OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Elise Rosalie Aun

Elise Rosalie Aun (Pikareinu, 1863ko ekainaren 15a/ekainaren 3a – Tallinn, 1932ko ekainaren 2a) estoniar poeta eta idazlea izan zen.

## Bizitza

Elise Rosalie Aun Pikareinun jaio zen nekazari maizter baten familian. Gaztetan Setomaako Ulitina landetxean bizi izan zen gurasoekin. 1879tik 1882ra Räpina-Lokutako nesken ikastetxean egin zituen ikasketak.
1888-1903 urteetan Võtikveren, Viljandin, Pärnun, Rigan, Kronstadten, Walken, Vändran eta Tallinnen bizi izan zen. 1890tik 1892ra eta 1898an Linda aldizkariko erredakzioan lan egin zuen Viljandin, 1895etik 1896era etxeko irakasle izan zen Kronstadten, 1897tik 1898ra Pärnuko liburu-denda batean aritu zen, eta 1899tik 1900era hezitzaile lanetan zebilen Vändrako gorren eskolan. Tallinngo Herri Literatura Kristauaren Agentziaren denda bateko kudeatzailea ere izan zen.
1903an Friedrich Raup irakaslearekin ezkondu zen, eta 1911ra arte Simbirsken bizi izan zen. Geroago Tallinnera itzuli zen, eta han hil zen 1932an.

## Lanak

Hainbat poesia bilduma argitaratu zituen. Maitasunaren eta naturaren gaiak jorratu zituen nagusiki, eta herriminaren gaia ere bai. Poemak estilo post-erromantikoan idatzi zituen nagusiki, errealismoaren elementuekin.

### Poesia

* Kibuvitsa õied I (1888)
* Laane linnuke (1889)
* Metsalilled (1890)
* Kibuvitsa õied II (1895)
* Kibuvitsa õied III (1901)

### Ipuinak

* Tosin jutukesi (1898)

### Itzulpenak

* Georg Ebers. Homo sum (1903)

## Sariak

* 1888: Estoniako Idazleen Elkartearen 3. saria

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Estonieraz) «Raup, Elise Rosalie» Eesti biograafiline andmebaas ISIK (Noiz kontsultatua: 2024-10-14).
* 1 2 3 4 (Estonieraz) Nirk, Endel; Sõgel, Endel. (1975). Eesti kirjanduse biograafiline leksikon. Tallinn: Eesti Raamat.
* ↑ (Estonieraz) Eesti Rahvusraamatukogu. Eesti luuleilm 19. ja 20. sajandi vahetusel. Eesti Kirjameeste Seltsi kirjanduse võidupidude laureaadid. .
* ↑ (Ingelesez) Süvalep, Ele. «Elise Aun» Estonian Writers' Online Dictionary (University of Tartu) (Noiz kontsultatua: 2024-10-14).
* ↑ (Estonieraz) Kappo, Jaan. (1989). «Põlva rajoon» Siin- ja sealpool maanteed. Tallinn: Eesti Raamat, 121-122 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19502199
* Multimedia: Elise Rosalie Aun / Q19502199
# Txanbela

    Artikulu hau musika tresnari buruzkoa da; musika taldea gaitzat duena beste hau da: «Txanbela (taldea)»
Txanbela dultzainaren antzeko Euskal Herriko musika tresna aerofono tradizional bat da, bereziki Zuberoan jo izan dena. Dultzaina baino motzagoa da, eta zortzi zulo ditu: dultzainarenak gehi belarriak izenekoak. Lakarriko Pierre Caubet txanbelariari esker berreskuratu ahal izan ziren txanbela jotzeko modu eta errepertorio tradizionala.

