OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Italiar haltz

Italiar haltza (Alnus cordata) izenak dioen bezala, jatorria Italian duen haltz espeziea da eta Europa hegoaldeko espezie endemikoa da. Bere izen espezifikoa, aldiz, latinetik dator, 'cordata'-k bihotz formakoa esan nahi baitu, eta bere hostoei egiten dio erreferentzia.

## Ezaugarriak

Tamaina ertaineko zuhaitza dugu, 10-15 metrokoa eta 70-100 cm-ko diametroduna izaten dena. Enbor azala gaztain kolorekoa da eta leuna edo zertxobait zimurtsua. Kimu oboideoak ditu, pedikulatuak eta bi ezkata pareekin. Kimuak eta hosto gazteak likatsuak dira.

### Hostoak

Haltz honen hostoak 3,5-10 cm-koak dira, bihotz formakoak (kordiformeak), orokorrean zorrotzak, akuminatuak edo zerratuak. 6-8 pare nerbio dituzte eta gainaldetik glabroak dira, baina ile-mototsak dituzte azpialdeko nerbioen galtzarbean. Hostoak erorkorrak dira baina luze mantentzen dira zuhaitzean (apiriletik abendura Ipar Hemisferioan). Txandakatuak dira eta kolore berde distiratsukoak.

### Loreak

Haltzak landare monoikoak dira, hau da, zuhaitz berdinek bi sexuetako loreak dituzte nahiz eta loreak, sexuaren arabera infloreszentzia ezberdinetan bananduta dauden. Haltzen lore mota amentua da eta haizearen bidezko polinizaziora edo anemofiliara moldaturik dago, horregatik egoten dira adarretatik zintzilik.
Italiar haltzaren amentuak pendunkulatuak dira, kolore gorrixkakoak eta 10 cm baino gehiagokoak. Amentu emeak oboideak dira, 2-3 x 1,5-2 cm-koak. Aldiz, amentu arrak 20-40 x 5-6 mm-koak dira.

### Fruituak

Haltzaren fruituek pinuen pinaburuak gogorarazten dituzte. 20-30 x 15-20 mm-koak dira, berde ilunak edo marroiak eta zurezkoak. Hazi txiki ugari dituzte, hegadunak, eta haizearen bidez barreiatzen dira.

## Banaketa

Italia hegoaldekoa da jatorriz eta Korsikan ere aurki daiteke. Iberiar Penintsulan Pirinioetan, Aragoi ibaian eta Ulla ibaian naturalki hazten da eta beste zenbait lekuetan kultibatua izan da.

## Ekologia

Ibai eta errekastoen ertzak nahiago ditu baina lurzoru lehorrak ere ondo jasaten ditu, baita lur azido edo zertxobait alkalinoak, haltz arruntak ez bezala. Honen arrazoia, haltz italiarrak airetik nitrogenoa finkatzeko duen gaitasuna da, aurkako baldintzetan haztea baimentzen diona. 600-1.100 metroko altitudean aurki daiteke.

## Fenologia

Loratzen lehen zuhaitzetako bat da, otsaila eta martxoa bitartean loratzen baita. Fruituak udaberrian heltzen dira, apirila eta maiatza bitartean.

## Erabilera

Parke eta lorategietan landatzen da eta kalitate txarreko ibai ertzak birpopulatzeko ere. Bere zura, gainera, papera egiteko erabiltzen da.

## Espezieen arteko elkarrekintzak

Tuber albidum, Frankia spp. eta Glomus spp. onddoak Alnus cordata-ren mikorriza arruntak dira.

## Erreferentziak

* Edukiaren zati bat EuskalNatura.eus webgunetik hartu da, copyrightaren jabeak onartu baitu hango testu-edukiak Euskarazko Wikipedian CC BY-SA 3.0 ES Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Espainia lizentziarekin argitaratzea, baldin eta iturria aipatzen bada (ikusi eztabaida orria).

