularretatik (cardo eta decumanus) urbanizatu, eta, horregatik, kaleen trazadura estua eta makurra zen. Hiria, ezinbestean, zazpi mendixken eta haien haranen artean zabaldu zen, eta azken hauetan jende xumeena bizi zen pilatuta. Aberatsenek, ostera, nahiago zuten beren domusak muinoetan kokatu. Erromako topografiak eragin zituen hiri-kontzentrazio handia, kale estu eta bihurriak, osasun-zerbitzuen eskasia eta hiri-trafikoa zaila eta arriskutsua bilakatzen zuen.
Tradizioaren arabera, Erroma inolako planik gabe berreraiki zen K.a. IV. mendeko galiar inbasioaren ondoren. Hondakinetatik etxe berriak egin ziren hirigintza planik erabili gabe. Poliki-poliki, auzo aristokratikoak pobreenetatik bereizi ziren, eta K.a. I. mendean plebe gehiena Aventinon, Zelion (txikizkako merkatarien erdigunea) eta Argileton (zapatarien eta liburu-saltzaileen erdigunea) kontzentratu zen.
Auzo pobreenetan, kaleak ez ziren batere zabalak izaten, bigarren mailako kale asko (vici) pasarteak (angiporti) edo bidezidorrak (semitae) baino ez baitziren. Kaleek gutxienez 2,90 metroko zabalera izan behar zuten, aldameneko finken jabeek goiko solairuetan balkoi irtenak eraiki ahal izateko.
Ostia hiri hurbilean egindako aurkikuntza arkeologikoen arabera, Erromaren antzeko hirigintza zegoen. Izan ere, ohikoa zen solairu anitzeko etxebizitza-blokeen dentsitate handia, eguzki-argia beheko mailetara eta kaleetara iristea eragotziko zuena. Bestalde, eraikinetako biztanleen dentsitatea handia izango zen, batez ere goiko solairuetan, non ohikoak izango ziren bat eta bi logelako apartamentuak leiho txikiekin

## Jauregiak eta domusak

Palatino eta Kapitolinoko muinoen artean kokatutako leku zingiratsua hustu ondoren, hiriko erdigunea bihurtu zen, mendeetan zehar Erromako foroa eguneroko bizitzaren erdigunea izan zena. Bertan, garaipen-prozesioak, hauteskundeak, epaiketa kriminalak, gladiadoreen borrokak eta merkataritza-guneak antolatu ziren. Baina Errepublikaren erdialdetik aurrera, gremio batzuk, hala nola harakinak, apurka-apurka erromatar forotik desagertu ziren. Ez zen beste negozio batzuen kasua izan, esaterako finantzekin lotutakoak. Erromako Foroaren erreformatzaile handia Julio Zesar izan zen, eta horren ostean Augusto. Erreforma bakoitzaren ondoren eraikitako monumentu kopuruagatik foroak bere jatorrizko izaera politiko eta komertziala galdu zuen, eta, azkenean, Erromako oroimenari eskainitako gunea bihurtu zen.
K.a. II. mendetik aurrera, monumentu publikoek etxebizitza partikularrak ordezkatu zituzten: adibidez, Eszipion Afrikarraren etxearen lekuan, Senproniaren basilika kokatu zen. Hirigunearen espazio publikoaren monumentalizazioak aurrera egin ahala, enperadoreek Palatinoa ez ezik, Opioko eremuak ere okupatu zituzten jauregietarako. Horren ondorioz, aristokratei gero eta zailagoa gertatu zitzaien beren etxebizitzetarako leku egokiak aurkitzea. Arazo hau areagotu zen enperadoreek egin zituzten jabego pribatuen konfiskazioekin, dohaintzen edo ezkontzen bidez (adibidez, Letran eta Aventino eremuetan) eta inperioaren eskuetara igaro ziren etxeekin ere.
Iturri historikoek domus izeneko etxebizitzetan bizi ziren Erromako klase aberatsenen (senatariak eta zaldunak) bizi-baldintzei buruzko informazio ugari ematen dute. Izan ere, domusen etimologiak herentziazko jabetzaren ideia gogorarazten du. Oro har, jabea eta bere familia hedatua bizi ziren etxe partikularretan
Erromako eliteen luxua eta distira handitu ahala, biztanle gehienen egoera ekonomikoak, eta etxebizitzen arazoa okerrera joan ziren. Zizeroni, adibidez, 8 villa eta 4 deversoria zituena, Palatinon beste etxe bat erosi nahian zebilela, salaketa jarri zioten ustelkeriaz leporatutako handiki baten mailegua onartzeagatik.
Erromako urbanizazioa Neronen gustukoa ez bazen ere, ez dago argi enperadoreak aurretiaz pentsatuta ote zuen Erromari su ematea, hiria plan berri baten arabera berregiteko. Suetoniok baietz uste zuen, kontsul ohi batzuek haien jabegoetan zenbait piromano zuziekin harrapatu zituztelako, baina ezin zitzaien ezer egin enperadorearen agindupekoak zirelako. Dion Kasio ideia berekoa zen; horren ustez, enperadoreak menpekoak bidali zituen Erroman zehar hainbat tokitan sua pizteko. Gertakizun horren harira, Plinio Zaharrak ere uste zuen Neron izan zela Erromako sutearen arduraduna. Senekak, berriz, suteaz eta erromatarren miseriaz hitz egiten zuen baina erantzulerik salatu gabe.
Dena dela, Neron K.o. 64. urteko suteaz baliatu zen hiria berreraikitzeko; oinezkoentzako espaloi estuak (itinera) eta kaleen zabalera handitu zituen; lehen gurdi bakar baterako kaleak ireki zituen bi orga aldi berean igaro ahal izateko (viae). Erroma eraikuntza-estilo berri batekin eraiki zen,eta etxe guztien aurrean plazak egin ziren, bai kaleetan, bai familia bakarreko etxeetan, sua gertatuz gero, hedatu ez zedin. Sutearen ostean, hirigintza-plangintza berriarekin, jendez gainezkatzearen ondorioak arindu ziren, eta Erromako biztanle gehienen bizi-giroa osasuntsua izatetik urrun bazegoen ere, litekeena da Erdi Aroko hiri gehienena baino hobea izatea.
Hiriburuan, sutetik salbatu ziren auzoak berreraiki ziren, ez galiarrek sortutako sutearen ondoren egin zen moduan, bereizi gabe eta zatituta, baizik eta kaleak eta etorbideak zabalagoak eta lerrokatuagoak egin ziren, baita altuera mugatuko eraikinak eta espazio irekiak ere. Apartamentu blokeen aurrean arkupeak jarri ziren, suaren aurkako babes gisa. Gehienak Neronek ordaindu zituen, baina suteak kaltetutako eraikinen eta orubeen jabeak ere behartu zituen hango zaborra eta hondakinak kentzera. Berreraikuntza bizkortzeko, sari bat eskaini zien etxe berrien jabeei, baina soilik eraikinak aldi jakin baten barruan altxatzen bazituzten. Suak sortutako hondakinetik orubeak garbitzeko, Ostiatik gariarekin zetozen ontziak hondarrez beteta itzultzeko agindu zuen, Ostiako zingiretan botatzeko. Neronen hirigintza-planaren barruan, eraikinen ondoan iturri berriak egin zituzten suak itzaltzeko neurri gisa. Beraz, legez kanpo egindako ur-bilketak moztu ziren, herritarrei behar adina ur emari ziurtatzeko.
Nahiz eta erreforma haiek, eskuarki, hiri berria berpizteko baliagarritasunagatik gogo onez hartu, zenbaitek uste zuten antzinako Erroma osasungarriagoa zela, kale meharrek eta etxe altuek eguzkiaren izpiak sartzea eragozten zutelako. Hirigintza berriak, berriz, etxeen itzal babeslea saihesten zuen, beroa itogarriagoa bihurtuz. Neronen Domus Transitoria jauregia ere erre egin zen, baina bere errautsetatik Domus Aurea jauregi berria altxatu zuen.
Neronen gobernu txarraren eta gehiegizko luxuaren ostean, Flaviotar propagandaren gakoa, sutearen ondoren, hiria berreskuratzea izan zen. Orientazio ideologiko horren azalpenik osatuena Martzialaren Liber Spectaculorumen hasierako hiru epigramak dira. Politika hori dela bide, Vespasianok Domus Aurea eraistea agindu zuen, eta bere koliseoa eraiki zuen aurreko jauregiaren azaleraren hamarren batean.
Erromaren berreraikuntza inperio osoaren sakrifizio ekonomikoen kontura egin zen, eta horren handia zen ezen Italia zein gainerako probintziak erabat ahituta geratu zirela. Erromako tenpluak helburu horrekin ere arpilatuak izan ziren. Leku horietan erromatar herriak bere urrezko eskaintzak utzi zituen garaietan zehar, bai oparotasun- bai izu-garaietan, eskuarki garaipena lortzeko laguntza jainkotiarra eskatzen zuenean.
Erromak, bere hiri-inguruko eta portuko eranskinekin, manufaktura eta merkataritza jarduera ugari izan zituen. Haur eta gazteek, libertoek edo esklaboek, lana aurkitu zuten espazio horretako ostatuetan, biltegietan, lantegietan, laborategietan, etxeetan, baina batez ere tabernetan, non aprendizek lanbide bat (artes, artificia) ikas baitzezaketen, eta libertoek beren seme-alaben lanbide-heziketan inbertitu ezin zutenean, gazte haiek, langile ez-kualifikatu, kale-saltzaile ibiltari eta abar bihurtzen ziren ezinbestean.

