OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Oryza

Oryza Oryzeae leinuko landare genero bat da, Asia, Australia eta Afrikako zonalde azpitropikeltakoa. Landaredia urtarra dagoen lekuetan bizi dira eta 1-2 metro arteko tamaina hartzen dute. Espezie urtekariak eta perenneak daude. Arroza talde honetakoa da.

## Espezieak

USDAk 7 espezie baino ez ditu zerrendatzen, beste batzuek 17 espezie izendatzen dituzten bitartean (sativa, barthii, glaberrima, meridionalis, nivara, rufipogon, punctata, latifolia, alta, grandiglumis, eichingeri, officinalis, rhisomatis, minuta, australiensis, granulata, meyeriana, eta brachyantha). Espezie bakarra, Oryza sativa, munduko garauaren %20a ematen du, eta janari iturri garrantzitsua da.
Gramene proiektuak zerrenda luzeagoa egiten du.Wikispeciesen askoz gehiago zerrendatzen dira:
* Oryza abnensis
* Oryza abromeitiana
* Oryza alta
* Oryza angustifolia
* Oryza aristata
* Oryza australiensis
* Oryza barthii
* Oryza brachyantha
* Oryza breviligulata
* Oryza carinata
* Oryza caudata
* Oryza ciliata
* Oryza clandestina
* Oryza coarctata
* Oryza collina
* Oryza communissima
* Oryza cubensis
* Oryza denudata
* Oryza dewildemani
* Oryza eichingeri
* Oryza elongata
* Oryza fatua
* Oryza filiformis
* Oryza formosana
* Oryza glaberrima
* Oryza glaberi
* Oryza glaberrima
* Oryza glaberrina
* Oryza glauca
* Oryza glumaepatula
* Oryza glutinosa
* Oryza grandiglumis
* Oryza granulata
* Oryza guineensis
* Oryza hexandra
* Oryza hybrid
* Oryza indandamanica
* Oryza jeyporensis
* Oryza latifolia
* Oryza leersioides
* Oryza linnaeus
* Oryza longiglumis
* Oryza longistaminata
* Oryza madagascariensis
* Oryza malampuzhaensis
* Oryza manilensis
* Oryza marginata
* Oryza meijeriana
* Oryza meridionalis
* Oryza meridonalis
* Oryza mexicana
* Oryza meyeriana
* Oryza mezii
* Oryza minuta
* Oryza monandra
* Oryza montana
* Oryza mutica
* Oryza neocaledonica
* Oryza nepalensis
* Oryza nigra
* Oryza nivara
* Oryza officinalis
* Oryza oryzoides
* Oryza palustris
* Oryza paraguayensis
* Oryza parviflora
* Oryza perennis
* Oryza perrieri
* Oryza platyphyla
* Oryza plena
* Oryza praecox
* Oryza prehensilis
* Oryza pubescens
* Oryza pumila
* Oryza punctata
* Oryza repens
* Oryza rhizomatis
* Oryza ridleyi
* Oryza rubra
* Oryza rubribarbis
* Oryza rufipogon
* Oryza sativa
* Oryza schlechteri
* Oryza schweinfurthiana
* Oryza segetalis
* Oryza sorghoidea
* Oryza sorghoides
* Oryza spontanea
* Oryza stapfii
* Oryza stenothyrsus
* Oryza subulata
* Oryza sylvestris
* Oryza tisseranti
* Oryza tisserantii
* Oryza triandra
* Oryza triticoides
* Oryza ubanghensis

## Erreferentziak

* ↑ Oryza taxonomy
* ↑ Wikispecies
* Datuak: Q690633
* Multimedia: Oryza / Q690633
* Espezieak: Oryza
# Mendaro (landarea)

Mendaroa (Origanum majorana) Lamiaceae familiako landare bat da, erabilera aromatikokoa, pinu eta garrazki usainarekin. Asiako ekialdian eta Mediterraneo inguruan bizi da. Lur lehor eta eguzkitsuak behar ditu hazteko.
60 zentimetroko altuera hartzen dute, zurkarak dira oinarrian, hostoak obalo itxurakoak eta zurixkak. Haziak biribilak, txikiak eta gorrixkak dira.

