# Melillako historia

Melillako historia Kristo aurreko I. milurtekoan hasi zen. K. K.a VIII. C. Feniziarrak Rusadir izeneko leku batean kokatu ziren, puniko hitzean "lurmutur ikaragarria" esan nahi duena.
K.a. III. mendean. C. hiri hau Kartagotar Inperioaren parte zen. Eskualdea Erromatar Inperioak anexionatu zuen K. a. Hispania Transfretanotzat hartzen da. Ondoren, Hispania bisigodoaren parte izatera pasa zen.
534an Justiniano I.a Bizantziar enperadoreak konkistatu zuen. 615ean Sisebuto bisigodoak berreskuratu zuen. 700. urtean Musa ibn Nusair musulmanak Rusadir konkistatu zuen.
1497an Melilla, Fez-eko sultanerriarekin izandako gatazka baten ondorioz abandonatuta zegoena, Pedro de Estopiñán y Virués-ek okupatu zuen, Medina Sidoniako dukearen komandante bezala eta Errege-erregina Katolikoen laguntzarekin.
1774 eta 1775 artean, Mohammed III.a sultanak hiria setiatu zuen, arrakastarik gabe, britainiarren laguntzarekin, eta Juan Sherlock komandante jeneralak defendatu zuen.
Melilla 1767ko Bake Itunean agertzen da jada espainiar plaza gisa. 1767, 1780 eta 1785eko itunak 1799ko Bake Itunean ere aipatzen dira. Melillako espainiar lurraldea 1863ko azaroaren 14ko Itunak mugatu zuen.

## Antzin Aroa
### Feniziarrak, grekoak eta kartagotarrak

Tres Forcas lurmuturrean .a. . mendean Tiroko feniziarrek kolonizatu zutenean sortu zen populaketa. Rusadir izenak "lurmutur ikaragarria" esan nahi du punikoan eta puniko eta erromatarren garaian zehar eta VIII. K.a. VI. mendearen amaieran.C. Miletoko Hecateo greziarrak Metagonium deitzen zion, esanahi bera duena. Kristo aurreko IV. mendeko greziar lan geografiko batean. hiri honi Akros deitzen zaio, eta Alboran Drinaupa irlari.
Lehen herrigunea Melilla Zaharrean egon zen.Kristo aurreko I. mendean.C. harresidun gisa azaltzen da, harresietatik kanpo ere populazio bat egon behar izan arren. K.a. III. mendean. C. Rusadirko biztanleria Estatu Punikoaren kontrolpean geratu zen. K.a. 237an, Amilcar Barca jeneralaren tropa kartagotarrak Kartagotik irten ziren, Rusadirretik igaro eta Gadirrera iritsi ziren, gaur egungo Cadizera, Afrika iparraldeko eta Iberiako kontrol punikoa indartzeko. Cartago Novaren fundazioa, gaur egungo Cartagena, K. a. 227 inguruan, Asdrúbal jeneralak garrantzi handiagoa eman zion Rusadirri. Anibal Barcak Iberiako 16.000 soldadu bidali zituen Afrika iparraldera, Kartago, Rusadir eta inguruko hiriak defendatzeko. Garai horretakoak dira 1953an portua dragatzen ari zirela kartagotar txanponak aurkitu zituztenak. 1981ean, portuan dragatze berri bat egin zutenean, K. a. 220 eta 210 urteen artean hondoratutako kartagotar ontzi baten zura, iltzeak eta txanponak aurkitu zituzten, kartagotarrak gehienak. C.. Ontzi horrek mertzenario batzuen paga zeraman.
Afra mendiko berun meategiak, Melillatik gertu eta gaur egun Beni Buifrurren daudenak, Antzinarotik ustiatu ziren. Astarte feniziar jainkosaren berunezko idolo bat eta Tanit kartagotar jainkoaren beste bat aurkitu dira, aztarnategi horietako berunez eginak. Meategi hauetan Hanibaleko Elefantearen Ganbera izena hartzen duen gela handi bat dago. Berun meatzaritzaz gain, Antzinaroan inguru hura jendeztatu zuten zibilizazioek kobrea, zilarra eta urrea ustiatu zituzten.

### Erromatarren garaia

Kristo aurreko I. mendearen erdialdean. C. Erromako Errepublika garaian, Cneo Ponpeio Gaztea erromatar jeneralak setiatu zuen hiria, arrakastarik gabe. K.a I. mendean asmatutako zenbait txanpon. C. Rusadir-en belarria erakusten dute, zereal horren laborantza adierazten duena, eta beste batzuek mahatsondo-mahats mordoa, ardoaren ekoizpena ere adierazten duena. Olibadiak ere bazeuden, olioa ekoizteko. Garai honetako Rusadir-en txanponak ere aurkitu dira erle batekin, eztiaren ekoizpena adierazten duena eta Melillaren balizko etimologiarekin lotzen duena. Melilla perlen esportatzailea ere izan da.
Gerra punikoetan Kartagoko Inperioa amaitu ondoren, eskualdea Mauritaniako Erresumaren menpe geratu zen. K. a. 33. urtean, Mauritaniako Boco II.ak, ondorengorik gabe hila, bere erresuma Erromari utzi zion. K. a. 25. urtean, Augustok lurraldeko gobernua utzi zion Juba II.ari, nahiz eta erromatarren kontrolpean jarraitu zuen. K.o. 24. urte inguruan. Ptolomeo, Juba II.aren semea, Mauritaniako tronura pasa zen. K.o. 40. urtean. Kaligulak Ptolomeo hil zuen eta matxinada bat piztu zen Mauritanian, bere liberto Aedemon buru zuela, erromatar tropek zapaldu zutena. K.o. 42. urtean. K. a. Klaudio enperadoreak Mauritaniako erresuma Erromatar Inperioari anexionatu zion eta bi probintziatan banatu zuen, Mauritania Tingitanoa eta Mauritania Zesariarra. Melilla Mauritania Tingitanoan zegoen.
K.o. 69. urtean. Oton enperadoreak itsasartearen beste aldea, Mauritania Tingitanoa, Hispania Transfretarra bezala (itsasartearen beste aldeko Espainia), Hispania Ulterior-en lurraldean jarri zuen. Vespasianok Hispania Ulterior Lusitanian eta Betikan banatu zuen, Tingitana Betikaren administraziopean geratuz. Adrianoren gobernuarekin, administrazio propioa izatera pasatu ziren Betika eta Mauritania Tingitanoa. Azken hori Nova Hispania Ulterior Tingitana izendatu zuen Caracallak. Dioklezianoren gobernuarekin, 284 eta 305 bitartean, Inperioa elizbarrutian antolatu zen. Hispaniako elizbarrutian Mauritania Tingitanoa sartu zen.
Pompono Mela eta Plinio Zaharra geografo erromatarrek aipatu zuten hiria I. mendean, eta haien portua ere aipatu zuten.
Virgilio erromatrra K. a. I. mendean eta Plinio Zaharra . a. I. mendean. C. Afrikako iparraldean eztia ekoiztea eta eztia biltzeko lanbidea (mellarius) errentagarrienetakotzat aipatzen dituzte.
I. mendean Klaudio enperadoreak munizipio maila eman zion.
Lehen mendean, Estrabon geografo eta historialari greziarrak aipatu zuen Malacak, egungo Malagak, merkataritza harremanak zituela Afrika iparraldeko hiri mediterraneoekin. Afrikako iparraldeko hiriek Gades, Carteia, Cartago Nova eta Kastulo penintsulakoekin ere merkataritzan ziharduten.
San Lorentzo Muinoa Antzinaroan lurperatze leku bat izan zen. 1904an eta 1913an aurkitu zituzten aztarnak ekialdeko zatian. Ekialdean nekropoli puniko bat aurkitu zuten. Lurra nekropoli gisa ere erabili zen . mendearen hasieratik. Kristo aurreko I. mendearen bigarren erdian. C. abandonatu egin zen. Muinoaren ekialdeko aldeko hilobiak anforaz estalita daude, eta hori ez da ohikoa. 1987an mendebaldeko erromatarren ehorzketak aurkitu ziren, K.o. II. eta III. mendeen artekoak. C.. Leku honetan hilobiak ohiko tenulekin estalita zeuden. 1915 eta 1918 artean beste nekropoli bat aurkitu zuten Santiago auzoan, eta hark ere hilobiak zituen anforekin estalita. 1914an beste nekropoli bat aurkitu zuten Real auzoan, eta, 1916an, ehorzketa gehiago aurkitu zituzten auzo horretan. Han gertu hiru nekropoli egote, K. a. . mendearen amaieratik K. a. I. mendera bitartean biztanleria handia zuen hiria zela adierazten du. C..
II. eta III. mendeen arteko nekropoli handi bat egon zen Lobera Parkearen eta Ataque Seco auzoaren artean. 1928an, 1930ean eta 1962an aurkitu dituzte gorpuzkiak.
II.mendean Rusadir agertzen da obran Claudio Ptolomeoren Geografia lanean agertzen da. mendean, Antoninoren Ibilbidean, Alhucemas eta Chafarinas uharteak eta Rusadir (Melilla) aipatzen dira.
Eskualde honetan erromatarren garaitik egon zen kristauen presentzia. San Lorenzo muinoaren mendebaldean, ikur kristauak zituen erromatar argizulo bat aurkitu zuten. . mendearen erdialdean Ciprianok Quintus izeneko gutun bat idatzi zion eskualdeko gotzainari. 484an, erromatarren garaiaren ondoren, Rusadirrek apezpiku bat zuela agertzen da.

### Bizantziar garaia

422 eta 429 artean bandaloak, Guntaredo erregearekin, Betika probintzian kokatu ziren. 429an, Gaiserico erregearekin, bandaloek Gibraltarko itsasartea zeharkatu zuten, Tangerren eta Ceutan lehorreratuz. Ondoren, Bolubilis hartu zuten Kartagorako bidean, eta han hiriburua ezarri zuten. Vandalo erreinuarekin, Rusadirrek gainbehera aro bat igaro zuen.
534. urtean Justiniano I.a Bizantziar enperadorearen tropek, Belisario jenerala buru zutela, Afrika iparraldeko lurralde bandaloak konkistatu zituzten, baita Menorca, Mallorca eta Pitiusak Balearretan ere.
614an Sisebuto errege bisigodoak konkistatu zuen.

## Erdi Aroa
### Omeiar kalifaioa

Amr ibn al-As omeya jeneralak 640an hartu zuen Egipto eta 643an Libia. 700. urtean, Musa ibn Nusair jeneralak Rusadir konkistatu zuen.

### Banu Salih

VIII. mendearen hasieran Yemengo Salih I ibn Mansur yemendarrak Ribat Nakur hiria eraiki zuen Agdal izeneko leku batean, Nakur eta Gis ibaien ibarrean. Hiriburua zuen emirerri bat sortu zen Ribat Nakurren, Badisetik (Velez de la Gomera) Muluya ibairaino kontrolatzen zuena. 709an omeya Walid I kalifak lurralde hau eman zion. Hau, Banu Salih dinastiak gobernatu zuen.
Badirudi Melilla izenak Amlil, Malil eta Mlil berberarengan duela jatorria. Izen horrek . mendearen amaieran du jatorria. Juan Antonio de Estrada XVIII. mendeko historialariaren arabera, arabiarrek Milila deitzen zioten. Leon Afrikarra . mendeko historialariaren eta Juan Antonio de Estradaren arabera, eztiaren ekoizpenari zor zaio izena.

