# New Yorkeko maratoia

New Yorkeko maratoia (ingelesez: New York City Marathon) 42,195 kilometroko maratoi bat da, urtero 1970etik New York hirian ospatzen dena. World Marathon Majorseko kide da, munduko sei maratoirik garrantzitsuenak biltzen dituena.

## Historia

Lehen maratoia New Yorken ospatu zen 1970ean. Orduan, 127 partehartzaileek zenbait itzuli eman zituzten Central Parkeko Park Driven inguruan. Soilik ehun bat ikuslek ikusi zuten proba garai hartan, Gary Muhrcke estatubatuarrak irabazi zuena 2 ordu 31 minutu eta 38 segundoko denbora eginez. Lehen edizio honetan, soilik 55 partehartzailek amaitu zuten proba. Maratoiak asko eboluzionatu du garai hartatik.
Geroz eta gehiago ziren partehartzaile kopurua hartu ahal izateko, 1976an Fred Lebowk, lasterketaren sortzaileetako bat izan zena, ibilbidea berdiseinatzea erabaki zuen New York hiria osatzen duten bost boroughak zeharkatzeko. Maratoiak ospea lortu zuen 2 urte beranduago Grete Waitz norvegiarrak probako munduko errekorra gainditu zuenean ibilbidea 2 ordu 32 minutu eta 30 segundotan eginez. Neska norvegiar honek beste 9 alditan ere irabaziko zuen proba, guztiak jarraian, guztira 11 aldiz parte hartuz. Orain arte, ez da proba hau 10 aldiz irabazi duen beste inor egon.
2000an ofizialki sortu zen gurpildun aulkietan doazen partehartzaileentzat. 2002ko edizioan emakumezko lasterkari profesionalek gainontzeko partehartzaileek baino 35 minutu lehenago hasi zuten proba.
1970ean sortu zenetik 41 urte pasa ondoren, New Yorkeko maratoia nazioarteko erreferente bat da, partehartzaile gehien dituen lasterketa ez den arren. Arlo honetan Londresko maratoia dago buruan, New Yorkekoak 25.000 eta 30.000 partehartzaile artean dituelarik.
2012ko ekitaldia ez zen jokatu Sandy urakanaren erruz eta 2020an COVID-19 pandemiaren eraginez.
Urtero, gutxi gora-behera 2 milioi ikuslek zuzenean animatzen dituzten korrikalariak New Yorkeko ibilbidean zehar. Maratoia zuzenean ematen da NBC telebista katetik, eta, gutxi gora-behera, 315 milioi ikusle izan ditu.

## Lasterketa

Lasterketa Staten Islanden hasten da, eta Verrazano-Narrows zubia zeharkatzen du, trafikoarentzat ixten den maratoiak irauten duen bitartean. Lasterketako lehen minutuetan zehar, zubiak korrikalariz gainezka egiten du, maratoi honen ikurrik adierazgarriena bihurtu dena.
Ibilbidea Brooklynetik igarotzen da, eta jarraian Queensetik. Korrikalariek, orduan, East River ibaia zeharkatzen dute Queensboro Zubitik Manhattan uhartera iristeko. Ibilbideak, orduan, iparralderantz hartzen du Lehen Etorbidetik eta laburki igarotzen da Bronxetik Manhattanera Bosgarren Etorbidetik itzuli baino lehen, eta, azkenik Central Parken amaituz.

