OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Dieldrina

Dieldrina konposatu organikoa da, C$_{12}$H$_8$Cl$_6$O formula duena organokloratuen familiakoa. Solido arrexka da. Uretan disolbaezina, baina disolbagarria ohiko disolbatzaile organikoetan. Intsektizida gisa baliatu izan da.
Dieldrina poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta usatzea debekatzen du.

## Sintesia

Dieldrina Diels-Alder erreakzio bati jarraituz eratzen da eta horri zor dio izena. Hexakloro-1,3-ziklopentadienoa Norbornadienorekin erreakzionarazten da aldrina sortuaz. Ondoren, aldrina peroxido azido batez tratatzen da, azido perazetikoz adibidez.
Dieldrina teknikoak % 5-15 bitarteko ezpurutasun kloratuak izan ditzake, aldrina eta endrina bereziki.

## Erabilera

Dieldrina intsektizida gisa usatu da nekazaritzan, eritasun-bektoreak diren intsektuak kontrolatzeko eta termitak borrokatzeko.

## Toxikotasuna

Dieldrinaren erdibizitza lurzoruan 5 urtekoa da. Halaber, aldrina intsektizida oso azkar bihurtzen da dieldrina eta, ondorioz, ingurugiroan dagoen dieldrina-kontzentrazioa handiagoa da erabilerak aditzera emango lukeena baino.
Dieldrina oso toxikoa da arrainentzat eta ur-bizidunentzat, igelentzako bereziki beren enbrioiek bizkarrezurraren deformazioak izan baititzakete dieldrina-kontzentrazio oso txikitan ere.
Dieldrina lipodisolbagarria da eta gantzetan metatzen da. gainera kate trofikoan gora kontzentrazioa handitu egiten da. Gizakiongan ere aurkitu izan da.
Iraupen luzeko dieldrina-esposizioak, baxuak izan arren, gizakiongan buruko minak, zorabioak, suminkortasuna, botagura eta muskulu-espasmoak eragiten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Dieldrin» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-10).
* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2024-10-10).
* ↑ Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. .
* ↑ Tedder, John M.; Nechvatal, Antony; Jubb, A. H.. (1975). Industrial products. Wiley ISBN 978-0-471-85014-4. (Noiz kontsultatua: 2024-10-10).
* ↑ Pang, Shimei; Lin, Ziqiu; Li, Jiayi; Zhang, Yuming; Mishra, Sandhya; Bhatt, Pankaj; Chen, Shaohua. (2022-03-29). «Microbial Degradation of Aldrin and Dieldrin: Mechanisms and Biochemical Pathways» Frontiers in Microbiology 13: 713375. doi:10.3389/fmicb.2022.713375. ISSN 1664-302X. PMID 35422769. PMC 9002305. (Noiz kontsultatua: 2024-10-10).
* ↑ «Aldrin/Dieldrin | ToxFAQs™ | ATSDR» wwwn.cdc.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-10).

## Ikus, gainera

* Aldrina
* Endrina

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423992
* Multimedia: Dieldrin / Q423992
# Endosulfan

Endosulfana konposatu organikoa da, C$_9$H$_6$Cl$_6$O$_3$S formula duena organokloratuen familiakoa. Endosulfana sulfito ester ziklikoa da. Endosulfanak bi estereoisomero ditu: α- eta β-endosulfana Solido marroixka da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria ohiko disolbatzaile organikoetan. Intsektizida eta akarizida gisa baliatu izan da.
Endosulfana poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta usatzea debekatzen zuen 2011ean hainbat salbuesoenekin, izurriak kontrolatzea esaterako.

## Sintesia

Endosulfana Diels-Alder erreakzio bati jarraituz sintetizatzen da. Hexakloroziklopentadienoak cis-buten-1,4-diolarekin erreakzionatzen du eta segidan tionil kloruroa eransten zaio. Emaitza bi estereoisomeroen nahastea da, 7;3 ratioan. α-Endosulfana β-endosulfana baino egonkorragoa denez, atzen hau, astiro bada ere α-isomero bihurtzen da.

