OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Al-Baqarah

Al-Baqara (arabieraz: سورة البقرة‎, surāt al-Baqara, «Behia») Koranaren bigarren sura eta kapitulu luzeena da. Medinako sura da (Medinan zegoela Mahomari errebelatua), 281. bertsoa izan ezik, musulmanek uste baitute Agurraren erromesaldian errebelatu zela. Halaber, Mekatik Medinarako Hejiraren ondorengo errebelatutako lehen kapituluetako bat da.
Kapituluak 286 bertso (ayat) hartzen ditu, Aliren banaketaren arabera, izendapen musulman guztien artean onartuena, eta Koranaren bertsorik luzeena barne hartzen du (2:282). Suraren izena israeldarrek sakrifikatutako bigantxa baten historia gogorarazten duten 66-72 bertseteei dagokie.
Sura honek baraua ezartzen dio fededunari Ramadanaren hilabetean zehar.

## Laburpena

* 1-20: sinesgabeak eta hipokritak gaitzesten dira.
* 21-38: benetako Jainkoaren jaurespenera bultzatzen da
* 39-102: Mahomak Jainkoaren profeta dela dioen baieztapena onartzeko eskatzen zaie juduei eta kristauei.
* 103-112: juduak eta kristauen Mahomaren asmo profetikoei aurka egitearen aurkako borroka
* 113: abrogazioaren doktrina
* 115: alkiblaren behar eza aipatzen da
* 116-141: juduak salatzen dira eta islama Abrahamen benetako erlijio gisa aipatzen da
* 142-153 juduek Meka utzi eta arabiarrek Islamaren Alkibla bezala onartzen dute.
* 154-163 Badreko guduan senitartekoak galdu zituzten dolu-lagunak kontsolatzen dira
* 164-172 Mekako biztanleei Jainkoaren fedearekin bat egiteko eskatzen zaie eta debekatutako haragiei buruzko legea betetzeko agintzen zaie.
* 173-176 legezko eta legez kanpoko elikagaiei buruzko legea (Medinan entregatuak)
* 177: musulmanaren betebeharra
* 178-179: errepresalien legea
* 180-182: jarauntsiari buruzko legea
* 183-185: barauari buruzko legea
* 186-187: Ramadaneko barauari buruzkoa
* 188-202: Mekarako erromesaldia (haj) eta fedearen aldeko gerra
* 203-206: hipokritak eta benetako fededunak aurrez aurre jartzen dira
* 207-208: Islamaren onarpen adeitsua eskatzen da
* 209: fedegabeen patua azaltzen da
* 210-212: islama gaitzesten duten juduei buruzkoa
* 213: sufrimendua pazientziaz jasan behar da
* 214-242: limosnarekin, gerrarekin, ardoarekin, zortearekin, umezurtzekin, ezkontzarekin, emakumeekin, zinekin eta dibortzioarekin lotutako hainbat lege.
* 243-253: erlijioaren defentsan borrokatzeko betebeharrari buruzkoa, aginduz ordenatua eta aurreko profeten historiak ilustratua
* 254- 255 256-257: tronuari buruzko bertsoa
* 258-260: berpizkundearen doktrina ilustratzen da
* 261-274: limosnaren alde
* 275-277: lukurreria debekatuta dago
* 278- 282, 283-284: kontratu eta zorrei buruzko legeak
* 285-286: profetaren aitortzari eta otoitzari buruz

## Erreferentziak

* ↑ Salwa M. S. El - Awa, Introduction to Textual Relations in Qur'an, 1.or. Routledge Studies in the Qur'an. Londres: Routledge, 2005. ISBN:9781134227471.
* ↑ Mahmoud Ayoub, The Qurʾan and its interpreters, 55.or. Albany: State University of New York Press, 1984. ISBN 9780791495469
* ↑ Michael Binyon, "Fighting is 'allowed' during the holy month of fasting", The Times, 1998ko abenduaren 18a.

