OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Egiptoko XXV. dinastia

* Antzinako Egipto Dinastiak eta faraoiak
* Aro aurredinastikoa
* Aro protodinastikoa
* Aro Goiztiarra
* I.a - II.a
* Inperio Zaharra
* III.a IV.a V.a VI.a
* Tarteko Lehen Aroa
* VII.a VIII.a IX.a X.a XI.a
* Inperio Ertaina
* XI.a XII.a
* Tarteko Bigarren Aroa
* XIII.a XIV.a XV.a XVI.a XVII.a
* Inperio Berria
* XVIII.a XIX.a XX.a
* Tarteko Hirugarren Aroa
* XXI.a XXII.a XXIII.a XXIV.a XXV.a
* Aro Berantiarra
* XXVI.a XXVII.a XXVIII.a XXIX.a XXX.a XXXI.a
* Aro Helenistikoa
* Mazedoniarra . Ptolomeotarra
* Erromatar Aroa
XXV. dinastia edo dinastia kushita (K.a. c. 747-K.a. 664). Napata hiri-estatuan du jatorria (Kusheko lurraldean). Bertatik, dinastia honetako lehen erregeak, Alarak, Nubiaren zatiak inbaditu eta konkistatu zuen.
Hirugarren periodoaren azken dinastia izan zen. Erregea eta militarren harteko erlazioari esker, errege kushitak Egipto militarki kontrolatzea lortu zuten 80 urte baino gehiagoz. Militarki kontrolatzen zuten ezin zutelako politikoki kontrolatu, oso eremu handia baitzen.
Nubia aldeko nagusitasun politikoa indartu eta gero Piankhi subiranoak K.a 730 inguruan Egiptoko espedizio militarra burutu zuen, Nilo ibaiko hiri gehienetaz jabetu ziren Menfisez izan ezik.

## Dinastia XXV antzinako liburuetan

Dinastia haonek monarka "etiopiar" hauek izan zituen: Piankhi, Shabako, Shabitko, Taharqo eta Tanutamani.
    Piankhi, Kushetik egiptora boterea hedatu zuena.
    Shabako, Bokkoris atxilotu eta gero, bizirik erre zuen eta 8 (edo 12) urtez erreinatu zuen.
    Shabitko (edo Sebikos), aurrekoaren semea, 14 (edo 12) urtez erreinatu zuen.
    Taharqo (Taracos edo Saraco), 18 (edo 20) urtez erreinatu zuen.
    Tanutamani, asiriarren inbasioagatik egipto uztera behartua.

## XXV. dinastiako faraoiak

Dinastia honetan faraoi hauek egon ziren: Alara, Kashta, Piankhi /Piye, Shabako/Sabacon, Shabitko /Sebikos, Taharqo/Tarcos eta Tanutamani/Tenutamon.

## XXV. dinamitan egon ziren piramideak

Shabako, Shabitko, Taharqo eta Tanutamani.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q737648
* Multimedia: 25th dynasty of Egypt / Q737648
# Piankhi

Menkheperra Piankhi edo Pije (Piye) Egiptoko Kushtar faraoi bat izan zen, Egiptoko XXV. dinastiaren sortzailea, Kusheko Napata herritik gobernatu zuena, K.a. 747tik K.a. 716 arte, Egiptoko hirugarren tarteko aroan.

