# Leioako hizkera

Leioako hizkera (Leyoáko berbeté) Leioan hitz egiten den bizkaieraren ipar-sartaldeko (Uribe Kosta, Txorierri eta Mungialdea) azpieuskalkiaren aldaera da. Leioako hizkera Uribe Kostako eta Txorierri sartaldeko aldaeren tarteko berbeta da, Getxo eta Berangokoenen oso antzekoa.

## Hizkeraren erabilera
### Herria

Leioa Bizkaiko udalerri bat da, Bilboko itsasadarraren eskoialdean kokatua. 2016. urtean 30.793 biztanle zeuzkan, % 21,8 euskaldunak, baina bertako jatorrizko hizkera erabiltzen dutenak askoz gutxiago dira, belaunaldien arteko hizkuntzaren transmisioak etendura handia eduki baitu.
Izan ere, XX. gizaldian izandako kultura-aldaketek eta Espainiako erdaldunen etorrera gehiegizkoak Leioako hizkera agoniara eroan dute. Edozelan ere, hizkerari baserri-giroan bizirik eutsi zaio, XX. gizaldian gertatutako ekonomia-aldaketen eraginez baserriko jarduerak baztertuta geratu badira ere. Horrez gain, Leioako jatorrizko biztanleen ondorengo batzuk ere jakin dakite herriko berbeta.
| « | Uribe Kostako euskera da Euskal Herriko diferenteena, beste euskalkiakaz alderatute daun aldaketa bolumenagatik | » |
| —Koldo Zuazo |||
Leioako udalak zenbait neurri hartu izan ditu hizkera biltzeko eta zabaltzeko, hari buruzko idaztiak argitaratzen lagunduz.

## Fonologia
### Bokalak

-a bokalean amaitzen diren berbak artikuluarekin batzen direnean -a + a > -é egiten da (e. b. neska > neské; alaba > alabé). Osterantzean, artikulua guztiz asimilatzen da, esate baterako etze 'etxe' horrela jokatzen da: absolutiboan etze 'etxea'; ergatiboan etzek 'etxeak'; datiboan etzeri 'etxeari'; genitiboan etzen 'etxearen'; destinatiboan etzéntzako 'etxearentzako'; soziatiboan etzéas 'etxeagaz' etab. Berebat, iturri 'iturria'; baso 'basoa' eta buru 'burua' absolutibo singularreko moldeak dira -i, -o eta -u amaieradun berbetan. Arau horrek, edozelan ere, salbuespen bi dauzka. Alde batetik, artikuluaren asimiliazioa ez da silaba bakarreko berbetan ematez: bea 'behea'; kea 'kea'; loa 'loa'; edo mea 'mehea' esaten da (sube 'sua' [halandaze, subete 'suete']; txube 'txua' silaba bakarreko berbetan -b- sartzen zaie artikuluaren aurretik). Beste aldetik, -ai, -ei eta -oi diptongoetan amaitutako berbetan ere ez da asimilaziorik ematen (e. b. gaztaie 'gaztaia'; burneie 'burnia'; sasoia 'sasoia').
-oa > -o egiten da jon 'joan' (e. b. no 'noa'; o 'hoa'; do 'doa'; gos 'goaz') eta eron 'eroan' (e. b. dárot 'daroat'; dárosu 'daroazu'; dáres 'daroatzate') aditzen orainaldiko adizkietan.
-i galtzeko joera dago partizipioetan, gehienbat silaba bitik gorakoak direnean eta i bokalaren aurrean l, n, r eta s kontsonanteak daudenean ibil san 'ibili zen'; ímingo 'ipiniko'; iger dosu 'igartzen duzu' eta ukus dona 'ikusi dun'.
i eta u bokalen ostean a > e bihurtzea orokortua dago (e. b. bátzuten 'batzuetan'; níes 'nigaz'; nórtzuntzeko 'nortzuentzako'; karidede 'karitate'; ostikeda 'ostikada'; apur bet 'apur bat'; kendúte 'kenduta'). i - a/e > i - i egiteko joerak indar handirik eduki ez arrik, ikisi 'ikasi'; iribitu 'irabiatu'; irikin 'irakin' eta irigi 'ireki' moldeak agertzen dira.
u- dago ondorengo hamaika berbon hasieran: uger 'igeri'; ukutu 'ikutu'; ukusi 'ikusi'; ulle 'ile'; untze 'iltze'; uri 'hiri'; urten 'irten'; urun 'irin'; usen 'izen'; úsen 'izain' eta ugelario 'igel' berbaren aldaera. r dardarkari azkarraren aurrean e > a ematen da honako berbotan: bardin 'berdin'; barri 'berri'; txarri 'txerri'; akar 'aker'; garri 'gerri'; garnu 'gernu'; asarre 'haserre' eta bastar 'bazter'. Berba amaieran -ain diptongoa -an egiten da (e. b. erran 'errain'; espan 'ezpain'; gan 'gain'; laban 'labain'; san 'zain'). Berba amaieran -un -uin eta -in amaikiei nagusitzen zaie (mun 'muin'; lurrun 'lurrin').
Leioan ez daukate ia indarrik -eu- > -au- (e. b. auli 'euli'; áuskera 'euskera'; sauk 'zeuk'; daust (< deust) 'dit') eta -ei- > -ai- (e. b. baye 'behia'; gáyena 'gehiena'; ogai 'hogei'; Layoá 'Leioa') egiteko joerek, baina, Getxon eta Berangon orokorrak dira.

### Kontsonanteak

[j] ahoskera dago berba euskaldunen hasieran (e. b. yai 'jai'; yainko 'jainko'; yakin 'jakin'; yarámon 'jaramon'; yaube 'jabe'; yáyo 'jaio'; yosi 'josi'), bai eta erdal jatorriko berba batzuetan ere (e. b. yaboi 'xaboi'; yántza 'dantza'; yárre 'pitxer'; yoko 'joko'). Erdaratik hartutako maileguetan [x] ahoskatzen da gehienetan: jénero, jénte, jubilasino. NOR-NORI saileko iraganaldiko eta hitanoko adizkietan ere y- esaten da: yákiten 'zitzaidan'; yákion 'zitzaion'; yákiun 'zitzaigun'; yok 'dik'; yotena 'dinat'.
Lau txistukariak bitara ekarriak daude: s eta z > s (e. b. gaste 'gazte'; asa 'aza') eta ts eta tz > tz (e. b. utz 'huts') egiten dira. Halandaze, asi 'hasi/hazi' eta atzo 'atzo/atso' esaten dira.
Leioan t ez da bustitzen; l eta n bustitzea ez dago orokortua, baina adibide franko topa litezke: bagílle 'bagila'; eskilléra 'eskailera'; ollo 'oilo'; salle 'saila'; arrañe 'arraina'; giñar 'txilar'; giñárrabe 'aitaginarreba'; iños 'inoiz'; iñurri 'inurri'; señe 'seina'; uñe 'oina'.
i + z > x eta i + tz > tx egiten da, esaterako, axe 'haize'; bixer 'bizar'; bixi 'bizi'; dakixu 'dakizu'; elexe (< eleiza) 'eliza'; gixon 'gizon'; gox 'goiz'; ixen 'izan'; ixeko 'izeko'; keríxa (< kereiza) 'gerezi'; aretx (< hareitz) 'haritz'; atx 'haitz'; atxine 'antzina'; eretxi (< ereitzi) 'iritzi'; gatx 'gaitz'; urretx (< urreitz) 'hurritz'. Berba hasierako tx- agertzen den bustidura adierazkorra bakarra izan da (e. b. txérpa 'erpe'; tximeldu 'zimeldu'; tximur 'zimur'; txipristin 'zipristin').
Antzina sudurkaria zen i bokalaren ostean n/ñ kontsonantea garatu da: erdal «-(c)ión» > -zino (e. b. aksino 'akzio'; ilusino 'ilusio'; osesino 'obsesio'; pensino 'pentsio'); *io-ren adizkietan (e. b. dinot 'diot'; dinok 'diok'; dinu 'diogu'; dinosue 'diozue'; dineude 'diote'; dinostesu 'diostazu').
Bere 'ere'; busterri 'uztarri' eta girrintzi 'irrintzi' berbei hasieran herskaria erantsita daukate. Abasuse 'babazuza'; amotz 'kamuts'; odolgi 'goroldio'; okotz 'kokots' eta iko 'piku' berbek ez daroate herskaririk hasieran. Hasieran herskari ahoskabea daukate ondorengo berbok: keríxe 'gerezi'; korotz 'gorotz'; kurtze 'gurutze'; parkatu 'barkatu'; pekatu 'bekatu' eta tórre 'dorre'; hasieran, ostera, herkari ahostuna dago bitz 'bits'; górta 'korta' eta girten 'kirten' berbetan. l eta n ostean t eta p gorde dira erdaratik hartutako hiru mailegu hauetan: altara 'aldare'; dénpora 'denbora' eta jénte 'jende'. Herskarien arteko txandakatzeak ematen dira berba batzuetan (e. b. aista 'ahizpa'; kunpúlle 'tipula'; lebatz 'legatz'; gei 'dei'; dusti 'guzti'). Berebat, berba batzuen hasieran b- eta m- txandakatzen dira, esaterako, makállo 'bakailao' eta berinde 'askari'. -k- ondorengo berbetan galtzen da: sélau 'zelako'; edosélau 'edozelako'; esélau 'ezelako'; ólau 'holako'; álau 'halako'; lau 'lako' (honakoak dira neurria adierazteko berbon kideak: sélaseko 'zelaseko'; edosélaseko 'edozelaseko'; esélaseko 'ezelaseko'; ólaseko 'holaseko'; álaseko 'halaseko'; laseko).
l, n eta r kontsonanteetan amaitzen diren berben ostean z- daukaten adizkiak agertzen direnean, txistukari frikaria (s) ahoskatzen da, ez afrikatua (tz) il siren 'hil ziren' (ez il tziren). Ez partikula hasieran z- daukan adizki batekin elkartzen denean ere frikaria (s) ahoskatzeko joera dago esan 'ez zen' (ez etzan).
l > r egiteko joera dago kontsonante baten aurrean (e. b. aurki 'aulki'; orío 'olio'). -r- -d- eginda agertzen da bedar 'belar'; edur 'elur'; ider 'ilar' eta sider 'zilar' berbetan. n- > l- bihurtzea ematen da narru 'larru' berban.

