OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Emmanuel Levinas

Emmanuel Levinas (Kaunas, Lituania, 1906ko urtarrilaren 12a - Paris, Frantzia, 1995eko abenduaren 25a) lituaniar jatorriko frantses filosofoa izan zen.

## Biografia

Estrasburgon egin zituen filosofia-ikasketak, eta Friburgon Heidegger eta Husserlen eskoletara joan zen. Harrezkero, fenomenologia onartu eta filosofia hori Frantzian zabaltzen lagundu zuen. Israeldarren Ekialdeko Eskola Normalaren zuzendari izan zen, eta filosofia-irakasle ere bai Poitiers, Paris-Nanterre eta Sorbonako unibertsitateetan.
Levinasen pentsamendua zentzu erlijioso eta metafisikoez beterik dago. Aniztasunaren eta desberdintasunaren defendatzailea izanik, eztabaida etengabeak izan zituen hegeliar kutsuko totalitarismoekin. Haren lan nagusiak dira: De l´existence à l´existant (1947, "Izatetik izatedunarengana"); Le Temps et l´Autre (1948, "Denbora eta Bestea"); Totalité et Infini (1961, "Osotasuna eta mugagabetasuna"); Difficile Liberté. Essais sur le judaïsme (1963, "Askatasun korapilatsua. Judaismoari buruzko saiakerak"); Humanisme de l´autre homme (1972, "Beste gizonaren humanismoa"); "Maurice Blanchoti buruz" (1975); "Etika eta mugagabetasuna" (1982) eta Hors sujet (1987).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q153034
* Multimedia: Emmanuel Levinas / Q153034
# Tirapuko gatzagak

Tirapuko gatzagak Tirapun (Nafarroa Garaia) egon ziren ustiaketan 20. mendera arte. Euskal Herriko gatzagen artean, lurruntze naturalean oinarriturikoen motakoak ziren gatzaga hauek.

## Historia

Gatzagen aipu zaharrena 1100. urtekoa da, Añorbe eta Tirapuko nekazariei buruzko dokumentu batekoa. Udalerriaren iparraldean zeuden, belardiaren eta hiru mugetako zubiaren artean (Tirapu, Añorbe eta Ukar). Ustiapena udan egiten zen. Iturburuko putzutik gatzuna ateratzen zen, larrain batzuetara eramaten zena, eta han, eguzkia berotzen zenean, likidoa lurrundu eta gatza geratzen zen. Tirapukoa oso gatz fin eta kalitate onekoa zen.
Gatzagetako urteko ekoizpena eguraldi txarraren eta ekaitzen araberakoa zen, batez ere. XVII. mendearen hasieran, ustiaketak diru-sarrera ona ematen zien bizilagunei eta kanpotik gatzagetara lanera joaten ziren peoi ugariei. Gatz-larrainak bizilagunenak ziren, eta batzuk, udalarenak, aldizka errentan ematen zituztenak. 1970eko hamarkadara arte egon ziren lanean, errentagarriak ez zirenez, abandonatuta geratu baitziren.

## Erreferentziak

* 1 2 (Gaztelaniaz) Lizarraga, José Javier. (2014). Historia de Tirapu y Valdizarbe. Aproximación inicial documentada.. Iruñea ISBN 978-84-942556-2-5. (Noiz kontsultatua: 2024-10-17).
# Toti Dal Monte

Toti Dal Monte (Antonietta Meneghel) (1893 – 1975) italiar soprano liriko ospetsua izan zen,Arturo Toscaniniren gustukoena eta Pucciniren Madama Butterfly paperean.

## Bizitza

Mogliano Veneton jaio zen, eta Milango La Scalan egin zuen debuta hamazazpi urterekin, Riccardo Zandonairen Francesca de Riminin. Bere urretxindor ahotsa mundu osoan ezaguna izan zen, Amina (lo-ibilaria), Lucia (Lucia di Lammermoor) eta Gildan (Rigoletto) nabarmenduz.
Madama Butterfly bezala, historiara pasa zen interpretazio oso pertsonal batekin.
Arrakasta lolrtu zuen Milanen, Parisen, Londresen, Chicagon, New Yorken (1924, Luzia), Buenos Airesko Colon antzokian (1923 eta 1927, Gilda) eta Australian, Nellie Melbak gonbidatuta.
1943an erretiratu zen abeslari jardueratik, baina noizean behin agertzen jarraitu zuen antzerkian eta filmetan, besteak beste, Enrico Maria Salernoren Anónimo veneciano filmean.