## Osagarri kimikoak

Landareak taninoak, pentonasak eta printzipio mikatzak ditu, mineralez gain. Bere esentzia aromatikoa, hori-berde kolorekoa, terpeno, terpineno eta origanola du (% 40), eta sabineno eta seskiterpenoak kantitate txikietan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22694
* Multimedia: Origanum majorana / Q22694
* Espezieak: Origanum majorana
# Limako babarrun

Limako babarruna (Phaseolus lunatus) Fabaceae familiako landarea da, Andeetan eta Mesoamerikan jatorria duena. Bi fasetan etxekotu zuten: lehendabizikoa K.a. 2000 inguruan izan zen Andeetan (lima motakoa), eta bigarren 800 inguruan gertatu zen Mesoamerikan (Sieva motakoa).

## Erreferentziak

* 1 2 Motta-Aldanaa, Jenny R.; Serrano-Serranoa, Martha L.; Hernández-Torresa, Jorge; Castillo-Villamizara, Genis; Debouckb, Daniel G.; ChacónS, Maria I.. (2010). «Multiple Origins of Lima Bean Landraces in the Americas: Evidence from Chloroplast and Nuclear DNA Polymorphisms» Crop Science (Crop Science Society of America) 50 (5): 1773–1787. doi:10.2135/cropsci2009.12.0706..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1166136
* Multimedia: Phaseolus lunatus / Q1166136
* Espezieak: Phaseolus lunatus
# Ostadar loriket

Ostadar loriketa (Trichoglossus haematodus) edo Ostadar loria, Trichoglossus generoko animalia da. Hegaztien barruko Psittacidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez)BirdLife International (2012) Species factsheet. www.birdlife.org webgunetitik jaitsia 2012/05/07an
* ↑ (Ingelesez) IOC Master List
* ↑ Laboratorium Bergara museoa. Pieza nabarmenduen inbentarioa.

## Ikus, gainera

* Trichoglossus
* Psittacidae

## Kanpo estekak

* World Bird Names
* Datuak: Q319545
* Multimedia: Trichoglossus haematodus / Q319545
* Espezieak: Trichoglossus haematodus
# Likidanbar

Likidanbarra (Liquidambar styraciflua) zuhaitz mota bat da, Liquidambar generoko ezagunena. Jatorriz Ipar Amerikakoa (AEB hegoaldea eta Mexiko), mundu osoko parke eta lorategietan aurki daiteke apaingarri. Europara XVII. mendean ekarri zen. Hostotza trinkoa du, udazkenean gorrimin kolorea hartzen du eta ikusgarria izaten da hostotzaren beste tonalitateekin batera konbinatzen denean.
Likidanbar izena, "likido' eta "anbar" hitzen elkarketa da, azaletik ateratzen zaion erretxina anbarkara dela-eta. Erretxina hau lurrindegietan erabiltzen da, Peruko baltsamoa izenarekin.

## Ezaugarriak

Ondo jasaten ditu hotzak eta argi ugari behar du. Hasieran astiro hazten bada ere, 15etik 20 metrora bitartean haz daiteke.
Hosto-erorkorra, astigarraren antzekoak ditu, baina aurkako hostoak izan beharrean txandakoak ditu, 5-7 lobuludun ertz triangeluar kaskodunak. Hostoek hainbat tonalitate hartzen dutenez, hostotza oso ikusgarria izaten du, izan ere, gorritik berdera pasatzen da, tartean horiak, laranjak, bioletak eta denen nahasketak hartzen ditu.
Fruitu biribilak ematen ditu eta negu osoan izaten ditu dilindan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q469652
* Multimedia: Liquidambar styraciflua / Q469652
* Espezieak: Liquidambar styraciflua
# Eskuhori

Eskuhoria (Lupinus luteus) fabazeoen familiako landarea da, Mediterraneoko europar kostaldean jatorria duena. Bere hazi horiak jangarriak dira, babarrun moduan.