## Bizitza
### Egiptoren konkista

Piankhik, Kusheko gobernaria, Egiptoko gobernarien arteko borrokak probestu zituen, Kushtar boterea Egipto erdialdeko Tebasetik haratago hedatzeko. Goi Egipton gora eta gora zihoan kushtar erregearen aurkako erreakzio gisa, Saiseko gobernari zen Tefnakhtek, Deltaren eskualdeko erregeen artean koalizio bat eratu zuen, eta, izenez behintzat, Piankhiren aliatu zen Nimlot III.a, Hermopoliseko erregea, Piankhiren aldetik desertatu eta bere aldera igarotzeko konbentzitu zuen.
Tefnakhtek, orduan, koalizioaren armada hegoalderantz bidali zuen, eta Herakleopolis setiatu zuen, non bertako errege zen Peftiaubastek eta tokiko kushtar agintariek Piankhiri laguntza eskatu zioten. Piankhik berehala erreakzionatu zuen gatazka honen aurrean (bere erregealdiaren 20. urtean), Egipto Ertaina eta Behe Egipto inbaditzeko armada bat bilduz. Tebas bisitatu zuen Opet Jaiaren garaian, garai honetan Goi Egipto kontrolatzen zuela frogatzen duena.
Piankhi, ondoren, iparralderantz joan zen, eta Herakleopolisen erabateko garaipena lortu zuen, beste batzuen artean, Hermopolis eta Menfis hiriak konkistatuz, eta Behe Egiptoko erregeen mendekotasuna jaso zuen, baita Leontopoliseko Iuput II.a eta Taniseko Osorkon IV.arena eta bere antzinako aliatua izan zen Hermopoliseko Nimlot III.arena ere, Kusheko erregearen aurrean erori zen hiria, bost hilabeteko setio baten ondoren.
Bere balentria militarren kronika, Garaipenaren estelan grabatua dago, Gebel Barkalen.
Tefnakht Deltako uharte batean babestu zen, eta, gutun baten bidez garaitutzat aitortu zuen bere burua, baina kushtar erregea pertsonalki omentzeari uko egin zion.
Piankhik hegoalderantz bidaiatu zuen, Tebasetik, eta bere aberria zen Kushera itzuli zen, geroztik Egiptora sekula gehiago ez itzultzeko. Piankhik deltan izan zuen kanpaina arrakastatsua izan bazen ere, bere autoritatea Tebasetik iparraldera baino ez zen hedatu, basamortuko oasietako mendebaldeko lurraldera, eta Herakleopolisera, non Peftiaubastek Kushen errege basailu moduan gobernatu zuen. Behe Egiptoko tokiko erregeak, batez ere Tefnakht, Piankhiren kontrolik gabe nahi zutena egiteko libre geratu ziren.
Piankhiren oinordekoa Shabako izan zen. Honek, Sais eraso eta Tefnakhten oinordekoa izan zen Bakenrenef garaitu zuen.
# Itsaspetik jaurtitako misil balistiko

Itsaspetik jaurtitako misil balistikoa, itsaspeko batetik bereziki jaurtia izateko diseinatua izan den misil balistiko bat da. Bere ingelesezko laburdura SLBM da (Submarine-Launched Ballistic Missile), eta errusieraz Баллистические ракеты подводных лодок (БРПЛ).
# Gurutzaldi-misil

Gurutzaldi-misila goraguneko hegalak erabiltzen dituen misila da, eta ohikoagoa da erreaktore bidezko propultsio-sistema bat erabiltzea hegaldi eutsi bat ahalbidetzeko. Gurutzaldi-misilak, funtsean, tripulaziorik gabeko hegazkinak dira. Normalean, lehergailu konbentzionalen edo arma nuklearren karga handia ehunka kilometrotara eramateko diseinatuta daude, punteria bikainarekin. 2001. urtean, gurutzaldi-misil modernoek abiadura subsonikoetan hegan egiten zuten, autonomiaz nabigatzen zuten eta kota baxuan hegan egiten zuten radarrek ez atzemateko.
Antzekotasun batzuk daude misilen eta bonba gidatuen artean. Bonba gidatu batek, hegazkin batek jaurtita, ez du propultsiorik eta aerodinamika erabiltzen du horizontalki hegan egiteko eta ahalik eta bertikalen erortzeko helburura.

## Erreferentziak

* ↑ Fundazioa, Elhuyar. «gurutzaldi-misil» Elhuyar Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2022-04-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q181860
* Multimedia: Cruise missiles / Q181860
# Lurretik airerako misil

Lurretik airerako misila (ingelesez: surface to air missile edo SAM) lurrazaletik edo itsasotik pertsona batek (misil eramangarria) edo instalazio batek (misilen plataforma) jaurtitzeko diseinatutako misil mota bat da, hegazkinak, helikopteroak edo beste misil batzuk bezalako aireontzietara heltzeko gai dena. Beraz, sistema antiaereo bat da.
Mota honetako misilak oso merkeak eta erraz eskuratzeko modukoak izan daitezke, herrialde askok egiten baitituzte; beraz, haien merkataritza eta kontrolik gabeko edukitza arriskutsua da munduko aire-nabigaziorako.