### Kordobako Kalifatza

929an Abderraman III.ak Kordobako omeia kalifatoa sortu zuen. 931 inguruan Melilla kalifato horren menpe geratu zen. Kalifak hiriko kadi izendatu zuen Abu Yáfar Áhmad Ibn Al-Fath Al-Malili melillar malikiarra. Ceutan bezala, hiria hobetu zuten obra publikoak egin zituzten. Harresiak berreraiki egin ziren eta barne-gabarra bat eraiki zen. Áhmad al-Razi historialari garaikidearen arabera, Ceutan eta Melillan hirigintza perfektua zen. Ibn Awqal historialariak, 960 inguruan Melilla bisitatu ondoren, hiri handi eta aberatsa zela esan zuen, harresi menderaezina zuena.
955ean Abderraman III.ak Almeriako portuan kokatu zuen ontzidiaren itsas basea. Portu hori Al-Andaluseko garrantzitsuena bihurtu zen. Hemendik, Afrika iparraldetik eta Guadalquivir Beheretik igarotzen ziren merkataritza-bideak ateratzen ziren. Bazegoen ibilbide bat Melillara zuzen-zuzen eramaten zuena.

### Melillako Taifa

XI.mendean Beni Urtediren tribu berbereak gobernatu zuen. Abdallah al-Bakri historialariak antzinako hiri gisa deskribatu zuen, harrizko harresiarekin eta bazarrekin. Banu Al-Bury Ibn Abi Al-Afiya Al-Meknasi izenekoek hiria eraberritu zutela ere esaten zuen.
Ondoren, Al-Hákam I emir kordobarraren ondorengo bat, Abd al-Aziz Ibn Áhmad Ibn Muhámmad Ibn Muhámmad Ibn Al-Asbag Ibn Al-Hákam Al-Rabadi, Melillako gobernari izendatu zuten. 1063an Melillakoek eta inguruko biztanleek Malagara kanporatu zuten eta Muhammad Ibn Idrís Al-Mustali hammudarra izendatu zuten agintari, 1054 inguruan Malagako taifatik emir izandakoa.

### Almoraviar Inperioa

Saharako tribu nomaden konfederazio baten ondoren sortu ziren almorabideak, eta horien artean lamtuna berbereak nabarmentzen ziren. Abdala Ben Yasinen doktrina musulmana jarraitzen zuten. 1073an Yúsuf ibn Tašufín almoraviar emirrak kanpaina militarra egin zuen Muluya ibaiaren haranean zehar eta Melilla konkistatu zuen.

### Almohade Inperioa

Garai horretan sortu zen Afrika iparraldean almohadeen mugimendua, Ibn Tumart mahdiaren doktrina islamikoan oinarrituta. Orduan Maksan Ibn Al-Mu'izz gobernadorea zen. 1142an Abd Al-Rahman Ibn Zaggu almohadeak hiria konkistatu zuen, eta hiria suntsitu egin zuten. 1204an Muhammad an-Násir kalifa almohadeak harresiak zaharberritu zituen.

### Benimerinak

1269an Abu Yúsuf Yaaqub sultan benimeroak Marrakech konkistatu zuen, Afrika iparraldean Almohade Inperioaren amaiera ekarri zuena. Benimerinek 1272 inguruan konkistatu zuten Melilla.
Gainbehera garaia izan zen hori eskualdearentzat, benimerinek gehiegizko zerga politika izan zutelako zelaira. XIII. mendean, matxinada batzuk ito behar izan zituzten.
Tremecéneko erresuma ziyandarrak Melilla berea zela aldarrikatzen zuen eta 1328an suntsitu zuten.

## Aro Modernoa

1492ko urtarrilaren 2an Errege Katolikoek Granada konkistatu zuten. Horiek Hernando de Zafra bere idazkariari, Afrika iparraldeko egoeraren jakitun handiari, Boabdil Magrebera eta bere gorte osoa lekualdatzeko antolaketa agindu zioten. Ibrahil El Azeyt moriskoak Tahuenteko xakearekin harremanetan jarri zuen Hernando de Zafra, Tremecengo erresuman. Isabel Erregina Katolikoak Alfonso Fernandez de Aguilar y Cordobari, Aguilarreko jaunari, eskatu zion konfiantzazko pertsona bat bidal zezala Afrikara, Tremecengo erresumaren egoeraren berri izateko. Alonsok Lorenzo de Padillari enkargatu zion hori. Granadatik ekarritako kristau espainiar gatibuen egoera ezagutzeko iritsi zen Oranera, eta urtebetez ibili zen Tremecéneko herrietan barrena. Gero, Oranera itzuli zen, han atxilotu nahi baitzuten, baina Genovako karraka batean abiatu eta Espainiara itzuli zen, agindu zioten txostenarekin. Espedizio bat egin zuten Juan de Lezcano eta Lorenzo de Zafrarekin galeota batean, eta Magrebeko kostaldea zeharkatu zuten Juan de Caliz izeneko kortsario baten aurka borrokatzeko eta Tremecéneko Erresumako Guardania gotorlekua bisitatzeko. Guardania bisitatu ondoren, Tabaharique, Tahuente (Ghazaouet) eta Mazalquivirrera joan ziren. Tabahariqueko xekea eta leku hartako beste bi musulman Espainiara joan ziren espedizioarekin, eta Granadako Hernando de Zafraren apopilo izan ziren, eskualdearen elkarlana ziurtatzeko. Eskualde hori ez zegoen ados Tremecengo gobernuarekin. Xekeak Hernando de Zafrari esan zion berak eta Tabahariqueko herri guztiak espainiar domeinua izan nahi zutela. Xeke honek ere Melillako hiria eman ziezaiekeela esan zuen. Gainera, Tahuente hiria eman zezakeela esan zuen, bere koinatua baitzen hango xekea. Espedizioko kide batek Tahuenteren xerkarekin hitz egin zuen, eta esan zuen berak eta herritarrek Espainiaren domeinura pasatu nahi zutela. Hernando de Zafrak 1493ko uztailaren 28an jakinarazi zien hori Errege Katolikoei. Gai hau oso garrantzitsua iruditu zitzaion Hernando de Zafrari, 1493ko udan beste espedizio bat antolatu zuena, plaza hauen kokapena egiaztatzeko, Juan de Lezcano, Lorenzo de Zafra, Pedro de Zafra, Ramiro Lopez maisu artillero aragoiarra, Baeza de Moclin eta hiriak marrazteko margolari batekin.
1492an juduak Melillan kanporatu ondoren, judu sefarditen komunitate bat ezarri zen. Juduek Melillan duten garrantzia XXI. mendean ere mantentzen da, nahiz eta komunitate txikia izan, Melillako identitate kultural eta ekonomikoen ezaugarrietako bat delako, Espainian dauden bederatzi hilerri juduetako bat izanik.
1493ko urrian, Boabdil eta bere gortea Adratik abiatu ziren Iñigo Artietaren eta Genovako beste karraka batean, bi galeoik eskoltatuta, eta Cazazara eraman zituzten, Melillatik gertu. [64][70] Boabdil Fezera joan zen, eta Abu Abd Allah al-Sheikh Muhammad ibn Yahya sultan wattasidunak hartu zuen.
1494ko urtarrilean, Melilla hiria Fez-eko sultanaren aurka matxinatu zen, eta hiru gutun bidali zizkion Hernando de Zafrari, hiria Errege Katolikoei uzteko. Hilabete batzuk geroago, wattasidek suntsitu zuten.Fernando Katolikoak Melillara espedizio bat bidali zuen Martin Fernandez Galindo komendadorearekin plazaren egoera ezagutzeko. Martin Fernandez Galindok hiria suntsituta aurkitu zuen, eta inguruan musulman ugari zeudenez, ez zuen hiria konkistatzea aholkatu.Juan Alonso Perez de Guzman, Medina Sidoniako III. dukea, egoera honen berri izan zuen eta Errege Katolikoei bere konkistaz arduratzea eskaini zien. Hauek konkistaren gastuak ordaintzeko eskaini ziren eta Ramiro Lopez artilleriako kapitaina bidali zioten. Juan Alonsok Martin de Bocanegra eta Ramiro Lopez zelairatu zituen.
1497ko irailean, Pedro de Estopiñán y Virués buru zela, dukearen armada Sanlúcar de Barramedako portutik abiatu zen eta Melillan lehorreratu ziren irailaren 17ko gauean. Hiria eraitsita eta hutsik zegoenez, espainiarrak harresiak almenekin berreraikitzen hasi ziren, horretarako Espainiatik ekarritako zurezko oholezko egiturak erabiliz. Handik gutxira, inguruko musulmanek hiri gotortu bat aurkitu zuten, non lehen hondakinak baino ez zeuden, eta alde egin zuten. Hamabi Maravedís ipuin kostatu zen konkista.
1497ko urriaren 18an, Errege-erregina Katolikoek Medina Sidoniako dukeari idatzi zioten, esanez atsegin izan zutela konkista hura, eta uste zutela Jainkoari zerbitzatu ziola.
Errege-erregina Katolikoek Medina Sidoniako dukeari egindako espedizio militarretako bosgarrenaren meritua eman zioten. Melillako alkate eta kapitainak, Gonzalo Mariño de Riberak, honako espedizioak egin zituen dukearen zerbitzura:
* 1503an: martxoaren 12an, Arenas Gordasera; maiatzaren 20an, Cazazara; irailaren 10ean, Arenas Gordasera; irailaren 30ean eta azaroaren 5ean eta 9an, Carvudera; eta azaroaren 15ean, Cazazara.
* 1504an: otsailaren 8an, Carvudera; martxoaren 9an, Pinarrera; martxoaren 25ean, Cazazara; uztailaren 21ean, Arrecifera; irailaren 10ean eta urriaren 20an, Carvudera; eta azaroaren 5ean, Berracara.
* 1505: urtarrilaren 26an, Benesikarrera; apirilaren 9an, Berracara; maiatzaren 20an, Carmudera; ekainaren 30ean, Adelfasera; eta azaroaren 5ean, Guelayara.
* 1506: otsailaren 9an eta 23an Cazazara; martxoaren 1ean eta 16an Berracara; ekainaren 2an Bugafarrera; ekainaren 17an Berracara; ekainaren 29an Guelayako mendilerrora; eta uztailaren 5ean Cazazako eremura.
1506ko apirilaren 22an Cazaza konkistatu zuten, eta, ondorioz, dukea I. Cazazako markes izendatu zuten.
Cristobal de Abreok ordezkatu zuen Gonzalo Mariño. 1533ko urtarrilaren 7tik 8ra bitartean musulmanek Cazaza hartu eta suntsitu egin zuten. Hiria ez zuten inoiz berreraiki, eta gaur egun arte iraun dute hondakinek.
1515ean hasi ziren Errege Harresia eraikitzen. 1525ean jarraitu zuten lanek. 1527an Gabriel Tadino de Martinengok zuzendu zituen. 1547an Miguel de Perearekin egin zituzten lanak, eta 1553an Juan de Zaritarekin. 1656 eta 1659 bitartean eraberritu egin zen. 1719 eta 1722 artean eraberritu zituzten.
Mohammed ash-Sheikh saadiak 1544an konkistatu zuen Fez. 1549ko apirilaren 17an, Abu Hassum, Fez-eko errege ohia, Velez de la Gomeratik etorri zen Melillara itsasontziz, bere gortearekin. Handik gutxira, Malagara joan ziren. Saadien aurkako gerran, 1550eko uztailaren 12an, Muley Amar, Debdúko erregea, bere gortearekin iritsi zen hirira, zazpi hilabete geroago alde eginez. 1551ko maiatzaren 28an berriro bisitatu zuen hiria, Karlos V.arentzako opariak ekarriz.
1576ko otsailaren 5eko Gregorio XIII.aren Aita Santu Laburraren bitartez, Melilla Malagako elizbarrutiaren parte izatera pasa zen. Garaipenaren Ama Birjina Malagako zaindaria da XV. mendean Errege Katolikoek Errekonkista egin zutenetik. Melillan Garaipenaren Ama Birjinari eskainitako ermita eraiki zen, Melillako zaindaria. Garaipenaren Ama Birjina Andre Maria Sortzez Garbiaren Eliza Pontifize eta Errealean dago. Irailaren 8an ospatzen da.
. mendean San Migel Goiaingeruaren Eliza eraiki zen. Tenplua XVII. eta XVIII. mendeen artean berreraiki zen. 1660an Felipe IV.ak kaputxinoak hirian jartzeko baimena eman zuen. 1661ean etxe pare bat erosi zituzten elizaren ondoan, eta han eraiki zuten euren komentua. Elizari Sortzez Garbia titulua eman zioten. Kaputxinoek San Frantzisko Asiskoa Melillako zaindaria izan zedin sustatu zuten, bere jaia urriaren 4an ospatuz. Aurrez aurre, San Frantziskoko Ospitalea eraiki zuten. Kongregazioak 1682an utzi zuen komentu hau.
1604an Pedro de Heredia gobernadoreak bi dorre eraiki zituen Santa Ana Atearen eta Puerta del Camporen inguruan.
1613an Melillari hiri titulua eman zioten.
Oroko ibaiko baratzeak babesteko, Santiagoko gotorlekuak eraiki zituzten 1571n, San Frantziskokoak eta San Markosekoak 1575ean eta San Lorentzokoak 1583an. 1632an San Pedro de la Albarrada gotorlekua eraiki zen eta 1637an Santo Tomas de la Cantera. 1646ko uztailaren 18an, Carlos Ramirez de Arellano gobernadorea musulmanen aurkako borroka batean hil zen hiriaren kanpoaldean. 1649ko maiatzaren 6an, Luis de Sotomayor gobernadorea hil zen kanpoaldean izandako beste borroka batean. Santo Tomas gotorlekuari eraso egin zioten musulmanek 1667an.
1669an Goi Ikuskaritzako Baluartea eraiki zen.
XVII. mendearen amaieran, Muley Ismail sultanak behin baino gehiagotan eraso zien Melillako gotorlekuei. 1678an San Lorentzoko gotorlekua deboilatu zuten. San Frantziskoko gotorlekua 1679an galdu zen, eta urte beraren amaieran Santiagokoa. 1687an San Pedro eta Santo Tomas gotorlekuak suntsitu zituzten eta Francisco Lopez Moreno gobernadorea hil zen borrokan.
XVII. mendearen amaieran, Media Luna Dorrea eraiki zuten Puerta del Campo, San Antonio de la Marina Gotorlekua eta San Jose Bajo Baluartea defendatzeko. 1707an San Migel gotorlekua eraiki zen.
1723ko abuztuan, Alonso de Guevara y Vasconcello gobernadoreak, Antonio de Villalba Angulo Ponce de Leon kapitainarekin, Ramblako Handia edo Uretakoa konkistatu zuen, gaur egun Sortzez Garbiaren Udal Hilerria dagoen tokia. 1724ko otsailaren 27an, Antonio de Villalba kapitaina 50 soldadurekin lehorreratu zen Ramblako Handian, eta San Frantziskoko gotorlekuaren hondakinak zeuden eremua berreskuratu zuen, Taxar buruzagi musulmana, Guelayako gobernadorea eta gaur egun Jesusen Bihotz Sakratuaren Elizaren ingurua dena.
Alonso de Guevara gobernadoreak San Fernandoko gotorlekua eraiki zuen, eta, ondoren, Polizia Armatuaren kuartela egon zen bertan. 1732an, Antonio de Villalba Angulo Ponce de Leon gobernadore izendatu zuten. 1734an Cerro del Cubo eta bertan zegoen gotorlekua konkistatu zituen. Ondoren, inguru horretan eraiki zituen Victoria Grande gotorlekua, 1736an amaitua, Arrosarioko gotorlekua, Santa Luzia dorrea eta Victoria Chica gotorlekua.
1767an Marokorekin Bake eta Merkataritza Ituna sinatu zen, Jorge Juanek Marokon ezohiko enbaxadore gisa eta Mohammed III Hamed El Gazel sultanaren Marokoko enbaxadoreak sinatua. Negoziazioak 1765ean hasi ziren, Mohammed III.ak eta Bartolome Giron de la Concepcion fraide frantziskotarrak El Gazel negoziatu zutenean, Karlos III.ak Marokon gatibuak erreskatatzeko ardura hartu zuenak, eta gero Grimaldiko markesari eman zion negoziazioa, 1768ko Merkataritza eta Nabigazio Itunean parte hartu baitzuen. Marokorekin egindako Bake eta Merkataritza Itunak itsasoko merkataritza, Espainiak Afrikan dituen arrantzalekuen segurtasuna eta gatibuen askapena arautzen zituen. Laratxen kontsulatu bat eta Tetuanen, Tangerren eta Mogadorren kontsulordeak jarri ziren, 1765ean sortua. Ceuta, Melilla, Velez de la Gomera eta Alhucemas Espainiako plazak ere aipatu ditu, haien mugak jada adostuta zeudela adieraziz.

