OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Mantis religiosa

Mantis religiosa Mantodea ordenako espezierik hedatuenetariko eta ezagunetariko bat da. Izen arrunta marisorgin da, baina izen horrekin beste antzeko espezie batzuk ere identifikatzen dira.
Hegoaldeko Europan jatorria duen intsektu honek 5–7.5 cm luzera du.

## Azpiespezieak

* Mantis religiosa bey-bienkoi
* Mantis religiosa caucasica
* Mantis religiosa eichleri
* Mantis religiosa inornata
* Mantis religiosa langoalata
* Mantis religiosa latinota
* Mantis religiosa macedonica
* Mantis religiosa polonica (Bazyluk, 1960)
* Mantis religiosa siedleckii
* Mantis religiosa sinica

## Kanpo estekak

* Datuak: Q268319
* Multimedia: Mantis religiosa / Q268319
* Espezieak: Mantis religiosa
# Marigorringo zazpittitta

Marigorringo zazpittitta (Coccinella septempunctata) Coccinellidae familiako koleopteroa da. Europan bizi direnen artean, marigorringorik arruntena da.

## Izena

Espeziearen izena latinezko septem= "zazpi" eta punctus= "puntu" hitzen elkarketatik dator, hau da, "zazpi puntuduna" esan nahi du. Bere elitro gorri bakoitzean hiru puntu beltz ditu eta elitro biek bat egiten duten gunean zazpigarren bat ageri da.
Intsektu honek dozenaka izen hartu izan ditu Euskal Herrian zehar: amona mantangorri, amandre gonagorri, amandre mantalgorri, amonagonagorri, amona mantangorri, amona mantalgorri, amonamantagorri, amuna mantagorri, anddere kota-gorri, andekotagorri, andere-kotagorri +zub, andere kotta-gorri, andre marigorringo, gonagorri, iratargi, jaungoikollar, katalingorri, kattalingorri, katalin-xume, kottagorri, labagorri, malo gorringo, mamanton gona-gorri, mantalgorri, mañagorri, maria gona-gorri, maria gorringo,maria teilaganeko, mariana gona-gorri, mariana gorri, mariana gorri-gorri, mariana gonagorri, marigorri, marigorringo, marije talatuko, marije telletuko, mari-kattalin, marikita, mariñela gorri, maritxugorri, maritxutalletuko, maritxu talletuganeko, maritxu teilatuganeko, maritxu teiletako, maritxu teilletako, maritxu teilatuko, maritxu tellatuko, martin-karraka, matxingorri, matxingorringo, txipilota gona-gorri...

## Azpiespezieak

Bi azpiespezie ditu:
* Coccinella septempunctata brucki Mulsant, 1866
* Coccinella septempunctata septempunctata Linnaeus, 1758

## Banaketa

Marigorringo honen hedapena oso zabala da eta ingurune ekologiko oso anitzak hartzen ditu. Orokorrean afidoak (landareen zorriak) dauden eremuetan bizi da, hauetaz elikatzen baita. Larba zein heldua, biak dira afidoen harrapari zorrotzak.
Berez europarra eta Asia erdialdekoa den arren sarritan sartu izan dute Ipar Amerikan kontroilatzaile biologiko gisa, eta Estatu Batuetako hainbat Estatuk "Estatuko intsetu ofiziala" izendapena eman diote, hala nola, Delawaren, Massachusettsen, New Hampshiren, Ohion eta Tennesseen.
Erresuma Batuan Asiatik datorren Harmonia axyridis marigorringoarekin lehian sartu da eta kanporatua izango den beldur handia dago. Ipar Amerikan ordea bera izan da bertako espezieak galdu dituena.

## Anatomia eta fisiologia

Marigorringo zazpittitta helduak 7'6 eta 10 mm-ko luzera hartzen du. Bere kolore deigarriek harrapariei atzeraegiten diete eta behar izanez gero hanken artikulaziotatik zapore txarreko likidoa isurtzeko gai dira. Arriskuan izanez gero hildakoarena ere egiten dute eta sustantzia hori isuri harraparia uxatzeko. Aipaturiko sustantzia N-oxido coccinelina da, alkaloide toxiko bat.