## Erreferentziak

* ↑ PFAF

## Kanpo estekak

* Datuak: Q159751
* Multimedia: Lupinus luteus / Q159751
* Espezieak: Lupinus luteus
# Ostadar-boa

Ostadar-boa (Epicrates cenchria) Boidae familiaren suge-espeziea da. Amerikan bizi da, Argentinatik Costa Ricaraino.

## Azpiespezieak

| Azpiespezie | Taxon aditua | Izen arrunta |
| E. c. alvarezi | Abalos, Baez & Nader, 1964 | Argentinako ostadar-boa |
| E. c. assisi | Machado, 1945 | Caatingako ostadar-boa |
| E. c. barbouri | Stull, 1938 | Marajo uharteko ostadar-boa |
| E. c. cenchria | Linnaeus, 1758 | Brasildar ostadar-boa |
| E. c. crassus | Cope, 1862 | Paraguaiar ostadar-boa |
| E. c. gaigei | Stull, 1938 | Peruar ostadar-boa |
| E. c. hygrophilus | Amaral, 1935 | Espirito Santo ostadar-boa |
| E. c. maurus | Gray, 1849 | Kolonbiar ostadar-boa |
| E. c. polylepis | Amaral, 1935 | Erdialdeko ordokietako ostadar-boa |

## Erreferentziak

* ↑ McDiarmid RW, Campbell JA, Touré T.. (1999). Snake Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference. in: Herpetologists' League. 1, 511 or. ISBN 1-893777-01-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q281531
* Multimedia: Epicrates cenchria / Q281531
* Espezieak: Epicrates cenchria
# Lycium europaeum

Lycium europaeum Solanaceae familiako zuhaixka moduko bat da, Mediterraneoko eskualdekoa. Antzinatean Spina benedicta deitzen zitzaion, Erroman gordetzen diren Kristoren koroaren erlikiak horrelakoak direlako.

## Ezaugarriak

Hesiz edo sastrakaz zabaldutako zuhaixka da, eta 5 metroko altuera du. Adar arantzadunak eta hosto luzeak ditu, osoak eta lodi samarrak. Loreek, arrosa edo more kolorekoak, kanpanatutako kaliza bat eta bost lobuludun koroa bat dute. Fruitua gorri edo laranja koloreko baia haragitsu bat da.

## Erabilerak

* Diuretiko eta hipotensore gisa erabiltzen da.
* Kanpotik, ultzeren tratamenduan erabiltzen da.

## Taxonomia

Lycium europaeum Lineok deskribatu zuen eta Species Plantarumen argitaratu zuen (1: 192), 1753an.

### Sinonimia

* Lycium europaeum var. ramulosum (Dunal) Fiori.
* Lycium mediterraneum Dunal (1852).

## Erreferentziak

* ↑ Lycium europaeum Trópicos webgunean.
* ↑ Lycium europaeum PlantList webgunean.

## Kanpo estekak

* Lycium europaeum Filotis Database for the Natural Environment of Greece (Φιλότης - Βάση Δεδομένων για την Ελληνική Φύση).
* Datuak: Q148951
* Multimedia: Lycium europaeum / Q148951
* Espezieak: Lycium europaeum
# Ostra arrunt

Ostra arrunta (Ostrea edulis) Europako molusku kuskubiko bat da, ostren artean ohikoena. Heldua denena, ostrak 3,8-11 cm zabal izaten dira. Naturan, espeziaren hedapena Europa mendebalde eta hegoaldeko kostaldea da, Norvegiatik Marokora, Britainiar Uharteak eta Mediterraneoa barne.

## Erreferentziak

* ↑ Jackson, Angus. (2008-07-14). Basic information for Ostrea edulis (Native oyster). .
* ↑ FAO Fisheries & Aquaculture Ostrea edulis. .
* Datuak: Q729678
* Multimedia: Ostrea edulis / Q729678
# Mertxikondo

Mertxikondoa (Prunus persica) Rosaceae familiako fruta-arbola bat da. Fruitua mertxika da.

## Terminologia

Mertxikondoaren fruituak izen ugari hartzen ditu: mertxika, muxika, muxurka, melokotoia, tuaxa, peska, fresku, prixku... Blanca Urgell hizkuntzalariaren arabera, Ibarguen-Cachopin kronikak (XVI. mendea) esaera hau jasotzen du: «Madaria eta Muxika, frutu on bi dira».