### Melillako setioa 1774-1775

1767an sinatutakoa gorabehera, Muhammad III.ak Afrika iparraldeko plaza kristauen konkista erabaki zuen. Britainia Handira enbaxadore bidali zuen Sidi Tahar Fenis gerrarako materiala erostera. 1774ko irailaren 19an sultanak gutun bat bidali zion Karlos III.ari kontu horrekin, esanez haien arteko bakea itsasoz bakarrik izan zitekeela. Horregatik, Karlos III.ak gerra deklaratu zion sultanerriari 1774ko urriaren 23an. Karlos III.ak Ceuta eta Oranen defentsa indartzea agindu zuen (Espainiako bigarren sasoia), Aljerreko Erregeordetzaren balizko eraso batengatik. Hala ere, azaro amaieran espainiarrek jakin zuten sultanak Melilla konkistatzeko asmoa zuela. Orduan Jose Carrion de Andrade zen gobernadorea. Bertan goarnizio urri bat zegoen, Melillako Errejimendu Finkoa, Antonio Manso eta Vicente de Alva kapitainek agindutako konpainiekin, eta burdinazko artilleriako pieza zaharrak maneiatzeko destakamenduekin. Defentsa indartzeko, Karlos III.ak Juan Sherlock mariskalaren komandante jenerala bidali zuen hirira, eta goarnizioa indartu zuen. Abenduaren 9an, 30 000 eta 40 000 musulman bitarteko armada batek hiria setiatu zuen. Britainiar artilleriarekin eta herrialde hartako artilleroekin zihoazen erabiltzeko. Juan Sherlockek Juan Trinquini itsasgizona bidali zuen Malagara jabeketan, Andaluziatik errefortzuak eskatzeko. Abenduaren 11n Frantziako itsasontzi bat iritsi zen Melillara, penintsulako errefortzuekin. Ontzi hori abenduaren 16an abiatu zen hiritik, biztanleria zibilaren zati batekin. Defentsarako, 117 kanoi eta mortero berri jarri zituzten. Tomas de Encontrek, Carlos III.aren artillari nagusiak, artilleriaren mantenuaren ardura hartu zuen. Melillako Errejimendu Finkoaz gain, Zamora, Kataluniako Boluntarioak, Printzesa, Napoli, Brabante eta Brusela errejimentuek parte hartu zuten defentsan, Goi Agintaritzarekin. Ingeniaritza eta Artilleria errege-taldeak ere bertan izan ziren. Guztira, 3 251 militar egin zituen horrek. Antonio Barcelo eta Jose Hidalgo de Cisneros buru zituzten bi espainiar eskuadrak Gibraltarko itsasartea blokeatu zuten, Britainia Handiak tropa musulmanak armaz eta munizioz hornitzea eragozteko. Setioa martxoaren 19an amaitu zen, 1775eko San Jose egunean. Juan Sherlock Gazelekin bildu zen, eta esan zion sultanak adiskidetasun-harremanak izan nahi zituela eta merkataritzari aurreko hitzarmenean baino baldintza hobeetan ekin nahi ziola.
1780an Adiskidetasun eta Merkataritza Hitzarmena sinatu zuten Muhammad Utman enbaxadoreak eta Floridablancako kondeak Aranjuezen. 1785ean, Francisco de Salinas y Moliño enbaxadoreak, Espainiaren izenean, sultanatoarekin beste lankidetza-hitzarmen bat sinatu zuen. 1767, 1780 eta 1785eko akordioak 1799ko Bake, Adiskidetasun, Nabigazio, Merkataritza eta Arrantza Itunean ere aipatu ziren, Juan Manuel Gonzalez Salmon enbaxadoreak sinatua, non Ceuta, Melilla, Velez de la Gomera eta Alhucemasen espainiar subiranotasuna aitortzen den. XVIII. mendearen amaieran, Vicente Tofiño San Miguelen Derrotero de las litoral de España en el Mediterraneo y su África lanak Melillako iturburua seinalatzen du jabeki txiki edo galeoten gisako ontzientzat; ontzi handiagoek, berriz, ekialdeko arradan ainguratzen dute, eta Tresforcas lurmuturraren haize nagusiak eta itsaslabarrak deskribatzen ditu, Parapguru mendiko urreak ere deskribatuz.

## Aro Garaikidea

1810eko irailean Cadizko Gorteak sortu ziren, Jose I.a erregetzat onartu ez zutenak eta 1812ko Konstituzioa idatzi zutenak. Gorte horiek okupatu gabeko lurraldeen gain erabili zuten euren subiranotasuna, besteak beste, Balearrak, Kanariak, Ceuta eta Melilla. 1812ko Konstituzioaren 10. artikuluak dio Espainiako lurraldeak "penintsula eta haren ondoko jabetza eta uharteak" hartzen dituela, eta "Kanariak eta Afrikako gainerako ondasunak". Diputatu batek Ceuta, Melilla, Velez de la Gomera eta Alhucemas berariaz aipatzea proposatu bazuen ere, lurralde horiek 10. artikuluan aipatzen zirela ulertu zen.
Lehen Gerra Karlistaren testuinguruan, 1838ko abenduaren 20an, Vicente Colomer, Tena eta Recio sarjentu karlistek, zauritu eta hildakorik gabeko matxinada batean, Rafael Delgado gobernadorea kargutik kendu zuten. Hiria gobernatzeko batzar bat antolatu zuten, eta kartzelan zeuden 115 karlistak askatu zituzten; guztira, 411 presotik. Ondoren, Gregorio Alvarez eta Perez izan ziren batzarreko buru. Karlisten alde egon ez ziren melillarrak Maria Cristina, Santa Ana eta Karmengo Ama Birjina ontziek jaso zituzten. Juan Palarea Blanes Granadako kapitain jeneralak Maria Cristina bergantina bidali zuen. Txalupa bat bergantinera hurbildu eta plaza karlistek hartua zutela baieztatu zien. Hiria 1839ko otsailaren 10eko Errege Aginduaren bidez blokeatu zuen Santiago Soroak zuzendutako flota batek, Isabel II.a, Maria Cristina eta Soberano bergantinekin eta Neptuno eta Veloz faluxoekin. Frantziak blokeoari lagundu zion Volage bergantinarekin, eta Britainia Handiak Wasp lantaldearekin. 1839ko otsailaren 24an, karlisten batzarrak kapitulazio-agiri bat sinatu zuen. Behin betiko dokumentua martxoaren 2an sinatu zuten. Karlistek martxoaren 25ean utzi zuten hiria, eta ekainaren 17an iritsi ziren Plentziara, orduan lurralde karlistara.

