OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Iñigo Astiz

Iñigo Astiz Martinez (Iruñea, Nafarroa, 1985eko apirilaren 23a) euskal poeta eta kazetaria da. 2019an Lauaxeta saria jaso zuen Analfabetoa poema bildumarekin. Berriako Kultura sailean aritzen da, hain zuzen ere.

## Ibilbidea

Lehendik Baita hondakinak ere (Susa, 2012) argitaratu zuen eta badu haurrentzako poema liburu bat ere Joemak eta polasak, Maite Mutuberriak ilustratua (Elkar, 2019). Bestalde, bi poema antologia euskaratu ditu, bat Sylvia Plath-ena (Ariel eta beste poema batzuk, Denonartean, 2013) eta bestea Sandro Pennarena, Damaris Panek ilustratua (Bilduma bat, Farmazia Beltza, 2019). 2020an haur eta gazte literaturako saria jaso zuen Euskadi Literatura Sarietan Joemak eta Polasak liburuagatik.

## Obra
### Poesia

* Baita hondakinak ere (Susa, 2012)
* Analfabetoa (Susa, 2019)

### Kronika

* Kixotenean (Elkar, 2016)

### Narrazioa

* Monogamoak (Susa, 2024)

### Saiakera

* Ez duzu abusatuko (Elkar, 2017)

### Haur literatura

* Joemak eta polasak (Elkar, 2019). Lan honekin Euskadi literatura saria irabazi zuen.
* Haserrea
* Kixkur

### Itzulpenak

* Sylvia Plathen: Ariel eta beste poema batzuk (Denonartean, 2013)
* Sandro Pennaren Bilduma bat (Farmazia Beltza, 2019).

## Erreferentziak

* ↑ Alberdi, Iosu. «Jaio, Astiz eta Asiain saritu dituzte Euskadi Literatura Sarietan» Berria (Noiz kontsultatua: 2020-10-07).

## Kanpo estekak

* "Bi ipuin naif", Berria, 2023ko irailaren 3a.
* Datuak: Q57659711
* Multimedia: Iñigo Astiz / Q57659711
# Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Politburoa

Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Politburoa edo Politburoa, errusieraz: Политбюро ЦК Коммунистической партии Советского Союза, Политбюрó, Politbiuró, edo Политбюро, Politbyuró, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren (PCUS) gobernu eta zuzendaritza organu gorena izan zen. Alderdiaren joera ideologikoa zuzendu eta Sobietar Batasuneko Batzorde Zentralaren bulego politikoa bezala funtzionatu zuen.
1917ko urriaren 10ean, Errusiar Iraultzan zehar sortua izan zen, eta 1952-1966 artean Presidium izendapena jaso zuen. 1991ko abuztuaren 24an desegin zen.
# Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Zentrala

Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Zentrala, errusieraz: Центральный комитет Коммунистической партии Советского Союза, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren atal iraunkor garrantzitsuena izan zen. Bere funtzio nagusia bost urteko biltzen zen Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Biltzarren arteko aldietan alderdia zuzentzea zen.
Batzorde Zentraleko kideak Biltzarretan alderdiko kide guztien artean aukeratuak ziren. Aldiz, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Politburoko kideak Bstzorde Zentraleko kideek hautatzen zituzten.
# Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Biltzarra

Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Biltzarra, errusieraz: Съезд Коммунистической партии Советского Союза edo S"ezd Kommunisticheskoy partii Sovetskovo Soyuza, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren erabaki-hartze atal edo organu nagusia zen. Alderdia existitu zen garai guztian zehar denboraldi epe ezberdinetan zehar maiz biltzartu zen, tartean urtero egitetik batere ez egitera.
1953an Stalin hil zenetik bost urtero bildu zen.
* Datuak: Q2415599
* Multimedia: Meetings of the Communist Party of the Soviet Union / Q2415599
# Kremlingo Estatu Jauregia

