OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Euskal Herriko Batukada Feministak

Andrabanda edo Batukada feministak, batukada erritmoak jo bitartean, feminismoa lantzen duten emakume taldeak dira.
Hainbat talde daude Euskal Herrian zehar eta 2017an Altsasun IV topaketa egin zuten.
Andrabanda feministak 2011. urtetik aurrera Ainara Sarasketa Alberdik, perkusio jotzailea, eta Arantxa Vicedo Rubiok, musikaria eta konposatzailea, sortu eta sustarikoak dira.2018ko irailaren 1ean Hondarribiko Berdintasunaren Hiria saria jasoko dute.
Musika eta soinuaz gain, Batukada Feministen helburuen artean daude disfrutatzea, emakumeen artean harremanak sustatzea, talde lanean eta elkarrekin ikastea, irudimena eta sormena lantzea, gidaritza eta protagonismoa hartzea; emakume feministak ikusgai bihurtzea.

## Erreferentziak

* ↑ elkartea, AZTIBEGIA. (2017-05-12). «Batukada, feminismoa lantzeko tresna» info7 irratia (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ Naiz+, Naiz+,. (2017-05-23). «Euskal Herriko batukada feministen topaketak» www.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ «Euskal Herriko Batukada feministen topaketa» https://guaixe.eus (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ «Batukada, kontzientzia hartzeko tresna bezala» urolakosta.hitza.eus (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ «Ainara Sarasketari emango diote 2018ko Hondarribia Berdintasunaren Hiria Saria» Argia (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ (Gaztelaniaz) «ANDRABANDA FEMINISTA ELKARTEA» www.euskadi.eus 2012-02-10 (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ «Ainara Sarasketa: “Sariak lagunduko digu oraindik eta ilusio gehiagorekin aurrera egiten”» urolakosta.hitza.eus (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ «Emakumeen danbor hotsak» goiberri.eus (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).
* ↑ ARGIA aldizkaria. (2014-10-01). Andrabanda: "Danborrak erabiltzen ditugu kalea ere gurea dela aldarrikatzeko" #ArgiaEguna. (Noiz kontsultatua: 2018-08-25).

## Ikus gainera

* Batukada
* Feminismoa

## Kanpo estekak

* Facebooken EHko Batukada Feministen Sarea.
* Batukada feminista bloga.
* Datuak: Q61070408
# Irabien

Irabien edo Irabaien Okondoko (Araba) hegoaldean dagoen auzoa da. Udalerriko auzo populatuena da.

## Demografia

XXI. mendearen hasieran Irabienek populazio hazkunde nabarmena izan zuen.
* Irabiengo biztanleria

## Ikus, gainera

* Aiaraldea

## Kanpo estekak

* Okondoko toponimia Euskaltzaindiaren arabera
* Datuak: Q3154251
* Multimedia: Irabien / Q3154251
# Okondogoiena

Okondogoiena edo San Roman Okondoko (Araba) ipar-ekialdean dagoen auzoa da.

## Demografia

2020tik aurrera ez da jadanik Okondogoienaren populazio daturik argitaratzen entitate bereizi gisa.
* Okondogoienako biztanleria

## Ikus, gainera

* Aiaraldea

## Kanpo estekak

* Okondoko toponimia Euskaltzaindiaren arabera
* Datuak: Q3350062
# Jandiola

Jandiola Okondoko (Araba) hegoaldean dagoen auzoa da.

## Demografia

2020tik aurrera ez da jadanik Jandiolaren populazio daturik argitaratzen entitate bereizi gisa.
* Jandiolako biztanleria

## Ikus, gainera

* Aiaraldea

## Kanpo estekak

* Okondoko toponimia Euskaltzaindiaren arabera
* Datuak: Q3161836
# Ugalde (Okondo)

Ugalde Okondoko (Araba) ipar-ekialdean dagoen auzoa da.

## Demografia

* Ugaldeko biztanleria

## Ikus, gainera

* Aiaraldea
* Ugalde (Larrabetzu)

## Kanpo estekak

* Okondoko toponimia Euskaltzaindiaren arabera
* Datuak: Q3547771
* Multimedia: Ugalde / Q3547771
# Villachica

Villachica (izen ofizialez, Billatxika) Okondoko (Araba) hegoaldean dagoen auzoa da.