## Erabilera

Endosulfanak erabilera zabala izan du nekazaritzan mota askotako zomorroak kontrolatzeko: euli zuriak, landare-zorriak, txitxarrak, patata-zomorroak eta aza-jendearen harrak. Erleentzat toxikoa da.

## Toxikotasuna

Endosulfana xenoestrogeno bat da, alegia estrogenoa mimetizatzen duela eta, ondorioz, disruptore endokrinoa da. Halaber, neurotoxikoa da intsektu zein ugaztunentzat.
Erabilera zabala izan duenez ingurunean oso hedatuta dago eta ia edonon topa daiteke baita Artikoan eta Antartikan ere. Arrainetan biometatzeko joera du eta horiek jaten dituzten animalienganaino irits daiteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Endosulfan» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-12).
* ↑ Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. .
* ↑ (Ingelesez) Wiley-VCH, ed. (2003-03-11). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley doi:10.1002/14356007.a14_263. ISBN 978-3-527-30385-4. (Noiz kontsultatua: 2024-10-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q424208
* Multimedia: Endosulfan / Q424208
# Nonilfenol

Nonilfenolak alkilfenolen familiarekin lotutako gai elkartu organikoen familia bat dira, ia esklusiboki alkilfenol etoxilatoak ekoizteko manufakturatutako prestakin kimiko ez-halogenatuak, surfaktatzaile ez-ionikoen talde bat.
Nonilfenolak garbigarriak ekoizteko erabiltzen dituzte batez ere, hala nola detergenteak eta, neurri txikiagoan, pestizidak, erretxinak, meatzaritzako gai elkartu osagarriak, etab.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Morales González M.C. Mendoza Olivares D. Amézquita López F.J.. (2017). «Estudio espectrofotométrico de nonilfenol en productos de limpieza» Jóvenes en la ciencia 3.

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q416769
* Multimedia: Nonylphenol / Q416769
# Polibromatutako difenil eter

Polibromatutako difenil eterrak konposatu organikoen talde bat da, ezaugarri nagusia duena fenilo taldeen hidrogeno-atomo batzuk bromoz ordezkatuta egotea. Guztira 209 konposatuk osatzen dute taldea. Horietako batzuk sua atzeratzeko gehigarri gisa baliatu ditu plastikoen industriak eta ehungintzak 1970ko hamarkadatik hasita 2010 inguru arte.
Guztiek ingurune-arazoak sortzen dituzte eta toxikoak dira. Polibromatutako difenil eterrak poluitzaile organiko iraunkorrak dira. Ingurunean luze irauteaz gainera, bizidunengan biometatu egiten dira lipodisolbagarriak direla eta gantzetan metatzen direlako. Disruptore endokrinoak dira.
Hauek dira erabilienak eta hirura Stockholmeko Hitzarmenean zerrendatzen dira.
* Pentabromodifenil eterra
* Oktabromodifenil eterra
* Dekabromodifenil eterra
Dena dela, prestakuntza komertzialak polibromatutako difenik eterren nahasteak dira, konposatu zehatz baten izenarekin izendatzen badira ere. Adibidez oktabromodifenil eter izenez saldu izan dena, nagusiki hexabromodifenil eterraz eta heptabromodifenil eterraz osatuta dago.

## Erreferentziak

* ↑ Darnerud, P O; Eriksen, G S; Jóhannesson, T; Larsen, P B; Viluksela, M. (2001-03). «Polybrominated diphenyl ethers: occurrence, dietary exposure, and toxicology.» Environmental Health Perspectives 109 (Suppl 1): 49–68. ISSN 0091-6765. PMID 11250805. PMC 1240542. (Noiz kontsultatua: 2024-10-14).
* ↑ TOXICOLOGICAL PROFILE FOR POLYBROMINATED DIPHENYL ETHERS (PBDEs. .
* ↑ Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q205944
* Multimedia: Polybrominated diphenyl ethers / Q205944
# Oktabromodifenil eter