## Palmaresa
### Korrikalariak

| Urtea | Gizonezko irabazlea | Denbora | Emakumezko irabazlea | Denbora |
| 1970 | Gary Muhrcke | 2:31:38 | | |
| 1971 | Norman Higgins | 2:22:54 | Beth Bonner | 2:55:22 |
| 1972 | Sheldon Karlin | 2:27:52 | Nina Kuscsik | 3:08:41 |
| 1973 | Tom Fleming | 2:21:54 | Nina Kuscsik | 2:57:07 |
| 1974 | Norbert Sander | 2:26:30 | Kathrine Switzer | 3:07:29 |
| 1975 | Tom Fleming | 2:19:27 | Kim Merritt | 2:46:14 |
| 1976 | Bill Rodgers | 2:10:10 | Miki Gorman | 2:39:10 |
| 1977 | Bill Rodgers | 2:11:28 | Miki Gorman | 2:43:10 |
| 1978 | Bill Rodgers | 2:12:12 | Grete Waitz | 2:32:30 |
| 1979 | Bill Rodgers | 2:11:42 | Grete Waitz | 2:27:33 |
| 1980 | Alberto Salazar | 2:09:41 | Grete Waitz | 2:25:42 |
| 1981 | Alberto Salazar | 2:08:13 | Allison Roe | 2:25:29 |
| 1982 | Alberto Salazar | 2:09:29 | Grete Waitz | 2:27:14 |
| 1983 | Rod Dixon | 2:08:59 | Grete Waitz | 2:27:00 |
| 1984 | Orlando Pizzolato | 2:14:53 | Grete Waitz | 2:29:30 |
| 1985 | Orlando Pizzolato | 2:11:34 | Grete Waitz | 2:28:34 |
| 1986 | Gianni Poli | 2:11:06 | Grete Waitz | 2:28:06 |
| 1987 | Ibrahim Hussein | 2:11:01 | Priscilla Welch | 2:30:17 |
| 1988 | Steve Jones | 2:08:20 | Grete Waitz | 2:28:07 |
| 1989 | Juma Ikangaa | 2:08:01 | Ingrid Kristiansen | 2:25:30 |
| 1990 | Douglas Wakiihuri | 2:12:39 | Wanda Panfil | 2:30:45 |
| 1991 | Salvador Garcia | 2:09:28 | Liz McColgan | 2:27:32 |
| 1992 | Willie Mtolo | 2:09:29 | Lisa Ondieki | 2:24:40 |
| 1993 | Andrés Espinosa | 2:10:04 | Uta Pippig | 2:26:24 |
| 1994 | German Silva | 2:11:21 | Tegla Loroupe | 2:27:37 |
| 1995 | German Silva | 2:11:00 | Tegla Loroupe | 2:28:06 |
| 1996 | Giacomo Leone | 2:09:54 | Anuta Catuna | 2:28:18 |
| 1997 | John Kagwe | 2:08:12 | Franziska Rochat-Moser | 2:28:43 |
| 1998 | John Kagwe | 2:08:45 | Franca Fiacconi | 2:25:17 |
| 1999 | Joseph Chebet | 2:09:14 | Adriana Fernandez | 2:25:06 |
| 2000 | Abdelkhader El Mouaziz | 2:10:09 | Ludmila Petrova | 2:25:45 |
| 2001 | Tesfaye Jifar | 2:07:43 | Margaret Okayo | 2:24:21 |
| 2002 | Rodgers Rop | 2:08:07 | Joyce Chepchumba | 2:25:56 |
| 2003 | Martin Lel | 2:10:30 | Margaret Okayo | 2:22:31 (R) |
| 2004 | Hendrik Ramaal | 2:09:28 | Paula Radcliffe | 2:23:10 |
| 2005 | Paul Tergat | 2:09:30 | Jelena Prokopcuka | 2:24:42 |
| 2006 | Marilson Gomes dos Santos | 2:09:58 | Jelena Prokopcuka | 2:25:05 |
| 2007 | Martin Lel | 2:09:04 | Paula Radcliffe | 2:23:08 |
| 2008 | Marilson Gomes dos Santos | 2:08:43 | Paula Radcliffe | 2:23:56 |
| 2009 | Meb Keflezighi | 2:09:15 | Derartu Tulu | 2:28:52 |
| 2010 | Gebre Gebremariam | 2:31:38 | Edna Kiplagat | 2:28:20 |
| 2011 | Geoffrey Mutai | 2:05:06 | Firehiwot Dado | 2:23:15 |
| 2012 | Ez zen jokatu¹ |
| 2013 | Geoffrey Mutai | 2:08:24 | Priscah Jeptoo | 2:25:07 |
| 2014 | Wilson Kipsang | 2:10:59 | Mary Keitany | 2:25:07 |
| 2015 | Stanley Biwott | 2:10:34 | Mary Keitany | 2:24:25 |
| 2016 | Ghirmay Ghebreslassie | 2:07:51 | Mary Keitany | 2:24:26 |
| 2017 | Geoffrey Kamworor | 2:10:53 | Shalane Flanagan | 2:26:53 |
| 2018 | Lelisa Desisa | 2:05:59 | Mary Keitany | 2:22:48 |
| 2019 | Geoffrey Kamworor | 2:08:13 | Joyciline Jepkosgei | 2:22:38 |
| 2020 | Ez zen jokatu² | | | |
| 2021 | Albert Korir | 2:08:22 | Peres Jepchirchir | 2:22:39 |
| 2022 | Evans Chebet | 2:08:41 | Sharon Lokedi | 2:23:23 |
| 2023 | Tamirat Tola | 2:04:58 (R) | Hellen Obiri | 2:27:23 |
| 2024 | Abdi Nageeye | 2:07:39 | Sheila Chepkirui | 2:24:35 |
* ¹ Sandy urakanarengatik bertan behera utzi zen 2012ko ekitaldia.
* ² 2020. urteko ekitaldia bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren eraginez.

