OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Petri Atarrabiakoa

Petri Atarrabiakoa (? - 1347), frantziskotar administratzaile eta teologoa izan zen.
Petriren gaztaroa ez da ongi ezagutzen. "Atarrabiakoa" deitzen dutenez, sorterria herri hori zuela uste da. Ez dakigu noiz eta non sartu zen frantziskotarren ordenan, nahiz eta Iruñean gertatu zela pentsa daitekeen. Joan Duns Eskoto edo haren ikasle bat izan zuen irakasle Parisko Unibertsitatean. Bi aldiz hautatu zuten Aragoiko probintziako ministro frantziskotar posturako, 1317tik 1320ra eta 1324tik 1326ra.
1325ean teologia sakratuko irakasle izan zen, Bartzelonan ziurrenik. 1328an Parisera joan zen Nafarroako Joana II.a erreginaren ordezkari gisa. Misio horrekin lotutako dokumentu batek baieztatu du teologiako maisu zela. 1330eko Nafarroako foruen hobekuntzan parte hartu zuen. Nafarroako Filipe III.a erregeak pentsio bat eman zion 1329an. Erregistroek erakusten dutenez, pentsio hori azken aldiz 1346an ordaindu zen, eta beraz, 1347an hil zela uste da.
Petrik iruzkin bat idatzi zuen Petrus Lombardusek idatzitako Sententiarum libri quattuor sortako lehen liburuari buruz. Lan horretan bere quodlibet delakoa aipatzen du, ustez Bartzelonan egin zituen galderen eta erantzunen saioen erregistroa. Vatikanoko liburutegian aurkitutako eskuizkribu batean zenbait galdera Petriren galderatzat jo dira.
Atarrabiako eskola publikoak haren izena darama. Segur aski itzal handiko gizona zen garaian, batzuen ustez Atarrabi pertsonaia mitologikoak harengandik hartu zuen izena.

## Erreferentziak

* 1 2 Gran Enciclopedia de Navarra | PEDRO DE ATARRABIA. (Noiz kontsultatua: 2022-08-29).
* 1 2 3 «Pedro de Atarrabia | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2022-08-29).

## Bibliografia

* Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.): Euskal pentsamenduaren garabideak, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-906-4
* Datuak: Q106939465
# Pedro Malon Etxaide

Pedro Malon Etxaide (Cascante, Nafarroa Garaia, 1530 inguruan - Bartzelona, Katalunia, 1589ko irailaren 1a) agustindar elizgizon mistikoa eta humanista izan zen.

## Bizitza

Salamancan frai Luis Leongoaren eta aita Gebararen ikasle izan zen. Geroago Burgosen (1569-1572) Zaragozan eta Bartzelonan irakasle aritu zen. Huescako unibertsitatean teologiako doktoretza lortu zuen. Haren obra nagusia: La conversión de la Magdalena. Garrantzi handia izan zuen gaztelaniazko literaturan eta teologian.

## Idazlanak

* La conversión de la Magdalena, (Bartzelona, 1588). Gaztelaniaren erabilpen teologiko eta pastorala defendatzen du, garai horetan jarrera aurrerakoia zena, prestigio mailan latinaren parean jartzen zuelako.
* Tratado de San Pedro y de San Juan (galdua)
* Libro de todos los santos (galdua).

## Bibliografia

* Azurmendi, Joxe (2020): Pentsamenduaren historia Euskal Herrian, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. ISBN 978-84-949759-0-5
* Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.): Euskal pentsamenduaren garabideak, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-906-4
* (Gaztelaniaz) Gullón, Ricardo: Diccionario de literatura española e hispanoamericana. Madrid, Alianza Editorial, 1993. ISBN 84-206-5292-X
* (Gaztelaniaz) Valbuena Prat, Ángel: Historia de la literatura española, Bartzelona, Gustavo Gili, 1937

## Ikus, gainera

* Erriberar ezagunak

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Pedro Malón de Echaide, Auñamendi Entziklopedia

## Kanpo loturak

* Joseba Intxausti, Gaztelaniaren aldeko manifestua (Malon Etxaide, 1588), Bat, 77. zkia.
* Datuak: Q1983740
* Multimedia: Pedro Malón de Chaide / Q1983740
# Margarita Valoiskoa