Kremlin Estatu Jauregia, errusieraz: Государственный Кремлёвский дворец edo Kremlingo Estatu Jauregia, Кремлёвский дворец съездов, Errusiako Mosku hiriburuan dagoen biltzar-zentro bat da, Moskuko Kremlinan.
Sobietar Batasunaren garaian Alderdi Komunistaren Biltzarren egoitza izan zen.
1961eko urriaren 17an insuguratu zen, Michael Posohin, Ashot Mndoyants eta Eugene Stamo arkitektoek diseinatu eta eraikiarazi zuten. 4.000 lagun inguru sartzeko edukiera du.
* Datuak: Q2033910
* Multimedia: State Kremlin Palace / Q2033910
# Sovieten jauregia

Sovieten jauregia (errusieraz Дворец Советов, Dvorets Sovetov) Errusiako Mosku hiriburuan dagoen jauregi bat da. 1931an hasi eta 1941ean amaitu zen, hain zuzen ere, Alemaniarren Sobietar Batasuneko inbasioaren une beretxuan. Bere garaian Sobietar Batasunaren estatuko monumentu nagusia izateko eraikia izan zen. Moskova ibaiaren ertzean dago, Kremlinaren aurrez-aurre.
1930ean jauregia eraikitzeko batzordeak lehiaketa antolatu eta Le Corbusier, Walter Gropius eta Boris Iofan bezalako arkitektoek beren diseinuak aurkeztu zituzten, azken horrek irabaziz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q585060
* Multimedia: Palace of the Soviets / Q585060
# Peterhof jauregia

Peterhof jauregia$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Jauregiaren aireko ikuspegi orokorra. ||
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | i, ii, iv, vi |
| Erreferentzia | 540 |
| Kokalekua | Errusia |
| Eskualdea$^2$ | Europa eta Ipar Amerika |
| Koordenatuak | 59°53′08″N 29°54′14″E﻿ / ﻿59.88556°N 29.90389°E﻿ / 59.88556; 29.90389 |
| Izen ematea | 1990 (XIV. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Peterhof jauregia (errusieraz Петерго́ф) Errusiako San Petersburgo hiritik 29 kilometro mendebaldera dagoen hainbat jauregiz eta lorategiz osatutako multzo bat da, Petergof hirian eta Finlandiako golkoaren ertzean. Gaur egun, UNESCOko Gizateriaren Ondare izendatutako San Petersburgoko Alde Zaharraren multzoaren barne dago.
1705ean Pedro Handiaren erregealdian eraikitzen hasi eta 1755ran amaitu zen. 1917ko Urriko Iraultza arte Errusiako Tsarren egoitza nagusia zen, eta iraultza ostean museo bilakatua izan zen. Bigarren Mundu Gerran Alemaniar Armadak okupatu eta ia osoko suntsitu zuten. Aurrez, sobietarrek jauregi-dekorazioko 8.000 objektutik gora eta 50 estatua inguru heurekin eraman eta salbatzea lortu zuten. Behin gerra amaitu eta gero, 1946an iturriak zaharberritu ziren, eta 1952tik aurrera jauregia berreraikitzeari ekin zitzaion. 1964an museoko aretoak jendeari ireki zitzaizkion.

## Iruditegia

* Jauregi Handiko eliza.
* Ikuspegia Sansonen iturritik.
* Sansonen iturria eta ur-jauzi handia.
* Lorategiak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Errusieraz) (Ingelesez)
* Datuak: Q1258473
* Multimedia: Palaces of Peterhof / Q1258473
# Würzburg egoitza

Würzburg egoitza, alemanez: Würzburger Residenz, Alemaniako Würzburg hirian dagoen jauregi bat da, Bavaria estatuan.
1720-1744 artean egitura nagusia eraiki zen.
* Datuak: Q156316
* Multimedia: Würzburg Residence with the Court Gardens and Residence Square / Q156316
# Bolxoi antzokia

Bolxoi antzokia (errusieraz: Большой театр, translit.: Bol'xoi teatr, euskaraz: «Antzoki Handia» esan nahi du, 'Bolxoi' hitzak errusiera "handi" esan nahi baitu) Errusiako Mosku hiriburuan dagoen antzoki bat nahiz antzerki, dantza eta opera konpainia bat da.
Bolxoi konpainia 1776an sortu zen, aldiz Bolxoi antzokia 1825eko urtarrilaren 18an ireki zen.

## Iruditegia

* Barnealdea.
* 1856an.

