OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Aihenzuri

Aihenzuri edo ezkabia-belar (Clematis vitalba) Ranunculaceae familiako zuhaixka da. Jada Harri Aroan arropa egiteko erabilia saskigintzan nahiko ezaguna da.

## Erreferentziak

* ↑ Johnson, Magnus. (2001). The genus Clematis. Södertälje: Magnus Johnsons Plantskola AB, 37 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160100
* Multimedia: Clematis vitalba / Q160100
* Espezieak: Clematis vitalba
# Anakardo

Anakardo (Anacardium occidentale) Anacardiaceae familiako zuhaitza da. Ameriketako zuhaitza, pistatxoaren familiakoa. Bihotz formako fruitu hezurdun biguna du. Jateko ona da. Hezurraren barruan itxura bereko hazi bat dago medikuntzan erabiltzen dena. Oso ugaria da Amerika tropikalean.

## Ekoizpena

Anakardoen ekoizle nagusiak (2010) :
| Herrialdea | Produkzio (tona metriko) | Eremua (MT/hektarea) |
| Nigeria | 650.000 | 1,97 |
| India | 613.000 | 0,66 |
| Boli Kosta | 380.000 | 0,44 |
| Vietnam | 289.842 | 0,85 |
| Indonesia | 145.082 | 0,25 |
| Filipinak | 134.681 | 4,79 |
| Brasil | 104.342 | 0,14 |
| Ginea-Bissau | 91.100 | 0,38 |
| Tanzania | 80.000 | 1,0 |
| Benin | 69.700 | 0,29 |
| Guztira | 2.757.598 | 0,58 |
| Iturria: FAO |||

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Fao.org. (2011). Major Food And Agricultural Commodities And Producers - Countries By Commodity. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34007
* Multimedia: Anacardium occidentale / Q34007
* Espezieak: Anacardium occidentale
# Tipulin

Tipulina (Allium schoenoprasum) landare erraboiladun txikia da, itxuraz tipularen oso antzekoa, baina mordoan hazten dena, hark baino hosto meheagoak, eta arrosa koloreko loreak dituena, 12-25 m luzea. Hostoak, xehe ebakirik, janariak ontzeko erabiltzen dira.

## Sinonimoak

    Allium acutum Spreng.
    Allium alpinum Hegetschw.
    Allium buhseanum Regel
    Allium coloratum Dulac
    Allium foliosum Clarion
    Allium gredense Riv.Mateos
    Allium montanum Schrank in Schrank & K.Moll
    Allium palustre Pourr. ex Lag. nom. illeg.
    Allium purpurascens Losa
    Allium raddeanum Regel
    Allium reticulatum Wallr. nom. illeg.
    Allium riparium Opiz
    Allium schoenoprasum subsp. alpinum (Hegetschw.) Nyman
    Allium schoenoprasum subsp. alpinum Celak.
    Allium schoenoprasum subsp. pumilum (Bunge) K.Richt.
    Allium schoenoprasum subsp. riparium Celak.
    Allium schoenoprasum subsp. sibiricum (L.) K.Richt.
    Allium schoenoprasum subsp. sibiricum Hayek & Markgr.
    Allium schoenoprasum var. alpinum Cariot & St.-Lag.
    Allium schoenoprasum var. pumilum Bunge
    Allium schoenoprasum var. riparium Celak.
    Allium schoenoprasum var. schoenoprasoides Briq. nom. illeg.
    Allium tenuifolium Salisb. nom. illeg.
    Ascalonicum schoenoprasum (L.) Renault nom. inval.
    Cepa schoenoprasum (L.) Moench
    Cepa tenuifolia Gray nom. illeg.
    Porrum schoenoprasum (L.) Rchb.
    Schoenissa rosea Salisb.
    Schoenissa schoenoprasum (L.) Salisb.
    Schoenoprasum vulgare Fourr.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q51148
* Multimedia: Allium schoenoprasum / Q51148
* Espezieak: Allium schoenoprasum
# Txitxirio

Txitxirioa (Cicer arietinum), barbantzu edo garbantzu izenaz ere ezaguna, Fabaceae familiako landare belarkara jangarria da. Era berean, Euskal Herrian asko jaten den lekalea da.

