OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Solesmesko abadia

Solesmesko Done Petri abadia (frantsesez: Abbaye Saint-Pierre de Solesmes) beneditar monasterioa da, Frantziako Solesmes herrian dagoena. Kantu gregorianoa berreskuratzen egindako lanarengatik ezaguna da. Solesmeko kongregazioak 32 monasterio biltzen ditu, Europa, Afrika, Ipar Amerika eta Antilletakoak, jatorria Solesmeko abadian dutenak; Leirekoa da horietako bat.

## Historia

Solesmes priore-etxea izan zen XI. mendetik Frantziako Iraultzan hustu zen arte. Lekaide bizitza 1833an itzuli zen, Prosper Guéranger, beste kide batzuekin batera, bertan kokatu zelarik; era horretan berrezarri zen Frantzian San Benediktoren Ordena. 1837an Gregorio XVI.ak abadia maila eman zion. Berrezarri zenetik, Frantziako Gobernuak lau aldiz deuseztatu zuen Solesmeko komunitatea: 1880, 1882, 1883 eta 1903an. Azken honetan, herrialdetik ateratzera behartu zituzten, Frantziako gainerako erlijiosoak bezala; Wight uhartean babes hartu zuten, 1922an Solesmera itzuli ziren arte.

## Erreferentziak

* 1 2 Cyprian Alston, G.. Monasterio benedictino Solesmes. in: Enciclopedia Católica On-line. ec.aciprensa.com (Noiz kontsultatua: 2016-06-13).
* ↑ Solesmes: La congrégation. abbayedesolesmes.fr (Noiz kontsultatua: 2016-06-13).

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala, abbayedesolesmes.fr
* Datuak: Q306131
* Multimedia: Abbaye Saint-Pierre de Solesmes / Q306131
# Solești

Solești Errumaniako udalerri bat da, Vaslui konderrian. 3.114 biztanle ditu, 66 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak

Udalerrian honako herriak daude:
Solești $^{(en)}$ Boușori $^{(en)}$ Iaz $^{(en)}$ Satu Nou $^{(en)}$ Șerbotești $^{(en)}$ Știoborăni $^{(en)}$ Valea Siliștei $^{(en)}$

## Erreferentziak

* ↑ (Errumanieraz) Rezultate | Recensamant 2011. (Noiz kontsultatua: 2019-10-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16427845
* Multimedia: Solești, Vaslui / Q16427845
# Solfatara

Solfatara Sumendi bat itzali aurretiko jardueraren azken aldia da, sumendiak sulfuro gasak eta lurruna igortzen dituena. Solfataran lurruna eta gasak ateratzen dira sumendiko pitzaduretatik, baina ez da leherketarik izaten.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2017/3/6 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1501197
* Multimedia: Sulfur fumaroles / Q1501197
# Solferino

Solferino Italia iparraldeko Mantuako probintzian (Lonbardia) dagoen udalerria da. 2016n 2.642 biztanle zituen. Bertan, 1859ko ekainaren 24an, izen bereko gudua gertatu zelako da, batez ere, ezaguna.

## Mugakideak

Solferinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Castiglione delle Stiviere Cavriana Guidizzolo Medole Lonato del Garda

## Herri eta hiri senidetuak

* Solférino, 1963
* Châtillon-sur-Indre, 2003

## Erreferentziak

* ↑ Solferinoko biztanleria Demo.istat.it

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42788
* Multimedia: Solferino / Q42788
# Soleá

    Artikulu hau flamenkoaren paloari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Solea».
Soleá (soleˈa ahoskatua) flamenkoren paloetako bat da, