OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ali Khamenei

Ali Khamenei Aiatola Handia (persieraz: سید علی حسینی خامنه‌ای‎ ʔæˈliː hoseiˈniː xɒːmeneˈʔiː Āyatollāh Sayyid `Alī Ḥoseynī Khāmene'ī, (Maxhad, Iran, 1939ko apirilaren 19a -) Irango Agintari Gorena da. Irango presidente izan zen 1981tik 1989a.

## Biografia

Familia islamiar xiita batean jaio zen, eta ikasketa politiko eta erlijiosoak egin zituen; Ruhola Khomeini izan zuen, besteren artean, irakasle. 1963an Mugimendu Islamiar Xiitaren kide egin zen. 1968-1978 bitartean, Mohammad Reza Pahlaviren diktadura erorarazteko lan egin izanagatik askotan atxilotu eta torturatu zuten. Alderdi Errepublikano Islamiarraren sortzaileetako bat izan zen (1978). 1977an hayatoleslam maila iritsirik bere ikasketa erlijiosoak amaitu zituen, eta Khomeinik Iraultza Batzordearen kide izateko aukeratu zuen. Batzorde horrek zuzendu zuen monarkia desagertu eta iraultzaren ondoren sortu zen erregimenera bitarteko prozesua. Teherango Unibertsitateko iman gisa ostiraletako otoitza zuzenduz egin zen ospetsu, eta populismo islamiar xiitaren teorialari nagusia izan da.
Khameneiren ikasle eta jarraitzaileek hartu zuten 1979an Estatu Batuetako enbaxada Teheranen eta esku-hartze zuzena izan zuen Abolhassan Banisadr lehen presidente errepublikanoa bere kargutik eraisteko. 1981eko hauteskundeetan Irango Errepublika Islamiarraren lehendakari aukeratu zuten, eta 1989an, Ruhola Khomeini hil eta ordu gutxitara haren kargu politiko-erlijiosoa betetzeko izendatu zuten, Irango iraultza islamiarraren gidaritzapean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) The office of the Supreme Leader
* (Ingelesez) The office of Ayatollah Khamenei
* (Ingelesez) News site of the Institute for Preserving and Publishing Works by Ayatollah Khamenei
* (Ingelesez) BBC News' profile on Ayatollah Ali Khamenei
* (Ingelesez) Ali Khamenei: The real power in Iran
* Datuak: Q57336
* Multimedia: Ali Khamenei / Q57336
# Nahi

    Artikulu hau egoera mentalari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Nahi (argipena)».
Nahia pertsona baten egoera mental berezia da, zerbait egin, pentsatu eta sentitzera bultzatzen duena, helburu bat lortzearren. Beste definizio baten arabera, nahiak emozio eta portaeraren arteko lotura bideratzen duena da.
Bereziki filosofian, psikologian eta ekonomian aztertzen da, maiz aski ezberdinak diren interpretazioekin. Orobat, eztabaida dago nahi guztiak kontzeptu berari dagozkion ala ez: teoria ekonomiko zenbait ez dituzte bereizten nahiak eta beharrak; beste batzuen arabera, une batean edari freskagarri bat nahi izatea eta mundua konkistatu nahi izatearen artean funtsezko diferentziak daude; filosofian eta erlijioan, berriz, nahiak eta desirak bereizi izan dira.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Kenny, Anthony. (2003). Action, Emotion and Will. , 70 or..
* ↑ (Ingelesez) Stanford Encyclopedoa of Philosophy. Desire. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q364340
* Multimedia: Will / Q364340
# Pha That Luang

Pha That Luang, laoseraz ທາດຫຼວງ edo ພຣະທາດຫລວງ, literalki "Estupa Handia", Laosko Vientian hiriburuan dagoen urrez estalitako estupa budista bat da.
Bertakoen arabera, III. mendean eraiki omen zen, orduz gero zaharberritze ugari izan ditu, azkena 1930eko hamarkadan.
# Ellora