## Kanpo estekak

* Txanbelari buruzko dokumentala, Pierre Caubetekin, www.youtube.com, 5:57-10:10 bitartean.
* Datuak: Q12268321
# Cincinnati Union Terminal

Cincinnati Union Terminal, AEBetako Cincinnati hiriko Amtrak geltoki eta museo bat da, Ohio estatuan. Queensgate auzoan dago. Art Déco estiloko eraikina da.
1933ko martxoaren 19ean inauguratu zen eta 1972ko urriaren 29an itxi zen arren, 1992ko uztailaren 29an berrireki zen. Alfred T. Fellheimer arkitektoak diseinatu zuen.
* Datuak: Q64022756
* Multimedia: Cincinnati Union Terminal / Q64022756
# John A. Roebling zubi esekia

John A. Roebling zubi esekia, AEBetako Cincinnati hirian dagoen zubi eseki bat da, Ohio estatuan. Ohio ibaia zeharkatzen du.
1866an John Augustus Roebling ingeniariak diseinatu eta eraikiarazi zuen. 322 metro luze ditu eta eraiki zenean mundu osoko zubi eseki luzeena bilakatu zen, 1886an Roeblingek berak diseinatu eta 486 metro luze dituen Brooklyngo zubiak gainditu zuen arte.
* Datuak: Q153672
* Multimedia: Roebling Suspension Bridge / Q153672
# Simon Johnson

Simon H. Johnson (Sheffield, 1963ko urtarrilaren 16a) britainiar-estatubatiar ekonomialaria da. 2024ko Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen Daron Acemoğlu eta James Robinsonekin batera, instituzioak nola eratzen diren eta oparotasunari nola eragiten dioten aztertzeagatik.
Oxfordeko Unibertsitatean eta Manchesterreko Unibertsitatean ikasi zuen eta Massachusetts Institute of Technologyn Ekonomia doktoretza lortu zuen. MITeko negozio-eskolako irakaslea da.
2024an Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, nazioen oparotasunari eta erakundeek herrialdeen garapenean duten eraginari buruzko azterketa konparatiboengatik.
# Konstantinoplako Unibertsitatea

Konstantinoplako Unibertsitate Inperiala edo Pandidakterion (grezieraz: Πανδιδακτήριον) hiri horretako goi hezkuntza zentroa izan zen. Ofizialki, Teodosio II.a enperadoreak sortu zuen 425ean (nahiz eta bere jatorria 340tik aurrera izan daitekeen, Konstantzio II.aren garaikoa). Bertan Gramatika, Erretorika, Zuzenbidea, Filosofia, Matematika, Astronomia eta Medikuntza irakasten zituzten. Unibertsitateak hitzaldi-areto handiak zituen, non bere 31 irakaslek irakasten zuten.
Munduko lehen unibertsitateetako bat izan zen, baina ez zen unibertsitate bat zentzu modernoan. Hori dela eta, lehen unibertsitate izatearen titulua Boloniako Unibertsitateari eman zitzaion.
Unibertsitatea Konstantinoplako erorialdira arte existitu zen, hau da, 1453ko maiatzera arte.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q850247
# Şalom

Şalom (hebreeraz: שָׁלוֹם, euskaraz: bakea) Istanbulen (Turkia) argitaratzen den astekari judua da. Avram Leyonek sortu zuen, 1947ko urriaren 29an. Turkieraz argitaratzen da ia osorik, ladinozko orrialdea izan ezik. Gaur egun, Yakup Barokas da astekariaren zuzendaria. 2005eko datuen arabera, batez beste 5.000 aleko argitaraldia du.

## Kanpo estekak

* (Turkieraz) Şalom astekariaren webgunea
* (Ladinoz) Şalom astekariko ladinozko orrialdea.
* Datuak: Q21202
# Istanbulgo kale-katuak

Istanbulek kale-katu ugari ditu (turkieraz: sokak kedisi, "kaleko katua"), ehun mila katu baino gehiago eta milioi bat katu baino gehiago artean. Gainera, tamaina handiko txakur asko bizi dira kalean. Turkiako herritar askok kaleko animaliak herri-jabetzako maskota gisa ikusten dituzte, kale-animalia tradizionalen ordez, eta herrialdeak ez hiltzeko eta ez harrapatzeko politika orokorra du.

## Historia

Cats of Istanbul elkartearen arabera, hiriko katuen ugaritasuna otomandar garaiarekin lotu daiteke. Istanbulgo etxe gehienak egurrezkoak ziren, eta horri esker saguak eta arratoiak ugaritzen ziren. Horren ondorioz, hirian, katuen presentzia beharrezkoa izan zen. Hainbat komunikabide-iturrik Turkiako katuekiko jarrera positiboa Islamarekin lotu dute, hori baita herrialdeko fede nagusia.