## Demografia

* Villachicako biztanleria

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiko Onomastika batzordea: «Villachica», Euskal Onomastikaren Datutegia.

## Ikus, gainera

* Aiaraldea

## Kanpo estekak

* Okondoko toponimia, Euskaltzaindiaren Euskal Onomastikaren Datutegian.
* Datuak: Q2903469
* Multimedia: Villachica / Q2903469
# Zudubiarte

Zudubiarte Okondoko (Araba) hegoaldean dagoen auzo bat da, Okondoko udaletxea daukana.

## Demografia

2020tik aurrera ez da jadanik Zudubiarteren populazio daturik argitaratzen entitate bereizi gisa.
* Zudubiarteko biztanleria

## Ikus, gainera

* Aiaraldea
* Zudibiarte dorrea

## Kanpo estekak

* Okondoko toponimia Euskaltzaindiaren arabera
* Datuak: Q3576249
# Infekzio nosokomial

Infekzio nosokomiala (grezieratik νοσοκομείον, nosokomeio, "ospitalea") osasun-eremu batean (klinikan, ospitalean...) harturiko infekzioa da. MOEak dioenez inkubazio epean zeuden infekzioak ez dira kategoria horretan sartzen, klinika edo ospitaleko egonaldian harrapatutakoak baizik. Halaber, osasun langileek haien lantokietan hartzen dituztenak infekzio nosokomialtzat ere jo daitezke.
Infekzio nosokomiala ospitaletako arazo garrantzitsuenetariko bat da. Herrialde garatuetan, ospitaletan sartzen diren gaixoen %5-%10raren artean infekzioa harrapatzen dute haien egonaldian. Estatu Batuetan, esaterako, 2 milioi inguru infekzio nosokomial gertatzen dira urtero, eta Italian 500.000-600.000.
Klinika eta ospitaleetan infekzioak harrapatzeko joera areagotu egiten da, bertan biltzen baitira hainbat arrisku-faktore:
Infekzio hauek ekiditeko garrantzi handikoa da tresneria eta ingurugiroaren esterilizazioa ospitaleetan. Ebakuntzak, esaterako, ingurugiro esteril batean (ebakuntza-gela) burutu behar dira, tresneria osoa ere esterila izanik.

## Infekzio ohikoenak eta eragileak

Klinika eta ospitaleetan gehien harrapatzen diren infekzioek honako atal hauei eragiten diete: gernu-aparatuari, zauriei, arnas aparatuari eta odolari. Gaitzen artean, infekzio nosokomialek hauek sortu ohi dituzte: zistitisa, pneumonia, septizemia, gastroenteritisa, HIESa, hepatitisa, zaurien eta azalaren infekzioak...
Mikrobioen artean badirudi batzuk osasun-eremuetan eroso bizi direla, bertako infekzio gehienen atzean baitaude: Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Enterobacter, Serratia, Enterococcus, Acinetobacter eta Legionella pneumophila bakterioen artean; Aspergillus eta Candida albicans onddoen artean; eta errotabirusak, hepatitisaren birusak, zenbait paramixobirus eta GIBa, besteak beste, birusen artean.

## Erreferentziak

* ↑ Nosocomial infection
* ↑ Jozsef, Éric. (2007-1-15). «L'Italie scandalisée par « l'hôpital de l'horreur »» Libération.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q215509
# Martxa baten lehen notak

Martxa baten lehen notak Mikel Laboaren abestia da, Joxan Artzeren hitzekin 1980an Lau-bost albumean plazaratu zuena. Jatorriz abesti hau Bertolt Brechten olerki baten hitzen euskarazko egokitapena omen da.
Franco hil ondorengo giro eraldatzailean, kalean era askotako "martxak" entzuten dira: Mikel Laboak bizirik irauteko borrokan ari diren herri txikientzako martxa bat sortu nahi zuen. Martxa berri bat, gizakien eta herrien arteko elkartasunaren ideiaren aldekoa, herri eta gizaki bakoitzari dagokion begiramena eta ezagutzatik abiatuta. Joxan Artzeri eskatu zion hitzak idazteko. Kanta hau da emaitza, 1980an grabatu zuen Laboak.
* Mikel Laboa
* "Eguzkiak urtzen du goian...
* "...gailurretako elurra..."
* "...uharka da jausten ibarrera..."
* Joxan Artze

## Bertsioak

Mikel Laboaren hiru diskotan azaltzen da abesti hau. eta Mikel Laboaz gain badira beste hainbat bertsio; besteak beste abeslari hauek grabatu dute: Aire Ahizpak, Arkaitz Miner, Herri Oihua, Iheskide, Oreka TX, Igelaren Banda, Mikel Urdangarin, Pier Paul Berzaitz, eta Morau,

## Hitzak

Honela hasten da:
    Eguzkiak urtzen du goian
    gailurretako elurra
    uharka da jausten ibarrera
    geldigaitza den oldarra.
Honela bukatzen da:
    Bakoitzak urraturik berea
    denon artean geurea
    etengabe gabiltz(a) zabaltzen
    gizatasunari bidea.
    Inon ez inor menpekorikan
    nor bere buruaren jabe
    herri guztiak bat eginikan:
    ez gabiltza gerorik gabe.
    Batek goserikan diraueino
    ez gara gu asetuko
    beste bat loturik deino
    ez gara libre izango.

## Erreferentziak

* ↑ Lau-Bost. (Noiz kontsultatua: 2023-01-03).
* ↑ Laboa, Mikel. (1980). Martxa Baten Lehen Notak. 998 Elkarlanean - Youtube (Noiz kontsultatua: 2023-01-24).
* 1 2 «Martxa baten lehen notak - Mikel Laboa» www.ehu.eus (Mikel Laboa Katedra) (Noiz kontsultatua: 2023-01-24).
* ↑ Aire ahizpak. Martxa baten lehen notak. (Noiz kontsultatua: 2023-01-24).
* ↑ «Badok» Badok (Noiz kontsultatua: 2023-01-03).

## Ikus, gainera

* Mikel Laboa

## Kanpo estekak

* Martxa Baten Lehen Notak Mikel Laboa: gaia Ýoutube
* Martxa baten lehen notak (Mikel Laboa) ahotsbakoa. Gabi de la Maza, Karaokea
* Martxa baten lehen notak Wikikantuz (hitzak euskaraz eta frantsesera itzuliak.
* Datuak: Q12263182
# Coal Creek gerra

Coal Creek gerra gisa bataiatu zuten gertaera AEBetako historiako langileen altxamendurik handienetakoa izan zen. Coal Creekeko gerra 1890eko hamarkadaren hasierako lan-altxamendu armatu bat izan zen Estatu Batuetako hego-ekialdean, batez ere Anderson konderrian (Tennessee) gertatu zena. Lan-gatazka horrek okerrera egin zuen 1891n, Coal Creek arroko ikatz-meatzeen jabeek kontratatukako langileen ordez, Tennessee estatuko espetxe-sistemak eskainitako presoekin ordezkatzen hasi zirenean. Azken hauen egoera esklabu parekoa zen. Historialari batek Coal Creek-eko gerra "AEBetako lan-historia osoko pasarte dramatiko eta esanguratsuenetako bat" dela dio.