Ellora leizeak$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Kailasanatha tenplua (16. leizea) ||
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | i, iii, vi |
| Erreferentzia | 243 |
| Kokalekua | India |
| Eskualdea$^2$ | Asia eta Ozeania |
| Koordenatuak | 20°1′35″N 75°10′45″E﻿ / ﻿20.02639°N 75.17917°E﻿ / 20.02639; 75.17917 |
| Izen ematea | 1983 (VII. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Ellora (maratheraz: वेरूळ, Ellorā) Indiako arkeologia-aztarnategia da, Bombaytik hurbil dagoena. Erdi Aroko hainbat tenplu daude bertan. Horietako batzuk harkaitzean gizonak zulatuak eta beste batzuk adreiluz eta harriz jasoak, vihara eraikuntzen estiloan, eginak dira.
Ellora garai horretako hainbat erlijiorentzat zen leku sakratua, leku berean baitaude tenplu budistak, hinduak eta jainistak. Lehenengo garaietako guztietan aipagarriena Vishrakarmango tenplu budista da. Hala ere, tenplurik harrigarriena Kailasa-ko Shivarena da, VIII. mendekoa, hasieran harkaitzean zulatua eta geroztik hartatik ebakia (578-772 bitartean egina).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189616
* Multimedia: Ellora Caves / Q189616
# Jokhang tenplua

Jokhange Tenplua edo Jokhang Monasterioa, Tibeteko hiriburu den Lhasan dagoen tenplu budistarik ospetsuena da. Hiriko gune izpirituala da, eta, beharbada, bere atrakzio turistikorik ospetsuena. UNESCOk, Gizateriaren Ondare bezala izendatua du, Potala Jauregia eta Norbulingka Jauregiarekin batera.
Tenplua, Songtsen Gampo erregeak eraiki zuen, ziur asko 642an. Jatorrian, bere izena, Rasa Tulnang Tsuklakang. Bhirututi zein Wenchengek, erregearen emazte nepaldarra eta txinatarra, ezkonsari bezala, tenplu honetan jarriak izan ziren irudi budista ugari eman zituzten. Jokhang, Ramoche tenpluarekin batera, hirian eraikitako lehenetako bat da, baita gurtuenetako bat ere, Joworen irudi bat baitu, Buda gaztea, esaten denez, Siddhartha Gautama bizi zela zizelkatua izan zena.
Lau solairuko eraikin bat da, urreztaturiko brontzezko azulejuekin estalitako teilatuekin. Arkitektura estiloa, Indiako vihara diseinuan oinarritua dago, beranduago, estilo nepaldarra eta Tang dinastiaren estiloaren arteko nahasketa batean bihurtu zena. Teilatuan, dharma gurpil baten alboan dauden bi urrezko oreinen estatua batzuk aurkitzen deira.
Tenpluaren multzoak, aldare eta apaindutako gela ugari ditu. Tenpluko eraikinen gela nagusian dago aipaturiko Joworen irudia. Songtsan Gampo erregearen irudiak ere badaude, baita honen bi emazteenak ere. Iraultza Kulturalean, eskultura hauetako asko suntsitu ziren, batzuetan, jatorrizko estatuen apurtutako zatiak erabiliz berreraiki direnak.
Tenpluaren aurrean, Jowo Utra (Joworen ilea) izeneko sahats batzuk eta txinatarrek 1793an, nafarreri izurrite batean zehar eraikitako zutabe bat dituen itxitako gune bat dago. Bertan, 822an sinatutako sino-tibetar hitzarmena grabatua dago, Ralpacan enperadoreak betearazitakoa. Testuan, nafarreriaz kutsatzea eragozteko garbitasun neurri batzuk adierazten dira.
* Jokhang tenplua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q735914
* Multimedia: Jokhang / Q735914
# Wat

    Ez nahasi watt.
Wat hitzak, Laos eta Thailandiako eskualdeetako tenplua edo monasterioa da. Wat ( Thailandieraz, วัด) "eskola" esan nahi du.
Berez, Wat-a tenplu budista bat da eta aldi berean monje egoiliarrak dituen eskola.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q427287
# Vat Phou