## Erreferentziak

* ↑ Elhuyar Hiztegia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q466704
* Multimedia: Surface-to-air missiles / Q466704
# Maria Mestayer

María Mestayer de Echagüe edo Maria Manuela Eugenia Carolina Mestayer Jaquet (Bilbo, 1877ko abenduaren 20a - Madril, 1949ko azaroaren 19a), euskal gastronomo eta sukaldaria izan zen.

## Biografia

1930eko hamarkadan Marquesa de Parabere ezizena hartu eta gastronomiaz eta historiaz idatzi zuen. Aita Frantziako kontsula zuen eta ez zen noblea izan.
Madrilen bi jatetxe ireki arren, Gerra Zibilaren ondorengo krisialdiak itxiarazi zituen. Begoñako basilikan Ramón Etxague Txurruka ezkondu eta zortzi seme-alaba izan zituen.

## Liburuak

Lagunek bultzatuta bere lehen liburua argitaratu zuen gozogintzaz ("Confitería y repostería"), Bilbon. 1930ean. Hiru urte geroago Espasa-Calpe argitaletxeak Sukaldaritzako Entziklopedia atera zuen, "La cocina completa" izenburupean (Sukaldaritza Osoa), aurreko liburuko errezeta gozoak eta beste hainbat errezeta gazi ere sartuta. 1940tik aurrera, lana bi liburukitan banatzen da, orain ezagutzen ditugun bezala, eta XX. mendeko espainiar errezeta-liburu berreditatuenetako bat da. Euskal gastronomiari eskaintzen dio Platos escogidos de la Cocina Vasca (Euskal Sukaldaritzako Plater hautatuen) errezeta-liburua. Grijelmok argitaratu zuen Bilbon 1935ean, eta ia desagertu egin zen, Espainiako Gerra Zibilean ale batzuk galdu baitziren. 1936an, Bartzelonako Hymsa argitaletxerako, "Entremeses" errezeta-liburua sinatu zuen: "Aperitiboak eta entsaladak" zizka-mizka eta aperitiboen gainean. Handik gutxira, "Conservas caseras" zigilu berarekin argitaratu zuen.
Historiarekiko zaletasunak Historia de la gastronomía (Esbozos) (Gastronomiaren historia (Zirriborroak)) idaztera eraman zuen (1943), sukaldaritzaren bilakaera historikoa ezagutzeko ibilbide bitxia. 1947an, Royal legamia kimikoaren markarako, gozogintzako errezeta onenak biltzen zituen liburuzka txiki bat argitaratu zuen.
Maria Mestayer diabetes-gaixoa zen, baina hil zen arte lanean jarraitu zuen hamabi liburukiko Sukaldaritzako Entziklopedia Handia-n bere lanik osatuena eta anbizioena izatekoa zena garai hartako ezagutza gastronomiko guztia hartuko zuena. 1949ko azaroaren 19an, 72 urte bete baino lehentxeago, koma diabetiko batek hil baino lehen, bosgarren liburukia bukatu zuen (orain arte argitaratu gabeak dira).

## Lanak

* Confitería y repostería. Bilbo, 1930
* La cocina completa. Madril, 1933
* Entremeses, aperitivos, ensaladas. Bartzelona, 1940
* Historia de la Gastronomía. Bilbo, 1930
* Pastelería Royal. Bartzelona

## Erreferentziak

* ↑ Mármol, Rafael. (2002). El aroma de los guisos. Madril, 43 or..
* ↑ Monroy, Paulina. (2004). Introducción a la gastronomía. Limusa.
* ↑ Alías, Luis Antonio. (2003-9-11). «La marquesa de Parabere» El Comercio.
* ↑ María., Mestayer de Echagüe,. (2009). Confitería y repostería. Espasa Calpe ISBN 978-84-670-1991-9. PMC 809871488. (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).
* ↑ Mestayer de Echagüe, María.. (1997). La cocina Completa. Espasa Calpe ISBN 84-8326-004-2. PMC 43112231. (Noiz kontsultatua: 2023-03-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11691157
# Catherine Dickens

Catherine Thomson "Kate" Dickens (Edinburgo, Eskozia, Erresuma Batua, 1815eko maiatzaren 19a - London, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1879ko azaroaren 22a) Charles Dickens eleberrigilearen emaztea eta bere hamar haurren ama izan zen.