## Kanpo estekak

* Italiar haltz EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia
* Datuak: Q1543689
* Multimedia: Alnus cordata / Q1543689
* Espezieak: Alnus cordata
# Azolla caroliniana

Azolla Caroliniana ur gezako iratze bat da, ezkata-formakoa, 5-10 mm luze, berdetik gorrixkara, eta belus-itxura ematen dioten ile finez estalita daude. Airearen nitrogenoa sinbiosi zianobakterioen bidez finkatzeko gai da. 5 ºC-ko neguko ur-tenperaturan bizi daiteke, eta udan 25-30 ºC-ko hazkuntza ezin hobea du. Naturan ere oso erresistentea da, hotzetan eta tenperatura baxuetan erraz iraun dezaketen onddo-esporak bezala.
* Datuak: Q981134
* Multimedia: Azolla caroliniana / Q981134
* Espezieak: Azolla caroliniana
# Trifolium medium

Trifolium medium landare mota bat da, Trifolium generokoa. 15 eta 40 zentimetro arteko altuera har dezake. 2 zentimetroko lore morea izaten du, maiatza eta abuztua artean loratzen dena.
* Datuak: Q161369
* Multimedia: Trifolium medium / Q161369
* Espezieak: Trifolium medium
# Oregongo astigar

Oregongo astigarra (Acer macrophyllum) Acer generoko zuhaitz hostoerorkor bat da. Espeziearen izen zientifikoak macrophyllum "hosto handia" esan nahi du.

## Kokapena

Ipar Amerikako zuhaitz bat da, Ozeano Bareko kostaldean aurkitzen dena. Alaska hegoaldetik Kaliforniaraino luzatzen da bere lurraldea. Ugariena Oregon estatuan aurkitzen da, hortik bere izena.

## Deskribapena

15 edo 20 metrotako altuera hartzen du, 35 metrotakoren bat ere badago.
Astigar espezieen artean hosto handienak ditu, 15-30 cm-ko zabalera dutenak. Bost lobulu palmatu ditu, zorrotzak, eta handienak 61 cm-tako luzera har dezake. Udaberrian infloreszentziak ateratzen ditu, 10-50 loretakoak eta 10-15 cm-ko luzerakoak izan ohi direnak. Loreek petalo hori-berdexkak dituzte, ez oso nabarmenak.
Fruitua samara bat da, astigarretan ohikoa den bezala. 1-1'5 cm-ko haziak bi hego ditu 4-5 cmkoak, haizeak urrun eraman ahal izateko.

## Erreferentziak

* ↑ «UC/JEPS: Jepson Manual treatment for ACER macrophyllum» ucjeps.berkeley.edu (Noiz kontsultatua: 2021-05-03).
* ↑ «E-Flora BC Vascular Plant Atlas Page» web.archive.org 2012-02-23 (Noiz kontsultatua: 2021-05-03).

## Kanpo loturak

* Datuak: Q599523
* Multimedia: Acer macrophyllum / Q599523
* Espezieak: Acer macrophyllum
# Sabal maritima

Sabal maritima Kubako eta Jamaikako palmondoa da.

## Taxonomia

Sabal marítima (Kunth) Burretek deskribatu zuen lehen aldiz eta Repertorium Specierum Novarum Regni Vegetabilis 32: 101. 1933 aldizkarian argitaratu zuen.

## Deskribapena

Sabal maritima zurtoin bakartuen eta lodien palmondoak dira. Hamabost metroko garaiera izan dezake eta 25-40 zm.ko diametroa. Landareak 25 hosto inguru izaten ditu, bakoitzan 70-110 folioloekin. Infloreszentziak adartsuak eta luzeak dira, hostoak moduan. Fruitua globo itxurakoa da, madari formakoa, beltza. Fruituek 0,8tik 1,4 zm.ko diametroa dute.

## Sinonimoak

* Corypha maritima Kunth
* Sabal taurina Mart.
* Sabal florida Becc.
* Sabal jamaicensis

## Erreferentziak

* ↑ «Sabal maritima». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden.
* ↑ Henderson, Andrew; Gloria Galeano; Rodrigo Bernal (1995). Field Guide to the Palms of the Americas. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 64-65. ISBN 0-691-08537-4.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q238766
* Multimedia: Sabal maritima / Q238766
* Espezieak: Sabal maritima
# Tuia

Tuia (Thuja) Cupressaceae familiako konifera-generoa da, Ipar Amerikan eta Ekialdeko Asian zuhaitz jatorria dutena.

