# Palestinako toponimia

Palestinako leku-izen asko arabierara egindako moldaketak dira, garai biblikoetan hebreeraz edo Kanaan-eko hizkuntzaz zeuden aspaldiko izenen arabierara egindako moldaketak dira, edo geroago aramera hizkuntzazko moldaketak. Izen horietako gehienak milaka urtez erabili izan dira, baina gutxi batzuek bakarrik ulertzen zuten esanahia. Ondoz ondoko inperioek eskualdea gobernatzeko sortutako kultura-trukea nabarmena da leku-izenetan. Iraganean erabilitako izen desberdin batzuk erabil daitezke toki bat izendatzeko, horietako bakoitza aldi historiko bati dagokiola. Adibidez, Beit Shean hiria, gaur egun Israelen dagoena, Beth-shean izenez ezagutu zuten garai israeldarrean, Scythopolis izeneko eremu helenistiko eta erromatarraren azpian, eta Beisan gisa eremu arabiar eta islamiarraren pean egon zen garaian.
Toponimiaren garrantzia, edo izen geografikoa, Palestinako Esplorazio Funtsak (FPE) aitortu zuen lehen aldiz. Britainiar erakunde horrek mapa geografikoak egiteko espedizioak antolatu zituen XIX. mendearen amaieran. Handik gutxira, nahitaezko agintari britainiarrek tokiko fellahin-en toponimia-informazioa biltzea proposatu zuten, leku arkeologikoak identifikatzen lagun zezaketen leku-izen zaharrak ezagutzen zituela erakutsi baitzuen.
Israelgo Estatua ezarri zenetik, hainbat leku-izen hautsi dira, eta izen biblikoetara itzuli dira. Kasu batzuetan, izen arabiarra besterik ez zuten guneek, nahiz eta aurretik antzinako hebraerazko izenik ez izan, hebreaerazko izen berri bat eman diote. Eskualdeko lekuen izenek eztabaida ugari izan dituzte, batez ere arabiarren eta israeldarren arteko gatazkaren testuinguruan. Horien garrantzia gatazkan parte hartzen duten alderdiek aldarrikapen historikoak legitimatzeko duten ahalmenean oinarritzen da; errebindikazio horiek guztiek lehentasuna aldarrikatzen dute kronologian,eta horretan arkeologia, kartografia eta izenak erabiltzen dituzte froga gisa.

