OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Apo-belar

Apo-belarra (Verbascum thapsus) Scrophulariaceae familiako landare biurterokoa da, jatorriz Europa, Ipar Afrika eta Asiakoa, eta bertakotua Australia eta Ameriketan. Euskaraz ostaza edo apo-lili ere esaten zaio.
Landare biurteroko iletsua da, 2m garai edo gehiago izatera iritsi ahal dena. Lore hori eta txikiak trinkotuta hazten dira zurtoin luze batean, zeina hosto-erroseta batetik hazten den.

## Ezaugarriak

Apo-belarra landare dikotiledoneo eta biurterokoa da, lehen urtean hosto-erroseta bat eratzen duena. Hostoak handiak dira, 50cm luze izateraino. Bigarren urtean, landareek zurtoin bakarra garatu ohi dute, 1 eta 2m artekoa. Txinako ekialdean, ez dira izaten 1,5m baino luzeagoak. Zurtoina lore multzo trinkoan amaitzen da, luzeraren erdia hartzeraino.
Landarearen zati guztiak ilez estalita daude, izar itxurakoak. Estaldura hau bereziki lodia da hostoen gainean, itxura zilarkara emanez.
Espeziearen kromosoma kopurua 2n = 36 da.
* Erroseta zurtoin gabea
* Loreen xehetasuna
Landare loratuetan, hostoak txandakatuak dira zurtoinean zehar. Lodiak eta dekurrenteak dira, itxura desberdintasun handiarekin zurtoinaren goiko edo behekoen artean, luzangatik lantzeolatura, 50cm luze eta 14cm zabal izateraino. Zurtoinaren goialdean txikiagoak dira, eta behealdean ez hain dekurrenteak. Zurtoina sendos da eta diámetros 2 eta 2,5cm artekoa, eta batzuetan adarkatua infloreszentziaren azpian justu, bereziki kalte baten ondoren (haustura...).
Loratu eta haziak askatu ondoren, zurtoinak eta fruituek bertan jarraitu ohi dute negu osoan, idorturik. Zurtoin idorrak marroiak izan ohi dira, eta udaberria arte, baita uda arte, jarraitzen dute. Landareak ez du sustrai-ardatz oso sakona.
Loreak pentameroak dira, bost estaminedunak petaloei atxikiak. Hori bizikoak dira, diametroa 1,5 eta 3cm artekoak.

## Sinesmenak

Zilarrezko txanpon bat apo-belarraren hosto baten bilduta eramateak baso ilunak gurutzatu behar zituzten bidaiariak babesten omen zituen gizotso, otso eta gainerako piztiengandik.
Hilobi baten gainean edo ondoan apo-belarra dagoenean, hildakoaren arima oraindik purgatorioan dagoela esaten da.

## Erreferentziak

* ↑ Jakoba Errekondo. (2005-9-25). Landareak: arraunlarien ostaza. Argia.
* ↑ Euskaltzaindiaren Orotariko Hiztegia Ostaza
* ↑ Ferguson, Ian Keith (1972). "V. thapsus". in Tutin, Thomas Gaskell et als.. Flora Europaea. Volume 3: Diapensiaceae to Myoporaceae. Cambridge: Cambridge University Press. 211 or. ISBN 0-521-08489-X.
* 1 2 Blamey, M., & Grey-Wilson, C. (1989). Flore d'Europe occidentale. Flammarion, ISBN 2-08-200995-5
* ↑ Verbascum thapsus. 2009-11-6.
* ↑ Verbascum thapsus (Mullein, Great). 2009-10-7.
* ↑ Tom Remaley. (1998). Verbascum thapsus. .
* ↑ Marc C. Hoshovsky. Element Stewardship Abstract for Verbascum thapsus. .
* 1 2 Arbizuko flora (2011)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160095
* Multimedia: Verbascum thapsus / Q160095
* Espezieak: Verbascum thapsus
# Pagotxa

Pagotxa edo pagatxa (Trifolium incarnatum) Europan hazten den Trifolium generoko landare mota bat da. Leguminosoen familiako landare belarkara. Lore gorriak dituen hirusta da eta antzina abereak bazkatzeko landatzen zen. Dirudienez, Frantziatik etorritako hazia da pagotxa, eta duen kolore gorri bizia adierazteko "rouge farouche" izendatzen zen landare hori, eta farouche horretatik omen dator pagotx deitzea.

