# Maria Jesus eta Pepita Mitxelena Lekuona, sendabelar zaleak

Maria Jesus eta Pepita Mitxelena Lekuona, sendabelar zaleak. Antzinetik datorren jakinduriaren oinordeko dira biak. Sendabelarretako jakinduria gurasoengandik jaso zuten, bereziki ama Joxeparengandik. Eta amak bere amarengandik eta, atzera, hark ere berearengandik... (Oiartzun 1984 urtekaria). Beraz, urrutitik datorkie jakintza Maria Jesus eta Pepita ahizpa bikiei, eta urtez urte biek jarraitu dute herri-medikuntza tradizioa eta Maradiko sendabelarrak munduari zabaltzen.

## Historia

Maria Jesus eta Pepita Oiartzunen jaio ziren, Ergoien auzoko Maradi baserrian. Amak negar egin omen zuen haur bat espero eta bi etorri zirenean, baina geroztik poz handiak eman dituzte familian eta inguruetan. Sendabelarrak oso presente egon dira bikote honen bizitzan. Sendatzeko premia izan dutenetan erabili dituzte, bai euren buruentzat, familiarentzat, edota baserrira sendabelar bila joaten den edozeinentzat. Baita animaliak sendatzeko ere.
Aurrekoengandik jasotakoa jakin izan dute ondorengoei ere transmititzen. Seme-alabak hasi ziren euren jakinduria eremu pribatutik ateratzen eta geroztik leku askotan aritu dira dakitena erakusten.
Horrez gain bi ahizpok ez ziren beren jakintza liburuetan uztera mugatu. Bi ahizpon esanetan sendabelarrekin lan egiteko ezinbestekoa da lehenik landareak ongi bereiztea, gero uzta noiz eta nola jaso behar den ezagutzea eta azkenik, zertarako erabil daitekeen jakiteaz gain, nola prestatu behar den ezagutzea ere bai. Jakintza hori ezin daiteke eskuratu arituz ez bada. Hala, Oiartzungo Aierdiko Xabierren eskariari jarraiki, Ergoiengo bikiak herritarrentzat ikastaro praktikoak ematera animatu ziren. Eta esan behar da arrakasta handia lortu zutela. Xabierrek gainera, bultzada handia eman zion sendabelarren gaiari. 2000. urtean argitaratu zuen “Zilarrezko aitzurra: osasun herrikoia Oiartzunen” liburua eta bertan jaso zuen Maradiko ahizpen jakinduria.
“Euskal Herriko sendabelarrak” blogean, Jol, Haizea eta Alaine, Huhezi fakultateko ikasleek egindako lanean irakur daiteke gaiaren garrantzia, honokoa aipatzen dutelarik:
   “Sendabelarrekiko jakituria belaunaldiz belaunaldi transmititu den kultur ondare aberatsa dela ikus daiteke eta gaur egun, oraindik bizirik jarraitzen duela. Hau da, ezagutza hori guztia ez dugu egun batetik bestera lortu euskal herritarrok, hortaz, urteak aurrera egin ahala euskal kulturaren parte diren sendabelarren ezagutzak bizirik mantentzea nahi badugu, hori hedatzen jarraitzea da gure egitekoa”.
