OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Murga

    Artikulu hau Arabako herriari buruzkoa da; Espainiako eta Latinamerikako herrialde batzuetako genero musikal herrikoia gaitzat duena beste hau da: «Murga (genero musikala)»
Murga Arabako herria da, Aiarako udalerrikoa. Auzo barreiatuek osatzen dute herria.

## Demografia

* Murgako biztanleria

## Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 16 | Artziniega | Artziniega (gasolindegia) • Lanteno • Menagarai • Ibaguen • Arespalditza • Murga (industrialdea) • Izoria • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Laudio (Ugarte) • Okondo (Goienuri) • Okondo (Okondoxena) • Okondo (Zubidiarte) • Okondo (Jubilatuen kluba) • Okondo (Kutxabank) | Okondo |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Ondasun nabarmenak

* Murga dorretxe-jauregia, XIII. mendekoa, Amurrio eta Zuhatza lotzen dituen bidean. Hala ere, jabego pribatukoa denez, zaila da berau bisitatzea. Eusko Jaurlaritzak Kultura Ondasun gisa izendatu zuen 2001ean.
* San Joan eliza.

## Murgatar ezagunak

* Estanislao Urkixo Landaluze (1816-1889), Madrilgo alkatea izan zen 1883an

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q3328082
* Multimedia: Murga (Álava) / Q3328082
# Ozeka

Ozeka Aiarako udalerriko herrietako bat da.

## Demografia

* Ozekako biztanleria

## Garraioa

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Ondasun nabarmenak

* Santa Eufemia eliza
* Perigañako Historiaurreko herri harresitua

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q3359209
* Multimedia: Oceca / Q3359209
# Olabezar

Olabezar Aiarako udalerriko herrietako bat da. XX. mendearen hasieran galdu zen euskara eskualdean.

## Demografia

* Olabezarko biztanleria

## Historia

Zaraobe zelai harresituan Aiarako haraneko agintariak biltzen ziren.

## Garraioa

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Ondasun nabarmenak

* San Pedro parrokia-eliza (XIX. mendekoa)
* San Babil edo Babilas baseliza barrokoa (1855ean eraikia).

## Erreferentziak

* ↑ Aiara Euskaltzaindiaren EODAn.

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q3350133
* Multimedia: Olabezar / Q3350133

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
# Kexaa

Kexaa (ofizialki Quejana / Kexaa) Aiarako udalerriko herrietako bat da.

## Demografia

* Kexaako biztanleria

## Ondasun nabarmenak

Bertara joateko bide estu bat hartu behar da eta bidean, bihurgune batean dago bertara joateko zubia. Bihurgunean kanpai bat duen kanpai-horma dago eraikin erlijiosoa han inguruan dela abisatzen. Zubiaren beste aldean hiru eraikin ziren, bata hondatua eta beste biak atxikiak, eraikin-unitate bakarra osatuz, eta gaur egun etxebizitzak direlarik. Daturik ez den arren, badirudi eraikinak sarreraren defentsarako eginak zirela.
Horien ostean hiri-gune bat dago, plazatxo forma duena eta eraikin nagusietarako sarbidea dena. Eraikin horien itxurari erreparatuz gero, bata bestearen jarraipen dira nahiz eta bakoitzak bere erabilera propioa eta ondokoaren independentea izan.
Aipatutako plaza horretara heltzearekin bat honako hauek ditugu bertan:
* Jauregia, Aiaratarren leinu-etxea (Komentu berria)
* San Joan Bataiatzailearen komentua (Komentu zaharra)
* Adatseko Andre Mariaren elizaren kapera eta dorrea.
* San Joan Bataiatzailearen eliza.
Jauregiak sarrera independentea du baina besteetan sartzeko abade-etxearen beheko solairutik igaro behar da, eta ondoren hiru erabilpen ezberdinak banatzen dituen patio baten bitartez.

## Garraioa

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Erreferentziak

* Edukiaren zati bat monumentu hau sailkatutako kultura-ondasun izendatzen duen lege testutik hartu da. Izan ere, testua jabari publikokoa da eta ez du jabetza intelektualik, Espainiako Jabetza Intelektualaren Legeko 13. artikuluan xedatu denez (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 97. zenbakia, 1996-04-22).
* ↑ Batzuetan Cabello Andre Maria agertzen da (Aiarako Udala), bestetan Virgen del Cabello, osoa gaztelaniaz (Monumentu-multzo izendapena EHAAn), bestetan Adatseko Andre Maria, guztiz euskaraz (Hiru webgunean). Euskarazko izen osoa hautatu da hemen, Eusko Jaurlaritzaren "Hiru" webgunean bezala.

## Ikus, gainera

* Aiara

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q3414068
* Multimedia: Quejana-Kexaa / Q3414068
# Arespalditza

Arespalditza (ofizialki Arespalditza / Respaldiza) Aiarako udalerriko herrietako bat da. Udalerriko hiriburua ere bada.

## Demografia

* Arespalditza biztanleria

## Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 16 | Artziniega | Artziniega (gasolindegia) • Lanteno • Menagarai • Ibaguen • Arespalditza • Murga (industrialdea) • Izoria • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Laudio (Ugarte) • Okondo (Goienuri) • Okondo (Okondoxena) • Okondo (Zubidiarte) • Okondo (Jubilatuen kluba) • Okondo (Kutxabank) | Okondo |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Ondasun nabarmenak

* Parrokia (Nuestra Señora de la Asunción), XI. mendekoa, atari erromanikoarekin.
* Atxa jauregia, XVII. mendekoa.
* Elizako kanpandorrea
* Elizako ataria
* Elizako atariko kapitelak

## Arespalditzar ezagunak

* Martin de Ayala (? - 1556), Antiokiako patriarka
* Domingo Atxa Larrea (?), Errege Ogasuneko aholkularia
* Iñaki Isasi (1977- ) txirrindulari profesionala.

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Aiaraldea

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q2860853
* Multimedia: Arespalditza / Q2860853
# Erretes Lanteno

Erretes Lanteno (Retes de Llanteno gaztelaniaz) Aiara udalerriko herrietako bat da.

## Historia

Usategiko Erretes dorrea (Retes de Palomar) existitu izan zen gaur egun El Palomar izeneko baserriaren tokian. XV mendean Erretes familiak eraiki zuen.

## Demografia

* Erretes Lantenoko biztanleria

## Ondasun nabarmenak

* San Andres eliza

## Erreferentziak

* ↑ «RETES DE PALOMAR - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q3428092
* Multimedia: Erretes Lanteno / Q3428092
# Salmanton

Salmanton Aiarako udalerriko herrietako bat da.

## Demografia

* Salmantongo biztanleria

## Garraioa

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Ondasun nabarmenak

* Santa Marina eliza

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q3470014
* Multimedia: Salmanton / Q3470014
# Soxo

Soxo (ofizialki Soxo / Sojo) Arabako herria da, Aiarako udalerrikoa.

## Demografia

* Soxoko biztanleria

## Historia

XV mendean bi dorretxe izan ziren, Sojo familiarena bata eta Oribe familiarena bestea.

## Ondasun nabarmenak

* San Julian eliza
* Santa Barbara baseliza
* San Lorentzo baseliza
* Sobrevilla dorrearen hondarrak (XV. mendekoa)

## Landetxea

Antzinako Ibaizar izeneko oinetxea zaharberriturik landetxe bihurtu dute.

## Erreferentziak

* ↑ Aiarako toponimoak Euskaltzaindiaren Euskal Onomastikaren datutegian

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Ingelesez) Aiarako udalaren webgunea
* Datuak: Q3492480
* Multimedia: Soxo-Sojo / Q3492480
# Zuhatza (Aiara)

Zuhatza (ofizialki Zuaza / Zuhatza) Aiarako udalerriko herrietako bat da.