## Gertaerak

Coal Creek-eko gerra Tennessee estatuanlan librearekin lehiatzen zen konbiktuak alokatzeko sistema polemikoaren aurkako borrokaren parte da. Gatazka horrek ekaitza eragin zuen komunikabideetan meatzarien aldekoen eta aurkakoen artean.
Urtebete pasatxoan, meatzari libreek espetxeari eta eraikin administratiboei eraso zieten, ehunka atxilotu askatuz. Dozenaka meatzari eta miliziano hil edo zauritu zituzten liskarretan.
1891ko urriaren 31n, Tennesseeko meatzariek 500 preso askatu zituzten. AEBetako hegoaldeko lan zigor-sistemak presoak esklabo gisa eskaintzen zizkien enpresariei, soldatak jaitsiarazi eta grebak lehertzeko estrategia gisa. Tennesseeko meatzariei grebak ez egiteko konpromisoa sinarazi nahi izan zieten patroiek, baina gehienek ez zuten onartu eta kanporatu egin zituzten. Haien ordez presoak eraman zituzten lanera. Meatzariak matxinatu eta meatze gune osoa hartu zuten. Milaka meatzarik estatuko armadari aurre egin zioten esklabotza sistemari amaiera emateko. Konpainia errenditzera behartu zuten.
Altxamendua 1892an ehunka meatzariren atxiloketarekin amaitu zen arren, iritzi publikoaren polemikaren ondorioz John P. Buchanan gobernadorea erori egin zen, eta estatuak presoak alokatzeko sistema berriz aldatu behar izan zuen. 1896an, alokairu kontratuak amaitu zirenean, Tennesseeko Estatuko gobernuak uko egin zion haiek berritzeari, eta hegoaldeko lehen estatuetako bat bihurtu zen praktika eztabaidagarri honi amaiera ematen.

## Erreferentziak

* ↑ Perry Cotham, Toil, Turmoil & Triumph: A Portrait of the Tennessee Labor Movement (Franklin, Tenn.: Hillsboro Press, 1995), 56-80.or.
* ↑ https://www.argia.eus/efemerideen-kanala/tennesseeko-meatzariek-500-preso-askatu-zituzten
* ↑ James B. Jones, « Convict Lease Wars », The Tennessee encyclopedia of history and culture.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Ryan Zickgraf, On Halloween Night in 1891, Tennessee Miners Made Righteous Mayhem, Jacobin webgunean.
* Datuak: Q5137724
* Multimedia: Coal Creek War / Q5137724
# Kristalezko burezurra

Kristalezko burezurra kuartzo gardenezko landutako burezur batzuk dira, artearen historian "kristalarri" izenez deituak, euren ustezko topatzaileek aurrekolonbiar mesoamerikako gailuak zirela baieztatzen zutelarik; halere zientzia ikerketak burutu ostean topatutako burezur horietako bat bakarra ere aurrekolonbiarra dela ezin izan da grogatu ahal izan. Ikerketa horiek burezurrak XIX. mendearen bigarren erdialdean landu zirela frogatu zute, ziurrenik Europan, hain zuzen ere, aurrekoloniar artearekiko berebiziko interesa zegoen garaian. Nahiz eta hainbat aldizkaritan burzezur hauek nolakabiteko botere mitikoak zituztela baieztatu izan, mota honetako kritalezko burezurren kondairak ez dute inoiz mesoamerikar indiarren edota gainontzeko amerindiarren mitologia osatu.
New Age mugimenduko hainbat kideek maiz burezur hauen inguruan naturazgaindiko fenomenuak jazotzen direla baieztatu izan dute, maiz fikziozko lanetan irudikatuak izan direlarik. Kristalezko burezur hauek oso gai ospetsua izan dira, hainbat zientzia-fikziozko telesaila, filma, eleberri eta bideo-jokoetan agertu izan direlarik, vodka marka batek ere bere izena darama.

## Zinema

* Indiana Jones eta Kristalezko Burezurraren Erresuma (2008)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q254170
* Multimedia: Crystal skulls / Q254170
# Friedrich Traugott Wahlen

Friedrich Traugott Wahlen (Mirchel, 1899ko apirilaren 10a – Berna, 1985eko azaroaren 7a) suitzar agronomo eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1961ean.
Bigarren Mundu Gerran, elikagaien inportazioa murrizteko eta nekazaritzako ekoizpena handitzeko programaz arduratu zen, laborantza-eremuak hedatuz eta zerealen aldeko haragi-ekoizpena murriztuz. Programari Wahlen plana deitu zitzaion.
1958ko uztailetik 1959ko urtarrilera FAOko zuzendariordea izan zen.
Nekazari, Merkatari eta Independenteen Alderdiko kide izan zen eta 1958ko abenduan Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten. Justizia eta Polizia (1959), Ekonomia (960), Politika (1961), Ekonomia (1961) eta Politika (1962-1965) sailak zuzendu zituen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1961ean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q663178
* Multimedia: Friedrich Traugott Wahlen / Q663178
Txantiloi:Suitzako Konfederazioko presidenteak
# Simonetta Sommaruga

