# Manuela Saborido Muñoz

Manuela Saborido Muñoz, ezagunagoa Manolita Chen artistikoki (Arcos de la Frontera, Cadiz, 1943ko urriaren 1a) cadiztar artista, enpresaburua eta ekintzailea da, 1985ean adopzio eskubidea aitortu zitzaion lehen emakume transexualetako bat izateagatik eta Espainian LGTBI kolektiboaren erreferente izateagatik ezaguna.

## Bizitza

Saborido Cadiz probintziako Arcos de la Frontera herrian jaio zen. Aita, txikia zenean hil zitzaion alkoholismoaren ondorioz, eta ama alargun hamaika umeren ardurapean geratu zen. Txikitatik emakume identifikatu zen, eta, horregatik, bere familiak eta inguruko batzuek baztertu egin zuten, genero identitatearengatik.

### Lan ibilbidea

Sei urterekin etxeak garbitzen jardun zuen janari truke, eta hamaikarekin zapatari ikastun. Aldi batez, Saboridok hartu zuen familiaren negozioaren ardura, Maria la Viuda izeneko tabernarena, eta inguruko erreferentziazko leku bihurtu zuen, zerbitzuaren eta kalitatearen kontzeptuak eboluzionatu zuelako, alkatetzak ixtea erabaki zuen arte. Gertaera horren ondorioz, Villanueva i la Geltrúra (Bartzelona) emigratu zuen 1960ko hamarkadaren hasieran, eta igeltsero, garbitzaile, sukaldeko laguntzaile eta egunkarien banatzaile aritu zen bertan. Haurtzaroan eta gaztaroan Saboridok jasan zituen pobrezia eta tratu txarrek Parisera eraman zuten, eta 16 urte besterik ez zituela vedette bihurtu zen. Gero, Kordobara destinatu zuten, Frankismoko derrigorrezko soldadutza betetzeko, baina bere lankideen tratu txarren ondorioz eta sartzeko proba fisikoak pasatu ez zituenez, Jerezera bidali zuten sukaldeburu.
Saborido bi aldiz ezkondu zen, lehenengo aldiz 20 urterekin, eta bigarren aldiz 1966an, 24 urterekin, 28 urte iraun zuen bikoteak. 1969an Casablancan ebakuntza egin eta gero Bartzelonan jarri zen bizitzen, eta bere ibilbide artistikoari, koplari abeslaritzari, ekin zion. Paco Españak kontratatu zuen, eta Espainiako hainbat antzokitan lan egiten hasi zen. Espainiatik kanpo, Parisen, Erroman, Berlinen, San Frantziskon eta Las Vegasen aurkeztu zen. Juanito Navarroren konpainiakoa izan zen, eta Lola Floresekin eta Juanito Valderramarekin ere aritu zen. Bere ibilbidea indartu ondoren, bere konpainia propioa sortu zuen, Manolita Chen izenekoa. Ezaguna izan arren, hiru aldiz ezarri zioten Alferren eta Gaizkileen Legea.
Espainiako trantsizioan LGTB eskubideen aldeko ekintzaile bihurtu zen, eta herrialdean kausa hori babesteko egin ziren lehen manifestazioetan parte hartu zuen, eta Torremolinoseko Begoña pasartea bisitatu zuen hainbat aukeratan, non hainbat LGTB denda zegoen. 1980ko hamarkadaren hasieran, bere ibilbide artistikoa utzi eta Arcoseko ostalaritzako enpresari bihurtu zen. El Camborio, El Rincón Andaluz eta La Cuadra kabaretak eta Los Tres Caminos jatetxea ireki zituen, herrialde osoko bezeroak hartu zituzten lokalak.
1985eko martxoan, Saborido herrialdeko lehen adopzio-ama transexuala bihurtu zen. Lehen alaba Down sindromea zuen Maria izan zen, eta gero Alfonso eta Jose semeak izan ziren, biak garun paralisiarekin. Espainiako Telebistan elkarrizketatutako lehen emakume transexuala ere izan zen, Jose Maria Iñigoren saioan, 80ko hamarkadan. Handik gutxira, dibortziatu egin zen, eta depresio batek ia hondamendira eraman zuen; ondorioz, negozioak itxi behar izan zituen.
Senar ohiarekin eta estupefazienteen trafikoarekin lotutako delitu batengatik zigortu zuten Saborido, eta 2004an espetxeratu egin zuten. Gerora, nahiz eta errudun ez izan, aitortu zuen errudun jo behar izan zuela bere burua. Bederatzi hilabetez egon zen atxilotuta Cadizko Puerto II espetxean; denbora horretan, Saborido espetxeko liburutegiko buru bihurtu zen, eta gaixo eta zailtasunak zituzten presoak zaintzen jardun zuen.
Bizitzan zehar, estilo isabelinoko dekorazio piezak eta zaharkinak bildumatu zituen etxerako, eta, 2013ko abuztuan, museo bihurtu zuen; sarreren salmentarengatik jasotzen duen dirua bere jaioterriko jendearen gizarte laguntzara bideratzen du.
2021ean, Manuela Saborido. Manolita Chen. Arcos de la Frontera izeneko Fundazioa eratu zuen. "Manuela Saborido andreak LGTBI kolektiboaren eta egoera ahulean dauden beste kolektibo batzuen aldeko ekintzaile lanean utzitako ondarea sustatzeko, eta bere bizitzaren parte diren kausa sozial eta eskubide-berdintasunaren aldeko borroka guztiak sustatzeko eta ezagutarazteko". Fundazioaren funtzionamendurako, higiezinen eta artelanen ondare guztia dohaintzan eman zuen, eta horrek lagundu zion, Inserta Andalucía erakundearekin lankidetza-hitzarmen bat sinatzearekin batera, LGTBI komunitateko kide izateagatik errefusa jasan duten pertsonei aterpea ematen dien lehen harrera-etxea inauguratzen. Elkarte hori Arcos de la Fronteran dago, eta Fundazioaren proiektuaren parte da. 2023an, Sevillako Pablo de Olavide Unibertsitateko ‘Flora Tristan' Gizarte, Kultura eta Teknologia Berrikuntzarako Nazioarteko Espazioan dago egoitza Fundazioa.