## Ezaugarriak

Hosto erorkorreko eta adaburu zabaleko fruta-arbola da mertxikondoa; 3-6 m garai izan daiteke.

### Zurtoina – Azala

Enborra txikia, zimurra eta gorrixka izaten da.

### Hostoak

Hostoak leunak, lantza-formakoak eta meheki zerradunak dira.

### Loreak

Martxotik maiatzera loratzen da mertxikondoa. Hostoak baino lehen ateratzen dira loreak -galtzarbetan-, eta zuriak edo arrosak dira.

### Fruitua

Mertxikondoaren fruitua drupa da; pubeszentea, horia edo morea, eta kolore bereko mamia duena. Hazia hezur gogor batez inguratuta dago.
Mertxika bizitza luzearen eta hilezkortasunaren sinbolo dira. Mertxikak Txinan eta herrialdeko portzelana ezagunak horien marrazkiekin apaindu ohi dituzte.

#### Nutrizio informazioa

Nutrizio informazioa (100g)
* Ura %87
* Kaloriak - 37
* Karbohidratoak - 9 g
* Zuntza - 1,4 g
* Potasioa - 140 mg
* Magnesioa - 9 mg
* Iodoa - 3 mcg
* C bitamina - 8 mg

## Historia eta habitata

Mertxikondoa jatorriz Txinakoa da eta badira 3.000 urte landatzen dutela. Mendiko merkatari-bideetatik eraman zuten Pertsiara (Iran). K. a. 330 urtean, Greziara iritsi zen mertxikondoa eta Erdi Aroan bere ekoizpena Europa osora hedatu zen. Gaur egun, munduko fruta arbola hedatuena da eta ekoizle nagusiak hauek dira: Txina, Ameriketako Estatu Batuak, Argentina, Txile, Grezia, Frantzia eta Espainia.
Iraila udaren eta udazkenaren arteko igarotze hila da. Euriak hasten dira, eta mertxikak, maiatzaren lehen hamabostaldiaz geroztik Iberiar penintsulako hego-ekialdetik iritsi direnak, orduan Lleidan eta Aragoin agertzen dira.

## Barietateak

* Paviak
* Nektarinak/Brinoiak
* Paraguaioak/Mertxika zapalak
* Pentoo edo Pan Tao (txinatarra)
* Mami zuria: Charles roux - May flower - Redwing - Ribet - Robin
* Mami horia: Cardinal - Dixie Red - Early Red -Early O'Henry - Red Haven - Sun Haven - Spring crest

## Galeria

* Loreak
* Azukre-uretan
* Mertxikak
* Loreak
* Nektarinondoko loreak

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.
* ↑ Euskaltzaindia. «Euskararen Herri Hizkeren Atlasa > Prunus persica» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).
* ↑ Urgell, Blanca. (2023-06-28). «Mazedonia euskaraz» Berria (Noiz kontsultatua: 2023-06-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13189
* Multimedia: Prunus persica / Q13189
* Espezieak: Prunus persica
# Llollobelar ingeles

Llollobelar ingelesa (Lolium perenne) Poaceae familiako landare belarkara da. Bazka-landare ezaguna da, 80 zentimetroko altuera ere izaten duena. Biomasa sortzeko iturri ona da.

## Erreferentziak

* ↑ Lolium perenne. Euskalterm, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-3-14).
* ↑ Watson L, Dallwitz MJ.. (2008). The grass genera of the world: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval; including synonyms, morphology, anatomy, physiology, phytochemistry, cytology, classification, pathogens, world and local distribution, and references. in: The Grass Genera of the World..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161722
* Multimedia: Lolium perenne / Q161722
* Espezieak: Lolium perenne
# Oti berde

Oti berdea (Tettigonia viridissima) Tettigoniidae familiako ortopteroa da, Europatik Mongoliaraino bizi dena. Nekazaritza intentsiboaren eraginez, pixkanaka-pixkanaka desagertzen ari da.