## Ikus, gainera

* Sura

## Kanpo estekak

* Datuak: Q219675
* Multimedia: Al-Baqara / Q219675
# Al-Fatiha

Al-Fatiha (arabieraz: ٱلۡفَاتِحَةِ‎, lit. 'Irekiera') Koraneko lehen atala edo sura da. Zazpi bertset (ayat) ditu, eta Allahren gidaritza eta mesedea eskatzeko erabiltzen da. Al-Fatiharen errezoa musulmanen derrigorrezko errezoetan zein borondatezkoetan egiten da, salat izenekoak. Al-Fatiha esamoldearen esanahi literala "Irekitzen duena/Giltza" da.

## Jatorria

Aditu gehienen ustez, sura honen jatorria Ibn Abbasek proposatzen duena da, Al-Fatiha Mekako sura bat dela defendatzen duena. Beste aditu batzuek uste dute Medinako sura bat dela, eta Mahomari Mekan zein Medinan eman zitzaiola. Narratzaile gehienen arabera, Mahomak jaso zuen lehenengo sura osoa izan zen.

## Bertsetak eta esanahia

| « | بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ ۝١‎ [bi-smi-llahi-r-raḥmāni-r-raḥīm(i)] $^1$ Allahren izenean, Guztiz Gupidatsua, Bereziki Gupidatsua. ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ۝٢‎ [al-ḥamdu li-llāhi rabbi-l-ʿālamīn(a)] $^2$ Laudorio guztiak Jainkoarentzat dira, Munduen Jaunarentzat,— ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ ۝٣‎ [ar-raḥmāni-r-raḥīm(i)] $^3$ Guztiz Gupidatsua, Bereziki Gupidatsua, مَـٰلِكِ‎ يَوْمِ ٱلدِّينِ ۝٤ [māliki yawmi-d-dīn(i)] $^4$ Sariaren Egunaren Subiranoa. إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ۝٥‎ [iyyāka naʿbudu wa-iyyāka nastaʿīn(u)] $^5$ Zu gurtzen zaitugu eta Zuri eskatzen dizugu laguntza.. ٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَ ۝٦‎ [ihdina-ṣ-ṣirāṭa-l-mustaqīm(a)] $^6$ Gida gaitzazu bide zuzenetik— صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ ۝٧‎ [ṣirāṭa-llaḏīna anʿamta ʿalayhim ghayri-l-maḡḍūbi ʿalayhim wa-la-ḍ-ḍāllīn(a)] $^7$ Zuk Zure Faborea eman diezun horien bidea, ez Zure haserrea gogora ekarri dutenena, ezta galduta daudenena ere. | » |

## Oharrak

* ↑ Qira’at: ʻAsem, Al-Kesa’i, Yaʻqub eta Khalaf ez diren beste narratzaile guztiek horrela irakurtzen dute: مَلِكِ يَوْمِ ٱلدِّينِ ۝٤‎ maliki yawmi-d-dīn(i) $^4$ Judizioaren Egunaren Subiranoa.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Tafsir Surah Al-Fatihah - 1» Quran.com (Noiz kontsultatua: 2024-10-29).
* ↑ Muḥammad; Muḥammad. (19). Aḥmad, Bašīr-ad-Dīn Maḥmūd ed. The Holy Quran: with Engl. transl. and comm. Islam Internat. Publ ISBN 978-1-85372-045-1. (Noiz kontsultatua: 2024-10-29).
* ↑ «1. Surah Al Fatihah (The Opening) - Sayyid Abul Ala Maududi - Tafhim al-Qur'an - The Meaning of the Qur'an» web.archive.org 2013-07-28 (Noiz kontsultatua: 2024-10-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q219669
* Multimedia: Al-Fatiha / Q219669
# Āyah

Aya (arabieraz: آية‎, ʔaː.ja ahoskatua; pluralez: آيات ʾāyāt) Koraneko bertso edo bertsetetako bakoitzari ematen zaion izena da. 6 236 bertset ditu Koranak eta zenbait ayak sura edo atal bat osatzen dute. Aya bakoitza zenbaki batekin identifikatzen da, eta luzera aldakorra du. Hitzez hitz, "seinalea, iragarpena, miraria" esan nahi du, eta Islamean erlijio-betebeharrak (ayat taklifiya) edo fenomeno kosmikoak (ayat takwiniya) ere aipa daitezke. Koranean, ayat zenbait bertsetetan aipatzen dituzte, hala nola:
| « | تِلْكَ آيَاتُ ٱللَّٰهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِٱلْحَقِّۖ فَبِأَيِّ حَدِيثٍۭ بَعْدَ ٱللَّٰهِ وَآيَاتِهِۦ يُؤْمِنُونَ "Alaren ʾāyāt dira, zinez errezitatzen dizkizuegunak. Orduan, Jainkoaren eta bere ʾāyāten ondoren, ze hadith sinetsiko dute? " | » |
| —Korana 45:6 |||