### Afrikako Gerra eta Wad-Ras Ituna (1859-1860)

1859an O'Donellen gobernuak gerra deklaratu zion Marokoko sultanerriari, Afrikako Gerrari hasiera emanez. Gerra amaitu ondoren, Wad-Raseko Ituna sinatu zen, eta horrek, besteak beste, Melillako perimetroa handitzea ekarri zuen, bere gotorleku esparrutik kanpo, eta juduak Tetuandik irtetea, Melillan ezartzeko.
1847an Afrikako Jabetzen Kapitaintza Orokor bat sortu zen, 1851n ezabatua, eta, beraz, Melilla Granadako Kapitaintza Nagusiaren mende geratu zen Komandantzia Nagusi gisa. 1893ko martxoaren 22ko Errege Dekretu batek penintsularen banaketa militarra ezarri zuen 7 eskualdetan eta 4 Komandantzia Orokorretan: Balearrak, Kanariak, Ceuta eta Melilla. Melillako Komandantzia Nagusiak Alhucemasko Haitza, Velez de la Gomerako Haitza eta Chafarinas uharteak ere kudeatzen zituen.
1855ean Gerra Ministerioarekin eta Ogasun Ministerioarekin gestioak egin ziren, azkenean 1863an Melilla, Ceuta eta Chafarinas portu franko deklaratzeko, Manuel Pando Fernandez de Pinedo moderatuaren gobernupean, Isabel II.aren erregealdian. 1881ean etxebizitza batzuk eraiki zituzten Alkazaban. 1891n Poligono auzoa eraiki zen.
1881etik aurrera Marokoko familia hebrearrak iristen hasi ziren, batez ere Nador probintziako Beni Sideletik. Hasieran, behin-behineko egurrezko etxebizitza batzuetan jarri zituzten, Mantelete auzoan. Joseph Levy merkatari sefardiak, Francisco Garcia Ingeniarien Komandantziako maisu doitzaileak, Alonso Diaz biltegizainak eta Jose Coretek Manteleteko zurezko etxeetan zeuden hebrear merkatari gehienak hartu zituen auzo bat eraiki zuten 1891n. Juduek Rifeko matxinadetan jasandako jazarpenaren ondorioz, El Roghik, Bu Hamara bezala ere ezagutzen denak, Marokoko tronua lortu nahi zuenak, 1902tik 1909an erori zen arte, asko Melillara joan ziren, non Administrazio Militarrak Hebrear auzoa izenekoan kokatu zituen. Judu horietako asko Katakoak ziren. 1917tik aurrera, auzoan kristauak eta musulmanak ere bizi izan ziren. 1930ean zazpi mila judu izatera iritsi zen Melillan. Gerora, askok Amerikara eta Israelera emigratu zuten, eta, gaur egun, mila inguru daude. Melillako modernismoaren eraikin askoren sustatzaile ere izan ziren juduak.
1866ko martxoan Francisco Roldanek hirirako hirigintza-proiektu bat egin zuen, 1868ko urtarrilaren 25eko Errege Aginduaren bidez onartua. Horrela eraiki zen Oroko ibaiaren egungo ibilgua, 1871-1872 urteen artean, 1891n Barne Mantelete auzoa eraiki zen, eta kanpoaldeko gotorleku hauek eraiki ziren: San Lorentzo, 1881 eta 1884 urteen artean; Gameluak, 1883 eta 1885 urteen artean; Cabrerizas Bajas, 1884 eta 1886 urteen artean; Rostrerizordo, 1888 eta 1890 urteen artean;
1891n, itsaspeko telegrafia-kable bat instalatu zen Melilla eta Almeria artean, eta, 1921ean, beste bat Melilla eta Malaga artean.

### Margalloren gerra (1893-1894)

Afrikako Gerraren ostean, Espainiak Afrika iparraldeko lurraldeen gaineko kontrola zabaldu zuen. Lurralde horietatik defendatzeko, gotorlekuak eraiki ziren. 1893an, kabilek Sortzez Garbiaren Gotorlekuaren eraikuntzaren aurkako erasoa antolatu zuten, Melillako gobernadore Juan García y Margallo zelarik. Melillako goarnizioko 1 463 soldaduek 8 000 eta 10 000 rifeko soldaduei aurre egin behar izan zieten. Jose Lopez Dominguez Gerra ministroak, Ortega jeneralaren agindupean, 350 gizon bidali zituen errefortzu gisa, Borboi, Extremadura eta Kubako errejimenduetako militarrez, hiru zulatzaile konpainiaz, lau artilleria konpainiaz eta mendiko bi artilleria bateriaz osatuta. Urriaren 28ko kontraerasoan Juan Garcia Margallo hil zen, Cabrerizas Altaseko gotorlekuaren atean. Borroka honetan egindako ekintzengatik, Juan Picasso kapitainak eta Miguel Primo de Rivera tenienteak San Fernandoko Gurutze Ohoratua irabazi zuten. Ontzidia bidali zuten, eta Espainiako tropei babesa eman zieten, itsas bonbardaketekin. Geroago, espedizio-armada bat sortu zen penintsulan, Arsenio Martinez Campos kapitain jeneralaren agindupean: 20.000 gizon. Armada hori bi gorputzetan banatzen zen, Fernando Primo de Rivera eta Sobremonte Lizarrako markes teniente jeneralak eta Jose Chinchilla y Diez de Oñate teniente jeneralak zuzenduta. Segorbe, Tarifa, Katalunia eta Kubako gainerako erregimentuek osatzen zuten. Tropa horiek azaroaren 29an iritsi ziren Melillara, disuasio-efektua sortuz, eta borrokak amaitu ziren. Horren ostean, Espainiak gotorlekuaren eraikuntza amaitu zuen. 1894ko martxoaren 5ean Arsenio Martinez Campos jeneralak Marokoko Hassan I sultanarekin Marrakexeko Bake Ituna sinatu zuen, Espainiari 20 milioi pezetako kalte-ordaina emanez, Inmaculada edo Sidi-Guadiracheko gotorlekuko erasotzaileak zigortuz eta Melilla inguruan militar espainiarrak aparkatuz.

## Siglo XX

1904ko maiatzaren 2an Alfontso XIII.ak bisitatu zuen hiria, eta portuko lanen lehen harria jarri zuen. 1902an Kontseilu Oneko Andre Mariaren Ikastetxea sortu zen, Kontseilu Oneko Andre Mariaren Frantziskotar Ahizpen Kongregazioa. 1920an, Bihotz Sakratuetako Frantziskotar Ahizpen Kongregazioko kide bihurtu zen. XX. mendearen hasieran Arabiar Akademia eta Arte eta Lanbide Eskola sortu ziren. 1904an emakume talde batek Melilla Sporting Club sortu zuen, tenisean eta patinajean. Kasino Militarrean biltzen ziren, eta kirol horiek parkean praktikatzen zituzten. 1906ko abenduaren 17an jarri zuten Victoria Erreginaren auzoko lehen harria, eta hamar urte behar izan zituzten hura eraikitzeko. Battenbergeko Viktoria Eugeniarengatik deitu zioten horrela, Alfontso XIII.aren emazteagatik.
Arlo politikoan, 98ko hondamendia bezala ezagutzen den Espainiako inperio koloniala galtzeak ekarri zuen Espainiako gobernuaren atzerri politika, nazioartean eragiteko gaitasun mugatua Kuba eta Filipinak galtzearekin egiaztatu zena, Afrikara bideratzea. Espainiak parte hartu zuen nazioarteko potentzia handiek, Alemaniak, Frantziak eta Erresuma Batuak Marokon izandako tirabirek eragindako akordioetan; tirabira horiek, besteak beste, Europako nazioen arteko gatazka eragingo zuten, eta, ondorioz, lehen mundu gerra. 1830ean Frantziak Aljeria konkistatu zuen, 1880an Tunisiako Protektoratu Frantsesa sortu zuen[123] eta 1904ko apirilaren 8an Frantziak eta Britainia Handiak Maroko eta Egiptoren banaketarako Entente Cordiale sinatu zuten eta 1904an Espainiarekin akordio bat sinatu zuen Maroko eta Aljeriaren banaketari buruz. Espainia bitartekari bihurtu zen Frantziaren eta Alemaniaren arteko Marokoko Lehen Krisia konpontzeko, azken horrek Afrikan zuen eragin zabalaren aurka baitzegoen, 1906ko Algecirasko Konferentzian, halako moldez non Frantziari Maroko hegoaldean protektoratu bat zegokion, eta Espainiari iparraldean, Maroko espainiarra deiturikoa. Frantzia eta Alemaniaren arteko tentsioek ez zuten behera egin, 1911n Marokoko Bigarren Krisia gertatu baitzen. Azkenean, Alemaniak Marokoren frantziar konkista ez eragoztea adostu zuen, Kongoko 250 000 km² lagatzearen truke.
1902an Bu Hamarak bere sultanerria sortu zuen, Taza eta Uchdan kokatuz, eta Fez-eko sultanaren tropei aurre eginez. 1904an Zeluanen kokatu zen, Guelaya eskualdean. Hemen, Uixan eta Axara mendietako burdin hobien ustiapena eman zion Rif S.A.-ko Meategien Espainiako Konpainiari eta Afrikar Iparraldeko Konpainiari, zeinak frantziar kapitala baitzuen gehienbat, Afra mendiko berun hobien ustiapena, eta konpainia horientzako bi trenbide eraikitzea.
1905ean Jose Marina Vega jenerala izendatu zuten Melillako gobernadore militar.
Melillan espetxe bat dagoela 1498an aipatzen da. Javier de Burgos politikariak egindako 1834ko Presoen Ordenantza Orokorraren ondoren, Ceuta, Melilla eta Alhucemas eta Velez de la Gomerako haitzek zortzi urte baino gehiagoko espetxealdiak izan zituzten. [129.] Ceuta eta Melillako presoen kopurua murriztu egin zuen 1906ko urriaren 22ko Errege Dekretuak. 1907ko maiatzaren 6ko Errege Dekretuaren bidez, Melillako, Alhucemaseko eta Velez de la Gomerako espetxeak itxi ziren, eta presoak penintsulara bidali zituzten. Ceutako espetxea 1911n itxi zuten.

### Melillako gerra (1909)

1908an, Espainiak, Marokori buruzko 1904ko Espainiaren eta Frantziaren arteko hitzarmenari jarraikiz eta Antonio Maura presidenteak eskualdea baketzeko eta Fez de las de Bu Hamara sultanaren tropei laguntzeko agindutako operazio batzuetan,[132], Jose Marina Vega jeneralak gidatutako tropekin, La Restinga okupatu zuen otsailean eta Cabo de Hamara. Martxoaren 29an sultanaren tropak ebakuatu zituzten.
Bu Hamara 1908ko abenduan eraman zuen preso sultanak Fezera.
1909ko uztailaren 9an eta 20an, trenbidea eraikitzen ari ziren beharginei eraso egin zieten Sidi Musan. Uztailaren 22an, Alvarez Cabrera koronelak tropak bidali zituen, Alfer sakanean borrokatu zutenak, etsaiari atzera eginaraziz. Uztailaren 26an, Jose Marina Vega jeneralak brigada bat bidali zuen, Guillermo Pintos Ledesma jenerala buru zuela, Alfer eta Otsoaren sakanak zaintzera. Uztailaren 27ko borroka batean arerioaren arbuioa lortu zuten, baina 153 erorikorekin, Guillermo Pintos jenerala barne. Gertaera horri Desastre del Barranco del Lobo deitu zioten.
1904an Frantziarekin lortutako akordioaren ondorioz, 1909ko iraila eta azaroa bitartean Espainiak, Jose Marina Vega jenerala zela, Nador, Zeluan eta Gurugu mendia hartu zituen.
Una brigada mixta comandada por Gabriel Morales y Mendigutia se dirigió hacia el oeste para ocupar el poblado de Taurit y controlar así las lomas de Taxdirt y otra brigada, comandada por Felipe Alfau Mendoza, fue a conquistar Nador. El 20 de septiembre las tropas de Morales fueron atacadas en la loma de Tamisunt, siendo socorridas por el coronel José Cavalcanti al mando del Regimiento de Cazadores de Caballería Alfonso XII N.º 21, consiguiéndose un repliegue a Taxdirt, donde asentaron una posición defensiva. Por ello, se construyó en Taxdirt un monumento en memoria de los caídos en este combate.
1910eko uztailean Melillako Kapitaintza Orokorra sortu zen eta Jose Marina Vega kapitain jeneral izendatu zuten. 1912an, Melillako Kapitaintza Orokorra kendu zuten, eta Komandantzia Nagusi bihurtu zen berriro. Halaber, 1912an Espainiako Bankuaren sukurtsala inauguratu zen.