Vat Phou eta Champassakeko paisaia kulturalari lotutako antzinako kokalekuak$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | iii, iv, vi |
| Erreferentzia | 481 |
| Kokalekua | Laos |
| Eskualdea$^2$ | Asia eta Ozeania |
| Koordenatuak | 14°50′53.75″N 105°49′3.36″E﻿ / ﻿14.8482639°N 105.8176000°E﻿ / 14.8482639; 105.8176000 |
| Izen ematea | 2001 (XXV. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Vat Phou edo Wat Phu (laoseraz: ວັດພູ, wāt pʰúː ahoskatua, mendiaren tenplu) hegoaldeko Laosen dagoen khmerren antzinako tenplu multzoa da. Phu Kao mendiaren ondoan, Mekong ibaitik 6 kilometrotara, Champassak probintzian dago. Nahiz eta V. mendean jada tenpluak izan, egungo aztarnak XI. eta XIII. mende artekoak dira. Tenpluaren osagaiak mendi-iturburu batek ureztaturiko linga bat duen santutegi batera zuzenduta daude. Theravada budismoaren gune nagusienetariko bat da.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q579860
* Multimedia: Wat Phou / Q579860
# Udayagiri

Udayagiri (oriyaz: ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫା, euskaraz "goiz argi") Odisha estatuan, Indian, dagoen eraikin budisten multzoa da. Multzoan estupa handiak eta monasterioak (viharas) aurkitu dira. Ratnagiri antzekoa zen eta Puspari Unibertsitatearen parte zen, Lalitgiri eta Ratnagiri bezala. Datatuak dauden aurkitutako elementuek, historikoki, "Madhavapura Mahavihara" izena zuela dakigu.

## Indusketak

ASI erakundeak 1958tik, lan ugari burutu ditu inguru horretan. Gaur egun jarraitzen dute. 1997tik 2000 arte egin zena bereziki handia izan zen eta, ondorioz, Udayagiri-2 aurkitu zen, eraikin gehiegorekin.

## Iruditegia

Irudietan Udayagiriren estupak eta aztarnak:

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20211127094401/https://sobreindia.com/2011/02/23/cuevas-de-udayagiri-y-khandagiri-magnifico-santuario-jainita/

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Indusketen inguruko informazioa.
* Datuak: Q7876995
* Multimedia: Udayagiri Buddhist Complex / Q7876995
# Shōrō

Shōrō, shurō (japonieraz: 鐘楼, eusk. kanpandorre) edo kanetsuki-dō (japonieraz: 鐘突堂, eusk. kanpaia jotzeko areto) Japoniako tenplu budista baten kanpandorrea da. Bi mota daude: antzinako hakamagoshi (japonieraz: 袴腰) , hormak dituena, eta egungo fukihanachi (japonieraz: 吹放ち) edo fukinuki (japonieraz: 吹貫・吹抜き) , hormak ez dituena.

## Erreferentziak

* ↑ (Japonieraz) Fujita Masaya, Koga Shūsaku, ed. (1990-4-10). Nihon Kenchiku-shi. Shōwa-dō, 82 or. ISBN 4-8122-9805-9..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1363585
* Multimedia: Bell towers in Japan / Q1363585
# Milareparen leizea

Milareparen leizea edo Namkading leizea Tibeteko Nyalam hiritik 11 kilometro iparraldera dagoen kobazuloa da. Bertan Milarepa aszeta budista handiak XI. mendean hogeita lau urte eman zituen. Egun santutegi gisa gordetzen da.