## Kanpo estekak

* Bolxoi antzokiaren webgunea (Errusieraz) (Ingelesez)
* Datuak: Q138908
* Multimedia: Bolshoi Theatre / Q138908
# Chapel Hill (Ipar Carolina)

Chapel Hill Ipar Carolinako herri bat da. Durham konderrian kokatua dago. 2010ean 57.233 biztanle zituen, 54,70 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Durham konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q671812
* Multimedia: Chapel Hill, North Carolina / Q671812
# Angolako Hirurak

Angolako Hirurak (ingelesez: Angola Three) hiru estatubatuar preso ohi dira, Robert Hillary King, Albert Woodfox eta Herman Wallace, Louisianako Estatu Presondegian (West Feliciana parrokia, Louisiana, AEB) bakarturik hamarkadak eman zituztenak.

## Historia

Robert Hillary King, Albert Woodfox eta Herman Wallace Louisianako Estatu Presondegian zeuden espetxeraturik 1970eko hamarkadaren hasieran. Afrikako esklaboek ustiatutako plantazio ohi bat zen espetxea eta, horregatik, Angola deitzen zioten eskualdean. Hirurek Pantera Beltzen Angolako Sekzioa osatu zuten. Hainbat protesta antolatu zuten, besteak beste, kartzeletako segregazioaren eta tratu txarren aurka. «Presoek euren eskubideei buruzko kontzientzia har zezaten nahi genuen», azaldu zuen gerora Kingek. AEBetako espetxe bortitzenetako bat izateko ospea zeukan Angolak: «Bortxaketa asko gertatzen ziren, eta zaindariek onartu egiten zituzten. Preso batzuek kontrolatzen zuten espetxea, haiek ziren zaintzaren zutabe nagusia».
Pantera Beltzetako kideek garesti ordaindu zuten bazterrak nahastea. 1972an kartzelako zaindari bat hilda agertu zen istilu batzuen ondoren, eta Wallaceri, Woodfoxi eta Kingi egotzi zieten hilketa. Ez zegoen froga fisikorik, eta bi lekukok baino ez zuten haien aurka hitz egin: bat itsua zen, eta besteak atzera bota zuen esandakoa. Hala ere, bakartuta egotera kondenatu zituzten. Hirurek beti defendatu zuten errugabe zirela. Hainbat erakundek eskatu zuten haiek askatzeko, tartean Amnesty Internationalek.
Robert Hillary King 2001ean errugabetu eta askatu zuten, 29 urte bakarturik eman ostean. Herman Wallaceri gibeleko minbizia topatu zioten 2013ko ekainean; urrian askatu zuten, eta handik egun gutxira hil zen. Azkenik, Albert Woodfox baldintzarik gabe askatzeko agindu zuen Louisiana estatuko epaileak 2015ean, eta haren aurka egitekoa zen hirugarren auzia bertan behera uzteko ere, «epaiketa justu bat egiteko konfiantza faltagatik». Azkenean, Woodfox 2022ko abuztuan hil zen, Covid-19 gaixotasunak eragindako osasun-arazoen ondorioz.

## Erreferentziak

* 1 2 3 Velte, Samara. Herman Wallace: Hiltzeko askatua. Berria egunkaria, 2013ko urriak 4, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-05-12).
* 1 2 Garcia, Adrian. Albert Woodfox: 43 urte preso eta bakartuta. Berria egunkaria, 2015eko ekainak 10, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2019-05-12).

## Kanpo estekak

* AEBetan 43 urte bakartuta izan duten presoa askatzeko agindu du epaileak, Gara egunkaria, 2015eko ekainak 10, naiz.eus
* (Gaztelaniaz): Albert Woodfox heriotzaren inguruko erreportaia, naiz.eus, 2022/08/06.
* (Ingelesez):Angola3.org
* (Ingelesez):Robert King-en webgune ofiziala, kingsfreelines.com
# George Stinney

George Junius Stinney Jr. (1929ko urriaren 21a - 1944ko ekainaren 16a) 14 urterekin, XX. mendean Estatu Batuetan exekutatu zuten pertsonarik gazteena izan zen, eta modu berean hil zen hamasei urteko azken adingabea.