Oktabromodifenil eterra konposatu organikoa da C$_{12}$H$_2$Br$_8$O formula duena, eter fenilikoen taldekoa eta organobromatuen familiakoa.
Dena dela, Oktabromodifenil eter izenarekin ezagutzen da merkatuan difenil eter polibromatuen nahaste bat non hexabromodifenil eterra eta heptabromodifenil eterra osagai nagusiak diren. Nahaste hori usatu izan du plastikoen industriak sua atzeratzeko gehigarri gisa antimonio trioxidoarekin batera tresna elektriko eta elektronikoak gordetzeko bildukiak egiteko, bereziki akrilonitriko-butadieno-estireno kopolimeroarekin.
Oktabromodifenil eter komertziala poluitzaile organiko iraunkorra da. Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen. Europar Batasunak 2003an ezarri zuen erabiltzeko debekua.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Octabromodiphenyl ether» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-14).
* ↑ The new POPs under the Stockholm Convention. .
* ↑ (Ingelesez) «Directive - 2003/11 - EN - EUR-Lex» eur-lex.europa.eu (Noiz kontsultatua: 2024-10-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57083698
# 1,2,3,6,9,10-Hexabromoziklododekano

1,2,5,6,9,10-hexabromoziklododekanoa konposatu organikoa da C$_{12}$H$_{18}$Br$_6$ formula duena, alkano ziklikoen taldekoa eta organobromatuen familiakoa. 16 estereoisomero ditu. Olioa edo solidoa da estereoisomeroaren arabera.
1,2,5,6,9,10-hexabromoziklododekanoa poluitzaile organiko iraunkorra da. Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatzen zuen 2013an.

## Sintesia

1,2,5,6,9,10-hexabromoziklododekanoa trans,trans,zis-1,5,9-ziklododekatrienoa bromoz tratatuz sintetizatzen da. Estereoisomeroen nahaste bat lortzen da. Produktu komertziala isomero solidoen nahastea izaten da.

## Erabilera

Eraikuntzan isolatzaile termiko moduan baliatzen diren poliestirenozko aparretan sua atzeratzeko agente moduan baliatu da nagusiki.

## Toxikotasuna

Oso iraunkorra da ingurunean eta biometatzeko joera handia du. Uretako bizidunentzat oso toxikoa da. Disruptore endokrinotzat jotzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «1,2,5,6,9,10-Hexabromocyclododecane» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-13).
* 1 2 Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. .
* ↑ Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. 6th ed.. Wiley-VCH Verlag GmbH & Co..
* ↑ «1,2,5,6,9,10-Hexabromocyclododecane - Hazardous Agents | Haz-Map» haz-map.com (Noiz kontsultatua: 2024-10-13).
* Datuak: Q420301
* Multimedia: Hexabromocyclododecanes / Q420301
# Tiroko gorrindola

Tiroko gorrindola edo Tiroko purpura (antzinako grezieraz: πορφύρα porphúra, latinez: purpura) baita ere Erret gorrindola edota Inperio gorrindola, tindagai natural gorrindola da. Feniziako Tiro hiriaren izena darama, gaur egun Libanon dagoena. Muricidae familiako hainbat itsas barraskilo espeziek jariatzen dute. 9.000 itsas barraskilo behar ziren tindagaiaren gramo bakarra ateratzeko eta luxuzko produktua izan zen.

## Historia

K.a. 1570 urtearen inguruan hasi ziren feniziarrak tindagai hau erabiltzen eta 1200 urtearen inguruan ekoizpena nabarmen handitu zuten. Greziarrek eta erromatarrek k.o. 1453 artean jarraitu zuten tindagaia ekoizten. Antzinako idatzietan jaso denez tina handietan pilatzen ziren itsas barraskiloak desegiten joan zitezen eta kirats izugarria izaten omen zen lantegietan.
Pigmentua oso garestia zen eta botere eta aberastasunarekin lotzen zen. Teoponpo historiagileak (K.a. IV. mendea) idatzi zuen Kolofon hirian tindatzeko purpurak haren pisua zilarretan balio zuela. Errege eta enperadoreen kolorea bihurtu zen, eta ondorengo mendeetan Eliza Katolikoko kardinalek ere erabili zuten.