## Diskografia

* Puccini, Madama Butterfly / De Fabritiis, Beniamino Gigli
* Toti dal Monteko artea, hainbat

## Erreferentziak

* ↑ «Toti dal Monte (1898-1975) - II» Gramophone (Noiz kontsultatua: 2024-10-17).

## Bibliografia

* The Last Prima Donnas de Lanfranco Rasponi, Alfred A Knopf, 1982

## Kanpo estekak

* Italierazko artikulua
* Bio ingelesez
* Kritika ingelesez Sydneyn
* filmografia
* Datuak: Q180288
* Multimedia: Toti Dal Monte / Q180288
# Bidania

Bidania Gipuzkoako erdialdeko herri bat da, Bidania-Goiatz udalerria osatzen duten bi herrietako bat. 1964ko abenduaren 21ean udalerri izateari utzi zion, ondoan zegoen Goiatz auzoarekin batu baitzen. Bi herrietako elizak 750 metroko distantziara baino ez daude, eta inguruan ez dute beste herririk, Oria eta Urola haranen arteko mendietan baitaude.
Bidaniak 9,66 kilometro koadroko azalera zuen, eta batzerakoan 600 bat biztanle zituen. Bidegoian udalerria sortzean, udaletxe berria Bidaniako lurretan jarri zuten.
Gaur egun ez da udalerria, baina hala ere erraza da Goiaztik ezberdintzea, bien herriguneen artean ez baitago bat-egiterik.

## Demografia

* Bidaniako biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* Ilunbe baserria

## Jaiak

* Bidaniko jaiak abuztuaren 24an dira, San Bartolome egunean.

## Argazki galeria

* Bidaniko San Bartolome eliza.
* Bidania, argazki historiko batean.
* Bidanian dago Bidania-Goiazko udaletxea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q969513
* Multimedia: Bidania / Q969513
# Goiatz

Goiatz Gipuzkoako erdialdeko herri bat da, Bidania-Goiatz udalerria osatzen duten bi herrietako bat, Tolosaldeko eskualdekoa. 1964ko abenduaren 21ean udalerri izateari utzi zion, ondoan zegoen Bidania auzoarekin batu baitzen. Bi herrietako elizak 750 metroko distantziara baino ez daude, eta inguruan ez dute beste herririk, Oria eta Urola haranen arteko mendietan baitaude.
Goiatzek 3,71 kilometro koadroko azalera zuen, eta batzerakoan 200 bat biztanle zituen. Bidania-Goiatz udalerria sortzean, udaletxe berria Bidanian jarri zuten, lurraldez eta biztanleriaz handiagoa baitzen.
Gaur egun ez da udalerria, baina hala ere erraza da Bidanitik ezberdintzea, bien herriguneen artean ez baitago bat-egiterik.

## Demografia

* Goiazko biztanleria

## Goiaztar ospetsuak

* Manuel Egiguren (1930-2012), fraide frantziskotarra, misiolaria eta Beniko (Bolivia) gotzain laguntzailea.
* Juan Mari Arzallus Egiguren (1946-), itzultzailea.
* Iñaki Otaegi Gibitegi (1958-), harri-jasotzailea.

## Jaiak eta ospakizunak

* Abuztuaren 15an, Andre Mariaren Jasokundearen jaiak.

## Argazki galeria

* Goiazko plaza.
* Kalea.
* Udazkena, Goiatzen.
* Bikarioaren etxea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2843998
* Multimedia: Goiatz / Q2843998
# Ane Urresti Gandiaga

Ane Urresti Gandiaga (Ondarroa, 2001) kirolaria da. Igeriketan, balletean eta saskibaloian aritu izan da, eta gaur egun herri kirolaria da. Azken horren barruan, hainbat kategoriatan lehiatzen ari da.