## Manolita Chen izen artistikoari buruzko eztabaida

Espainiako trantsizioan Manuela Fernández Pérez (Manolita Chen izenez ezagunagoa) artista eta zirku-enpresariak lortutako ospeari esker, zirku-lehiak estrategia bat asmatu zuen, trabesti bat sortu, bere doblea izan zedin. Horrela agertu zen Saborido, Fernandezen izen artistikoa erabili zuena, bere esketx batzuk bertsionatu zituen, eta Bartzelonako Paraleloan hasi zen lanean. Egoera horrek nahasmen handia sortu zuen miresleen artean, benetako Manolitaren generoa eta Manolita Chen-en Teatro Chino-k zuen sinesgarritasuna zalantzan jarri zutenen artean. Sevillako epaitegi batera eraman zuten egoera, eta han egiaztatu zuten ez batak ez besteak ez zutela legez erregistratuta Manolita Chen izena, eta, beraz, auzia ebatzi egingo zela, beraz, auzia erabaki zen bi aldeak ados jartzeko aginduta. Baiezkorik eman gabe hil zen Fernandez.

## Aitorpenak eta sariak

* Saborido, Espainiako eszenan leku bat egiten duen lehen artista transexualetako bat izateagatik ez ezik, LGBT kolektiboaren borrokaren erreferente bat izateagatik ere da ezaguna. Andaluziako Transexualen Elkarteak (ATA) sari bat eman zion 2014an, askatasunaren aldeko borrokan, normalizazioan, ikusgarritasunean eta transexuala izatea delitua zen sasoian izan zuen ausardiarengatik egindako ibilbideari.
* Valeria Vegas valentziar idazle eta dokumentalistak 2016an eskaini zuen bere lehen dokumentala, Manolita, la Chen de Arcos (2016), Saboridoren bizitzari buruzkoa. Bertan, Vegas zuzendariak, 60 minututan, Saboridok Espainian lehen ama transexuala izateko igaro zuen adopzio-prozesua kontatu zuen, baita bere ibilbide artistiko eta enpresaburukoan izandako zenbait gertakari ere. Espainiako dokumental Onenaren saria jaso zuen lan horrek, Madrilgo 21. LGBT Nazioarteko Zinema Jaialdiaren, LesGaiCineMad-en, edizioa, gai horri buruz gaztelaniaz hitz egiten den herrialdeetan garrantzitsuena eta Triangulo Fundazioak 1996tik antolatzen duena. Gainera, dokumental hau hainbat ekitalditan proiektatu da, hala nola Sevillako II Cultura con Orgullo Jaialdian 2018an, edo Madrilgo Ateneoan, 2019ko ekainean, Homofobiaren Aurkako Liga Artistiko-Kulturala (LACAH) plataformak antolatu zuen aniztasunaren hilabetea dela eta.
* 2018an, Saborido Cadizeko Orgullo Serranoren lehen pregoilaria izan zen bere bosgarren edizioan, eta, gainera, bere bizitzari omenaldia egin zioten ekitaldi horretan. 2019ko ekainaren 13an, Saboridok, Jose Garcia Fernandezek eta Juan Bellidok LGTBI kolektiboko ordezkari gisa aitortza jaso zuten, eta Cadizko Udalak eman zien, LGTBI Memoria Ekitaldian. Jarduera hori Cadizeko programazioaren parte izan zen, Orgullo 2019: historia, borroka eta memoria programazioaren barruan, LGTBI harrotasunaren astearen eta Lgtbifobiaren aurkako eta Cadizko hiriko aniztasun afektibo-sexualaren eta genero-aniztasunaren aldeko I. Planaren onarpenaren barruan, “Cadizko hiriaren garapen afektibo-sexuala eta genero-aniztasuna aldarrikatzeko” helburua betez.