Mitxelenatar ahizpek, beraz, beti izan dute beraien jakintza ondorengoei transmititzeko borondatea eta jarrera. Gainera esan behar da tradizioa teknologia berrietara egokitzeko saiakera berezia ere egin izan dutela. Baina dudarik gabe Maria Jesusengan eta Pepitarengan nabarmentzekoa dena da erakutsi duten abegikortasuna: gaian interesa duen edonori zabaldu baitiote beti etxeko atea. Eta jakina, Maradiko atea zabaltzearekin iritsi da ondorengoa: sukaldeko epela, kafesne beroen zurrutadak eta amaigabeko hitz aspertu interesgarria, denbora gelditzeak berdin-berdin lukeenaren sentipen gozoa, azken batean. Hori horrela, zientzialariak izan dira Maradin, gaian ikasi edo sakondu nahi zutenak ere eta tartean, aditu bakarren bat ere bai. Ikusi besterik ez dago zenbat tokitan, zenbat liburuxka, blog edo artikuluetan kolaboratu izan duten. Hona hemen horren lekuko zerrenda oparoa:
* 2001ean Egunkariako Nafarkaria atalean jaso zen “Maraiko sendabelarrak” blogaren helbidea, informazio gehigarria eskainiz.
* 2001ean “Sendabelarrak: Naturaren farmazia aberatsa”. Ana Galarragaren artikuluan.
* 2005ean UEU. “Maradi baserriko sendabelarrak” hitzaldia.
* 2008an. “Medicina popular en Oiartzun (Gipuzkoa) Xabier Susperregiren liburuan jasotzen dira Maradiko sendabelarrak.
* 2009ko otsailaren 20ean ETBko “Objetivo Euskadi” saioa.
* 2010ean. Arano Miaxiria aldizkarian euren aipamena.
* 2011/11/07an Gaztelun kultur elkartekoek sendabelarrei buruz antolatu zuten saio batean, euren esperientziak kontatzen.
* 2016/03/16ean “Maradi baserriko sendabelarrak” Herri People ETBko saioan.
* 2016ean “Hijos de la Tierra” Axel O´Mill eta Patxi Urizen dokumentalean parte hartu zuten.
Manuel Solorzanok “Enfermería avanzada” blogean, Javier Olascoaga Urtaza neurologoaren “Historia Médico Local del Valle de Ohiartzun” tesi-lanetik bildu du ondorengoa:
   “Herri medikuntzak Oiartzungo haranean izan duen garrantzia eta gaur egun bizirik dirauena egiaztatu dugu. XIX. mendearen amaieratik 1936 arte, Ibarreko zazpi bizilagunek, bost emakumek eta bi gizonek, herri-medikuntzan jardun zuten. Era berean, tradizio horren 14 jarraitzaile aurkitu ditugu gaur egun, eta horietakoren bat memoria honek hartzen duen aldiaren azken urteetan hasi zen lanean. Bi emakumeren lana azpimarratu dugu, Vicenta Uranga eta, batez ere, Joxepa Lekuona. Ahozko iturrietatik bildutako afekzio ezberdinetarako sendabide "naturalak" dituzten 46 errezeta erakusten ditugu, eta antzinatik ezagutzen diren eta gaur egun Haranean erabiltzen diren landare ugariren propietate sendagarrien berri ematen dugu.