## Erreferentziak

* ↑ Mendizaleen hiztegia. , 235 or..
* ↑ (Ingelesez) Coccinella septempunctata. Integrated Taxonomic Information System.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q159543
* Multimedia: Coccinella septempunctata / Q159543
* Espezieak: Coccinella septempunctata
# Marikaka isatslabur

Marikaka isatslaburra (Stercorarius parasiticus) Stercorariidae familiako hegazti zangaluzea da
Iparraldeko Eurasia eta Ipar Amerikan bizi den hegazti hau neguan hegoalderantz migratzen da, Euskal Herria zeharkatuz.

## Erreferentziak

* ↑ Harrison, Peter. (1996). Seabirds of the World. Princeton: Princeton University Press ISBN 0-691-01551-1..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q203053
* Multimedia: Stercorarius parasiticus / Q203053
* Espezieak: Stercorarius parasiticus
# Kumino

Kuminoa (Cuminum cyminum) Apiaceae familiako landare belarkara da. Bere haziak espezia gisa erabiltzen dira.
Jatorriz Mediterraneo ekialdetik Indiarainoko eskualdean bizi zen. Uda luze eta beroak behar ditu (egunez 30 °C-eko tenperatura mantenduko den 3-4 hilabete).
Landare belarkara eta urterokoa da. Haren zurtoina 30 cm izatera irits daiteke. Lore txikiak ditu, ginbailetan bilduak. Fruituak akenioetan ditu.

## Erabilerak

Jadanik Biblian aipatzen dute. Curryaren parte da. Frantses ogi batzuk eta Holandako Leyden gazta egiteko erabiltzen da.

## Kanpo estekak

* Gernot Katzer's Spice Pages: Cumin
* Datuak: Q132624
* Multimedia: Cuminum cyminum / Q132624
* Espezieak: Cuminum cyminum
# Capsicum frutescens

Capsicum frutescens solanazeoen familiako landare belarkara edo zuhaixka txikia da, piperraren antzekoa. Berez, Mexikon, Erdialdeko Amerikan, Hego Amerikan eta Indiako mendebaldean hazten da, baina beste lurralde batzuetan ere lantzen da gaur, bere fruituaz egiten den janari-ongarria, paprika izenekoa, oso aintzat hartua baita. Fruitua hori-gorria, arrosa kolorekoa edo berdea izan daiteke paprika-barietatearen arabera. Ez da mingarria izaten. Landare apaingarri gisa erabiltzen diren zenbait piper-espezie lortzeko ere erabiltzen da.

## Azpiespezieak

* C. f. var. abbreviatum
* C. f. var. cerasiforme
* C. f. var. conoides
* C. f. var. fasciculatum
* C. f. var. tabasco
* C. f. cv Malagueta

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q311426
* Multimedia: Capsicum frutescens / Q311426
* Espezieak: Capsicum frutescens
# Marrubium

Marrubium Lamiaceae barruan sailkatzen den landare belarkara bat da. 40 bat espezie ezagutzen dira eta Europa eta Asiako zonalde epeletan du jatorria.

## Espezieak

Hauek dira espezieetako batzuk
* Marrubium alternidens
* Marrubium alysson
* Marrubium cylleneum
* Marrubium friwaldskyanum
* Marrubium incanum
* Marrubium kotschyi
* Marrubium leonuroides
* Marrubium libanoticum
* Marrubium peregrinum
* Marrubium pestalozzae
* Marrubium rotundifolia
* Marrubium supinum
* Marrubium thessalum
* Marrubium velutinum
* Marrubium vulgare
Lehenago Marrubium nigrum hemen sailkatzen zen, baina orain Ballota generoan kokatzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q159392
* Multimedia: Marrubium / Q159392
* Espezieak: Marrubium
# Gurbe

Gurbea (Sorbus domestica) Sorbus generoko zuhaitz bat da, 20 m arteko altuera eta metro beteko diametroko zurtoina izatera iritsi daitekeena, nahiz eta baldintza gogorretako zenbait lekutan 2 - 3 metroko sastraka moduan ere aurki daitekeen. Eskualde mediterraneo inguruan bizi da, eta aspalditik landatu izan da apaingarritzat eta bere fruituengatik. Euskal Herrian erkamezti eta artadi mediterraneoetan agertzen da, eta, bere laborantza utzi den arren, herri-inguruetako ezponda eta heskaietan bertakotzen da.