### Azentua

Leioan azentua talde fonologikoaren azken silaban egon ohi da (e. b. laguné 'laguna'; lagunerí 'lagunari'; lagun ederrá; gure lagun ederrarí). Ipar Uribeko herrien izenetan azken silaban azentua agertzen da: Barriké 'Barrika'; Berangó; Fiké 'Fika'; Getxó; Larrabetzú; Leioá; Lesamá 'Lezama'; Plentzí 'Plentzia'. Edozelan ere, azentu berezia daukaten berba nahia dago, hiru multzotan bereiz litezkeenak. Lehenik, erdaratik hartutako maileguak: ábi 'habia'; ántzar; dénpora; íngiru 'inguru'; kánpo; kollára 'koilara'; lándare; léku; sékule 'sekula'; sapátu; doméka... Bigarrenik, berba elkartu eta eratorriak: áitite/ámoma 'aitite/amama'; árenegun 'herenegun'; éuskera/érdera 'euskara/erdara'; egústen/éguen 'asteazken/ostegun'; bákarrik; báserri; bátzuk; bérbeta/ólgeta 'hizkuntza/jolas'; béskari; édari/yánari 'edari/janari'; bíllusik/óñutzik 'biluzik/oinutsik'; étzondo/étzalde/étzoste 'etxondo/etxalde/etxoste'; gíau/lélau 'gehiago/lehenago'; índaba 'indaba'; lárregi 'gehiegi'; nónor/nónok/nónon/nónora/nónos 'nor edo nor/nork edo nork/ non edo non/nora edo nora/noiz edo noiz'; okéran 'okaran'; óllar 'oilar'; úñetako 'oinetako'; sálgai; sábalik; sútunik; sélau 'zelako'... Azkenik, azalpen garbirik bako eredu batzuk ere badaude: árruntze 'arrautza'; árte/árteko/ártera/ártetik; ásau 'asago'; átze/áurre; béste; Bílbo; Bískaya 'Bizkaia'; égi 'egia'; egúski 'eguzki'; ínglaterra 'Ingalaterra'; iñúrri 'inurri'; múskerra; órrotz 'orratz'; kókolo; papau 'mozolo'; txístu...

#### Azentu bereizgarria

Azentua singularra eta plurala bereizteko balio du:
etze 'etxe' berbaren jokabidea :
| | Singularra | Plurala |
| Absolutiboa (NOR) Ergatiboa (NORK) Datiboa (NORI) Genitiboa (NOREN) Destinatiboa (NORENTZAKO) Soziatiboa (NOREGAZ) | etze etzek etzeri etzen etzéntzako etzéas | étzek étzek étzeri étzen étzentzako étzekaz |
Erakusleetan ere azentua da bereizgarri (e. b. onek 'honek'; orrek 'horrek'; arek 'hark' ergatibo singularrean; eta ónek 'hauek'; órrek 'horiek'; áik 'haiek' pluralean).
Azentuak esangura banako berbak ere bereizten ditu:
| arra 'emea ez dena' aste 'zapi egun' onena 'honena' usena 'izena' | vs vs vs vs | árra 'neurri unitatea' áste 'hastea' ónena 'onena / hauena' úsena 'izain' |
Era berean, azentuak bereizten du ba- baiezkoa eta baldintzazkoa: badatór esnedune (baiezkoa) eta esnedune bádator (baldintzazkoa); eadabíl menditi (baiezkoa) eta menditi bádabil (baldintzazkoa); badao/bádao 'badago'; badaki/bádaki 'badaki'; badeko/bádeko 'badauka'... Salbuespen bakarra jon 'joan'-en adizkiak dira: bádo/bádo 'badoa'; básos/básos 'bazoaz'... Aginterako adizkiek ere azentua daukate: elexéti datórrela ukus dot 'elizatik datorrela ikusi dut' (denborazkoa) eta dátorrela bier goxen! 'datorrela bihar goizean!' (aginterakoa). Iraganaldiko eta erlatiboko adizkien artean aurkakotasun bat ere gertatzen da: atzo ukus gendun geure lagune 'atzo ikusi genuen geure laguna' (iraganaldikoa) eta ukus géndun lagune etzera ekar du 'ikusi genuen laguna etxera ekarri dugu' (erlatibokoa).

## Morfologia
### Izenaren morfologia

-gaz (> -az) da soziatiboko morfema da singularrean (e. b. gixonáas 'gizonarekin'; lagunéas 'lagunarekin') eta pluraleaz -kaz (e. b. gixónakas 'gizonekin'; lagúnekas 'lagunekin'). Hurbiltze adlatiboan -rantza morfema erabiltzen da: Galearántza 'Galearantz'; itxosorántza 'itsasorantz'; basorántza 'basorantz'.
Ablatiboan bost gertakari aita litezke: lehenik, Leioako aldaera -ti da (e. b. etzéti 'etxetik'; étzetati 'etxeetatik'); bigarrenik, -rik morfema denbora balioa edukitzen du (e. b. atzórik dao euri bóta ta bóta 'atzorik dago euria bota eta bota'; goxérik dabil bearren 'goizerik dabil beharrean'; nósik ona sabiltzes ólan? 'noizik hona zabiltza horrela?'), denbora baliorik bakoak ez dira horren ohikoak (e. b. etzérik urten barik daos 'etxerik irten barik daude'); hirugarrenik, -rik hara esapidean ('eta segituan, berehala') ere morfema horixe dago (e. b. básu bete ur edaten deu oirik ara 'baso bete ur edaten du oherik hara'; béste itxure bat yekok orrek garbirik ara 'beste itxura bat zaukak horrek garbirik hara'); laugarrenik, -rik morfema mendirik mendi, bastarrik bastar, etzerik etze tankerako espideetan ere erabiltzen da; eta azkenik, -ganik (> -anik) aldaera dago bizidunen ablatiboan (e. b. nóaini[k] tákixu estáola eskondúte? 'norenganik dakizu ez dagoela ezkonduta?').
'Aldi bat barru, aldi baten buruan' adierazteko -garren erabiltzen da: urtégarrenan agertu san 'urte bat barru agertu zen'; iru egúngarrenan átzera etor san 'hiru egun barru atzera etorri zen'.
'-ren bat > -ran bat' egiteko joera dago (e. b. Aberri Egunéran bat 'Aberri Egunen bat'; bátaran bat 'baten bat'; étzalderan bat 'etxalderen bat').
Bizidunen deklinabidea :
| | Bokalez amaituta | Bokalez amaituta | Bokalez amaituta | Kontsonantez amaituta | Kontsonantez amaituta | Kontsonantez amaituta |
| | Mugagabea | Singularra | Plurala | Mugagabea | Singularra | Plurala |
| Nor | idí | idí | ídik | gixón | gixoná | gixónak |
| Nork | idík | idík | ídik | gixonák | gixonák | gixónak |
| Nori | idíri | idíri | ídiri | gixonári | gixonári | gixónari |
| Noren | idín | idín | ídin | gixonán | gixonán | gixónan |
| Nogaz | idíes | idíes | ídikes | gixonáas | gixonáas | gixónakas |
| Norentzat | idíntzet | idíntzet | ídintzet | gixonántzat | gixonántzat | gixónatzat |
| Norengatik | idíaitarrik | idíatarrik | ídikaitarrik | gixonáatiarrik | gixonáaitarrik | gixónakatarrik |
| Norengana | idíana | idíana | ídikana | gixonáana | gixonáana | gixónakana |
Bizigabeen deklinabidea :
| | Bokalez amaituta | Bokalez amaituta | Bokalez amaituta | Kontsonantez amaituta | Kontsonantez amaituta | Kontsonantez amaituta |
| | Mugagabea | Singularra | Plurala | Mugagabea | Singularra | Plurala |
| Non | etzétan | etzén | étzetan | sugátxetan | sugátxan | súgatxetan |
| Nora | etzétara | etzéra | étzetara | sugátxetara | sugátxera | súgatxetara |
| Nondik | etzétati | etzéti | étzetati | sugátxetati | sugátxeti | súgatxetati |
| Nongo | etzétako | etzéko | étzetako | sugátxetako | sugátxeko | súgatxetako |
| Norantz | etzétarantza | etzérantza | étzetarantza | sugátxetarantza | sugátxerantza | súgatxetarantza |
| Noraino | etzétaraño | etzeraño | étzetaraño | sugátxetaraño | sugátxeraño | súgatxetaraño |