## Espezieak

* Thuja koraiensis Nakai
* Mendebaldeko tuia (thuja occidentalis) L.
* Tuia erraldoia (thuja plicata) Donn ex D.Don
* Thuja standishii (Gordon) Carrière
* Thuja sutchuenensis (Gordon) Carrière
Ekialdeko tuiak (Platycladus orientalis) lehen Thuja orientalis zuen izen zientifikoa baina egun bere generoa du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147255
* Multimedia: Thuja / Q147255
* Espezieak: Thuja
# Turkiar haritz

Turkiar haritza (Quercus cerris) Fagaceae familiako haritza da, hego-ekialdeko Europan eta Asia Txikian jatorria duena. Cerris aldaeraren espezie tipoa da, 18 hilabetetan hazten dena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157277
* Multimedia: Quercus cerris / Q157277
* Espezieak: Quercus cerris
# Txakal

Txakal kanidoen familiako eta Canis generoko zenbait ugaztun karnibororen izen arrunta da. Otsoa baino txikiagoak dira eta muturra zorrotza izaten dute. Bakarrik bizi dira eta animalia txikiz eta haratustelez elikatzen dira. Europan, Asian eta Afrikan bizi dira.

## Etimologia

Txakal euskarazko izena frantsesezko ciacale hitzetik dator. Hau, era berean, pertsierazko shaghāl شغال, turkierazko çakal eta sanskritozko sṛgālaḥ hurrenez hurren.

## Espezieak

| Espezie | Aditua | Eskualdea |
| Canis adustus | Sundevall, 1847 | Erdialdeko Afrika eta hegoaldeko Afrika |
| Canis aureus | Linnaeus, 1758 | iparraldeko Afrika, hego-ekialdeko Europa, Ekialde Hurbila, mendebaldeko Asia eta hegoaldeko Asia |
| Canis mesomelas | Schreber, 1775 | Hegoaldeko Afrika eta Kenia, Somalia eta Etiopiako kostaldea |
Batzutan Canis simensis (Ruppell, 1840) txakaltzat jotzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Txakal2. .
* ↑ American Heritage Dictionary - Jackal entry

## Kanpo estekak

* Datuak: Q125525
* Multimedia: Jackals / Q125525
# Txarpoil

Txarpoila (Carum carvi) Apiaceae familiako bi urteko landarea da, eta mendebaldeko Asian, Europan eta iparraldeko Afrikan jatorria du.

## Sukaldean

Ongailu moduan erabiltzen dute, gaztak usaineztatzeko. Igitaiaren forma du eta anis ahogozo min apur batekin. Anisaren antzera erabiltzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Katzer's Spice Pages: Caraway Caraway (Carum carvi L.)

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q26811
* Multimedia: Carum carvi / Q26811
* Espezieak: Carum carvi
# Txerri-tenia

Txerri-tenia edo zizare-nagusia (Taenia solium) Cestoda klaseko bizkarroi platelmintoa da.
2, 3 eta 8 m luze ere egin daitekeena eta kolorez zurixka da. Bi kako ilara eta lau bentosa ditu buruan. Tenia zizareak 900 segmentutaraino izan ditzake gorputzean. Ez du digestio aparaturik; zerrien hesteetan hazten da eta bere azaletik bideratzen du horietan hartzen duen hazkurria. Arrautzez ugaltzen da; horietatik sortzen diren larbak zerriaren giharretan kokatzen dira zorro itxurako puslak eratuz. Larba horiek dituen haragiak eragiten dio gizakiari teniasi gaitza.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2015-12-11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q565708
* Multimedia: Taenia solium / Q565708
* Espezieak: Taenia solium
# Txakur-mihi

Txakur-mihia (Cynoglossum officinale) Boraginaceae familiako landare espeziea da, Europan jatorria duena
Herri sendagintzan hemorroideak, birikako gaitzak eta eztul kronikoa sendatzeko erabiltzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ USDA PLANTS Database Cynoglossum officinale
* ↑ Howard, Michael. (1987). Traditional Folk Remedies. Century, 161 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q381584
* Multimedia: Cynoglossum officinale / Q381584
* Espezieak: Cynoglossum officinale
# Txilar gorri

Txilar gorria edo ainar gorria (Erica australis) erikazeoen familiako zuhaixka adartsua da, 1-1,5 m luzea.
Iberiar penintsulako mendebaldean eta ipar-mendebaldeko Afrikan bizi den endemismoa da.