## Egunerokotasuna

Kale-katuak Istanbulgo leku askotan ikus daitezke, inork gogaitu gabe. Istanbulgo Udalak txakurrentzako eta katuentzako janaria saltzeko makinak jarri ditu hiriko toki askotan. Makina horien inguruan katu asko daude, eta pasatzen diren herritarrek txanponak jartzen dituzte makina horietan, katuak eta txakurrak elikatzen direla ziurtatuz.
Jakina da katuek oso bizimodu erosoa dutela hiri honetan. Oro har, Istanbulgo kale guztiek dituzte bertakoentzat ezagunak diren katuak. Kale horietan "katu-etxe" ñimiñoak prestatu dira kaleko katuentzat. Auzoko bizilagunek janari eta ur ontziak jarri dituzte etxeen aurrean, kaleko katuak elikatzeko.

## Osasun arazoak

2011n, Istanbulgo kaleko animaliek teniek eragindako infekzioak aztertu zituen ikerketa batek aurkitu zuen aztertutako katuen % 4,65ek Joyeuxiella pasqualei bidezko infekzioak zituztela. Ikusi zen immunoeskasia felinoaren birusa eta leuzemia felinoaren birusa ohikoak direla kaleko eta aire zabaleko katuen artean. Kaleko katuak amorruaren bektore bat izan daitezkeen arren, 2000 eta 2014 artean Turkian dokumentatutako 21 amorru-kasuetatik bat ere ez zen izan katuen eta gizakien arteko kontaktuagatik.
Bertakoek katuak publikoki elikatzea kritikatu dute albaitari batzuek, gaixotasun jakin batzuen transmisioa errazten duelako. Katu osasuntsuek animalia gaixoek kutsatutako janari- eta ur-ontziekin kontaktua izatea beste kezka bat da.
Izan ere, animaliak zainduak daude eta, orokorrean, oso itxura ona dute. Zakurrak markatuta daude eta, guztiak, albaiteroen kontrolpean daude.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.bbc.com/news/av/world-europe-37880274
* ↑ https://www.turkishvibe.com/turkey/capital-of-the-cats-istanbul/
* ↑ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11716594/
* ↑ http://file.lookus.net/millipediatri/sunumlar/2015/201517.pdf
* ↑ https://rucore.libraries.rutgers.edu/rutgers-lib/49380/

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):"Istanbul, katuen hiriburua" bideoa.
* Datuak: Q107713288
* Multimedia: Feral cats in Istanbul / Q107713288
# Haydarpaşa geltokia

Haydarpaşa geltokia, turkieraz Haydarpaşa Garı, Turkiako Istanbul hiriburuan dagoen tren geltoki bat da, Bosforo itsasartearen bestaldeko Kadıköy udalerrian. 2021 arte Turkiako Anatolia eskualdera bidaiatzeko tren geltoki nagusia zen, baita herrialdean bidai eta bidaiari gehien dituena ere.
1872ko irailaren 22an inauguratu zen eta 2013ko ekainaren 19an itxi. Otto Ritter eta Helmuth Conu alemaniar arkitektoek diseinatu eta eraikiarazi zuten. Arkitektura neoklasikoa duen eraikina da.
* Datuak: Q800973
* Multimedia: Haydarpaşa Terminal / Q800973
# Abadira

Abadira, abalaioa edo abarioa (Pollachius pollachius) Gadiformes ordenako espezie bat da. Ohiko arraina da Bizkaiko golkoan, Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneoan.

## Ezaugarriak

Sabelaldea grisa du eta bizkarraldea arre-berdekara. Baraila irten xamarra du. Hiru bizkar-hegal bakandu ditu, bi uzki-hegal (lehenengoa zabala), sabel-hegal txikiak eta isats-hegal nahiko garatua. Espeziea 1200 cm luze izatera irits daiteke.
Arrain txikiz, zefalopodoz eta izkiraz elikatzen da. Gantz gutxiko arraina da, %1 inguru.
Hamar urte bizi daiteke, ur hotzetan, batez ere ingurune harritsuetan.

## Gastronomian

Abadiraren haragia bakailao haragiaren antzekoa da, zapore finagoa badu ere.