## Etimologia

Txitxirio hitzaren jatorria frantsesezko chiche da, eta azken hori latinezko cicer hitzetik dator. Txitxirio hitza Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan dago hedatuen, Sakanaraino. Garbantzu eta barabantzu hitzak, berriz, espainierazko garbanzo hitzetik datoz, eta erabiliena da Bizkai-Gipuzkoetan.

## Deskribapena

Txitxirio-landarea 20-50 cm arteko altueraraino hazten da eta luma-formako hosto txikiak dauzka zurtoinaren albo bietan. Haziak zorroetan ekoizten ditu, eta zorro bakoitzak bizpahiru ale ditu. Lore zuri edo gorri urdinxkak ditu. Klima tropikal edo azpitropikaletan hazten da ondoen, 400 mm baino gehiagoko prezipitazioak dituzten eskualdeetan; klima epeletan ere haz daiteke, baina ekoizpena askoz txikiagoa da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q81375
* Multimedia: Cicer arietinum / Q81375
* Espezieak: Cicer arietinum
# Mandeuli

Mandeulia (Hippobosca equina) Hippoboscidae familiako eulia da, Europa osoan eta Asia eta Afrikako zenbait eskualdetan bizi dena. Zaldien ektoparasitoak dira.
Euliaren antzeko intsektu hau batez ere zaldi eta abelgorriei eransten zaie eta haiei odola xurgatuz elikatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Colyer, C. N. & Hamond, C. O.. (1951). Flies of the British Isles. in: The Wayside and Woodland Series. Londres: Frederick Warne & Co. Ltd, 384 or..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Ikus, gainera

* Zerrenda:Animalien hotsak
* Datuak: Q2302603
* Multimedia: Hippobosca equina / Q2302603
* Espezieak: Hippobosca equina
# Krabelin kultibatu

Krabelin kultibatua (Dianthus caryophyllus) Kariofilazeoen familiako eta urteko landarea da, 15-80 cm luzea. Mediterraneo inguruan jatorria du eta jada duela 2.000 urte hazten zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Med-Checklist: Dianthus caryophyllus
* ↑ Flora Europaea: Dianthus caryophyllus
* ↑ Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). Flora of Britain and Northern Europe. ISBN 0-340-40170-2
* ↑ Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158984
* Multimedia: Dianthus caryophyllus / Q158984
* Espezieak: Dianthus caryophyllus
# Eskinantzia

Eskinantzia (Asperula cynanchica) errubiazeoen familiako belar landarea da. Europako kostalde eta basoetan bizi da sendabelar hau.

## Azpiespezieak

* Asperula cynanchica subsp. cynanchica
* Asperula cynanchica subsp. occidentalis (Rouy) Stace (itsas eskinantzia)
* Asperula cynanchica subsp. pyrenaica (L.) Nyman

## Deskribapena

Adar fin zurkarak dituen zuhaixka da, neguan hostoak galtzen ez dituena. Hosto fin eta luzeak ditu.
Loreak oso txikiak dira, 2-4 mm-ko kolora dute. Hodi itxura dute eta amaieran lau petaloren puntak banatzen dira, hodiaren luzera baino laburragoak. Kolore urdinxka edo zurixka dute.

## Bizitokia

Mediterraneo eremuan ugaria da. Sasitza irekietan hazten da, sarritan ezkai artean. Lurzoru karetsuak atsegin ditu.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Amigdaletako abzesuak sendatzeko erabiltzen da.
Suedian eskinantziaren sustraiak txikituz koloratzaile gorria egiten dute.

## Iruditegia

* Landarea loretan.
* Loreak hodi luze bat du.
* Lorea goitik ikusita.
* Zurtoinak.