## Erreferentziak

* ↑ «oti berde - Elhuyar hiztegiak» hiztegiak.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2021-09-21).
* ↑ Chinery, Michael. Insectes de France et d'Europe occodentale. Arthaud, 50 or. ISBN 2082013758..
* Datuak: Q261181
* Multimedia: Tettigonia viridissima / Q261181
* Espezieak: Tettigonia viridissima
# Sabi beltz

Sabi beltza (Chenopodium polyspermum) Chenopodium generoko espezie belarkara da. Amaranthaceae familiako belar landarea, zurtoin luze zuzena edo adartsu zabala, lau ertzekoa, eta kolorez gorria duena. Hostoa arrautza egiturakoa du, alderik zabalenean hortz bat edo bi dituena. Lorea hosto-txortenen oinean eta pikor-sortetan eratua izaten du. Mediterraneo itsasoaren inguruetako lurraldeetan izan ezik, Europako beste guztietan oso zabaldua da, eta labore sailetan hazten da, batez ere.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17271940
* Multimedia: Lipandra polysperma / Q17271940
* Espezieak: Lipandra polysperma
# Mizpira

Mizpira edo mizpirondoa (Mespilus germanica) 2-3 metroko zuhaitza da, baina 6 metroraino heltzen ahal da. Aski desberdinki heldu da, eta maizenik oihanxka, txara eta berroetan, Europako hego-mendebalean dago gehienik. Haren latinezko izenak, Mespilus germanica, salatzen du Alemania aldekoa litekeela, baina jatorria Persia eta Balkanetan du. Ez da nahastu behar Japoniako mizpirondoarekin, hau ez baita Mespilus generokoa.
Haren fruitua, mizpira, ustel mulikaturik jaten da lehen izotzen ondotik eta famatua ere da bere medikuntzako bertuteengatik. Barneko minentzat baliatzen da: "mizpirak barnea sustengatzen duela" diote.
Epeluzexka behar du mizpirak handitzeko, horrek ematen baitio bere zailtasuna.

## Erabilera

Bere zura gogorra du, berdina eta fina. Azal leun bat hartzen du, ezin higatua eta kasik ezin hautsia. Arrakasta gaitza zuen lehenago tresna-gider, azote edo kana egiteko.
Mizpiraren zura euskal makilak egiteko erabiltzen da.

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q146186
* Multimedia: Crataegus germanica / Q146186
* Espezieak: Crataegus germanica
# Gau-lore

Gau-lorea (Mirabilis jalapa) Nyctaginaceae familiako landare bizikor belarkara da, batez ere lorategietan apaingarri landatzen dena. Jatorria Ameriketan du eta Europan XVI. mende amaieran barneratu zuten.

## Ezaugarriak

Gau-lorea Hego Amerika tropikalekoa izanik ere, mundu osoko eskualde tropikal eta epeletan bertakotu da. Eskualde freskoagoetan, lehenengo hotzaldiekin hiltzen da, baina hurrengo udaberrian tuberkuluetatik berriz hazten da. Gehienera 90cm garai izaten da eta egutera maite du. Bihotz itxurako hosto punta-zorrotz ertz osokoak ditu.
Loreak zuriak, gorriak, horiak, laranjakarak, moreak edo fuxiak izan daitezke, eta batzuetan bi koloretakoak batera lore berean. Gainera, egun osoan itxita egon ostean, ilunabarrean irekitzen dira (horregatik izena) eta lurrin gozoa egozten.
Hazi bakarreko fruituak esferikoak eta beltzak dira heltzean, horixka-horiak heldugabeak badira. Toxikoak dira.

## Erreferentziak

* ↑ www.bbc.co.uk

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13710
* Multimedia: Mirabilis jalapa / Q13710
* Espezieak: Mirabilis jalapa
# Olo

Oloa (Avena sativa) nekazaritzan hazten den zereal espezie bat da. Gizakia elikatzeko erabil daitekeen arren, munduko ekoizpenaren gehiena abereak hazteko erabiltzen da. Zaldien dietan erruz erabiltzen da eta ganaduarentzako janari gisa ere aprobetxatzen da. Txakurren eta katuen janari komertzialak prestatzeko ere erabiltzen da.

