# Loiu

Loiu Bizkaiko Txorierriko eskualdeko udalerria da, 2016an 2.277 biztanle zituena. Bilbotik 1983an bereizi zen.
Bilboko aireportua bertan dago 1997tik, Sondikatik aldatu zutenean.

## Geografia
### Mugakideak

Mendebaldean Erandio, ekialdean Derio, iparraldean Laukiz eta Gatika eta hegoaldean Sondika mugakide ditu.

### Auzoak

Zabaloetxe auzo nagusia eta herrigunea da, udaletxea barne hartzen duena, eta beste bi auzo handiak Elotxelerri eta Lauroeta dira.

### Geologia

Loiuko ingurunea gehienbat Goi-Kretazikoko marga, margakararri eta kalkarenitaz osatzen da. Horrez gain metaketa alubial zein antropogenikoko gune handiak ditu.

## Historia
### Erdi Aroa

Asuako haraneko edo Txorierriko herriak, tartean Loiu, Asuako jaurerriaren parte izan ziren Erdi aroan zehar. Martín de Asúa eta Diego de Asúak 1452an Bizkaiko Batzar Nagusiko lehen foruan parte hartu zuten.

### Aro Modernoa

Ez dakigu zehazki noiz eraiki zen San Pedro Apostoluari eskainitako parrokia (ziur asko eliztarrek sortua), baina badakigu 1634an egin zutela lehen erreforma. Urte hartan 500 bizilagun baino ez ziren bizi 98 etxetan. Teileria eta 7 errotak lasai bizitzeko moduko industria zuten.
Franko-espainiar Gerra (1635-1659).
1637an, Bizkaiko Jaurerriak Frantziak eta Espainiak zuten gerrarako mila gizonen herena osatzea erabaki zuen, Felipe IV.a erregeak egindako eskaerari erantzunez. Horretarako, banaketa bat egin zen Bizkaiko herri guztien artean, eta Loiuri egokitu zitzaion sei gizon ematea [E. J. L.: "H. G. S. B.", t. V, 260. or.]. Bizkaiko Jaurerriak, bere kostaldeak Frantziako ontzien balizko eraso batetik babesteko beste neurri prebentibo batzuen artean, 1639ko apirilaren 20an erabaki zuen Jaurerriaren barneko herrietako pertsona armatuek, arriskua izanez gero, zein puntutara jo behar zuten izendatzea. Loiukoek eta Berango, Sondika, Lejona eta Erandioko gizon armatuek Algorta eta Gizori laguntzera joan behar zuten (E. J. L.: "H. G. S. B.", t. V, 281. or.).
Artxandarako bidea.
1652ko azaroan, Jaurerriko Batzar Nagusiak Lujua eta Sondikako elizateei laguntzea erabaki zuen, Artxandako bidea konpondu zezaten. 1654an, Aldundiak seiehun erreal eman zizkien [E. J. L.: "H. G. S. B.", t. V, 386. eta 392. or.].
Oinaztarren loiu. XVII. mendearen hasieran, Bizkaiko jaurerriko erregimentu orokorreko langileen hauteskunde orokorretan, Lujuak Oñatiko partzialtasunaren alde bozkatu zuen.
Ez dakigu zehazki noiz eraiki zen San Pedro Apostoluari eskainitako parrokia (ziur asko eliztarrek sortua), baina badakigu 1634an egin zutela lehen erreforma. Urte hartan 500 bizilagun baino ez ziren bizi 98 etxetan. Teileria eta 7 errotak lasai bizitzeko moduko industria zuten.
XVIII. mendea.
1704an, Loiuk hirurogeita hamabost su zituen, urte horretan Bizkaia osoan egindako sutegi batetik ondorioztatzen denez. Su hori Jaurerriko Batzar Nagusiak dekretatu zuen ekainaren 28an, Jaurerriko gastu orokorren banaketa egin ahal izateko [E. J. L.: "H. G. S. B.", t. VI, 24. or.]. 1761ean elizate horretan Calahorrako eliz auzitegiak 2 espetxeratu zituen, moralaren aurkako hutsegite oso larriak egiteagatik. Hornitzaile jaunak epaia eman zien urte horretako azaroaren 20an. 1762an, bi ofizio eman ziren, agindutakoa bete zela jakinarazteko [E. J. L.: "H. G. S. B.", t. VI, 348. or.].
Konbentzioaren gerra.
1794ko abuztuaren 25ean, Loiuko soldaduak Ondarroara iritsi ziren, defentsan laguntzeko.