## Kondaira

Kondairak dioenez, Milarepak luxuari uko egin zion eta leize batean sartu zen urteetan zehar austeritatea, kontzentrazioa eta meditazioa praktikatzeko. Bere dizipuluek ekartzen zizkioten inguruko belarrak besterik ez zuen jaten. Dirudienez, urte batzuen buruan Milareparen azalak bere janarien tonu berdexka hartu zuen. Urte horietan Mahamudra metodoaren irakaspen nagusiak transmititu zituen, hau da, gogamenaren eta kanpoko elementuen hutsaltasunaren pertzepzioa. Ahalegin handirik egin gabe, Budaren egoerara iritsi zen. Baita ere Naroparen sei jogak ere lortu zituen, bereziki “bero psikikoren” tummoa landuz; horri esker elurraren gainean bizi ahal izan zen kotoizko tunika mehe bat bakarrik jantziz. Meditazioa hobetu zuen eta lortu zuen kontzientzia-mailari esker, mirarizko ekintzak egiteko aukera izan zuen, esaterako, bere eskuekin bizi zen leizearen sapaia eta Tara mendia bera altxatu zuen. Arroketan, bestetik, bere bi oin grabaturik utzi zituen. Hil zenean ezohikoa den fenomenoa sortu zuen: ortzadarra.

## Egungo egoera

Kobazuloa santutegi gisa mantentzen dute bi monjek. Milarepako estatua kristalezko hautestontzi baten barruan gordeta ikus daiteke. Leizearen eta monasterioaren barruko zaharberritze-lanak Nepalgo artistek eta artisauek egin zituzten, eta Txinako gobernuak finantzatu zuen 1970eko hamarkadan.

## Beste leize

Milareparekin lotutako beste leize bat ere badago Nepalen, Annapurnan, Manangen kanpoaldean, 4.000 metrora gutxi gorabehera. Nepalgo hau bere egoitza izan zela inguru horietan egon zen bitartean uste da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2091749
* Multimedia: Milarepa's Cave / Q2091749
# A Taldea

A Taldea 2010ean egindako frantziar-estatubatuar filma da, Joe Carnahanek zuzenduta.
Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailak, Zinema Euskaraz programa dela medio, filma euskaratu zuen. 1980ko hamarkadan egindako The A-Team telesail ospetsuan oinarrituta zegoen.

## Argumentu

* Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
John "Hannibal" Smith (Liam Neeson) Mexiko polizia uste biek bahituta dago, Javier Tuco (Yul Vazquez) jeneralarentzat lan egiten dutenak. Hannibalek ihes egitea lortzen du eta Templeton "Faceman" Peck (Bradley Cooper) ere erreskatatzen du.

## Aktoreak

* Liam Neeson: John "Hannibal" Smith koronela.
* Bradley Cooper: Templeton "Faceman" Peck tenientea
* Quinton "Rampage" Jackson: Bosco Albert "B.A." (Bad Attitude) Baracus sarjentua
* Sharlto Copley: H.M. "Howling Mad" Murdock kapitaina
* Jessica Biel: Charissa Sosa
* Patrick Wilson: Vance Burress edo Lynch ajentea
* Brian Bloom: Brock Pike
* Gerald McRaney: Russell Morrison jenerala
* Jon Hamm: Lynch ajentea
* Terry Chen: Ravech
* C. Ernst Harth: errausketa-labearen langilea
* Corey Burton: Narratzailea

## Erreferentziak

* ↑ Lau DVD berri salgai eta ‘Azken Gaua’ (‘Last Night’) filmaren estreinaldia zinema-aretoetan ZINEMA EUSKARAZen eskutik

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q471746
# Volkswagen Transporter

Volkswagen Transporter, VW-Transporter, Volkswagen 2 Tipoa, Volkswagen T plataformadun Multzoa , "Transporter", Volkswagen Kombiwagen (alemanezko Kombinationfahrzeug: erabilera konbinatuko ibilgailua, izendapenetik eratorria), Volkswagen Bus edota soilik Volkswagen Combi. 1950tik aurrera Volkswagen alemaniar etxeak ekoiztutako furgoneta bat da. Bere hastapenetatik Volkswagen Transporter (lanerako ibilgailuak) edo Volkswagen Bus (bidaiarientzako ibilgailuak) izendapenekin deitu izan zitzaion. Hiru bertsio dauzka: pickup, camperra eta bidaiarientzako eta karga lanetarako furgoneta (azken honi zenbait merkatuetan Volkswagen Panel deritzona).
Transporterrek hainbat belaunaldietan zehar zabaltzen dira, "T" (Transporter) izendapena dute, 1950ko T1 modelotik haur egungo T5ra doazelarik. T1ren aurreko leihoa erdibitua eta irekigarria da, aldiz T2aren aurreko leihoa pieza bakar eta finko batek osatzen du. T1aren alemaniar bertsioa 1967an amaitu zen, aldiz brasildar modeloa 1975an partzialki berritua izan zen. T2a Alemanian 1968 eta 1979 urteen artean ekoiztu zen; 1970tik aurrera eta 1994ra arte Mexiko ekoiztua izan zen, era berean 1953tik aurrera Brasilen ere ekoizten zen, bertan gaur egun arte Kombi T2 modeloa ekoizten jarraitzen delarik.
Gaur egun arte T1, T2, T3, T4, T5, T6 eta 2024. urtetik aurrera T7 modeloak merkaturatu izan dira.