## Biografia

1836an ezkondu zen Charles Dickensekin eta hamar seme-alaba izan zituzten. Badirudi, ordea, liburuaren salmentek gora egiten zuten bitartean, senar-emazteen arteko harremana gainbehera zetorrela. Senarraren esanetan, Catherine ama eta etxekoandre ezgauza zen eta hainbeste haur izatea leporatzen zion, horrek buruhauste ekonomikoak eragin zizkiolako. Buruko arazoak zituela ere esan zuen.
1851ean, Londonen, What shall we have for dinner? (Zer afalduko dugu?) izenburuko liburua argitaratu zen. Lady Maria Cuttlerbuck-ek sinatutako lanak afaltzeko 42 menu jasotzen zituen, askotarikoak, bi lagunentzako afari xumeetatik hasi eta hamazortzi afaltiarrentzako oturuntza oparoetaraino. Londres viktoriarrean gastronomiarekiko interesa gora ari zen, atzerriko sukaldaritza lantzen zuten jatetxe kopurua bezala. Errezeta bilduma hura best-seller bihurtu zen berehala. Liburuaren jatorrizko ediziorik ez da gorde eta, horregatik, ez da jakin zehazki urte hartako zein garaitan argitaratu zen. Baina urrirako agortua zegoen, bigarren edizioa orduan argitaratu baitzen. Gutxienez bost berrargitalpen egin zituzten 1860. urtea bitartean. Gerora jakin zen Lady Maria Cuttlerbuck izengoitia zela –frantziar komedia bateko pertsonaia baten izena da– eta liburua Charles Dickens idazle ospetsuaren Devonshire Terraceko etxean idatzi zela. Adituek uste dute hitzaurrea nobelagileak berak idatzi zuela, baina zalantzarik ez dute edukia Catherine Dickens emazteak idatzi zuela.
1858ko ekainean banandu ziren eta Catherinek etxea eta zaharrena ez beste seme-alaba guztiak utzi behar izan zituen. Eta hala ere, senarrarekiko leialtasuna agertu zuen hil arte.

## Komunikabideetan

Azken urteotan Catherine Dickens hizpide duten hainbat lan kaleratu dira. What shall we have for dinner? berrargitaratu zuten 2005ean, hari buruzko bi ikerlan argitaratu dira eta BBCk dokumental bat ekoiztu zuen 2011n.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 Irazustabarrena, Nagore. (2016ko irailak 4). «Zer afalduko dugu?» Argia CC-BY-SA lizentzia.
* Datuak: Q2625262
* Multimedia: Catherine Dickens / Q2625262
# Petra Laborda Zuzuarregi

Petra Laborda Zuzuarregi (Hondarribia, Gipuzkoa, 1860ko ekainaren 29a - Ibidem, 1940) sukaldaria izan zen.

## Bizitza

Petra Laborda Zuzuarregi, ezkongabe zegoen eta lanbidez: etxekoandrea “sus labores”. Petraren gurasoak Marikinenea baserrian bizi izan ziren eta 5 seme-alaba izan zituzten. Baserriaren jabeak eta biztanleen datu ugariak baditugu, baita datu bitxia ere: historian zehar, gehienetan, alaben bidez egiten zen baserriaren eskualdatzea.