## Biografia

3 urterekin igeriketan hasi zen, eta 5 urterekin balletean eman zuen izena. 2018an Donostian Ingeneritza Elektroniko Industriala eta Automatismoko Gradua ikasten hasi zen, eta balleta utzi.
2014-2015 eta 2015-1016 denboraldietan saskibaloian jokatu zuen Aurrera Kirol Elkartearen baitan, nesken taldean.

### Sokatira taldea

2020an hasi zen sokatira taldean, ofizialki, aurretik ere sokatira taldeari laguntzen ari baitzen eta hainbat erakustalditan parte hartzen. Deialdia egin eta nesken taldea sortu zuen Mutrikuko Sokatira Taldeak.
Euskal Herriko eta munduko sokatira txapelketetan parte hartzen du urtero. Horrez gain, txinga lasterketan ere lehiatzen da, Gipuzkoan eta Euskal Herri mailan. Gainera, erakustaldia egiten dute kirol hauetan: Ingudea, trontza, lasto altxatzea, lokotx biltzea eta gurdian.

## Erreferentziak

* ↑ «Kirola, hobeto sentitzeko heldulekua» 11barri (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).
* ↑ Aintzina, Monasterio(e)ko. (2020-11-30). «Urrestitarrak hirugarren sailkatu dira Euskal Herriko Txapelketan» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza (Noiz kontsultatua: 2024-02-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q130243790
# Arrieta (Zegama)

    Artikulu hau Zegamako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arrieta (argipena)».
Arrieta Zegamako auzoa da.

## Demografia

* Arrietako biztanleria

## Ikus, gainera

* Zegama

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254126
# Barrenaldea

Barrenaldea Zegamako auzoa da.

## Demografia

* Barrenaldeko biztanleria

## Ikus, gainera

* Altzibarko teileria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254788
# Goialdea

Goialdea Zegamako auzoa da.

## Demografia

* Goialdeko biztanleria

## Ikus, gainera

* Zegama

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12258594
# Olaran (Zegama)

    Artikulu hau Zegamako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Olaran».
Olaran Zegamako auzoa da.

## Demografia

* Olarango biztanleria

## Ikus, gainera

* Zegama

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12265084
# Aizarna

Aizarna Zestoako (Gipuzkoa) auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldan, 276 biztanle zituen.

## Geografia

Geografikoki, Aizarna jatorri karstikoko sakonune endorreiko txiki batean kokatuta dago, Hernio-Gazume (1078 m) mendizerraren iparrean, Urola ibaiaren beheibilgutik hurbil.
Aizarnako zenbait lur, Granada edo Altzolaras erreka aldeko arroila bereziki, Pagoetako natura parkean kokaturik daude. Aizarnan dago Pagoetako natur-parkearen, hagin populaziorik handiena, Euskal Herriko zein Iberiar Penintsula mailan, Ernio mendiaren populazioekin batera.

## Historia

Idatzizko erreferentziarik zaharrena 1212koa da eta "Aycarna" moduan agertzen da. 1383 jaso zuen carta puebla agiria, Joan I.a Gaztelakoa erregeak emanda.
XIV. mendean Aizarnatik Zestoa sortu zuten, orduan "Santa Cruz de Cestona" deitutakoa, Urola ibaiaren ertzetan. Denboran aurrera, herrigune nagusia bihurtu zen azken hau.
XVIII. mendean errege bidea igotzen zen herrira, gaur egun GI-317 errepidea dena. 1821ean banandu zen auzoa Zestoatik, eta udaletxe propioa eduki zuen 2 urtez. Ordutik udalerri berean mantendu dira. 1860an burdinola eta irina egiteko errota zeuden, ekonomikoki oso garrantzitsuak izan zirenak auzorako.

## Demografia

* Aizarnako biztanleria

## Ondarea

* Amaldako leizea.
* Andre Mariaren Jasokundearen eliza: Aizarnako parrokia.
* Altzolaras jauregia: Zestoako jauregi gotikoa, agur egun hondatuta.
* San Joan Bataiatzailearen baseliza.
* Santa Engrazia baseliza.
* San Martin baseliza.

## Aizarnar ezagunak

* Rufina Azkue (1898-1972), idazlea.
* Joxe Mari Urbieta "Egañazpi" (1920-2006), panderojolea.
* Gloria Agirre "Txikita de Aizarna" (1945-), pilotaria, erraketista.
* Benantxio Irureta (1953-2013), mendizalea.
* Jesus Egiguren (1954-), politikaria.
* Kontxi Aizarna (1958-), irakaslea eta musika-pedagogoa.
* Maribel Aizarna (1961-), kazetaria eta telebistako aurkezlea.
* Beñat Arrue (1978-2001), mendizalea.