## Ekoizpena

Hainbat itsas barraskilo haragijalek jariatzen dute zakatzen azpian duten guruin baten bidez. Harrapakina harrapatzeko erabiltzen dute, bai eta arrautza multzoak estaltzeko ere, mikroorganismoek erasotu ez ditzaten. Harraparien aurrean babesteko ere jariatzen dute sustantzia, gizakiek harrapatu behar dituztenean adibidez.
Tindagaia bromodun konposatu organiko bat da, 6,6′-Dibromoindigoa. Horrelako konposatuak algatan aurkitzea ohikoa da baina animalietan oso urri aurkitzen da. Tiroko gorrindolak higadurarekiko erresistentzia handia du eta oso nekez galtzen du kolorea. Jantziak ordea ez dira ongi mantentzen, ehuna bera desegiten baita denborarekin.
Tiroko gorrindolaren ekoizpenean Bolinus brandaris, Hexaplex trunculus eta Stramonita haemastoma espezieak erabiltzen ziren batez ere. Tiroko gorrindolaren gramo bat lortzeko 9.000 itsas barraskilo erabili behar ziren.

## Iruditegia

* Justiniano I.a bizantziar enperadorea Tiroko gorrindolaz jantzia eta perla ugari soinean daramala.
* Bolinus brandaris itsas barraskiloa.

## Erreferentziak

* 1 2 St Clair K. (2016). The Secret Lives of Colour. London: John Murray., 162–164 or. ISBN 9781473630819..
* ↑ «University of Wollongong Public View» web.archive.org 2007-08-30 (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).
* ↑ (Ingelesez) McGovern, Patrick E.; Michel, R. H.. (1990-05-01). «Royal Purple dye: the chemical reconstruction of the ancient Mediterranean industry» Accounts of Chemical Research 23 (5): 152–158. doi:10.1021/ar00173a006. ISSN 0001-4842. (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).
* ↑ (Ingelesez) Ziderman, I Irving. (1986-06). «Purple Dyes Made from Shellfish in Antiquity» Review of Progress in Coloration and Related Topics 16 (1): 46–52. doi:10.1111/j.1478-4408.1986.tb03743.x. ISSN 0557-9325. (Noiz kontsultatua: 2023-08-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5180360
* Multimedia: Phoenician purple / Q5180360
# Heptakloro

Heptakloroa konposatu organikoa da, C$_{10}$H$_5$Cl$_7$ formula duena organokloratuen familiakoa. Solido zuria da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria ohiko disolbatzaile organikoetan. Intsektizida eta akarizida gisa baliatu izan da.
Heptakloroa poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta usatzea debekatzen du.

## Sintesia

Heptakloroa Diels-Alder erreakzio bati jarraituz sintetizatzen da. Hexakloroziklopentadienoak zikllopentadienoarekin erreakzionarazten du eta segidan hidrogeno kloruroa eransten zaio aluminio trikloruroaren presentzian.
Erreakzioaren emaitza heptakloroaren enantiomeroen nahastea eta hainbat ezpurutasun da. Ezpurutasunen artean klordanoaren isomeroak aipa daitezke emaitzaren % 20a izatera ailega daitezkeenak.

## Erabilera

Intsektizida gisa asko erabili da etxe eta eraikiinak eta uztak, artoa eta zekaleak bereziki, tratatzeko.