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Mohammed, Khaleel. «Muhammad Al-Ghazali's View on Abrogation in the Qur'an» forpeoplewhothink.org.
* ↑ Quran 45:6

## Kanpo estekak

* Datuak: Q188219
* Multimedia: Qur'anic verses / Q188219
# Pertsona

Pertsona bat zenbait gaitasun edo ezaugarri dituen izakia da, hala nola arrazoimena, moraltasuna, kontzientzia edo autokontzientzia, eta kulturalki ezarritako gizarte-harreman mota baten parte izatea, hala nola ahaidetasuna, ondasunen jabetza edo lege-erantzukizuna. Pertsona izaera definitzen duten ezaugarriak eta, ondorioz, pertsona bat pertsona gisa kontatzea eragiten dutenak oso ezberdinak dira kulturen eta testuinguruen artean.
Nortasunaren auziaz gain, hasteko izaki bat pertsona gisa kontarazten duenaz gain, badira identitate pertsonalari eta niari buruzko beste kontu batzuk ere: bai pertsona jakin bat pertsona jakin hori izatea eragiten duenari buruz, beste pertsona baten ordez, bai pertsona bat une jakin batean izan zen edo izango den pertsona bera izatea eragiten duenari buruz, tarteko edozein aldaketa gorabehera.
Zuzenbidean pertsona fisiko eta pertsona juridiko terminoak ere erabiltzen dira ardurak definitzeko.

## Erreferentziak

* ↑ De Craemer, Willy. (1983). «A Cross-Cultural Perspective on Personhood» The Milbank Memorial Fund Quarterly. Health and Society 61 (1): 19–34. doi:10.2307/3349814. ISSN 0160-1997. (Noiz kontsultatua: 2024-12-15).
# Mitzpe Ramon

Mitzpe Ramon (hebreeraz: מִצְפֵּה רָמוֹן‎, hitzez hitz «Ramon talaia»; arabieraz: متسبي رمون‎) Israelgo Hegoaldeko barrutiko udalerri bat da, Negev basamortuan kokatua, 1951n sortua. Ramon izena arabierazko ruman izenetik («erromatarrak») dator.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q741793
* Multimedia: Mitzpe Ramon / Q741793
# Judaismo berreraikitzaile

Judaismo berreraikitzailea judaismoaren adar bat da, judaismoa etengabe garatzen ari den zibilizazio gisa ikusten duena, eta ez erlijio gisa. Mordecai Kaplanek (1881–1983) garatutako kontzeptuetan oinarritzen da. Judaismo kontserbadorearen barruko korronte erdi-antolatu gisa sortu zen eta 1920ko hamarkadaren amaieratik 1940ko hamarkada bitartean garatu zen. 1955ean judaismo kontserbadoretik banandu eta 1967an seminario errabiniko bat ezarri zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Alpert, Rebecca. «Reconstructionist Judaism in the United States» Jewish Women's Archive (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
* ↑ (Ingelesez) Kaplan, Mordecai M.. (2010). Judaism as a Civilization: Toward a Reconstruction of American-Jewish Life. Jewish Publication Society ISBN 978-0-8276-1050-7. (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).
* ↑ (Ingelesez) Karesh, Sara E.; Hurvitz, Mitchell M.. (2005). Encyclopedia of Judaism. Infobase Publishing ISBN 978-0-8160-6982-8. (Noiz kontsultatua: 2023-03-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q339284
* Multimedia: Reconstructionist Judaism / Q339284
# Simon Guggenheim

John Simon Guggenheim (Filadelfia, 1867ko abenduaren 30a-New York, 1941eko azaroaren 2a) Estatu Batuetako negozio-gizona, filantropo eta Alderdi Errepublikanoaren senataria izan zen. Haren familiak jatorri askenazia zuen.

