# Egoneko bizimodu

Egoneko bizimodua edo sedentarismo fisikoa ariketa fisiko handirik egiten ez duten pertsonen bizimodua da. Bizimodu horrek osasun arriskuak eta gaixotasunak ekar diezazkioke pertsonari, bereziki kardiobaskularrak. Obesitatearen arrazoi nagusienetakoa da.
Sedentarismoa (sedentarioa, eta, aldi berean, latinezko sedentarius, "eserita lan egiten duena", aldi berean, sedere, "eserita egotea") da “Real Academia Española” hitzetan "asaldura edo mugimendu gutxi" duten lanbide eta bizimoduak definitzen dituena. Eguneroko bizimodua da, batez ere hirietan. Ariketa gutxi egiten da, osasun-arazoen erregimena handitu egiten da, bereziki pisua (obesitatea) eta gaixotasun kardiobaskularrak (ikus tronbosi benosoa). Ohiko bizimodua da hiri modernoetan, oso teknifikatuta daudenetan, ahalegin fisiko handiak saihesteko dena baitago pentsatuta. Goi-klaseetan eta pertsonak jarduera intelektualetan gehien aritzen diren zirkuluetan, handitu egiten da ohitura hori agertzeko probabilitatea.
Espainiako 2014. urteko azterlan baten arabera, eserita ordu asko (sei ordutik aurrera) ematea osasun kardiobaskularrarentzako arrisku-faktore bat da, ariketa fisikoa egin ala ez.
OMEren arabera, jarduera fisikorik eza munduko laugarren heriotza-arrisku-faktore garrantzitsuena da, eta planetako heriotza guztien % 6 eragiten du. Gaur egun, 3,2 milioi pertsona inguru hiltzen dira urtero jarduera fisikoaren maila eskasa izateagatik. Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) dio osasunerako zazpi faktore erabakigarrietatik sei elikadurarekin eta ariketa fisikoarekin lotuta daudela (OME, 2002), eta biak alda daitezkeela (Delgado, Gutiérrez eta Castillo, 2004). Ongizate psikologikoa eta ohitura osasungarriak oso lotuta daude ariketa fisikoa egitearekin (Jiménez, Martínez, Miró eta Sánchez, 2008). OMEk honela definitzen du jarduera fisikoa: muskulu eskeletikoek eragindako edozein gorputz-mugimendu, eta, ondorioz, energia-kontsumoa. Horren barruan sartzen dira lan egitean, jolastean eta bidaiatzean egindako jarduerak, etxeko lanak eta jolas-jarduerak.

## Ondorioak

Hauek dira sedentarismoaren ondorio ohikoenak:
* Obesitaterako joera: sedentarioak ez ditu kontsumitzen dituen kaloriak gastatzen, eta kaloria horiek gantz gisa biltegiratzen dira sabelaldean, eta horrek bolumena handitzen du.
* Hezurrak ahultzea: jarduera fisikorik ez dagoenez, hezurrek eta muskuluek indarra galtzen dute eta ahuldu egiten dira, eta horrek hezurretako gaixotasunak eragin ditzake, hala nola osteoporosia, hezurrak ahultzen baitira.
* Nekea berehala, esfortzu fisikoa eskatzen duen edozein jardueraren aurrean, hala nola eskailerak igotzea, ibiltzea, objektuak altxatzea edo korrika egitea.
* Koipe-bolumena handitzea: kolesterola biltegiratzea arterietan eta zainetan. Horren ondorioz, bihotzerako odol-fluxua txikiagoa da, eta, beraz, bihotzaren ahalegina handitzen da odola organismo osora helarazteko.
* Lepoko eta bizkarreko arazoak, etengabe mina eragiten dutenak.
* Muskuluetako mina, jarduera fisikorik ez egiteagatik. Muskulu-tonua, indarra eta malgutasuna galtzen ditu, eta muskuluak oso erraz nekatzen dira, ahalegin txikienaren aurrean. Egoera aldatzen ez bada, denborak aurrera egin ahala beste eragozpen batzuk eragin ditzake, hala nola kontrakturak
* Muskulu-urradurak, tendoi-tirakadak eta abar izateko joera.
* Nekea eta estresa, antsietatea eta depresioa areagotzearekin batera, loak hartzeko eragozpenak ere sor ditzake.
* Bizitza sedentarioaren, gehiegizko pisuaren eta malnutrizioaren ondorioz diabetesa izateko joera.
* Trastornoak digestioan
* Bihotzeko gaixotasunak: Bihotzeko gaixotasunak bihotzaren funtzioari eta egiturari eragiten dieten afekzioen talde bat dira. Gaixotasun ohikoenetako batzuk gaixotasun koronarioa, miokardioko infartua, kardiopatia hipertentsiboa eta bihotzeko arritmiak dira. Gaixotasun horiek hainbat faktorek eragin ditzakete, hala nola arteria-presio altuak, kolesterol altuak, obesitateak, tabakismoak, diabetesak eta jarduera fisikorik ezak.
* Presio arterial altua: Presio arterial altua, hipertentsioa ere esaten zaiona, baldintza bat da non odolak arterien hormen kontra eragiten duen indarra altuegia den. Arteria-presio altua hainbat faktorek eragin dezakete, hala nola obesitateak, jarduera fisikorik ezak, gatz gehiegi kontsumitzeak, alkohol gehiegi kontsumitzeak eta estresak. Arteria-presio altua kontrolatzen ez bada, gaixotasun larriak eragin ditzake, hala nola bihotzeko gaixotasunak, garuneko hodietako istripuak, giltzurrunetako gaixotasunak eta begietako arazoak.

## Tratamendua

Sedentarismoa Aro Garaikideko izurritetzat har daiteke. Beraz, aurre egin behar zaio. Oro har, sedentarioek ez dute sedentarioak direla onartzen, beren osasun-egoeran ondorioak sortzen diren arte baizik. Beharrezkoa da herritarren artean sedentarismoa prebenitzeko eta tratatzeko, kirola sustatzeko eta elikadura osasuntsua izateko programa iraunkorrak egitea. Gaur egungo gizarteak industrializazioan eta teknologikoki oso aurreratuak daude zentratuta, produktibitatea etengabe handitzea bilatzen dute eta aktibitaterik eza edo mugimendu fisikorik eza sustatzen dute, enplegatuari erosotasun handiagoa ematen diote bere lanak energia-gastu handia izan gabe egin ditzan; hala ere, langileak hartzen duen energia-kopurua askoz handiagoa da egungo lanak eskatzen diona baino. Ez dago oreka energetikorik, eta horrek osasun-arazoen neurrigabetasuna dakar.
Kirol jarduera bat programatzeko asmoa ez da bakarrik sedentarismoaren izurritearen aurkako tratamenduaren parte. Eguneroko jarreretan ere aldaketa bat: pertsona batzuek autoa erabiltzen dute metro gutxira mugitzeko, jasogailua hurrengo solairura igotzeko, bulegoaren barruan gurpil-aulkian mugitzen dira desgaitasunen bat duten pertsonak balira bezala. Bizikleta erabiltzeak, oinez ibiltzeak, eskailerak igotzeak, mugitzeak, distentsionatzeak eta antzeko beste jarduera batzuek sedentarismoari aurre egiten laguntzen dute pixka bat.

## Sedentarismoa nerabez-aroan

Nerabezaroan jarduera fisiko gutxi edo batere ez egitea osasunarentzat arriskutsua izateaz gain, zenbait arazo eragiten ditu (forma fisiko txikia, autoestimu txikiagoa, gorputz-irudi eskasa, mendekotasunerako joera handiagoa, eta abar). Hori dela eta, nerabeak aktiboagoak izan daitezen lan egiten hasi behar da, eta horrek eragin handia izango du helduen bizitza sedentarioagoa eta osasuntsuagoa izan dezaten (González Arratia, et al, 2009).
Montil et al. (2005) ohartarazten dute haurtzaroan haurrak fisikoki aktiboak izan ohi direla, eta jarduera fisikoen praktika-mailak behera egiten duela nerabezaroan hazi eta sartu ahala; egoera hori nabarmenagoa da nesken artean. Nerabezaroan ikaskuntzak sendotu eta indartu egiten direla kontuan hartuta, garrantzitsua da adin-talde horrekin lan egitea sedentarismoarekin lotutako gaixotasunak finkatu edo garatu aurretik. Era berean, kirol-ohiturei eta ohitura fisikoei eragin diezaieketen edo horiek sendotu ditzaketen aldaketa ugari gertatzen diren adina da. Horregatik, bigarren mailako eskoletan, garrantzitsua da gorputz-hezkuntza eremu horretan egiten diren gainerako jarduerak bezain funtsezko elementutzat hartzea.
Gainera, sozializazio-etapa horren ezaugarri nagusia da aldaketa esanguratsuak izan direla partekatzen dituzten interes eta esperientzietan. Gehienentzat, aldi horretan uzten dira bertan behera haurtzaroko jolasak, eta, batez ere, nerabezaroaren ezaugarri diren jarduerak txertatzen dira.