## Erreferentziak

* ↑ Oria, Juan Andres; Diez, Justino. (2003). Guía de Árboles y Arbustos de Castilla y León. Palentzia: Cálamo ISBN 84-95018-46-2..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5835684
* Multimedia: Erica australis / Q5835684
* Espezieak: Erica australis
# Txibia arrunt

Txibia arrunta edo txoko arrunta, edo txibia bakarrik, (Sepia officinalis) txibia espezieen artean handiena eta ezagunena da. 49 cm luze izatera irits daiteke eta 4 kg pisatzera. Itsaso subtropikalekoak txikiagoak dira eta ez dira 30 cm baino luzeagoak.
Txibiak Atlantiko Ekialdean, Mediterraneoa, Ipar Itsasoan eta Baltikoan bizi dira gutxienenez, baina azpiespezie batzuk urrunago proposatu dira, Hegoafrikan adibidez. Hondarrezko eta lohizko hondoetan bizi da, 200 metroko sakoneran. Txibia espezie gehienak bezala, ur meheetan erruten dute.

## Ezaugarriak

Txibiek barne egitura gogorra dute, txibia hezur izenekoa, porotsua eta aragonitaz egina. Begiak animalien artean garatuenetakoak dira eta begi-niniek W leun itxura dute. Odola ezohiko kolorea du, berde-urdina baita, oxigenoa garraiatzeko kobrea duen hemozianina erabiltzen baitu, burdina duen hemoglobinaren ordez.

## Erreferentziak

* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..
* ↑ Reid, A., P. Jereb, & C.F.E. Roper 2005. Family Sepiidae. In: P. Jereb & C.F.E. Roper, eds. Cephalopods of the world. An annotated and illustrated catalogue of species known to date. Volume 1. Chambered nautiluses and sepioids (Nautilidae, Sepiidae, Sepiolidae, Sepiadariidae, Idiosepiidae and Spirulidae). FAO Species Catalogue for Fishery Purposes. No. 4, Vol. 1. Rome, FAO. pp. 57–152.
* ↑ Roper C.F.E., M.J. Sweeney & C.E. Nauen 1984. Cephalopods of the world. Food and Agriculture Organization, Rome, Italy. Vol. 3, p. 277.
* ↑ Norman, M.D. 2000. Cephalopods: A World Guide. ConchBooks.
* Datuak: Q756724
* Multimedia: Sepia officinalis / Q756724
* Espezieak: Sepia (Sepia) officinalis
# Txilar iletsu

Txilar iletsua edo ainar iletsua (Erica ciliaris) erikazeoen familiako zuhaixka adartsua da eta 60 cm-ko luzera du.

## Morfologia

80 cm-ko mulua da eta oinean kimu etzanak ditu, horietatik zurtoin tenteak hazten direlarik​.
Hostoak patenteak (zutituak), lantzeolatuak edo obaloak izan daitezke eta 2-4 x 0,8-2 mm artekoak. Azpialdean, 0,8 mm-ko zabalera duen banda zurixka dute eta goikaldea gazteetan behintzat ilaunduna da. Horretaz gain, bistako ertzean zilio luze ugari dituzte 0,7 mm-koak, sarritan glandularrak direnak. Horretaz gain, zurtoinetik, 3 edo 4 hosto irteten dira maila berean, bertizilotan baitaude antolatuta.
Loreak galburu-erako infloreszentzietan agertzen dira, hau da zurtoin beretik ateratzen dira, lukuetan elkartuta. Sepaloak, 2,5-4 mm-koak, libreak, obatuak edo lantzeolatuak, berdeak eta ziliodunak. Korolari dagokionez, 8-10 mm-koa da, tubular-urtzeolatua eta purpura edo arrosa bizia izan daiteke. Lobuluak 0,6 mm-koak dira eta patenteak. 1,5-2 mm-ko anterak dituzte, inklusoak edo apur bat exertuak. Obarioa glabroa da eta 8 mm-ko estiloa du, apur bat exertua eta arkeatuta dagoena.
Haziari dagokiola, 0,4-0,5 mm-koak dira, luzanga-elipsoidalak. Haziak diploideak dira, n=12 izanik.