## Ezaugarriak

20 m arteko garaierako zuhaitza, 1 m arteko diametrokoa. Zurtoinaren azala marroia du, leuna ale gaztetan, eta, zahartzean pitzatu egiten da eta ezkatatsu bilakatu. Begiak dira lodiak, konikoak, ilegabeak, likatsuak eta ezkata berdexkaz estaliak.

### Hostoak

Hosto konposatuak, inparipinatuak, 6 - 9 foliolo-parerekin, luzangak eta ertzean zerratuak; berde biziak eta glabroak gainaldean, azpialdetik zurbilagoak eta gaztetan ilaundunak, eta, gerora ilegabeak.

### Loreak

Loreen sepaloak triangeluar luzatuak dira, petaloak 5 eta zuriak, eta, 5 estilo dituzte.

### Fruituak

Fruitua 2 - 3 cm-ko luzerako pomoa da, sagar edo udare-formakoa, berde-grisaxka edo arrexka, batzuetan kolore gorria hartzen du eguzkiak jotako aldean; lentizela nabarmenez hornitua, zapore gozokoa eta zelula petreo ugarikoa.

## Banaketa

Natiboa da Europa erdialdean eta hegoaldean, Afrika ipar-mendebaldean (Atlas mendietan), eta, Asia hego-mendebaldean (Kaukasoren ekialdean). Eskualde mediterraneoaren inguruan bizi da eta Euskal Herrian han-hemenka azaltzen da erkamezti eta artadi mediterraneotan.

## Ekologia

Altitude ertain edo handietan hazi daiteke, hobeto lurzoru kalkareotan eta neurrizko hezetasuna behar du. Luze bizi daiteke zuhaitz hau, Britainia Handiko ale batzuek 300 - 400 urte bete dituzte.

## Fenologia

Apiriletik ekainera loratzen da, eta fruituak urria eta azaroa artean heltzen dira.

## Erabilera

Zur oso gogorra du, gorri-arrexka, lantzeko oso egokia eta tornugintzan edo lanabesak egiteko oso preziatua.
Fruituak, oso helduta daudenean, gozoak dira baina baita astringenteak ere, eta, gose garaietan giza elikadurarako erabili izan dira; sagardoaren antzeko edari bat ere egin izan da fruituekin, baina gaur egun ohitura horiek galduta daude.

## Erreferentziak

* Edukiaren zati bat EuskalNatura.eus webgunetik hartu da, copyrightaren jabeak onartu baitu hango testu-edukiak Euskarazko Wikipedian CC BY-SA 3.0 ES Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Espainia lizentziarekin argitaratzea, baldin eta iturria aipatzen bada (ikusi eztabaida orria).

## Ikus, gainera

* Basagurbea

## Kanpo estekak

* Gurbea EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia
* Datuak: Q159558
* Multimedia: Sorbus domestica / Q159558
* Espezieak: Sorbus domestica
# Ereinoztxo

Ereinoztxoa (Daphne mezereum) Timeleazeoen familiako lantza punta egiturako hosto galkorrak, eta gorri edo arrosa koloreko lore oso usaintsuak dituen zuhaixka da.

## Deskribapena

Metro erditik gorako altuera hartzen duen zuhaixka da, 1'5 metro ere har dezakeena. Adarren azala grisa da. Hostoak lanzeolatuak dira, 3-8 cm luze tea 1-2 cm zabal direnak, berdeak eta bigunak dira. Espiralean kokatzen dira adarrean zehar.
Udaberrian adarretako kimu txikietatik lore arrosak ateratzen dira, lau petalodunak. Lore txiki ugari multzotan ateratzen dira, bakoitzak 10-15 mm neurtzen dute eta oso usaintsuak dira. Haietatik ateratzen den fruitua baia gorria da 7-12 mm diametroa duena. Fruitu hauek pozointsuak dira gizakientzat, txori fruitujaleek ordea irensten dituzte eta haziak barreiatzen dituzte horrela.