### Rifeko gerra (1911-1927)

1911ko urtarrilean Alfontso XIII.ak bigarren aldiz bisitatu zuen Melilla, Jose Canalejas Gobernuko presidentearekin batera. Espainiak okupatutako lurraldeak eta Taxdirten monumentua ere bisitatu zituen.
1911ko ekainaren 8an Espainiak Larache okupatu zuen, ekainaren 9an Alcazarquivir eta abuztuaren 17an Arcila.
1912ko martxoaren 30ean Frantziak eta Abd al-Hafid sultanak Fez-eko Ituna sinatu zuten, zeinaren bidez Marokoko Frantziar Protektoratua sortzen zen. Frantziak Marokori buruzko Espainiaren eta Frantziaren arteko Hitzarmena gauzatu zuen Espainiarekin, Madrilen 1912ko azaroaren 27an sinatua. Britainia Handiak babestu zuen hori. Hitzarmen horren bidez sortu zen Marokoko Espainiako Protektoratua. Hori kudeatzeko sortu zen 1913an Espainiako Goi Komisaria Marokon. Lehen goi komisarioa Felipe Alfau Mendoza jenerala izan zen. Ceuta eta Melillako lurraldeak eta beste burujabetza plazak ez ziren protektoratuaren parte izan, Espainiaren subiranotasuna zirelako.
1913an Espainiak Tetuan okupatu zuen, eta Marokoko Espainiako Protektoratuaren hiriburu bihurtu zen.
1921ean, 1912ko Itunak Espainiari emandako 32 000 km²-en erdia baino ez zegoen konkistatuta. Manuel Fernandez Silvestre jeneralak, orduan Melillako komandante nagusia zenak, espedizio militar bat egin zuen 1921eko uztailean Alhucemaseko badia konkistatzeko. Espainiako tropak Igueribenen eraso zituzten Abd el-Krimen tropek, eta Annualera erretiratzea gertatu zen. Borroka horretan nabarmendu zen Fernando Primo de Rivera y Orbaneja teniente koronela; abuztuan hil zen, borrokan jasandako zaurien ondorioz. Annualen, Espainiako historia militarreko hondamendirik handienean, 9000 bat hildako izan ziren, eta Silvestrek bere burua hil zuen. Felipe Navarro eta Ceballos-Escalerak tropak Dar Driusen bildu zituen, ondoren El Babel eta Tistutinera erretiratzeko, eta gero Monte Arruit, Zeluan eta Nadorren zehar, Melillatik 15 kilometrora. Porrot honek Afrikako armadaren ustelkeria, zabarkeria eta baliabide falta azaleratu zituen eta Annualeko hondamendia bezala ezagutzen da. Gertaera honetan, Legioa Melillari laguntzera joan zen, eta etsaiari aurre egitea lortu zuen.
Abd El Krimek Frantziako Protektoratuari ere eraso egin zion. Bi herrialdeak, Espainia eta Frantzia ados jarri ziren Abd El Krimi eraso egiteko. Hilabeteak negoziatzen eman ondoren, 1925eko abuztuaren 21ean, Miguel Primo de Rivera jeneralak eta Philippe Pétain mariskal frantziarrak, Verdungo heroiak, Algecirasen lehorreratzea planeatu zuten. Bi brigada sortu ziren: Ceutakoa, Leopoldo Saro Marin jeneralaren agindupean, Francisco Franco koronelarekin; eta Melillakoa, Emilio Fernandez Perez jeneralaren agindupean, Manuel Goded Llopis koronelarekin. Bi brigadak Jose Sanjurjoren ardurapean egon ziren. Irailaren 5etik 6rako gauean 9.178 gizon ontziratu ziren Melillan Alhucemaseko badiara joateko. Irailaren 8an, flota hispano-frantsesak 18163 soldadu lehorreratu zituen, horietatik 13.000 espainiarrak eta gainerakoak frantziarrak, riftarrak garaitu eta Rifeko Gerraren amaieraren hasiera ahalbidetuz.
1926ko apiriletik maiatzera bitartean, Manuel Goded-ek espedizio-armada bat osatu zuen, Abd-el-Krim-eko tropak garaitu zituena. Azkenean, 1926ko maiatzaren 25ean, frantziarrei entregatu zitzaien. Espainiako protektoratua 1927ko uztailean baketu zuten, eta Frantziakoa 1934an.
1927ko urrian Afrika iparraldera egin zuen bisita, Jaime I.a korazatuan, Alfontso XIII.ak, Victoria Eugenia de Battenberg, Miguel Primo de Rivera jeneral eta gobernuburua, eta Gerra eta Itsas ministroak lagun zituela. Villa Sanjurjo eta Alhucemaseko Haitza bisitatu zituzten. Urriaren 7an iritsi ziren Melillara. Jesusen Bihotzaren Elizara joan ziren, eta han Tedeum bat eskaini zitzaien. Harrera egin zioten Espainiak Marokon duen Goi Komisarian. Horren ostean, Hernandez parkean festa batera joan ziren, eta 2000 lagun bertaratu ziren. Ondoren, Sanjurjo jeneralak desfilea egin zuen. Urriaren 8ko goizean Alfontso XIII.a, Marokoko Espainiako goi komisarioa eta Melillako komandante nagusia lagun zituela, Annualen izan zen. Goiz hartan, Victoria Eugenia emazteak eta Miguel Primo de Riverak Gurutze Gorriaren Ospitalea eta Melillako Ospitale Militar Pagesa bisitatu zituzten. Eguerdian, Alfontso XIII.a eta Viktoria Eugenia Zeluango Alkazabara joan ziren, eskualdeko hildakoek eskainitako bazkari batera. Arratsalde hartan Tauima eta Nador bisitatu zituzten. Ondoren, Melillara itzuli ziren, eta han Eskola Orokor eta Teknikoko ikasturteari hasiera eman zioten. Udal Batzordeak Merkataritza Ganberako aretoetan eskainitako te batera joan ziren, Jaime I korazatura itzuliz, eta bertan, gala afari baten ostean, Malagara joan ziren.

### II Errepublika, Gerra Zibila eta frankismoa

1931n aldarrikatu zen II. 1936ko lehen hilabeteetan, jeneral faxista talde batek, egoera politikoarekin atsekabetuta, altxamendu militar bat antolatu zuen, eta, azkenean, uztailean izan zen. Estatu kolpearen buru Emilio Mola, Gonzalo Queipo de Llano, Francisco Franco eta Jose Sanjurjo jeneralak dira, Portugalen erbesteratuta zegoena. Uztailaren hasieran, maniobra batzuk egin zituzten Ketamako Lautada Horian, Ceuta, Melilla eta protektoratuko tropekin, eta Juan Yagüe koronelak koordinatu zuen altxamendua Afrikako iparraldean, Luis Soláns Labedán eta Emilio Piñuelas koronelen babesa lortuz. 1936ko uztailaren 17an, Luis Solans Labedán, Dario Gazapo Valdés eta Juan Seguí Almuzara koronelek II. Errepublikaren aurkako altxamendua egin zuten Melillan. Ceuta, Melilla eta protektoratua matxinatuen kontrolpean egon ziren uztailaren 17tik 18ra bitartean.
Errepublikanoek Gibraltarko itsasartea blokeatu zutenez, uztailaren 20an Francok aireko zubi bat hasi zuen Afrika iparraldearen eta penintsularen artean, Espainiako hegazkinekin. Uztailaren 29an hegazkin alemaniarrak erabiltzen hasi ziren. Uztailaren 30ean iritsi ziren Melillara Italiako Savoia-Marchetti S.M.81 hegazkinak, eta abuztuaren 5ean sartu ziren aireko zubian. Abuztuaren 13an iritsi ziren Melillara, Nereide ontzian, Fiat CR.32 ehiza-hegazkin italiarrak. Aireko zubian sartu ziren mota horretako lehen bi hegazkinak, Nador eta Tetuanetik igaro ostean, Italiako pilotuekin iritsi ziren Sevillako Oholtza basera, abuztuaren 17an. Irailaren amaieran, Errepublikako flotak ez zuen itsasartea blokeatuta, eta aireko zubiak, guztira, 21 000 gizon eta 350 000 kilo material eraman zituen. 1939an amaitu zen gerra.
1934an Espainiako protektoratua bost lurraldetan banatua izan zen: Yebala, Lucus, Chauen, Rif eta Kert. 1943an, lau taldetan banatu zen: Yebala, Locus, Rif eta Kelaia. Yebala eta Lucus lurraldeetako tropak Ceutako Komandantzia Orokorrak zuzentzen zituen, eta Rif eta Kelaiakoak Melillako Komandantzia Orokorrak. 1956ko martxoaren 2an amaitu zen Frantziako protektoratua. Frantziak alde egin ondoren, Espainiak eta Marokok Espainiaren eta Marokoren arteko Adierazpen Bateratua sinatu zuten 1956ko apirilaren 7an, eta Espainiaren babesletza ere bertan behera geratu zen.
1956an Taxdirten monumentua Melillan gorde zuten. 1967an Fernando Primo de Rivera teniente koronelaren kuartelean kokatu zuten. 1956an, Marokoko espainiar protektoratuaren espainiar administrazioarekin zerikusia zuten familia espainiar eta marokoar askok bizilekua Ceutara edo Melillara aldatu zuten, Marokoren independentziaren eta Marokoren espainiar protektoratuaren amaieraren alde.
1969an inauguratu zuten Melillako aireportua. 1970eko irailaren 19an, Juan Carlos printzeak eta Sofia bere emazteak Melilla bisitatu zuten Roger de Laurian (D-42), Espainiako Legioaren 50. urteurrena zela eta. Juan Castañon de Mena Armadako ministroa ere joan zen, bere emaztearekin Ganboako Sarmiento fragatan. Juan Carlosek legionarioak ikuskatu zituen. Ondoren, Rostrogordoko gotorlekuan desfilea izan zen hiriko tropa guztiekin. Ondoren, Juan Carlos Millan Astray kuartelera joan zen, hildakoen omenezko ekitaldi batera. Ondoren, bazkaria izan zuen legionarioekin. Printzeak Udaletxera joan ziren, eta Juan Carlosek bisita-liburuan sinatu zuen, Alfontso XIII.ak 1904an erabili zuen luma berarekin, eta Urrezko Aretoan harrera egin zieten komunitate musulman, judu eta indiarretako ordezkariei. Azkenik, Elkarte Hipikoa bisitatu zuten, non Juan Carlos ohorezko presidente izendatu zuten, eta, ondorioz, Melillako Errege Elkarte Hipiko Militarra izena hartu zuen.