## Toxikotasuna

Heptakloroa ugaztunen nerbio-sistema zentralarentzat eta gibelarentzat toxikoa da. Toxikapena irentsiz, arnastuz edo larruazalean zehar xurgatuta gerta daiteke.
Lipodisolobagarria da eta gantzetan metatzen da. Ondorioz, kate trofikoan gora joan ahala metatutako heptakloro-kantitatea handituz joaten da.
Ingurunean heptakloroa nahikoa azkar heptakloro epoxido bihurtzen da. Alabaina, ondorioak antzekoak dira eta ingurunean denbora luzeagoz irauten du. Iparrameriketako hainbat hegazti-espezieren urritzearekin lotu izan da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Heptachlor» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-13).
* 1 2 Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. .
* ↑ Plimmer, J. R., ed. (2003). The Encyclopedia of Agrochemicals, Volume 3.. John Wiley & Sons.
* ↑ (Alemanez) «Opinion of the Scientific Panel on contaminants in the food chain [CONTAM related heptachlor as an undesirable substance in animal feed | EFSA»] www.efsa.europa.eu 2007-06-05 (Noiz kontsultatua: 2024-10-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q417891
* Multimedia: Heptachlor / Q417891
# National Geographic Society

National Geographic Society edo Geografia Elkarte Nazionala 1888an sortu zuten Washingtonen, Estatu Batuetan, ezagutza geografikoa antolatu eta zabaltzeko asmoa zuten 33 adituk. Gardnier Greene Hubbard izan zen elkartearen lehen presidentea, eta bere suina, Alexander Graham Bell, izan zen bere ondorengoa.
Bere helburua geografia eta munduaren ezagutza orokorra gizarteratzea eta hedatzea da. Honetarako esploraziorako bekak eskaintzen ditu eta hilabetero National Geographic aldizkaria kaleratzen du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q167186
* Multimedia: National Geographic Society / Q167186
# Udaberri isila

Udaberri isila (ingelesez: Silent Spring) Rachel Carsonen ingurumen-zientzien alorreko liburua da. 1962ko irailaren 27an argitaratu zen liburua lehen aldiz, eta DDTak, erabilpen oso zabaleko intsektizidak, neurririk gabe erabiltzeak ingurumenean eragindako kaltea dokumentatu zuen. Carsonek industria kimikoari desinformazioa zabaltzea leporatu zion, eta funtzionario publikoei, berriz, industriaren marketin erreklamazioak ezbairik gabe onartzea.
Carson 1950eko hamarkadan ingurumen-arazoei buruz ikertzen hasi zen, batez ere pestizida sintetikoek eragiten zituztenei buruz. Ikerketaren emaitza Udaberri isila obra izan zen, zeinak AEBetako iritzi publikoari ingurumen-kezka piztu zioni.
Liburuak enpresa kimikoen aurkakotasun bortitz batekin egin zuen topo, baina iritzi publikoa astindu zuen eta AEBen pestizidei buruzko politika aldaraztea ekarri zuen, besteak beste, DDTa debekatzea nekazaritzan erabiltzeko. Halaber, AEBetako Ingurumenaren Babeserako Agentzia (EPA) sortzera eraman zuen bulkada eragin zuen.
2006an, Udaberri isila inoizko 25 liburu zientifiko handienetako bat izendatu zuten Discover aldizkariko editoreek.
Euskarazko lehen edizioa 2007an egin zuen Klasikoak bildumak.

## Erreferentziak

* ↑ Etxebeste Aduriz, Egoitz. (2023-06-01). Rachel Carson: Krisi ekologikoaren lehen notak. Zientzia.eus.
* ↑ (Ingelesez) «25 Greatest Science Books of All Time» Discover Magazine (Noiz kontsultatua: 2024-10-09).
* ↑ Carson, Rachel (itzultzailea: Lurdes Rada). (2007). Udaberri isila. Bilbo: Klasikoak ISBN 84-96455-21-1..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q591623
# Dikofol

Dikofola edo 2,2,2-trikloro-1,1-bis(4-klorofenil)etanola konposatu organikoa da, (ClC$_6$H$_4$)$_2$C(OH)CCl$_3$ formula duena organokloratuen familiakoa. Alkohol tertziarioa da. Bi isomero ditu p,p'-dikofola eta o,p'-dikofola. Egoera puruan solido kristalino zuria da. Dikofol teknikoa olio marroixka da % 80-85 p,p'-dikofolez, % 15-20 o,p'-dikofolez eta 18 bat ezpurutasunez osatutakoa, tartean DDTa..
Dikofolak DDTaren oso antzeko egitura du. Diferentzia bakarra da dikofolaren hidroxilo taldea hidrogeno batez ordezkatuta dagoela DDTan.
Dikofola akarizida gisa baliatu izan da. Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak 2019n dikofola fabrikatzea debekatu zuen.