## Bizitokia

Europako eta Siberiako baso ezkoetan hazten da.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Haren azalarekin egindako edabea heste-aringarri gisa erabili izan da herri sendagintzan.

## Iruditegia

* Loreak ateratzen.
* Hostoak.
* Fruitu multzoak.

## Erreferentziak

* ↑ «Oxford University Plants 400: Daphne mezereum» herbaria.plants.ox.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2024-03-17).
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q165166
* Multimedia: Daphne mezereum / Q165166
* Espezieak: Daphne mezereum
# Garatxo-belar

Garatxo-belarra (Daphne laureola) Timeleazeoen familiako zuhaitz landarea da. Zurtoin tentea du, eta 0,50–1 m luze izaten da. Hostoak gogorrak ditu eta berde irauten dute urte guztian. Lore hori berdaxkak ditu, mordoetan bilduak. Fruitu mamitsua du. Landare apaingarri gisa erabiltzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161418
* Multimedia: Daphne laureola / Q161418
* Espezieak: Daphne laureola
# Katu-belar

Katu-belarra (Nepeta cataria) Lamiaceae familiako landare fanerogamo bat da, Europan, mendebaldeko Asian eta Ipar Amerikan aurki daitekeena. Katu-belar izenak katuen bi herenek berengana duten erakarpen bizitik datoz. Katu-belarra belar-te (edo tisana) osagai ezaguna da, eta bere propietate lasaigarriengatik erabiltzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew
* ↑ Flora of China Vol. 17 Page 107 荆芥属 jing jie shu Nepeta Linnaeus, Sp. Pl. 2: 570. 1753.
* ↑ Bol, Sebastiaan. (2017-3-16). «Responsiveness of cats (Felidae) to silver vine (Actinidia polygama), Tatarian honeysuckle (Lonicera tatarica), valerian (Valeriana officinalis) and catnip (Nepeta cataria)» BMC Veterinary Research 13 (1): 70. doi:10.1186/s12917-017-0987-6. PMID 28302120..
* ↑ Grognet, Jeff. (1990). «Catnip: Its uses and effects, past and present» The Canadian Veterinary Journal 31 (6): 455–456. PMID 17423611. PMC 1480656..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161139
* Multimedia: Nepeta cataria / Q161139
* Espezieak: Nepeta cataria
# Almeza

Almeza edo basaka (Celtis australis) Cannabaceae familiako zuhaixka da, Mediterraneoan jatorria duena. Landare apaingarri moduan erabiltzen dute. Izena arabierazko al máys (euskaraz: zuhaitz) hitzetik dator. Zuhaitz handiak izaten dira, pagoaren antzeko azala dutenak, fruitu beltzaxkak eta jateko onak ematen dituztenak.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q255375
* Multimedia: Celtis australis / Q255375
* Espezieak: Celtis australis
# Masustondo

Masustondoa edo marugatzea (Morus) zuhaitz genero bat da, masustak ematen dituena. Jatorriz Asia, Afrika eta Ipar Amerikakoa, 10 eta 16 espezie artean ditu eta Rosales ordenaren barruan sailkatua dago. Broussonetia generoa oso gertukoa du.
Azkar hazten dira, baina gutxitan 15 metro baino gehiago. Hostoak sinpleak dira, batzuetan lobulatuak, eta zerradunak ertzetan. Fruitua sinplea da, 2-3 zentimetroko luzerarekin, eta masusta itxurakoa.

## Espezieak

Hauek dira:
* Morus alba L. (Masusta zuria)
* Morus australis Poir.
* Morus cathayana Hemsl.
* Morus celtidifolia Kunth
* Morus hybr.
* Morus kagayamae Koidz.
* Morus macroura Miq.
* Morus mesozygia Stapf
* Morus microphylla Buckley
* Morus mongolica (Bureau) C. K. Schneid.
* Morus nigra L. (Masusta beltza)
* Morus rubra L.
* Morus serrata Roxb.