### Trantsizioa eta Hiri Autonomoaren Estatutua

Espainiako Trantsizioan onartu zen 1978ko Konstituzioa. Horrek aukera ematen zuen eskualdeek autonomia estatutu bat izateko. Andaluziako Estatutua negoziatzen ari zirela, Ceuta eta Melilla Andaluziako Autonomia Erkidegoan sartzea negoziatu zuten alderdi politikoek. Juan Jose Lopez Rodriguez historialariaren arabera, inkorporazio hori ez zen gertatu UCDk bi hirietan lortutako eserleku gehiengoagatik, Andaluzian Alderdi Sozialistaren garaipena aldatuko zukeelako, gehitu izan balira. Ceutak eta Melillak Andaluziarekin dituzten lotura historikoak kontuan hartuta, batez ere Ceutak Cadizko probintziarekin eta Melillak Malagako probintziarekin dituztenak, 1981eko Andaluziako Estatutuaren hirugarren xedapen gehigarriak hau dio:
| « | La Comunidad Autónoma andaluza podrá establecer con las ciudades de Ceuta y Melilla relaciones de especial colaboración. | » |
2014an desklasifikatu zuten AEBetako Estatu Departamentura bidalitako 1979ko telegrama sekretua. AEB. Edmund Muskie senatariak, Terence Todman enbaxadoreak eta Juan Carlos I.a erregeak Zarzuela Jauregian izandako solasaldiaren laburpena. Telegrama desklasifikatu hori Charles Powell historialariak zabaldu zuen 2017an. Telegraman esaten denez, Juan Carlos I.a prest zegoen Melilla Marokori lagatzeko eta Ceuta nazioarteko protektoratu bihurtzeko, eta gaineratzen du armadak protesta egingo zuela baina ezinegonak "bi hilabete baino ez" zituela iraungo eta berak "egoera kontrolatu" ahal izango zuela. Juan Jose Imbroda Melillako presidenteak zalantzan jarri zuen informazio horren egiazkotasuna; Melillaren aldeko Koalizioko buruak, berriz, iraintzat jo zuen hiriaren subiranotasuna zalantzan jartzea.
1985ean, Aomar Mohamedi Dudú-k, unibertsitateko titulua lortu zuen Melillako lehen errife-kideak, El Pais egunkarian ohartarazi zuen Atzerritarren 7/1985 Legeak Melillan izan zuen eragina. Melillan bizi ziren marokoar askok ez zuten Espainian legezko bizilekua zutela egiaztatzen zuen dokumentaziorik, eta uko egiten zioten Legean aurreikusitako izapideak beste edozein atzerritarrentzat egiteari. 1986an Melillako 10.000 marokoarrek eta Ceutako 14.000k, ia eskatzaile guztiek, Espainiako nazionalitatea lortu zuten Felipe Gonzalezen gobernutik. 1986an Espainia Europar Batasunean sartu zen, eta Melillako mugak, Europar Batasuneko lurralde berezia, Europar Batasuneko muga izatera pasa ziren.
1988koa da Melillako Eskualdeko Ospitalea.
Espainiako Konstituzioaren bosgarren xedapen iragankorrak hau adierazten du:
| « | Las ciudades de Ceuta y Melilla podrán constituirse en Comunidades autónomas si así lo deciden sus respectivos Ayuntamientos mediante acuerdo adoptado por la mayoría absoluta de sus miembros y así lo autorizan las Cortes Generales, mediante una Ley Orgánica, en los términos previstos en el artículo 144. | » |
Melillako Hiri Autonomoaren Estatutua martxoaren 13ko 2/1995 Lege Organikoaren bidez aldarrikatu zen. 1. artikuluak dio:
| « | Melilla, como parte integrante de la Nación española y dentro de su indisoluble unidad, accede a su régimen de autogobierno y goza de autonomía para la gestión de sus intereses y de plena capacidad para el cumplimiento de sus fines, de conformidad con la Constitución, en los términos del presente Estatuto y en el marco de la solidaridad entre todos los territorios de España. | » |
1997an inauguratu zuten Noray Kirol Portua.
Andaluziako Autonomia Estatutua 2007an aldatu zen, eta Melillari buruzko aipamena 228. artikuluari egin zitzaion, "Ceuta eta Melillarekiko harremanak" izenekoari. Honela dio artikulu horrek:
| « | La Comunidad Autónoma de Andalucía mantendrá unas especiales relaciones de colaboración, cooperación y asistencia con las Ciudades Autónomas de Ceuta y Melilla. | » |

## Siglo XXI

2001eko abenduan soldadutza bertan behera geratu zen, eta horrek Melillako kuartel batzuk bertan behera uztea ekarri zuen, hala nola Erregularrekoa (Santiago) eta Automobilismokoa (Gabriel de Morales). Ordura arte, Ceutan eta Melillan, eta baita Ifnin eta Sahara Espainiarrean ere, aurkeztu ziren alegazio gehienak, zerrendetan ez sartzeko. Arrazoiak ez ziren beti kontzientzia-eragozpena, baizik eta familia-betebeharrak edo bat-batean gertatutako mediku-arrazoiak, Melillako soldadutzaren gogortasuna saihesteko. Gaur egun, Interneti esker, ordezkapen-errekruta ohien edo boluntarioen elkarteak daude, eta, horietan, soldadutzaren oroitzapenak, argazkiak eta batailatxoak partekatzen dira. Pasadizoak eta gertaerak deskribatzeko erabiltzen da termino hori. Urtero Melillara derrigorrezko Zerbitzu Militarra egitera joaten ziren 8.000 soldadu ordezkatzaileen galerak eragina izan zuen Melillako ekonomiako merkataritza eta negozioetan.
2007ko azaroaren 6an hiria bisitatu zuten Juan Carlos I.ak eta Sofia erreginak. Asanbladaren Jauregira joan ziren, eta han Juan Jose Imbrodak Juan Carlos I.ari eman zizkion aginte makila eta Hiriko Urrezko Giltzen saria. Ondoren, Melilla Puerto hotelean bazkaldu zuten. 2007an inauguratu zuten Juan Carlos I Rey baso parkea. 2007an, 1781eko Peñuelen Biltegi zaharretan, Melillako Arkeologia eta Historia Museoa eta Amazig eta Sefardi Kulturen Museo Etnografikoa jarri ziren. 2013ko apirilaren 20an Taxdirt-eko Heroien Monumentua Segurako Pedro plazan jarri zuten. 2018an inauguratu zen, baita ere, Peñuelasko Biltegiak Kultura Ijitoaren Museoa, Espainian mota honetako lehena dena.
Legez kanpoko etorkinak inoiz baino gehiago iritsi dira EBra, batez ere 2015aren ostean, eta horrek agerian utzi ditu EBko mugei eta immigrazioari buruzko politiketan dauden gabeziak.
Etorkinen jauzi masibo ugari egon dira Melilla eta Maroko banatzen dituen hesira. 2014ko martxoaren 18an 1 100 pertsona sartzen saiatu ziren. Jauzirik handiena 2022ko martxoaren 2an izan zen, Saharaz hegoaldeko 2 500ek baino gehiagok parte hartu zutenean. 2022ko ekainaren 24an, 2 000 pertsona inguruko talde bat muga zeharkatzen saiatu zen. Marokoko eta Espainiako agintariak haiek geldiarazten saiatu ziren. Marokoko agintariek esan dute 23 pertsona hil direla saiakeran, baina gobernuz kanpoko erakundeek 37 lagunera igo dute kopuru hori.
Bakarrik dauden adingabe atzerritarren etorrerarekin ere egin du topo hiriak.

