# Kate

    Artikulu hau elkar loturiko metalezko mailen multzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kate (argipena)».
Katea eraztun forma duten maila batzuk bata bestearekin lotuta dituen zerrenda malgua eta gogorra da, pisu handiko objektuak eusteko erabiltzen dena.

## Historia

Metalezko katebegi katea K. a. 225az geroztik erabili izan da gutxienez. Erromatarrak ez ziren inoiz gerrara joaten presoentzako prebentzio-katerik gabe, eta burdinazkoak, zilarrezkoak eta baita urrezkoak ere bazituzten, preso edo garaituen klase edo mailaren arabera jartzeko. Gerran nabarmendu ziren soldadu erromatarrek, beren kapitainen sari gisa, beren zerbitzu on edo balentrien lekuko gisa apaintzen zituzten kate batzuk jasotzen zituzten.
Antzinako herri batzuek, tartean israeldarrek, Jeremiasek aipatzen dituen kate moduko batzuk zeuzkaten, zeinen errematean hiruki-formako zirgilo moduko bat baitzegoen, zeinetan presoei edo esklaboei burua sarrarazten baitzieten, gero eskuak kate berarekin loturik triangelu edo uztai oinarriaren bi angeluetan.
Erromatarren artean, gizon bat preso jartzen zutenean, kate bat lotzen zioten eskuineko besoan, eta beste muturretik segurtatuta zegoen hura zaintzeko ardura zuen soldaduaren ezkerreko besoan. Batzuetan, presoari kate bat jartzen zitzaion eskuineko besoan eta beste bat ezkerrekoan, eta horietako bakoitza beste muturretik segurtatuta zegoen bera zaintzeko bi soldaduen ezkerreko besoan.
Epaile batek horrela zaindutako preso bat isilpean galdekatu nahi zuenean, soldadua askatu egiten zuen, eta epaile berak zeukan orduan katearen muturra. Preso bat gordetzeko modu horrek askotan alferrikakoa egiten zuen hura espetxe batean giltzapetzeko ardura, eta etxe partikular batean bizi zitekeen bere zaindariarekin. Ez ziren beti soldadu soilak izaten presoekin lotzen zirenak, baizik eta, batzuetan, tribuno eta zenturioi batzuk ikusten ziren, lan neketsu hori egiteko.
Flavio Josefok kontatzen du erromatarren artean ohitura zela kateak haustea eta ez askatzea, akusatu bat bere ustezko delitutik absolbitzen zutenean. Titok aizkora handi bat ekarrarazi zuen, historialari honena hausteko, errugabea zela inork zalantzan jar ez zezan. Libertoek beren esklabotzan eramandako kateak sakrifikatzen zizkieten jainko lareei. Horaziok erabilera hori aipatzen du bere Satiretan.
Metal preziatuzko kateak erromatarren apaingarrietako batzuk ziren, eta horietako asko garai ezberdinetan egindako indusketetan aurkitu ziren. Gainera, Horaziok berak ere hitz egiten du haiei buruz bere Epistoletan.
XVI. mendean, Leonardo da Vincik altzairuzko lehen katea izan zitekeenaren zirriborroak egin zituen. Kate horiek, ziurrenik, trakzio-indarra transmititzeko diseinatu ziren, ez bilgarrirako, plakak eta larakoak baino ez dituztelako eta burdineria metalikoa dutelako. Dena den, Da Vinciren zirriborroak arrabolen errodamendu bat erakusten du.
Teknologiak denbora behar izan zuen kontzeptuarekin egunean jartzeko. Altzairuaren fabrikazio eta prozesamendu arazoek kateen hazkundea eragotzi zuten XIX. mendera arte, teknologia berriek kateak eta altzairuzko errodamenduak gauzatu zituzten arte. XIX. mendean, Gull izeneko frantses batek bizikletentzako antzeko kate baten patentea lortu zuen. "Gull-en katea" izeneko kate hori gaur egun ere erabiltzen da zintzilikatutako aplikazioetan.
XIX. mendean moldatutako katea asmatu zenean, gauzak nahiko azkar mugitzen hasi ziren. Lehenbizi, kate desmuntagarri moldatua agertu zen, maila moldeatu berdinez osatua. Gero, pibote-katea agertu zen, zeinak larako independente bat duen. Galdaketa-kate desmuntagarria eta pibote-katea hobetuz joan dira urteetan zehar, eta oraindik ere aplikazio berezi batzuetan erabiltzen dira. Pausu handiko altzairuzko kate garraiatzaileak ordezkatzen ari dira gradualki.
XIX. mendearen amaieran, garapen berri batek -bujea- goitik behera aldatu zuen altzairuzko katea. Zorrodun kateek Antxeta-kateak baino higadurarekiko erresistentzia handiagoa zuten, zorroak kojinete gisa jokatzen zuelako, larakoa babestuz. Puntu horretan, katearen historia superabiadurara pasatzen da. Altzairuzko zorrodun katea bizikletetan, lehen autoen atzeko trakzioan eta, 1903an, Wright anaien hegazkinaren propultsatzaile gisa erabili zen.

## Iruditegia

* Katebegiak, katearen osagarriak.
* Preso kateatua, girgilu eta guzti (Sadeko Markesa, kasu honetan).
* Nafarroako kateak (ustezko erlikia Orreagan gordea), euskal ikonografian ezagunak.
* Aingura baten katea, oroigarri eta eskultura bezala gordea.

## Ikus, gainera

* Transmisio-katea

## Erreferentziak

* ↑ K.a. 225ean, kate bat erabiltzen zen putzu batetik ur-balde bat ateratzeko. Oso goiztiarra zen putzupada-kate hori metalezko eraztun konektatuez osatuta zegoen. p. 211 ISBN 0-9658932-0-0..
* ↑ Diccionario histórico enciclopédico, Vicenç Joaquín Bastús i Carrera, 1828 e

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2397485
* Multimedia: Chains / Q2397485