# Pilar Lekuona Etxabeguren

Pilar Lekuona Etxabeguren (Oiartzun, 1906ko apirilaren 4a – Lezo, 1999ko irailaren 26a) gipuzkoar idazlea izan zen. Gerra aurreko emakume ekintzailea eta Oiartzungo Emakume Abertzale Batzako kidea izan zen.

## Bizitza

Oiartzungo kalealdean zegoen Etxetxiki baserrian jaio zen Pilar, Jose Luis Lekuona Etxeberria eta Frantxiska Etxabeguren Intxaurrandietak sortutako familian. Bederatzi anai-arreba izan ziren, hurrenez hurren, Erramun, Manuel, Bruno, Julian, Kristina, Juliana, Pilar, Martin eta Antonio. Arrazoi desberdinengatik, familia gogoangarria bihurtuko zen Pilarrena. Onerako eta txarrerako. Batetik Manuel, apaiza, euskaltzale, idazle eta hizkuntzalari handia izan zen, ohore handikoa, eta bestetik frankismoak gogor astindu zuen familia eta ondorio latzak izan zituzten. Bi anaia, Julian eta Martin - apaiza eta idazlea hau ere- zortzi egunaren barruan fusilatu zituzten gerra altxatu zenean. Julianen nondik norakoak ez daude argi, naiz eta leku batzuetan azaldu Endarlatsa aldera eraman zutela beste gizon batzuekin batera eta han fusilatu. Martin, Errenteriako parrokiako apaiz laguntzailea zen eta Gerbasio Albisu, beste apaizarekin batera atxilotu eta Donostiako Ondarretako kartzelan sartu zituzten. Bi lagunak batera fusilatu zituzten Hernanin, 1936ko urriaren 7an.
Familiak ez zuen euren senideen berri gehiago izan, ez eta gorpuak inon aurkitu ere. Betiko desagertu ziren. Manuel, apaiza bera ere, 1941 arte arte gordeta bizi izan zen Lasarteko moja brijidatarren komentuko Antonio Abauntz kapilauaren etxean.
Hori guztia gutxi ez eta Pilar alargun geratu zen gerraren eraginez. 1936ko uztailaren 27an sartu ziren reketeak Oiartzunen eta egun berean atxilotu zituzten bi pertsona, tartean, Patxiku, Pilarren senarra. Udaletxeko ahalondigan sartu zuten preso baina San Markotik errepublikarrek jaurtitutako bonba bat ahalondigaren leihotik sartu eta bertan hil zen senarra. Ama izan berria, alargun geratu zen Pilar bi ume txikirekin.

### Pilarrek sortutako familia

1934ean, 28 urte zituela Frantzisko (Patxiku) Mitxelena Labandibar, Axeiarekin ezkondu zen. Bi alaba izan zituzten: Pilare eta Igone, sei hilabetera hil zena. Doneztebe plazan, bere garaian batzokia izan zen etxearen goiko solairuan bizitu ziren, baina 1936ko uztailean alargun geratu zen, senarra atxilotua zegoenean hil zelako.
1940. urtean, bigarrenez ezkondu zen Pilar, lagunartetik eta Zeruko Argiako berri-emaileen artetik ezagutzen zuen Lezoko Anastasio Zapirainekin. Hiru seme-alaba izan zituzten, Arantzazu, Jose Antonio eta Ramon. Guztira beraz, bost seme alaba izan zituen eta Lezo izan zuen bizileku berria, 93 urterekin hil zen arte.