## Exekuzioa

1944ko ekainaren 16an, Aulki elektrikoan 14 urteko George Stinney gazte afroamerikarra hil zuten AEBetako Hego Karolinan. Heriotz zigorra aplikatu zioten pertsonarik gazteena izan zen. Bi neskato zuri hiltzea egotzi zioten, nahiz eta berak esan errugabea zela. Egun bat baino gehiago iraun ez zuen prozesu batean, poliziak nerabearen aitorpena zuela adierazi zuen, baina ez zen horri buruzko idatzizko frogarik aurkitu artxibo judizialetan. Aulkia handiegia zelako mutikoarentzat, Biblia baten gainean eseri behar izan zuten elektrokutatzeko. Ikerketa batek ondoren frogatu zuen errugabea zela.
Exekuzioa Columbiako Hego Karolinako Espetxe Estatalean egin zen, 1944ko ekainaren 16ko goizean, krimena gertatu eta hiru hilabete baino gutxiagora.
Hirurogeita hamar urte geroago, Hego Carolinako epaile Carmen Tevis Mullenek, 2014ko abenduaren 17an, asteazkenean, agindu zuen Estatu Batuetako historiako heriotza-zigorrik gazteenak ez zuela bidezko prozesurik izan.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.argia.eus/efemerideen-kanala/aulki-elektrikoan-14-urteko-george-stinney-gazte-afroamerikarra-hil-zuten-aebetako-hego-karolinan
* ↑ https://web.archive.org/web/20070610085002/http://www.crimelibrary.com/notorious_murders/young/child/1.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1336052
* Multimedia: George Stinney / Q1336052
# 1001 prozesua

Ordena Publikoaren Auzitegiaren 1001 prozesua edo 1972/1001 prozesua frankismoan izandako auzi judiziala izan zen, 1972an hasi arren, bertan 1973an Langile Komisioen zuzendaritza osoa espetxeratu zuten.

## Historia

1972ko ekainaren 24an, Langile Komisioen zuzendaritza, garai haietan sindikatu ilegala eta diktaduraren aurkako aurkari nagusienetariko bat zena, Pozuelo de Alarcóngo Oblatuen komentuan bildu eta atxilotu zuten.
Bere kideak epaiketa egin arte, kartzelan izan zituzten, hau da, urtebete baino gehiago. Epaiketa 1973ko azaroaren 20an (ETAk Luis Carrero Blanco hil zuen eguna eta ordu batzuetako epaiketaren atzeratzea suposatu zuena), 21ean eta 22an egin zuten. Akusatuak Langile Komisioak zuzentzeagatik salatu zuten, hau Espainiako Alderdi Komunistarekin lotuta zegoenez zilegia ez zen elkarte baten kideak ziren. Abenduaren 30ean zigorrak adierazi zituzten, fiskalaren eskariekin bat egin zutenak. Zigorren gogortasuna Carrero Blancoren hilketarekin loturik zegoen. Zuzendaritzaren hamar kideek, Carabanchelgo hamarrak deituak, espetxe-zigorra jasan zuten. Hona hemen zigorrak: Marcelino Camacho, 20 urteko espetxe-zigorra; Nicolás Sartorius, 19; Miguel Ángel Zamora Antón, 12; Pedro Santiesteban, 12; Eduardo Saborido, 20; Francisco García Salve (laneko apaiza), 19; Luis Fernández, 12; Francisco Acosta, 12; Juan Muñiz Zapico Juanín, 18; eta Fernando Soto Martín, 17.
Urtebete geroago, Espainiako Auzitegi Gorenak zigorrak berrikusi eta gutxitu zituen: Marcelino Camacho 6; Nicolás Sartorius 5; Miguel Ángel Zamora Antón 2; Pedro Santiesteban 2; Eduardo Saborido 5; Francisco García Salve 5; Luis Fernández 2; Francisco Acosta 2; Juan Muñiz Zapico 4 eta Fernando Soto Martín 4 urteko espetxe-zigorra.
Franco hil eta handik gutxira, 1975eko azaroaren 25ean, Joan Karlos I.a Espainiakoa erregeak 1001 prozesuko gartzeleratuei indultua eman zien.