## Ingurumenaren baldintzak

inguru epel eta azpitropikaletakoa da. Ez ditu muturretako tenperaturak jasaten, ez oso altuak ezta ere oso baxuak, lehorteak ere ez ditu gustuko. Ez du itzala gustuko. Lurzoru desberdinetan garatzeko gauza da baina pH neutrokoak edo azidotasun baxukoak (pH 6-7) nahiago ditu.
Urtean zehar 20 eta 50 zentimetro artean hazten den landarea da. Lorea gorriluna izaten da eta udaberrian eta udan loratzen da.

## Erabilerak

Abereek oso gustko duten bazka da. Ongarri bezala ere erabilia da, lurzoru pobreen ezaugarriak hobetzeko, pagotxa loreetan dagoenean biomasa begetala hartu eta lurazpian sartu egiten da.

## Herri kulturan

Gauza on bat erraz edota merke lortzen badugu, mauka edo "pagotxa" dela esaten da, izan ere, pagotxa landarea abere-bazka oso estimatuta zen.

## Erreferentziak

* ↑ «Euskaltzaindiaren Hiztegia: "pagotxa".» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-08).
* Datuak: Q161361
* Multimedia: Trifolium incarnatum / Q161361
* Espezieak: Trifolium incarnatum
# Senecio

Senecio Asteraceaearen familiako genero handi bat da. Genero kosmopolita da.

## Sinonimoak

* Dendrosenecio
* Jacobaea
* Culcitium

## Espezie batzuk

* Senecio ampullaceus — Texas
* Senecio angulatus L.f. —
* Senecio antisanae
* Senecio arborescens
* Senecio aureus L. —
** Packera aurea (L.) A. & D. Löve
* Senecio barbertonicus Klatt —
* Senecio battiscombei
** Dendrosenecio battiscombei
* Senecio biglovii -
* Senecio brasiliensis (Spreng.) Less. — flor-das-almas
** Cineraria brasiliensis
* Senecio cambrensis —
* Senecio congestus (R. Br.) DC. —
** Cineraria palustris
** Othonna palustris
** Tephroseris palustris
* Senecio douglasii -
* Senecio eboracensis Abbott & Lowe —
* Senecio flaccidus Less. —
* Senecio gallicus Chaix —
* Senecio glabellus Poir. —
** Packera glabella (Poir) C. Jeffrey
* Senecio glaucus L. — Jaffa
* Senecio haworthii —
* Senecio iscoensis — Hieron.
* Senecio keniensis
** Dendrosenecio keniensis
* Senecio keniodendron —
** Dendrosenecio keniodendron
* Senecio keniophytum
* Senecio kleinia
** Kleinia neriifolia
* Senecio lamarckianus
* Senecio leucanthemifolius Poir. —
* Senecio littoralis
* Senecio mikanioides —
** Delairea odorata
* Senecio obovatus Muhl. —
** Packera obovata (Muhl. ex Willd.)
* Senecio patagonicus
* Senecio pulcher
* Senecio rowleyanus —
* Senecio sanmarcosensis
* Senecio squalidus —
* Senecio triangularis -
* Senecio vaginatus
* Senecio vernalis —
* Senecio viscosus —
* Senecio vulgaris —

## Erreferentziak

* ↑ http://kyledailyphoto.blogspot.com/2007_04_01_archive.html#1746781956987590057

## Kanpo estekak

* http://plants.usda.gov/java/profile?symbol
* https://web.archive.org/web/20090115003218/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11063
* Datuak: Q209596
* Multimedia: Senecio / Q209596
* Espezieak: Senecio
# Ote zuri

Ote zuria (Ulex europaeus) lekadunen familiakoa eta Ulex generoko zuhaixka da. Mendebaldeko Europakoa da jatorriz, Erresuma Batutik Portugaleraino. Ote beltzaren (U. minor edo U. gallii) antz handia du.