## Maradi baserriko sendabelarren bilketa eta erabilpena

Betiko erara jarraitzen dute Maradiko bi ahizpek belarrak baratzean landatu, hazi, bildu, lehortu eta poltsetan prestatzen. Behar dutenentzat prest. Etxera etortzen zaizkie laguntza eske, edo urrutiko bezeroek eskatzen dizkie postaz bidaltzeko. Gauza da guztientzat badutela. Ez dute deus kobratzen. Badakite mediku eta botikaren ordezkoak ez direla, baina biziki sinesten dute belarren balioaz. Eskarmentu handikoak dira. Urte asko daramatzate sendabelarren eragin eta mesedea frogatzen, askotan botikak berak baino eraginkorragoak izaten direla ere frogatutzat emanda. Amak belarrak eta errezoak, biak batera erabiltzen zituen. Pepitak, Maria Jesusek ez bezala, bide beretik jarraitzen du, askotan, gainera, errezu hutsarekin sendatzera iritsiz, bere esanetan.

### Baratzean sortzen dituzten sendabelarrak

* Arto-bizarra – Zea Mays. (Poaceae)
* Aza - Brassica oleracea
* Asensio belarra - Artemisa Vulgaris
* Belar latza - Galium aparine
* Belar mina - Centaurium umbellatum. (Gentianaceae)
* Beste pasmo belarra- Senecio Serpens
* Bihurrungoa edo suge belarra - Arum italicum
* Bronkio belarra – Lepidium didymum.
* Ebaki belarra edo txanpon belarra - Umbilicus rupestris Dandy. (Crassulaceae)
* Karetxa edo garatxo edo Iodo belarra - Chelidonium majus. (Papaveraceae).
* Iruntzi belarra edo berbena - Verbena officinalis. (Verbenaceae)
* Kamamila - Matricaria chamomila.
* Lorentxo belarra – Hipericum perforatum
* Malma edo malba - Malva sylvestris. (Malvaceae)
* Osina - Urtica dioica. (Urticaceae).
* Pareta belarra - Parietaria judaica. (Urticaceae).
* Pasmo belarra - Anagallis arvensis. (Primulaceae)
* Pixa belarra – Agrimonia eupatoria.
* Plantain belarra - Plantago lanceolata. / Plantago media. / Plantago major. (Plantaginaceae)
* Sagu belarra - Hieracium pilosella
* Tea
* Zizare belarra – Artemisa bulgaris

### Baratzetik kanpo, mendian edo inguruan biltzen dituztenak

* Intsusa - Sambucus nigra. (Crassulaceae).
* Eztul belarra – Glandora prostrata
* Anboli-porrua – Asphodelus albus
* Amabirjin belarra – Hypericum androsaemum

### Ukenduak

Ukenduak arazo bakoitzari dagokion sendabelarrez eginak dira, honokoak sendatzeko, besteak beste:
* Kolpeak
* Erredurak
* Ebakiak
* Zeldorrak
* Kontrakturak
* Bihurrituak
* Dermatitisak eragindako larrutuak edo infektatzen hasitakoak

## Erabilitako dokumentazio osagarria

Oiartzun 1984 urtekaria (30-33 orr.) "Maraiko Joxepa, Errimedikuntzan eta sendabelarretan oso trebea" Mariano Ostolaiz eta J.M. Sanzberroren idatzia.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «2015 Urtekaria by Oiartzungo Udala - Issuu» issuu.com 2016-07-30 (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* ↑ «Xabier Aierdi, “Intxixu”» Euskal Herriko sendabelarrak 2016-02-09 (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* ↑ Zilarrezko aitzurra: osasun herrikoia Oiartzunen. Intxixu Herri Kultur Lantaldea 2000 (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* ↑ «Historia» Euskal Herriko sendabelarrak 2016-02-09 (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* ↑ Ana, Galarraga Aiestaran. (2001-05-20). «Sendabelarrak: Naturaren farmazia aberatsa» Zientzia.eus (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* ↑ https://www.inguma.eus/egilea/ikusi/josefa-mitxelena-lekuona
* ↑ https://www.eusko-ikaskuntza.eus/PDFAnlt/folkl/047067137r.pdf
* ↑ Jmitxelena. (2009-03-01). «Maradi Baserriko Sendabelarrak: Maraiko Sendabelarrak "Objetivo Euskadi" saioan.» Maradi Baserriko Sendabelarrak (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* ↑ https://www.iparmank.eus/files/posts/2021/210c5272155367c24165b9fb06c18704miaxiria-01-compresspdfpdf.pdf
* ↑ Bengoetxea, Irati Mitxelena. (2016-03-16). «Maraiko Sendabelarrak Herri People ETB» Maradi Baserriko Sendabelarrak (Noiz kontsultatua: 2024-11-26).
* ↑ https://www.filmin.es/corto/hijos-de-la-tierra
* ↑ "http://enfeps.blogspot.com/2011/03/historia-medico-local-del-valle-de.html

## Kanpo estekak

* Maradi Baserriko Sendabelarrak bloga
* Bizibaratzea. Sendabelarrak eta erabilpena
* Goiberri aldizkaria Sendabelarrak eta erabilpena
* Aikor! aldizkaria Sendabelarrak eta erabilpena
* Maixiria Aranoko aldizkaria. Sendabelarrak prestatzeko moduak (26.orr)
* Erran Malerreka. Zubietako Joxepa Loiartek: Ukenduak nola egin eta senda-errezoak