## Erreferentziak

* ↑ World Checklist of Rubiaceae
* ↑ (Ingelesez) Gregory, George. (1819). A New and Complete Dictionary of Arts and Sciences: Including the Latest Improvement and Discovery and the Present States of Every Branch of Human Knowledge. Collins and Company (Noiz kontsultatua: 2024-03-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q159176
* Multimedia: Asperula cynanchica / Q159176
* Espezieak: Cynanchica pyrenaica subsp. cynanchica
# Asma-belar

Asma-belar edo estramonio (Datura stramonium) solanazeoen familiako landare belarkara da. 1 m-ko altuera izatera irits daiteke. Hostoak handiak eta meheak dira, ertz biribilduak dituzte eta kiratsa darie. Loreak handiak, zuriak eta inbutu itxurakoak izaten dira. Asma-belarraren fruitua (daturina) alkaloide narkotiko eta antiespasmodikoa da. Fruituak arrautza itxura du, eta barrualdetik bi zatitan banatzen du hormatxo batek. Hormatxoaren alde bietan hazi pilo bat du. Fruituaren estalkiak arantzatxoak ditu inguruan.
Zelaietan azaltzen da, eta bere sustrai eta haziek logura ematen dute. Belaikiaz nahastuta eta zigarrotxoak eginda, asmaren sendagai bezala erabili izan dira asma-belarraren hostoak.
Historikoki mandragora, belaiki eta erabelarrarekin batera erabiltzen zuten edabe anestesiko bat sortzeko, gainera ezaugarri psikoaktiboak zituen edabe bat zena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Roberts, Margaret F.; Wink, Michael. (1998). Alkaloids: biochemistry, ecology, and medicinal applications. Springer, 31 or. ISBN 0-306-45465-3..
* ↑ Carter MB FFARCS, Anthony John. (2003ko martxoa). «Myths and mandrakes» (PDF) Journal of the Royal Society of Medicine 96 (3): 144–147. doi:10.1258/jrsm.96.3.144. PMID 12612119. PMC 539425..
* ↑ Carter, A. J.. (1996-12-21). «Narcosis and nightshade» British Medical Journal 313 (7072): 1630–1632. doi:10.1136/bmj.313.7072.1630. PMID 8991015. PMC 2359130..
* Datuak: Q30959
* Multimedia: Datura stramonium / Q30959
* Espezieak: Datura stramonium
# Japoniako kamelia

Japoniako kamelia (Camellia japonica) adaje ugari eta biribileko zuhaitz edo zuhaixka da, hosto berde ilunak eta gogor samarrak dituena. Hori da kamelietan ezagunena eta zabalduena.

## Taxonomia

Bi aldaera ditu:
* C. japonica var. japonica Linnaeus.
* C. japonica var. rusticana (Honda) T. L. Ming.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Min, Tianlu; Bartholomew, Bruce. Camellia japonica. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160121
* Multimedia: Camellia japonica / Q160121
* Espezieak: Camellia japonica
# Drosera rotundifolia

Drosera rotundifolia droserazeoen familiako landare intsektujalea da. Espezie zirkunboreala da, Ginea Berrian ere bizi dena.

## Erreferentziak

* ↑ Barthlott, Wilhelm; Porembski, Stefan; Seine, Rüdiger; Theisen, Inge. (2004). Karnivoren. Stuttgart ISBN 3-8001-4144-2..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21187
* Multimedia: Drosera rotundifolia / Q21187
* Espezieak: Drosera rotundifolia
# Luzoker

    «Pepino» orriak hona dakar. Bestelako esanahiei buruzko orria hau da: «Pepino (Toledo)»
Luzokerra (Cucumis sativus) Cucurbitaceae familiako landarea da, belarkara eta urterokoa. Kuialuze, konkonbre (Ipar Euskal Herrian) eta pepino (Hego Euskal Herrian) izenak ere hartzen ditu. Jatorriz Indiakoa da, baina gaur egun mundu osoan hazten da, haren fruituak barazki modura jateko.

## Ezaugarriak

Luzokerra aihen landarea da, igokaria, gorantz igotzeko euskarria aurkitzen duenean hostotxo kiribilen bidez euskarriaren inguruan kiribiltzen dena. Hosto zabalak ditu, fruituak eta zurtoina erabat estaltzen dutenak.
Zurtoinak 4 metrorainoko luzera eduki dezake. Loreak hori kolorekoak eta monoikoak dira. Fruitua zilindrikoa da, luzanga, 60 cm arte eduki ditzakeena luzeran eta 10 cm zabaleran. Barnean haziak dituztenez eta lore batetik garatzen direnez, fruituak dira berez; hala ere, tomatea eta kuia bezala, barazki modura jaten dira, ez fruta modura.