Simonetta Myriam Sommaruga (1960ko maiatzaren 14 - ) politikari suitzarra da, eta Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen 2010etik 2022ra. Alderdi Sozialdemokratako kidea (SP/PS), Suitzako Konfederazioko lehendakaria izan zen 2015 eta 2020an.
Kontsumitzailea Babesteko Fundazioaren zuzendari ohia, 2010ean Kontsumitzaileen Antolakundeen Suitzako Aliantzan bat egin zuena, Sommarugak Ingurumen, Garraio, Energia eta Komunikazio Sail Federala zuzendu du 2019tik, eta aurretik Justizia eta Polizia Sail Federala zuzendu du (2010 – 2018). Suitzako lehendakariordea izan zen 2014 eta 2019rako. Sommarugak bere gain hartu zuen Suitzako Konfederazioko lehendakaria 2015. urtean, eta berriro ere 2020an.Bernako kantoian bizi da.

## Erreferentziak

* ↑ «Leuthard au DETEC, Widmer-Schlumpf aux finances» TSR Télévision Suisse Romande (SRG SSR) 27 September 2010.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q122991
* Multimedia: Simonetta Sommaruga / Q122991
# Flavio Cotti

Flavio Cotti (Prato-Dornico, Ticino, 1939ko urriaren 18a - Locarno, 2020ko abenduaren 16a) Suitzako presidentea izan zen. Zuzenbidea ikasi zuen Friburgon. Herriaren Alderdi Kristau-demokratako kide eta Suitzako Estatu Kontseiluko (1986-1999) kidea izan zen. Estatuburua izan zen 1991 eta 1998 urteetan. Eurozalea izan zen eta Suitza Europar Batasunean sartzearen aldekoa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q118199
* Multimedia: Flavio Cotti / Q118199
# Otto Stich

Otto Stich (Basilea, 1927ko urtarrilaren 10a - Dornach, 2012ko irailaren 13a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako presidentea izan zen 1988an eta 1994an.
Alderdi Sozialdemokratako kide eta Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen 1983 eta 1995 artean. Finantza Departamentuaren ardurapean egon zen eta Konfederazioko presidente kargua bete zuen 1988. eta 1994. urteetan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115538
* Multimedia: Otto Stich / Q115538
# René Felber

René Felber (Biel/Bienne, 1933ko martxoaren 14a - 2020ko urriaren 18a) Suitzako presidentea izan zen. Irakasle izan zen Boudevilliersen eta Loclen. Suitzako Alderdi Sozialistako kidea, Locleko alkatea eta Neuchâtelgo parlamentuko diputatua izan zen. 1987 eta 1993 bitartean Suitzako Estatu Kontseiluko kidea izan zen eta estatuburua 1992an. urterako. Suitza Europako Esparru Ekonomikoan sartzearen aldekoa izan zen, suitzarrek erreferendumean errefusatu zuten arren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115611
* Multimedia: René Felber / Q115611
# Pierre Aubert

Pierre Aubert (La Chaux de Fonds, 1927ko martxoaren 3a – Neuchâtel, 2016ko ekainaren 8a) suitzar abokatu eta politikaria izan zen.
Zuzenbidean graduatu zen eta abokatu gisa lan egin zuen. Alderdi Sozialdemokratako kide izan zen eta bere lehen kargu politikoa bere jaioterrian izan zen (1960-68) eta handik gutxira Neuchâtel kantonamenduko parlamentuan (1961-1975). 1974tik 1977ra Europako Kontseiluko biltzar-parlamentarioko kide izan zen eta Portugal onartzeaz arduratu zen. 1971tik 1977ra Neuchâtelgo Unibertsitateko kantzilerra izan zen.
1977an, Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten, eta hamar urte eman zituen han, Kanpo Arazoetako Departamentuko zuzendari. Suitzako lehen atzerri ministroa izan zen, Palestina Askatzeko Erakundearekin harremanetan jarri zena. Suitza NBEn sartzearen aldeko kanpaina egin zuen, baina proposamena ez zen erreferendumean onartu.
1983 eta 1987 urteetan Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115581
* Multimedia: Pierre Aubert (politician) / Q115581
# Alphons Egli