## Erromako herri-etxebizitza motak

Lehenago azaldu den moduan, Erromatar Errepublikaren garaian aristokrata batzuek, Katon kasu, euren etxetzarrak izan zituzten gerora Erromako foroa izango zen tokian, baina pixkanaka desagertu ziren eremu horren monumentalizazio prozesuaren ondorioz.
Erromako biztanleria handitu ahala, patrizioek beren etxebizitzak zazpi mendixken magaletara lekualdatu zituzten, tokia osasungarriagoa zelako. Etxetzar horiek emango liekete hirian bizi izateko aukera, baina landako abantailekin (rus in urbe). Alabaina, senatari, zaldun eta jende aberats guztiek ezin zuten muinoetako halako etxebizitzetan bizi, are gutxiago Julio-Klaudiotar enperadoreek toki horietatik honestioresak egotzi zituztenean haien jauregiak eraikitzeko. Horren ostean, Erromako aldirietara mugitu ziren villae izeneko nekazaritza-ustiategiak eraikitzeko.
Bestalde, erromatar plebeioak, beste leku baten ezean, muinoen oinean zeuden paduretan finkatu ziren, zeinak hustu behar izan baitzituzten estoldak eraikiz. Yavetzek uste du antzinako munduko hiri handietan txiroenen bizi-maila tamalgarria zela, eta hori alderatu zuen bere garaiko gainpopulaturiko hiriekin. Hirietako biztanleriaren dentsitate handiak ez zuen bakarrik langabezia, egoera higieniko jasangaitzak eta heriotza tasa altua eragiten, baizik eta hondamendi politikoa ere.
Vitruviok, nahiz eta aristokraten, bankarien eta mailegu emaileen etxebizitzak ondo azaldu, jaramon gutxi egin zien alderdi pobreko biztanleei. Aberatsen villak maizago agertzen dira bere liburuetan tuguria pauperumak baino, azken horiek villak baino askoz ere ugariagoak baziren ere.
Kontratistek ere, etxebizitzen eskaera handia aprobetxatuz, prezioak izugarri igo zituzten, eta zenbait kontratatzailek igoera hori jasan ezin zutenez, eraikitzea eten egin zuten. Etxebizitzen prezioak merkatzeko, hasi ziren material arruntak erabiltzen, agintariek esku hartu arte. Harrez geroztik, legeak debekatu zuen teilatuak egurrezko teilekin (scandulae) estaltzea, teilak (tegulae) edo teila arabiarrak (imbrices) erabili beharrean. Alabaina, txiroenen etxebizitza-eskaria hain zen handia, non eraikinen jabeek alokairuko etxebizitza berriak sortu baitzituzten egurrezko tabike meheen bidez logelak banatuz, batez ere goiko solairuetan.
Ostia hirirako Brionesek egindako balioezpenek Erromarako balio lezakete. Han, biztanleriaren %90 bere dendetan (tabernae) bizi zen, intsuletako logela txikietan, hainbat ostatutan (hospitia, stabularia, cauponae, deversoria), edo zuzenean kale gorrian; arku, ganga, zubi, eskailera edo, zutabeen azpian.