    Artikulu hau Henrike III.aren emazteari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Margarita Nafarroakoa».
Margarita Frantziakoa edo Margarita Valoiskoa (Saint-Germain-en-Laye, 1553ko maiatzaren 14 – Paris, 1615eko maiatzaren 27), Margot erregina ezizenaz ere ezaguna, Nafarroako erregina ezkontidea izan zen 1572-1599 bitartean, eta Frantziako erregina 1589-1599 bitartean. Kultura handiko emakumea zen eta oroitzapen liburu bat (Mémoires) eta poemak idatzi zituen.

## Bizitza

Henrike II.a Frantziakoaren eta Katalina Mediciren zazpigarren alaba zen. Haren hiru neba Frantziako errege izan ziren: Frantzisko II.a, Karlos IX.a eta Henrike III.a. Ahizpa bat, Elisabet, Filipe II.a Espainiakoaren hirugarren emaztea izan zen, eta beste bat, Klaudia, Karlos III.a Lorenakoarekin ezkondu zen.
Nafarroako errege Henrike III.arekin ezkondu zen 1572ko abuztuan. Sei egun geroago San Bartolome eguneko sarraskia gertatu zen, eta badirudi berari esker irten zela senarra bizirik ataka hartatik. Senar-emazteak bereizirik bizi izan ziren luzaroan, eta guztiz ospetsuak bihurtu ziren Parisen Margot erreginaren amodiozko ibilerak. Eskandalu haiek ezin eramanik, Auverniako Ussongo gazteluan itxiarazi zuen senarrak 1587an, zeuzkan maitale guztien izenak banan-banan esanarazi ondoren. 1605 arte eduki zuten itxirik.
1599an egin zuten senarra Frantziako errege, Henrike IV.a izenez, eta 1600ean lortu zuen dibortzioa errege berriak, emazteak ondorengorik eman ez ziola eta. 1605ean utzi zuten aske Margarita eta Parisen bizi izan zen azken urteetan.

## Ezkontza eta seme-alabak

1572ko abuztuaren 18an, Parisen, Henrike III.a Nafarroakoarekin, Frantziako Henrike IV.a izango zenarekin ezkondu zen. Bien arteko harremana txarra zen eta ez zuten seme-alabarik izan. 1600an Henrikek ezkontza banatzeko baimena lortu zuen. Horren ondoren ez zen berriro ezkondu.

## Artea

Liburu eta film asko haren bizitzan oinarriturik daude:
* Alexandre Dumasen La Reine Margot (1845)
* Camilla de Morlhonen La Reine Margot filma (1909), Berthe Bovyka antzeztua.
* Jean Drevilleen La Reine Margot filma (1954), Jeanne Moreauka antzeztua.
* Rene Lucoten La Reine Margot telefilma (1961).
* Patrice Chéreauren La Reine Margot filma (1994), Isabelle Adjanik antzeztua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013/01/22 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Bibliografia

* Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.): Euskal pentsamenduaren garabideak, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-906-4

## Kanpo estekak

* Datuak: Q220845
* Multimedia: Marguerite de Valois / Q220845
# KF Teuta Durrës

KF Teuta Durrës (izen osoa, Klubi Futbollistik Teuta Durrës) Albaniako futbol taldea da, Durrës hirikoa. Albaniako liga bat eta lau kopa irabazi ditu.

## Historia

Taldea 1920. urtean sortu zen Klubi Sportiv Urani izenarekin (Uranium Sport Club) eta 1930an Klubi Sportiv Teuta Durrës izena hartu zuen (Antzinateko Teuta erreginaren omenez). Izen harekin ligako bigarren postua eskuratu zuen 1931ean.
Komunismoaren garaian 'Lokomotiva Durrës izena izan zuen eta Kopako bi final jokatu zituen. 1994an talde indartsua osatu zuen eta Liga eta Kopa irabazi zituen. XXI. mendean hiru Kopa gehiago irabazi ditu.