#### Artikulua

-ok artikulu hurbilak bizirik dirau (e. b. bíok/irúrok/láurok/dánok 'biok/hirurok/laurok/denok'; gúokas 'guokin'; berton bixi 'berton bizi'; ónek ándrok beti bardin 'andre hauek beti berdin'). Silaba bakarreko berbak artikuluarekin esateko joera handia dago: estao kearik 'ez dago kerik'; bea dusti 'behe guzti'; máye bat 'mahai bat'; oya bat 'ohe bat'; ure asko 'ur asko'; matza ugeri 'mahats ugari'; satza naye 'satz nahia'.

#### Erakusleak

a da 3. graduko erakuslea (e. b. itzela ixen san a solon íbilteko 'itzela izan zen hura soroan aritzeko'; se ukusi, a ikisi 'zer ikusi, hura ikasi'). Erro bera daukate singular eta pluraleko erakusleek: onek 'honek' / ónek 'hauek'; orrek 'horrek' / órrek 'horiek'; arek 'hark' / áik 'haiek'.

#### Izenordainak

-i- dago NI-ri dagozkion izenordainetan, ez -e-: niri, nire, níes 'nirekin'; nítzet 'niretzat'; níana 'niregana'; nígaitarrik 'niregatik'. Neu saileko izenordain indartuak daude: neuk (eta néues 'neurekin'; neuana 'neuregana'; néuaitarrik 'neugatik'), euk, geuk, zeuk, zéuek. Pluraleko 3. pertsona indartuan éurek 'berak'; éuren 'beren'; éurekana 'beregana'; éurekas 'berekin'; éurentzat 'berentzat'; éureri 'berei'...
Pluraleko nortzuk, zeintzuk, zertzuk izenordain zehaztugabe galdetzaileak sortu dira (e. b. estáit nórtzukeitarrik esan deun ori 'ez dakit nortzuengatik esan duen hori'; sapátak badekosus naye, baye séintzukes yóngo sara? 'zapatak badauzkazu ugari, baina zeintzuekin joango zara'; sértzuk sosan órrek gixasémek, jitánok ala mórok? 'zertzuk zituan gizaseme horiek, ijitoak ala mairuak?'). 'Edo + izenordain galdetzailea' sailekoak erabiltzen dira: edonóaitarrik 'edonorengatik'; edonoana 'edonorengana'; edonóas 'edonorekin'; edonok 'edonork'; edonona 'edonorena'; edonóntzat 'edonorentzat'; edonor; edonori; edosélan 'edozelan'. 'Izenordain gaildetzailea + edo + izenordain galdetzailea' saileko izenordainak ere badira: nónoaitarrik 'nor edo norengatik'; nónoana 'nor edo noregana'; nónok 'nork edo nork'; nónon 'non edo non'; nónondi 'non edo nondik'; nónongo 'non edo nongo'; nónontzat 'nor edo norentzat'; nónor 'nor edo nor'; nónora 'nora edo nora'; nónorako 'nora edo norako'; nónorantza 'nora edo norantz'; nónoraño 'nora edo noraino'; nónori 'nor edo nori'; nónoas 'nor edo norekin'. 'Izenordain galdetzailea + gura' egiturako izenordainak erabiltzen dira: nongure 'nonahi'; nosgure 'noiznahi'; sergure 'zernahi'; selangure 'nolanahi'; semekure 'zenbat nahi, ugari'.

### Aditzaren morfologia

Edun laguntzaile zereginetara (ukus dot 'ikusi dut') baztertzeko joera egon da, haren ordez eduki erabilita (esteko pasentzirik 'ez dauka [du] pazientziarik'). Ez da ari izan erabiltzen; haren ordez ibili, mugimenduzkoetan, (e. b. sulo in ta in dabiltzes, aparkaméntuk íteko sótanuten 'zuloa egin eta egin dabiltza, aparkalekuak egiteko sotoetan') eta egon, mugimendurik bakoetan, (e. b. lo íten gáosela gólpe bateas ixartuten gaitus 'lo egiten gaudela kolpe batekin itzartzen gaitu') erabiltzen dira. NOR-NORK erara jokatzen dira ien 'igo' eta urten 'irten' aditzak: bixirik urten yéunen posik! 'bizirik irten zuenean pozik!'; uñes íetan gendun Ereagáti gora 'oinez igotzen genuen Ereagatik gora'.

#### Adizki jokatuak
##### NOR kasua

| | Indikatiboa | Indikatiboa | Indikatiboa | Indikatiboa | Ahalera | Subjuntiboa | Agintera |
| | Orainaldia | Lehenaldia | Alegiazkoa | Alegiazkoa | Ahalera | Orainaldia | Agintera |
| | Orainaldia | Lehenaldia | Baldintza | Ondorioa | Ahalera | Orainaldia | Agintera |
| Ni | nas - nok - nona | nintzen - nintzon - nintzena | banentike | nentike - nentikek - nentikena | nentike - nentikek - nentikena | naiten | |
| Hi | as | intzen | baentike | entike | entike | aiten | ai aine |
| Hura | da - dok - dona | san - son - sona | baletike | letike - letikek - letikena | letike - letikek - letikena | daiten | daitela |
| Gu | gares - gosak - gosena | gintze(se)n - gintzosen - gintzesena | bagintikes | geintikes - geintikesak - geintikesena | gentikes - gentikesak - gentikesena | gaitesen | |
| Zu | sara | sintzen | basintikes | seintikes | sentikes | saitesen | saites |
| Zuek | sare | sintzesen | basintikese | seintikese | sentikese | saitesen | saitese |
| Haiek | dires - dosak - dosena | siren - sosan - sosena | baletikes | leitikes - leitikesak - leitikesana | letikes - letikesak - letikesana | daitesen | daitesela |

##### NOR-NORI kasua

Orainaldiko indikatiboa :
| | Ni | Hi | Hura | Gu | Zu | Zuek | Haiek |
| Niri | | at | dat - yatek - yatena | | sates | satese | dasteas - yatesak - yatesana |
| Hiri | nak nana | | dak dana | gasak gasana | | | dasak dasena |
| Hari | nako - nakok - nakona | ako | dako - yakok - yakona | gakos - gakosak - gakosana | sakos | sakose | dakos - yakosak - yakosana |
| Guri | | aku | daku - yakuk - yakune | | sakus | sakuse | dakus - yakusek - yakusena |
| Zuri | natzu | | datzu | gatzus | | | datzus |
| Zuei | natzue | | datzue | gatzues | | | datzues |
| Haiei | nake - nakek - nakena | ake | dake - yakek - yakena | gakes - gakesak - gakesana | sakes | sakese | dakes - yakesak - yakesana |
Lehenaldiko indikatiboa :
| | Ni | Hi | Hura | Gu | Zu | Zuek | Haiek |
| Niri | | akiten | yakiten - yakiten - yakitena | | sakitesen | sakitesen | yakitesen - yakitesen - yakitesena |
| Hiri | nakian nakinan | | yakian yakinen | gakiasen gakisenan | | | yakiasen yakisenan |
| Hari | nakion - nakion - nakiona | akion | yakion - yakion - yakiona | gakiosen - gakiosen - gakiosena | sakiosen | sakiosen | yakiosen - yakiosen - yakiosena |
| Guri | | akiun | yakiun - yakiun - yakiune | | sakiusen | sakiusen | yakiusen - yakiusen - yakiusena |
| Zuri | nintzun | | yakisun | gakisusen | | | yakisusen |
| Zuei | nintzuen | | yakisuen | gakisuesen | | | yakisuesen |
| Haiei | nakien - nakien - nakiena | akien | yakien - yakien - yakiena | gakiesen - gakiesen - gakiesena | sakiesen | sakiesen | yakiesen - yakiesen - yakiesena |
Alegiazkoa :
| | Ondorioa | Ondorioa |
| | Hura | Haiek |
| Niri | lekit - lekitek - lekitena | lekites - lekitesak - lekitesena |
| Hiri | lekik lekine | lekisek lekisena |
| Hari | lekio - lekiok - lekiona | lekios - lekiosak - lekiosena |
| Guri | lekiu - lekiuk - lekiune | lekius - lekiusek - lekiusena |
| Zuri | lekisu | lekisus |
| Zuei | lekisues | lekisues |
| Haiei | lekie - lekiek - lekiena | lekies - lekiesek - lekiesena |
Orainaldiko subjuntiboa :
| | Hura | Haiek |
| Niri | dakiten | dakitesan |
| Hiri | dakian dakinan | dakiasan dakisenan |
| Hari | dakion | dakiosen |
| Guri | dakiun | dakiusen |
| Zuri | dakisun | dakisusen |
| Zuei | dakisuen | dakisuesen |
| Haiei | dakien | dakiesen |

##### NOR-NORK kasua

Orainaldiko indikatiboa :
| | Ni | Hi | Hura | Gu | Zu | Zuek | Haiek |
| Nik | | aut | dot - yotek - yotena | | saitudes | saitudese | dodas - yotesek - yotesena |
| Hik | nok nona | | dok dona | gosak gosena | | | dosak dosena |
| Hark | neu - nayok - nayona | au | deu - yok - yona | gaitus - gayosak - gayosana | saitus | saitues | deitus - yosak - yosena |
| Guk | | augu | du - yuk - yune | | saitugus | saituegus | dus - yusek - yusena |
| Zuk | nosu | | dosu | gosus | | | dosus |
| Zuek | nosue | | dosue | gosues | | | dosues |
| Haiek | neude - nayek - nayena | aude | deude - yedek - yedena | gaitues - gayesak - gayesena | saituse | saituese | deituse - yedesak - yedesana |
Lehenaldiko indikatiboa :
| | Ni | Hi | Hura | Gu | Zu | Zuek | Haiek |
| Nik | | engiden | nendun - neon - neona | | sengidesen | sengidesen | nendusen - neyosan - neyosena |
| Hik | nengian nenginan | | endun | gengiasan gengisanan | | | endusen |
| Hark | nengin - nengin - nengine | engin | yen - yon - yona | gengisen - gengisen - gengisena | sengisen | sengisen | yesen - yosen - yosena |
| Guk | | engigun | gendun - geyon - geyona | | sengigusen | sengigusen | gendusen - geyosen - geyosena |
| Zuk | nengisun | | sendun | gengisusen | | | sendusen |
| Zuek | nengisuen | | senduen | gengisuesen | | | senduesen |
| Haiek | nengien - nengien - nengiena | engien | yeden - yeden - yedena | gengiesen - gengiesen - gengiesena | sengiesen | sengiesen | yedesan - yedesan - yedesena |
Alegiazkoa :
| | Baldintza | Baldintza | Ondorioa | Ondorioa |
| | Hura | Haiek | Hura | Haiek |
| Nik | baneko | banekos | neko - nekok - nekona | nekos - nekosak - nekosena |
| Hik | baeko | baekos | eko | ekos |
| Hark | baleko | balekos | leko - lekok - lekona | lekos - lekosak - lekosena |
| Guk | bagenko | bagenkos | genko - gengok - gengona | genkos - gengosak - gengosena |
| Zuk | basenko | basenkos | senko | senkos |
| Zuek | baseunke | baseunkes | seunke | seunkes |
| Haiek | baleuke | baleukes | leuke - leukek - leukena | leukes - leukesak - leukesena |
Ahalera :
| | Hura | Haiek |
| Nik | nengi - nengik - nengine | nengis - nengisek - nengisena |
| Hik | engi | engis |
| Hark | lei - leik - leine | leis - leisek - leisena |
| Guk | gengi - gengik - gengine | gengis - gengisek - gengisena |
| Zuk | sengi | sengis |
| Zuek | sengie | sengies |
| Haiek | leye - leyek - leyena | leyes - leyesak - leyesana |
Subjuntiboa :
| | Orainaldia | Orainaldia |
| | Hura | Haiek |
| Nik | deiden | deidesen |
| Hik | deiyan deinan | deyasan deisanan |
| Hark | dein | deixen |
| Guk | deiyun | deiyusen |
| Zuk | deisun | deisusen |
| Zuek | deisuen | deisuesen |
| Haiek | deyen | deyesen |
Agintera :
| | Ni | Hura | Gu | Haiek |
| Hik | neik neine | ik ine | geixek geixena | ixen ixena |
| Zuk | neixu | ixu | geixus | ixus |
| Zuek | neixue | ixue | geixues | ixues |

##### NOR-NORI-NORK kasua

Orainaldiko indikatiboa :
| | Niri | Hiri | Hari | Guri | Zuri | Zuei | Haiei |
| Nik | | deuet / deudes deunet / deunedas | dotzet / dotzeas - yotzetek / yotzetesak - yotzetena / yotzetesana | | dotzut / dotzutes | dotzuet / dotzuetes | dotzet / dotzeas - yotzetek / yotzetesak - yotzetena / yotzetesana |
| Hik | dostek / dostesak dostena / dostesena | | dotzek / dotzesak dotzena / dotzesena | doskuk / doskusek doskune / doskusena | | | dotzek / dotzesak dotzena / dotzesena |
| Hark | deust / deustes - yostek / yostesak - yostena / yostesena | deuk / deusek deune / deusena | dotzo / dotzos - yotzok / yotzesak - yotzona / yotzesana | dosku / doskus - yoskuk / yoskusek - yoskune / yoskusena | dotzu / dotzus | dotzue / dotzues | dotze / dotzes - yotzek / yotzesak - yotzena / yotzesana |
| Guk | | deuegu / deuegus deunegu / deunegus | dotzu / dotzus - yotzuk / yotzusek - yotzune / yotzusena | | dotzugu / dotzugus | dotzuegu / dotzuegus | dotzu / dotzus - yotzuk / yotzusek - yotzune / yotzusena |
| Zuk | dostesu / dostesus | | dotzesu / dotzesus | doskusu / doskusus | | | dotzesu / dotzesus |
| Zuek | dostesue / dostesues | | dotzesue / dotzesues | doskusue / doskusues | | | dotzesue / dotzesues |
| Haiek | deuste / deustes - yostek / yostesak - yostena / yostesena | deuek / deuesak deuena / deuesana | deutze / deutzes - yotzek / yotzesak - yotzena / yotzesana | doskue / doskues - yoskuek / yoskuesak - yoskuena / yoskuesena | dotzue / dotzues | dotzue / dotzues | dotze / dotzes - yotzek / yotzesak - yotzena / yotzesana |
Lehenaldiko indikatiboa :
| | Niri | Hiri | Hari | Guri | Zuri | Zuei | Haiei |
| Nik | | neuen / neusean neunen / neusenan | neuntzen / neuntzesen - neuntzen / neuntzesen - neuntzena / neuntzesena | | neuntzun / neuntzusen | neuntzuen / neuntzuesen | neuntzen / neuntzesen - neuntzen / neuntzeean - neuntzena / neuntzesena |
| Hik | eusten / eustesen | | eutzen / eutzesen | euskun / euskusen | | | eutzen / eutzesen |
| Hark | yeusten / yeustesen - yosten / yostesen - yostena / yostesena | yeuen / yeusean yeunen / yeusenan | yeutzen / yeutzesen - yotzen / yotzesen - yotzena / yotzesena | yeuskun / yeuskusen - yoskun / yoskusen - yoskune / yoskusena | yotzun / yotzusen | yotzuen / yotzuesen | yeutzen / yeutzesen - yotzen / yotzesen - yotzena / yotzesena |
| Guk | | geuen / geusean geunen / geusean | geuntzen / geuntzesen - geuntzen / geuntzesen - geuntzena / geuntzesena | | geuntzun / geuntzusen | geuntzun / geuntzusen | geuntzen / geuntzesen - geuntzen / geuntzesen - geuntzena / geuntzesena |
| Zuk | seusten / seustesen | | seuntzen / seuntzesen | seuskun / seuskusen | | | seuntzen / seuntzesen |
| Zuek | seusten / seustesen | | seuntzen / seuntzesen | seuskun / seuskusen | | | seuntzen / seuntzesen |
| Haiek | yeusten / yeustesen - yosten / yostesen - yostena / yostesena | yeuen / yeusean yeunen / yeusenan | yeutzen / yeutzesen - yotzen / yotzesen - yotzena / yotzesena | yeuskun / yeuskusen - yoskun / yoskusen - yoskune / yoskusena | yotzun / yotzusen | yotzuen / yotzuesen | yeutzen / yeutzesen - yotzen / yotzesen - yotzena / yotzesena |
Alegiazkoa :
| | Ondorioa |
| | Hari |
| Nik | neskio / neskios |
| Hik | eskio / eskios |
| Hark | leskio / leskios |
| Guk | geskio / geskios |
| Zuk | seskio / seskios |
| Zuek | seskie / seskies |
| Haiek | leskie / leskies |
Ahalera :
| | Hari | Zuri | Zuei |
| Nik | neyo / neyos | neitzu | |
| Hik | eyo / eyos | | |
| Hark | leyo / leyos | | leitzue |
| Guk | gengio / gengios | | |
| Zuk | sengio / sengios | | |
| Zuek | sengie / sengies | | |
| Haiek | leye / leyes | | |
Orainaldiko subjuntiboa :
| | Hari | Guri | Zuri |
| Hark | ditzon | diskun | deitzun / deitzusen |
| Haiek | ditzen | diskuen | deitzuen / deitzuesen |
Lehenaldiko subjuntiboa :
| | Hari |
| Nik | neyon |
| Guk | geyon |
Agintera :
| | Niri | Hari | Guri | Haiei |
| Hik | eyostek / eyostesak eyostena / eyostesena | eyotzek / eyotzesak eyotzena / eyotzesena | eyoskuk / eyoskusek eyoskune / eyoskusena | eyotzek / eyotzesak eyotzena / eyotzesena |
| Zuk | eyostesu / eyostesus | eyotzesu / eyotzesus | eyoskusu / eyoskusus | eyotzesu / eyotzesus |
| Zuek | eyostesue / eyostesues | eyotzesue / eyotzesues | eyoskusue / eyoskusues | eyotzesue / eyotzesues |

##### Aditz trinkoak

Iraganaldiko trinkoak oso galduta daude: esan égoten 'ez zen egoten [vs ez zegoen]'; éukiten gendun 'edukitzen genuen [vs geneukan]'; baina, egon aditzaren egon 'zegoen' eta egosen 'zeuden' hirugarren pertsonako moldeek zelan edo zelan bizirik iraun dute. Ostera, orainaldiak bizi-bizi daude NOR-NORI (daoske 'dagozkie'; dóko 'doakio'; dabilk 'dabilkik'; datortzu 'datorkizu'; ) eta NOR-NORI-NORK (dékotzut 'daukakizut'; dakisku; darotzegu 'daroatsegu'; dakartze 'dakarkie'; dabiltzude 'darabilkizute'; dinotzot 'diotsot') saileko trinkoak.
EGON :
| Ni | nao - nayok - nayona |
| Hi | ao |
| Hura | dao - yaok - yaona |
| Gu | gaos - gayosak - gayosena |
| Zu | saos |
| Zuek | saose |
| Haiek | daos - yaosak - yaosena |
JOAN :
| Ni | no - noyok - noyona |
| Hi | o |
| Hura | do - yok - yona |
| Gu | gos - goyesak - goyesena |
| Zu | sos |
| Zuek | sose |
| Haiek | dos - yosak - yosena |
ETORRI :
| Ni | nator - natorrek - natorrena |
| Hi | ator atorrena |
| Hura | dator - yatorrek - yatorrena |
| Gu | gatos - gatosak - gatosena |
| Zu | satos |
| Zuek | satose |
| Haiek | datos - yatosak - yatosena |
IBILI :
| Ni | nabil - nabilek - nabilena |
| Hi | abil |
| Hura | dabil - yabilek - yabilena |
| Gu | gabiltzes - gabiltzesak - gabiltzesena |
| Zu | sabiltzes |
| Zuek | sabiltzese |
| Haiek | dabiltzes - yabiltzesak - yabiltzesena |
EDUKI :
| | Hura | Haiek |
| Nik | dekot - yekotek - yekotena | dekoas - yekoasek  yekoasena |
| Hik | dekok dekona | dekosak dekosena |
| Hark | deko - yekok - yekona | dekos - yekosak - yekosena |
| Guk | deku - yekuk - yekune | dekus - yekusek - yekusena |
| Zuk | dekosu | dekosus |
| Zuek | dekosue | dekosues |
| Haiek | deke - yekek - yekena | dekes - yekesak - yekesena |
JAKIN :
| | Hura | Haiek |
| Nik | dakit - yakitek - yakitena | dakiteas - yakies - yakiesena |
| Hik | dakik dakine | dakixek dakixena |
| Hark | daki - yakik - yakine | dakix - yakixek - yakixena |
| Guk | dakiu - yakiuk - yakiune | dakius - yakiusek - yakiusena |
| Zuk | dakixu | dakixus |
| Zuek | dakixue | dakixues |
| Haiek | dakie - yakiek - yakiena | dakies - yakiesak - yakisena |
EROAN :
| | Hura | Haiek |
| Nik | darot - yarot - yarotena | daroas - yaroas - yaroasena |
| Hik | darok darona | darosak darosena |
| Hark | daro - yarok - yarona | daros - yarosak - yarosena |
| Guk | daru - yaruk - yarune | darus - yarusek - yarusena |
| Zuk | darosu | darosus |
| Zuek | darosue | darosues |
| Haiek | dare - yarek - yarena | dares - yaresek - yaresena |
EKARRI :
| | Hura | Haiek |
| Nik | dakart - yakart - yakartena | dakardeas - yakardeas - yakardesena |
| Hik | dakarrek dakarrena | dakasak dakasena |
| Hark | dakar - yakarrek - yakarrena | dakas - yakasek - yakasena |
| Guk | dakargu - yakarduk - yakardune | dakargus - yakardusek - yakardusena |
| Zuk | dakasu | dakasus |
| Zuek | dakasue | dakasues |
| Haiek | dakarde - yakarrek - yakarrena | dakardes - yakardesek - yakardesena |
ERABILI :
| | Hura | Haiek |
| Nik | dabilt - yabilt - yabiltena | dabildeas - yabildeas - yabildeasena |
| Hik | dabilek dabilena | dabiltzesak dabiltzesena |
| Hark | dabil - yabilek - yabilena | dabiltzes - yabiltzesak - yabiltzesena |
| Guk | dabildu - yabilduk - yabildune | dabildus - yabildusek - yabildusena |
| Zuk | dabiltzu | dabiltzus |
| Zuek | dabiltzue | dabiltzues |
| Haiek | dabilde - yabildek - yabildena | dabildes - yabildesak - yabildesena |
ESAN :
| | Hura |
| Nik | dinot - yinot - yinotena |
| Hik | dinok dinona |
| Hark | dino - yinok - yinona |
| Guk | dinu - yinuk - yinune |
| Zuk | dinosu |
| Zuek | dinosue |
| Haiek | dinede - yinedek - yinedena |
IRITZI :
| | Hari |
| Nik | deretxet - yeretxetek - yeretxetena |
| Hik | deretxok deretxona |
| Hark | deretxo - yeretxek - yeretxena |
| Guk | deretxu - yeretxuk - yeretxune |
| Zuk | deretxesu |
| Zuek | deretxesue |
| Haiek | deretxe - yeretxek - yeretxena |