## Galeria

* T1.
* T2.
* T3.
* T4.
* T5.
* T6.
* T7.

## Kanpo estekak

* Volkswagen Ibilgailu Komertzialen webgunea (Hego Euskal Herria) (Gaztelaniaz)
* Volkswagen Ibilgailu Komertzialren webgunea (Ipar Euskal Herria) (Frantsesez)
* Volkswagen Taldearen webgunea (Alemanez)
* Datuak: Q719895
* Multimedia: Volkswagen Type 2 / Q719895
# Tibetera

Tibetera Erdialdeko Asian mintzatzen den hizkuntza da, sino-tibetar familiakoa. Tibeten bertan bizi dira hiztun gehienak, baina hizkuntzaren aldaerak daude Kaxmir eskualdean, Baltistan eta Ladakh herrialdeetan.
Lau dialekto nagusi ditu eta Tibeteko hiriburu Lhasakoa edo erdialdeko tibetera nagusia da. Indiar jatorriko idazkera sistema erabiltzen dute tibetarrek VII. mendetik aurrera. XIII. mendea arte, budismoaren testu sanskritoetatik eginiko itzulpenak izan ziren tibetar testu bakarrak. XIII. mendean osatu zen tibetar budisten kanon ofiziala eta mende horretan hasi ziren budismo testu ortodoxo berriak tibeteraz idazten: erlijio historiak, biografiak, dramak, eskuliburuak eta iruzkin liburuak: da erlijio budistako herrien artean, literatura oparoena dutenetako bat da. Rgyal-po Ge-sar dgra-´dul gyi rtogs-pa brjod-pa (Gesar Errege eta Etsaien Suntsitzailearen ekintza handiak) poema epikotik kanpora, Tibeteko literatura laikoak ez du aparteko garrantzirik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).
* ↑ 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34271
* Multimedia: Tibetan language / Q34271
# Abendualdi

Kristautasunaren urte liturgikoan, Abendualdia edo Abendua (latinez: adventus Redemptoris, "Berreroslearen etorrera": urteko azken hila ez bezala, biak ere beti A- larriz idazten dira) Eguberri aurreko lau asteek osatzen duten denbora da. Eliza katolikoan, Eguberri-egun aurreko laugarren igandean hasten da. Kristauentzat otoi eta gogoetak egiteko garaia da, "zainduriko itxaronaldi" bat.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Abendu. in: Euskaltzaindiaren Hiztegia..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83012
* Multimedia: Advent / Q83012
# Pazko Hirurrena

Aste Santuan, Pazko Hirurrena Ostegun Santuaren arratsaldetik Pazko Igandeko goizalderako denbora eta denbora horretako ospakizun eta liturgien multzoa da. Hiru egun horietan, Jesus Nazartekoaren Pasioa, Heriotza eta Berpizkundea ospatzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Pazko. in: Euskaltzaindiaren Hiztegia..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q665944
# Aste Santua