## Ezaugarriak

2,5 metroko zuhaixka izatera heltzen da eta bere adar nagusiak, beti ere tente eta arantzadunak, ziztatzeko prest azaltzen dira. Espezie horren hostoak filokladoak dira, hau da arantza-itxurakoak, eta galtzarbeetatik ateratzen dira adartxo multzoak sortuz.
Lore hori ilunak, urrintsu samarrak, 14-18 mm luzeak eta mordo txikietan eratuak izaten ditu. Arrautza itxurako fruitu beltz iletsua du.
Abendutik maiatzera bitartean, filokladoen galtzarbeetan kolore hori biziko lore ugari ematen ditu, nahiz urtean zehar ere bakar batzuk azaldu. Fruitua berriz, leka beltzaxka eta ileduna izaten da. Europako mendebaldean hazten da eta Euskal Herrian, klima ozeanikoa eta lurzoruak azidoak diren lekuetan batez ere, oso arrunta da. Itsasmailatik mendi gailurretaraino dago hedatuta eta iratzetoki, harizti, amezti eta pagadien ordezko sastrakadiak eta txilardiak kolonizatu ohi ditu.
Landare honek alkaloide bat du zitisina izenekoa, eta hori dela eta bihotza tonifikatzeko erabili ohi da. Asma eta buruko mina sendatzeko ere erabiltzen da. Aipaturiko alkaloide hori hazietan egoten da gehien bat, baina kontu handiz erabili beharrekoak dira, arriskutsuak gerta daitezke eta. Loreak, infusio modura hartu izan dira hidropesiaren kontra. Behar garaietan, hostoak ongi txikitu eta aziendari eman izan zaio baserrietan.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Mendiko ziztada: Ote Zuria artikulua, Joxepo Terés, Elhuyar

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161794
* Multimedia: Ulex europaeus / Q161794
* Espezieak: Ulex europaeus
# Amerikar zumar

Amerikar zumarra (Ulmus americana) hosto-erorkorreko zuhaitza da, 43 m-rainoko altuera izan dezakeena. Ekialdeko Ipar Amerikan du jatorria.
U. americana zumarren generoan espezie bakarra da, tretaploide edo kromosoma bikoizduna (2n = 56) delako.

## Erreferentziak

* ↑ Whittemore, A. T.; Olsen, R. T.. (2011). «Ulmus americana (Ulmaceae) is a polyploid complex» American Journal of Botany 98 (4): 754–760..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q469382
* Multimedia: Ulmus americana / Q469382
* Espezieak: Ulmus americana
# Sapelar

Sapelar (Stellaria media) kariofilazeoen familiako urteko belar landarea da, etzana eta herrestaria, 25–90 cm luzea. Txabarkoi eta sapa belar izenez ere ezagutzen da. Zurtoin meheak eta arrautza egiturako hosto txiki luzaranak eta punta-zorrotzak ditu. Lorea hosto zuriz eta antera morez osatua du. Europa guztian hazten da, labore sailetan eta bide bazterretan batez ere.
Landare apaingarri ezaguna da eta jateko ona da, batez ere entsaladan. Herri sendagintzan ere erabiltzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Neltje, Blanchan. (2005). Wild Flowers Worth Knowing. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.
* ↑ Plants for a Future: Stellaria media
* ↑ Hensel, Wolfgang. (2008). Medicinal plants of Britain and Europe. Londres: A&C Black ISBN 9781408101544..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q158711
* Multimedia: Stellaria media / Q158711
* Espezieak: Stellaria media
# Guanabano

Guanabanoa (Annona muricata) Annonazeoen familiako zuhaitz txiki samarra da. Marrubiaren itxurako fruitu azalberdea eta mamizuria ematen du; arantza moduko luzakinez estalia izaten du azala. Oso gozoa da jateko. Berez Karibeko zuhaitza den arren, Ameriketako tropiko lurraldeetara eta Afrikako mendebalera zabaldua dago.

## Deskribapena
### Landarea

Zuhaitz txikia da, 3-8 metrotako altuera hartzen duena. Oinarritik adarkatu egiten da. Adarrak gorrixkak dira eta azala zimurra, latza eta apurtua dute. Zuhaitzaren hostajea oso trinkoa da.
Hostoak sinpleak dira, 5-15 cmko luzera dutenak. Itxura obalatua dute, gogorrak eta leunak dira eta kolore berde iluna dute.
Loreak axilarrak dira berez baina zurtoinaren edo adarren edozein lekutan kokatuta ikus daitezke. Hiru sepalo txiki dituzte, 5 mm baino txikiagoak, eta sei petalo dituzte, kanpoaldera hiru askeak eta barrualdera tolesturiko beste hiru. Petaloek hasieran kolore berdea izaten dute eta ondoren horixkak bihurtzen dira.