## Biografia

Meyer Guggenheimen semea zen. Bere anaiak Daniel Guggenheim, Solomon R. Guggenheim eta Benjamin Guggenheim ziren; azken hau RMS Titanicen hondamendian bizitza galdu zuen. Denveren bizi izan zen eta Colorado estatua ordezkatu zuen 1907tik 1913ra Estatu Batuetako Senatuan, Alderdi Errepublikarraren alde. 1919 eta 1941 artean Estatu Batuetako American Smelting and Refining Companyren presidentea izan zen.
Bere emaztea Olga Hirsh zen. Bere semea Simon Guggenheim, 1922an hil zen, hamazazpi urte zituela, mastoiditisaren ondorioz. John Simonek eta haren emazteak John Simon Guggenheim Memorial Fundazioa sortu zuten eta Guggenheim bekak hasi ziren ematen.
Simon Guggenheim 1941ean hil zen. New Yorkeko Bronxen dagoen Woodlawn Cemeteryn dago lurperatuta.

## Erreferentziak

* ↑ Davis, John H. (1994). The Guggenheims: An American Epic. New York: S.P.I. Books. ISBN 9781561713516.

## Ikus, gainera

* John Simon Guggenheim Memorial Foundation beka

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Simon Guggenheim Biographical Directory of the United States Congress
* (Ingelesez):Biografia laburra Jewish Virtual Libraryn.
* Datuak: Q724113
* Multimedia: Simon Guggenheim / Q724113
# Judu-diaspora

Judu-diaspora (hebreeraz: תְּפוּצָה‎, təfūṣā) edo erbestea (hebreeraz: גָּלוּת‎, gālūṯ; yiddishez: golus) Israelgo seme-alaben eta ondorengo juduen sakabanaketa da, beren antzinako aberritzat (Israelgo Lurraldea) hartzen denetik eta haiek mundu osoan eraikitako komunitateetatik kanpo.
Hebrear Bibliari dagokionez, "Erbestealdia" terminoak k.a. VIII. mendean Israelgo Erresumatik eta k. a. VI. mendean Judako Erresumatik erbestera eraman zituzten israeldarren patua adierazten du. Erbestean zirela, Israelgo seme-alabak "juduak" izenaz ezagutzen hasi ziren eta horrela agertu zen lehendabizikoz Esterren Liburuan.
Lehen erbestea asiriar erbestea izan zen, k.a. 733an Asiriako Tiglath-Pileser III.ak Israelgo Erresumatik (Samaria) bota zituztenean hasi eta k.a. 722an Sargon II.ak erreinua suntsitu zuenean amaitu zena. Bitartean, Salmanasar V.a Samarian hasi zen hiru urteko setioa jasan zuten.
K.a. 597. urtean Babiloniako gatibualdiarekin jarraitu zuen, noiz Judako Erresumako biztanleriaren zati baten erbesteratu zen. Babiloniako erbestealdia 70 urteren buruan amaitu zen, Zirok judu erbesteratuei Jerusalemera itzuli eta Yehud Medinatan, Akemenestar Inperioko probintzia autonomoan, Bigarren Tenplua eraikitzen utziko zitzaiela adierazi ondoren.
K. a. 63. urtean Jerusalem setiatu ondoren, Asmondar Erresuma erromatar protektoratu bihurtu zen, eta k.a. 6an. K. a. Judea erromatar probintzia bilakatu zen. K.o. 66an juduak Erromatar Inperioaren aurka matxinatu ziren, Lehen Judu-Erromatar Gerra deritzon garaian, eta 70. urtean erromatarrek Jerusalem suntsitu zuten. Setioan, erromatarrek Bigarren Tenplua eta Jerusalemgo zatirik handiena suntsitu zituzten. Ekitaldi honek erromatar erbestearen, Edom erbestea ere deitua, hasiera markatu zuen. Orduan erromatarrek judu-buruzagi eta eliteak erbesteratu, erail edo esklabo gisa saldu zituzten.
132an, Bar Kokhbaren agindupean zeuden juduak Hadrianoren aurka matxinatu ziren. 135ean Hadrianoren armadak armada juduak garaitu zituen eta juduen independentzia betirako galdu egin zen. Zigor gisa, Hadrianok Jerusalem Aelia Capitolina berrizendatu zion, hiri pagano bihurtu eta juduei bertan bizitzea debekatu zien. Judeak eta Samariak Siria Palestina izena hartu zuten.
Juduen historiaren zati handi batean, judu gehienak diasporan bizi izan ziren. 1948an Israel estatu bilakatu zenean, diaspora amaitutzat jotzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Elazar, Daniel J. The Jewish People as the Classic Diaspora: A Political Analysis. Jerusalem Center for Public Affairs.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1412733
* Multimedia: Jewish diaspora / Q1412733
# Makabearren matxinada