## Erreferentziak

* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 25 orr. .
* ↑ Russadir fenicia y púnica. Museo de Melilla.
* ↑ Alonso 2005.
* 1 2 López Luque & López Martín 1987.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 Lara 1998.
* 1 2 Barrantes 1857, 405 orr. .
* ↑ Remacha 1994.
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 34 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 37 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 45 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 33 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 44-45 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 49 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 49-52 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 52-53 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 53-54 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 170-171 orr. .
* ↑ [https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2574041.pdf La Compañía Española de Minas del Rif (1907-1984) Ginés Sanmartín Solano. ].
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 102 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 164-167 orr. .
* 1 2 Blázquez Martínez 2005.
* ↑ Masdeu 1797, 121 orr. .
* ↑ Menéndez Pidal 1962, 281 y 327 orr. .
* ↑ De la Cierva 1979, 216 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 114-115 orr. .
* ↑ Fernández 1998.
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 117 orr. .
* 1 2 Gozalbes Cravioto 1991, 174 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 83-85 orr. .
* 1 2 3 4 5 Gozalbes Cravioto 1991, 95 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 85 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 95-102 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 120 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 150 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 148 orr. .
* ↑ Livermore 1965.
* ↑ Gozalbes Cravioto 1991, 154 orr. .
* 1 2 Tahiri 2007, 42-43 orr. .
* 1 2 3 4 5 6 Zozaya 1998.
* ↑ Acosta Sánchez 2016, 36 orr. .
* ↑ Estrada 1748, 544 orr. .
* 1 2 Tahiri 2007, 82 orr. .
* ↑ Idris (II). Real Academia de la Historia.
* ↑ Vidal 2003.
* ↑ García 2002, 232 orr. .
* ↑ Gozalbes Cravioto 1987.
* 1 2 Domínguez Sánchez 1993, 101 orr. .
* 1 2 Jiménez 1894.
* 1 2 Zafra 1493.
* ↑ Ramiro López. Real Academia de la Historia.
* ↑ Shalom - La comunidad judía de Melilla. 2019-07-09.
* 1 2 «Los Judíos de Melilla» Mem Guímel 2021-02-22.
* ↑ Muhammad XI. Real Academia de la Historia.
* ↑ Zafra 1494.
* 1 2 Álvarez 1993.
* ↑ Mir 1954.
* ↑ Mir 1954, 701-702 orr. .
* 1 2 3 4 5 Ruiz y Sánchez 2018.
* ↑ Porras 2002.
* ↑ Gozalbes Cravioto 2005.
* ↑ Domínguez Sánchez 1993, 107-110 orr. .
* 1 2 3 4 5 6 Bravo y Fernández 2006.
* 1 2 Ramírez 2014.
* 1 2 Sáez 2000.
* ↑ Caballero 1982.
* 1 2 Corbalán 2018.
* ↑ De Melilla. A 1 de abril de 1679. Boletín Oficial del Estado.
* ↑ Melilla. Fuerte de San Miguel. Planos de Ingenieros del Archivo General Militar de Segovia. Biblioteca Virtual de Defensa.
* ↑ Domínguez Sánchez 1993, 217 orr. .
* ↑ Domínguez Sánchez 1993, 130 orr. .
* 1 2 Feria 2005.
* ↑ «LA EMBAJADA INACABADA DE JORGE JUAN EN MARRUECOS» Ingenieros navales.
* ↑ «Tratado hispano-marroquí de 1767» El Faro de Ceuta 2015-05-31.
* 1 2 3 4 Fernández 2017.
* 1 2 3 4 Domínguez Sánchez 1993, 140-144 orr. .
* 1 2 Hernández Cardona 2014.
* ↑ Domínguez Sánchez 1993, 144-148 orr. .
* ↑ Hernández 2014.
* ↑ Cuenca Toribio 2008, 277 orr. .
* ↑ Constitución de 1812. Congreso de los Diputados de España.
* ↑ Imbroda Ortiz 2016.
* ↑ Hermoso de Mendoza y Baztán 2007.
* ↑ Comandancia General de Melilla. Ejército de Tierra de España.
* ↑ «BOE.es - BOE-A-1863-3936» www.boe.es.
* 1 2 3 Saro Gandarillas 1985.
* ↑ [https://publicaciones.defensa.gob.es › ...PDF De la Guerra de Marruecos y el combate que no debió ser Guillermo Serrano Sáenz de Tejada DE LA GUERRA DE MARRUECOS Y EL COMBATE QUE NO DEBIÓ SER. Ministerio de Defensa.CATÁLOGO GENERAL DE PUBLICACIONES OFICIALES (2013). ].
* ↑ Jesús Andújar. (16 de diciembre de 2014). Barrio Hebreo, ejemplo de hermandad para Melilla. Melilla hoy.
* ↑ Fernández y Mordejay 2018.
* ↑ Cables telegráficos submarinos. Año de 1944. Servicio Telegráfico.
* 1 2 Bravo 2004.
* 1 2 3 4 Carrasco 2012.
* ↑ › art...PDF Las Guerras de Marruecos - Dialnet ENTEMU – APORTACIONES A CINCO SIGLOS DE LA HISTORIA MILITAR DE ESPAÑA. Volúmen XVII ISBN: 84-88642-16-4. .
* ↑ Guillermo Jiménez Abellán. (2009). El primer proyecto del siglo XX en el Puerto de Melilla: proyecto general, proyecto de obras preliminares y las canteras del puerto. Puerto de Melilla.
* ↑ El Colegio Hermanas Franciscanas de los Sagrados Corazones celebran Ntra. Sra. del Buen Consejo de Melilla. Ecclesia 25 de abril de 2014.
* ↑ Domínguez Sánchez 1993, 200 orr. .
* ↑ Domínguez Sánchez 1993, 200-201 orr. .
* ↑ Declaración Hispanofrancesa Acerca de Marruecos, firmada en París el 3 de octubre de 1904. Dipublico 25 de enero de 2017.
* ↑ Madariaga 2007, 171-182 orr. .
* 1 2 Sanmartín 1985.
* 1 2 José Marina de la Vega. Real Academia de la Historia.
* ↑ Samalea.
* 1 2 Ramos 2012.
* ↑ Gómez 2015.
* 1 2 Muñoz 2001.
* ↑ González 2013.
* 1 2 3 Madariaga 2007.
* 1 2 3 4 Monumento de Taxdirt. 1909-2013. Ejército de Tierra de España.
* ↑ Guaita 1988.
* ↑ › GuiaPDF Guía de Archivos Históricos de la Banca en España Guía de Archivos Históricos de la Banca de España. .
* ↑ Martínez 2015.
* ↑ Institución. Alta Comisaría de España en Marruecos. Ministerio de Cultura de España.
* ↑ Pablo La Porte. (2017). «La espiral irresistible: la Gran Guerra y el Protectorado español en Marruecos» Hispania Nova: Revista de historia contemporánea (15): 500-526..
* ↑ Mohammed Ibn Azzuz Haquim. (1952). «La ciudad de Tetuán y su municipio» Revista de Estudios de la Administración Local y Autonómica (64): 535–554..
* ↑ Almuiña 1988.
* ↑ Francisco Martínez Canales. (20 de enero de 2014). El día en que La Legión salvó Melilla. ABC.
* 1 2 Paniagua 2018.
* ↑ «Alhucemas, el 'Día D' de la Guerra del Rif» www.lavanguardia.com.
* ↑ Se cumplen 91 años de la tercera visita del Rey Alfonso XIII acompañado de la Reina Victoria Eugenia a Melilla. Melila hoy 9 de octubre de 2018.
* ↑ García 2017, 148 orr. .
* ↑ Payne y Palacios 2014, 158 orr. .
* ↑ Martorell 1988, 195-197 orr. .
* ↑ Guerrero Misa & Clemente Esquerdo 2009, 167 orr. .
* ↑ Payne y Palacios 2014, 168 orr. .
* 1 2 Salueña 2007.
* ↑ La inmigración magrebí en Europa. El caso de España. Vicente Gonzalvez Pérez. (1993) Polígonos nº 3. .
* ↑ Ayer fue inaugurado el nuevo Aeropuerto de Melilla. La Vanguardia Española 1 de agosto de 1959.
* ↑ Los príncipes presidieron ayer en Melilla los actos conmemorativos del cincuentenario de la Legión. ABC 20 de septiembre de 1970.
* ↑ Revista, IHE Secretaria de la. (2015). «LÓPEZ RODRÍGUEZ, Juan José. "La Autonomía de Melilla y su Estatuto".» Indice histórico español (3 (Novedades bibliográficas marzo 2015)): 9. ISSN 0537-3522..
* ↑ «Parlamento de Andalucía» www.parlamentodeandalucia.es.
* ↑ «Ley Orgánica 6/1981, de 30 de diciembre, de Estatuto de Autonomía para Andalucía.» Boletín Oficial del Estado (9) 11 de enero de 1982.
* ↑ El Rey Juan Carlos admitió que se podía ceder Melilla a Marruecos en 1979, según un cable de la Embajada de EEUU. Europa Press 4 de mayo de 2017.
* ↑ Rebeca Alcántara. (5 de mayo de 2017). Imbroda duda de la veracidad de las palabras del Rey Juan Carlos I sobre la cesión de Melilla a Marruecos. El faro de Melilla.
* ↑ Rebeca Alcántara. (6 de mayo de 2017). Aberchán ve una “ofensa” que Juan Carlos I pusiera en duda la soberanía de la ciudad. El faro de Melilla.
* ↑ Duddu, Aomar Mohammeddi. (1985-05-10). Legalizar Melilla. ISSN 1134-6582..
* ↑ [https://recyt.fecyt.es/index.php/RevEsPol/article/download/45130/26661/0 LOS FRENOS AL PLURALISMO CULTURAL EN TERRITORIOS DE SOBERANÍA DISCUTIDA: LOS CASOS DE CEUTA Y MELILLA CARMEN GONZÁLEZ ENRÍQUEZ Universidad Nacional de Educación a Distancia. ].
* ↑ ARCHIVO DEL HOSPITAL COMARCAL DE MELILLA. Censo-Guía de Archivos de España e Iberoamérica. Ministerio de Cultura y Deporte. Gobierno de España.
* ↑ «Constitución Española» Boletín Oficial del Estado (311) 29 de diciembre de 1978.
* ↑ Txantiloi:Cita publicación
* ↑ Puerto Deportivo Noray. Puerto de Melilla.
* ↑ «Ley Orgánica 2/2007, de 19 de marzo, de reforma del Estatuto de Autonomía para Andalucía.» Boletín Oficial del Estado (68) 20 de marzo de 2007.
* ↑ González, Miguel. (1991-11-02). El 30% de los jóvenes a los que les toca la "mili" en Ceuta y Melilla no se incorporarán a su destino. ISSN 1134-6582..
* ↑ González, Miguel. (2001-03-08). El Gobierno aprueba hoy el decreto que pone fin a la mili en diciembre. ISSN 1134-6582..
* ↑ Hospitalario. (2015-10-27). «Cuarteles abandonados de Melilla» El Alminar de Melilla.
* ↑ «Ni llega el bicho, ni se va el abuelo» Diario Sur 2008-01-27.
* ↑ Visita oficial a la ciudad de Melilla. Casa Real 6 de noviembre de 2007.
* ↑ Las Peñuelas. De almacenes a museos. Museos de Melilla.
* ↑ Lorena Japón. (11 de septiembre de 2018). Melilla inaugura el primer museo institucional de España dedicado a la cultura gitana. Melilla hoy.
* ↑ «Gestión de las fronteras exteriores | Fichas temáticas sobre la Unión Europea | Parlamento Europeo» www.europarl.europa.eu.
* ↑ Los saltos de la valla de Melilla se duplican en 2014. El País 21 de octubre de 2014.
* ↑ Melilla sufre el mayor salto a la valla de su historia: 2.500 inmigrantes de los cuales logran pasar casi 500. El Mundo 2 de marzo de 2022.
* ↑ Jorge Liboreiro. (30 de junio de 2022). Eurodiputados piden investigación por los muertos en el salto a la valla de Melilla. Euronews.
* ↑ Sánchez-Fernández, S., Milud-Ahmed, Y., Mohamed-Abdel-lah, A., Mohamed Abdelkader, N., & Mohamed-Mohamed Berkan, N.. (2017). «Los menores extranjeros no acompañados de Melilla. Análisis de su situación y propuesta de formación socioeducativa» Modulema (1): 121-142..