Aste Santua edo Aste Saindua (latinez: Hebdomas Sancta edo Hebdomas Maior, "Aste Handia"; grezieraz: Μεγάλη Ἑβδομάς, Megale Hebdomas) kristau-erlijioan, Erramu-igandean hasten eta Larunbat Santuan bukatzen den astea da, Jesukristoren nekaldia eta piztuera ospatzen dena. Kristauen artean liturgia-jarduera handiko aldia da. Zehazki Erramu-igande eta Larunbat Santu artean ospatzen bada ere, badaude aurreko ostiraletik (Minen ostirala) eta Pazko Igandera arte ospatzen dutenak.
Aste Santuaren aurrean Garizuma ospatzen da. Ostiral Santuko eukaristian Jesusen Gurutziltzaketa eta Pazko Igandeko bezperan Berpizkundea ospatzen dituzte. Horretarako herri-erlijiotasuna azaltzen duten ekintzak burutzen dituzte munduan zehar, esaterako Prozesioak edo Pasioaren antzezlanak.
Pazko Igandea udaberriko ekinokzio osteko ilbete pasa eta hurrengo igandea da.

## Ospakizunak

Errito katolikoetan, prozesioak dira ospakizun publiko nagusiak Aste Santuan. Mundu mailan, Espainian antolatzen dituzte ezagunenak nazioartean. Haien artean, Andaluziakoak ospetsuenak dira. Sevillan, Erramu Igandetik Pazko Igandera 60 ermandade prozesioan joaten dira katedralerantz, eta 11 ermandadek bi egun lehenago egiten dute katedraletik igaro gabe. 1980an Nazioarteko interes turistikodun jaia deklaratu zuten. Izendapen bera jaso zuten Malaga, Jerez de la Frontera eta Granadakoek ere bai.
Bestela, Gaztela eta Leonen Valladolid (1980tik), Medina del Campo, Palentzia, Ávila, Zamora, León eta Salamancako erlijio jaiak ere nazioarteko interes turistikodunak dira. Aragoin, bestela, "Ruta del tambor y el bombo" ("Semana Santa en el Bajo Aragón") 2018an izendatu zuen UNESCOk Gizateriaren ondaretzat. Teruelgo probintzian zehar ospatzen dute 9 udalerritan, haien artean Calanda eta Híjar.
Euskal Herrian, Balmasedan Pasio Biziduna antolatzen dute urtero, 500 hiritar baino gehiagoren parte hartzearekin, hala ostegunean nola ostiralean ere. Bilboko prozesioak ere aipatzekoak dira, Gipuzkoako Segura, Azkoitia eta Hondarribikoekin batera. Araban, Gasteiz eta Laguardia, Añana, Moreda Araba, Mañueta eta Lagran aipatzekoak dira, eta Nafarroan Corella, Andosilla, Cabanillas, Luzaide, Iruñea eta Tuteran.
Perun, Ayacuchoko Aste Santua nabarmentzen da, elementu sinkretiko ugarirekin, duela 150 urte baino gehiagotik egiten dutena eta 10 eguneko iraupen ezohikoa duena.

## Iruditan

* Erramu-igandea.
* Astelehen Santua.
* Astearte Santua.
* Asteazken Santua.
* Ostegun Santua.
* Ostiral Santua.
* Larunbat Santua.
* Pazko Igandea.

## Erreferentzia

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Aste Santu. .

## Ikus, gainera

* Pazkoa

## Kanpo estekak

* Aste Santua Hondarribian.
* Aste Santua Seguran 2017an.
* (Gaztelaniaz)Via Crucis biziduna Balmasedan.
* (Gaztelaniaz)(Ingelesez)Paso-irudien museoa Bilbon.
* Datuak: Q131080
* Multimedia: Holy Week / Q131080
# Dildo

Dildoa, zakilordea edo xispa sexu jostailu bat da, maiz itxura faliko esplizitukoa, penetraziorako nahiz beste jarduera sexual batzuetarako erabiltzen dena, bai norbere buruarekin, bai besterekin.

## Dildoa gizartean

Dildoa, kultura askotan, emakumezkoentzako zein gizonezkoentzako antzinarotik erabilitako jostailu sexuala da. Kontsolagailu ere deitzen zaio, baina ez da dildoa kontsolagailutzat hartu behar, perspektiba hori emakumezkoak zakil baten ordezkotzat hartzen duelako, zakila, berriro ere plazera eman eta jasotzearen zentrotzat hartuta, jarrera matxista eta heteronormatiboa mantenduz. Hori dela eta, dildoa mutilezko zein emakumezkoentzako eta gorputzean zehar gozatzeko, hainbat material eta testuraz eginiko jostailua da.
Bakarka zein lagunen artean erabiltzeko egokia da, pertsona bakoitzaren irudimenaren arabera gozagarriagoa izan baitaiteke.

