# Varsoviako altxamendua

    Artikulu hau 1944ko Altxamendu orokorrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Varsoviako ghettoko altxamendua».
Varsoviako altxamendua (polonieraz: powstanie warszawskie; alemanez: Warschauer Aufstand), batzutan Abuztuko altxamendua (polonieraz: powstanie sierpniowe) deitua, Poloniako erresistentziak Bigarren Mundu Gerran garatutako operaziorik handiena izan zen, Varsovia alemaniarren okupaziotik askatzeko. 1944ko udan gertatu zen, eta Poloniako Barne Armadak zuzendu zuen (polonieraz: Armia Krajowa). Altxamendua alemaniar indarrak Poloniatik ihes egiten ari zirenean pizteko planeatu zen, sobietarren aurrerapenaren aurretik. Hiriaren ekialdeko aldirietara hurbiltzean, Armada Gorriak borroka-operazioak geldiarazi zituen, alemanak haien armadak berrantolatu eta poloniarren erresistentzia garaitzea eta hiria errepresalien ondorioz suntsitzea ahalbidetuz. Altxamendua 63 egunez borrokatu zen kanpoko laguntza gutxirekin. Bigarren Mundu Gerran Europako edozein erresistentzia-mugimenduk egindako ahalegin militar handiena izan zen. Altxamenduaren porrotak eta Barne Armadaren jazarpenak Sobietar Poloniaren aldeko administrazioari, Londresen erbestean zegoen gobernu poloniarraren ordez, Poloniaren kontrola hartzea ahalbidetu zion. Poloniak Sobietar Batasunaren Ekialdeko Blokearen parte izaten jarraituko zuen Gerra Hotzean zehar, 1989ra arte.
Altxamendua 1944ko abuztuaren 1ean hasi zen, nazio osoan zehar garatutako Ekaitz Operazioaren (polonieraz: akcja „Burza”) barnean, Sobietar Batasuneko Lublin-Brest ofentsibaren aldi berean abiarazia. Poloniarren helburu nagusia alemaniarrak Varsoviatik kanporatzea zen, aliatuei Alemania garaitzen laguntzen zieten bitartean. Poloniako Estatu Sekretuaren helburu politiko gehigarria Poloniako hiriburua lehenengo askatzea eta Poloniaren subiranotasuna aldarrikatzea Sobietar Batasunak eta Sobietar Batasunak babestutako Askapen Nazionalerako Poloniako Batzordeak baino lehen. Azken honek Poloniako ekialdea kontrolatzen zuen. Berehalako beste kausa batzuk honako hauek ziren: alemaniarren populazio-mugimendu masiboen mehatxua "ebakuatzeko", Mosku Irratiko Poloniar Zerbitzuak altxamendurako egindako deiak, eta alemaniarren bost urteko okupazioaren ondoren Poloniako justizia eta etsaiaren aurkako mendeku gogo emozionala.
Armada Nazionalak hasieran irabazi arren, alemaniarrek abuztuaren 25ean kontraeraso bat garatu zuten, egun berean 40.000 zibil hil zituena. Altxamendua setio fasera pasatu zen, hobekien hornitutako alemaniarren alde zena, eta, azkenean, urriaren 2an, Barne Armada errenditu egin zen hornigaiak agortu zirenean. Alemaniarrek, orduan, hirian geratzen ziren zibilak deportatu eta hiria bera suntsitu zuten. Azkenean, 15.000 matxinatuk eta 250.000 zibilek bizia galdu zuten, alemaniarrek 16.000 inguru.
Sobietar Batasuna erori zenetik garatutako teorian, lekukoen kontakizunekin batera, sobietarren eginkizunen arrazoiak zalantzan jarri dituzte, eta Varsoviako Altxamenduarekiko babes faltak Ekialdeko Europako anbizioak irudikatzen zituela iradoki dute. Armada Gorriak ez zituen erresistentziaren borrokalarien alde egin eta ez zuen aireko laguntzarik eman. Desklasifikatutako dokumentuek Iosif Stalinek bere indarrak taktikoki geldiarazi zituela Varsovian aurrera egiteko adierazten dute. Bere amaierako helburua Poloniako Barne Armada agortzea eta Polonia Sobietar Batasuneko estatu bihurtzea zen, bere nahi politikoei laguntzeko. Adituek Varsoviako altxamenduaren bi hilabeteko aldia Gerra Hotzaren hasiera izan zela diote.
Varsoviako altxamenduan galerak hondamendikoak izan ziren. Hildakoen kopuru zehatza ezagutzen ez den arren, Poloniako erresistentziako 16.000 kide inguru hil eta 6.000 inguru larri zauritu zirela uste da. Gainera, 150.000 eta 200.000 zibil poloniar hil ziren, gehienak exekuzio masiboen ondorioz. Poloniarren laguntza jasotzen ari ziren juduak, alemaniarrek etxez etxe egindako garbiketen eta auzo guztietako etxegabetze masiboen ondorioz, haien ezkutatzeko-lekuetatik kanporatu zituzten, kontzentrazio-esparruetara eramateko. Varsoviako Altxamenduaren porrotak Poloniako hiruguneen populazioa ere hondoratu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Borowiec, Piotr. (2020). «Prasa krakowska wobec dziedzictwa koncernu Ilustrowany Kurier Codzienny w latach 1945-1952» Zeszyty Prasoznawcze: 83–96. doi:10.4467/22996362pz.20.006.11514. ISSN 0555-0025. (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ Blejwas, Stanley. (2004). A Heroic Uprising in Poland. .
* ↑ «The Polish Underground and the Jews, October 1939–June 1941» The Polish Underground and the Jews, 1939–1945 (Cambridge University Press): 71–90. 2015-06-05 ISBN 978-1-139-01366-6. (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* 1 2 (Ingelesez) Davies, Norman. (2008). "Outbreak". Rising '44. The Battle for Warsaw.. Pan Books ISBN 9780330475747..
* ↑ (Ingelesez) «Warsaw Uprising | Summary, Dates, & Monument | Britannica» www.britannica.com 2024-11-04 (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ Cienciala, Anna M.; Hanson, Joanna K. M.. (1984-01). «The Civilian Population and the Warsaw Uprising of 1944.» Military Affairs 48 (1): 49. doi:10.2307/1988362. ISSN 0026-3931. (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ Garliński, Jarek. (2015-04-01). «Warsaw 1944: Hitler, Himmler, and the Warsaw Uprising» The Polish Review 60 (1): 111–115. doi:10.5406/polishreview.60.1.0111. ISSN 0032-2970. (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).
* ↑ «The Origins of the Cold War in Europe: International Perspectives» The SHAFR Guide Online (Noiz kontsultatua: 2024-12-01).