## Erreferentziak

* ↑ Fraguas, Rafael. (2013/06/24). «Jaque fallido contra Comisiones Obreras» El País.
* 1 2 3 4 5 Recio García, Armando. La prensa jurídica en el tardofranquismo: el Proceso 1001. Universidad Complutense de Madrid.
* ↑ Entrevista a Rubén Vega García, autor de la biografía de Juan Muñíz Zapico, Juanín
* ↑ Reig Cruañes, José. Opinión pública y comunicación política en la transición democrática. , 872-873 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3394547
# Henri Martin afera

Henri Martin afera Frantziako Laugarren Errepublikako eskandalu politiko-militarra izan zen, Indotxinako Gerraren garaian gertatutakoa. Polizia militarrak ustez sabotajeak egiteagatik Henri Martin aktibista komunista frantziarra (PCFren kidea) 1950eko martxotik 1953ko abuztura arte atxilotu zuen.
Itsas Armadak 1945ean bidali zuen Martin Frantziar Indotxinara marinel gisa, japoniarren okupazioaren aurka borrokatzeko esperantzan, nahiz eta Martin iritsi zenerako japoniarrak jada desarmaturik zeuden. 1946ko azaroaren 23an, Haiphong bonbardaketaren lekukoa izan zen, gaur egungo Vietnamen. Bere dimisioa aurkeztu arren, atzera bota zuten eta azkenean Toulonera itzuli zen.
Toulonen, Varreko komunistekin koordinatuta, armategian propaganda lanak egiten hasi zen, marinelak Indotxinan borroka berehala gelditzea eskatzera bultzatzen zituzten liburuxkak banatuz.
Polizia militarrak 1950eko martxoaren 13an atxilotu zuen, sabotaje batean gaizkide izatea egotzita. Azkenean errugabe aurkitu zuten arren, urriaren 20an Bresteko Itsas Auzitegiak Indotxinako Gerraren aurkako propaganda banatzeagatik bost urteko konfinamendua ezarri zion.
Martin mugimendu komunistako kide izatea publikoki ezaguna ez zen arren, ikertzaileek ez zuten horri buruzko zalantzarik. Denbora horretan aktibista asko atxilotu zituzten Indotxinako Gerraren aurka egindako legez kanpoko ekintzengatik. Baina Henri Martinen kasua araudi militarraren aurkako jarduera politiko soil batengatik bost urteko espetxe zigorreko epai neurrigabearen ondorioz nabarmendu zen.
Martin «frantziar herriak Indotxinako gerra zikinaren aurka egindako borrokaren» ikur bihurtu zen. Frantziako Alderdi Komunistaren eta elite intelektual eta politikoaren ekimenez, defentsarako batzorde bat eratu zen. Martinen aldeko figura nabarmenen artean Jean-Marie Domenach eta Esprit bere aldizkaria, Jean Cocteau eta Jean-Paul Sartre- zeinek 1953ko amaieran L'Affaire Henri Martin izeneko liburua argitaratu zuen- zeuden.
Martinen epaiaren aurkako kanpainak goia jo zuen, haren aldeko bilera, manifestazio eta liburuxkekin. 1951ko maiatzaren 19an, epaia baliogabetu egin zuten, eta uztailaren 19an formalki ezeztatu. Hala eta guztiz ere, 1953ko abuztuaren 2ra arte ez zuten Martin askatu.
Philippe Robrieuxek Martinen aferak Dreyfus aferarenak gogorarazten zituzten proportzioak hartu zituela idatzi zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Frantsesez) Ruscio, Alain. (2003-8-2). «Guerre d'Indochine: Libérez Henri Martin» l'Humanité.
* ↑ (Frantsesez) Ruscio, Alain. (2005). L'affaire Henri Martin et la lutte contre la guerre d'Indochine. Paris: Le Temps des cerises ISBN 2-84109-500-2..
* ↑ (Frantsesez) Robrieux, Philippe. (1984). Histoire intérieure du Parti communiste. IV Fayard, 414-415 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2825805
# Sorginkeria Larraun haranean