## Barietateak

* Cucumis sativus var. anatolicus Gabaev
* Cucumis sativus var. anglicus L. H. Bailey
* Cucumis sativus var. cilicicus Gabaev
* Cucumis sativus var. europaeus Gabaev
* Cucumis sativus var. falcatus Gabaev
* Cucumis sativus var. indo-europaeus Gabaev
* Cucumis sativus var. irano-turanicus Gabaev
* Cucumis sativus var. izmir Gabaev
* Cucumis sativus var. squamosus Gabaev
* Cucumis sativus var. testudaceus Gabaev
* Cucumis sativus var. tuberculatus Gabaev
* Cucumis sativus var. vulgatus Gabaev

## Galeria

* Lorea
* Landare jaio berria
* Fruitua txikitan
* Fruitua biltzeko prest
* Luzoker txiki onduak

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Castroviejo et al., Flora iberica (1980-2008)
* Datuak: Q23425
* Multimedia: Cucumis sativus / Q23425
* Espezieak: Cucumis sativus
# Ezkerte zuri

Ezkerte zuria (Calystegia sepium), ezker-aihen zuri, birigane zuri, birigain zuri edo lurruntz zuri izenez ere ezagutua, klima epeleko Ipar hemisferioko Europa, Asia, Afrikaren ipar-sartaldea eta Ipar Amerikan eta Hego hemisferioko Australia eta Hego Amerikako Argentinan hedatua dagoen belar gaiztoa da.
Beste landareen inguruan erlojuaren aurkako norabidean kiribiltzen den landare belarkara bizikorra da, 2-4 m-ko garaieraraino igo ahal dena, gutxitan 5 m-taraino. Hostoak bakunak, mutur puntadunekoak, gezi-buru itxurakoak, 5-10 cm luze eta 3-7 cm zabal dira, eta zurtoinetan kiribila osatuz egoten dira jarriak.
Loreak udaberri berantiarretik udaren azkeneraino irteten dira. Lore-begian ireki ondoren sepaloak estaltzen jarraituko duten braktea handiz estalita daude. Behin irekita loreak tronpeta itxurakoak dira, 3-7 cm-ko diametrokoak eta zuriak, edo arrosa argiak marra zurirekin. Loraldiaren ostean fruitua 1 cm-ko diametroko kapsula ia esferikoa bihurtzen da, lau zatitan ebakitako laranja baten itxura duten bitik laura hazi beltz handiz osatua dagoena. Haziak sakabanatu eta sorotan, basotan eta bide bazterretan ernatu eta sendo hazten dira.
Herrialde-azpiespezie batzuk bereizi dira, baina aditu guztiek ez dute onartzen banaketa:
* Calystegia sepium azpiesp. americana. Ipar Amerika.
* Calystegia sepium azpiesp. angulata. Ipar Amerika.
* Calystegia sepium azpiesp. appalachiana. Ipar Amerikako sortaldea.
* Calystegia sepium azpiesp. binghamiae. Ipar Amerikako sartaldea (Kalifornia).
* Calystegia sepium azpiesp. erratica. Ipar Amerika.
* Calystegia sepium azpiesp. limnophila. Ipar Amerikako hegoaldea.
* Calystegia sepium azpiesp. roseata. Europako sartaldea, itsasbazterrean. Lore arrosak.
* Calystegia sepium azpiesp. sepium. Europa, Asia.
* Calystegia sepium azpiesp. spectabilis. Siberia. Loreak sarritan arrosa kolorearen ukituaz.

### Erauzteko bidea

Ezkerte zuria lore ikusgarriko landare erakargarria da. Hala ere, arin hazten diren eta beste landareak inguratzen dituzten bere ahienen bidez zanpatu eta suntsitu ditzake landatutako landareak, baita zuhaixkak eta zuhaitz txikiak ere. Hazi bidez ugaltzeko bere ahalmenagatik (30 urteko haziak ere erne daitezke) eta 3-4 m-ko luzera izan dezaketen ahienak ematen arrakastatsuak diren zuztarregatik iraunkortasun handiko belar txarra da eta belar gaizto kaltegarri legez sailkatuta dago toki batzuetan. Ezkerte zuria erauzteko iradokitako metodoa eskuz eta arretaz egindako jorra da.

### Antzeko espezieak

Ezkerte beltza antzeko ahiena da baina bere atal guztiak askoz txikiagoak dira. Bestalde, orrien atzeko muturrak zorrotzagoak dira. Ipomoea pandurataren hostoek bihotz itxura dute ez gezi baten buruarena.

## Erreferentziak

* (Ingelesez) Blanchan, Neltje. (2005). Wild Flowers Worth Knowing. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.
* (Ingelesez) Germplasm Resources Information Network: Calystegia sepium
* (Ingelesez) Flora Europaea: Calystegia sepium
* (Ingelesez) USDA Plant Profile: Calystegia sepium
* (Ingelesez) Oregon State Weed Guide
* (Ingelesez) Ohio Perennial & Biennial Weed Guide
* Datuak: Q161704
* Multimedia: Calystegia sepium / Q161704
* Espezieak: Calystegia sepium
# Mangosta arrunt

Mangosta arrunta (Herpestes ichneumon) Herpestes generoko animalia bat da, Herpestidae familiako ugaztun haragijalea. Mangosta gisa ezagutzen diren animalietako bat da.

## Azpiespezieak

Mangosta arruntak honako azpiespezie ditu:
* Herpestes ichneumon ichneumon
* Herpestes ichneumon angolensis
* Herpestes ichneumon cafra
* Herpestes ichneumon centralis
* Herpestes ichneumon funestus
* Herpestes ichneumon mababiensis
* Herpestes ichneumon numidicus
* Herpestes ichneumon parvidens
* Herpestes ichneumon sabiensis
* Herpestes ichneumon sangronizi
* Herpestes ichneumon widdringtonii

## Erreferentziak

* ↑ "Mammal Species of the World": H. ichneumon en WILSON, Don E.; REEDER, Dee Ann M. (eds.) "Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference". 3ª ed. Johns Hopkins University Press. Baltimore. 2005. ISBN 978-0-8018-8221-0. http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000596.
* Datuak: Q649306
* Multimedia: Herpestes ichneumon / Q649306
* Espezieak: Herpestes ichneumon
# Manis

Manis folidotoen ordenako eta manidoen familiako zenbait ugaztunen izena da.
Ezkata handiz estalia dute gorputza. Muturra eta isatsa luzeak izaten dituzte. Isats eta guzti, 75-150 cm luze izan daiteke. Trikua bezala kuzkurtu ohi dira, beren burua erasoetatik babesteko. Afrikako eta Asiako tropiko aldeko lurraldeetan bizi dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25397
* Multimedia: Manis / Q25397
* Espezieak: Manis
# Ezamihilu

Ezamihilu edo aneta (Anethum graveolens) Apiaceae familiako landare belarkara da, Anethum generoko espezie bakarra. Jangarria da eta kostaldean belarrak hazten da Europa mendebaldean, Mediterranoean, eta Asiako Beltzean. Landare ginbaildun lore-horia da.

## Deskribapena

Urteroko landare belarkara da. 30-45 cm inguru hartzen du normalean baina metrobeteko altuerara ere iritsi daiteke. Landare usaintsua da.
Zurtoin fin berdea du, lerro berde eta zuriak tartekatzen dituena. adar gutxi batzuk ditu eta puntan 10-20 erradiotako unbelak ateratzen ditu, bakoitzaren puntan lore hori txikiak ateratzen dira. Uda erdialdera loratzen da.
Hostoak oso oso finak dira, lumak dirudite. Berde ilunak dira eta perrexilaren antzeko zaporea dute.
Loreetan sortzen diren fruituak luzeak dira, 4-6 mm, eta hegodun merikarpio bi dituzte. Haziak obalatuak eta zapalak dira.

## Bizitokia

Klima epel eta beroak atsegin ditu. Landatu gabeko soroetan agertzen da, 500-600 metrotako altueratik behera, ez baitu hotza jasaten.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Digestio aparatuko guruinak estimulatzen dituztenez dispepsia eta puzkerren kontra erabiltzen da. Digestiboa eta diuretikoa ere bada eta hilekoaren mina arintzeko ere erabiltzen da.

## Iruditegia

* Landarea.
* Luma itxurako hostoak.
* Infloreszentzia.
* Haziak.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26686
* Multimedia: Anethum graveolens / Q26686
* Espezieak: Anethum graveolens
# Isats arrunt

Isats arrunta (Cytisus scoparius) Fabaceae familiako basa landarea da, erdialdeko eta mendebaldeko Europan jatorria duena. Zuhaixka lore-horia, abar mehe eta malgu ugari, eta hosto gutxi dituena.

## Erreferentziak

* ↑ Flora Europaea: Cytisus scoparius
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q145781
* Multimedia: Cytisus scoparius / Q145781
* Espezieak: Cytisus scoparius
# Cestrum nocturnum

Gaueko dama (Cestrum nocturnum) Solanaceae familiako landare bat da.

## Deskribapena

Zuhaixka edo zuhaitz honek, gehienez 5 metroko garaiera izan dezake; hostoak, obalatuak edo eliptikoak, 6-11 cm eta pezioloak 1-2 cm luze izan dezakete. Fruitua globo itxurako baia 7-10 mm luzeran, zuria eta haziak 3-6 mm luze izan ohi du.

## Banaketa eta habitata

Amerikako kontinentekoa da jatorriz; Mexiko hego-erdialdetik Hego Amerikara.

## Erabilera eta oharrak
### Erabilera

Lorategietan, etxetatik gertu, udako gauetan zuhaitzak jariatzen duen usain sakonaz gozatzeko .

### Laborantza

Lur osasuntsua. Klima epel eta beroa. Eguzkitara edo erdi-itzalean. Neguan adarrak kimatu behar dira.

### Oharrak

Landarearen zati guztiak oso toxikoak dira. Zenbait herrialdetan landare inbaditzaile gisa sailkatuta da.

## Erreferentziak

* ↑ Cestrum nocturnum en Trópicos

## Kanpo estekak

* Datuak: Q36125
* Multimedia: Cestrum nocturnum / Q36125
* Espezieak: Cestrum nocturnum
# Mantis

Mantis Mantidae familiako mantu-intsektuen genero kosmopolita da. Familiaren ezagunena mantis religiosa da, oso ohikoa Europan eta Euskal Herrian. Mantisak intsektu harrapari indartsua dira, baina ez dira pozoitsuak. Mantis religiosak intsektuak eta ornodun txikiak ehiza ditzake. Estali ondoren, emeak, batzuetan, arra jaten du eta horrek ospe handia eman dio.

## Espezieak

15 espezie deskribatu dira:
* Mantis beieri Roy, 1999
* Mantis callifera Wood-Mason, 1882
* Mantis carinata Cosmovici, 1888
* Mantis dilaticollis Gistel, 1856
* Mantis emortualis Saussure, 1869
* Mantis griveaudi Paulian, 1958
* Mantis indica Mukherjee, 1995
* Mantis insignis Beier, 1954
* Mantis macroalata Lindt, 1973
** Mantis macroalata fronticus Lindt, 1990
** Mantis macroalata humilis Lindt, 1990
** Mantis macroalata latiscutula Lindt, 1990
** Mantis macroalata longidorsa Lindt, 1990
** Mantis macroalata macroalata Lindt, 1973
* Mantis macrocephala Lindt, 1974
** Mantis macrocephala brevidorsa Lindt, 1976
** Mantis macrocephala cama Lindt, 1976
** Mantis macrocephala macrocephala Lindt, 1974
** Mantis macrocephala polyphaga Lindt, 1976
** Mantis macrocephala scanda Lindt, 1976
* Mantis octospilota Westwood, 1889
* Mantis pia Serville, 1839
* Mantis religiosa (Linnaeus, 1758)
** Mantis religiosa beybienkoi Bazyluk, 1960
** Mantis religiosa caucasica Lindt, 1974
** Mantis religiosa eichleri Bazyluk, 1960
** Mantis religiosa inornata Werner, 1930
** Mantis religiosa langoalata Lindt, 1974
** Mantis religiosa latinota Lindt, 1974
** Mantis religiosa macedonica Karaman, 1961
** Mantis religiosa major Gerstaecker, 1873
** Mantis religiosa polonica Bazyluk, 1960
** Mantis religiosa religiosa (Linnaeus, 1758)
** Mantis religiosa siedleckii Bazyluk, 1960
** Mantis religiosa sinica Bazyluk, 1960
* Mantis splendida de Haan, 1842
* Mantis tricolor Linnaeus, 1767 (sinonimoak: M. cubitata Goeze, 1778; M. ocellata Olivier, 1792; M. subfoliata Stoll, 1813)