### Intsulak

Intsulak, oro har, domusen kontrakoak ziren. Domus familia bakarreko etxea zen bitartean, intsula batek, berriz, hainbat familia barnean zituen. Horregatik, erromatar gehienak halako bloke-etxeetan bizi ziren, hau da, solairu anitzeko eraikinetan, eta Erromako pobrezia nabaria bazen ere, pobre gehienak ez ziren etxerik gabekoak, hauetariko asko intsuletako goi solairuetako logela txikietan bizi baitziren.
Bloke bakoitza gela berdinetan (cenacula) banaturik zegoen, leihoak kalera edo erdiko patio batera zabalik izanik. Beheko solairuan, eraikinaren jabea eta maizter aberatsak bizi ziren. Solairu horretan ere bazeuden dendak (tabernae), eta bertan lan egiten zuten artistek edo dendariek janaria saltzen zuten.
Hainbat intsulatako beheko solairuan maizter bakar bat bizi zen, honela, intsularen beheko partean etxe partikular baten abantailak eskuratzen zituen. Hortik datorkio domus izena, goiko mailetako departamendu edo cenacula kontrajartzeko. Edonola ere, intsula ohikoenetan, beheko solairuan biltegi eta dendak zeuden. Beheko solairuan ere, ura eskuragarri zegoen eta horretaz zerbitzari batzuk arduratzen ziren, esaterako, ur-eramaileak (aquarii), atezainak (ostiarii) eta garbitzaileak (zelarii). Atezainen gela beheko solairuan zegoen, kateatutako txakurrek zaindurik.
Solairuak igo ahala, gero eta jende gehiago metatzen zen, baita zikinkeria ere. Vitruviok adierazi zuenez, biztanleria-dentsitate handien eta lursail eraikigarrien prezio altuen erruz, etxebizitzei solairu berriak gehitu zizkieten.
Errepublika garaitik Inperiora arte, intsuletako biztanleen hiru arazo larrienak eraikuntza txarraren ondoriozkoak ziren: etxe-erorketa, maizegi errepikaturiko suteak, eta errentak ordaintzeko zailtasuna.
Eraikuntzen egiturazko arazoak hain handiak ziren ezen etxeak erortzen zirela. Hori saihesteko, Augustok dekretatu zuen etxeek ez zutela hogei metro baino gehiagoko garaierarik izan behar. Dena den, batzuek bazekitenez nola ekidin legea, Trajanok agindu zuen etxeek 18 metroko altuera baino gehiago ez izatea. Erromako legegileek intsuletako bizilagunei zenbait estandar ziurtatzeko saiakerak, esate baterako, Augustoren eraikitzeko debekua 70 oin erromatar baino txikiagoko intsulak, ez ziren aintzat hartu ziurrenik, legea behin eta berriro iragarri behar izan zelako. Arazoa zen estatuak bitartekorik ez zituela bere eraikuntza-araudi oinarrizkoak betearazteko, horregatik, eraikitzaileek lege horiek maiz urratzen zituzten.
Kalitate eskaseko materialen erabilerak eragina izan zuen erromatar pobreen etxeen iraunkortasunean, eta horrek, hiria suntsitu zuten sute ugariekin batera, zaila egin du herri etxebizitzen zati handi bat identifikatzea. Hala ere, K.o. I. eta II. mende amaieran. Hiriburuan elitistak ez ziren etxebizitza-eremu berriak garatu ziren, eta horietako asko berriki identifikatu dira.
Intsuletako osasungarritasuna oinarrizkoa zen: biztanleek ez zuten bainu-instalaziorik; gela bakoitzean leiho bat baino ez zegoen cenaculuma aireztatzeko eta argitzeko. Gainera, leihoek kristalik ez zutenez, beharrezkoa zen larruz, oihalez edo egurrezko pertsianekin estaltzea. Horrez gain, sutondoak debekaturik bazeuden ere, jendea banakako su-ontzien bidez berotzen zen, ondoriozko sute arriskuarekin. Legea oso esplizitua zen arlo horretan, eta intsuletako biztanleei (insularii) debekatzen zien etxean su-ontzi bat pizturik edukitzea, bestela, praefectus vigilumak fisikoki zigortuko lituzke. Suteak, Livioren ustez, ohikoak ziren Erroman, gertakari horiek saihesteko ekimen pribatu edo publikoak gorabehera.
Bestalde, etxeetako eraikuntza-materialak (adobea, adreilua, kereta, txilar edo lezka-teilatuak) intsektu eta arratoientzako habitat ezin hobeak ziren. Altzariak, batez ere oheak eta koltxoiak, intsektu parasitoen (arkakusoak, zomorroak, akaroak, etab.) haztegi ohikoak ziren. Honetaz gain, arratoiak kontrolatzeko katuek eta zaintza eta defentsarako txakurrek ere gaixotasunak transmititu ahal zizkieten gizakiei.
Intsulak jende xumearentzako etxebizitzak izan arren, bertako biztanleek fatxaden estetika zaintzen zuten. Horrela, Pliniok esan zuen ohikoa zela intsuletan landare igokariak izatea, eta leihoetan loreontziak. Nahiz eta populazio gehiena apartamentu-blokeetan metatu, zenbait intsula nahiko zabalak eta handiak ziren, Ostiako portuan dirauten egiturek adierazten duten moduan.