## Demografia

* Zuhatzako biztanleria

## Garraioa

Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza |

## Ondasun nabarmenak

* Negorta dorretxea ikustekoa da, XV. mende bukaera aldera eraikia.
* Cadahalso etxea.
* Urkijo jauregia, XIX. mende hasierakoa.
* Andre Mariaren eliza

## Erreferentziak

* ↑ «Negorta dorrea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).

## Bibliografia

* Alava, pueblo a pueblo. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Aiarako udalaren webgunea
* (Gaztelaniaz)Negorta etxeaz "Euskadi.net" webgunean
* Datuak: Q3576237
* Multimedia: Zuhatza, Ayala-Aiara / Q3576237
# Abdin jauregia

Abdin jauregia, arabieraz: قصر عابدين‎, ingelesez: Abdeen Palace eta frantsesez: Palais d'Abdin, Egiptoko Kairo hiriburuan dagoen jauregi bat da. Egiptoko presidenteen egoitza ofizialetako bat da eta Qasr el-Nil kalean dago, hiriaren erdigunean.
1863-1874 artean Léon Rousseau frantziar arkitektoak diseinatu eta eraikiarazi zuen, eta 1874 eta 1952ko Egiptoko Iraultzaren artean Egipoko errege familiaren bizilekua izan zen.
* Datuak: Q307747
* Multimedia: Abdeen Palace / Q307747
# Masada

Masada$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | iii, iv, vi |
| Erreferentzia | 1040 |
| Kokalekua | |
| Eskualdea$^2$ | Europa eta iparraldeko Afrika |
| Koordenatuak | 31°18′56″N 35°21′14″E﻿ / ﻿31.31556°N 35.35389°E﻿ / 31.31556; 35.35389 |
| Izen ematea | 2001 (XXV. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Masada (hebreeraz: מצדה, Metzada) Israelgo Hegoaldeko barrutian dagoen antzinako gotorlekua da, Judeako basamortuaren ekialdean Itsaso Hila kontrolpean duen goi-ordoki isolatu batean eraikia izan zena. Herodes I.a Handiak bertan jauregiak eraiki eta hiria gogortu zuen K.a. 37 eta K.a. 31 artean. Erromatar legioek Lehen Judu-Erromatar Gerraren amaieran hiria setiatu eta bertan zeuden 960 judu-matxino eta bere familiek bere buruaz beste egin zuten. Masada Aradetik 20 kilometrotara ekialderantz dago.
Egun Israelgo ordainketa-turismogunerik ospetsuena da.

## Erreferentziak

* ↑ Ynetnews. Masada tourists' favorite spot in Israel. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q186312
* Multimedia: Masada / Q186312
# Mokattam

Mokattam edo Mokattameko muinoak, arabieraz: المقطم‎, Egiptoko Kairo hiriburuaren hego-ekialdean dagoen muino multzo bat da. Arabiar basamortuan daude.
Mokattam hitzak "Ebaki" esan nahi du eta muino lerroa hiru ataletan ebakia dirudienari aipu egiten dio.
Muino hauetan baten gain Kairoko zitadela dago.
# Al Gomhuria

Al Gomhuria (arabieraz: الجمهورية‎; Errepublika), 1954an sortutako egunkaria da, Egiptoko bigarren salduena dena. Iraultza ondoren sortu zuten, erregimen berriaren ahotsa izateko, izan ere, Anuar as Sadat bere editorea ere izan zen

## Erreferentziak

* ↑ Ipsos. Publication overview. .
* ↑ Alterman, Jon B.. (1998). «New Media New Politics?» The Washington Institute 48.

## Kanpo estekak

* Al Gomhuria egunkariaren webgunea (Arabieraz)
* Datuak: Q4116126
# Al-Ahram

Al-Ahram (arabieraz: الأهرام‎; Piramideak), 1875eko abuztuaren 5an sortutako egunkaria da, Egiptoko salduena dena.
Al-Ahram arabiera idazteko iturri eraginkorrena da. Askotan zentsuragatik kritikatu dute.

## Erreferentziak

* ↑ Ipsos. Publication overview. .