## Palmaresa
### Albanian: 4

* Albaniako Liga:
** Txapelduna (2): 1994, 2021
** Bigarrena (6): 1931, 1993, 1995, 1996, 2007, 2012
* Albaniako Kopa:
** Txapelduna (4): 1995, 2000, 2005, 2020
** Finalista (6): 1957, 1975, 1994, 2001, 2003, 2007

## Kanpo estekak

* Datuak: Q81635
* Multimedia: KS Teuta / Q81635
# Manuel Ignacio Altuna

Manuel Ignacio Altuna Portu (Azkoitia, 1722ko irailaren 3a - 1762ko maiatzaren 27a) Azkoitiko Zalduntxoetako bat izan zen, Altuna Portu etxean jaioa.
Peñaflorida kondearekin batean, Euskal Herriaren Adiskideak elkartea prestatu zutenetako bat izan zen. Atzerrian bizi izan zen eta garaiko gizartearen aurrerapenaz arduratuak zeuden gizon ospetsuenak ezagutzeko parada izan zuen. Hala, Jean Jacques Rousseau adiskide izan zuen, eta haren Parisko etxean bizi izan zen. Halaber, idazle suitzarrak Altunaren dohainak aipatu zituen Aitorkizunak izenburuko autobiografian.
Antza denez, ilustratu azkoitiar honengandik dator Donostiako Altuna Logia Agurgarria izeneko elkarte masoiaren izena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/azkoitia/ar-21240-21775/
* ↑ «Diderot (1713-1784) - Jakin.eus» www.jakin.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-01).
* ↑ https://rlaltuna.com/nuestra-historia/

## Bibliografia

* Azurmendi, Joxe (2020): Pentsamenduaren historia Euskal Herrian, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. ISBN 978-84-949759-0-5
* Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.): Euskal pentsamenduaren garabideak, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-906-4

## Kanpo estekak

* MENDIZABAL JUARISTI, Juan Bautista: El amigo azkoitiarra de Rousseau, Azkoitiko udala
* Datuak: Q12262981
# Tiocfaidh ár lá

Tiocfaidh ár lá (gaeleraz ˈtʲʊki aːɾˠ ˈl̪ˠaː ahoskatuta) euskaraz iritsiko da gure eguna esan nahi duen esaldia da. Esaldi honek Irlandaren eta Ipar Irlandaren bateratzeari aipu egiten dio. Irlandako militante errepublikarren eslogan ospetsua bihurtu zen 80ko hamarkadan.

## Aldaerak
### Beidh an lá linn

    (bʲɛj ən ˈl̪ˠaː lʲɪnʲ) "eguna gurekin izango da" esan nahi du. Hainbat gaeleradunek, horien artean Ciarán Carson idazlea, diote Tiocfaidh ár lá esaldia ez dela guztiz zuzena ingelesaren eragin nabarmena duelako. Beidh ár lá linn aldaerak "gure eguna gurekin izango da" esan nahi du eta esaldi hau mugimendu errepublikarrean ere erabilia da.

### Beidh lá eile ag an bPaorach!

    (bʲɛj ˈl̪ˠaː ɛlʲə ɡə bˠiːɾˠəx), "Powerrek beste egun bat izango du" esan nahi du. Dungarvango Edmund Powerren azken hitzak izan ziren, 1798ko Wexfordeko Matxinadan parte hartzeagatik exekutatua. Éamon de Valerak sarritan zerabilen esaldia da.

## Ikus, gainera

* Slán Abhaile
* Chhut-thâu-thiⁿ, Taiwango mugimendu independentistaren eslogana.

## Erabilpenak

Tiocfaidh Ár Lá (TÁL) Celtic F.C. futbol taldearen irlandar errepublikar hintxen aldizkariaren izena da. 1991. urtean sortu zen, Celtic F.C. taldearen aurkari porrokatua den Rangers F.C. baino makalago zebilenean.
Su ta Gar euskal heavy metal taldeak abesti baten izenburuan erabili zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1818837
# Bietan jarrai

Bietan jarrai ETAren goiburua eta ikurra da. Goiburu-ikur hau Felix Likiniano anarkistak asmatu zuen