## Loraketa

Loraldia maiatzetik urrira luzatzen da.​ Polinizazioa erleen bidez gertatzen da. Hala ere, Erica generoko landareak haizearen bitartez poliniza daitezke arrakasta gutxiagorekin.

## Habitat eta ekologia

Lurzoru azido eta hezeetan bizi da, bereziki materia organikoa pilatzen den lekuetan; esaterako, txilardi hezeetan, zohikaztegi ertzetan eta zingiradietan​.

## Banaketa

Europako mendebaldean eta Afrikako iparraldean agertzen da. Euskal Herriari dagokionez, iparraldean besterik ez da agertzen, hau da, eragin atlantikoa duten guneetan. Isurialde mediterraneo osoan, hots, Ebro ibaiaren hegoaldeko eremuetan falta delarik​.

## Erabilera

Landare apaingarri gisa erabili ohi da. Halaber, espezie hau eztigintzan oso estimatua da, erleek hauen loreak erabiltzen baitituzte polen eta nektarra eskuratzeko.

## Erreferentziak

* 1 2 3 I., Aizpuru,. (2010). Euskal herriko zuhaitz eta zuhaixken gida. (2. [argit.]. argitaraldia) Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco ISBN 9788445730515. PMC 868798162. (Noiz kontsultatua: 2019-03-11).
* ↑ Flora ibérica : plantas vasculares de la Península Ibérica e Islas Baleares. Real Jardín Botánico, C.S.I.C 1986-<2017> ISBN 9788400062217. PMC 15529745. (Noiz kontsultatua: 2019-03-11).
* ↑ ELSE; HAGERUP, OLAF. (1953-02). «THRIPS POLLINATION OF ERICA TETRALIX» New Phytologist 52 (1): 1–7. doi:10.1111/j.1469-8137.1953.tb05199.x. ISSN 0028-646X. (Noiz kontsultatua: 2019-03-14).
* ↑ «Erica ciliaris - carroncha, brezo, i�arra, ai�arra iletsua» www.cfnavarra.es (Noiz kontsultatua: 2019-03-11).
* ↑ María, Izco, Jesús Amigo Vázquez, Javier Ramil Rego, Pablo Díaz, Ramón Sánchez, José. (2006). Brezales: biodiversidad, usos y conservación. Universidade de Santiago de Compostela PMC 814494662. (Noiz kontsultatua: 2019-03-11).
# Txilibitu (arraina)

    Artikulu hau arrainari buruzkoa da; musika instrumentua gaitzat duena beste hau da: «Txilibitu»
Txilibitua edo durdo txilibitua (emeen izena), edo aiena (arren izena) (Labrus mixtus) Labridae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena. Luzarana da eta kolore biziak ditu. Bizkaian txistu edo galjoi ere diote.
Labridae familiako beste espezie askoren kasuan bezala, arrainak gazteak direlarik emeak dira beti, eta adin batetik aurrera zahartuz gero ar bilakatzen dira, eta kolorazioa zeharo aldatzen zaie. Horratx sexu bien izenak desberdinak izatearen arrazoia.
Sinonimoak: Labrus bimaculatus, Labrus bergylta.

## Habitata

Bakarrik bizi da edo bikotearekin ugalketa garaian, normalean gorgonien egituretan, 40-80 metroko sakoneran dauden haitzulo eta zirrikituetan ematen dituzte gauak, udazkenean 200 metrotara jeisten eta udaberrian 15 metrotara igotzen direlarik.

## Elikadura

Txilibituak krustazeo eta moluskuak jaten ditu batez ere, baita zizareak eta arrain txikiak ere.

## Ugalketa

Ugalketa udaberrian edo udan gertatzen da zonaldeen arabera. Eztei-jantzia duten arrak lurraldekoi eta erasokorrak bihurtzen dira, algez egindako euren amodiozko habira hurbiltzen saiatzen diren arerioekiko. Emeek 1.000 arrautza errun ditzakete, arrek berehala ernaltzen dituzte eta bi asteren buruan eklosionatzen dira.
Jaio berriak, maiz, gurasoekin multzotan egiten dute igeri eta 20 urteko bizi iraupena dute.