#### Partizipioa

-atu > -au > -a bilakaera gertatzen da partizipioetan: allega 'ailegatu'; altza 'altxatu'; amata 'amatatu'; asma 'asmatu'; buelta 'bueltatu'; dibórsia 'dibortziatu'; erresa 'errezatu'; falta 'faltatu'; gasta 'gastatu'; kosta 'kostatu'; para 'paratu'; topa 'topatu'. Dena dela, ez da bilakaera guztiz orokorra: askatu, bedeinketu, beratu, betatu 'bete'; emendatu, erratu, kotxatu 'kokoteraino egon'; parkatu 'barkatu'; senbatu, siketu, tiretu, uxetu, yorratu 'jorratu'; yokatu 'jokatu'. Gainera, -itu > -idu (> -u, Getxon) gertatzen da erdaratik mailegatutako partizipioetan (halandaze, ez da aitu 'aditu'; argitu lako aditzetan ematen): eskribidu (> eskribu) 'eskribitu, idatzi'; mobidu (> mobu) 'mugitu'; segidu (> segu) 'segitu, jarraitu'; legidu (> legu) 'eskribitu, idatzi'; koxu (eremu zabalekoa) 'koiu, hartu'.
'Partizipioa + -ta' egitura nagusitu da: itota esan ohi da; ez itorik edo itoa (e. b. amátata 'amatatuta'; arroñata 'arruinatuta'; ínte 'eginda'; sartúte 'sartuta'). Aditz jakin batzuekin -(r)ik zaharrak ere bizirik dirau: alperrik, bedeinketurik, bixirik 'bizirik'; gaixorik, ilik 'hilik'; ixarrik 'itzarrik'; ixilik, osorik, posik 'pozik'; sábalik 'zabalik'; sútunik 'zutunik'; utzik 'hutsik'. Partizipioa -l eta -n amaierakoa denean ere -ta esaten da; ez -da (e. b. ílte 'hilda'; emónta 'emanda'; ínte 'eginda'; yánta 'janda'; yónta 'joanda'). Euki 'eduki' alde batera utzita, -gi dago gainerako partizipioetan: ebagi edo ebai 'ebaki'; eralgi 'eralki'; eskegi edo eskei 'eseki'; iribagi 'erabaki'; irigi 'ireki'; yagi 'jaiki'; usigi 'ausiki'. Ohikoak dira partizipioan 'txistukari afrikatua + i' duten hiru aditz: baltzitu 'belztu'; otzitu 'hoztu' eta utzitu 'hustu'. Bete partizipioari -tu gehitzen zaio betatu emanez.

#### Aditz izena

Partizipioa -a, -l, -n, -o, -{g, k, l, n, r}i, -atu > -a, -tu, atu, -itu, -idu eta -u denean, aditz izenean -ten erabiltzen da: atáraten 'ateratzen'; ílten 'hiltzen'; íten 'egiten'; yóten 'joaten'; yó(i)ten 'jotzen'; ebágiten 'ebakitzen'; éukiten 'edukitzen'; íbilten 'ibiltzen'; íminten 'ipintzen'; ékarten 'ekartzen'; amátaten 'amatatzen'; atértuten 'atertzen'; askátuten 'askatzen'; garbítuten 'garbitzen'; mobiduten 'mugitzen'; koxuten 'koitzen'. Partizipioaren azken bokala -e denean aditz izena -tan egiten da: errétan 'erretzen'; gordétan 'gordetzen'; iétan 'igotzen'; igértan 'igartzen'; ixétan 'izaten'; urtétan 'irteten'. Partizipioa -tu/-du daukaten silaba biko aditzen -tzen egiten dute aditz izena (e. b. áitzen 'aditzen'; artzen 'hartzen'; bátzen, lótzen, gáltzen, géitzen 'deitzen'; kéntzen, sártzen).
Aditz izena mugimenduzko aditzen osagarri denean, inesiboan erabili ohi da, adlatiboa erabili beharrean: sólon bear íten yóten nintzen alogéren 'soroan behar egiten (behar egitera) joaten nintzen alogeran'; jénero naye érote gendun plasara sáltzen 'jenero [gauza, gai] ugari eroaten genuen merkatura saltzen (saltzera)'.

### Eratorpena

Aditzondoak sortzeko -to atzizkia erabilzen da (e. b. ederto 'ederki'; polito 'poliki'; txarto 'gaizki'; ondo 'ongi'; obeto 'hobeki'; satarto 'zatarki'), baina ez da daborduko emankorra. -do/-to atzizkiak balio handigarri eta iraingarria ere dauka: bixerdo 'bizardo'; koipésto 'gizen'; pekásto 'orintsu'; sapásto 'tximatsu'; saskéldo 'zikin'; sorrísto 'zorritsu'; ugérdo 'zikin'. Andrazkoekin -tona aldaera erabiltzen da: anditóna/andratóna 'andre handia'; loditóna 'andre lodia'; moskotóna 'andre mozkotea'; saskeldóna 'andre zikina'.
-ginen '-gintzan' atzizkia ere topa daiteke: Pedro ta Jose argiñek, ormaiñen bardinek 'Pedro eta Jose harginak, hormagintzan berdinak'; frákatara txixeiñen on arrik, llébarik es 'praketara piseginen egon arren, garrantzirik ez'; surfiñen daos egunen-egunen 'surfginen daude egunero'. -tzuk atzizkiak indar handia dauka, batzuk, ez eze, bitzuk, hirutzuk eta lautzuk ere agertzen dira (e. b. áonek láutzuk neuk dáros eta áorrek bítzuk seuk éroixus 'lautzuk haauek neuk daroatzat eta bitzuk haoriek zeuk eroan itzazu'; béste irútzu[k] pe yángo nekos 'beste hirutzuk ere jango nituzke'). -lan aldaera erabiltzen da, -la orokorraren ordez: álan 'hala'; ólan 'horrela'; sélan 'zelan, nola' (eta edosélan 'edonola'; esélan 'ezelan, inola'; séoselan 'zelan edo zelan, nola edo hala'). -txu da atzizki txikigarria da (e. b. itxóroixu apútxu beten 'itxaron ezazu apurtxo batean'; mákinetxu bet tálo yáten géndun atxine 'makinatxo bat talo jaten genuen antzina'). -tar atzizki orokorrarekin batera, -ztar ere erabiltzen da: barrikóstar, berangóstar, bílbostar, deríostar, getxóstar, kánpostar, katikóstar 'gatikar'; leioástar, mungíostar, sopélostar. -mendu atzizkiaren ordez -mintu esateko joera dago (e. b. abrosimintu 'abrozimendu, gogaitze'; meresimintu 'merezimendu'; mobimintu 'mugimendu').