## Sintesia

Dikofola sintetiza daiteke klorofenetola kloratuz edo DDTa partez hidrolizatuz. Atzen prozesu honetan azido formikoa (% 80-90ko kontzentraziokoa) usatzen da erreaktibo gisa azido sulfonikoaren presentzian 120-125 C-tan.

## Ingurugiro-eragina eta toxikotasuna

Dikofolak ingurugiroan eta bizidunengan eragin kaltegarria du. Esan bezala poluitzaile organiko iraunkorra da, ingurunean luze irauten duena eta erraz barreiatzen dena uraren bidez. Halaber, izaki bizidunengan metatu egiten da lipodisolbagarria delako.
Dikofolarekiko esposizio luze edo errepikatuak larruazalaren narritadura eragin dezake eta nerbio-axoietan zeharreko nerbio-transmisioen hiperestimulazioa. Dikofola oso toxikoa da arrainentzat eta uretako ornogabeentzat. Hegaztien kasuan arrautza-oskola mehetzeari eta ugalkortasuna murrizteari lotuta dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Dicofol» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-09).
* 1 2 Dicofol. Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants.
* ↑ Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. 6th ed.Vol 1. Wiley-VCH Verlag GmbH & Co, 103 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q418183
* Multimedia: Dicofol / Q418183
# Deklorano plus

Deklorano plusa konposatu organiko poliziklikoa, C$_{18}$H$_{12}$Cl$_{12}$ formula duena organokloratuen familiakoa. Solido kristalino kolorgea da.
Sua atzeratzeko produktu gisa erabili izan da.
Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak 2023n deklorano plusa fabrikatzea eta saltzea debekatu zuen.

## Sintesia

Diels-Alder erreakzio bati jarraituta prestatzen da bi baliokide hexakloropentadieno baliokide bat ziklooktaienorekin erreakzionaraziz. Bi isomero eratzen dira, sin eta anti, 1:3 ratioan.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Dechlorane Plus» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-08).
* ↑ Governments accelerate action and take bold decisions to address pollution from chemicals and wastes. .
* ↑ Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants. .
* ↑ (Ingelesez) Sverko, Ed; Tomy, Gregg T.; Reiner, Eric J.; Li, Yi-Fan; McCarry, Brian E.; Arnot, Jon A.; Law, Robin J.; Hites, Ronald A.. (2011-06-15). «Dechlorane Plus and Related Compounds in the Environment: A Review» Environmental Science & Technology 45 (12): 5088–5098. doi:10.1021/es2003028. ISSN 0013-936X. (Noiz kontsultatua: 2024-10-08).
* ↑ Garcia, J. Gabriel; Fronczek, Frank R.; McLaughlin, Mark L.. (1991-07-08). «Tandem reverse-electron-demand diels-alder reactions of 1,5-cyclooctadiene.» Tetrahedron Letters 32 (28): 3289–3292. doi:10.1016/S0040-4039(00)92688-1. ISSN 0040-4039. (Noiz kontsultatua: 2024-10-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5249126
# Triklorobentzeno

Triklorobentzenoa konposatu organiko aromatikoa da, C$_6$H$_3$Cl$_3$ formula duena organokloratuen familiakoa. Hiru isomero ditu: 1,2,3-triklorobentzenoa, 1,2,4-triklorobentzenoa eta 1,3,5-triklorobentzenoa. Hirurak produktu sintetikoak dira.
1,2,3- eta 1,3,5- isomeroak solido kolorgeak dira. 1,2,4-triklorobentzenoa olio kolorgea. da.
| 1,2,3-triklorobentzenoa | 1,2,4-triklorobentzenoa | 1,3,5-triklorbentzenoa |