## Banaketa

Atlantikoko erdialdean aurki daiteke, Norvegiatik hasi eta Dakarreraino. Azoreak eta Madeira, Kanarietan eta Mediterraneoan ere.

## Erreferentziak

* ↑ Bauchot, M.-L., 1987. Poissons osseux. 891-1421. orr. A W. Fischer, M.L. Bauchot y M. Schneider Fiches FAO d'identification pour les besoins de la pêche. (rev. 1). Méditerranée et mer Noire. Zone de pêche 37. Vol. II. Commission des Communautés Européennes and FAO, Erroma, Italia
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..
* 1 2 3 4 «Dr. Giuseppe MAZZA Journalist - Scientific photographer > Labrus mixtus» www.photomazza.com (Noiz kontsultatua: 2018-04-29).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Gallito de rey, gallano (Labrus mixtus, Labrus bimaculatus)» www.vivelanaturaleza.com (Noiz kontsultatua: 2018-04-29).
* ↑ «GALLITO REY - PECES DE ESPAÑA EN ESPAÑA» www.viarural.com.es (Noiz kontsultatua: 2018-04-29).
* Datuak: Q1292422
* Multimedia: Labrus mixtus / Q1292422
* Espezieak: Labrus mixtus
# Txilinporta urrebelarri

Txilinporta urrebelarria (Podiceps auritus) Podiceps generoko animalia da. Hegaztien barruko Podicipedidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List

## Ikus, gainera

* Podiceps
* Podicipedidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q192058
* Multimedia: Podiceps auritus / Q192058
* Espezieak: Podiceps auritus
# Txipa-belar

Txipa-belarra (Mentha aquatica L.) Europa osoan zehar, oso iparraldean dauden lekuetan izan ezik, hedatzen den Mentha generoko landarea da. 90 bat zentimetroko altueraraino hazten da, baina inguruan beste landare batzuk baldin badaude 1,5 metroraino hel daiteke. Menda usain oso argia du. Zurtoina askotan purpura kolorekoa da. Loreak txikiak dira, oso dentsoak, tubularrak eta kolore arrosa edo lila dute. Uztailetik irailera dago loraldian. Intsektuek polinizatzen dituzte, nahiz eta sustraiak moztuta ere birsor daitekeen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2004]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161232
* Multimedia: Mentha aquatica / Q161232
* Espezieak: Mentha aquatica
# Txirla arre gorrixka

Txirla arre gorrixka (Callista chione) Veneridae familiako bibalbioa da. Neurri ona har dezake (gehienez hamaika zentimetro). Atlantikoko eta Mediterraneoko kostalde batzuetako berrehun metro inguruko sakoneran bizi ohi da. Espainian, Italian (Fasolaro aldean), Frantzian, Balkanetan eta Magrebeko herrialdeetan jaten dute.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ Enrique Domínguez Uceta, (2011), Málaga, 101. orr.
* ↑ Manger-la-mer : Vernis, Callista chione..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1404905
* Multimedia: Callista chione / Q1404905
* Espezieak: Callista chione
# Txirla garatxodun

Txirla garatxoduna (Venus verrucosa) Veneridae familiako bibalbioa da. Bere maskorraren kolorea zuritik har arrexkara doa. Mendebaldeko Atlantikoko eta Mediterraneoko kostalde batzuetako hondar-hondoetan bizi ohi da. Jateko ona da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ Branch, G.M., Branch, M.L, Griffiths, C.L. and Beckley, L.E (2005): Two Oceans: a guide to the marine life of southern Africa ISBN 0-86486-672-0

## Kanpo estekak

* Datuak: Q376050
* Multimedia: Venus verrucosa / Q376050
* Espezieak: Venus verrucosa
# Txirla handi

Txirla handia (Ruditapes decussatus, Tapes decussatus edo Venerupis decussata) molusku kuskubiko bat da, Veneridae familiakoa. Gehienetan Txirla izen arruntarekin ezagutzen da, Euskal Herrian ohikoena delako.
Kuskubiko espezie ugariren antzera, inguru kalitatearen organismo bioindikatzailea da. Produktu kimikoen toxikotasuna neurtzeko modelo esperimental zehatzak dira.