## Esan nahia

Suge bat eta aizkora batez osatua da. Sugeak zuhurtasuna, isiltasuna adierazten du eta aizkorak aldiz indarra.
Bietan jarrai esapidea ez dago guztiz onartua. Felix Likinianok aspaldi asmatu eta zizelkatu zuen aizkora eta sugearen ikurra, CNTko exilatua zenak nabarmen esan zuen aizkoraren irudia borroka armatuarena dela antzemateko eta sugearenak, borroka horren zuhurtasuna.
Aldiz, beste batzuk borroka armatua eta borroka politikoarekin jarraitzeko esan nahia duela idatzi izan dute. Izan ere garai hartan (1973an) ETAn zatiketa bat egon zen eta batzuk ETA politiko-militarraren alde egin zuten eta beste batzuk ETA militarraren barruan kokatu ziren.
Hala eta guztiz ere eta lehenago esan den moduan, ETAren barneko zatiketaren inguruko esan nahia txarretsi dute gehienek.

## Irudi ezberdinak

* Altsasuko pintada bat.
* Ezaren gudaz baietza sortuz
* Bietan jarrai Altsasun.
* Bietan jarrai Palestinako lurraldeetan.

## Erreferentziak

* ↑ url=https://web.archive.org/web/20161005191437/http://www.pucmg.br/imagedb/conjuntura/CBO_ARQ_BOLET20101220132042.pdf.
* ↑ https://web.archive.org/web/20180304172338/http://www.deia.com/2017/09/21/opinion/columnistas/zirrikituetatik-begira/batean-jarrai
* ↑ Bloc del País Basc (euskalherria.indymedia.org)
* ↑ https://borrokagaraia.wordpress.com/2015/08/12/el-anagrama-de-liki/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11909339
# Goizean argi hastean

Goizean argi hastean (jatorrizko zubereraz Goizian argi hastian) Zuberoako jatorria duen euskal herri kanta da, Pierre Bordazarrek (Etxahun-Irurik) idatzia.
Berak egindako 100 kantu baino gehiago bildu zituen liburu batean. Horietatik ezagunenak dira, seguruenik, Agur Xiberua, Goizian argi hastian eta Oi ama Eskual Herria.
Harmonika eta txirula jotzen ere ikasi zuen.
Bigarren Mundu Gerran soldadu aritzea egokitu zitzaion, eta gerra horretan galdu zuen anaia. Pierre bederatzi hilabetez preso egon zen Alemanian,
Ogibidez laboraria eta artzaina zen.
* Etxahun Iruri
* Leiho bat
Abesti horren moldaketak euskal musikari ugarik egin dituzte: Benito Lertxundi, Amaia Zubiria eta Txomin Artola...
* Benito lertxundi
* Amaia Zubiria
* Txomin Artola

## Hitzak

Goizean argi hastean, ene leiho hegian
Txori bat pausatzen da eta goratik hasten kantan.
Txori ejerra, hain alegera, entzuten haüdanean,
Ene bihotzeko tristüra, laster doak airean.
Ene txoririk maitena, zertara jin hiz nigana
Iratzarrazi naük, nüalarik ametsik ejerrena.
Jinik hain goizik, uste hiana banüala hanitx pena?
Ez, ez, habil kontsolatzera malerusago dena.
Txorittoa joan düzü ta ez arra agertü,
Dolütan niz ote zaionez nik errana gaitzitü.
Goiz güzietan, ene kanberan, trixterik niz haidürü,
Nahiz haren aire xarmant bat berriz ere behatü.

## Erreferentziak

* ↑ Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Senperen kantuz - Liburutegia - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2022-04-15).

## Ikus, gainera

* Agur Xiberua
* Oi Ama Eskal Herri
* Laida pilotaria
* De Trevilleren azken hitzak,
* Ama Euskadi.
* Etxahun Koblakari pastorala
* Iparragirre pastorala

## Kanpo estekak

* Benito Lertxundi abeslariaren "Goizian argi hastian" abestiko bertsioa entzungai
* Goizian argi hastian. (2013, Baiona kantuz, Youtube) Rene Cassin pastoralaren bukaeran
* Goizian argi hastian. Partitura. Euskal Kultur Erakundea
* Goizian argi hastian. kantuan.eus webgunean
* Itzulpena frantsesez : https://kantuz.esponde.net/kantuak/goizian_argi_hastianp
* Datuak: Q12258623
# Oi Ama Eskual Herri