## Historia

Palestinako biztanleek hizkuntza semitak erabili zituzten milaka urtez, hala nola hebreera, aramera palestinar judua, Palestinako kristau-aramera, samaritar aramera eta arabiera. Eskualdeko lekuen ia izen guztiek sustrai semitak dituzte, jatorri latinoko izen gutxi batzuekin, eta ia jatorri greko edo turkiar bakar bat ere ez. Izen zaharrenen sustrai semitikoak populazio indigenek erabiltzen jarraitu zuten, nahiz eta antzinate klasikoan izen asko aldatu ziren grezieraz eta latinez ongi moldatutako tokiko elite agintarien eraginez.
IV. mendeko bere lanean, Onomasticon, Eusebius Zesareakoak, Palestinako izenen zerrenda eskaintzen du, iruzkin geografiko eta historikoarekin, eta haren testua latinera itzuli eta Jeronimo Estridongoak editatu eta zuzendu zuen.
Levanteren konkista arabiarraren ondoren, izen semitiko preklasiko asko berpiztu egin ziren, nahiz eta askotan ortografiak eta ebakerak aldaketa jasan zuten. Jakina, izen zaharra galdu zen tokietarako edo aldi horretan ezarritako kokaleku berrietarako, izen berriak sortu ziren arabieraz. Horren antzera, bi mila urte lehenago, Brontze Amaierako kolapsoa Levanteko hegoaldeko hizkuntza indoeuropardun filistiar biztanleek herentzian jaso zituzten izen mendebalde-semitikoei eutsi zieten.
Hurrengo mendeetan, nahiz eta sarritan Europako bidaiariek bisitatu zuten, eta horietako askok bidaia-kontuak idatzi zituzten Palestinako topografia eta demografia deskribatzeko, otomandar inperioaren amaieran, oraindik ere nahasmen handia zegoen Palestinako leku-izenen gainean. Arabiar izenen eta izen arabieradunen turkierazko transliterazioek are zailagoa egin zuten lekuen izenen etimologia identifikatzea eta aztertzea.
Edward Robinson-ek 100 leku bibliko baino gehiago identifikatu zituen Palestinan, eta fellahin arabiarrak erabiltzen zituen leku.izenen azterketa linguistikoak antzinako sustraietatik gordetako aztarnak erakutsiko zituela uste zuen. 1895ejko PEF azterketak Itun Zaharrarekin zerikusia duten 1.150 lekutik gora zerrendatu zituen eta Berriarekin zerikusia duten 162, gehienak Palestinan kokatuak. Robinson-en inkesta horiek PEF izan ziren, eta Mendebaldeko beste geografo bibliko batzuk XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Palestinako Mandatu Britainiarrerako marraztu ziren mugen forma ezagutzeari ere lagundu zioten, Nazioen Ligak proposatu zuen bezala.
Israelen ezarpenarekin, Palestinaren zati batzuetan, hainbat lekuren izenak hautsi egin dira, hebrearatu egin dituztelako edo izen biblikoetara jo izan dutelako. Kasu batzuetan, izen arabiarrak soilik dituzten guneek, eta hebreerazko izen zaharrik ez bazuten, hebreerazko izen berria jaso dute.

### Kontserbazioa

Yohanan Aharonik leku-izenen babeserako "kontsistentzia bitxia" nabari du The Land of the Bible liburuan (1979). Jarraitasun hori mendeetan zehar Palestinako biztanleek izan duten testuinguru semitiko komunari egozten dio , eta lekuen izenak tokian tokiko nekazaritza-ezaugarriak islatzera jotzen zuela.
Aharoniren arabera, Levanteko hegoaldeko 475 izenetatik 190 izenaren iraupenaren arabera identifika daitezke. Ahituvek idatzi zuenez, Josueren Liburuan aipatutako 358 izenetatik 149 (%41) identifikatu zituen metodo hori erabiliz. Aldi berean, aipatutako 450 izen horietatik, Bigarren Tenpluaren aldiko izenak, Misshnaic alikoak, eta iturri talmudikoak, %75 inguru kontserbatu dira.
Uzi Leibnerren arabera, izenen zaintza "kokalekuan bertan edo, gutxienez, hurbileko eskualdean finkatzen jarraitzeko funtzioa" da, eta leku horietako gehienak bizantziar eta islamiar garaian bizi izan ziren.

## Hizkuntza-erroak
### Ur-iturriak

Nekazaritza-ezaugarriak oso ohikoak dira Palestinako leku-izenen sustraietan. Adibidez, leku-izen batzuek sustrai semita dute "iturri-ako" edo "zisterna-rako", hala nola Beersheba edo Bir, "Saba" ("be'er" eta "bir" "ona" esan nahi du hebreeraz eta arabieraz, hurrenez hurren) eta En Gedi edo Ayn jeddi ("en" eta "'ayn" hebreeraz eta arabieraz, hurrenez hurren).
Hebreerazko Biblian erabiltzen diren hebrear terminoak geroago arte erabili ziren. Adibide batzuek hebreaerazko Nahar (hebreeraz: נהר‎, literalki "ibai") - aldaketarik gabe azaltzen da, hala nola Nahr; Nahal (hebreeraz: נחל‎) bizirik irauten du. Uhar handietatik hurbil dauden herrietan, hala nola Nahalin; Bitzah (hebreeraz: בצה‎ 'marsh') Bussak gisa agertzen da, Geb (hebreeraz: גב‎), Jub gisa agertzen da, eta Bor (hebreeraz: בור‎, "putzu"), bur gisa agertzen dena, edo Burin.