## Deskribapena

Izenak adierazten duen bezala tamaina handiko bibalbioa da, 6 eta 7 cm arteko luzera izan ohi du. Ildo erradial ugari ditu, bereziki nabarmenak maskorraren ertzean. Ildo hauek perpendikularki zeharkatuz hazkuntza-lerroak agertzen dira eta maskorrari sare egitura ematen diote.
Hazten den sustratuaren arabera oskolaren kolorea desberdina izaten da aletik alera. Zurixka, horixka edo arre koloreak hartzen ditu beti ere. Barnealdea zuria da, tono horixka batzuekin, eta unboaren aldera tono urdinxkak agertzen dira.

## Bizimodua

Ura iragaziz elikatzen da, bertan aurkitzen dituen mikroorganismoak harrapatzen ditu. Horretarako gainerako bibalbioen antzera bi sifoi ditu, bata ura hartzeko eta bestea kanporatzeko. Hondartza eta estuarioetako hondo hareatsuetan barneraturik bizi da, eta sifoi luzeak dituenez asko barneratzen da, 15-30 cm artean. Horrek harrapariei ihes egiteko bakarrik ez, itsasbeheran eremu hezean jarraitzeko ahalmena ematen dio.
Ernalketa uretan gertatzen da. Txirlek oburuak eta esperma aldi berean jaurtitzen dituzte eta ernaldu ondoren larba pelagikoak sortzen dira, zooplanktonaren parte bihurtzen direnak. Tamaina bat hartzen dutenean hondo hareatsuetara erortzen dira eta bertan hazten dira.

## Banaketa

Ozeano Atlantikoaren ekialdean aurkitzen da, Britainiar uharteetatik hasi eta Senegal arteko kostalde guztia hartuz. Mediterraneoan ere aurki daiteke baina urriagoa da.

## Sukaldaritza

Oso aintzat hartuak dira sukaldaritzan, hala nola, euskal gastronomiako ttoroan eta legatza saltsa berdean erabiliak.
Hala ere, gehiegizko arrantza dela-eta, askotan Venerupis philippinarum espeziea erabiltzen da sukaldaritzan, antzekotasuna dela eta. Jatorria Filipinetan du, baina Atlantikoko gune batzuetan etxekotu da.

## Erreferentziak

* ↑ Bivalvia (INIST)
* 1 2 3 «Esperies Marinas: Almeja Fina (venerupis decussata)» www.maremundi.com (Noiz kontsultatua: 2023-03-26).
* ↑ (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Almeja fina. Venerupis decussata (Linnaeus, 1758)» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2023-03-26).

## Ikus, gainera

* Txirla
* Datuak: Q2724656
* Multimedia: Ruditapes decussatus / Q2724656
# Txirla leun

Txirla leuna (Mactra stultorum; lehen Mactra corallina deitua) Mactridae familiako bibalbioa da. Bere maskor leunagatik nabarmentzen da. Atlantikoko eta Mediterraneoko kostalde batzuetako hogeita hamar metro inguruko sakoneran bizi ohi da. Jateko ona da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3794405
* Multimedia: Mactra stultorum / Q3794405
* Espezieak: Mactra corallina
# Txirri gris

Txirri grisa (Pluvialis squatarola) charadriidae familiako hegazti zangaluzea da, Ozeano Artikoko kostaldetan bizi dena. Espezie migratzaile honek neguan hegoalderantz jotzen du.

## Erreferentziak

* ↑ Hayman, P., Marchant, J., & Prater, T. (1986) Shorebirds. Croom Helm ISBN 0-7099-2034-2.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18835
* Multimedia: Pluvialis squatarola / Q18835
* Espezieak: Pluvialis squatarola
# Txirri lepokodun

Txirri lepokoduna (Charadrius morinellus) charadriidae familiako hegazti zangaluzea da, Eurasiako tundran bizi dena. Espezie migratzaile honek neguan hegoalderantz jotzen du, iparraldeko Afrika eta Iran arteko eskualdera hain zuzen ere.

## Galeria

* Arra eta kumeak
* Gaztea
* Habia

## Erreferentziak

* ↑ Hayman, P., Marchant, J., & Prater, T. (1986) Shorebirds. Croom Helm ISBN 0-7099-2034-2.
* Datuak: Q202504
* Multimedia: Charadrius morinellus / Q202504
* Espezieak: Eudromias morinellus