## Bibliografia

* Acosta Sánchez, Miguel Ángel (2016). Las fronteras internacionales de España en África: Melilla. Ciudad Autónoma de Melilla, Reus y Hospital del Rey. ISBN 978-84-290-1912-4.
* Albert Salueña, Jesús. (Marzo de 2007). «Repliegue del Ejército Español de la zona norte del protectorado marroquí (31 de abril de 1956 - 31 de agosto de 1961)» Anales de Historia Contemporánea 23 ISSN 0212-6559..
* Almuiña Fernández, Celso Jesús. (1988). «El Desastre de Annual (1921) y su proyección sobre la opinión pública española» Investigaciones históricas: Época Moderna y Contemporánea (8): 181-246. ISSN 0210-9425..
* Álvarez Vázquez, Manuel. (1993). «Martín de Bocanegra: un interrogante sobre la participación gibraltareña en la conquista de Melilla (1497)» Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla. Ejemplar dedicado a: Estudios sobre presencia española en el Norte de África (22): 65-96. ISSN 0213-7925..
* Alonso Acero, Beatriz (2006). Cisneros y la conquista española del norte de África: cruzada, política y arte de la guerra. Ministerio de Defensa de España. ISBN 978-84-9781-213-9.
* Barrantes Maldonado, Alonso. (1857). «Illustraciones de la Casa de Niebla» Memorial histórico español: colección de documentos, opúsculos y antigüedades (Real Academia de la Historia) II (X).
* Blázquez, Antonio. (2007). «Vía romana de Tánger al río Muluya, según el "Itinerario" de Antonino (Siglo III)» Boletín de la Real Academia de la Historia (55): 366-367..
* Blázquez Martínez, José María. (2005). «Últimas aportaciones a Mauritania Tingitana en el Bajo Imperio» Punica, Libyca, Ptolemaica. Festchrift für Werner Huss, zum 65. Geburtstag dargebracht von Schülern, Freunden und Kollegen, Leuven, Peeters: 393-403..
* Bravo Nieto, Antonio (1997). Cartografía histórica de Melilla. ISBN 9788486022853.
* Bravo Nieto, Antonio. (2004). «Las nuevas fronteras españolas del siglo XIX: la arquitectura de los fuertes neomedievales de Ceuta y Melilla» Arquitectura militar neomedieval en el siglo XIX: los fuertes exteriores de Melilla (Ministerio de Defensa. Instituto de Cultura Mediterránea): 5-20. ISBN 84-9781-227-1..
* Bravo Nieto, Antonio; Fernández Uriel, Pilar. (2006). «Melilla en los siglos XVI y XVII. El primer esplendor del Renacimiento y la grave crisis del Barroco» Historia de Melilla (17): 341-372. ISBN 84-95110-25-3..
* Botero Benes, Juan (1748). Descripción de todas las provincias, reynos, estados y ciudades principales del mundo. Gerona.
* Caballero Poveda, Fernando. (Octubre de 1982). «Melilla. Demarcación de los límites fronterizos» Ejército (Estado Mayor del Ejército) (513) ISSN 0013-2918..
* Carrasco González, Antonio M. (2012). El reino olvidado: cinco siglos de historia de España en África. La Esfera de los Libros. ISBN 9788499707297.
* Celis y Durán, Corbalán de. (2018). «Gobernadores de Melilla en el último tercio del siglo XVII» Aldaba (43): 13-68. ISSN 0213-7925..
* Cierva, Ricardo de la (1979). Historia general de España II. Planeta. ISBN 84-85753-003.
* Cuenca Toribio, José Manuel (2008) [2006]. La Guerra de la Independencia: un conflicto decisivo (1808-1814). Encuentro. ISBN 978-84-7490-927-2.
* Domínguez Sánchez, Constantino (1993). Melillerías: paseos por la historia de Melilla (siglos XV a XX). Ayuntamiento de Melilla. ISBN 84-87291-35-X.
* Estrada, Juan Antonio de (1748). Población general de España. Madrid.
* Feria García, Manuel C.. (2005). El tratado hispano-marroquí de amistad y comercio de 1767 en el punto de mira del traductor (I). Sendebar, 3-26 or. ISSN 1130-5509..
* Ruta La Melilla Sefardí. Mem Guimel D. L. ML-20-2018.
* Fernández Gaytán, José. (1988). «La marina carlista en las guerras civiles del siglo XIX» Revista de historia naval. Instituto de Historia y Cultura Naval de la Armada Española (20) ISSN 0212-467X..
* Fernández Rodríguez, Manuela. (2016-2017). «La guerra justa y la declaración de guerra a Marruecos de 1774» Norba Historia (29-30) ISSN 0213-375X..
* Fernández Uriel, Pilar. (1998). «Melilla en el comercio del Mediterráneo: miel, sal y púrpura» Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla. Ejemplar dedicado a: Melilla y su entorno en la antigüedad (30): 53-88. ISSN 0213-7925..
* García Fitz, Francisco (2002). Relaciones políticas y guerra: la experiencia castellano-leonesa frente al islam. Siglos XI-XIII. Secretariado de Publicaciones de la Universidad de Sevilla. ISBN 9788447207084.
* García Álvarez-Coque, Arturo. (2017). Los militares de Estado Mayor en la Guerra Civil Española (1936-1939). Facultad de Geografía e Historia de la Universidad Complutense de Madrid.
* García Ortega, María Luisa. (2010). La arquitectura defensiva andalusí en la comarca del bajo Andarax y valle de Tabernas de Almería. PH: Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, 46-52 or. ISSN 1136-1867..
* Gómez Martín, Rafael. (1991). «Tres actuaciones arquitectónicas en el primer recinto fortificado de Melilla» Melilla en la historia de sus fortificaciones (Artes Gráficas Iris) ISBN 84-7483-724-3..
* González Rodríguez, Francisco José. (2013). «La Guerra del Rif, la guerra olvidada» El Hinojal: revista de Estudios del MUVI (0): 77-88. ISSN 2341-3093..
* Gozalbes Cravioto, Enrique. (1987). «Melilla, ciudad musulmana» España y el norte de Africa: bases históricas de una relación fundamental. Aportaciones sobre Melilla. Congreso Hispano-Africano de las Culturas Mediterráneas Fernando de los Ríos Urruti. Enero de 1984. Melilla 2: 175-186. ISBN 84-338-0528-2..
* Gozalbes Cravioto, Enrique (1991). La ciudad antigua de Rusadir: aportaciones a la historia de Melilla en la antigüedad. Servicio de Publicaciones del Excelentísimo Ayuntamiento de Melilla. ISBN 84-87291-12-0.
* Gozalbes Cravioto, Enrique. (2005). «Los inicios de la investigación española sobre arqueología y arte árabes en Marruecos (1860-1960)» Boletín de la Asociación Española de Orientalistas 41: 225-246. ISSN 0571-3692..
* Gozalbes Cravioto, Enrique. (2008). «Notas sobre Cazaza, puerto de Fez y fortaleza española (1506-1533)» Al-Andalus Magreb: estudios árabes e islámicos (15): 135-155. ISSN 1133-8571..
* Guaita Martorell, Aurelio. (1988). «Capitanes y capitanías generales» Revista de historia militar (65): 125-172. ISSN 0482-5748..
* Hermoso de Mendoza y Baztán, María Teresa. (2007). «La división territorial militar en los siglos XIX y XX» Boletín informativo del Sistema Archivístico de la Defensa (14): 3-12. D. L. M-30986-2006.
* Hernández Cardona, Ángel Manuel. (2014). «Médicos y cirujanos presentes en el Sitio de Melilla (1774-1775)» Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla (39) ISSN 0213-7925..
* Imbroda Ortiz, Blas Jesús. (2016). La posición de Melilla en la historia constitucional española. Tesis doctoral dirigida por Juan Cano Bueso y María Luisa Balaguer Callejón. Universidad de Málaga.
* Jiménez de la Espada, Marcos. (1894). «La guerra del moro a fines del siglo XV» Boletín de la Real Academia de la Historia (Centro Virtual Miguel de Cervantes) 25: 171-212..
* Lara Peinado, Federico. (1998). «Melilla: entre Oriente y Occidente» Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla. Ejemplar dedicado a: Melilla y su entorno en la antigüedad (30): 13-34. ISSN 0213-7925..
* Livermore, Harold. (1967). «La "isla de los vándalos"» Actas del II Congreso de la Asociación Internacional de Hispanistas. Nimega, Países Bajos. 20-25 de agosto de 1965 (Instituto Español de la Universidad de Nimega): 387-393..
* «Aclaraciones históricas, sociales y geopolíticas sobre Melilla» Ejército (Servicio de Publicaciones del Estado Mayor del Ejército) (568) Mayo de 1987 ISSN 1696-7178..
* López Romero, Antonio (2013). El Puerto de Adra. 1911-2011. Agencia Pública de Puertos de Andalucía. Consejería de Fomento y Vivienda de la Junta de Andalucía. ISBN 978-84-87001-08-6. Archivado desde el original el 27 de agosto de 2021. Consultado el 12 de abril de 2019.
* Martínez Milán, Jesús María. (Enero-abril de 2015). España y Francia en el sur de Marruecos: intereses, delimitación de fronteras y contencioso territorial. 1900-1912. 50.
* Martorell Guisasola, José (1988). Historia de la aviación española. Instituto de Historia y Cultura Aeronáuticas. ISBN 84-505-7626-1. Archivado desde el original el 14 de febrero de 2016. Consultado el 4 de mayo de 2019.
* Masdeu, Juan Francisco de (1797). Historia crítica de España y de la cultura española XVII. Madrid: Imprenta de Sancha.
* Madariaga Álvarez-Prida, María Rosa de. (2007). «El Protectorado Español en Marruecos. Algunos rasgos distintivos y su proyección en el presente» Anales de Historia Contemporánea. Ejemplar dedicado a: Las relaciones de España con el Magreb siglos XIX y XX (23): 171-182. ISSN 0212-6559..
* Menéndez Pidal, Ramón (1962). Historia de España II. Espasa-Calpe.
* Mir Berlanga, Francisco. (Octubre-diciembre de 1954). «Antiguos linajes de Melilla» Hidalguía: la revista de genealogía, nobleza y armas (7): 701 y siguientes..
* Moreno Peralta, Salvador; Bravo Nieto, Antonio; Saéz Cazorla, Jesús Miguel (1990). Melilla la Vieja: plan especial de los cuatro recintos fortificados. Seyer. ISBN 84-87291-95-3. Archivado desde el original el 8 de diciembre de 2021. Consultado el 26 de abril de 2019.
* Muñoz Bolaños, Roberto (2001). Las campañas de Marruecos. Almena. ISBN 8493071374.
* Paniagua López, Julián. (2018). «La última batalla de la Guerra del Rif» Guerra colonial: revista digital (3): 63-81. ISSN 2603-6096..
* Payne, Stanley; Palacios, Jesús (2014). Franco. Una biografía personal y política. Espasa. ISBN 978-84-670-0992-7.
* Porras Gil, María Concepción. «La fortaleza de Melilla: trazado y obras en la época de Carlos V» Boletín del Seminario de Estudios de Arte y Arqueología.
* Ramírez González, Sergio. (2014). «La Iglesia de la Purísima Concepción de Melilla: nuevos descubrimientos en torno a las fases de su construcción» Akros: revista de patrimonio (13): 19-24. ISSN 1579-0959..
* Ramos Oliver, Francisco. (2013). «Aportaciones a cinco siglos de la Historia Militar de España. Las guerras de Marruecos» Entemu XVII: 165-186. ISBN 84-88642-16-4..
* Remacha Tejada, José Ramón. (1994). «Las fronteras de Ceuta y Melilla» Anuario español de derecho internacional (10): 195-238. ISSN 0212-0747..
* Ruiz Pilares, Enrique José; Sánchez Saus, Rafael. (2018). «Los archivos de la nobleza andaluza y su valor para el estudio de las fronteras marítimas medievales. El caso de Melilla y el Archivo Ducal de Medina Sidonia» Vegueta. Anuario de la Facultad de Geografía e Historia de la Universidad de Cádiz (18): 279-301. ISSN 1133-598X..
* Sáez Cazorla, Jesús Miguel. (1999/2000). «Fuertes exteriores de Melilla» El Vigía de Tierra (6/7): 79-84. ISSN 1135-6995..
* Sanmartín Solano, Ginés. (1985). La Compañía Española de Minas del Rif (1907-1984). Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla, 55-74 or. ISSN 0213-7925..
* Saro Gandarillas, Francisco. (1983). «Melilla: cien años de hallazgos arqueológicos» Aldaba: revista del Centro Asociado de la UNED de Melilla (1) ISSN 0213-7925..
* Saro Gandarillas, Francisco. (1985). «La expansión urbana de Melilla: aproximación a su estudio» Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla (5): 23-35. ISSN 0213-7925..
* Stabel-Hansen, Juan Zozaya. (1998). «En torno al mundo islámico de Melilla» Aldaba: revista del Centro Asociado a la UNED de Melilla. Ejemplar dedicado a: Melilla y su entorno en la antigüedad (30): 277-303. ISSN 0213-7925..
* Tahiri, Ahmed (2007). Rīf al-Magrib y al-Andalus: organización del territorio en las dos orillas del estrecho (siglos VIII-XI). Consejería de Cultura de la Junta de Andalucía y Fundación Legado Andalusí. ISBN 978-84-96395-39-8.
* Vallvé, Joaquín (2003). Abderramán III: califa de España y Occidente (912-961). Ariel. ISBN 9788434466821.
* Vellés Montoya, Javier (1997). Melilla la bien guardada: notas y dibujos para la restauración de sus murallas (1988-1997). UNED Melilla. ISBN 84-87291-93-7.
* Veronne, Chantal de la. (1954). «Política de España, de Marruecos y de los turcos en los reinos de Fez y Tremecén a mediados del siglo XVI» Miscelánea de estudios árabes y hebraicos. Sección Árabe-Islam 3: 87-95. ISSN 0544-408X..
* Vidal Castro, Francisco. (2003). «Almohades y almorávides en Al-Ándalus y el Magreb» Catálogo de la Exposición Triángulo de Al-Ándalus. Alcazaba de los Udaya de Rabat. Octubre de 2003-enero de 2004 (Programa de Cooperación Internacional de la Junta de Andalucía, Fundación Legado Andalusí y Ministerio de Cultura de Marruecos): 75-86. ISBN 84-932923-3-8..
* Villaba González, Miguel (2012). Colección cartográfica de mapas, planos y dibujos de melilla, en el Archivo General de Simancas (1564-1797). Imagraf. Consultado el 19 de enero de 2018.
* Zafra, Hernando de. (1867). Colección de documentos inéditos para la historia de España (Recopilación de documentos realizada por los marqueses de Miraflores y Miguel Salva). LI Madrid.
* Zafra, Hernando de. (1867). Colección de documentos inéditos para la historia de España (Recopilación de documentos realizada por los marqueses de Miraflores y Miguel Salva). LI Madrid.
* Lomeña Varo, Rafael. Fondo documental personal de acceso libre sobre la historia de Melilla y la región del Rif en el norte de Marruecos. Documentos multimedia preservados de diferentes repositorios y fuentes. Recurso online.
* Guerrero Misa, Juan Antonio; Clemente Esquerdo, José F. (2009). Tablada: la aviación y Sevilla. Mairena del Aljarafe (Sevilla): Ejército del Aire y Real Maestranza de Caballería de Sevilla.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16301717
* Multimedia: History of Melilla / Q16301717