## Sedentarismoa sustatzen duten faktoreak

Gizarteek oso modu sedentarioetan moldatzea erabaki dute, non jarduera fisikoa ez den garrantzizkotzat hartzen; beraz, gorputzaren mugimendua eguneroko gutxieneko beharretara mugatuta dago, eta horrek osasun-egoera nabarmen kaltetzen du. Jarduera fisikoa egiteko denbora librea erosotasun handiko beste zeregin batzuek betetzen dute, baldin eta ahalegin fisikoa eskatzen badute. Hona hemen faktore ohikoenak
* Egunero eta astero ordu asko telebista-pantaila baten aurrean, hainbat programa, film edo telesail ikusten.
* Lokomozio- edo garraio-ohitura osasungarririk ez izatea, ibilaldiak eta bizikleta baztertuz, betiere garraiobide motorizatu publiko edo pribatuetara joz.
* Gogorik eza, interesik eza, gogo gutxi jarduera fisikoa egiteko edo kirol espezifikoren bat egiteko, laneko nekea eta denbora librea beste jarduera batzuetan erabiltzea aitzakiatzat hartuta.
* Teknologia berriek, dimentsio guztietan, pertsonak erakarri dituzte, beren denbora okupatuz eta jarduera fisikoa lekuz aldatuz, eta noizean behin egin behar izaten dira.
* Gizarteentzat osasun-ohitura onak zabaltzen dituzten eta jarduera fisikoa sustatzen duten zuzentaraurik ez izatea.
* Eragozpen sozioekonomikoak agertzen dira, eta horrek kirol-jarduerak uztea edo ez hastea eragiten du, eta, azkenean, praktika erabat uztea.
* Bestalde, kontsumismoak, bizimodua aldatzeak, sedentarismoa eta ohitura ez-osasungarriak areagotzen dituzten erosotasunak eskuratzeko aukera ematen du, besteak beste, ibilgailuak, ordenagailuak, zelulak, bideojokoak eta etxetresna elektrikoak erostea.

## Jarduera fisikoa

Jarduera fisikoak pertsonek denbora-tarte jakin batean helburu jakin batekin egiten dituzten gorputz-mugimendu guztiak hartzen ditu. Mugimendu horiek areagotu egiten dute gorputzaren energia-kontsumoa, hura atsedenean dagoenean baino. Jarduera fisikoa, aisiaz, lan-egoeretan edo etxe bereko zereginetan egin daiteke. Jarduera fisiko ohikoenen artean, oinez ibiltzea, bizikletan ibiltzea, dantza egitea, jolas tradizionalak egitea, denbora-pasak, lorezaintzako jarduerak eta kirola eta ariketa fisikoa ere sartzen dira.
Kirola "El Diccionario de las Ciencias del Deporte y del Ejercicio" (Anshel & Col, 1991) delakoaren arabera ulertuko dugu. Honela definitzen dute kirola: "Ariketa fisikoa egitea dakarren jolas antolatua da, egitura formalari jarraitzen dio, jokabideei eta prozedurei buruzko arau formal eta esplizituen testuinguruan antolatuta dago, eta ikusleek behatzen dute".
Ariketa fisikoa jarduera fisikoaren azpikategoriatzat hartzen da, eta helburua forma fisikoa mantentzea edo hobetzea da, entrenamendu planifikatu, egituratu eta errepikakor baten bidez.
Jarduera fisikoa egitean segurtasuna lortzeak berebiziko garrantzia du, eta lortu beharreko onurak asko dira, gerta daitezkeen aurreiritziei dagokienez, lesio motaren bat bezala, betiere jarduera fisikoko lan planifikatu bat sustatzen bada, neurriz hasiz eta intentsitatea handituz praktika erregularra eta jarraitua egiten den heinean.
* Oinez ibiltzea da jarduera fisikorik oinarrizkoena eta osatuena. Kontua ez da bulego barruan metro pare bat egitea, helburuak jartzea baizik: egunero kilometro bat egitea. Sedentarismoa utzi nahi duenarentzako urrezko arau bat da ibilgailurik ez erabiltzea baztergarriak diren lekuetan. Ibilaldiarekin, maila fisiko eta ongizate pertsonal berriak lortu ahal izango dira, denborarekin gure bizi-kalitatea hobetuz.
* Igeriketa, ingurune urtarra, gorputz- eta jolas-jarduera izan daiteke, ura egoera fisikoa optimizatzeko tresna gisa erabiliz.
* Txirrindularitza, batez ere taldean egiten dena, kirol erakargarria izan daiteke; gainera, bizikleta garraiobide bat izan daiteke auzoan, urbanizazioan eta baita eremu handiko lantokietan edo estudioetan ere. Munduan, besteak beste, bizikleten mailegu-programa bat dago publikoarentzat. Neurri horrek herritarren osasunari mesede egiten dio.
* Gimnasioak nahiko ezagunak bihurtu dira. Etengabe aldatzen dira beren zerbitzuak hobetzeko eta bezeroei hobeto erantzuteko; oso toki osoak dira organismoak behar duen ariketa fisikoa bermatzeko.
* Dantza, kultura guztietan presente dagoen jarduera dibertigarria, gorputza mugitzeko eta sedentarismotik irteteko beste modu bat da.
* Aire zabaleko edo ingurune naturaleko jarduerak aukera handia dira jarduera fisikoa egiten hasteko.

## Kanpo estekak

* 9789240014817-spa.pdf
* El sedentarismo infantil: una epidemia en aumento - Mejor con Salud
* El sedentarismo es responsable de gran parte de los factores de riesgo cardiovascular - El médico interactivo
* Datuak: Q1349358