Makabearren matxinada (hebreeraz: מרד החשמונאים‎; antzinako grezieraz: Επανάσταση των Μακκαβαίων), k.a. 167tik 160ra bitartean gertatu zen juduen matxinada bat izan zen, makabearrek Seleukotar Inperioaren eta juduen bizitzan eragin helenistikoaren aurka zuzendua.

## Kronologia

Makabearren I. Liburuaren arabera, Antioko IV.a Epifanesek juduen praktika erlijiosoa debekatzen zuen dekretu bat eman zuen. Modi'ingo nekazal apaiz judu batek, Matatias asmondarrak, greziar jainkoen jaurespena errefusatzean Seleukotar Inperioaren aurkako matxinadaren txinparta piztu zuen. Matatiasek bere herrian idolo bati sakrifizio bat eskaini zion judu helenistiko bat hil zuen. Berak eta bere bost seme-alabek Judeako mendietara ihes egin zuten. Matatias hil ondoren, urtebete inguru geroago, K.a. 166an, Judas Makabearra bere semeak disidente juduen armada bat zuzendu zuen, seleukotar dinastiaren aurkako gerrilla gerra batean. Hasieran gatazka helenizaturiko juduen aurka zuzendua izan zen, hauetatik asko zeudelarik. Makabearrek herrietan aldare paganoak suntsitu, haurrak erdaindu eta juduak matxinotu zituzten. Makabear hitza, armada judua deskribatzeko erabiltzen zutena, "mailu" hitzerako hebrear hitzetik hartua dago.
Matxinadak gudu asko ekarri zituen, non makabear indarrek gerra-taktikaren erabileragatik seleukotar armadaren artean ospea lortu zuten. Garaipenaren ondoren, Makabearrak Jerusalemen garaile sartu ziren eta Tenplua erritualki garbitu zuten, gurtza judu tradizionala berrezarriz. Jonatan Makabearra apaiz nagusi bezala ezarri zuten. Matxinada geldiarazteko asmotan, seleukotarrek armada handi bat bidali zuten, baina Antioko IV.a hil ondoren Siriara itzuli zen. Makabearrek, Erromarekin itun bat egin zuten, eta aliatu bihurtu ziren, Seleukotar Inperioak Palestina birkonkistatzeko ekintza handia har zezan saihestuz (honela, inperio boteretsuago baten aurka egongo litzateke). Lisias seleukotar komandanteak, barne-arazoez arduratuta, erlijio-askatasuna berrezarri zuen konpromiso politiko baten alde egin zuen.

## Guduak

* Uadi Haramiako gudua (k.a. 167)
* Bet Horongo gudua (k.a. 166)
* Emausko gudua (k.a. 166)
* Bet Zurreko gudua (k.a. 164)
* Bet Zakariasko gudua (k.a. 162)
* Adasako gudua (k.a. 161)
* Datemako setioa
* Elasako gudua (k.a. 160)

## Matxinadaren legatua

Hanukkah judu-jaialdiak Judas Makabearraren garaipenaren ondorengo tenpluaren garbiketa ospatzen du. Literatura errabinikoaren arabera, makabear garaileek, zigilu bati esker, kutsatu gabeko olio pitxer txiki bat aurkitu ahal izan zuten, eta Menorahri egun batez eusteko bakarrik aski bazen ere, mirariz zortzi egun iraun zuen, kopuru handiagoa ekartzeko adina denbora. Olioaren miraria mitikotzat jo izan da, eta Erdi Arotik aurrera haren benetakotasuna zalantzan jarri izan dute.