## Erreferentziak

* ↑ Marugatze. Euskaltzaindiaren Hiztegia, euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-1-10).

## Ikus, gainera

* Masusta

## Kanpo estekak

* Datuak: Q44789
* Multimedia: Morus / Q44789
* Espezieak: Morus (Moraceae)
# Baratze-kardu

Baratze-kardua (Cynara cardunculus) Asteraceae familiako orburuaren antzeko landare belarkara bat da. Izatez, orburuaren aldaera bat kontsideratzen dute zenbait adituk. Jatorriz Mediterraneokoa da, eta antzinatik landatu izan da elikagai gisa. Argentinan, Kalifornian eta Australian izurrite bilakatu da.
Sasoi hotz luzea behar izaten du hazteko (bost hilabete ingurukoa), baina hala ere, izozteek kalte egiten diote.

## Erabilerak

Baratze-kardua barazki oso estimatua izan da betidanik, baina XIX. mendetik askoz gutxiago jaten da. Bere loreak jan egin daitezke, orburuaren kasuan bezala, baina gehienetan zurtoinak erabiltzen dira sukaldaritzan, egosita normalean. Nafarroako Erriberako elikagai tipikoa da. Askotan arbendolekin saltsa batekin batera prestatzen da, baina menestretan ere erabiltzen da.
Berriki, biodiesela ekoizteko iturri gisa erabiltzeko saioak egin dira.

## Erreferentziak

I. Aizpuru, C. Aseginolaza, P.M. Uribe-Echebarría, P. Urrutia & I. Zorrakin. (2015). EUSKAL HERRIKO LANDAREAK ETA INGURUETAKOAK SAILKATZEKO GAKO IRUDIDUNAK. Eusko Jaurlaritzaren argitalpen zerbitzu nagusia, 559 or. ISBN 84-457-2090-2..
* Datuak: Q7186137
* Multimedia: Cynara cardunculus / Q7186137
* Espezieak: Cynara cardunculus
# Murruntz

Murruntza edo Cymbalaria muralis Plantaginaceae familiako landare bat da. Iraganean Cymbalaria generoa Scrophulariaceae familian sailkatzen zen. Europako ingurune Mediterraneoetan du jatorria, baina munduko beste leku askotan ere aurki daiteke gaur egun.

## Deskribapena

Belar iraunkorra da, herrestaria (5 cm-ko altuera izatera iristen da), azkar hazten dena, eta harresietan eta (ahal dela, hezeak), harkaitzetan, hormetan eta espaloietan bizi dena, oso gutxitan lurzoruetan.
Hosto borobilak edo bihotz formakoak ditu, 2,5 eta 5 cm arteko luzera eta zabalera duten hiru eta zazpi lobulu artean, zurtoinaren gainean txandaka kokatuta. Zurtoin meheak 70 cm luze ere izan daitezke, eta ez dute pubeszentziarik. Lore bakartiak, zentimetro bat baino gehiagokoak, korola lila edo morea dutenak, forma axilarrean sortzen dira (pedunkulua hostoaren eta zurtoinaren artean irteten da).
Espezie honek oso ohikoa ez den hedatze-metodoa du. Lore zurtoinak, hasiera batean, fototropismo positibo bat du, argirantz mugitzen dena; ernalketaren ondoren, fototropismo hau negatibo bihurtzen da (argitik urruntzen da), haziak, ernamuindu ahal izateko begetatzen duen horma edo arrokaren pitzaduretan erortzea errazten duena.
* Hostoa
* Lorea
* Frutak

## Erreferentziak

* ↑ «List of related genera for family» web.archive.org 2015-09-24 (Noiz kontsultatua: 2020-12-02).
* ↑ Hart, J. W. (James Watnell), 1940-. (1992, ©1990). Plant tropisms and other growth movements. Chapman & Hall ISBN 0-412-53080-5. PMC 26583720. (Noiz kontsultatua: 2020-12-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q164270
* Multimedia: Cymbalaria muralis / Q164270
* Espezieak: Cymbalaria muralis
# Erromatar kamamila

Erromatar kamamila (Chamaemelum nobile) Asteraceae familiako landare belarkara da, Europan jatorria duena. Zurtoinak 26 cm-ko luzera ere badu.
Oso sendabelar ezaguna da, infusiotan hartzen dena.