### Fruitua

Fruitu handiak ematen ditu, annonazeoen artean handienak. Berez elkarturiko fruitu ugari dira. 170 hazi inguru izan ditzake bakoitzak. 14-40 cm arteko luzera hartzen dute, 10-12 cm arteko diametroa, eta batazbeste 2'9 kg pisatzen ditu. Fruituaren azala fina baina gogorra da. kolore berea du eta arantza ugari ditu gorantz begira. Mamia zuria da, zuntza asko duena eta oso usaintsua. Gzoa da.
Haziak zapalak dira eta 15-20 mm tamaina dute.

## Banaketa

Ez da ezagutzen zehazki non sortu zen baina jatorriz Hego Amerikakoa da. hainbat adituk uste dute jatorria Kolonbian izango zuela, bertan aurkitzen baita barietate aniztasun handiena. Eremu tropikalean aurkitzen da gaur egun, itsas mailatik hasi eta 1.150 metrotako garaierararte. Amerikan eta Afrikan asko landatu bada ere ez dira azalera hadiak osatzen, normalean banakoen baratzetan agertzen da. Kafe landareari itzala emateko erabiltzen da Nikaraguan eta Costa Rican. Fruitua ematen goiztiarra denez mango eta ahuakate artean landatzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ «Annona muricata in Chinese Plant Names @ efloras.org» www.efloras.org (Noiz kontsultatua: 2023-05-19).
* ↑ Diaz Robledo. J.. (2004). Descubre los Frutales Tropicales. Madril, Las Rozas: Norma Editorial.
* ↑ Cordero J. eta Boshier D.H.. (2003). Árboles de Centroamérica un Manual para extensionistas. Oxford Forestry Institute (OFI). Centro Agronómico, Tropical de Investigación y Enseñanza (CATIE), 1079 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1709343
* Multimedia: Annona muricata / Q1709343
* Espezieak: Annona muricata
# Mendebaldeko tuia

Mendebaldeko tuia (Thuja occidentalis) Cupressaceae familiako zuhaitz espeziea da. Jatorriz Kanadako hego-ekialdeko eta AEBetako ipar-ekialdekoa da.
Ipar Amerikan Zedro zuria esaten diote frantsesez edo ingelesez.

## Deskribapena

Tuia erraldoirekin lotura estua izan arren, 10-20 m altu eta 40 cm-ko diametroa duen zuhaitz txiki bat besterik ez da. Enborraren azala gorri-arrea du, luzetarako zirrikitu estuekin markatuta. Hostoak edo orratzak 3-5 mm luzedun adartxo lauez osatuta daude.
Europan 1540an sartu zen eta oso hedatua dago, batez ere parke eta hilerrietan eta zuhaitz apaingarri moduan asko erabiltzen da.

## Erabilera

Ipar Amerikako indiar tribu ugarik botika gisa asko erabiltzen zuten sukarra, eztula, buruko mina, esku puztutak eta arazo erreumatikoak tratatzeko.
Landareak antibiral jarduera du eta belarismo modernoan erabiltzen da, gehienetan berruakak eta polipoak tratatzeko. Landarea erabil daiteke hilekoen eragiteko, beraz, ez da gomendagarria haurdun dauden emakumeei.
Lehortutako hosto-adar gazteak aldakorrak, anthelmintikoak, antiinflamatorioak, antiseptikoak, usaintsuak, astringenteak, diaforetikoak, diuretikoa eta emenagogoak dira. Landarea erabiltzen ari da minbizia tratatzeko, batez ere umetokiko minbiziaren aurka.
Hostoekin egindako te bat erabiltzen da bronkitisa eta beste arnas arazoa, eztula, buruko mina tratatzeko eta eztularen almibarretan.
Hostoetatik "Zedro zuriaren olioa" egiten dute, antiseptikoa, expektorantea eta errubefakzioa den olio esentziala da.