### Gurpildun aulkiak

| Urtea | Gizonezko irabazlea | Denbora | Emakumezko irabazlea | Denbora |
| 2000 | Kamel Ayari | 1:53:50 | Anh Nguyen Thi Xuan | 2:46:47 |
| 2001 | Saúl Mendoza | 1:39:29 | Francesca Porcellato | 2:08:51 |
| 2002 | Krige Schabort | 1:38:27 | Cheri Blauwet | 2:14:39 |
| 2003 | Krige Schabort | 1:32:19 | Cheri Blauwet | 1:59:30 |
| 2004 | Saúl Mendoza | 1:33:16 | Edith Hunkeler | 1:53:27 |
| 2005 | Ernst van Dyk | 1:31:11 | Edith Hunkeler | 1:54:52 |
| 2006 | Kurt Fearnley | 1:29:22 | Amanda McGrory | 1:54:19 |
| 2007 | Kurt Fearnley | 1:33:58 | Edith Hunkeler | 1:52:38 |
| 2008 | Kurt Fearnley | 1:44:51 | Edith Hunkeler | 2:06:42 |
| 2009 | Kurt Fearnley | 1:35:58 | Edith Hunkeler | 1:58:15 |
| 2010 | David Weir | 1:37:29 | Tatyana McFadden | 2:02:22 |
| 2011 | Masazumi Soejima | 1:31:41 | Amanda McGrory | 1:50:25 |
| 2012 | Ez zen jokatu¹ |
| 2013 | Marcel Hug | 1:40:14 | Tatyana McFadden | 1:59:13 |
| 2014 | Kurt Fearnley | 1:30:55 | Tatyana McFadden | 1:42:16 |
| 2015 | Ernst van Dyk | 1:30:54 | Tatyana McFadden | 1:43:04 |
| 2016 | Marcel Hug | 1:35:44 | Tatyana McFadden | 1:47:43 |
| 2017 | Marcel Hug | 1:37.17 | Manuela Schar | 1:48:09 |
| 2018 | Daniel Romanchuk | 1:36.21 | Manuela Schar | 1:50:27 |
| 2019 | Daniel Romanchuk | 1:37.24 | Manuela Schar | 1:44:20 |
| 2020 | Ez zen jokatu² | | | |
| 2021 | Marcel Hug | 1:31:24 | Madison de Rozario | 1:51:01 |
| 2022 | Marcel Hug | 1:25:26 | Susannah Scaroni | 1:42:43 |
| 2023 | Marcel Hug | 1:25:29 | Catherine Debrunner | 1:39:32 |
| 2024 | Daniel Romanchuk | 1:36.31 | Susannah Scaroni | 1:48:05 |
* ¹ Sandy urakanarengatik bertan behera utzi zen 2012ko ekitaldia.
* ² 2020. urteko ekitaldia bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren eraginez.

## Garaipenak
### Gizonezkoak

| Lasterkaria | Garaipenak | Urteak |
| Bill Rodgers | 4 | 1976, 1977, 1978, 1979 |
| Alberto Salazar | 3 | 1980, 1981, 1982 |
| Tom Fleming | 2 | 1973, 1975 |
| Orlando Pizzolato | 2 | 1984, 1985 |
| Germán Silva | 2 | 1994, 1995 |
| John Kagwe | 2 | 1997, 1998 |
| Martin Lel | 2 | 2003, 2007 |
| Marílson Gomes dos Santos | 2 | 2006, 2008 |
| Geoffrey Mutai | 2 | 2011, 2013 |
| Geoffrey Kamworor | 2 | 2017, 2019 |

### Emakumezkoak

| Lasterkaria | Garaipenak | Urteak |
| Grete Waitz | 9 | 1978, 1979, 1980, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1988 |
| Mary Keitany | 4 | 2014, 2015, 2016, 2018 |
| Paula Radcliffe | 3 | 2004, 2007, 2008 |
| Nina Kuscsik | 2 | 1972, 1973 |
| Miki Gorman | 2 | 1976, 1977 |
| Tegla Loroupe | 2 | 1994, 1995 |
| Margaret Okayo | 2 | 2001, 2003 |

### Gurpildun aulkiak

* Gizonezkoak:
| Lasterkaria | Garaipenak | Urteak |
| Marcel Hug | 6 | 2013, 2016, 2017, 2021, 2022, 2023 |
| Kurt Fearnley | 5 | 2006, 2007, 2008, 2009, 2014 |
| Daniel Romanchuk | 3 | 2018, 2019, 2024 |
| Krige Schabort | 2 | 2002, 2003 |
| Saúl Mendoza | 2 | 2001, 2004 |
| Ernst van Dyk | 2 | 2005, 2015 |
* Emakumezkoak:
| Lasterkaria | Garaipenak | Urteak |
| Edith Hunkeler | 5 | 2004, 2005, 2007, 2008, 2009 |
| Tatyana McFadden | 5 | 2010, 2013, 2014, 2015, 2016 |
| Amanda McGrory | 3 | 2006, 2011, 2017 |
| Manuela Schar | 3 | 2017, 2018, 2019 |
| Cheri Blauwet | 2 | 2002, 2003 |
| Susannah Scaroni | 2 | 2022, 2024 |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Emotions Run High After New York Marathon Canceled» HuffPost 2012-11-02 (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).
* ↑ (Ingelesez) «2020 Cancellation» www.nyrr.org (Noiz kontsultatua: 2021-01-17).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)New Yorkeko maratoiaren webgune ofiziala
* Datuak: Q752138
* Multimedia: New York City Marathon / Q752138