### Sukaldari

Petra Laborda 18 urte bete arte baserrian bizi zen eta gero, Quirós familia udaltiarraren etxean bizi omen zen, familiaren sukaldaria izanez, Hondarribian eta Madrilen.
1929an gastronomiaren historian leku berezia merezi izan zuen Petrak liburu aipagarria idazteagatik. Hona liburuaren izenburu osoa: “La cocina práctica, por Petra Laborda, cocinera de la antigua condesa de Santiago.”
Sukaldaritza eskola bat ireki zuen eta gure herriko gazte asko pasa ziren bertatik. Garbi dago liburua ikasleen laguntza gisa idatzi zuela, hobeki jarrai ziezaioten ikastaldietan. Irakats helburuari atxikiz, liburuko azken orrialdeetan aipaturiko plateren konbinazio batzuk eskaintzen ditu, aldi berezietan hainbat menu prestatzeko: bazkari eta otordu normalak, eztaietakoak… Hona hemen Petrak proposatzen zuen otordu berezia: zopa italiarra, entremes ugariak, frejitu ugariak, menestra, konejo “girulet”, oilasko errea, lonbarda entsalada eta bildots errea. Postre moduan: mahats-pasa budina, bizkotxo genovesa, fruta eta gazta. Bustitzeko ardo ugariak eta txanpaina.

### Liburuaren berrargitalpena

Arma Plaza Fundazioak, Hondarribiko Udalarekin eta Eusko Jaurlaritzarekin elkarlanean, Hazi Fundazioaren bitartez, Cocinando con Petra Laborda liburua berrargitaratu zuen joan den udan, jatorriz sukaldari hondarribiar honek 1929an La cocina práctica izenburupean sukaldaritzako errezeta-liburu xume baina mamitsu gisa argitaratua.

## Aitortzak

2022ko ekainean Hondarribiako plaza bati Petra Laborda Zuzuarregi izena jarri zioten, Emeki elkarteak bultzatuta.

## Erreferentziak

* ↑ Petra Laborda Zuzuarregi. .
* ↑ Ereño, Margari. (2023-01-24). «ARMA PLAZA Fundazioa subraya el papel de la mujer en la cocina vasca con la reedición ampliada del libro Cocinando con Petra Laborda» academiavascadegastronomia.com (Noiz kontsultatua: 2024-03-06).
* ↑ Vasco, El Diario. (2022-06-20). «El callejero sigue poblándose con nombres de mujeres» El Diario Vasco (Noiz kontsultatua: 2024-03-06).
* ↑ SER, Cadena. (2021-05-18). «ARMA PLAZA Fundazioa reeditará un libro de cocina de 1929 de la hondarribiarra Petra Laborda» cadena SER (Noiz kontsultatua: 2024-03-06).
* ↑ «Emakumeen izenak eta kale-izendegiaren eguneratzea» Hondarribia (Noiz kontsultatua: 2024-03-06).
* ↑ «Agustiña Genua y Petra Laborda tendrán sus plazas desde este sábado - Actualidad» Hondarribia (Noiz kontsultatua: 2024-03-06).

## Kanpo estekak

* Petra Laborda bideoa YouTube
* Datuak: Q124757054
# Eliza Acton

Eliza Acton (1799 – 1859) sukaldaritzako liburu idazle eta poeta ingelesa da, irakurle etxekoiarentzat xedatutako lehen sukaldaritza liburua (Modern Cookery for Private Families) idazteagatik ezaguna.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q542825
* Multimedia: Eliza Acton / Q542825
# Julia Child

Julia Child (jaiotzez Julia Carolyn McWilliams, Pasadena, Kalifornia, 1912ko abuztuaren 15a - Montecito, Kalifornia, 2004ko abuztuaren 13a) estatubatuar telebistako sukaldaria, idazlea eta aurkezlea izan zen. Frantziako sukaldaritza bere herrialdeko publikoari erraztea aitortu zitzaion, Mastering the Art of French Cooking —Sukaldaritza frantseseko Artea Menperatuz— sukaldaritzako liburua argitaratu zuenean. Telebistako programei esker ere eragin nabarmena izan zuen. Horien artean nabariena, The French Chef, 1963an lehen aldiz eman zutena.
* Datuak: Q214477
* Multimedia: Julia Child / Q214477
# Marita Etxabe

Marita Etxabe (gaztelaniaz: Marita Echave) (Coronel Moldes, Cordoba (Argentina), 1953ko otsailaren 13a-2022) eusko-argentinarra, idazle, irakasle eta sukaldari ezaguna.