## Sintaxia

zein eta nahi hautakariak erabili egiten dira (e. b. gúre sein gúre es 'gura zein gura ez' eta ekásu bat nai béste 'ekar ezazu bat nahi bestea'). Gainera, ala eta edo bereizten dira: gúrau dosue emen lotu ala yon? 'gurago duzue hemen geratu ala joan?'; oiñ yákingo du arra ala eme dan 'orain jakingo dugu arra ala emea den'; áuton sos ala uñes? 'autoan zoaz ala oinez?'... Galde perpausen amaieran, bigarren aukera isilik dela agertzen da ala (e. b. gaur ésose bearren ala? 'gaur ez zoazte beharrean ala?'; esta égi ala? 'ez da egia ala?'; ámomaas itxi dosus úmek ala? 'amamarekin utzi dituzu umeak ala?').
Berehalakotasunezko denborazko perpausetan -keran erabilia da: makurtúkeran yáusi datzus gíltzek 'makurtzean jausi zaizkizu giltzak'; sútunik párakeran igertan dot miñe, gero, ibílkeran gitxíau 'zutik jartzean igartzen dut mina, gero, ibiltzean gutxiago'. Perpaus osagarrietan esaten dena guztiz ziurra denean eta galdegaia ez denean -(e)na morfema erabiltzen da: óbun estéitusena úmek éron ónekas éurikes! 'eskerrak ez dituena umeak eroan euri hauekin!'; igértan dake séoser pasa dakena 'igartzen zaie zer edo zer pasatu zaiena'; esta égi bearren egon dana oiñ árten 'ez da egia beharrean egon dena orain artean'. Leioan -(e)lakoan morfemaren -lakon aldaera dago: larri daos, amak sokorru íngo dótzelakon 'larri daude, amak garrasi egingo dielakoan'. Perpaus kontzesiboetan arren baino arrik erabiltzen da (e. b. gíau irebási arrik, fábriketi étzaldera buelta san 'gehiago irabazi arrik, fabriketatik etxaldera bueltatu zen'); era berean, -tarrik kausazko eta helburuzko perpausetan erabiltzen da (e. b. amak eskátzeitarrik, etzeri garbikusi in yotzetek 'amak eskatzearrik, etxeari garbi-ikuzia egin zioat'; sure ama ukústeitarrik etor natzu 'zure ama ikustearrik etorri natzaizu'). Nabarmentzekoak dira alderdi horietako erakusle eta izenordainak ere: oneitarrik 'honegatik'; orreitarrik 'horregatik'; aitarrik 'hargatik'; áiketarrik 'haiengatik'; sugaitarrik 'zugatik'; séitarrik 'zergatik'; séoseitarrik 'zer edo zergatik'.
Nominalizazioetan ezeztapena aditz lexikoaren ostean doa eta nominalizazio-atzizkia ezeztapenari lotzen zaio, hau da: sélau lástime lélau etor éste! 'zelako tamala lehenago etorri eztea (ez etortzea)!'; sélan ixen letike goserik éuki éste, yan dúnik eta ona! 'zelan izan daiteke goserik eduki eztea (ez edukitzea), jan dugunetik eta hona!'; sáke bótaixu bean gánera, labandu ésteko górtara gosénen 'saka bota ezazu behearen gainera, labaindu ezteko (ez labaintzeko) kortara goazenean'. 'Ze + sunjuntiboko adizkia' egitura ezaguna da: amorrurik koyu sedeiñ, gordekosu Gauon gaueko ogi sati urten sear 'amorrurik hartu ez dezan, gordeko duzu Gabon gaueko ogi zatia urtean zehar'; gorro belarritaraño sartute daro, axek éron sedeion 'gorroa belarrietaraino sartuta daroa, haizeak eroan ez diezaion'; eskutxutik oratute daro, eskapa sedakion 'eskutxotik oratuta daroa, eskapatu ez dakion'; gáneska in sedeitzun, jagon ixu esne 'gainezka egin ez diezazun, jagon ezazu esnea'; yagi saites, mutille, béskari bere oira éron sedeitzuten 'jaiki zaitez, mutila, bazkaria ere ohera eroan ez diezazudan'.
Zehar galderazko perpausak baldintzazkoekin nahastatzeko joera dago, 'bai/ez' erakoak direnean (e. b. estait utz ein bádeu 'ez dakit huts egin badu'; pregúnta dost ia eméti ondo bádo Sopelarántza 'galdetu dit ia hemendik ondo badoa Sopelarantz'; estait egúno bere etor báda 'ez dakit egundo ere etorri bada').
Bi zenbatzailea izen sintagmaren eskoian jartzen da (e. b. urte bi, anaje bíek, txakur bíekaz); bi bider eta bri mile 'bi mila' salbuespenak dira. Erakusleak, ostera, izen sintagmaren ezkerrean jartzen dira (e. b. ori edoi 'hodei hori'; áorrek gautxórik ''gautxori haoriek'; orrek txakurrek 'txakur horrek'). Hala ere, erkusleaz lagundutako izena indartu nahi izanez gero, ezker eta eskoian ipin liteke: ori etzori 'hori etxe hori'; oneri ardauoneri 'honi ardo honi'
'partizipioa + adizki jokatua' egitura baliatzen da aditza indartzeko: euki dekola eser emon éstek emoten dost amorrurik andiena 'eduki daukala ezer ez emateak ematen dit amorrurik handiena'; txikitxu ixen arrik, iñúrrik éron daro bera baño astunau dan karge 'txikitxoa izan arrik, inurriak eroan daroa bera baino astunagoa den karga'; kostaten dana kostaten dala, ekarri dakargu te kitu! 'kostatzen dena kostatzen dela, ekarri dakargu eta kito!'; yon sos ala etorri satos? 'joan zoaz ala etorri zatoz'; erresa bere yakin dakitzu orrek faltzok 'otoitz egiten ere jakin dakitsu faltsu horrek!'.