#### Alokairuak eta maizterrak

Hiri-ehunaren osagai nagusia intsulak ziren. Jabeek euren diru-iturri behinena etxebizitza, taberna eta bestelako lokalen alokairutik lortzen zuten. Eraikinen alokairua Erromaren hazkundearen motor nagusietakoa izan zen. Hiri-bilbearen osagai nagusia solairu askotako etxebizitzak ziren. Eraikin horien jabeek diru-sarrera garrantzitsua lortzen zuten beheko aldean kokatutako etxebizitzen eta merkataritza-establezimenduen alokatzeagatik. Eliteei inbertsio horietan interesa Errepublikaren garaitik zetorkien, eta enperadoreek errenten gaineko kontrola izaten jarraitu bazuten ere, ez zen nahikoa izan senatarien Erromako higiezinen merkatuan parte hartzea ekiditeko.
Intsuletan, domusetan ez bezala, jabearen eta maizterren arteko harremana ez zen soziala, baizik eta ekonomikoa, eta diru gutiziak etxeen eraikitzeko lasterketa bat bultzatu zuen. Aristokrata askok ezin zutenez luxuzko etxe bat eduki, konformatu behar ziren intsuletako beheko solairu batekin edo epe luzerako apartamentu baten alokatzearekin. Alokatutako intsulek funtzio ezberdinetako geletan banaturik zeuden. Batzuetan, 16 pertsona baino gehiago biltzen ziren pisu batean (domuncula), eta behartsuenak deversoria izeneko solairu anitzeko egituretan pilatzen ziren. Sarri, beste okupatzaileen geletatik igaro behar zuten euren leihorik gabeko barruko geletan lo egiteko, eta otorduak egiteko, sukalde komunak baino ez zeuden. Etxeen goiko solairuetarako zura erabiltzeko arrazoia zen, zimenduak eta beheko hormak gaizki eraikita egotea, eta ondorioz, bakarrik material arina erabil zitekeen beste solairu bat gehitzeko.
Legeak baimentzen zion intsularen jabeari (edo jabearen errentariari, enpresari gisa aritzen bazen) gelak hainbat maizterri alokatzea. Aldi berean, cenaculumaren maizterrek eskubidea zuten solairuaren zatiak azpierrentatzeko. Praktika hari cenaculariam exercere deitu zitzaion. Pentsatzekoa da, beraz, maizter txiroenek beren apartamentua edo gelak partekatzen zituztela, bai maizter edo azpimaizter gisa. Azpikontratatze horrek gizabanakoen edo familien alokairuaren zama murrizten zuenez, ez zen harritzekoa gela txiki askotan hainbat gizabanako edo familiak bizi izatea.
Alokairua urtean lautan kobratzen zen. Intsularen jabea ez zen eraikinaz zuzenean arduratzen, horretarako insularius izeneko bat zegoen, libertoa zein esklaboa izan zitekeena. Insulariusak etxeko ordenari eusteaz gain, maizterren arteko gatazkak konpondu behar zituen, baita errenta urteko epe finkoetan kobratu ere. Ordaintzen ez zutenen edo berandu ordaintzen zutenen aurka, neurri gogorrak hartzen ziren. Horregatik, expellere, eiecere, repellere moduko arriskuak beti zeuden maizter berankorren gainean.
Gerra Sozialen aurretik, Erroman higiezinen merkatua egonkorra zen, baina haren ostean, Erromako biztanleriaren hazkundeak eta herritarrek lortutako boto-eskubideak higiezinen prezioak igotzea ahalbidetu zuten.
Eliteek inbertsio espekulatibo handiak egiteko aprobetxatu zuten egoera, baina horrek hainbat matxinada sozial eragin zituen. Zesarrek Erromako alokairuak beste edonon baino lau aldiz garestiagoak zirela kontuan hartuz, behartsuei zorra barkatu zien. Erromako etxebizitzak arazo sozial handia zela ohartuta, ez zuen egonkortasun soziala arriskuan jarri nahi.