Oi Ama Eskual Herri Pierre Bordazarre (Etxahun Iruri) zuberotarrak idatzi zuen abestia da, Anaia etxen da ezkuntü izenpean. Urteak pasata Benito Lertxundi kantautoreak 1981ean moldatu zuen abestia Oi Ama Eskual Herri izenburuarekin, eta Altabizkar / Itzaltzuko bardoari bere laugarren albumean argitaratu. Etxahun Irurik Mireille Mathieu frantses abeslariaren Acropolis adieu hartu zuen doinurako oinarri.
Pierre Bordazarrek (1908-1979) bereak ziren 100 kantu baino gehiago bildu zituen Khantan liburuan 1977an. Horietatik ezagunenak dira, seguruenik, Agur Xiberua, Goizian argi hastian eta Oi ama Eskual Herria. Harmonika eta txirula jotzen ere ikasi zuen. Bigarren Mundu Gerran soldadu aritzea egokitu zitzaion, eta gerra horretan galdu zuen anaia. Pierre Bordazarre bederatzi hilabetez preso egon zen Alemanian, Euskal Herritik urruti. Ogibidez laboraria eta artzaina zen.
Benito Lertxundiren bertsioak, segur aski zabalduenak, akats batzuk ditu letretan. Etxahun Iruriren hau oso kanta ezagun bilakatu zen eta 2005ean Euskal Telebistak antolatu zuen Euskal Kanturik Onena saioan doinu hautatuen zerrendan egon zen. Doinu goxoa izan arren, 2012an Donostiako eztegu batean istilu bat sortu zuen .

## Hitzak

I
Anaia etxen da ezkuntü,
Bortxatü niz orai joaitera
Ene opilaren egitera,
Pariserat banoazü
Errepika
O ama Eskual-Herri goxoa,
Zütarik hürrün tristerik banoa,
Adios ene etxondoa,
Adios Xiberoa
II
Pariseko bizitzea,
Lan kostüz irus bagoatzü
Hargatik berantzen zitadazü,
Zure berriz ikustea.
III
Bena denbora da llabürxko,
Otoi ama entzün nezazü
Xoko bat haüta ezadazü,
Azken egün horientako.

## Erreferentziak

* ↑ «Khantan - Etxahun-Iruri» armiarma.eus (Noiz kontsultatua: 2022-04-17).
* ↑ Bordazarre, Pierre. (1977). Khantan. I.P.A. Jakes Larrondo agertzailea.
* ↑ «La boda acabó en pelea multitudinaria» Diario Vasco 2012-10-30.

## Ikus, gainera

* Agur Xiberua
* Goizian argi hastian
* Laida pilotaria
* De Trevilleren azken hitzak,
* Ama Euskadi.
* Etxahun Koblakari pastorala
* Iparragirre pastorala

## Kanpo estekak

* Oi ama Euskal Herri Benito Lertsundi, (Gabi de la Maza, Youtube)
* Oi ama Euskal Herri (Bankako menditarrak). Benito Lertsundi, (Gabi de la Maza, Youtube)
* 2012an Donostiako eztegu batean istilu bat sortu zen, beste arrazoi batzuengatik eta kantu hau jarri edo ez jartzeagatik.
* Datuak: Q25475475
# Oro laño mee batek...

Oro laño mee batek... Benito Lertxundik 1974an Artezi diskoetxearekin argitaratutako diskoa da.
Oi lur, oi lur eta Herribehera kanta ezagunak barne hartzen ditu lan horrek.

## Kantak

* Oi lur, oi lur (Lizardi - Lertxundi)
* Hasarre egon nahi nuke (Xabier Lete - Lertxundi)
* Zure askatasunagatik (J.A. Artze - Lertxundi)
* Herribehera (Lertxundi)
* Txori ttikia (J.A. Artze - Lertxundi)
* Euskal pizkundea (Lizardi - Lertxundi)
* Esku ezkerra (Haur bati) (Lertxundi)
* Entzun zazu (Eskoziako doinua - Lertxundi)
* Oria ibaia (Lertxundi)
* Oi gure lurra (Lertxundi)

## Erreferentziak

* ↑ Lertxundi, Benito. (1974). «Oro laño mee batek...» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2024-08-18).
* ↑ «Oro laño mee batek» Benito Lertxundi (Noiz kontsultatua: 2024-08-18).