## Historia

Antzinako Grezian, gizon-emakumeek zakilaren ordezkotzat erabiltzen zituzten: zurezkoak ziren eta oliba olioaz lubrifikatuta zeuden. Asian jostailu sexualtzat erabiltzen ziren eta Ekialde Hurbilean erretxinarekin estalitako zaldi gorotzaz egiten ziren.
Bibragailua ez zen agertu elektrizitatea asmatu zen arte eta, hasieran, erabilera medikuntzarako besterik ez zen, batez ere 1890eko hamarkadan. “Utero suharra” gaixotasun moduan ikusten zen. Antsietatea, suminkortasuna, fantasia sexualak edo “gehiegizko lubrifikazioa” sintomatzat hartzen ziren. Horrexegatik, medikuek emakumeari klitoria igurzten zioten “paroxismo histeriko” delakoari iritsi arte, hau da, orgasmo bat izan arte.
XIX. mendean, praktika hain komuna bilakatu zen, non Joseph Mortimer Granville medikuak masaje pelbikoak emateko aparatu elektriko bat sortu baitzuen. Emakume askok ez zuten etxean nahi bezainbeste plazerik lortzen, sexua gizonentzako bakarrik zela pentsatzen zelako, eta medikutara joaten ziren horren bila.
1904an bibragailuak oso garestiak ziren, 200 dolar inguru, baina laster txikiagoak eta merkeagoak egin ziren. Irabiagailu moduan erabiltzeko ere patentatzen hasi ziren. Bostgarren tresna elektrikoa izan zen, josteko makina, haizagailua, kafe-makina eta txigorgailuaren ondoren.
Film pornografikoetan agertu eta emakumezkoen sexualitatea “gehiago ezagutu” eta gero, hogeigarren hamarkadan kontsulta medikoen eta bibragailuen giza onarpenaren erreinua desagertu zen. Hurrengo urteetan, ospe txarra hartu zuenez, bakarrik katalogoetan eta sex-shopetan eros zitekeen.
Egun, bibragailuak urrezko bigarren garaia du, diseinu berriekin: indarrez itzuli da emakume eta, aitzinean bezala, gizon askoren zoriontasunerako.

## Informazio gehigarria

* Judith Butler, Beatriz Preciado edo ildo horretatik idazten duten idazleen testuak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10801
* Multimedia: Dildos / Q10801
# Sex-shop

Sex-shopa (ingelesez: sex shop, hitzez hitz «sexu denda») edo denda erotikoa sexu-jostailuak eta material erotikoak saltzen dituen denda da. Bibradoreak, dildoak, linjeria, pornografia eta arropa erotikoa saldu ohi dira bertan. Lehen sex-shopa Flensburgen (Mendebaldeko Alemanian) ireki zen 1962an; egun, hiri askotan zein online daude. Sexu-industriaren ataletako bat dira.
Denda erotikoak legeak erregulatzen dituenez, haien egoera aldatu egiten da herrialdearen eta legeen arabera. Ohikoena da adingabeek sarrera debekatua izatea, eta adin hori legearen araberakoa da. Leku batzuetan denda erotikoak eta salgai izaten dutena debekatuta daude; beste leku batzuetan baimenduta daude, eta film pornografikoak erakusteko lekuak dituzte, edo striptease nahiz peep showak eskaintzen dituzte. Helduentzako filmak eskaintzeko zinema bat ere egoten da batzuetan.
Internet bidez saltzen duten denda erotikoak ere badira. Horiek hazten joan dira azken urteotan, kontsumitzaileak pribatutasun handiagoa duelako eta etxetik bertatik eros dezakeelako.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q221618
* Multimedia: Sex shops / Q221618