## Tabernak eta meritoriak

Erroman hiri-espazioa merkaturatu zen. Hiria oparoagoa bihurtu ahala, merkataritza-guneak handitzen eta egonkorrak ere bihurtu ziren. Dendak (tabernae), elikagai azokak (macella), biltegiak (horrea) eta beste eraikuntza mota batzuk susperraldi ekonomikoaren adierazleak ziren, gero eta landuagoko garraio eta lehorreratze-azpiegiturak ahaztu gabe.
Antza denez, tabernak erdigunetik gertu kontzentratzen ziren, baina periferia aldera barreiatuagoak zeuden. Taberna batzuk merkataritza negozio iraunkorrak ziren, adibidez, txikizkako merkataritza egiten zutenak, eta haietara joaten ziren inguruetako bezeroak erosketak egitera. Tabernen kokapen ekonomikorik egokiena ziren, batez ere, kale nagusietara begira zegoena, eta biztanle-dentsitate handiko lekuak, hala nola foroa, tenpluak, bainuak eta eraikin nagusietako ateak. Sukalde- eta janari-dendak ugariak ziren kaleetan. Saltzaileek kalean eta bainuetako sarreretan, saltxitxak, opilak eta era guztietako janari beroak eskaintzen zizkieten oinezkoei.
Iturri klasikoetan hainbat taberna mota agertzen dira: taberna-argentaria (zilar-dendak), -cauponia (ostatu), -casiaria (gazta-denda), -libraria (liburu-denda), -sutriana (zapata-denda) eta -vinaria (edaritegia).
Taberna xumeenek gela bakarra zuten, baina ohikoa zen bi gela edukitzea. Tabernen kale ondoko gelak denda edo lantegi gisa erabiltzen ziren, atzekoak, aldiz, bizitoki edo biltegi modukoak ziren. Uste da dendariak (institores) maizterrak zirela, eta tabernak unitate bakarra osatzen zutela, baina Ponpeian, kasu batzuetan, etxeak aurkitu dira tabernen gainean, eskailera baten bidez komunikaturik. Halakoetan, litekeena da merkataria etxearen jabea izatea.
Tabernetako eta intsuletako bizi-egoera kaskarrak zirela eta, ez da harritzekoa tuberkulosia hedatu izana. Tabernariak atzeko gela txikietan bizi ziren, argiztapen eta aireztapen eskasarekin, are gehiago, zaila zitzaien bezero infekziosoetatik bereiztea.
Erroman, arkeologiak identifikatu ditu medikuen etxe partikularrak eta tabernae medicae izenekoak identifikatu ditu erromatar hiri-ingurunean medikuntzaren jarduna egiten zen leku gisa: lehen kasuan, domus horietan, tresna mediko-kirurgikoen aurkikuntzak agerian uzten du lanbide klinikoaren jarduna, eta bigarrenak, berriz, kalera irekitako kontsultak ziren, medikuaren etxearen parte izan zitezkeenak.
Tabernae medicaei dagokienez, kalera irekitako kontsultak ziren, batzuetan etxearekin komunikaziorik gabe. Leku horietan, gaixoak geletan (cubiculum) zetzaten. Adierazgarria dira Ponpeiako mediku taberna bateko horma-grafitiak, non medikuari emandako arretagatik eskerrak ematen baitizkiote. Beste kontsultarako gelak bainu publikoetan zeuden. Agian, beste batzuek etxe-ospitale gisa (nosokomia) funtzionatzen zuten, baina etxe aberatsenetan gaixoentzako logelak zituzten. Tabernak botikarien eta petrikiloen lantokia ziren, zeinak medikuekin lehiatzen baitziren, paziente ugarik tratamendu «ez profesionala» nahiago zuelako.
Beste taberna batzuk (cellae meretriciae) prostituzio leku gisa erabiltzen ziren. Establezimendu haiek zuzenean kalera irekita zeuden edo tabernen atzealdean. Erromatarrek intimitatea nahiago zuten sexu-harremanetan, baita burdeletan ere, beraz, horretarako jarritako gelak errezelaz banatzen ziren. Dirudienez, taberna mota horiek oso garrantzitsuak ziren ordaindutako sexuaren ekonomian. Katulok zenbait tabernari salax taberna (taberna sexualki probokatzaileak) deitu zien, eta Horaziok, aldiz, fornix et uncta popina, (burdela eta sukalde koipeztatua). Ostatu eta tabernetan likorea saltzeak sexu karga giroa sortzen laguntzen zuen, beraz, oso zaila zen taberna bat burdel batetik bereiztea.
Zenbait idazle klasikok tabernak gaitzetsi zituzten, ez haietan jendea mozkortzen zelako, baizik eta gizateriaren hondakinen paradisua izateagatik, non gaizkileak, esklaboak eta vulgus anonimoa elkartzen baitziren. Haatik, elitearen kideak ez zihoazen tabernetara, bestela beren ospea eta morala kalte zitezkeen. Senekak tabernen giroa argi eta garbi arbuiatu zuen;.
Atrium Vestae eta Clivus Palatinus elkargunearen arteko Sacra Viatik hegoaldeko adreiluzko egiturak "stationes exterarum stateum" gisa identifikatu dira; euren inskripzioak Severotar garaikoak edo geroagokoak dira, K.o. 192ko sutearen ostean. Gelek, banakakoak edo bikoitzak, helburu komertzialak, administratiboak edo erlijiosoak izan zezaketen. Haiek eta taberna ugariek Atrium Vestae inguruan eta Via Novan zehar bilduta erakusten dute, Julio-Klaudiotar garaiaren ostean foroaren handitasuna zentro monumental gisa.
Meritoria hitzak auzo pobreei eta era guztietako establezimenduei egiten zien erreferentzia, maila baxuko ostatuak barne, esplizituki prostituzioarekin lotuak.