* Pasaje Begoña Fundazioaren bultzadari esker, 2020an, +Social saria jaso zuen LGTBI pertsonen eta haien senideen kategorian. Andaluziako Juntak ematen du sari hori 2017tik, "ahulenen bizitza hobetzen duten lanetan gizarteari 'plus' bat ematen dioten erakunde edo pertsonen lana eta konpromisoa" aitortzeko.
* 2022an, Saboridok Arcoíris de Jerez Saria jaso zuen, “pertsona transexualen eskubideen aldeko borrokalari nekaezin gisa aitortzeagatik, LGTBI+ kolektiboaren erreferente bihurtu dena”, eta bere ibilbideari balioa emanez, “bere jaiotzatik desberdin sentitzen denaren eta aske izan nahi duenaren diskriminazioa jasan zuelako”. 2016tik ematen den saria da, Jerez de la Fronterako Udalaren LGTBIQA+ harrotasunaren programazioaren parte gisa, "sexu-orientazioarengatik edo genero-identitatearengatik diskriminazioa eta desberdintasunak erauzteko lan egiten duten pertsona edo erakundeen lana aitortzeko" helburuarekin.
* LGTBI Harrotasunaren festako pregoilari gisa gonbidatu zuten Algecirasen. Era berean, urrian, Zuzeneko Sari Gorrien Urrezko Kondekorazioa jaso zuen; ekitaldi horretan, gainera, Guardia Zibila saritu zuten, eta agenteak, LGTBI kolektiboko kideak, barkamena eskatu zion Saboridori bere erakundeko kideek iraganean emandako tratuarengatik.
* Rafael Robles Gutierrez espainiar zinemagileak, Rafatal izenarekin ezagunagoa denak, TransUniversal dokumentala estreinatu zuen 2023ko Malagako Zinemaldian, Trans pertsonen eskubideak aitortzeko borrokaren historia kontatzen duena, Saboridok kontakizunaren hari gidari lanak egiten ditu, beste 20 pertsonarekin batera: Daniela Santiago, Rodrigo Cuevas, Bruno Campos, Divino, Ángelo Néstore, Elizabeth Duval, La Prohibida, Pink Chadora, Mar Cambrollé, Martina Benvenutto, Lara Sajen, Topacio Fresh, Cris Calvente, Ángel Calvente, Ethan Alcaraz, Carla Antonelli, Martín Moniche, Valeria Vegas, Juani Ruiz eta Samantha Hudson. Urte bereko martxoan, Trans Ikusgarritasunaren Nazioarteko Eguna zela eta, Huelvako Unibertsitateak eta Huelvako Udalak topaketa bat antolatu zuten, eta Saborido gonbidatu zuten bere bizitzaz eta ibilbideaz hitz egitera. Unos cuerpos son como flores. Naturalezas trans (Gorputz batzuk loreak bezalakoak dir. Trans Natura) erakusketaren parte ere izan zen. Erakusketa Sevillako Santa Clara Espazioan egon zen ikusgai, Pablo Peinado margolari espainiarrak komisariatuta, eta 40 argazkilarik egindako 140 erretratu bildu zituen, non Saborido bost protagonistetako bat izan zen, Nacha la Macha, Blanca Mateos, Candela Garcia Lopez eta Deborah Santa Cruzekin batera.
* Bere izena duen kale bat du Torremolinosen, "Pasaje Manolita Chen" izenekoa, Isabel Manoja etorbideko 5. eta 7. zenbakien eta Montmartre kalearen artean dagoena, eta 2023ko otsailean onartu zuten osoko bilkuran, Pasaje Begoña elkarteak proposamena egin ostean.