## Kanpo estekak

* Al-Ahram egunkariaren webgunea (Arabieraz)
* Datuak: Q286468
* Multimedia: Al-Ahram Newspaper / Q286468
# Heliopolis

Heliopolis (antzinako grezieraz: Ἡλιούπολις; egiptoeraz: ỉwnw; arabieraz: عين شمس‎ ʿĒn Šams) Antzinako Egiptoko hiri garrantzitsu bat izan zen, Behe Egiptoko XIII. nomoaren hiriburua izan zena.
Hiria, Kairotik ipar-ekialdera zegoen (gaur egungo aireportutik gertu), Niloren mendebaldeko ibarretik pixka bat aldendua, honekin, kanal baten bidez loturik zegoelarik.
Bere izen egiptoarra Iunu izan zen, "pilarea" esan nahi duena. Heliopolis izena, greziar jatorrikoa da: Ἡλίου πόλις o Ἡλίουπόλις eta "Eguzkiaren Hiria" esan nahi du, izan ere, hiri hau, Ra eguzki jainkoaren gurtza egoitza nagusia zen. Antzinako Egiptoko hiru hiririk garrantzitsuenetako bat zen. Besteak, Tebas eta Menfis dira. Koptoek, On bezala ezagutu zuten.

## Historia

Hiria, jada aipatua agertzen da K.a. 3000. urtean. II. dinastian zehar, astronomia gune garrantzitsua izan zen. Apaiz nagusiak, Behatzaileen Nagusia izeneko titulua zuen. Djoser faraoiaren garaian, titulu hau Imhotepi zegokion.
Baliteke Heliopoliseko Eguzki Tenplua, Abusirreko eguzki tenplu motaren oso antzerakoa izatea, V. dinastian zehar eraikiak, K.a. 2400. urte inguruan, Raren gurtza ezarri zuena gurtza nagusi bezala. Harresiaren eta tenpluren baten arrastoak aurkitu dira, horietatik nagusiena Amon eta Rarena izan behar zuena. XII. dinastiako faraoia izan zen Senusert I.aren obelisko bat kontserbatzen da, baita Djoserren kapera baten arrastoak ere. XVIII. dinastiako hilarri batek, ixtea, tenpluaren barrutiko harresien bidez oroitarazten zuen. Estatuak eta XIX. dinastiako eraikinen arrastoak ere aurkitu dira.
K.a. II. milurtekoaren erdialde inguruan, hiria bere punturik gailenera iritsi zen. K.a. 1300. urtean lortu zuen bere hedadurarik handiena; gainbehera, lehen milurtekoan hasten da.
Heliopolis, K.a. 525. urteko persiar inbasioan suntsitua izan zen, eta beranduago, K.a. 343an. Alexandria sortua izan ondoren, hiria baztertua geratu zen, eta poliki-poliki husten hasi zen. K.a. I. mendean, ia erabat hutsik zegoen hiria zen. Hurrengo mendean, bertako monumentu gehienak, Alexandria eta Erromara eramanak izan ziren. Gainontzekoek, material harrobi bezala erabili zen, Erdi Aroan Kairon eraikinak eraikitzeko erabili zirenak.
Heliopolis ingurua, konpainia pribatu batek erosi zuen XX. mendearen hasieran, eta, britainiar protektoratuaren garaian, eraikinak eraiki ziren eta kopto eta atzerritarrekin birpopulatu zen. Kairoren hazkuntzarekin, hiriburuak, bere auzo bat gehiago bezala barneratu zuen XX. mendeko bigarren erdialdean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2006-1-27). Antzinateko hirien euskarazko izenak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q191687
* Multimedia: Heliopolis, ancient Egypt / Q191687
# Kairoko metroa

Kairoko metroa (arabieraz: مترو أنفاق القاهرة), Egiptoko Kairo hiriko garraiobide publikoa da. 1987ko irailaren 27an zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak bi linea eta 65,5 kilometro dauzka.
2002an 700 milioi bidaiarik erabili zuten.

## Lineak

Metroak bi linea dituen arren, hirugarren linea eraikitzeko lanak hasiak dira eta epeka eraikiko da. Horrez gain, laugarren, bosgarren eta seigarren lineak eraikitzeko proiektua prestatzen ari dira.