### Aro Garaikidea
#### Gerra Zibila (1936-1939).

1936-1939ko gerran, nazionalek 1937ko ekainaren 16an okupatu zuten eta operazioa Nafarroako VI. Brigadak egin zuen.
1966an Loiu Bilbora atxiki zen Erandio, Sondica, Zamudio eta Derio udalerriekin batera, martxoaren 30eko dekretu bidez.

#### Espainiako trantsizioa.

1983ko urtarrilaren 1ean, Loiu Bilbotik bereizi zen 1982ko abenduaren 20ko dekretu bidez, eta udalerri independente bihurtu zen.
1983ko maiatzaren 8ko udal-hauteskundeak, zinegotziok hautatu ziren:
* EAJ: Marcos Goikoetxea Zabala (alkate izendatu zen), Pedro María de la Torre San Cristóbal, Ignacio Ladislado Uriarte, Eloy Alvaro Urrutia Arechabaleta, María Arrate Ugarte Beistegui. Javier Aguirre Ibáñez, Pascual Ledesma Echebarria, José Luis Bárcena Aguirregoitia.
* EE: Vicente Arteagoitia Aurrecoechea.

## Demografia

* Loiuko biztanleria
1970 eta 1980ko erroldetan, Loiu Bilboko eta Asua Haranaren barneko auzo izan zen.

## Politika eta administrazioa

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Euzko Alderdi Jeltzaleko Vicente Arteagagoitia hautatu zuten alkate. Arteagagoitiakk Euzko Alderdi Jeltzalearen sostengua jaso zuen, hauteskundeetan boza gehien izan zituen hautagaitza. Bilduk 3 zinegotzi lortu zituen, Alderdi Popularrak bat eta Euskadiko Alderdi Sozialistak batere ez.

## Azpiegiturak
### Garraioa
#### Aireportua

Bilbo-Loiu aireportua lehen mailako azpiegitura nagusia da, Euskal Herriko eta Kantauri itsasoko ertzeko aireporturik garrantzitsuena bidaiari zein hegaldi kopuruari dagokionez. Bilbotik 12 kilometrora kokatua, Loiu, Sondika eta Derio udalerrietako lurretan dago; bidaiarien terminala (La Paloma ezizenaz ezaguna) eta 12/30 pistaren zati gehiena Loiu udalerrian daude. Espainiar aireportu sistemak dituen 14 aireportu errentagarrienen artean dago.​ Gaur egun, aireportua Vueling Airlines, Volotea eta Air Nostrum airelineen aire-baseetariko bat da.
1927ko urrian Herri Lanen Batasunak Bilbon aireportua eraikitzeko hasierako pausuak eman zituen. Hasiera batean Bilboko aireportua Galea lurmuturrean ezartzea pentsatu bazen ere, azkenik, 1936an, Aire-Nabigazioaren Zuzendaritza Orokorrak Sondika udalerrian aireportua instalatzeko baimena eman zuen. 1940an Sondika udalerrian aireportu zibila eraikitzeko akordioa lortu zen, udal eta estatu mailako erakundeen artean. 1950eko ekainaren 20an bidaiarien terminalaren eraikuntza amaitu zen eta aireportua ofizialki inauguratu zen, Carlos Haya izenarekin, bilbotar pilotu ezagunaren omenez.
Bidaiarien eskaeraren igoera handiagatik eta Sondikako terminala handitzeko arazoengatik, Aenak Santiago Calatravari esleitu zion bidaiarientzako terminal berri baten diseinua, urtean 5 milioi inguru bidaiari jasotzeko gai izan beharko lukeena. Daukan formagatik, terminal berriak La Paloma (Usoa) ezizena jasotzen du, hegan egitera doan uso baten antza omen duelako. Porlanez eta beiraz egina dago, kolore zuria nagusi delarik. Terminal berria aireportuko instalazioen iparraldean kokatzen da, zaharraren aurrean eta Loiu udalerrian, eta 2000ko azaroaren 19an inauguratu zen. 32.000 m² (340.000 oin²) azalera eraikia du, hiru solairutan banatuta (0 Solairua = Helduerak • 1 Solairua = Irteerak • 2 Solairua = Bulegoak) eta bidaiarientzako zerbitzu guztiak jasotzen ditu, diseinu argiarekin, munduko 10 aireportu terminalik ikusgarrienen artean dago. Terminalak aireontziak aparkatzeko 21 plaza ditu, eta sei finger izeneko pasabide ditu, terminala eta hegazkinaren arteko ontziratze zuzenerako.
Azken urteotan Bilboko hiriak turismoan izan duen gorakadaren ondorioz, aireportuak eginiko hegaldi kopurua handitu da: 2006. urtean 3.876.072 bidaiari pasatu ziren Bilboko aireportutik, horietarik 1.020.286 nazioarteko hegaldietako bidaiariak izan ziren, eta 2.855.786 Espainia barneko hegaldietako bidaiariak. 2016an 4.588.265 bidaiari hartu zituen eta 2018an 5.469.453.