Alphons Egli (Luzerna, 1924ko urriaren 8a – ibidem, 2016ko abuztuaren 5a) suitzar abokatu eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1986an.
Zuzenbidea ikasi zuen Erroman, Zürichen eta Bernan, 1949an doktoratu zen eta abokatu lanetan aritu zen 1982ra arte.
Suitzako Alderdi Demokristauko kide izan zen eta Suitzako Kontseilu Federaleko kide aukeratu zuten 1982ko abenduan. 1986an amaitu zuen bere agintaldia. Aldi horretan, Barne-arazoetako saileko arduraduna izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1986an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q118250
* Multimedia: Alphons Egli / Q118250
# Leon Schlumpf

Leon Schlumpf (Felsberg, 1925eko otsailaren 3a – Chur, 2012ko uztailaren 7a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1984an.
Zuzenbidea ikasi zuen Züricheko Unibertsitatean eta abokatua izan zen Churren 1961etik 1965era. Zentroko Batadun Demokratikoa alderdiko kidea izan zen eta 1966an Grisoniako kantonamenduko kide hautatu zuten. Zortzi urtez Barne eta Ekonomia Publikoko saila zuzendu zuen eta Kontseilu Nazionalerako eta Estatuen Kontseilurako hautatu zuten. Kontseilu Federaleko kide izan zen 1980tik 1987ra, eta Garraio, Komunikazio eta Energia Sailaren ardura izan zuen. Suitzako Konfederazioko presidente izan zen 1984an. Eveline Widmer-Schlumpf alaba Suitzako presidente izan zen 2012an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q558027
* Multimedia: Leon Schlumpf / Q558027
# Fritz Honegger

Fritz Honegger (Hauptwil-Gottshaus, 1917ko uztailaren 25a – Zürich, 1999ko martxoaren 4a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1982an.
Ekonomia politikoa ikasi zuen Züricheko Unibertsitatean eta hamazazpi urtez Züricheko Zetaren Industriaren Elkarteko idazkaria izan zen eta 1961ean hiriko merkataritza ganberako zuzendari izendatu zuten. Aldi berean, infanteriako errejimendu bateko koronel mailara iritsi zen.
Ibilbide politikoa 1958an hasi zuen Alderdi Erradikal Demokratikoan. Estatuen Kontseiluko kide izan zen 1967tik 1977ra, eta alderdiko presidente 1974tik 1977ra. Kontseilu Federaleko kide izan zen 1978 eta 1982 artean, eta Ekonomia Publikoko departamentuaz arduratu zen. 1982an, Suitzako Konfederazioko presidente izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q118218
* Multimedia: Fritz Honegger / Q118218
# Georges-André Chevallaz

Georges-Andté Chevallaz (Lausana, 1915eko otsailaren 7a – ibidem, 2002ko irailaren 8a) suitzar politikari eta historialaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1980an.
Lausanako Unibertsitatea ikasi zuen eta 1942tik 1955era goi mailako merkataritza eskolan irakasle aritu zen 1949an lortu zuen doktoretza prestatzen zuen bitartean. Alderdi Erradikal Democratikoan sartu zen eta 1947an Lausanako zinegotzi eta hiriko alkate izendatu zuten 1957tik 1973ra.
Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen 1974tik 1983ra, eta Finantza eta Militar sailak zuzendu zituen. 1980an Suitzako konfederazioko presidentea izan zen.
Historiako hainbat lanen egilea izan zen, eta Suitzako Hiztegi Historikoaren idazketa zuzendu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q118201
* Multimedia: Georges-André Chevallaz / Q118201
# Hans Hürlimann