## Ikus, gainera

* Kairo

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Kairoko metroari buruzko informazioa Urbanrail.net webgunean.
* Datuak: Q685381
* Multimedia: Cairo Metro / Q685381
# Maria Caniglia

Maria Caniglia (Napoli,1905eko maitzaren 5a-Erroma, 1979ko apirilaren 16a) 1930-50 aldiko italiar soprano dramatiko garrantzitsuenetarikoa izan zen.

## Biografia

Baliabide garrantzitsuak eta izaera sendoa zituen sopranoa, Claudia Muzioren ondorengoa izan zen eta Renata Tebaldi eta Maria Callasen aurretikoa.
Opera veristekin eta Giuseppe Verdiren operekin lotua, Agustino Rocherekin ikasi zuen (bere lankide Ebe Stignani mezzoaren maisuarekin) eta Richard Straussen Elektran egin zuen debuta 1930ean Turingo Regio Antzokian.
Milango La Scalan 1937an egin zuen debuta eta sarri abestu zuen Un ballo in maschera, La forza del destino, Aida, Andrea Chénier, Tosca, Adriana Lecouvreur, Mefistofele, Werther, Simon Boccanegra, La Wally, Il Trovatore, besteak beste. 1951n Milango antzokia utzi eta Erromako Operako Prima donna absolutu bihurtu zen.
New Yorkeko Metropolitan Operan egin zuen debuta, Desdemona paperean, Otellon, 1938an. Honez gain, Aida, Tosca, Simon Boccanegra eta Falstaff ere abestu zituen.
Londresko Covent Gardenen, Parisen, Bartzelonako Lizeoan, Rio de Janeiron eta Buenos Airesko Colon Antzokian abestu zuen 1937, 1946, 1947 eta 1956an, Aida, Lucrezia, Tosca, Abigaille (Nabucco), Norma, Manon Lescaut, Adriana Lecouvreur eta Leonora (II Trovatore) eskaini zituen.
Bere garaiko zuzendari eta abeslari handiekin lan egin zuen, eta Beniamino Gigli tenorrarekin eta Tullio Serafin zuzendariarekin izan zuen harremana gogoratzen da, zeinekin, besteak beste, Verdiren Requiem-aren bertsio ezagun bat grabatu zuen.
1939an Pino Donati konpositorearekin ezkondu zen (1907-1975). 1957an erretiratu zen.

## Erreferentziak

* The last Prima Donnas, Lanfranco Rasponi, 1982.
* Colón Antzokiko Ahotsak 1908-1982, E.VFerroa
* Caniglia, Maria' in Rosenthal, H. and Warrack, J., 1979, The Concise Oxford Dictionary of Opera, 2nd Edition, Oxford University Press.
* D. Hamilton, The Metropolitan Opera Encyclopedia: A Complete Guide to the World of Opera (Simon and Schuster, New York 1987).

## Erreferentziazko diskografia

* Giordano: Andrea Chénier / De Fabritiis, Gigli, 1941
* Puccini: La Fanciulla Del West / de Fabriitis
* Puccini Tosca / De Fabritiis, Gigli, 1938
* Verdi: Aida / Serafin, 1946
* Verdi: La Forza Del Destino / Marinuzzi, 1941
* Verdi: Requiem / Serafin, Pintza, Gigli eta Stignani. 1939
* Verdi: Un Ballo In Maschera / Serafin, Gigli, 1943

## Kanpo estekak

* Biografia italieraz
* Bio ingelesez
* Maria Caniglia Ahots Lehiaketa
* Biografia ingelesez
* Maria Caniglia - Ebben? La Wallyko Ne andrò lontana
* Datuak: Q290269
* Multimedia: Maria Caniglia / Q290269
# Futboleko baloi

Futboleko baloia edo pilota, larruzko (edo antzeko material bareko) pilota da, eta futbolean jokatzeko erabiltzen da. Arauz, 68 eta 70 cm arteko perimetroa du (21,65 eta 22,29 cm arteko diametroa). Bere masa 410-450 g-koa da eta bere puzte-presioa 0,6 eta 1,1 atmosferakoa.