### Ezaugarriak

Leku-izen batzuk Hebreerazko edo Arameerazko izenetatik eratortzen dira tokiaren ezaugarriaren arbera, hala nola 'gotorleku' (hebreeraz: טירה‎, Tira) esterako At-Tira, eta Al-Tira ) edo 'gaztelu' (hebreeraz: טירה‎: Bira). Izen horietako batzuk geroago nahastu ziren arabierarekin tair (txoria) edo bir (ondo) egiteko.
Hamlet-erako bibliako terminoa, Caphar (hebreeraz: כפר‎), aldaketarik gabe agertzen da Kefr gisa. Haim ben-davidek nabaritu zuen "caphar" hitza behin bakarrik agertzen dela Biblia hebrearrean (Cephar-ammonir), baina askoz maizago ondorengo iturrietan. Horrek esan nahi du jatorri arameokoa dela, eta Bigarren Tenpluaren aldian bakarrik sartu zela eremu horretan.

### Jainko eta jainkosak

Beste izen batzuek antzinako jainko eta jainkosa semitikoen izenak gordetzen dituzte. Adibidez, Anat jainkosaren izena 'Anata herriaren izenean bizi da, Anathoth hiri zaharreko lekua delakoan. Beit Shemesh izenak «Samas-en etxea» esan nahi du, eta adierazten du Šapaš/Šamaš eguzkiaren jainko canaanitaren gurtza-lekua izan zela.

### Zuzeneko itzulpenak

Kasu batzuetan, jatorrizko izena, Dan hiri zaharra bezala (hebreeraz: דן‎, "epaile"), arabierazko Tell el-Qadi bihurtu zena, "epailearen mendixka" bihurtu zen. Hala eta guztiz ere, Jordan ibaiko iturburuetako inguruan jatorrizko izenak iraun zuen ("Dhan", arabieraz: ضان‎).
Beste adibide batzuk dira batetik Capitolias izena, VI. mendean Talmud-ek arameraz aipatu zuena Bet Reisha gisa, eta ondoren arabierara itzuli zuten, Beit Ras izenarekin, eta bestetik Tiroko Eskailera, Lavanan edo Lavlavan (hebreeraz: לבן‎, "zuria") bezala ezaguna zena, arabierara itzuli zen geroago Ras el-Bayda (Buru zuria), eta Album Promontorium bezala latinera itzulita Gurutzadetan.

### Salbuespenak

Yehuda Elitzor ohartu da, kasu gehienetan, arabierazko hiztunek ez zutela izen berririk eman jatorrizko izenak ezagunak ziren eta existitzen ziren lekuetara; salbuespen bat Hebron hiria da, zeinaren izen historikoaren ordez "Khalil al-Rahman" izen arabiarra jarri baitzitzaion; iradokitzen du izen berria tradizio nagusitik altxatu zela Hebrongo juduen artean.