## Jatorria

Nekazaritzarako balioa duten Avena sativa eta haren ahizpa txiki Avena byzantina espezieen arbaso basatia —proba genetikoek erakutsi dutenez— Avena sterilis da, Ekialde Hurbileko Ilgora Emankorrean hazten den espeziea.
Etxeko oloa askoz geroago agertu zen, Ekialde Hurbiletik urruti, Brontze Aroko Europan. Oloa, zekalearekin batera, bigarren mailako laborea kontsideratu izan da beti, gariaren eta garagarraren garrantziaren aurrean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12104
* Multimedia: Avena sativa / Q12104
* Espezieak: Avena sativa
# Mangostan

Mangostana klusiazeoen (edo Gutiferoen) familiako fruitu-zuhaixka, berez Moluka uharteetakoa baina tropiko aldeko beste herrialde askotan ere landatzen dena (Garcinia mangostana). Hosto zabal larrukara izaten du, fruitu gorria, baia-egiturakoa eta mami zuriz bildutako haziak dituena, baratxuri alearen antzekoak. Haziaren gaineko mamia da jaten dena, eta duen ahogozoagatik oso aintzat hartua da. Fruituaren eta enbor-adarren azalean duen izerdia oihalei kolorea emateko erabiltzen da.
Mangostan Asiako tropikoetako fruta ospetsu eta zaporetsuena da.
Fruituak hazteko eta ekoizteko tenperatura ideala 25-35 °C-ko tenperatura du, hezetasun erlatiboa% 80 baino gehiago.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q170662
* Multimedia: Garcinia mangostana / Q170662
* Espezieak: Garcinia mangostana
# Henna (landarea)

    Artikulu hau landareari buruzkoa da; tindua gaitzat duena beste hau da: «Henna»
Henna (Lawsonia inermis; arabieraz: الحناء‎, al-ḥinnā´) Lythraceae familiako zuhaixka bat, bi metro inguruko altuera duena, adartsua, hosto ia iraunkor, kontrajarri, leun eta distiratsuekin; lore txiki, zuri eta usaintsuak, mahats finaletan, eta fruitu baia beltz, biribilekin, ilarraren tamainakoak. Bere hosto lehor eta peziolo birrinduarekin egiten duten tindua ohikoa da Indian, Pakistanen, Iranen, Yemenen, Ekialde Hurbilean eta iparraldeko Afrikan.
Granadako Erresuman hazten zuten, baina moriskoen kanporatzearen ondorioz desagertu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Henna. in: Euskaltzaindiaren Hiztegia..
* ↑ Caro Baroja, Julio. (2000). Los moriscos del Reino de Granada. Ensayo de historia social. (5. argitaraldia) Madril: Istmo, 111-112 or. ISBN 84-7090-076-5..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q182448
* Multimedia: Lawsonia inermis / Q182448
* Espezieak: Lawsonia inermis
# Mendafin

Mendafina (Mentha x piperita) menden generoko landarea da, Asia erdialdean eta Mediterraneoko kostaldeko herrialdeetan jatorria duena. Mentha aquatica eta Mentha spicataren hibrido antzu bat da, espontaneoki sortzen dena Europako eskualde epeletan.

## Erabilpena

Erabilpen asko ditu, batik bat sukaldaritzan. Txikleak ere egiten dira, landare honen zaporea dutenak. Baita bizarra mozteko aparrak eta hortzorea ere. Bere destilaziotik, mentolean oso aberatsa den olioa ateratzen da. Ahoan uzten duen sentsazioa, hotzezkoa da.

## Haztokiak

Zertxobait hezeak diren lurzoruetan hazten da, erdi itzalean dauden tokietan batik bat.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q156037
* Multimedia: Mentha × piperita / Q156037
* Espezieak: Mentha × piperita
# Meloi mikatz

Meloi mikatza (Momordica charantia) Cucurbitaceae familiako landare tropikal edo azpitropikal bat da, mundu osoan zabaldua jangarria dela-eta kultibatu egiten delako. Asko erabiltzen da Asiako hegoaldean eta hego-ekialdean, Txinan, Afrikan eta Antilletan.