## Baloi homologatuak

Nazioarteko FIFA federazioak hiru kalitate maila ezberdin definitzen ditu futboleko baloientzat, Europako Futbol Elkarteen Batasunak (UEFA) onartutakoak, FIFAk ikuskatutakoak eta Nazioarteko Baloi Estandarra. Lehiaketa ofizialetan erabiltzen diren pilota guztiek hiru zigilu horietako bat izan behar dute. FIFA Approved ziurtagiria da hiruretan zorrotzena. Horietakoren bat lortzeko, baloiek laborategiko analisi bat gainditu behar dute. Analisi honetan, haien pisua, zirkunferentzia, esferikotasuna, presio-galera, ur-xurgapena eta errebotea ebaluatzen dira.
Telstar izeneki baloia 1974ko Alemaniako Munduko Futbol Txapelketan erabili zena, 32 aurpegiko poliedroa zen, eta ikonikoki geratu da futbol baloiaren irudi nagusi gisa, nahiz eta baloi komertzialak, lehiaketa desberdinetarako eginak marka komertzialekin elkarlanean, asko egon diren harrezkero. Telstar zuri-beltz hark 32 aurpegiko poliedroa zuena bere forman: 20 hexagono eta 12 pentagono zituen. Erpin bakoitzean, bat egiten dute bi hexagonok; funtsean ikosaedro moztu bat zen eta %86,74ko biribiltasuna baizik ez zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, katalanezko wikipediako «Pilota de futbol» artikulutik itzulia izan da, 2022-12-08 data duen 31023102 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2022-12-08 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.
* 1 2 «Regla 2 - El Balón (Gaztelaniaz)» Reglas de Juego 2013/2014 (Regles del joc 2013/2014) (FIFA).
* ↑ San Martín, Javier. (2014-12-18). «Futbol-baloiaren zientzia» Zientzia Kaiera (Noiz kontsultatua: 2024-10-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12252328
* Multimedia: Association football balls / Q12252328
# Elur-pilota

Elur-pilota elurra eskuz trinkotuz osatzen den bola edo pilota da, elurretan jolasteko egiten dena. Elur-pilotak elur-pilota gerra batean erabil daitezke, adibidez. Gerra hauek ez dira izenak dioen bezain krudelak, eta lagun zein senideei elurra botatzea izan ohi da helburua. Eskuekin egiten den presioak amaierako elur-pilotaren emaitza aldatzen du. Presio gutxi eginez gero, elur-pilota arina eta biguna izango da. Elurra hezea baldin bada eta gehiago presionatzen bada eskuekin, "izotz-pilota" lortuko dugu, gogorragoa eta elur-pilota gerra batean mingarritzat hartuko dena.
Elur-pilota izena ematen zaio ere pilota txikiago bat elurrez estalitako gainazal batean biratuz sortzen den bola handiari. Biratzen doan heinean pilota hazten doa, eta fenomeno honek izena ematen dio elur-pilota efektuari, feedback efektu positiboa duten fenomenoei alegia. Elur-pilota handi hauek eginez elur-panpin bat sor daiteke, eskulturan behar ditugun sekzio ezberdinak sistema honen bidez eginez.
Tenperatura eta hezetasun egoera batzuetan ezin da elur-pilotarik sortu. Elurra hauts modukoa denean, zaila da elur-pilotak eratzea. 0 °Ctik beherako tenperaturan ia ez dago ur likidorik egoteko aukerarik, eta elur-pilotak ez dira ondo osatzen. Tenperatura horretatik gora, urak kohesioa handitzen du eta pilotak itxura hobea izaten du. Pertsona bat elurraren gainean oinez baldin badoa eta irrist egiten badu, orduan elur hori ez da ona izango elur-pilotak egiteko, oso elur lehorra dela adierazten baitu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q734898
* Multimedia: Snowballs / Q734898