## Iruditegia

* Eliza eta plaza.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
* ↑ Rodriguez Lejarza, Ander; Narbarte Hernández, Josu. (2019). «Euskal Herriko landakomunitateen sintaxi berria: zehar-objektu izatetik subjektu izatera. Erresilientzia-gaitasuna bi mila urtez» Uztaro: giza eta gizarte-zientzien aldizkaria (Uztaro 111): 27–38. ISSN 1130-5738. (Noiz kontsultatua: 2021-01-20).
* ↑ https://web.archive.org/web/20160408162627/http://www.berria.eus/paperekoa/1812/046/001/2014-09-30/haginari_balioa_ematen.htm

## Kanpoko loturak

* Aizarnari buruzko artikuluak
* Herriko eskolaren bloga.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8192409
* Multimedia: Aizarna / Q8192409
# Arroa Goia

Arroa Goia Zestoako auzoa da.

## Demografia

* Arroa Goiko biztanleria

## Ondarea

* San Esteban eliza: Arroako parrokia da.

## Ikus, gainera

* Urola Erdia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254152
* Multimedia: Arroa Goia / Q12254152
# Arroa Behea

Arroa Behea edo Arroa Bekoa Zestoako (Gipuzkoa) auzoa da. Nahiz eta Zestoaren mugen barnean egon, Zumaia du herri hurbilena.

## Demografia

* Arroa Beheko biztanleria

## Ikus, gainera

* Urola Erdia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254151
* Multimedia: Arroa Behea / Q12254151
# Endoia (Zestoa)

    Artikulu hau Zestoako auzoari buruzkoa da; Debako auzoari buruzkoa beste hau da: «Endoia (Deba)».
Endoia Zestoako (Gipuzkoa) auzo bat da.

## Demografia

* Endoiako biztanleria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12256832
* Multimedia: Endoia (Zestoa) / Q12256832
# Lasao

Lasao Zestoako auzoa da. Bere posta kodea 20740 da. Zestoa eta Azpeitia arteko bidean dago, GI-631 errepidean.
Auzoan bertan, Izan fundazioa (Gizakia helburu) topa dezakegu.

## Demografia

* Lasaoko biztanleria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12261971
* Multimedia: Lasao / Q12261971
# Aldana

Aldana Zornotzako (Bizkaia) ipar-mendebaldean dagoen auzo bat da. Bizkargi mendiaren magalean dago, Larrabetzuko udalaren mugatik gertu.

## Demografia

* Aldanako biztanleria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q23040969
# Astepe

Astepe Zornotzako (Bizkaia) hego-mendebaldean dagoen auzoa da, Lemoarako bidean kokaturik.

## Demografia

* Astepeko biztanleria

## Ikus, gainera

* Durangaldea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254309
# Autzagana

Autzagana edo Autzagane Zornotzako (Bizkaia) iparraldean dagoen auzoa da, Muxikako mugan eta Gernikarako bidean (BI 635) kokatutakoa. Izen bereko mendatea inguruko punturik gorena da (202 m).

## Mugakideak

Iparraldean Arburu mendia (522 m), ipar-ekialdean Gorozika (Muxika), ekialdean Esturo (Muxika), hegoaldean Zornotzako herrigunea, Epaltza auzunea eta Etxano eta mendebaldean Garaitaondo, Arazotza eta San Bartolome auzuneak mugakide ditu.

## Demografia

* Autzaganako biztanleria

## Ikus, gainera

* Durangaldea

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren izendegia

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Amorebieta-Etxanoko udal webgunea
* Datuak: Q12254522
# Esti Martinez Diaz de Cerio

Estibaliz Martinez Diaz de Cerio (Iruñea, 1991) nafar idazlea da. Magisteritza ikasi zuen eta gau egun Haur Hezkuntzako irakaslea da Iruñean.