1575an Espainiar Gorteko begirale batek Larraun haranean ikerketak egin zituen. Horietan zehar 44 pertsona sorgin zirelako zantzua hartu zuen, haietako asko haurrak zirela.
Egindako lehenbiziko ikerketetako bat Uli mendilerroko leizea ikuskatzea izan zen. Han, betiere ikertzailearen ustez, sorgin bilerak edo akelarreak egiten omen ziren. Edonola ere, ikerketa eta inkestaren emaitza hutsala izan zen, edo behintzat hala uste izan zuen aipatutako ikertzaileak. Halere, salatuen deklarazioen testigantzak idatziz jaso zituen.
1596an, haran horretako 14 pertsona preso hartu eta Logroñora eraman zituzten, eta han presoek damua adierazi zuten. 1610 edota 1611an Lezaeta herriko 32 pertsonari deklaratzera hots egin zieten, eta haietatik 15ek herri hartan akelarrea egiten zela onartu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Larraun. Sorginkeria. Auñamendi Eusko Entziklopedia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12267533
# Aurizko sorginkeria prozesuak

Aurizko sorginkeria prozesua 1525. eta 1575. urteetan Nafarroa Garaiko Auritzen egindako sorgin-ehiza da.

## Lehen prozesua

Auritzek sorginkeria-prozesu bat egin zuen 1525ean, non Balanza lizentziadunak parte hartu zuen. Luzaideko eta Orreagako auzipetuak ziren. Luzaidekoak Graciana de Esnoz, María del Caballo Blanco, María la Abadesa, Graciana de Ceztau, Martin delako bat eta bertzeren bat ziren. Orreagakoak Miquella del Burgo eta María de Garralda ziren. Beharrezko ikerketak egin ondoren, ez zen sorginkeria-jardueren aztarnarik aurkitu. Akusatuek, bestalde, ezkutuko hainbat jardunbidetan aritu zirela adierazi zuten. Hasteko, enkarterriei ondasun guztiak bahitu zitzaizkien. Ez da behin betiko epaia ezagutzen, baina jasota dago 8 sorgin erre zirela.

## Bigarren prozesua

1575. urtean bertze sorginkeria-prozesu berri batean murgildu zen. Miguel de Añoa, Domingo de Bursóriz, Graciana de Loizu, María de Eyalar, Juana Martiz eta beste batzuk auzipetu dituzte. Hainbat lekukok akusatuen aurka deklaratu zuten, sorginkeria eta sorginkeria mota guztiak leporatuz. Auzitegiak Graciana de Loizuri Nafarroako Erresumatik hamar urteko erbesteratzea ezarri zion, gainerako enkarterriak absolbituz.

## Erreferentziak

* «Luzaide-Valcarlos - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2021-11-04).
* (Gaztelaniaz) «Giza xanpaina tufo bat hedatzen ari da Nafarroako Pirinioetan» La Vanguardia 2021-05-08 (Noiz kontsultatua: 2021-11-04).

## Ikus, gainera

* Sorginkeria
* Sorgin ehiza Euskal Herrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q110112859
# Boinas Elósegui

Boinas Elósegui Tolosako enpresa bat da, XIX. mendetik txapelak ekoizten dituena. Munduko txapel edo bonet ekoizle handienetakoa eta ezagunenetakoa da, eta kalean erabiltzeko zein armadetako uniformeetarako egiten ditu txapelak. Euskal txapela ere egiten dute.

## Historia

Antonio Elosegi (1834-1905) tolosarrak galtzerdiak egiteko fabrika bat sortu zuen Tolosan 1858an. Baina galtzerdiak gaizki ateratzen zitzaizkien, txapel baten modukoak eta, ondorioz, Elosegik txapelak egitea erabaki zuen.
Lehen urteetan, eskulana emakumeko langileek egiten zuten, eta bakoitzak egunean txapel bat egiten zuen. Europatik makinak automatizatzeko sistema ekarri zuten gero, eta egunean 3.000 txapel egiten zituzten handik hamarkada batzuetara.
2018 urtearen inguruan, enpresak 160.000 txapel egiten ditu urtero: erdiak militarrentzat eta beste erdiak zibilentzat.