## Erreferentziak

* ↑ Nicholas de Lange (ed.
* ↑ Skolnik, Berenbaum,, Fred, Michael. (2007). Encyclopaedia Judaica. 9 Granite Hill Publishers, 332 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7930888
* Multimedia: Maccabean Revolt / Q7930888
# Kamnik

Kamnik (ˈkaːmnik ahoskatua, alemanez: Stein), Esloveniako hiri jendetsuenetan hamargarrena da; Erdialdeko Esloveniako bigarrena, Ljubljana hiriburuaren ondoren. 2016an, 13.768 biztanle zituen.

## Geografia

Kamnik Alpeek inguraturik dago herria eta Ljubljanatik 24 kilometro iparraldera.

## Historia

Kamnik izena XI mendean aipatzen da lehen aldiz baina 1229koa da herriaren lehen aipamena. Ljubljana eta Celjeren arteko errepidean posta-hiri garrantzitsua dela esaten da. Honek Esloveniako hiri zaharrenetakoa egiten du.
Erdi Aroan txanpona egiteko etxea izan zuen eta hainbat familia aristokratiko bizi izan zen bertan, Andech kondeak (Bavariarren ahaideak) aipagarrienak. Erdigunean dauden bi gazteluren aztarnak gelditzen dira oraindik. Frantziskotar monasterioa ere han dago, egoera onean mantendua.
Bigarren Mundu Gerran naziek okupatu zuten kroaziar eta serbiar soldaduen laguntzarekin. 1945eko maiatzaren 11n, esloveniarrek hiria askatu eta soldadu horiek hil zituzten, eta Cuzak zelaiko hobi komunean ehortzita daude.

## Ondasun nabarmenak

Herria Austria-Hungariako Inperioaren estiloan eraikita dago. Fatxada gehienak azken urteetan berriztu dituzte.

## Iruditegia

* Hiriaren ikuspegia.
* Kamnik Alpeak elurtuta.
* Zaprice gaztelua (Grad Zaprice).
* Zaprice gaztelua (Grad Zaprice).
* Gaztelu txikia (Mali grad).
* Frantziskotar monasterioa.
* Kamfest jaialdia.

## Kanpo estekak

* (Eslovenieraz) (Ingelesez) Udalaren webgunea
* Datuak: Q15883
* Multimedia: Kamnik / Q15883
# Tipo mugikor

Tipo mugikorrak prisma formako pieza metalikoak izaten dira normalean, «tipografiko» deituriko aleaziotik (beruna, antimonioa eta eztainua) sortuak. Pieza horietako bakoitzak karaktere edo sinbolo bat du erliebean eta ispiluki alderantzikatua. Mendebaldean tipo mugikorrak asmatzea Johannes Gutenbergi egozten zaio (1440 inguruan); Txinan antzeko asmakizunik zegoenik jakin gabe asmatu zituela uste da. Historian tipo mugikorren modelo bati egindako lehen aipamena, dirudienez, Bi Sheng txinatarrak K.o. 1040. urte inguruan asmatutako aparatuarena da.
Lehen, Ekialdean eta Europan inprimatzen ziren grabatuak, zeinetan zurezko xafla landu bakar bat baitzen orri bakoitza inprimatzeko matrizea. Erroreren bat atzematen zen bakoitzean, plantxa osoa berriro zizelkatu behar izaten zen. Hortik aurrera, tipo mugikorrak sortu ziren, orrialde bat osatzeko aukera ematen zutenak, eta akats bat eginez gero, karaktere okerra ordezkatzea besterik ez zegoen. Tipo horiek behin eta berriz erabil zitezkeenez, metalean urtzea erabaki zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Tinsa. «La imprenta de Gutenberg, historia, valor y curiosidades» Tinsa Tasaciones Inmobiliarias.
* ↑ «Libros de lectura» historia.nationalgeographic.com.es 2017-02-03.
# Oktano

Oktanoa edo n-oktanoa konposatu organikoa da, CH$_3$(CH$_2$)$_6$CH$_3$ (C$_8$H$_{18}$) formula duena hidrokarburo alifatikoen familiakoa. Halaber, C$_8$H$_{18}$ formularekin 23 isomero daude, guztietan inportanteena isooktanoa (2,2,4-trimetilpentanoa) da. n-Oktanoa gasolina usaineko likido kolorge eta sukoia da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria disolbatzaile organikoetan.
Gas naturalaren eta petrolioaren osagarria da.
Petrolioaren distilazioz lortzen da.