## Erreferentziak

* ↑ Fundazioa, Elhuyar. «abadira» Elhuyar Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2024-01-14).
* ↑ «Labayru Hiztegia» Labayru Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2024-01-14).
* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q752683
* Multimedia: Pollachius pollachius / Q752683
* Espezieak: Pollachius pollachius
# Abixoi

Abixoia (Atherina) ur gazikara eta ur gezako arrain-generoa da, Atherinidae familiakoa. Bi bizkar hegal dituzte, eta albotara zilar koloreko zerrenda zabala. Sarda handitan ibiltzen da itsas ertzetan eta ibai bokaletan.

## Espezieak

* Atherina boyeri A. Risso, 1810 (abixoi txikia)
* Atherina breviceps Valenciennes, 1835
* Atherina hepsetus Linnaeus, 1758 (abotxa)
* Atherina lopeziana Rossignol & Blache, 1961
* Atherina presbyter G. Cuvier, 1829 (abixoi handia)

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q133469
* Multimedia: Atherina / Q133469
* Espezieak: Atherina
# Abotx

Abotxa (Atherina hepsetus) ur gazikara eta ur gezako arraina da, Atherinidae familiakoa. Batzutan izen arrunta abixoi handi generokidea izendatzeko erabiltzen dute.
Ekialdeko Ozeano Atlantikoan, batez ere Iberiar Penintsularen inguruan, mendebaldeko Mediterraneon eta Itsaso Beltzan bizi da.

## Erreferentziak

* 1 2 Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..
* ↑ FishBase: Atherina hepsetus

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1549158
* Multimedia: Atherina hepsetus / Q1549158
* Espezieak: Atherina hepsetus
# Acipenser

Acipenser Acipenseridae familiako arrain aktinopterigioen generoa da. Europa, Asia eta Ipar Amerikan banatutako 19 espezie inguru dira, euskaraz gaizkata deituak. Asko galzorian daude.

## Espezieak

FishBaseren arabera Acipenser generoak espezie hauek ditu:
* Acipenser baerii J. F. Brandt, 1869
** Acipenser baerii baerii J. F. Brandt, 1869 (Siberiako gaizkata)
** Acipenser baerii baicalensis Nikolskii, 1896 (Baikalgo gaizkata)
* Acipenser colchicus Marti, 1940 (Itsaso Beltzeko gaizkata)
* Acipenser brevirostrum Lesueur, 1818 (Gaizkata sudurmotza)
* Acipenser dabryanus A. H. A. Duméril, 1869 (Ibai Urdineko gaizkata)
* Acipenser fulvescens Rafinesque (Aintzirako gaizkata)
* Acipenser gueldenstaedtii J. F. Brandt & Ratzeburg, 1833 (Errusiako gaizkata)
* Acipenser medirostris Ayres, 1854 (Gaizkata berdea)
* Acipenser mikadoi Hilgendorf, 1892 (Sakhalingo gaizkata)
* Acipenser multiscutatus S. Tanaka (I), 1908 (Japoniako gaizkata)
* Acipenser naccarii Bonaparte, 1836 (Adriatikoko gaizkata)
* Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828
* Acipenser oxyrinchus Mitchill, 1815
** Acipenser oxyrinchus desotoi Vladykov, 1955 (Mexikoko golkoko gaizkata)
** Acipenser oxyrinchus oxyrinchus Mitchill, 1815 (Atlantikoko gaizkata)
* Acipenser persicus Borodin, 1897 (Pertsiako gaizkata)
* Acipenser ruthenus Linnaeus, 1758
* Acipenser schrenckii J. F. Brandt, 1869 (Amurko gaizkata)
* Acipenser sinensis J. E. Gray, 1835 (Txinako gaizkata)
* Acipenser stellatus Pallas, 1771 (Sevruga)
* Acipenser sturio Linnaeus, 1758 (Gaizkata arrunta)
* Acipenser transmontanus J. Richardson, 1836 (Gaizkata zuria)

## Erreferentziak

* ↑ Acipenser generoko espezieak Fishbase.org (2011ko abenduaren 24an begiratua)

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Acipenser Linnaeus, 1758 Système d'Information Taxonomique Intégré.
* (Ingelesez) Acipenser IUCN Red List.
* Datuak: Q174020
* Multimedia: Acipenser / Q174020
* Espezieak: Acipenser
# Agriades glandon

Agriades glandon Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Hainbat tokitan kobre tximeleta izena ere ematen zaio. Europan mendialdean aurkitzen da, Piriniotan eta Alpetan. Ipar Amerikan ere aurkitzen da eta Errusian ere bai, Siberian eta Kamtxatkan barne.
Leonardo De Prunner entomologoak deskribatu zuen 1798. urtean.