### Etxerik gabekoak eta pobrezia

Erroman bizitzea oso garestia zen, Martzialek bere olerkietan salatu zuenez:
| « | Ez da erraza, inon, gizakume batentzat mailaz igotzea pobrezia bere merituen bidean sartzen denean: baina inon ez da ahalegina Erroman baino zailagoa, non errenta handi bat ordaindu behar den ostatu ziztrin batengatik, diru kopuru handi bat zure esklaboen sabelak betetzeko eta zuretzat afari xume bat erosteko. | » |
Pobreenak (egeni) tuguria edo ergasteria izeneko txaboletan bizi ziren. Jatorrian, izen honekin ezagutzen ziren herrietan laboreak gordetzeko eraikinak. Vitruviok tuguriae eta casae deitutakoen ezaugarriak azaldu zituen. Ostian, Erroman bezala, behartsuek beren txabolak eraikin eta monumentu publikoei atxikitzen zizkieten. Arkupekoen zutabeen arteko hutsuneak eta akueduktuenak ere erabiliak ziren txabolak kokatzeko. Noizean behin, hiri-funtzionarioek, legeak aginduta, behin-behineko egitura horiek eraisten zituzten (parapetasia) sute arriskua eta maltzurkeriak (insidiae) ekiditeko;.
Hilerri erromatarrak, askotan errepide nagusietan zehar kokatuak, leku publikoak ziren jendeak bisita zitzan eta, horrela, hildakoen oroimena betikotzeko. Hain ziren publikoak, ezen Martzialen ustez, prostitutak eta eskaleak pertsona garrantzitsuen hilobi abandonatuetan kokatzen ziren bizileku gisa erabiliz. Neguan, termak helburu berarekin erabiltzen ziren.
Eskaleek estera baten gainean egiten zuten lo, belar pixka batekin edo lastozko zaku batekin babestuta. Amiano Martzelinoren arabera, txiro batzuek gaua maila baxuko ostatu epeletan (ganeae) igarotzen zuten. Pobreei emandako babesak gizartean zuten posizioaren bi alderdiak islatzen zituen: batetik, komunitatearen kide gisa onartuak zirela, eta, bestetik, laguntza bertikaleko egituretan sartuta zeudela. Tazitok oinarrizko ezaugarri horiek identifikatu zituen bereiztean herriaren zati errespetagarria –familia handiekin lotuta zegoena– eta herri degradatua, besteak beste, esklaboak eta libertoak, zirkura eta antzerkira maiztasunez joaten zirenak.
Erromatarrak, kaleko eskaleen artean saiatu ziren bereizten benetako behartsuak eta ez zirenak. Seneka gaztea lanean segitzen zutenei, behartsuak izan arren, laguntzearen aldekoa zen, baina uste zuen ez zegoela zertan errukitu beren kabuz konpontzen zirenekin.
Seneka zaharrak, bestalde, zioen ez zela inolako errukirik izan behar eskaleekin, ezta erakusten zituzten deformazio fisikoekin ere. Izan ere, akats fisiko horiek hirugarren pertsona batek eragin ohi zituen, zeinak ez baitzuen inolako eskrupulurik begiak erauzi, eskuak moztu edo hankak hausteko, oinezkoek elbarri horiekiko errukia lortzeko eta jasotzen zituzten limosnez baliatzeko. Beraz, Senekak uste zuen eskaleak kontrolatzea negozio errentagarri samarra izan zitekeela, esklabo iheslariak babestuz eta eskale bihurtzeko aholkatuz lortzen zena. Bere egin zituen, nolabait, Kintilianoren hitzak, eskaleei zuzenduak:
| « | Ez dakit miserableagoak zareten janaria jasotzen edo ematen duzuelako. Ahulak zarete janaria jasotzen duzuelako eta ahultzen zaituenari ematen diozuelako. | » |
Kaleko behartsu (egeni) asko libreak ziren, baina arrazoiak zeuden haien egoera azaltzeko; horietako bat ahulezia fisikoa zen, lanerako oztopo handia zena, eta bestea patroi baten laguntza falta zen. Ezgaitasunak eta ahuleziak ez zieten esklabo zahar eta gaixoei bakarrik eragiten, libertoei ere bai, nahiz eta libertoen erantzukizuna, teorian, ugazabarena edo babeslearena izan. Gerra-ekintzengatik beterano ezinduak ere, seguruenik, kale gorrian bizi ziren. Egiturazko pobreen kopuruak gora egiten zuen aldian-aldian, epidemien, gosearen, langabeziaren edo zorren ondorioz. Talde kaltetuenak emakumeak, haurrak eta etorkinak (peregrini) ziren. Aipatutakoez gain, aldi baterako txiroak aldiro agertzen ziren gizarte maila baxu honetan, bereziki lana aurkitzen ez zutenean, horien artean libertoak eta esklaboak zeuden. Bestalde, Erromako gizarteak ez zuen ekonomikoki finkatuetako taldekideak pobrezia-egoeretara erortzea eragotziko zuen mekanismorik. Edonola ere, laguntza jasotzen zutenak hiriko pobreen multzo txiki bat besterik ez zen. Aristokrazia erromatarrak uste zuen gainerako pobreak ez zirela kontuan hartu behar, arriskutsuak eta alferrak zirelako eta ez zutelako ezer eskaintzeko.
Pobrezia, segur aski, beste herri eta hiri batzuetan baino gogorragoa zen Erroman, biztanleria-dentsitateak eta bizi-egoera txarrek pobrezia handiagoa iradokitzen baitute. Zalantzarik gabe, Erromako auzo marjinalen egoerak pobrezia orokortua sortu zuen, hilkortasunaren gorakadak familiak eta etxeak ezegonkortzen baitzituen. Lehen aipatu bezala, erromatar gizarteak ez zuen behartsuei janari edo diruarekin laguntzeko gogorik. Zerealen sorospena gehiago diseinatu zen bakea mantentzeko, klase nagusiaren kontzientzia soziala baretzeko baino, eta, nolanahi ere, laguntza hori ez zegoen guztientzat eskuragarri.
Martzialek eskaleen bizitza erakutsi zuen, difamazioz salatutako poeta baten bizitzarekin parekatu zuenean:
| « | Herriz herri ibil dadila, alderrai zubi eta muinoetan, eta eskale gosetien artean baxuena, zakurrentzat gordetako ogi ustelaren mokaduak eska dezala. Abendua tristea izan dadila berarentzat, eta negu euritsuak eta logela itxiak hotz tristea luza dezatela. Berak zorioneko dei diezaiola haren ondotik hilkutxan pasatzen denari, baita honi laguntzen zaienei ere. Eta bere azken orduaren haria iruten denean, eta heriotza egunean, motelegia iruditzen zaionean, bere inguruan zakurren uluak entzungo ditu, eta harrapariak uxatu beharko ditu bere trapuak astinduz. | » |
Eskale baten istorioak, gorpua irensteko bere heriotzaren zain zeuden zakurrak uxatzen dituenak, erakusten du muturreko pobrezia Erroman ez zela falta. Lanik ez izatea edo lan egiteko ezintasuna, elikagai falta eta gaixotasunekiko gero eta ahultasun handiagoa ohikoak ziren pobreen artean. Gaixotasunak eta ezintasunak ezinezko egiten zuten elikagaiak modu erregularrean lortzea. Goseak, beste gaixotasun batzuekin lotuta, heriotza eragiten zuen.
Juvenalen arabera, Erromako gutxiengo etnikoak, juduarena kasu, pobreziarekiko kalteberak ziren, immigrazioa handia zelako eta gizarte-laguntza herritarrei bakarrik zuzenduta zegoelako. Gainera, immigrazioak eta hirietan finkatzeak ahaidetasun-loturak hautsi ohi zuten, preseski pertsonak krisiaren garaian babesteko baliagarriak zirenak.
Ez da harritzekoa erromatar eskale talde batzuek euren artean gizarte antolakuntza maila bat finkatzea. Eskekoen kanpamentu edo kolonia bat identifikatu dute Arizian, Erromatik hogei bat kilometrora, Via Apian, Capua eta Puteolirako bidean. Komunitate bateko kide izateak abantailak eta desabantailak zituen eskaleentzat. Giza kontzentrazio horiek limosnak lortzeko lehiatu behar izan zuten arren, gizabanako bat erraz nahas zitekeen jendearekin. Komunitate-bizitzak eskaleei jasaten ari zitzaizkien indarkeriatik nolabaiteko segurtasuna eman ziezaiekeen, eta berdintasun zentzua hain mespretxatutako gizarte batean.
Erromako txiroen egoerak berdintsu jarraitu zuen K.o. 382 arte. Izan ere, urte hartan, Severok, hiriko prefektuak, erromatar eskaleei buruzko txosten bat jaso zuen: bertan bereizten zituen adineko eta fisikoki ezindutako eskaleak (invalidi) eta, nagikeriez eskean zeudenak. Azken horiek salatu behar zituzten eta, esklabo iheslariak izanez gero, ugazabaren jabegora pasatu behar zuten. Hala ere, jaiotzez libreak baziren, legeak colonatus perpetuus ematen zien, hau da, betiko lur-errentamendu bat. Lege hori Erromatar Inperioko eskaletasunari buruz gordetako lehen aitortza juridikoa da.