#### Trena

Euskotren eragilearen E3 lineak Txorierria eta Bilbo lotzen ditu. Udalerrian hurrengo geltokiak ditu:
* Larrondo
* Elotxelerri

#### Autobusa

Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineak udalerria zeharkatzen dute:
iea Bizkaibus A2151  Areeta - LARRABETZU :
iea A2151  Areeta → LARRABETZUGETXOBizkaia Zubia • Zugazarte 2 Marítimo • Zugazarte 38 Reparadoras • Zugazarte 54 Triángulo • La Avanzada 28 Antiguo GolfLEIOAArtatza Suhiltzaileak • Ondiz • Elexalde Sakoneta • Donibane Kontserbatorioa • Santimami EroskiERANDIOLa Avanzada Ertzaintza • Erandiogoikoa • Asua La Avanzada 9SONDIKAAsua Plaza Sangroniz  • San Juan • Basozabal • BerreteagaLOIULarrondo Elotxelerri • Larrabarri Olarra • Elotxelerri NafrisaDERIOHilerria • Udaletxea  • Asteintza ApaiztegiaZAMUDIOLekunbiz • Domartiena • Arteaga  • Larragoiti • Teknologia-Parkea Arteaga • Teknologia-Parkea Innobasque • Teknologia-Parkea Edificio Barco • Teknologia-Parkea ArteagaLEZAMAKurutzea  • Uzabal Athletic • Elexalde • Iberre • Txakoli LoroñoLARRABETZUBerresonaga Mirasol • Kizkibil Vista Alegre • Larrabetzu :
iea A2151  LARRABETZU → AreetaLARRABETZULarrabetzu • Kizkibil Vista Alegre • Berresonaga MirasolLEZAMATxakoli Loroño • Iberre • Elexalde • Uzabal Athletic • Kurutzea  ZAMUDIOTeknologia-Parkea Arteaga • Teknologia-Parkea Innobasque • Teknologia-Parkea Edificio Barco • Teknologia-Parkea Arteaga • Larragoiti • Arteaga  • Domartiena • LekunbizDERIOAsteintza Apaiztegia • Udaletxea  • HilerriaLOIUElotxelerri Nafrisa • Larrabarri Olarra • Larrondo ElotxelerriSONDIKABerreteaga • Basozabal • San Juan • Asua Plaza Sangroniz  ERANDIOAsua La Avanzada 12 • Erandiogoikoa • La Avanzada ErtzaintzaLEIOASantimami Eroski • Donibane Kontserbatorioa • Elexalde Auzo Etxea • Ondiz • Artatza SuhiltzaileakGETXOLa Avanzada 11 Antiguo Golf • Zugazarte Triángulo • Zugazarte 35 Reparadoras • Areeta 9 eliza • Bizkaia Zubia :
iea Bizkaibus A2153  BILBO - LOIU - Lauroeta - DERIO :
iea A2153  BILBO → LOIU → Lauroeta → DERIOBILBOSan Jose plaza Elcano 5 • Museo plaza • Deustuko Unibertsitatea Pio X Plaza • San Pedro plaza • IbarrekolandaERANDIOEnekuri • FaoetaLOIUAsua • Uribena • Udaletxea • Landatxueta • Azoka • Larrakoetxe • Lauroeta Urdaneta • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Munabe • Goskoetxe Jatetxea • Lauroeta Aurrekoetxe • Mikel Deunaren Enparantza • Lauroeta Aurrekoetxe • Goskoetxe Jatetxea • Lauroeta Munabe • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Urdaneta • Iberre • La Merced ikastetxea • AyaldeDERIOAiartza • Ganbe • Aldekone • Kiroldegia :
iea A2153  DERIO → Lauroeta → LOIU → BILBODERIOKiroldegia • Aldekone • Ganbe • AiartzaLOIUAyalde • La Merced ikastetxea • Iberre • Lauroeta Urdaneta • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Munabe • Goskoetxe Jatetxea • Lauroeta Aurrekoetxe • Mikel Deunaren Enparantza • Lauroeta Aurrekoetxe • Goskoetxe Etxea • Lauroeta Munabe • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Urdaneta • Larrakoetxe • Azoka • Landatxueta • UdaletxeaERANDIOUribena • Asua Inbisa • Faoeta • EnekuriBILBOIbarrekolanda • San Pedro plaza • Museo plaza • San Jose plaza Elcano 5 :