## Sariak

Oso gaztetan hasi zen idazten eta hainbat sari irabazi ditu, 2012an Iruñeko Udalak antolatutako Egile Berrientzako Euskarazko XXIII. Literatur lehiaketan aipamen berezia, 2013an Nafarroako Unibertsitate Publikoak antolatutako sormen lehiaketako Euskarazko Narratiban 1. saria, 2015ean Petri Atarrabiakoa XXV. Literatur saria.
2017an Azalberritze bat izenburuko poema-bildumarekin Donostia Kultura I. Poesia saria irabazi eta gero, 2018an Balea Zuria argitaletxeak liburua argitaratu zion.

## Liburuak
### Poesia

* Azalberritze bat (2018, Balea Zuria)

### Narrazioak

* Animalia domestikoak (2023, Elkar).

## Kanpo loturak

* «Azalberritze bat» Kritiken hemeroteka

## Erreferentziak

* ↑ «Estibaliz Martinez Diaz de Ceriok irabazi du I. Donostia Kultura Poesia Lehiaketa» Donostia Kultura webgunea (Noiz kontsultatua: 2018-11-13).
* ↑ Sarasola, Ainhoa. (2018ko ekainaren 19a). «Larrua aldatu, barrua berritu» Berria (Noiz kontsultatua: 2018ko ekainaren 19a).
* ↑ «Arte[faktua 211: Esti Martinezen ‘Animalia domestikoak’, bikote eta familia harremanei buruzko begirada intimoa • ZUZEU»] ZUZEU 2023-11-24 (Noiz kontsultatua: 2023-12-06).
* ↑ SL, TAI GABE DIGITALA. (2023-04-25). «Etxe barruko giroari begirada, zortzi ipuinetan zehar, Esti Martinezen eskutik» naiz: (Noiz kontsultatua: 2023-12-06).

## Kanpo estekak

* Esti Martinez Diaz De Cerioren Orekariak poema irakurria - [bideoa]
* Datuak: Q55090187
# Bernagoitia

Bernagoitia Zornotzako (Bizkaia) hego-ekialdean dagoen auzoa da, herrigunetik 7,5 kilometrora eta Durangorako bidean kokaturik eta Eubatik auzo honetara iristen delarik.
Aramozko mendilerroaren magalean kokatuta dago, ohiko abiapuntua izanda Gaintzorrotz (780m), Belatxikieta (661m) eta Bernagoitiaburu (774m) tontorretara igotzeko.

## Mugakideak

Euba iparraldean, Arriandi ekialdean, Orozketa (Iurreta) hego-ekialdean eta Aramozko mendigunea hego-mendebaldean mugakide ditu.

## Historia

XV. mendean Done Mikelen eliza eraiki zuten auzo honetan, Juan de Zaragoza lehen apaiza izanik 1492. urtetik 1504. urtera arte. 1559an berreraikia izan zen. Ziortzako Diego de Irusta Abatak, 1544an, Pedro Ruiz de Avendaño jauntxoari eman zion patronazgoa eta honek, bere seme, Prudencio de Avendaño y Gamboari 1567ko martxoaren 15ean egindako eskritura baten bidez.
Elizak sorte txarra izan zuen suarekin eta 1928. urtean berreraiki beharra izan zen. Eraikin berrian, orduan zeuden estilo arkitektonikoei jarraitu beharrean, eliza zaharraren irudia mantentzeko ahaleginak egin zituzten.
Hildakoen lurperatzea eliza barruan egiteari utzi zioten 1899an hilerri berria egin zenean.
Bizkaiko Foru Aldundiak, XX. mendeko lehen urteetan, auzo-eskola bat eraiki zuen eta sakristauaren etxean eskolako ikasketak emateari utzi zioten. Gaur egun, eraikin hau txoko bezala erabiltzen da auzokideen artean.
Auzo honek frontoia eta bolatoki bat ere baditu.

## Demografia

* Bernagoitiko biztanleria

## Baserriak

* Arantzadi
* Artetxebarri
* Aurreko
* Betsuen
* Etxebarri
* Barrenengoa
* Elizondo
* Goienengoa
* Goikoetxe
* Hormaondo
* Marielarra
* Matzorri
* Mekola
* Osteko
* Zabala

## Ikus, gainera

* Durangaldea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12255037
* Multimedia: Bernagoitia / Q12255037
# Mari Jose Mendieta

Mari Jose Mendieta Iturraran (Donostia, 1957). Magisteritza eta Historian lizentziatua eta idazlea da. Aitorrek bi ama ditu ipuinaren idazlea. Ipuin honetan ume batek aita eta ama eduki beharrean, bi ama ditu eta herri txiki batean dakarzkion gorabeherak kontatzen ditu egileak.