## Biografia

Gipuzkoar euskaldunen biloba (Antzuola eta Aizarnazabalgoa), aitaren aldetik zen. Atilio Tzzioli diputatuarekin ezkonduta, hiru seme-alabaren ama eta sei bilobaren amona, idazlea, irakaslea, abokatua eta bitartekaria izan zen. Poesia, ipuin eta narratiba liburuak argitaratu zituen, baita Cocina Vasca Campesina - Euskal Baserri Sukaldaritza ere, non bere haurtzaroko euskal istorio eta bizipenak biltzen zituen. Prentsa idatziko eta irratiko hainbat hedabidetan kolaboratzen zuen. Hizlari eta kultur dibulgatzaile, Coronel Moldeseko 'Gure Zainak' Euskal Etxearen sortzaile eta lehendakari eta Rio Cuartoko 'Gure Ametza'ren bazkide fundatzailea izan zen.

## Obra

* Cocina Vasca Campesina - Euskal Baserri Sukaldaritza, 2016.
* Aventuras en la huerta, 2021.
* Dr Yuyo, Universitas, 2021.
* Cuentos de la Gitana I, Universitas, 2021.
* Cuentos de la Gitana II, Universitas, 2021.
* Historias de amor. Pequeñas y no tanto..., Universitas, 2021.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.euskalkultura.eus/euskara/albisteak/marita-echave-sukaldariak-euskal-baserrietako-sukaldaritza-liburua-aurkeztu-du-gral-deheza-ko-jai-patronaletan
* ↑ https://www.euskalkultura.eus/espanol/blogs/hilvanando-historias/soy-marita-echave-nieta-de-vascos

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Marita Etxaberi buruzko bideoa.
* Donostiako jatetxe baten omenaldia.
* Datuak: Q124302265
# Pearl Kong Chen

Pearl Kong Chen (txinera tradizionalez: 江獻珠; Guangzhou, 1926ko ekainaren 12a – Hong Kong, 2014ko uztailaren 21a) txinatar-estatubatuar sukaldari eta idazlea izan zen.

## Bizitza

Chenen aitona, Kong Hungyun, Qing dinastiako funtzionarioa zen eta 1900eko hamarkadaren hasieran gourmet ezaguna zen Guangzhoun, baina Pearlek ez zuen bere sukaldaritza karrera hasi 1967an Ameriketako Estatu Batuetara iritsi arte. New Yorken eta Kalifornian bizi izan zen, non sukaldaritza eta etxeko ekonomia irakatsi zituen San Joseko Estatu Unibertsitatean.
40 sukaldaritzako liburu baino gehiago idatzi zituen, batez ere txineraz, baina 1983an Everything You Want to Know about Chinese Cooking liburua argitaratu zuen estatubatuar publikoarentzat. Bere egilekideak bere senarra, Tien Chi Chen irakaslea (j. 1928), eta Rose Y. L. Tseng dietista izan ziren. Liburuak 243 errezeta biltzen ditu.
Chen 2014ko uztailaren 21ean hil zen Hong Kongen, 88 urte zituela.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 (Ingelesez) Lesem, Jeanne. «Organization is key to Chinese cooking for company, author says» UPI 1984-01-03 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ (Ingelesez) Von Siebenthal, Cleo. «Chasing Traditions With Pearl Kong Chen» Tatler 2014-07-01 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Pearl Kong Chen» San Jose Mercury News 2014-08-16 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ (Ingelesez) Jung, Susan. «Cookbook: Everything You Want to Know About Chinese Cooking» South China Morning Post 2017-03-03 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9301764
# Juan Domingo Etxebarria

Juan Domingo Etxebarria Sánchez (Getxo, Bizkaia, ? -) bizkaitar idazlea da, sukaldaritzan aditua.

## Biografia

Haren osaba Espainiako Gastronomia Akademiako lehenengo lehendakaria izan zen eta erakunde honetako kide izendatu zuen Juan Domingo, Euskal Herrian sukaldaritza sustatzeko lana egin zezan. Urte askoan ardura hau alboratua izan zuen arren, Gastronomía Vasconum izeneko liburua kaleratu zuen, gerora hainbat hizkuntzatara itzuli dena.
Gainerakoan, 264 Recetas de Bacalao, La Cocina Vasca Tradicional eta El Abra, ayer liburuak kaleratu ditu. El Correo Español, Deia eta Euskal Gastronomiazko Kofradiaren Buletinean, hainbat artikulu kaleratu ditu.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q12260970
# Maren Elisabeth Bang