## Oharrak

* ↑ Ponponioren ustez, eraikin mota hau egokiagoa zen nekazari eremuetan hirietan baino
* ↑ Modu horretan, agintariek ziurtatu nahi zuen nekazaritza bultzatu nahi zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Kuiper 2011, 22-23 orr. .
* ↑ Yavetz 1958, 505 orr. .
* ↑ Carcopino 1984, 19, 80 orr. .
* ↑ Prowse, T., Mays, S., George, M., & Brickley, M 2018, 492-493 orr. .
* ↑ McGinn 2004, 2004, 248 orr. .
* ↑ Patterson 1992, 203 orr. .
* ↑ Carcopino 1984, 41 orr. .
* ↑ Sall. Cat. 53.5.1.
* ↑ Gell. 12.12.2; Cic. Sest. 6.
* ↑ Suet. Ner. 38.
* ↑ Cass. Dio 62.16.1.
* ↑ Plin. HN 17.1.5.
* ↑ Sen. Oct. 831.
* ↑ Suet. Ner. 16.
* ↑ Morley 2005, 198 orr. .
* ↑ Frontin. Aq. 2.110-115.
* ↑ Tac. Ann. 15.43.1.
* ↑ Suet. Ner. 31; Tac. Ann. 15.42.1.
* ↑ Roman 2010, 91 orr. .
* ↑ Tac. Ann. 15.45.1.
* ↑ Porena 2016, 677 orr. .
* ↑ Liu 2017, 20 orr. .
* ↑ Patterson 1992, 203. orr. .
* ↑ Scobie 1986, 401 orr. .
* ↑ Yavetz 1958, 501 orr. .
* ↑ Vitruv. 6.6.
* ↑ Pomp. Dig. 50.16.180.
* ↑ Vitruv. 10, sarrera 2.5., 2.8.8-20.
* 1 2 3 Briones Dieste 2018, 72. orr. .
* ↑ Graham 2008, 58. orr. .
* ↑ Cilliers, L., & Retief, F. P 2012, 46. orr. .
* ↑ Carcopino 1984, 49-50. orr. .
* ↑ Carcopino 1984, 70. orr. .
* ↑ Scobie 1986, 432. orr. .
* ↑ Vitruv. 2.17.
* ↑ Yavetz 1958, 507. orr. .
* ↑ Str. 5.3.7; Suet. Aug. 89.
* ↑ Israelowich 2015, 118 orr. .
* ↑ Patterson 1992, 204. orr. .
* ↑ Ulp. Dig 1.15.4.
* ↑ Livy 24.47.15.
* ↑ Plin. NH, 19.4
* 1 2 3 Eddy 2015, S24. orr. .
* ↑ Purcell 2007, 296. orr. .
* ↑ Scobie 1986, 401. orr. .
* ↑ Val. Max. 4.4.8; Plut. Aem. 5.4.
* ↑ Tac. Ann. 15.43.
* ↑ Yavetz 1958, 504. orr. .
* ↑ Carcopino 1984, 78. orr. .
* ↑ Yavetz 1958, 515. orr. .
* ↑ Craver 2010, 150-151. orr. .
* ↑ Flohr 2020, 7. orr. .
* ↑ Mac Mahon 2006, 297. orr. .
* ↑ Liu 2017, 24. orr. .
* ↑ Varro Ling. 5; Ulp. Dig. 18.1.32.
* ↑ Paul. Dig. 33.7.13.
* ↑ Ulp. Dig. 8.5.8.5.
* ↑ Cic. Phil. 2.9.21.
* ↑ Tac. Ann. 15.34.
* ↑ Varr. Ling. 7
* ↑ Mac Mahon 2006, 290. orr. .
* ↑ Smith 1874, 639. orr. .
* ↑ Alonso Alonso 2014, 12. orr. .
* ↑ Alonso Alonso 2014, 12, 15. orr. .
* ↑ Cilliers, L., & Retief, F. P 2012, 50. orr. .
* ↑ Cilliers, L.; Retief, F. P 2006, 9. orr. .
* ↑ Mart. Ep. 1.34.
* ↑ McGinn 2004, 12. orr. .
* ↑ Catull. 37.1; Hor. Epist. 1.14.21.
* ↑ McGinn 2004, 17. orr. .
* ↑ Juv. 8.171-182.
* ↑ Sen. Ep. 51.4
* ↑ Fagan 2006, 373. orr. .
* ↑ Boatwright 2011, 132. orr. .
* ↑ ILS 8351.
* ↑ Paul. Dig. 7.1.13; Ulp. Dig. 17.2.52.15, 47.10.5.5, 50.16.198.
* ↑ Mart. Ep. 3.164-167
* ↑ Pomp. Dig. 50.16.180.
* ↑ Vitruv. 2.1.4-5; Scobie, A., 1986, 402. or.
* ↑ Lex Juliana Municipalis 17
* ↑ Grey 2003, 287. orr. .
* ↑ Mart. Ep. 1.34.8; 3.93.15.
* ↑ Ulp. Dig. 47.12.3.11.
* ↑ Graham 2008, 22-23.) orr. .
* ↑ Amm. Marc. 14.6.25.
* ↑ Tac. Hist. 1.4.12; Cic. Att. 1.16.11
* ↑ Sen. Clem. 2.6.3.
* ↑ Sen. Controv. 10.4.3.1.
* ↑ Sen. Controv. 10.4.19.6.
* ↑ Grey 2003, 287-289. orr. .
* ↑ Sall. Cat. 37.1-4.
* ↑ Graham 2008, 49. orr. .
* ↑ Mart. Ep. 10.5.
* ↑ Erdkamp 2013, 268. orr. .
* ↑ Juv. 3.10-16, 6.542-556.
* ↑ Juv. 4.117; Mart. Ep. 2.19.3, 10.68.4, 12.32.10.
* ↑ Grey 2003, 284-285. orr. .