## Idazlanak

* Aitorrek bi ama ditu Jon Zabaletak ilustratua. Ipuina beste hizkuntza batzuetan ere plazaratua izan da: Katalanez L'Aitor té dues mares eta gaztelaniaz Aitor tiene dos mamás

## Erreferentziak

* ↑ Mari Jose Mendieta Iturraran. Euskal Idazleen Elkartea (Noiz kontsultatua: 2020-05-08).
* ↑ Mendieta Iturraran, Mari Jose; Jon Zabaleta (ilustratzaile). Aitorrek bi ama ditu. EREIN ISBN 978-84-9746-208-2. (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Katalanez) Mendieta, Mari Jose; Agnès Berguak (itzultzaile) Mabel Piérolak (ilustratzaile). (2006). L´Aitor té dues mares.. Edicions Bellaterra ISBN 9788472903104. (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendieta, Mari Jose; Agnès Berguak (itzultzaile) Mabel Piérolak (ilustratzaile). (2006). «Aitor tiene dos mamás» www.todostuslibros.com ISBN 978-84-7290-309-8. (Noiz kontsultatua: 2023-07-30).

## Kanpo estekak

* Euskal Idazleen Elkartea
* Aitorrek bi ama ditu Koldo Mitxelena Liburutegian
* Nor da Nor: euskal itzulpengintzaren datu-basea
* Datuak: Q29018162
# Boroa

    Artikulu hau Zornotzako auzoari buruzkoa da; Elementu Kimikoa gaitzat duena beste hau da: «Boro»
Boroa Zornotzako (Bizkaia) ipar-mendebaldean dagoen auzoa da.

## Demografia

* Boroako biztanleria

## Boroako zentral termikoa

Bizkaia Energia da Boroako zentral termikoaren izen ofiziala. 2002ko apirilaren 14an erreferenduma egin zen Zornotzan, herritarrek zentrala nahi zuten ala ez ezagutzeko. Zornotzako erroldaren %42,8k, 5.352 lagunek alegia, Boroako zentral termikoaren proiektuaren aurka bozkatu zuten. Zentrala 2005eko urriaren 19an inauguratu zuen Juan Jose Ibarretxe lehendakariak, protesta artean.

## Ikus, gainera

* Durangaldea

## Erreferentziak

* ↑ Erreferendumari buruzko albistea argia.com gunean 2011/07/03an kontsultatua
* ↑ Ibarretxek inauguratu du Boroako zentrala, Berria egunkaria 2011/07/03an kontsultatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q39691881
* Multimedia: Boroa / Q39691881
# Etxano

    Ez nahasi Etxanorekin, Orbaibarreko herri hustua.
Etxano Zornotzako ekialdean dagoen baserri-auzoa da, antzinean herri garrantzitsua izandakoa eta 1950eko hamarkada arte udaletxe propioa eduki izan duena. Horren lekuko udalerriaren izen ofiziala da, Amorebieta-Etxano alegia. Bestela, XX. mendearen hasieran "auzo-ikastola" bat sortu zuten bertan.

## Auzuneak

* Alakao
* Altzibarra
* Arrinda
* Dudea
* Epaltza

## Historia

Erdi Aroan hainbat oinetxe eta etxe armarridunak eraiki zituzten: Larrea (877. urtekoa), Alzaibar, Aretxaga, Belaustegi eta Nafarroa. Azken honetan Bizkaiko Jaurerria eta Nafarroako Erresumaren arteko mugarria egon zen 1150 arte. Bestela, Etxano elizateak 30. eserleku eta botoa eduki zuen Bizkaiko Batzar Nagusietan.
Parrokia eliza, Andra Mariarena, X. mendean eraiki eta XVI.enean berreraiki eta handitu zuten. Elizaz gain, Etxanon bost baseliza zeuden: Santa Luzia, San Joan Bataiatzailea, San Bartolome, San Andolin eta Bizkargiko Kurutze Santuarena, bai eta 1712an egindako komentu bat ere.