## Taxonomiari

Carlos Linneo- k deskribatu zuen Thuja occidentalis- ek Species Plantarum 2: 1002 1753. urtean

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Herb: American Arbor-Vitae. Latin name: Thuja occidentalis. Family: Cupressaceae (Cypress Family)
* ↑ Thuja occidentalis. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147468
* Multimedia: Thuja occidentalis / Q147468
* Espezieak: Thuja occidentalis
# Espainiar isats

Espainiar isatsa (Spartium junceum) Fabaceae familiako basa landarea da, hegoaldeko Europan jatorria duena. Spartium genero monotipikoaren espezie bakarra da.

## Erreferentziak

* ↑ GRIN Species Profile

## Kanpo estekak

* Datuak: Q910358
* Multimedia: Spartium junceum / Q910358
* Espezieak: Spartium junceum
# Kakao arbola

Kakao arbola edo kakao-arbola (Theobroma cacao) zuhaitz txiki bat da (4–8 m), Sterculiaceae (edo Malvaceae) familiakoa, Ameriketako eskualde tropikalekoa. Landare honen haziak kakao-hautsa eta txokolatea egiteko erabiltzen dira.
Theoboma cacao izen zientifikoa grezieratik datorkio eta jainkoen elikagaia esan nahi du. Baina kakao izena maiatik dator, Ka´kaw.
Materia genetikoaren ikerketak esaten dutenez, Hego Amerikako jatorria dute, Orinoko eta Amazonas ibaiaren arroetatik. Gaur egun Mexikotik Brasilera hedatzen da, eta baita ere Afrikaren mendebaldean.

## Landarea

Landareari kakao arbola deritzo. Kakao-arbola, bero (20°C-30°C) eta hezetasun asko behar duen landarea da. Hosto iraunkorrekoa da, eta 6 eta 10 metrora hazi. Beste landareen ilunpean hazten dira, haizetik babestuta eta lur emankorrarekin. Lurra nitrogeno eta potasio ugarikoa izan behar da.
Bere loreak txikiak eta arrosak dira. Fruitua, baia bat da, kalabazin formakoa, gorria edota horixka bihurtzen dena eta 450g pisatzen du gutxi gorabehera heltzen direnean. Arbola fruituak ematen hasten du 4 edo 5 urte dituenean. Zuhaitza heltzen denean, 6000 lore izan ahal ditu baina bakarrik 20 kakao hazi izaten ditu.

## Fruitua

Mami arrosaz badago betea dago, likatsua, gozoa eta jangarria, 30-50 garau luze (zuriak eta haragitsuak) gordetzen dituela. Garauak indaba forma dute eta zapore oso mingotsa.

## Ekoizpena

Kakaoa Afrikako mendebaldean, Erdialdeko Amerikan, Hego Amerikan eta Asian landatzen da gehienbat. Urteko ekoizpena esaten duenez, UNCTAD bilduta, 2005-2006ko munduko 8 ekoizle nagusiak Boli Kosta (%38), Ghana (%19), Indonesia (%13), Nigeria (%5), Brasil (%5), Kamerun (%5), Ekuador (%4) eta Malaysia (%1) dira. Herrialde hauek, munduko %90eko ekoizpena dute.
FAO erakundearen arabera, 2005eko ekoizpena honelakoa izan zen:
| Sailkapena, Estatua | Balioa | Ekoizpena |
| | (Int $1000*) | MT |
| 1 Boli Kosta | 1,024,339 | 1,330,000 |
| 2 Ghana | 566,852 | 736,000 |
| 3 Indonesia | 469,810 | 610,000 |
| 4 Nigeria | 281,886 | 366,000 |
| 5 Brasil | 164,644 | 213,774 |
| 6 Kamerun | 138,632 | 180,000 |
| 7 Ekuador | 105,652 | 137,178 |
| 8 Kolonbia | 42,589 | 55,298 |
| 9 Mexiko | 37,281 | 48,405 |
| 10 Papua Ginea Berria | 32,733 | 42,500 |
| 11 Malaysia | 25,742 | 33,423 |
| 12 Dominikar Errepublika | 24,646 | 32,000 |
| 13 Peru | 21,950 | 28,500 |
| 14 Venezuela | 13,093 | 17,000 |
| 15 Sierra Leona | 8,472 | 11,000 |
| 16 Togo | 6,547 | 8,500 |
| 17 India | 6,161 | 8,000 |
| 18 Filipinak | 4,352 | 5,650 |
| 19 Kongoko Errepublika | 4,336 | 5,630 |
| 20 Salomon Uharteak | 3,851 | 5,000 |