## Deskribapena

Tximeleta txiki bat da, hegal zabalera 17-26 mm artekoa da. Arrak zilar kolorea du, dizdira urdinak dituena, emea aldiz marroia da, honek ere baditu dizdira urdinak. Biek ere orban ugari dituzte hegaletan eta ertz zuri deigarria dute. Altuera handian bizi diren tximeletak ilunagoak izan ohi dira. Hegalen azpialdean eraztun zuriak, barnealdea beltza dutenak, nabarmentzen dira.
Barietate ugari dituen esspeziea da, hona hemen batzuk:
* Agriades glandon glandon (Pirineotan, Alpeetan)
* Agriades glandon aquilo (Europa eta Kanadako eskualde artikoetan)
* Agriades glandon aquilina (Siberiako tundran)
* Agriades glandon wosnesenskii (Siberian eta Kamtxatkan)
* Agriades glandon centrohelvetica (Suitzan)

## Bizi zikloa

Kokapenaren arabera, maiatzaren erdialdetik irailera arte ikusten dira tximeletak.

## Habitata

Toki hotzak atsegin ditu, hala nola, tundra artikoa, baso azpiartiko eta azpialpetarrak, mendialdea eta zohikaztegiak.

## Iruditegia

* Arra.
* Emea.
* Hegalen azpialdea.

## Erreferentziak

* ↑ «Agriades» www.nic.funet.fi (Noiz kontsultatua: 2022-11-04).
* ↑ Canada, Agriculture and Agri-Food. (2021-12-14). «Canadian Biodiversity Information Facility (CBIF)» agriculture.canada.ca (Noiz kontsultatua: 2022-11-04).
* ↑ «NatureServe Explorer 2.0» explorer.natureserve.org (Noiz kontsultatua: 2022-11-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22104603
* Multimedia: Agriades glandon / Q22104603
* Espezieak: Agriades glandon
# Ahatebeltz hegalzuri europar

Ahatebeltz hegalzuri europarra (Melanitta fusca) anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.
Itsas-hegazti hau Europa eta Asia iparraldean bizi da eta neguan Europa erdialdera (eta batzuetan Iberiar Penintsulara) migratzen du.

## Erreferentziak

* ↑ White-winged Scoter Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Datuak: Q201300
* Multimedia: Melanitta fusca / Q201300
* Espezieak: Melanitta fusca
# Ahatebeltz kopetazuri

Ahatebeltz kopetazuria (Melanitta perspicillata) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.
Itsas-hegazti hau Kanadan eta Alaskan bizi da eta neguan Estatu Batuetara (eta batzuetan Europara ere) migratzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Surf Scoter Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Datuak: Q742468
* Multimedia: Melanitta perspicillata / Q742468
* Espezieak: Melanitta perspicillata
# Aholatz mediterraneo

Aholatz mediterraneoa (Gaidropsarus mediterraneus) Lotidae familiako ur gaziko arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Erreferentziak

* ↑ UK Online - Aquarium
* ↑ Busybee.mba
* Datuak: Q1007357
* Multimedia: Gaidropsarus mediterraneus / Q1007357
* Espezieak: Gaidropsarus mediterraneus
# Aingeru guardako arrunt

Aingeru guardako arrunta edo billaua (Squatina squatina) ur gazian bizi den marrazo espeziea da. Lehen ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan ugaria izan arren, egun arrisku larrian dago.

## Erreferentziak

* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q578842
* Multimedia: Squatina squatina / Q578842
* Espezieak: Squatina squatina
# Akula

Akula (Belone belone) Belonidae familiako arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.
Ahoa orratzaren itxurakoa duen arraina da, 70en bat zentimetrotako luzerakoa, hezurdura berdexka duena. Taldetan ibiltzen da, uraren azalean.