### Hezkuntza

Hezkuntza arloan, Lauro ikastola eta Munabe eta Urdaneta ikastetxeak aipatzekoak dira.
https://www.eusko-ikaskuntza.eus/eu/argitalpenak/la-ikastola-azkue-la-primera-en-ser-legalizada-en-vizcaya-en-1966-estudio-de-sus-origenes-y-organizacion/art-11611/

## Klima

Klima, euskal kostalde guztiak bezala, ozeanikoa da. Köppen klima sailkapenaren arabera, klima hotzepel hezea eta urtaro lehorrik gabea (Cfb kodeaz adierazia). Tenperatura hotzepelak, hezetasun nabaria eta euri ugari izaten dira urte osoan zehar. Hala ere, uda eta negua nabari bereizten dira tenperaturari dagokionez. Euria, berriz, urte osoan izaten da eta neguaren eta udaren arteko aldeak txikiak izaten dira. Elurra, ordea, oso gutxitan egiten du, urtean behin-edo, eta 5-10 alditan izozten du urtean.
Datu klimatikoak (Bilbaoko aeroportu aztertegia (1981-2010)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |

## Hedabideak

"Aikor" eskualdeko aldizkaria euskarazko bertako hedabide nagusien artean dugu.

## Loiutar ezagunak

* Felix Markaida Aurrekoetxea (1931-2008) futbolari ohia.
* Jose Elorrieta (1951-), sindikalista eta ELAko idazkari nagusia izandakoa.
* Kepa Altonaga (1958-), biologo eta irakaslea.
* Aitor Larrazabal (1971-), futbolari ohia.
* Fernando Prado Ayuso (1969-), elizgizon klaretarra eta Donostiako gotzaina.

## Ondarea

* San Pedro eliza.
* Larraburu Gaztelua.
* Bengoetxe baserria.
* Britainiarren hilerria.

## Iruditegia

* Zabaloetxe auzoa eta aireportua.
* Bengoetxe baserria.
* Zabaloetxe auzoko Abade Etxeak.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ (Gaztelaniaz) r01e00000ff26d4661aa470b88b07821bd8d58380, r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f. (2006-10-20). «Loiu» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) Porres, Ascension Pastor; Aguilar, Beatriz Salaverri. (2014-10-01). Breve Historia de Vizcaya y sus Instituciones. Ediciones Atxular Atea, S.L ISBN 978-84-942480-9-2. (Noiz kontsultatua: 2024-03-16).
* ↑ (Gaztelaniaz) «70 años de actividad aérea en Bilbao» Bilbao Air, Sociedad para la Promoción del Aeropuerto de Bilbao 2018-09-19 (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) Estadísticas de tráfico aéreo - Aena.es. (Noiz kontsultatua: 2017-08-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) «INFORME ANUAL: El Aeropuerto de Bilbao cierra 2018 con casi cinco millones y medio de pasajeros» Bilbao Air, Sociedad para la Promoción del Aeropuerto de Bilbao 2019-01-14 (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Loiu» Turismo Uribe (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ «Ayuntamiento de Loiu - Arte» web.archive.org 2013-06-18 (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Loiu» Turismo Uribe (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) r01e00000ff26d4661aa470b88b07821bd8d58380, r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f. (2006-10-20). «Loiu» turismo.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ «Ayuntamiento de Loiu - Arte» web.archive.org 2013-06-18 (Noiz kontsultatua: 2024-03-15).
* ↑ ARAMBURU DE SEGURA Y LUPIAÑEZ, J. C. RESEÑA HISTORICA Y ARQUITECTONICA DEL CEMENTERIO BRITANICO UBICADO EN LUJUA-GOIRI (Bizkaia).

## Ikus, gainera

* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Loiu herriko webgune ofiziala
* (Gaztelaniaz)(Ingelesez)Lauro ikastolako webgunea
* Txorierri mankomunitateko webgune ofiziala
* Datuak: Q1228023
* Multimedia: Loiu / Q1228023
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Loiu