## Demografia

* Etxanoko biztanleria

## Etxanotar ospetsuak

* Pedro Ormaetxe (1891–1949), elizgizona eta euskal idazlea.
* Xabier Amuriza (1941), bertsolaria, Etxanoko Torreburu baserrian jaioa.

## Jaiak eta ospakizunak

Etxanoko jaiak tradizioz abuztuaren 15eko Ama Birjinaren Jasokundearen omenez ospatzen dituzte.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Etxano Auñamendiko entziklopedian
* (Gaztelaniaz) Etxano 1842tik aurrerako erroldetan udalerrietako datuak jasotzen dituen webgunean.
* Datuak: Q12257355
* Multimedia: Etxano / Q12257355
# Oromiño

Oromiño Zornotzako auzoa da. Oromiño errekaren ertzean kokaturik dago.
Euskarari dagokionez, bizkaiera hitz egiten da, euskaldunak % 55 dira.

## Demografia

* Oromiñoko biztanleria

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindiaren izendegia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12265277
# Dudea

    Artikulu hau Zornotzako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «San Migel».
Dudea edo Dudeako San Migel Zornotzako auzoa da.

## Demografia

* Dudeako biztanleria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12256407
# Philip Zimbardo

Philip George Zimbardo doktorea (New York, 1933ko martxoaren 23a – San Frantzisko, 2024ko urriaren 14a) gizakien jokamoldearen estatubatuar ikertzaile ospetsua izan zen.
Mundu mailan 1971an Stanford unibertsitateko esperimentua gauzatzeagatik ospetsua bilakatu zen, esperimentu honek berez bi astez luzatu behar zuen, baina partaideen artean sortutako liskar eta giro txarrak berehalakoan etetea behartu arazi zuten. Esperimentu honek edozein gizaki zintzo eta arruntak giro gaizto batean sartu eta gaiztakeriarako jasaten duen joera aztergai du, ondorioz, berezko gizaki zintzoak eta maltzurrak izateaz gain, gizakiok inguratzen gaituen giroak gugan duen ondorioa ere ikertzen du.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Zinbardo doktorearen webgunea.
* (Gaztelaniaz) Gaiztakeriaren malda labainkorra. TVE espainiar kateko "Redes" saioan Zimbardo doktoreari egininiko elkarrizketa ikusgai eta entzungai.
* Datuak: Q296042
* Multimedia: Philip Zimbardo / Q296042
# Iñaki Iruskieta

Iñaki Iruskieta García (Bilbo, 1931ko urriaren 17a - ibidem, 2015eko ekainaren 29a) bizkaitar futbolaria izan zen, atzelari moduan aritzen zena. Anaiak José Ramón eta José María futbolariak izan ziren ere.

## Ibilbidea

| Kluba | Urtea(k) |
| Barakaldo | 1951-1952 |
| Depor | 1953-1958 |
| Atlético Madril | 1959-1960 |
| Mallorca | 1961 |
| Levante | 1961-1962 |
| Indautxu | 1963-1964 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12390591
# Gurpil-izpi

Gurpil-izpia gurpil barne-huts bateko ardatza eta uztaia lotzen dituen hagatxoetako bakoitza da. Gurpil-izpiek haguna gurpegiarekin lotzen dute, eta ardatzean elkartu edo hartatik igarotzen dira. Gaur egun, metalez eta plastikoz egin ohi dira eta, oro har, hagunaren inguruan gomazko pneumatiko bat egoten da. Iraganean, gurpilak, izpiak eta hagunak zurez egiten ziren, eta hagunaren inguruko burdinazko zerrenda batekin.

## Historia

Hego Uraletako Sintashta kulturak asmatu zuen izpidun gurpila, K.a. XX. mende inguruan. Asmakizun horri esker, gurdi arinagoak eta azkarragoak eraiki ahal izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ «Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-05-15).
* ↑ Lindner, Stephan. Chariots in the Eurasian Steppe: a Bayesian approach to the emergence of horse-drawn transport in the early second millennium BC. cambridge.org (Noiz kontsultatua: 2024-10-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q845671
* Multimedia: Spokes / Q845671