## Ezaugarriak

Landare belarkara da, zurtoin malgukoa, eta 5 metroko altuera har dezake. Hosto bakunak ditu, gingildunak, 4-12 cm-ko tamainakoak, eta nerbioak (3-7) ondo markatuak daude. Landare bakoitzak lore ar eta emeak ematen ditu.
Fruitua luzanga da, eta zimurtsua. Ebakiz gero, erdialdean barrunbe bat dauka, hazi handi eta lau ugarirekin, eta haren inguruan geruza mamitsu mehe bat dago. Haziak eta erdialdeko gunea zuriak dira fruitua heldugabea denean, baina, heltzean, gorritu egiten da, eta zapore gozoa hartzen du. Erdialdeko gune gorri gozoa entsaladan jateko erabiltzen da Asiako hego-mendebaldean.
Azala tentea da, eta jangarria. Fruitua, eskuarki, artean heldugabe dagoela jaten da. Heltzen denean, mamia mikatza da. Erabat heldua dagoenean, haragia biguna da, eta laranja.
Indiako eta Txinako sukaldaritzan oso erabilia da, baita Japonian (Okinawan), Indonesian eta Vietnamen ere. Filipinetan ere bai; han amalaya izena du.
Sendabelar gisa erabili da aspalditik Txinako medikuntza tradizionalean. Ikerketak erakutsi du fruitu heldugabeek antibiotikoak dituztela.

## Kanpo estekak

* Rain-tree
* Research on Bitter Melon and other vegetables as treatment for Diabetes / Glucose level reduction
* ITIS report
* Ampalaya (Momordica Charantia)
* Ampalaya (Momordica charantia) Herb
* The National Bitter Melon Council
* Bitter Melon Studies
* Detailed botanical description
* Nutrition facts
* Datuak: Q428750
* Multimedia: Momordica charantia / Q428750
* Espezieak: Momordica charantia
# Oxythyrea funesta

Oxythyrea funesta edo Izerkariaren kakalardoa Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europan, Afrika iparraldean eta Ekialde Hurbilean bizi da. Iberiar penintsulan loreetan aurkitzen den kakalardo ohikoenetakoa da eta izurria kontsideratzen da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Azpiespezieak

Bi aldaera ditu kakalardo honek:
* Oxythyrea funesta var. consobrina (Villa)
* Oxythyrea funesta var. deleta (Mulsant)

## Deskribapena

Tamaina txikiko kakalardoa da, 8-10 mm arteko luzera duena. Kakalardo beltza da eta puntu zuri ugari ditu gorputz guztian barreiaturik. Kobre koloreko distirak izaten ditu. Ile zuri oso finez estalirik du gorputza. Ile horiek polena harrapatzen dute eta lorearen polinizazioan laguntzen dute.
Beldarra zuria da eta animalia heldua baino handiagoa da, 30 mm hartzen ditu.

## Habitata eta elikadura

Loreak dauden tokian ikusten da, haietaz elikatzen baita. Ez du soilik nektarra jaten, bai eta loreen gainerako atalak eta kimuak ere, horregatik kopuru handitan agertzen denean izurri gisa kontsideraturik dago. Beldarrek landareen sustraiak jaten dituzte.

## Bizi zikloa

Intsektu helduak maiatza eta uztaila artean ikusten dira. Ondoren arrautzak jartzen dituzte beldarrak elikatuko diren landareetan. Beldarrak lurrean hibernatzen du eta udaberrian berriz aktibatzen da.

## Iruditegia

* Kakalardoa loreaz elikatzen.
* Arra eta emea elkarrekin.
* Kakalardo heldua hatz batean, tamaina konparatzeko.

## Erreferentziak

* 1 2 Izerkariaren kakalardoa (Oxythyrea funesta) « Atariaren bloga. (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Oxythyrea funesta (Poda, 1761)» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Escarabajo del sudario, Oxythyrea funesta (Coleoptera, Scarabaeidae)» El desinsectador y desratizador 2013-04-15 (Noiz kontsultatua: 2024-01-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1189216
* Multimedia: Oxythyrea funesta / Q1189216
* Espezieak: Oxythyrea funesta