### Militantzia

Euskaltzale handia, euskal kultura eta abertzaletasunaren alde lan asko egin zuen gaztetatik. 16 urterekin jada, parte hartzen zuen herrian elkartzen zen gazte taldearekin. Oro har euskal zaletasuna eta abertzaletasunaren alde aritzen baziren ere, taldearen helburu nagusia, Zeruko Argia astekariaren zereginetan oinarritzen zen, hain justu ere taldea osatzen zutenak, gehienak behintzat, astekari hortako idazle eta herrietako berriemaileak zirelarik. Taldeko buru Elbira Zipitriak egiten zuen eta euren idazlanak Ander Arzelus, Luzearen bitartez bidaltzen zituzten Zeruko Argiara. Honen harira, aipatzea merezi du Aiako Harrian Zeruko Argiako berriemaileek egindako bilera. Honela zioen Pilarrek Oiartzun 93 urtekarian:
   “Dudarik gabe ezagunena Elbira Zipitria dezute, euskal ikastoletako lenengo andereñoa, emakume apartekoa, abertzale purrukatua ez ezik, andereño saiatua ere bai, or daude lekuko bere metodoak eta bere ariketak euskal pedagogiari buruzkoak, bera izaten gendun taldeko buru bezela. Argazkian agertzen den beste bat Antonio Lasa dezute, jaiotzez ataundarra izan arren, bizitzez oiartzuarra izaki, naiz eta bere azken urteak Tolosako Frantziskotarren konbentuan igaro sakristau lanak egiñaz. Tolosan gaudenez, ezin Iñaxita Munita aipatu gabe utzi, au ere billeretara etortzen zana zan, euskal idazlea eta Elbira bezela, Tolosan ikastolako andereñoa, gero Erroma aldera joan zan lekaime bezala. Berri emaille bezala, Errenderitik, Pedro Iturralde, Lezotik Anastasio. Zapirain, Albistur tik "luistarra" bezala izenpetzen zuena. Argazkian baita ere onako auek agertzen dira: Jose Luis Etxebeste, Maritxu Garcia, Regina Iragorri, Jose Maria Aristizabal, Josepa Mitxelena, Maria Iragorri, Pakita Iñarra, Isabel donostiarra, Raimundo Uranga "tolarieta" baserrikoa, eta Josepa Mitxelena "Bidauzta” baserrikoa.”

### Emakume Abertzale Batza

1920ko hamarkadan Eusko Alderdi Jeltzalea ez ezik, indarrean zen Oiartzunen Emakume Abertzale Batza, bere areto eta guzti, Señene etxean. Juana Aiestaran zen lehendakaria eta bertan egiten zituzten ekintza desberdinak, izan dantzak, antzerkiak, etab. Oiartzungo emakume askoren partaidetza izan zuen eta, Euskal Herriko herri askotan gertatzen ari zen bezala, Oiartzungoa ere mugimendu garrantzitsua bihurtu zen.
Emakumeak elkarrekin hainbat ekintzetan jarduten zuten. Bertan mamitu zen idazleen mugimendua, besteak beste. Pilarrekin batera badira emakume idazle gehiago herrian, Josefa, Pepita Martiarena eta Maria Aristizabal Pillipa, esaterako. Hauen bueltan Bidauztako Maritxu Mitxelena eta Garmendiko Maritxu eta Regina Iragorri ahizpak, besteak beste. Idazten aritzeaz gain, beste hainbat ekintzetan parte hartu zuen Pilarrek, adibidez, Yon Oñatibiak sortutako dantza-taldean, edota emakumeen batzokia inauguratu zen egunean Txantxon Piperri operan kantatuz. Ekintza hauek guztiak gerrarekin bukatu ziren.
2022an Goiatz Labandibar idazle oiartzuarrak “Izengoitiak ezkutatzen duena. Oiartzungo idazle emakumeak 36ko Gerra aurrean” izeneko ikerketa egin zuen ezezagunak ziren hiru idazleak argitara ekarriz.
Oiartzungo Emakume Abertzale Batzako inaugurazio egunean ateratako familia argazkian 110 emakume eta neska agertzen dira. Hor daude, besteak beste, Pilar Lekuona, Luisa eta Anixeta Irigoien ahizpak, Juana Aiestaran, Maria Josefa Aristizabal, Maria Luisa Arbelaitz, Carmen Baraibar, Edurne eta Julia Bergaretxe ahizpak, Carmen Egia, Maritxu Erauskin, Maritxu Garcia, Pakita Iñarra, Maria eta Regina Iragorri ahizpak, Concepción Irigoien, Sebastiana Camio, Pepita Martiarena, Joxepa Mitxelena, Maritxu eta Kristina Mitxelena ahizpak, Dolores Zapirain, Faustina Santa Cruz, Pampoxa Agirrezabala...
1933tik aurrera Euzko Emakume Abertzale Batzako emakumeak, protagonismoa hartzen hasi ziren jardun politiko publikoan. 1936ko uztailean 28.500 kide zituen EEABk, gehienak Gipuzkoan eta Bizkaian.