## Erreferentziak

* ↑ Conder, C. R.. (1881). «Survey of Western Palestine: Arabic and English Name Lists» Committee of the Palestine Exploration Fund: iv-v..
* ↑ Rainey, 1978, p.230: “What surprised western scholars and explorers the most was the amazing degree to which biblical names were still preserved in the Arabic toponymy of Palestine”
* ↑ Rainey, 1978, p.231: “In the majority of cases, a Greek or Latin name assigned by Hellenistic or Roman authorities enjoyed an existence only in official and literary circles while the Semitic- speaking populace continued to use the Hebrew or Aramaic original. The latter comes back into public use with the Arab conquest. The Arabic names Ludd, Beisan, and Saffurieh, representing original Lod, Bet Se’an and Sippori, leave no hint concerning their imposing Greco-Roman names, viz., Diospolis, Scythopolis, and Diocaesarea, respectively”
* ↑ Mila Neishtadt. 'The Lexical Substrate of Aramaic in Palestinian Arabic,' in Aaron Butts (ed.) Semitic Languages in Contact, BRILL 2015 pp.281-282:'As in other cases of language shift, the supplanting language (Arabic) was not left untouched by the supplanted language (Aramaic) and the existence of an Aramaic substrate in Syro-Palestinian colloquial Arabic has been widely accepted. The influence of the Aramaic substrate is especially evidence in many Palestinian place names, and in the vocabularies of traditional life and industrials: agriculture, flora, fauna, food, tools, utensils etc.'
* 1 2 3 4 5 6 Miller and Hayes, 1986, p. 29.
* ↑ Benvenisti and Kaufman-Lacusta, 2000, p. 16.
* 1 2 Swedenburg, 2003, p. 50.
* ↑ Kramer and Harman, 2008, pp. 1–2
* 1 2 Ellenblum, 2003, p. 256.
* ↑ Richard, 2003, p. 442.
* ↑ Shai, Itzhaq. (2009). «Understanding Philistine Migration: City Names and Their Implications» Bulletin of the American Society of Overseas Research 354: 15–27. doi:10.1086/BASOR25609313..
* 1 2 Kramer and Harman, 2008, p. 128.
* 1 2 Swedenburg, 2003, p. 49.
* ↑ Davis, 2004, p. 6.
* ↑ Macalister, 1977, p. 79.
* 1 2 Cansdale, 1997, p. 111.
* ↑ Leibner, 2009, pp. 395–396.
* ↑ Rast, 1992, p. 25.
* 1 2 Conder, Claude R.. (1876). «Notes on the Language of the Native Peasantry in Palestine» Palestine Exploration Quarterly 8 (3): 132–140. doi:10.1179/peq.1876.8.3.132. ISSN 0031-0328..
* ↑ Conder, Claude R.. (1876). «Notes on the Language of the Native Peasantry in Palestine» Palestine Exploration Quarterly 8 (3): 132–140. doi:10.1179/peq.1876.8.3.132. ISSN 0031-0328..
* ↑ Conder, Claude R.. (1876). «Notes on the Language of the Native Peasantry in Palestine» Palestine Exploration Quarterly 8 (3): 132–140. doi:10.1179/peq.1876.8.3.132. ISSN 0031-0328..
* ↑ Hitti, 2002, p. 120.
* ↑ Agmon, Noam. (2022-08-31). «Tatami: the enigmatic toponym of Western Judah, and use of suffixes in dating toponyms» Palestine Exploration Quarterly: 1–27. doi:10.1080/00310328.2022.2109320. ISSN 0031-0328..
* ↑ Lenzen, C. J.; Knauf, E. A.. (June 7, 1987). «Beit Ras/Capitolias. A preliminary evaluation of the archaeological and textual evidence» Syria. Archéologie, Art et histoire 64 (1): 21–46. doi:10.3406/syria.1987.7002..
* ↑ «The Princeton Encyclopedia of Classical Sites, CABANES ("Ildum") Castellón, Spain., CALLEVA ATREBATUM (Silchester) Hampshire, England., CAPITOLIAS (Beit Ras) Jordan.» www.perseus.tufts.edu.