## Erabilera

Triklorobentzenoak disolbatzaile eta beste konposatu batzuk sintetizatzeko erreakzio-bitarteko gisa baliatu izan dira nagusiki. 1,2,4-triklorobentzenoa kantitate handitan produzitzen da eta olioak, argizariak, erretxinak, koipeak eta kautxua disolbatzeko baliatzen da. Tinduak ekoizteko ere baliatzen da.
1,2,3-triklorobentzenoa eta 1,3,5-triklorobentzenoa gutxiago fabrikatzen dira eta erabilera mugatuagoak dituzte. Lehena intsektizida eta disolbatzaile gisa baliatzen da eta bigarrena, disolbatzaile moduan nagusiki.

## Sintesia

1,2,4-triklorobentzenoa bentzenoaren klorazioaren emaitza nagusia da, erreakzio-baldintzak egoki kontrolatzen badira. Halaber, 1,4-diklorobentzenoaren klorazioaren emaitza bakarra da ia. Gainera, hexakloroziklohexanoaren deshidroklorazioaren produktu nagusia da % 70-85, gainerako % 15-30 1,2,3-triklorobentzenoa delarik.
1,3,5-triklorobentzenoa ez da sintetizatzen bentzenoa kloratuz. Aitzitik, Sandmeyeren erreakzioaren bidez prestatzen da 3,5-dikloroanilinatik abiatuz.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «1,2,3-Trichlorobenzene» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «1,2,4-Trichlorobenzene» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «1,3,5-Trichlorobenzene» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).
* 1 2 (Ingelesez) Wiley-VCH, ed. (2003-03-11). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley doi:10.1002/14356007.o06_o03. ISBN 978-3-527-30385-4. (Noiz kontsultatua: 2024-10-07).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q411921
* Multimedia: Trichlorobenzenes / Q411921
# Klorobentzeno

Klorobentzeno edo fenil kloruroa (C$_6$H$_5$Cl) bentzenotik eratorritako gai konposatua da. Klorobentzenoaren molekulan kloro atomo batek hartu du hidrogeno atomo baten lekua. Kloroa bentzenoarekin erreakzionaraziz lortzen da burdina katalizatzaile gisa erabilita. Isurkari gardena, koloregabea eta sukoia da, almendra usainekoa. Irakite puntua: 131,6 °C. Disolbatzaile modura erabiltzen da, eta laken, pinturen, bernizen eta botikako beste gai askoren osagaia da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013/2/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q407768
* Multimedia: Chlorobenzene / Q407768
# Dekabromodifenil eter

Dekabromodifenil eterra, konposatu organikoa da, C$_{12}$ Br$_{10}$O formula duena, organobromatuen familiakoa da eta polibromatutako difenil eterren multzokoa. Solido zurixka da.
Neurotoxinatzat jotzen da. Begiak, arnasbideak, larruazala eta mukosak narritatzen ditu.
Gainerako prolibromatutako difenil eterren moduan sugarrak aurrera egitea eragozten du. Ondorioz, kontsumo-produktu askotan ezarri zen 1970tik aurrera arriskurik gabea zela uste baitzen, sofa eta eserleku etsenplurako. Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2017an salbuespen batzuk ezarrita.

## Sintesia

Dekabromodifenil eterra sintetizatzen da difenil eterra bromatuz Lewisen azido bat katalizatzaile gisa usatuz.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Decabromodiphenyl oxide» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-10-06).
* 1 2 «decabromodiphenyl ether (CHEBI:82436)» www.ebi.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2024-10-06).
* ↑ «Decabromodiphenyl ether - Hazardous Agents | Haz-Map» haz-map.com (Noiz kontsultatua: 2024-10-06).
* ↑ Decabromodiphenyl ether. .
* ↑ Gerhartz, W. (exec ed.). (1985). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. 5th ed.. VCH Publishers.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q905868