## Ikus, gainera

* Ez dok amairu (1971, Herri Gogoa), (2004, Elkar)
* ..eta maita herria, üken dezadan plazera (1975, Artezi)
* Zuberoa/Askatasunaren semeei (1977, Artezi)
* Altabizkar/Itzaltzuko bardoari (1981, Elkar)
* Gaueko ele ixilen baladak (1985, Elkar)
* Mauleko bidean... izatearen mugagabean (1987, Elkar)
* Pazko gaierdi ondua (1989, Elkar)
* Hunkidura Kuttunak I (1993, Elkar)
* Hunkidura Kuttunak II (1994, Elkar)
* Hitaz oroit (1996, Elkar)
* Auhen sinfonikoa (1998, Elkar)
* Nere ekialdean (2002, Elkar)
* 40 urtez ikasten egonak (2005, Elkar)
* Itsas ulu zolia (2008, Elkar)

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)(Frantsesez)Diskoaren aipamena
* Datuak: Q12265272
# Gran Sasso d'Italia

Gran Sasso d'Italia erdialdeko Italiako mendigune bat da, Apeninoetan dagoena, Abruzzo eskualdean. Corno Grande (2.912 metro) Gran Sassoko eta Apeninoetako gailurrik gorena da. Gran Sassoko eta Laga mendietako Parke Nazionalaren parte da.

## Geografia

Gran Sasso mendiguneak bi zati ditu, guztiz bereiziak: ekialdea eta mendebaldea. Mendebaldean, Campo Imperatoretik igotzen da mendigunera; haitz zorrotzez inguraturiko goi ordoki bat da, naziek Mussolini askatu zuten tokia hain zuzen, eta "Piccolo Tibet" ere esaten diote. Gailurren artean, Corno Grandeko lau haitzak daude eta, haien azpian ezkutaturik, Calderone glaziarra, Europan hegoaldetarrena. Beste ordoki batean, ibarretatik hurbilago mendietatik baino, arkitektura ederreko zenbait herri daude: Castel del Monte, Calascio, Santo Stefano di Sessanio, Assergi. Dorreak eta gazteluak dituzte, hiri sare modukoak mailetan banatuak, mazeletan sakabanaturik, eta aspaldiko tenpluak haitzetan eraikiak.
Mendigunearen ekialdean, Isola da gune garrantzitsuena. Turismoaren ondorioz, burgo historikoko hormen barnean handitu da. Isolatik ikusten diren mendiak zoragarriak dira: ibarraren izkina batean, 1.600 metroko desnibela du Corno Grandeko Il Paretone-k, eta Sferruccioko gailur handi harritsua beste puntaraino iristen da, Monte Camiciaren inguruan bilduriko haitz zorrotzetaraino. Haren babesean, labore sailak daude, olibondoekin eta eskulangintzari loturiko herriekin tartekaturik. Ez da ahaztekoa Pietracamela, Isolatik iparraldera, Gran Sassora ekialdetik joateko atea. Handik presta daitezke igoerak, ibilaldiak eta eskaladak Gran Sassoko Corno Grandek, Corno Piccolok eta Pizzo d'Intermesoliko gailurrak osatzen duten ardatz handi horretan egiteko.

## Erreferentziak

* 1 2 Lopez, Gorka. Gran Sasso eta Laga, Apeninoetako bazter galduak. Berria, 2007ko azaroak 10, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2021-9-4).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q216869
* Multimedia: Gran Sasso / Q216869
# Otto Skorzeny

Otto Johann Anton Skorzeny (Viena, 1907ko ekainaren 12a - Madril, 1975eko uztailaren 5a) austriar ingeniari eta militarra izan zen. Waffen-SSetako koronela Bigarren Mundu Gerran, operazio bereziak egin zituen Hitlerrentzat, eta "Europako gizon arriskutsuena" deitura eman zioten Aliatuek.