Maren Elisabeth Bang, jaiotzez Poulsen, (Kongsvinger, 1797ko uztailaren 12a – Kristiania, 1884ko uztailaren 3a) norvegiar sukaldari eta idazlea izan zen. 1831n Norvegiako lehen sukaldaritzako liburua argitaratu zuen, Huusholdnings-Bog, indrettet efter den almindelige Brug i norske Huusholdninger izenburua zuena. Bere lehen argitalpenak anonimoak ziren, baina 1842az geroztik benetako izenez sinatzen hasi zen. XIX. mendeko Norvegiako sukaldaritzako liburuen eta etxeko lanei buruzko liburuen egilerik oparoena izan zen.

## Bizitza

Hans Arnt Poulsen eta Sara Elisabeth Bergströmen alaba eta Bastian Paulsen militarraren arreba, Maren Elisabeth Poulsen Skansgårdenen hazi zen, Norvegiako hego-ekialdean. 1817an Lauritz Christian Steen Bang tenientearekin ezkondu zen, 1829tik 1839ra senarra espetxean zegoen bitartean, Maren Bangek janaria prestatuz eta salduz irabazten zuen dirua. Bere errezetak gorde zituen, eta 1831n Huusholdnings-Bog, indrettet efter den almindelige Brug i norske Huusholdninger liburua kaleratu zuen. Bere errezeten beste bilduma bat Den Norske Kokkepige izenburuarekin argitaratu zen 1835ean.
Geroago beste hainbat liburu kaleratu zituen, hala nola Huusholdningsbog for Almuen, Slagtebog, Almindelig Syltebog, Nyttige Huusraad, Bagebog eta Praktisk Farve-Bog for Almuen.
1849an, senar-emazteak Kristiansandera joan ziren bizitzera, non Bang tenienteak jatetxe bat zuzendu zuen 1862an hil zen arte. Handik aurrera, Maren Bangek idazten jarraitu zuen, bere lehen lanen berrikuspen handiak eginez eta Vinbog eta Raad og Veiledning for Landmanden liburuak kaleratuz.
Kristianian eman zituen azken urteak, eta han hil zen 1884ko uztailaren 3an, gastroenteritisak jota.

## Lanak

* Huusholdnings-Bog, indrettet efter den almindelige Brug i norske Huusholdninger (1831)
* Den Norske Kokkepige (1835)
* Huusholdningsbog, indeholdende Land- og Byhuusholdning, Brygning, Bagning, Syltning m.m., indrettet for norske Huusholdninger (1842)
* Huusholdningsbog for Almuen (1843)
* Slagtebog (1843)
* Almindelig Syltebog (1844)
* Kokkepigen (1844)
* Ny og fuldstændig Landhuusholdningsbog (1844)
* Nyttige Huusraad (1844)
* Bagebog eller Anviisning til at bage Kager og Bagværk, samt Buddinger (1847)
* Praktisk Farve-Bog for Almuen (1848)
* Vinbog indeholdende Anviisning med Hensyn til Tillavning af forskjellige Slags Punsch, Frugtvine, Liqueurer, Limonade, Rum m.m (1862)
* Raad og Veiledning for Landmanden (1862)

## Erreferentziak

* 1 2 (Norvegieraz [bokmål]) «Maren Elisabeth Bang» Store norske leksikon 2023-08-01 (Noiz kontsultatua: 2024-10-23).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 (Norvegieraz [bokmål]) Notaker, Henry. «Maren Elisabeth Bang» Norsk biografisk leksikon 2022-06-29 (Noiz kontsultatua: 2024-10-23).
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) Espeland, Velle. (1990). Tippoldemors oppskrifter. Oslo: Norsk Folkeminnelag/Aschehoug, 11 or. ISBN 978-82-03-16326-5..
* ↑ (Norvegieraz [bokmål]) Fristad, Hans Andreas. (1989). Køla-Pålsen: Kristiania-gründer og byoriginal. Oslo: Gyldendal ISBN 8205177198. (Noiz kontsultatua: 2024-10-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27888933