## Erreferentziak

* ↑ Simonetti, Gualtiero. (1990). Stanley Schuler ed. Simon & Schuster's Guide to Herbs and Spices. Simon & Schuster, Inc ISBN 0-671-73489-X..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5723577
* Multimedia: Chamaemelum nobile / Q5723577
* Espezieak: Chamaemelum nobile
# Belarmin

Belarmina (Erythraea centaurium) landare belarkara bat da, bost hostoko lore mikatz arrosak ematen dituena, eta sendagintzan erabiltzen dena.
* Datuak: Q156870
* Multimedia: Centaurium erythraea / Q156870
* Espezieak: Centaurium erythraea
# Mazopa

Mazopa (Phocoena phocoena) Phocoenidae familiako zetazeoa da. Itsas-ugaztunen artean, espezierik txikienetariko bat da.
Izurdearen familiako itsas ugaztuna hau itsaso hotz eta epeletan bizi da.

## Erreferentziak

* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..
* ↑ Shirihai, Hadoram and Jarrett, Brett (2006). Whales, Dolphins and Seals - A Field Guide to the Marine Mammals of the World. A&C Black Publishers. ISBN 0-7136-7037-1.
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q27027
* Multimedia: Phocoena phocoena / Q27027
* Espezieak: Phocoena phocoena
# Nekosta arrunt

Nekosta arrunta edo altzifre arrunta (Cupressus sempervirens) Cupressus generoko zuhaitz espezie bat da, jatorria Asian duena, baina Ipar Hemisferio osoan etxekotu dena, batez ere Mediterraneoaren arroan.
Sempervirens terminoa latinetik eratorria da eta "beti berde" esan nahi du.

## Ezaugarriak

Hosto iraunkorreko zuhaitz hau 30 m garai izatera irits daiteke. Forma konikoa du. Adar txikiak, marroixkak eta ezkatadunak ditu; hostoak ere ezkata-itxurakoak eta berde ilunak; pinaburuak, berriz, txikiak eta biribilak. Nekosta arruntetan ere badira bi forma:
* pyramidalis, itxuraz lantza-puntaren antzekoa eta tamainaz 25-30 m luzea eta adar asko eta enborraren aldera bilduak dituena, eta
* horizontalis, adar gutxiago, sakabanatuak eta zabalera hedatuak dituena, eta tamainaz ere bestea baino txikiagoa dena.
500-700 urte bizi daiteke, eta 1.000 urteko zuhaitzak ere badira.

### Zurtoina – Azala

Nekostaren enborra zuzena, lodia eta grisa izaten da. Zura oso usaintsua da.

### Loreak

Kono arrak oso txikiak, oboideak eta horiak dira, eta gehienbat adaxken puntetan sortzen dira, multzoka. Kono emeak arre-grisak dira, eta talde txikitan edo bakanka sortzen dira.

### Fruituak

Udaberrian loratzen da nekosta; eta fruitua, hurrengo urteko udazkenean heltzen. Fruitua estrobiloa da.

## Habitata

Ekialde Hurbilekoa da berez, baina artifizialki ugaldu dituzte espezie apaingarri gisa (hilerrietan); eta, batzuetan, basogintzako birpopulaketetarako erabiltzen dituzte, ia beti beste espezie batzuekin batera, zona lehorretan. Nekostak edo altzifreak azkar hazten dira, eta oso bizitza luzea izan dezakete.