Hans Hürlimann (Walchwil, 1918ko apirilaren 6a – Zug, 1994ko otsailaren 22a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea 8zan zen 1979an.
Friburgo eta Bernako unibertsitateetan zuzenbidea ikasi zuen eta 1943an doktoratu zen. Formazio militarra ere izan zuen, eta koronel mailarekin mendiko infanteriako errejimendu bat zuzendu zuen.
Politikan Alderdi Kristau Demokratako kide izan zen. Zug-eko kantonamenduko kontseiluko kide izan zen. 1967an Estatuenn Kontseiluko kide hautatu zuten, eta 1974tik 1982ra Kontseilu Federaleko kide izan zen. Han Barneko saila zuzendu zuen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1979an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q118178
* Multimedia: Hans Hürlimann / Q118178
# As (txanpona)

As izenarekin (eis hitz grekotik, "bat" esan nahi duena, edo latinezko aes hitzetik, "brontze" esan nahi duena) ezagutzen dira erromatarren jatorrizko txanponak eta geroago ere, brontzez egin ziren moneta batzuk, unitatea bateko balioa zutenak.
Erregeen garaian, erromatarrek ez zuten beste txanpon propiorik izan, as-ak eta horren zatitzaileak izan ezik, denak ere trakets eginak, eta ez estanpatuak, urtuak baizik. Zaharrenek ez zuten inolako marka edo seinalerik, eta numismatikoek eta historialariek aes rude (as latza edo zakarra) izenez ezagutzen dituzte. Askoz geroago, beste as pieza batzuk egiten eta erabiltzen hasi ziren, adaxka lehor moduko marka bat zutenak, aes signatum (zeinudun aes-a) izenekin. Baina batzuk eta besteak forma, pisu eta magnitude aldakorrekoak ziren, eta merkataritzan ondo doitzeko, balantza erabiltzea eskatzen zuten, harik eta Servio Tulio erregeak K.a. VI. mendearen erdialdean (edo mende bat beranduago Errepublikaren lege baten bidez, beste batzuen arabera) benetako diru-sistema bat ezarri zuen arte, as libral-a oinarri hartuta (273 gramoko libra erromatar baten pisua), eta aes larria esaten zaio.
Badirudi erromatarrek beren as-a etruskoengandik kopiatu zutela, baina etruskoen as hori erromatarrenak baino erliebe gutxiago eta forma sinpleagoak zituzten. K.a. 286 urte inguruan, as-a eta, horrekin batera, sistema osoa pisuaren erdira murriztu zen. K.a. 268an, zilarrezko txanponen lehen jaulkipenarekin batera, as-a seiren baten pisura murriztu zen. Gutxitzeak aurrera egin zuen Errepublikaren garaian, Inperioa hastean, pieza mota hau desagertu zen arte.

## Erreferentziak

* ↑ «Monedas romanas: As» www.monete-romane.com (Noiz kontsultatua: 2024-10-30).

## Ikus, gainera

* Semis
* Aureo
* Sestertzio

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Clua, Maria (2023) IV Curs d’iniciació a la moneda antiga
* (Italieraz) Università Cattolica del Sacro cuore Monetaoro
* Datuak: Q376895
* Multimedia: As (coin) / Q376895
# Rudolf Gnägi

Rudolf Gnägi (Schwadernau, 1917ko abuztuaren 3a – Köniz, 1985eko apirilaren 20a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1971an eta 1976an.
Zuzenbide ikasketak egin zituen Bernako Unibertsitatean, eta 1943tik 1945era abokatu aritu zen. Nekazari, Artisau eta Burgesen Alderdiko kidea izan zen (geroago Zentroko Batasun Demokrata deitu zena).
1952tik 1965era Bernako kantonamenduko gobernukidea izan zen eta 1953tik 1965era parlamentuko diputatua. Kontseilu Federaleko kide izendatu zuten 1966 eta 1979 urteen artean, eta Garraio, Komunikazio eta Energia Saila eta Sail Militarra zuzendu zituen. 1966 eta 1971 urteetan Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115533
* Multimedia: Rudolf Gnägi / Q115533