## Bibliografia

* (Gaztelaniaz) Alonso Alonso, M. Á. (2014). «Fuentes literarias y epigráficas para el estudio de los valetudinaria urbanos en el mundo romano» Classica et Christian 1 (9): 11-34. or. ISSN 1842-3043. (Noiz kontsultatua: 2024-11-25).
* (Ingelesez) Boatwright, M. T. (2011). «Women and Gender in the Forum Romanum» Transactions of the American Philological Association: 105–141. or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Gaztelaniaz) Briones Dieste, Víctor. (2018). «La antigua Roma y las zoonosis» Revista Complutense de Ciencias Veterinarias 12 (2): 71-80. or. doi:10.5209/RCCV.60895. ISSN 1988-2688. (Noiz kontsultatua: 2024-11-25).
* (Gaztelaniaz) Carcopino, J. (1984). La vida cotidiana en Roma en el apogeo del imperio. , 481 or. ISBN 950-506-092-0. (Noiz kontsultatua: 2024-11-25).
* (Ingelesez) Cilliers, L.; Retief, F. P, L. (2006). «Medical practice in Graeco-Roman Antiquity» South African Medical Journal 8 (98): 481. ISBN PMID: 17024743. (Noiz kontsultatua: 2024-11-25).
* (Ingelesez) Cilliers, L., & Retief, F. P. (2012). «City Planning in Graeco-Roman Times with Emphasis on Health Facilities» Akroterion (51): 43-56 or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Craver, S. E. (2010). «Urban Real Estate in the Late Republican Rome» Memoirs of the American Academy in Rome (55): 135-158 or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Eddy, J. J. (2015). «The Ancient City of Rome, Its Empire, and the Spread of Tuberculosis in Europe» Tuberculosi,s 95 (1): S23-S25 or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Erdkamp, P. (2013). «The food supply of the Capital» The Cambridge Companion to Ancient Rome: 262-277. or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Fagan, G. G. (2006). Leisure. , 369-384. or or..
* (Ingelesez) Flohr, M. (2020). Urban Space and Urban History in the Roman World. , 89 or or. doi:https://doi.org/10.4324/9780367809331. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Graham, E. (2008). «The Burial of the Urban Poor in Italy in the Late Roman Republic and Early Empire» BAR Int 1565: or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Grey, C. (2003). «Controlling the Urban Mob: The colonatus perpetuus of CTh 14.18.1.» Phoenix 57 (3/4): 284–299. or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Israelowich, I. (2015). Patients and healers in the High Roman Empire. , or or. ISBN 978-1-4214-1628-1. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Kuiper, K. (2011). «Ancient Rome: from Romulus and Remus to the Visigoth invasion» Britannica Educational Publishing.: 23-56. ISBN 978-1-61530-207-9..
* (Ingelesez) Liu, J. (2017). «Urban Poverty in the Roman Empire: Material Conditions» Paul and Economics: 23-56. or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Mac Mahon, A. (2006). «Fixed-point retail location in the major towns of Roman Britain» Oxford Journal of Archeology 25 (3): 289-309. or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) McGinn, T. (2004). The Economy of Prostitution in the Roman World: A Study of Social History and the Brothel. doi:https://doi.org/10.3998/mpub.17679. ISBN 978-0-472-11362-0. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Morley, N. (2005). «The salubriousness of the Roman city» Health in Antiquity: 192-204. or. ISBN 0415220653,9780415220651,9780203323847. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Patterson, J. R. (1992). «The City of Rome: From Republic to Empire» The Journal of Roman Studies 82: 186-215. or. doi:doi.org/10.2307/301291. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Italieraz) Porena, P. (2016). «Il lavoro infantile» Storia del Lavoro in Italia, diretta da F. Fabbri, I. L’età romana. Liberi, semiliberi e schiavi in una società premoderna: 663-685. or. ISBN 9788869443510. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Prowse, T., Mays, S., George, M., & Brickley, M. (2018). «Latitude, urbanization, age, and sex as risk factors for vitamin D deficiency disease in the Roman Empire» American Journal of Biological Anthropology 167 (3): 484-496. or. doi:https://doi.org/10.1002/ajpa.23646. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Purcell, N. (2007). «The Horti of Rome and the Landscape of Property» Ancient Roman Villa Gardens: 287-203. or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Roman, L. (2010). «Martial and the City of Rome» The Journal of Roman Studies 100: 88-117. or. doi:https://doi.org/10.1017/S0075435810000092. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Scobie, A. (1986). Slums, Sanitation, and Mortality in the Roman World. , 399-433. or or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Smith, W. (1874). A Dictionary of the Roman and Greek Antiquities. , or or. (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* (Ingelesez) Yavetz, Z. (1958). «The Living Conditions of the Urban Plebs in Republican Rome» Latomus 3 (17): 500-517..

## Ikus, gainera

* (ing) Subura
* (ing) Domus Transitoria

## Kanpo estekak

* CIL (Corpus Inscriptionum Latinarum)
* ILS (Inscriptiones Latinae Selectae).
* LTUR (Lexicon Topographicum Urbis Romae Suburbium)
* Oxford Classical Dictionary, 4th Edition, Abbreviations List https://oxfordre.com/classics/page/3993
* Datuak: Q3125390
* Multimedia: Domus / Q3125390