## Taxonomia

Akulak hiru azpiespezie ditu:
* Belone belone acus (Risso, 1827)
* Belone belone belone (Linnaeus, 1761)
* Belone belone euxini (Günther, 1866)

## Erreferentziak

* ↑ Barrutia, Eneko. (2003). «Arrainen izenak Bizkaian XX. mendean» (pdf) Zainak (Donostia: Eusko Ikaskuntza) (25) ISBN 8484198790. ISSN 1137-439X. Bibcode: 1137-439X..
* ↑ Collette, B.B. eta N.V. Parin (1986) "Belonidae". 604-609. orr. P.J.P. Whitehead, M.-L. Bauchot, J.-C. Hureau, J. Nielsen y E. Tortonese (eds.) Fishes of the north-eastern Atlantic and the Mediterranean, Volume 2. Unesco, Paris.
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q643373
* Multimedia: Belone belone / Q643373
* Espezieak: Belone belone
# Albaka

Albaka edo basilikoa (Ocimum basilicum) landare loredunen espezie botaniko bat da, espezia eta sendabelarra. Bere hosto handi eta leunak luze baina zabalagoak dira eta landareak 60 cm-rainoko altuera gara dezake.
Bere izen zientifikoak errege-munduari erreferentzia egiten dion grezierako basilikon hitzean du jatorria, greziar eta erromatarrek zioten miresmenaren zeinu.
Albaka hobeki hazten da klima beroetan, nahiz eta bero larregiek kalte egin.

## Sukaldean

Pasta plater ezberdinekin, zopa askotan, pisto, tomate, kalabazin, entsalada, tortilla, arrautza irabiatu, arroz, txahalki, oilasko, arkume, arrain, maionesa, olio, gazta fresko eta beste hainbat jakirekin bikain dator.
Besteak beste, baratxuri, gazta parmesano, pinoi eta oliba olioarekin egiten den pestoa, Italiako saltsa ezaguna, egiteko ezinbestekoa da. Baita margarita pizza osatzeko ere.
Caprese tomate eta mozzarella gaztarekin prestatzen den entsaladan ere erabiltzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q38859
* Multimedia: Ocimum basilicum / Q38859
* Espezieak: Ocimum basilicum
# Allium

Allium generoa Amaryllidaceae familiako landare belarkara da.

## Espezieak

* Allium acuminatum
* Allium allegheniense
* Allium ampeloprasum
* Allium anceps
* Allium angulosum
* Allium aflatunense
* Allium atropurpureum (baratxuri ubela)
* Allium atrorubens
* Allium caeruleum
* Allium campanulatum
* Allium canadense
* Allium cepa (tipula)
* Allium cernuum
* Allium chinense
* Allium fistulosum (tipuleta)
* Allium galanthum
* Allium giganteum
* Allium hollandicum
* Allium libani
* Allium neapolitanum
* Allium nevii
* Allium nigrum
* Allium oleraceum
* Allium oschaninii
* Allium paradoxum
* Allium ramosum
* Allium roseum
* Allium sativum (baratxuri edo berakatza)
* Allium schoenoprasum (tipulina)
* Allium scorodoprasum
* Allium siculum
* Allium sieberianum
* Allium stipitatum
* Allium textile
* Allium tricoccum
* Allium triquetrum
* Allium tuncelianum
* Allium tuberosum
* Allium ursinum (hartz-baratxuria)
* Allium vineale (sorgin-baratxuria)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q49391
* Multimedia: Allium / Q49391
* Espezieak: Allium
# 30. kaleko geltokia (Filadelfia)

30. kaleko geltokia, ofizialki William H. Gray III 30. kaleko geltokia, AEBetako Filadelfiako metroaren geltoki nagusia da, Pennsylvania estatuko Filadelfia hirian. Amtrak trenbide sarearen geltokia ere bada.
1933an eraiki zen, aurrez zegoen Mendebaldeko Filadelfia geltokia ordezkatzeko. Arkitektura neoklasikoa estilokoa da.
# Alpaka