## Erreferentziak

* ↑ Berria.eus. «Haizeak ez du eraman» Berria (Noiz kontsultatua: 2018-05-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61070167
* Multimedia: Boinas Elosegui / Q61070167
# Boinas La Encartada museoa

Boinas La Encartada museoa Balmasedan dagoen industria iraultzari buruzko museoa da, Peñueco auzoan. Museoa 2007ko urtarrilaren 10ean ireki zituen ateak "Boinas La Encartada Museoa"-k, fabrikako antzinako eraikinean hain zuzen ere, txapelak (euskal txapelak bereziki) egiten zituen lantegian.
Gaur egun, museoaren izena "La Encartada Fabrika-Museoa" da eta bertan Industria Iraultzako produkzio prozesu osoa ezagutu daiteke.
La Encartada, S.A. enpresa 1892.urtean sortu zen eta 1992.urte arte lanean jarraitu izan zuen. 100 urte honetan ekoizpen guztiak erabili izan zuen lehengaia artilea izan zen, eta ekoiztutako produkturik ezagunena txapela izan zen.

## Ezaugarriak

La Encartada fabrika-museoa ehun urtetik gorako kokagunea da, eta, 1892. urtean sortu zutenetik harik eta 1992. urtean itxi zuten arte, artilezko puntu-lanak egiten zituzten bertan, txapela produkturik ezagunena izan zelarik. La Encartada, adibide bereizgarria da benetan Bizkaiko industria-sarean.
Batetik, artilezko ehungintzaren industria-sektoreak zeresan txikia dauka lurraldean, baina aitzindaria izan zen industriaren aroko aurrerapen teknikoak ezartzeko orduan. Bestetik, are interesgarriagoa da, bere sorreratik bertatik ezer gutxi aldatu delako. Izan ere, bere kokaguneak, langile-koloniak, plentinen eta barren sistemak eta makinek iraultza industrialaren hasierara garamatzate. Honek, gaur egun, museoa bisitatuz Industria Iraultzaren garaietara bidaia egiteko aukera ematen digularik.
Ondareari begira interes handia daukanez, multzoa hamarkada batean zehar zaharberritu da, euskal ehungintzaren adierazgarri den museoa sortzeko.

## Argazki galeria

* Boinas La Encartada museoaren kanpoaldea elurtuta.
* Lantegiko makineria.
* Museora sarrera.
* Enkartadako turbina.
* Enkartadako makinaria.
* Enkartadako hari makinaria.
* Enkartadako hari makinariaren ikuspegi orokorra.
* Enkartadako makinaria.
* Enkartadako jabeen etxeko saloia.
* Enkartadako jabeen etxeko sukaldea.
* Enkartadako jabeen etxeko korridorea.
* Enkartadako makinariaren ikuspegi orokorra

## Webgune ofiziala

* www.bizkaikoa.bizkaia.eus/laencartada

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko museoen zerrenda
* Bizkaiko museoen zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12255401
* Multimedia: La Encartada Beret Factory Museum in Balmaseda / Q12255401
# Txapeldunaren txapel

Txapeldunaren txapela euskal txapel berezi bat izan ohi da, Euskal Herriko lehiaketa eta txapelketetan (hortik izena) ematen dena, ohorezko ikur gisa ere eman ohi dena. 20. mendearen hasieran hasi zen ohitura garaikur hau ematekoa.
Ohiko txapelak baino handiagoak izan ohi dira, eta brodatuak izan ohi dituzte, txapelketaren edo omenaren motiboarekin eta izenekin. Esate baterako, 21. mendeko zenbait Bertsolari Txapelketa Nagusitan Itziar Alduntzin jostunak brodatu izan ditu txapeldunaren txapelak.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Ruiz, Aitor. (2024-04-24). «Los secretos de la txapela, un icono euskaldun con mucha historia» Deia (Noiz kontsultatua: 2024-10-13).
* ↑ (Ingelesez) «Txapela» Boinas y Txapelas (Noiz kontsultatua: 2024-10-13).
* ↑ Irutxuloko, Hitza(e)ko. (2022-12-06). «Itziar Alduntzin donostiarrak brodatuko du Bertsolari Txapelketako irabazlearen txapela» Irutxuloko Hitza (Noiz kontsultatua: 2024-10-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q130525277
* Multimedia: Basque beret as a trophy / Q130525277
# Baloi (argipena)

Baloi honakoa izan daiteke:
* Baloi edo pilota, hainbat kiroletan erabiltzen den bola.
* Aireontzi mota, gasez betea:
** Baloi gidatua
** Baloi aerostatikoa