## Erreferentziak

* ↑ Mantodea Species Files

## Kanpo estekak

* Datuak: Q507307
* Multimedia: Mantis / Q507307
* Espezieak: Mantis
# Kuku-praka

Kuku-praka (Digitalis purpurea) Scrophulariaceae familiako landare belarkara da, jatorriz Europakoa eta Afrikako iparraldekoa. Ezaguna da lore ikusgarriak dituelako eta oso toxikoa izan daitekeelako, bertatik eratortzen baita digitalina sendagaia.
Kuku-prakaz gain, euskaraz beste hainbat izen ere erabiltzen dira landare hori izendatzeko, hala nola titara-lorea, asto-lorea, txilintxa, kuku-porrua. Ez da kuku-belarra izenekoarekin nahastu behar, hori Aquilegia vulgaris izendatzeko erabiltzen baita.

## Ezaugarriak

Lore mota hori 5 cm-ko luzera izatera iristen da. Petaloen kolorea horiaren eta arrosa biziaren artekoa izaten da, eta barruko zatia purpura da. Angiospermoa da.

## Ugalketa

Digitalis purpurea bi urtetan garatzen da; lehenengo urtean, muskildu ondoren, arrosatxo bat, hosto basalekin, obalekin eta hagindunekin ekoizten du. Bigarren urtean zehar, 0,50 eta 2,50 metro bitarteko zurtoina garatzen du, hosto sesiletaz eta zimurrez estalita.
Ekain eta irail bitartean loratzen dira, iparraldeko hemisferioan. Polinizazioa erleen bitartez gauzatzen da.
Klima epela eta itzalean egon nahiago du, eta lur azido eta hezeetan.

## Azpiespezieak

Digitalis purpurea espeziearen hiru azpiespezieak hauek dira:
* D. p. subsp. purpurea – Europako leku gehienetan
* D. p. subsp. heywoodii – Iberiar penintsulan
* D. p. subsp. mariana – Iberiar penintsulan

## Sendabelarra

Oso toxikoa izan daiteke (10g hosto lehor edo 40g hosto fresko hilgarriak dira gizakiarentzat); bertatik digitalina edo digitoxina ekoizten dira, tonikardiako gisan erabiltzen direnak. Substantzia horiek glikosido kardiotonikoak dira, bihotz arritmia eta takikardiaren tratamenduan erabiliak. Kuku-praka horia baino estimatuagoa da, printzipio aktibo gehiago dituelako.
Azukre konplexuak (heterosidoak) ditu, horien artean digitoxina, digoxigenina, gitixosidoa, digitalosidoa, sapogenina, digitonina eta digitoflavina. Substantzia horiek bihotz-giharren taupadak egokitzen, mantsotzen eta indartzen dituzte. Industria farmazeutikoak Digitalis lanata kuku-prakaren digoxina erabiltzen du izatekoz, espezieak, jatorriz Balkanetakoa, izotza jasaten duelako eta printzipio aktibo horretan aberatsa delako.

## Irudiak

* Digitalis purpurea
* Digitalis purpurea
* Digitalis purpurea
* Digitalis purpurea
* Digitalis purpurea.

## Erreferentziak

* ↑ Euskara eta natura
* ↑ Hiztegi batua
* ↑ Pierre Lieutaghi. Digitale. ..
* ↑ Y. Gaillard, M. Cheze, G. Pépin. (2001eko abendua). «Intoxications humaines par les végétaux supérieurs : revue de la littérature» Annales de Biologie Clinique: 764...

## Kanpo estekak

* Kukuprakak taupadak bizkor artikulua Argia.com gunean
* Datuak: Q157555
* Multimedia: Digitalis purpurea / Q157555
* Espezieak: Digitalis purpurea