### Mirentxu idazlea

Pilarrek beti aitortu izan du idazteko gogo eta trebetasuna anaia Manueli zor ziola. Bera baino 12 urte zaharrago zen eta seminarioa tarteko, izan zuen aukera euskal kultura eta literaturarekin harremanetan jartzeko, anaiak ekartzen zituen liburu, ipuin, bertso etabarren bitartez. Idazten ere aitzakia horrekin hasi zen, alegia, anairi eskutitzak idatziz herriko gorabeherak kontatzen zizkion bitartean. Esan daiteke orduan piztu zitzaiola irakurtzeko eta idazteko grina. Berak idatzi eta anaiak zuzendu, lortu zuen maila hartzea. “H”rik gabe eta “ñ” galdu gabe idazten zuen, beti euskaraz.
Mirentxu ezizena hartuta oso gazterik hasten da Euskalerriaren alde aldizkarirako astero idazten. Idazten eta behin baino gehiagotan sariak jasotzen, Pepita Martiarenarekin batera.
Zeruko Argiak eskatuta hasten da gero herriko gertakarien kronika idazten. Oiartzungo kronikak astero agertzen ziren astekarian, aste batean Pilarrek (Mirentxuk) idatzitakoak eta bestean bere laguna zen Maria Arisitizabal, Pillipak. 1936ko gerra altxatu zen arte, 15 urte luzez aritu zen idazten.
Frankismoaren etenak izan zuen jarraipena, ordea. Berau amaitu eta gero, 70 urte zituela hasi zen berriro idazten Pilar. Ordurako Lezon bizi zen eta bertako kronikak egiten zituen Zeruko Argia/Argian.
Laurogeitaka urterekin ere hainbat urtetan idatzi izan du Oiartzungo urtekarian, herriko kontu zahar eta kondairari buruz, batez ere. Azkena 1994koan.
Zarautzen 1930ean ospaturiko “Andereño Idazleen I. Batzarrean” parte hartu zuen Maria Aristizabalekin batera. Ezagutzen den euskal emakume idazleen lehenengo batzarra izan zen.

### Herritarren aitortza

2022ko martxoaren 8an Feministen Asanbladak deituriko ekitaldian, Oiartzungo hiru emakume idazleren izenak berreskuratu ziren ahanzturatik, Goiatz Labandibarren eskutik. Pilar Lekuona Etxabeguren, Maria Josefa Aristizabal Etxeberria eta Pepita Martiarenari gorazarre eginez jaso zuten herritarren aitortza.

## Erreferentziak

* ↑ https://ianasagasti.blogs.com/mi_blog/2019/04/sacerdotes-vascos-fusilados-en-la-guerra-civil.html#more
* ↑ (Ingelesez) «2010 oroipena zor fusilatu eta desagertuak oiartzunen by Oiartzungo Udala - Issuu» issuu.com 2015-10-17 (Noiz kontsultatua: 2024-10-05).
* 1 2 AXEYAN TXOKOTIK M.Pilar Lekuona Etxebeguren 2024-09-16. 2024-09-16 (Noiz kontsultatua: 2024-10-05).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Ramon Zapirain Lekuona» Noticias de Gipuzkoa 2024-01-22 (Noiz kontsultatua: 2024-10-05).
* ↑ https://www.euskara.euskadi.eus/appcont/sustapena/datos/eidazle.pdf
* ↑ «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-05).
* ↑ (Ingelesez) «Oiartzun urtekaria 2022 by Oiartzungo Udala - Issuu» issuu.com 2022-10-03 (Noiz kontsultatua: 2024-10-05).
* ↑ «Kronikak eta herritarren harrera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-05).
* ↑ https://www.euskara.euskadi.eus/appcont/sustapena/datos/eidazle.pdf
* ↑ https://www.hemeroketa.eus/cgi-bin/orria.pl?arg=eldia&zein=19300830
* ↑ Erik, Gartzia(e)ko. (2022-03-08). «[Galeria Uholde morearen aitortza, ahanztura sutara botatzeko»] Oarsoaldeko Hitza (Noiz kontsultatua: 2024-10-05).

## Bibliografia osagarria

* Oiartzun 88 urtekaria (Oiartzungo udala) 33 orr.
* Oiartzun 92 urtekaria (Oiartzungo udala) 38 orr.
* Oiartzun 93 urtekaria (Oiartzungo udala) 53 orr.
* Oiartzun 94 urtekaria (Oiartzungo udala) 147 orr.
* Izengoitiak ezkutatzen duena. Oiartzungo idazle emakumeak 36ko gerra aurrean. Goiatz Labandibarren ikerketa lana. (2022)

## Ikus, gainera

* Primitiba Lekuona Berasategi
* Luisa Irigoien Larrañaga
* Kattin txiki

## Kanpo estekak

* Datuak: Q130427041
* Multimedia: Pilar Lekuona / Q130427041