## Erreferentziak

* ↑ http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?lang=en&item=661&year=2005

## Ikus, gainera

* Txokolate
* Datuak: Q42385
* Multimedia: Theobroma cacao / Q42385
* Espezieak: Theobroma cacao
# Gogortxu

Gogortxu (Viburnum tinus) Adoxaceae familiako landare loreduna da, Mediterraneon jatorria duena. 2-7 metro arteko altuera duenzuhaixka da.

## Erreferentziak

* ↑ RHS A-Z encyclopedia of garden plants. Dorling Kindersley, 1136 or. ISBN 1405332964..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1321268
* Multimedia: Viburnum tinus / Q1321268
* Espezieak: Viburnum tinus
# Itsas uraza

Itsas uraza (Ulva lactuca) Chlorophyta dibisioan dagoen alga berdea da, mundu osoan bizi dena. Ulva generoko alga jangarri hau Eskozian sopetan eta entsaladetan erabiltzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ www.algaebase.org
* ↑ Indergaad, M & Minsaas, J.. (1991). Seaweed Resources in Europe: Uses and Potential. John Wiley & Sons ISBN 0 471 92947 6..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q852879
* Multimedia: Ulva lactuca / Q852879
* Espezieak: Ulva lactuca
# Sikomoro

Sikomoro edo sikomoro pikondoa (Ficus sycomorus) morazeoen familiako zuhaitza da, enbor sendoa eta adaje zabala dituena. Arrautza eiteko hosto berde distiratsuak ditu, eta fruituak, piku txiki baten antzekoak, mami horikoak eta jateko onak dira. Afrikako ipar-ekialdekoa da berez. Oso erabilia da landare apaingarri moduan.
Erderaz, batez ere ingelesez eta gaztelaniaz, ostartx edo astigar zuriarekin nahasten dute.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q750217
* Multimedia: Ficus sycomorus / Q750217
* Espezieak: Ficus sycomorus
# Ilar usaindun

Ilar usainduna (Lathyrus odoratus) Fabaceae familiako urteroko landarea da, jatorriz Italiako hego-ekialdekoa eta Siziliakoa.
Landare apaingarritzat landatzen da eskualde epeletan. Oso aintzat hartua da dituen lore koloretsu eta lurrinarengatik.

## Ezaugarriak

Urteroko landare belarkara hau, kiribilei esker igokaria dena, 2 metro garai izan daiteke.
Hostoak tximeletakarak dira, mordoetan multzokatuak.
Haziak toxikoak dira eta latirismoa sor dezakete janez gero.

## Sinonimoak

* Lathyrus cyprius Rechinger fil., 1949
* Lathyrus odoratus-zeylanicus Burm.f., 1768
* Pisum odoratum (L.) E.H.L.Krause, 1901

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [1996]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q163944
* Multimedia: Lathyrus odoratus / Q163944
* Espezieak: Lathyrus odoratus
# Lila

Lila edo amañi-lilia (Syringa vulgaris) Oleaceae familiako zuhaitza da, normalean 6 eta 7 metro bitarte neurtzera iristen dena. Jatorria Europako hego-ekialdeko Balkanetan du.
Ez da nahastu behar antzekoa den Buddleja davidii zuhaixkarekin, zenbait testutan hala agertzen bada ere. Antza dela eta, batzuetan budleiari lila izun esaten zaio.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6565319
* Multimedia: Syringa vulgaris / Q6565319
* Espezieak: Syringa vulgaris
# Hirusta gorri

Hirusta gorria edo sekula-belarra (Trifolium pratense) Trifolium generoko landarea da. Landare lekaduna da. Lorea arrosa bizia izaten da eta ekaina eta urria artean loratzen da.
Berez Europan eta Asian hazten da, baina gaur ia mundu guztian dago zabalduta. Ganaduen elikaduran oso erabilia da.