## Erabilera

Disolbatzaile, sintesi kimikoan lehegai eta erregaietan detonazioaren kontrako aditibo gisa baliatzen da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) PubChem. «Octane» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-12-15).
* ↑ Oktano. Zientzia eta teknologia hiztegi entziklopedikoa. Elhuyar fundazioa.
* Datuak: Q150681
* Multimedia: Octane / Q150681
# Aerosol (ontzia)

Aerosola edo espraia hauts, apar edo isurkari zorrotada moduan gai mota ugari barreiatzeko erabiltzen den ontzi balbuladuna da.
Barreiatu nahi den gaia (pintura, kosmetiko, intsektizida…) kanporatu ahal izateko, gas propultsatzaile batekin nahasi ondoren, ontzian presiopean ixten da. Propultsatzaile horietako batzuek, oxido nitrosoak edo karbono dioxidoak adibidez, gas egoeran irauten dute aerosolean, nahiz eta presiopean itxita egon. Beste zenbait, ordea, klorofluorokarburoak esate baterako, isurkari bihurtzen dira.
Bi motatako aerosol ontziak daude: batean, produktua isurkari propultsatzailearekin nahasten da, eta kanporatzean gas bihurtzen denez, tanta moduan barreiatzen da; bestean, gaiak gas propultsatzailea izan ohi du goiko aldean, eta isurkaria hondoan. Bi sistemetan, balbula sakatzean, tutu batean zehar gorantz ateratzen da gaia. Aerosolaren hondoko gas isurkaria lurrindu egiten da presioari aldatu gabe eusteko.
1970eko hamarkadaz geroztik egindako ikerketen ondorioz, klorofluorokarburoek (CFC) atmosferako ozono geruzari erasotzen diotela frogatu da, eta horregatik, herrialde askotan debekatu egin dituzte, nahiz eta kasu jakinetan erabiltzen diren oraindik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016-10-11 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q659495
* Multimedia: Spray cans / Q659495
# Mario Molina

Mario José Molina-Pasquel Henríquez (Mexiko Hiria, 1943ko martxoaren 19a - ib., 2020ko urriaren 7a) mexikar kimikaria izan zen, estatubatuar hiritartasuna hartu zuena. Zientzia Kimikoak ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Graduazio ondorengo ikasketak, berriz, Berkeleyko Unibertsitatean egin zituen (Kalifornia). Ondoren, irakasle eta ikertzaile gisa lan egin zuen Berkeley eta Irvingo zentroetan eta Jet Propulsion Laboratoryn (Kaliforniako Teknologia Institutua). Ozono geruzari buruzko ikerketak egin zituen, batez ere. 1947an, artikulu bat idatzi zuen Sherwood Rowland estatubatuarrarekin, zeinetan ohartarazten baitzuen gas klorofluorokarburoek kalte handia egiten diotela ozono-geruzari. 1989an, Massachusettsko Egurats, Planeta eta Lurraren Zientzietako Sailean lan egin zuen ikertzaile gisa. 1994an, Estatu Batuetako Bill Clinton presidenteak zientziari eta teknologiari buruzko aholkularitza-taldeko kide izendatu zuen. 1995ean, Kimikako Nobel Saria jaso zuen, Sherwook Rowland eta Paul J. Crutzenekin batera, ozono-geruzari buruz egin zituen ikerketengatik. 1995ean, NBEk ematen duen Ingurumenerako Programako Saria irabazi zuten Molina, Rowland eta Crutzenek. Molinak, bestalde, Amerikako Kimika Elkartearen Tyler eta Essekeb sariak irabazi zituen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Centro Mario Molina elkartearen web-orria (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q19045
* Multimedia: Mario J. Molina / Q19045