Alpaka (kitxuatik allpaqa; sailkapen zientifikoa Lama pacos), guanakotik eratorritako bi espezieetako bat da.
50 eta 55 kilogramo arteko pisua dute eta 95 cm luze izaten dira. Ileek 12 eta 28 mikrako diametroa dutenez, artilegintzan oso erabiliak dira.
Andeetan bizi dira 3.500 eta 5.000 metro artean, bereziki Peru eta Bolivian eta banaka batzuk, Argentinan. Hala ere, Estatu Batuetan, Europan eta Zeelanda Berrian asko bizi dira, ustiakuntza dela eta.
Bere generoko beste espezieekin batera, batez ere llamarekin, eta familiako beste batzuekin batera erasotua sentitzen denean, txu egiteko ohitura du.
* Datuak: Q81564
* Multimedia: Vicugna pacos / Q81564
* Espezieak: Lama pacos
# Alpinia

Alpinia (Alpinia galanga) zingiberazeoen familiako landare belarkara da. Haren Errizomak erabili egiten dira sendabelar gisa eta baita elikadurarako ere.
Naturan Txina hegoaldetik Malaysiara hazten da baina mundu osoan egiten dute.

## Deskribapena

Errizoma batetatik jaiotzen den landare belarkara da. 1'2 metrotako altuera har dezake.
Hosto asko ditu, lantzeolatuak eta luzeak, 30 cm luzera dutenak. Nerbio longitudinal paraleloak dituzte hosto horiek.
Loreak zurtoinaren puntan multzokatuta agertzen dira. Zuriak dira, hodi itxura azpialdean eta ondoren lau petalo estu zabaltzen dira.
Fruitua gorria da, oboide itxurakoa, eta hiru balba ditu, bakoitzean hazi bana.

## Erabilera

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Errizoma da botika gisa erabiltzen den atala. Digestio aparatuko desorekak tratatzeko erabiltzen da; beherakoa, ultzerak, haizeak, botakagurea, zorabioak...
Mina kentzeko ere erabiltzen da muskuluetan eta hortzetan.
Janarietan edo elikagai osagarrietan ere erabiltzen da, jengibre landarearen antzera zapore mina ematen dio janariari.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
* ↑ «Galanga | fitoterapia.net» www.fitoterapia.net (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).
* ↑ Dr. Berdonces I Serra. (1998). Gran Enciclopecia de las Plantas Medicinales. Tikal ediciones, 463-464 or. ISBN 84-305-8496-X..
* ↑ «Galanga, Jengibre de Siam, Galanga de Java, Galanga de la India, Galanga de China, Galanga mayor, Galanga menor - Alpinia galanga, Alpinia officinarum» fichas.infojardin.com (Noiz kontsultatua: 2023-10-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q402971
* Multimedia: Alpinia galanga / Q402971
* Espezieak: Alpinia galanga
# Amiral zuri

Amiral zuria (Limenitis camilla) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Eurasia iparraldean bizi da, Iberiar erdiuhartetik hasi eta Japoniaraino.

## Deskribapena

Tximeleta handia da, 60-65 mm-ko hego zabalera du. Kolore arre iluneko hegoak ditu, eta lerro zuri zabal batek zeharkatzen ditu. Hegoen azpialdeak argiagoak dira, kolore arre-laranja eta zuria tartekatzen baitira.
Beldarra orlegia da, eta arantza laranja iletsuak ditu. Alboetan lerro zuri bana nabaritzen zaio.

## Bizi-zikloa

Udaren amaieran emeak arrautzak jartzen ditu hostoetan. Handik beldar berdeak jaiotzen dira. Beldarrak neguan hibernatu egiten du eta udaberrian esnatzen da. Uda hasterakoan pupa sortzen du eta bi astetara helduak jaiotzen dira.

## Iruditegia

* Tximeleta goitik begiratuta.
* Tximeleta behetik begiratuta.
* Beldarra.
* Pupa (krisalida).

## Erreferentziak

* ↑ «Limenitis camilla on euroButterflies by Matt Rowlings» www.eurobutterflies.com (Noiz kontsultatua: 2022-04-26).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q374057
* Multimedia: Limenitis camilla / Q374057
* Espezieak: Limenitis camilla