## Bibliografia

* Benvenisti, Meron; Kaufman-Lacusta, Maxine (2000), Sacred Landscape: The Buried History of the Holy Land Since 1948, University of California Press, ISBN 978-0-520-21154-4
* Bromiley, Geoffrey W. (1995), The International Standard Bible Encyclopedia: E-J, Wm. B. Eerdmans Publishing, ISBN 978-0-8028-3782-0
* Cansdale, Lena (1997), Qumran and the Essenes: A Re-evaluation of the Evidence, Mohr Siebeck, ISBN 978-3-16-146719-6
* Cheyne, Thomas Kelly; Black, John Sutherland (1902), Encyclopædia Biblica: A Critical Dictionary of the Literary, Political and Religious History, the Archæology, Geography, and Natural History of the Bible, Macmillan Company
* Davis, Thomas W. (2004), Shifting Sands: The Rise and Fall of Biblical Archaeology, Oxford University Press US, ISBN 978-0-19-516710-8
* Ellenblum, Ronnie (2003), Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-52187-1
* Freedman, David Noel; Myers, Allen C.; Beck, Astrid B. (2000), Eerdmans dictionary of the Bible (Illustrated ed.), Wm. B. Eerdmans Publishing, ISBN 978-0-8028-2400-4
* Hitti, Philip Khûri (2002), History of Syria: Including Lebanon and Palestine, Gorgias Press LLC, ISBN 978-1-931956-60-4
* Flavius, Josephus (1981), The Jewish War, Penguin Books, ISBN 0-14-044420-3
* Glass, Joseph B. (2002), From New Zion to Old Zion: American Jewish Immigration and Settlement in Palestine, 1917-1939, Wayne State University Press, ISBN 978-0-8143-2842-2
* Khalidi, Walid (1992), All That Remains, Washington D.C.: Institute for Palestine Studies, ISBN 0-88728-224-5
* Krämer, Gudrun; Harman, Graham (2008), A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-11897-0
* Leibner, Uzi (2009), Settlement and History in Hellenistic, Roman, and Byzantine Galilee: An Archaeological Survey of the Eastern Galilee (illustrated ed.), Mohr Siebeck, ISBN 9783161498718
* Macalister, R.A. Stewart (1911), "Eleutheropolis" , in Chisholm, Hugh (ed.), Encyclopædia Britannica, vol. 9 (11th ed.), Cambridge University Press, p. 263
* Macalister, R.A. Stewart (1977), A Century of Excavation in Palestine, Ayer Publishing, ISBN 978-0-405-10265-3
* Maspero, Gaston; Sayce, Archibald Henry; McClure, M. L. (1900), Passing of the Empires 850 BC to 330 BC: 850 B.C. to 330 B.C, Kessinger Publishing, ISBN 978-0-7661-7935-6
* Milgrom, Jacob; Wright, David Pearson; Freedman, David Noel; Hurvitz, Avi (1995), Pomegranates and Golden Bells: Studies in Biblical, Jewish, and Near Eastern Ritual, Law, and Literature in Honor of Jacob Milgrom, Eisenbrauns, ISBN 978-0-931464-87-4
* Miller, James Maxwell; Hayes, John Haralson (1986), History of Ancient Israel and Judah, Westminster John Knox Press
* Negev, Avraham; Gibson, Shimon (2005), Archaeological Encyclopedia of the Holy Land (Illustrated, revised ed.), Continuum International Publishing Group, ISBN 978-0-8264-8571-7
* Rast, Walter E. (1992), Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook, Continuum International Publishing Group, ISBN 978-1-56338-055-6
* Richard, Suzanne (2003), Near Eastern Archaeology: A Reader, EISENBRAUNS, ISBN 978-1-57506-083-5
* Richard, Jean (2001) [1921], The Crusaders c1071-c1291, Cambridge University Press, ISBN 0-521-62566-1
* Robinson, Edward; Smith, Eli (1860), Biblical Researches in Palestine and Adjacent Regions: A Journal of Travel in the Year 1838, Crocker and Brewster
* Sharon, Moshe (1997), Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae, ISBN 90-04-11083-6
* Slyomovics, Susan (1998), The Object of Memory: Arab and Jew Narrate the Palestinian Village, University of Pennsylvania Press, ISBN 978-0-8122-1525-0
* Swedenburg, Ted (2003), Memories of Revolt: The 1936-1939 Rebellion and the Palestinian National Past, University of Arkansas Press, ISBN 978-1-55728-763-2

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7200257