## Hiztegia

| abade: apaiz abarkéta: espartin abazuze: txingor xehea abrozidu: gogaitu adíkune: begirada adore: kemen adur: lerde afo: arol afróntu: haize eta euria aldi berean aharito: ahari áhausi: zaunka áies: nonbait, dirudienez (Getxon eta Berangon) áiko!: hara! (Getxon) aitabítxi: aita besoetakoa áitite: aitona aitu: begiratu albo: aldamen albo agin: letagina aldats: aldapa alderri: alderdi alkóndara: alkandora alogéra: alokairu, lansari altakurre: muino altzagarri: legamia amabítxi: ama besoetakoa amáitu: bukatu amáta: itzali amiátu: lizundu ámoma: amona anaje: anaia angéru: aingeru anpullu: malko antoju: nazka antojagarri: nazkagarri antza: nonbait , dirudienez apára: bete-betean jo ápatx: abereen azazkala apurtu: hautsi árdau: ardo ardi: ardi / arkakuso ardure: erantzukizun arério: etsai arin: laster arraba: arreba arrakáda: belarritako arrakála: arraildura arran: zintzarri arrankari: amuarrain arrásti: arratsalde árruntze: arrautz artatxóri: txolarre artega: urduri artez: zuzen artézi: guraize ártxo: bildots ásau: urrun, asago aska: sehaska astiro: poliki astrapála: zalaparta atáñoko: handi, itzel atáza: zeregin aterri: ateri áton: berehala, atoan atzamar: eskuko hatza aube: amaginarreba aume: antxume áurbera / áurgora: aldapabehera / aldapagora autónu: irail (Getxon) azkordín: ospela azpel: zohi, lur zatia aztráka: aztarrika / aztarrikatu aztul: eztul azun: arazi bagil: ekain baie: baina baino: baino / besterik, baizik baltz: beltz baltzitu: belztu baragarri: ganoragabe barakil: bare bárausi: gosaldu / gosari barik: gabe baríku: ostiral bako: gabeko basa: lohi basárte: lupetza basi: saltsa basi ein: ogia saltsan busti basotxarri: basurde batan: menta begitxíndor: bekatxo behar: lan beharrixen: beharrizan behargin: langile beharléku: lantoki behaztun: behazun beherántzako: beheranzko beilegi: kolore horia bekóki: kopeta belu: berandu bénetan: egiazki berákatz: baratxuri berba: hitz berba ein: hitz egin berbaldun: hitz jaro handikoa berbéta: hizkuntza / hizkera berbots: hitz hots bere: ere bérna: zangosagar betérre: begi narritatutakoa / zirikatzaile bezeri: bezero multzoa bézkari: bazkaria bíenke: bai horixe!, beinke! bihor: bihur bihorkada: bihurkada birrindu: zehatu birríten: bi aldiz bits: apar bixien: minbizi burlezar: txantxetan burnei: burdina buzkentz: odolki mota daborduko: dagoeneko dándarrez: arrastaka | derréon: jarraian doméka: igande edur: elur egósari: txerri jana eguésten: asteazken éguen: ostegun egúno: egundo, inoiz ei: omen élai: enara elgorri: gorrin emon: eman enbeléko: gogaikarri énbra: emakume énda: arraza epelotxo: ahul, odolgabe eperdi: ipurdi epértargi: ipurtargi eperterre: ipurterre epertíkera: buztanikara epérzulo: ipurtzulo épetx: txepetx eratzi: jetzi érdu! / érduse!: zatoz! / zatozte! eretxi: iritzi erkoro: erpuru éron: eraman érontzi: erantzi (Getxon) erósta: kexa, txakur negarra erratoi: arratoi erratu: huts egin errakúntza: hutsegite errazoi: arrazoi erruzio: ihintza eskegi: zintzilikatu eskoa: eskuin eskusudu: komun eskutu: haize babesa (socaire) eskútur: eskumutur ezetúko: ezagun ezpábere: bestela eztok eta badok / eztona eta badona: toka / noka ezúzen: ezizen ete: ote etze: etxe etzilúme: etzidamu fartikera: poltsikoa firu: hari fráka: galtza Gabónzahar: Urtezahar Gabon: Eguberri galápa: galopan, lasterka galazun: galarazi galdaraztu: ur irakitan egosi arina eman, galdarraztatu galtzúerre: ganoragabe gángar: gandor gánorabako: ganoragabe gaña: bezainbeste, gaina gaño: bezain, besteko, gainako garagarril: uztail garandu: aletu garau: alea / pikorta garbikuzi: garbitu gari: gari / garatxo gáriteko: gainerako garnu: gernu garo: euriak sortutako ihintza garriko: gerriko garriko bizkaitar: ostadar garun: burmuin gatx: zail / gaixotasuna gatzatu: mami gaztai: gazta geldo: motel geréxpe: gerizpe gésu beten: laster, oraintxe bertan giñer: txilar / erratz gitxi: gutxi gitxíenes: gutxienez gorpu: hilotz górta: ukuilu goru: iruteko ardatza grokada: korrokada guntzurrun: giltzurrun gure: nahi gurpide: gurdi bidea guzur: gezur hálandaze: beraz hagin: hagina / hortza hagínke: hozka háinen: zorian hamáka: hamaika hámen: hemen orokorraren aldarea indartua hárenegun: herenegun harrapatári: lapurra harrapatxíta: egunez dabiltzan hegazti harraparien izen generikoa harri: harri / harraska harriko ein: ontziak garbitu hazpixer: azazkal ondoetako azaltxoak, hazpizar hazur: hezur hedoi-montor: hodei-kumuluak honda: busti-busti egin horma: pareta hurren: nonbait, dirudienez idun: lepo iduneko: lepoko ien: igo ijordi: igurtzi ilen: astelehen illoba: biloba imini: ipini intxun: etzan iñusi: inausi íngeru: inguru ire: iratze irergi: ilargi iruntzi: irentsi itxulapiko: eltzeitsu itxi: utzi itzel: oso, egundoko, sekulako itzelézko: egundoko ixeko: izeba ixéra: maindire | ixetu: piztu, isiotu ixi: itxi jagon: zaindu jakan: jatun txarra jakitsu: jakitun jántza: dantza jarámon: arreta, kasu jas: itxura, molde ona , ganora ona jaube: jabe jaurti: bota jáusi: erori jesarri: eseri jolas: erromeria, dantza jon: joan joskile: jostun jústuri: tximista kakanárru: txiki kakarráldo: kakalardo kámara: ganbara karra: lasterka egin karradera: lasterketa karraju: korridore kaski: sarraski katamixér: urtxintxa katrineri: jendemodua kázkargar: txingor kíketz: zotin kíñe: hegabera kikírolatza: triku kodáñe: sega kokólo: ergel kópu: mokadu kotxeta ein: ase kotxo: harra koxu: hartu kuzkur: ezkur kunpulle: tipula laban: labain, irristakor lau: bezalako laseko: bezalako (neurria adierazteko) lánda: belardi lántzar: landu gabeko belardia lantzen (bein), lantzen lantzen: noizean behin lapíko: eltze lapíkoko: eltzekari lar: -egi / gehiegi larrosa: arrosa laski: pertsona zikina eta janzkera txarrekoa (iraina) látzin: belar luzea dagoen landa legar: mami / harrixkola léhengusina: lehengusu andrazko lei: izotza lélako: lehenengo lélau: lehenago lepo: sorbalda lez: bezala liki: urtsu lléba: garrantzi lloba: loba lotu: estekatu / geratu lúki: azeri lúki-buzten: azeri-buztan lukurreru: xuhur lupu: arrabio / gaiztoa (iraina) lur-jáusi: luizi mallúki: marrubi makar: txiki mamarru: zizare / umeak ikaratzeko pertsonaia mamurtu: murtxikatu mangurríno: pertsona zikina marigorri: marigorringo marítxu telletáko: umeen haginak eroaten dituen marigorringoa marti: martxo martítzen: astearte mehatz: bakan mehaztu: bakandu menda: mendatu, txertatu mendu: mentu, txerto míko: mizkin milikota: mertxika mingel: mehe, ahul mingotz: mikatz mirri ein: huts egin mixer: urtxintxa / txiki eta argala / mokofina mokil: zokor morroi: zerbitzari / pertsona (lagunartean) motxor: txiki eta argala motz: labur / itsusi mozollo: mozolo / galdakaoztar (ezizena) mun: begirunezko musua munarri: mugarri mune: muino (ribazo) murko: pitxer / pertsona desatsegina murrus: marru, orro muskil: mutxikin mustur: mutur mustur-bior: harroa, izaera txarrekoa, gogaikarria mutik (bere ez): tutik (ere ez) mutil zorri: mutil bihurri múxilo: muskuilu nahi: nahiz nahie: asko, ugari óbun: gaitzerdi, eskerrak odóloste: odolki ogigaztai: erbinude óhidalau: neurri onekoa, egokia óllasko: oilasko okéran: aran okela: haragi ólga: jolas egin ólgeta: jolas óndikarren: oraindik opetsi: eskaini oratu: heldu orbísta: berpiztu ordu bátak: ordu bata orri: hosto | órrotz: orratz orroztu: orraztu ortu: baratze ortuari: barazki ortusántu: hilerri osatu: oso egin / sendatu ostántzen: bestela / gainerakoan ostántzeko: bestelako óste - inesiboan ostáyen: atzeko alde / ondoren / jatorduaren ondorengo nagia ostéra: aldiz, ordea ostábere: berriro ere ostondu: ezkutatu ozála: txerri jana ostu: lapurretan egin ostu-ostuke: ezkutaketa otzára: saski pápao: ergel, mozolo paraje: hurbil para: paratu, jarri patin: ura ateratzeko putzu artifiziala pernil: urdaiazpiko pitinke: gutxinaka pízte: makarra plaza: azoka podazuz: poderioz posture: apostu pospolin: galeper pozárren: pozik puxíke: maskuria sagárdau: sagardo sakadiz: oinetakoak orpoan sartu barik erabiltzea saltamatxíno: matxinsalto sama: eztarri sáno: ozen, sendo / oso, asko sapa: ile luzea sapazto: tximaluze sarraztu: urratu sarri / sarríten: maiz sasi eskola: piper egin saskel: zikin saskelóntzi: pertsona saskela satarreru: txorimalo (Getxon) sats: simaur satsetan ein: larrua jo sein: ume sékule bedar: sekula belar, hirusta serúke: leka, estalki solo: soro sórki: eskutrapu subéte: sukalde sunde: kirats tómaki: txakurrak uxatzeko erabiltzen den hitza troka: amildegi, sakonune tróñu: korapilo txákotan egon: eguzkitan gustura egon txantéla: diru txapiskóla: umeei esaten zaien berba txapiskolína: neskatoei esaten zaie txarto: gaizki txérpa: erpea txerpekáda: atzaparkada txétxe: ume txikiei deitzeko erabiltzen da txibiskéri: litxarreria txíbu: zabu txiker: txiki txikon: sorbaldan, bizkarrean txíndor: txantxangorri txiréne: txantxazale txirlora: txirbila txirpilota: tximeleta txirpilotera: pinpirin txix: pixa txónbo: uretan murgildu txorijagóle: txorimalo txóto: txano txube: tu txurkáda: zurrutada txutxu: gutizia udégoien: udazkena ugélario: igel uger: herdoil / zikin / gorrina / igeri ulle: ile untze: iltze / aje, biharamun uriko ume: ume adoptatu uriola: uholde urriéta: urri urrumeda: erremuskada, marmar urúbio: liztor usigi: haginka egin, ausiki úzaba: jabe, nagusi úzandre: ugazaba andrazkoa zal: zail, pertsona nahi haragi gogorra adierazteko erabiltzen da záldar: erlakizten zántzo: algara zapabúru: txalburu zapátu: larunbata zaran: saski handia zarata: hots, oihu zéan: zenbatean zeken: xuhur zélan: nola zélaseko: nolako (neurria adierazteko) zemekure: zenbat gura, asko zémet: zenbat zentzun: zentzu zezail: otsail zil: zilbor zilbot: tripa handia ziri-ziri: euri xehea baina atertu barik denean zizini: gutizia zoldu: zornatu / zoritu, heldu zoli: zalu zozpel: zuhaitz azala zuhur: argi, erne zuhur egon/ibili: Erne egon/ibili |

## Bibliografia

* Iñaki Gaminde Terraza. Leioako Udala: Leioa berbarik berba. 2001. ISBN 84-606-3136-2
* Iñaki Gaminde Terraza: Leioako azentuaz. 2002, ISBN 0046-435X https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=263568
* Iñaki Gaminde Terraza. Leioako Udala: Leioako euskararen gramatikaz. 1989. https://archive.org/details/leioako-euskararen-gramatikaz
* Koldo Zuazo eta Urtzi Goiti. Euskal Herriko Unibertsitatea: Uribe Kosta, Txorierri eta Mungialdeko euskara. 2016. ISBN 9788490824122
* Pedro Irizar. Morfología del verbo auxiliar vasco, Variedad de Plencia. http://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/irizar/1926_04.pdf
* Euskaltzaindia: Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (EHHA). 2008-2018. http://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=565&Itemid=466&lang=eu

## Kanpo estekak

* Ahotsak.eus - Leioa
* Leioako Hiztegia (Leioa Berbarik Berba liburukoa)
* Datuak: Q12262089
* ↑ «Urtzi Goiti Ugarte: "Lotuta dau dana: bizimoduan galeragaz, paisaia eta hizkuntza be galtzen dire" - Leioa» Hiruka.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-18).