## Erreferentziak

* 1 2 Cádiz, Diario de. (14 de junio de 2019). «Toda una vida contra una cuchara marcada con una cruz» Diario de Cádiz.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 Cádiz, Diario de. (26 de mayo de 2013). «Manolita y las reliquias» Diario de Cádiz.
* 1 2 3 4 5 6 «Las siete vidas de Manolita Chen» Hoy 5 de enero de 2014.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 SUR), Francisco Romero (LA VOZ DEL. «“¿Qué tienen que ver los genitales con el corazón y el sentimiento?”» ctxt.es | Contexto y Acción.
* 1 2 «Manolita Chen, la primera mujer trans española en adoptar que vivió en el Torremolinos liberal» El Español 2021-11-21.
* ↑ País, El. (28 de marzo de 1985). Manuel Saborido Muñoz,. ISSN 1134-6582..
* ↑ «Aquella vez que rescató los pendientes de una enloquecida Lola Flores» Vanity Fair 5 de mayo de 2018.
* ↑ Benitez, Javier. (30 de marzo de 2005). Manolita Chen, condenada a tres años por tráfico de estupefacientes. ISSN 1134-6582..
* ↑ «Resolución de 18 de junio de 2021, de la Dirección General de Justicia Juvenil y Cooperación, por la que se inscribe en el Registro de Fundaciones de Andalucía la Fundación Manuela Saborido. Manolita Chen. Arcos de la Frontera.» www.juntadeandalucia.es.
* ↑ «Fundación Manuela Saborido ”Manolita Chen”» Asociación Pasaje Begoña - Cuna de los derechos y libertades LGTBI.
* ↑ Rojo, Manuel. (2022-12-27). «Manolita Chen: la artista dona todo para ayudar la comunidad LGTBI» Shangay.
* 1 2 Somos de Colores recibe a Manolita Chen, histórica activista por los derechos y libertades del colectivo LGTBI+ » Somos de Colores. 2022-11-08.
* ↑ Cádiz, Diario de. (2022-03-09). «Manolita Chen abrirá en Arcos un hogar para jóvenes LGTBI» Diario de Cádiz.
* 1 2 lavozdelsur.es. (2022-10-28). «Nunca es tarde: una guardia civil pide perdón a Manolita Chen por los abusos de otros agentes en la dictadura» lavozdelsur.es.
* ↑ Rojas, Sara. (2023-04-10). «Sevilla acoge un nuevo "espacio de libertad" LGTBI con el espíritu de Manolita Chen y el Pasaje Begoña» elDiario.es.
* ↑ «La Fundación Manuela Saborido y la Asociación Pasaje Begoña se incorporan al Espacio Internacional de Innovación Social de la UPO» DUPO - Diario de la Universidad Pablo de Olavide 2023-04-10.
* ↑ «Respaldo al nuevo espacio de la Fundación Manolita Chen y Pasaje Begoña en la Universidad Pablo de Olavide» Junta de Andalucía.
* ↑ H/Creada:10-01-2017, Lluìs Fernández | La RazónÚltima actualización:26-11-2019 | 13:12. (10 de enero de 2017). «Manolita Chen, la «vedette» bajo la carpa» La Razón.
* ↑ Fraguas, Rafael. (11 de enero de 2017). Muere la ‘exvedette’ Manolita Chen. ISSN 1134-6582..
* ↑ «Manolita Chen, la reina de la cultura sicalíptica» El Español 10 de enero de 2017.
* ↑ Román, Manuel. (11 de enero de 2017). «Muere Manolita Chen, la 'vedette' del Teatro Chino» Chic.
* ↑ Manolita Chen, última entrevista de la vedette y empresaria. .
* 1 2 prensa, Gabinete de. (13 de junio de 2019). «Cádiz con orgullo reconoce la historia, la lucha y la memoria» Transparencia.
* ↑ Press, -Europa. «ATA entregará al Defensor del Pueblo un Premio Extraordinario 'Muestra-T' por su defensa de la Ley de Transexualidad» www.teinteresa.es.
* ↑ Manolita, la Chen de Arcos (2016). .
* ↑ «MANOLITA, LA CHEN DE ARCOS» Matadero Madrid.
* ↑ «Manolita, la Chen de Arcos» murciaefilm.es.
* ↑ «Palmarés Oficial 2016 - 21ª edición del LesGaiCineMad» LesGaiCineMad 2019.
* ↑ «II Festival Cultura con Orgullo 2018» culturaconorgullo.artesescenicasdeandalucia.com.