## Erabilera

Hazkunde azkarrekoak direnez, oso egokiak dira haizetik babesteko hesiak egiteko. Erretxinan aberatsak izateak suteetatik babesten ditu nekostak, eta behar duten ura xurgatzeko laguntzen die. Hori dela eta, alderdi lehorretan bizi daitezke, eta aproposak dira eremu oso lehorrak oihaneztatzeko. Lorategiak edo parkeak apaintzeko erabiltzen da. Egurra oso aromatikoa du, eta ia ustelezina; horregatik, oso estimatua da zurgintzan, ebanisterian... Garai batzuetan, erretxina lurrontzietan erretzen zen, eta olioa helburu terapeutikoekin erabiltzen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q147513
* Multimedia: Cupressus sempervirens / Q147513
* Espezieak: Cupressus sempervirens
# Nabar-lore

Nabar-lorea (Centaurea cyanus) Lore elkartuen familiako urteroko landare belarkara da, zurtoin-zuzena, txandaka eta zurtoinaren alde banatan kokatutako hosto luze meheak dituena.
Inbutu egiturako hainbat zati txikiz osatutako lore urdina du. Intsektu bat gainean jartzean hari dakarren polena kentzeko egokiera hartzen dute lorearen atalek. Fruitua kusku egiturakoa eta lehorra du. Mediterraneo itsasoaren inguruetako lurraldeetakoa da berez, baina labore haziekin batean eramanda mundu guztira zabaldua dago gaur. Herri medikuntzan digestioa errazteko eta urdaileko ondoezak sendatzeko erabiltzen da nabar-lorearekin egindako edabea.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q156921
* Multimedia: Centaurea cyanus / Q156921
* Espezieak: Centaurea cyanus
# Lubeazun

Lubeazuna (Centaurea calcitrapa) Asteraceae familiako landare-espeziea da, jatorriz Europa, Asia eta Ipar Afrikakoa. Bide bazter eta lur landugabeetan hazten da.
Landare belarkara urterokoa da, 20-80 cm luzekoa. Brakteen luzakinek zenbait arantza dituzte, esku irekiaren edo lumaren antzera jarrita. Muturreko arantza oso sendoa da, nakar kolorekoa, 10-20 mm luze, eta alboetakoak 3-5 mm luze dira. Hostoak ez dira dekurrenteak eta purpura-koloreko loreak ditu.

## Erreferentziak

I. Aizpuru, C. Aseginolaza, P.M. Uribe-Echebarría, P. Urrutia & I. Zorrakin. (2015). EUSKAL HERRIKO LANDAREAK ETA INGURUETAKOAK SAILKATZEKO GAKO IRUDIDUNAK. Eusko Jaurlaritzaren argitalpen zerbitzu nagusia, 563 or. ISBN 84-457-2090-2..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1763537
* Multimedia: Centaurea calcitrapa / Q1763537
* Espezieak: Centaurea calcitrapa
# Mazpil

Mazpil (Crataegus azarolus) errosazeoen familiako zuhaitza da.
C. azarolus-ek lau azpiespezie edo aldaera ditu:
* C. azarolus var. azarolus
* C. azarolus var. aronia L.
* C. azarolus var. chlorocarpa (Moris) K.I.Chr.
* C. azarolus var. pontica (K.Koch) K.I.Chr.
Herri-sendagintzan erabili dute.

## Erreferentziak

* ↑ Christensen, K.I. (1992) Revision of Crataegus sect. Crataegus and nothosect. Crataeguineae (Rosaceae-Maloideae) in the Old World. The American Society of Plant Taxonomists, Ann Arbor, Michigan, U.S.A.
* ↑ Ljubuncic, P., et al. (2005). Antioxidant activity of Crataegus aronia aqueous extract used in traditional Arab medicine in Israel. Journal of Ethnopharmacology 101:1 153-61.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q793606
* Multimedia: Crataegus azarolus / Q793606
* Espezieak: Crataegus azarolus
# Cirsium eriophorum

Euskaraz kardu iletsua, eta izen zientifikoa cirsium eriophorum, zuhaixka bat da.
Landare iraunkorra, hosto arantzadunaketa iletsuak ditu, 2m-ko zurtoinak dituena. Normalean, arrosa koloreko lorea izaten du, zurtoinaren goialdean.
Lurzoru buztintsu eta

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1029175
* Multimedia: Cirsium eriophorum / Q1029175
* Espezieak: Lophiolepis eriophora