## Bizitza

Otto Skorzeny Vienan jaio zen 1907ko ekainaren 12an. Vienako Unibertsitatean ingenieritza ikasten ari zelarik, 15 mensur edo ezpata-duelutan borrokatu zen. Horietako batean jasandako zauriaren ondorio zuen masaileko orbain (Schmiss) ikaragarria. 1931n, Austriako alderdi naziaren kide egin zen.
1939an, Bigarren Mundu Gerra hasi zelarik, Luftwaffe-n erroldatu nahi izan zuen, baina pilotua izateko handiegia zenez, Adolf Hitlerren guardia pertsonalean sartu zen. 1941ean, Bizargorri Operazioan parte hartu zuen. 1942ko abenduan, zauri bat jaso zuen buruan eta Berlinera eraman zuten. Ondoren, hainbat operazio berezi egin zituen Hitlerrek zuzenean aginduta. Ezagunena Benito Mussoliniren askapena izan zen, 1943ko uztailaren 25ean, aliatuek Gran Sasso mendiguneko Campo Imperatoren bahituta zutenean. 1944ko urrian, Hungariako erregeorde Miklós Horthy kargutik kendu zuen komandoaren burua izan zen, eta baita Greif operazioarena ere.
Gerra ostean espetxeratua, gerra krimenengatik epaitu zuten Dachaun 1947an, baina kartzelatik libratzea lortu zuen. Hala ere, desnazifikazio prozesura behartu zuten. 1948an, bere kontaktuak baliatuz, ihes egin zuen. Espainian errefuxiatu zen Francoren babesean, beste nazi asko bezala. SSetako zenbait kide ohik sortutako ODESSA sare handian jardun zuen, gizateriaren aurkako krimenengatik epaituak izan behar ziren Hirugarren Reicheko buruzagiei Hego Amerikara ihes egiten laguntzen.
Espainian Madrilen eta Mallorcan bizi izan zen, eta arma trafikoan jardun zuen. Afrikako, Ekialde Ertaineko eta Hego Amerikako gobernu askorekin zituen negozioak, eta Juan Domingo eta Eva Perónen laguna zen. Besteak beste, Markina-Xemeingo Esperanza y Cía enpresan egindako morteroak eta granadak esportatzen zituen. Gamal Abdel Nasser Egiptoko presidentearen aholkularia izan zen, eta Israelgo Mosadentzat ere lan egin zuen.
Markina-Xemeinen errotutako Wilhelm Mallet arma-trafikatzailearekin harreman estua izan zuen, eta Lea-Artibai eskualdean izandako aldietan, Lekeition ostatu hartu ohi zuen.
Madrilen hil zen, 1975eko uztailaren 5ean, birikako minbiziaren eraginez.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 Arrizabalaga Gonzalez, Jon. Nazien negozioak Euskal Herrian. Argia, 2020ko abenduak 31, CC BY-SA 4.0, argia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-9-3).
* ↑ Crutchley, Peter. How did Hitler's scar-faced henchman become an Irish farmer?. BBC News, 2014ko abenduak 30, bbc.com (Noiz kontsultatua: 2021-9-4).
* ↑ Baeza, Lourdes. La leyenda nazi que fichó el Mosad. El Pais, 2016ko apirilak 6, elpais.com (Noiz kontsultatua: 2021-9-4).
* ↑ «Alemanaren MamuaNorkArrizabalaga Gonzalez, Jon 978-84-09-43487-9» www.todostuslibros.com (Noiz kontsultatua: 2023-03-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q89383
* Multimedia: Otto Skorzeny / Q89383
# Ondiz

Ondiz Leioako (Bizkaia) auzo historikoa da, izen bereko baseliza bertan duena. Auzoan ikastola eta beste eskola batzuk ere badaude.
2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 1.239 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria

Ondizko biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 1.239 | 1.214 | 1.204 | 1.190 | 1.179 | 1.171 | 1.131 | 1.123 |

## Baseliza

Aipatzekoa da Ondizko Andra Mariaren baseliza: jatorriz Erdi Arokoa, gaur egungo eraikina XIV. mendekoa da. Karlistaldietan gotorleku izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12265179
* Multimedia: Ondiz / Q12265179