* ↑ «Mes de la diversidad. Manolita , la Chen de Arcos. Proyección del documental dirigido por Valeria Vegas y coloquio / Actividades / Agenda / Inicio - Ateneo de Madrid» www.ateneodemadrid.com.
* ↑ Cádiz, Diario de. (26 de abril de 2018). «Manolita Chen será la pregonera del 'Orgullo serrano'» Diario de Cádiz.
* ↑ «Ayuntamiento de Cádiz - Actualidad y noticias de Cádiz | CÁDIZ CON ORGULLO 2019: HISTORIA, LUCHA Y MEMORIA» institucional.cadiz.es.
* ↑ «Homenaje a Manolita Chen, una exposición, mesa redonda y cine en la semana del Orgullo en Cádiz» lavozdelsur.es 10 de junio de 2019.
* ↑ Pérez-Bryan, Ana. (2021-06-17). «Los premios Andalucía +Social distinguen el compromiso «de la buena gente»» Diario Sur.
* ↑ «Fundación Manuela Saborido ”Manolita Chen”» Asociación Pasaje Begoña - Cuna de los derechos y libertades LGTBI.
* ↑ Jerez, Diario de. (2022-06-17). «Vida e historia de Manolita Chen, premio Arcoíris de Jerez» Diario de Jerez.
* ↑ Jerez, Diario de. (2022-06-16). «'Manolita Chen' recibe el Premio Arcoiris dentro de la programación del Orgullo LGTBIQA+» Diario de Jerez.
* ↑ Jerez, Diario de. (2022-06-17). «‘Manolita Chen’ recibe en Jerez el Premio Arcoiris a una vida dedicada a defender los derechos de las personas LGTBI» Diario de Jerez.
* ↑ «El Premio Arcoíris de Jerez 2022 reconoce a Manuela Saborido Muñoz, 'Manolita Chen'» www.masjerez.com.
* ↑ Sur, Europa. (2022-07-09). «Manolita Chen pregona un Orgullo LGTBI en Algeciras tan festivo como reivindicativo» Europa Sur.
* ↑ Alcaraz, Ethan; Antonelli, Carla; Benvenutto, Martina. (2023-03-12). Transuniversal. Producción Rafatal.
* ↑ Hoy, Málaga. (2023-03-16). «Rafatal, director del documental 'TransUniversal': "Las mujeres trans son las peor tratadas y representadas"» Málaga Hoy.
* ↑ «Festival de Málaga» festivaldemalaga.com.
* ↑ Laghrissi, Chaima. (2023-03-13). «Manolita Chen: «Ni trans ni tren, no me gustan las etiquetas. Yo siempre he sido mariquita»» La Opinión de Málaga.
* ↑ «Festival de Cine de Málaga, Transuniversal» CanalSur Más.
* ↑ «La Diputación de Málaga acoge la presentación del documental 'TransUniversal', cuarto largometraje del director Rafatal» www.europapress.es.
* ↑ «Manolita Chen muestra en Huelva su historia de superación como mujer trans y su faceta solidaria» La Vanguardia 2023-03-29.
* ↑ Huelva, Diario de. (2023-03-27). «Encuentro con Manolita Chen, referente de la lucha por la igualdad de derechos del colectivo LGTBI+» Diario de Huelva.
* ↑ «Una exposición en el Espacio Santa Clara homenajea a las pioneras en la lucha por los derechos del colectivo trans» sevilla 2023-02-10.
* ↑ Redacción. (2023-02-09). «Homenaje a las pioneras en la lucha del colectivo trans» Sevilla Actualidad.
* ↑ «El Espacio Santa Clara homenajea a las pioneras en la lucha por los derechos del colectivo trans con la exposición ‘Unos cuerpos son como flores. Naturalezas trans’» Ayuntamiento de Sevilla 2023-02-09.
* ↑ Rivas, Marina. (2023-03-31). «Manolita Chen ya tiene su pasaje en Torremolinos» Diario Sur.
* ↑ Hoy, Málaga. (2023-03-31). «Torremolinos inaugura el 'Pasaje Manolita Chen', referente histórico de la lucha trans» Málaga Hoy.
* ↑ O, L.. (2023-04-01). «Manolita Chen entra en la memoria eterna de Torremolinos» La Opinión de Málaga.

## Kanpo estekak

* Manuela Saborido Fundazioaren webgune ofiziala. Manolita Chen. Mugako Arkuak.
* Dokumentala Manolita, la Chen de Arcos en filmin
* TransUniversal dokumentalaren trailerra, Canal Sur Más katearen webgunean ikusgai.
* Manolita Cheni elkarrizketa YouTuben.
* Manolita Cheni elkarrizketa YouTubeko Canal Nou saioan
* Radio Arcoseko Manolita Cheni elkarrizketa YouTuben
* Datuak: Q96193590