## Deskribapena

Belardietan ugari hazten den belar iraunkorra, zurtoin tentea eta 20-26 cm inguru luze duena. Hiru-kiribizto eta hirusta-belar izenez ere ezagutzen da. Hosto txiki biribilak eta berdeak ditu, erdian orban zuri bat dutenak.
Loreak 12-15 mm-ko luzera dute, hodi itxurakoak dira eta bost petalo arroxa dituzte. Kaliza bost sepalok osatzen dute. Loreak 2-3 cm-ko diametria duten infloreszentziatan multzokaturik daude.
Fruitua leka batean eratzen da eta leka bakoitzak hazi bakarra izaten du. Bihotz forma izaten du eta oso txikia da.

## Garrantzia ekologikoa

Honen moduko lekariak oso garrantzitsuak dira Rhizobium generoko bakteria batzuekin sinbiosian aireko nitrogenoa nitrato eta nitrato bihurtzen baitute sustraietan eta gai horiek dira hain zuzen landarek elikatzeko behar dituztenak.

## Hirusta gorrien barietateak

7 barietate daude:
* Trifolium pratense pratense Hedatua.
* Trifolium pratense americanum Hego-ekialdeko Europa.
* Trifolium pratense frigidum Erdialdeko eta Hegoaldeko Europako Mendiak (Pirinioak, Alpeak, Balkanak).
* Trifolium pratense maritimum Itsaso Baltikoko hegoaldeko kosta.
* Trifolium pratense parviflorum Europa.
* Trifolium pratense sativum Mediterranear eskualdea
* Trifolium pratense villosum Alpeak

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Fundazioa, Cristina Enea. Uliako loreak ezagutzeko erakusketa - Cristina Enea Fundazioa. (Noiz kontsultatua: 2017-04-02).
* Datuak: Q156635
* Multimedia: Trifolium pratense / Q156635
* Espezieak: Trifolium pratense
# Sinodendron cylindricum

Sinodendron cylindricum lukanidoen familiako kakalardoa da. Europan hedaturik dago, baita Euskal Herriko basoetan ere.

## Deskribapena

Sexu dimorfismo nabarmena agertzen du, arrak ondo garaturiko adar bat dauka aurrealdean, errinozero kakalardoen antzera, emeena askoz txikiagoa da. 12-16 m arteko luzera duen kakalardo zilindrikoa da, hortik espeziearen izena. Kolore beltza du, batzuetan distira turkesak azaltzen ditu. Toraxak eta elitroek lerro ugari dituzte aurretik atzeraino.
Abdomena laranja-gorrixka da, hegan egiteko elitroak zabaltzen dituenean soilik ikusten dena.
Beldarrak zuriak eta bigunak dira eta buru marroia dute.

## Banaketa eta habitata

Europa guztian agertzen dira Siberia mendebalderaino, Iberiar penintsularen hegoaldean eta Eskandinavian ezik. Baso hostozabalak atsegin ditu, tenperatura freskoa dutenak, baina gaur egun hirietako parkeetan eta baserri eremuetako fruitu arbola artean ere ikusten dira.

## Bizi zikloa eta elikadura

Metamorfosi konplexua osatzen du. Arrak eta emeak elkarrekin lan egiten dute arrautzak jartzeko unean, emeak enbor ustelean tunela egiten du eta arrak tunelaren atea zaintzen du. Beldarrak egur ustelaz elikatzen dira eta hiru edo lau urte dituztenean pupa eratzen dute, gero heldua sortzeko.
Helduak landareen izerdi landuaz.

## Iruditegia

* Arra.
* Emea.
* Aireratzeko prest, abdomen gorria erakusten.
* Kakalardo txikia da.

## Erreferentziak

* ↑ «EHAEko Coleoptera Catalogoa|Heteropterus» www.heteropterus.org (Noiz kontsultatua: 2023-09-09).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Rhinoceros beetle | The Wildlife Trusts» www.wildlifetrusts.org (Noiz kontsultatua: 2023-10-14).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Valderrey, Juan Luis Menéndez. «Sinodendron cylindricum (Linnaeus, 1758)» Naturaleza y turismo (Noiz kontsultatua: 2023-10-14).
* ↑ (Ingelesez) «Sinodendron cylindricum» uk beetles (Noiz kontsultatua: 2023-10-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q530623
* Multimedia: Sinodendron cylindricum / Q530623
* Espezieak: Sinodendron cylindricum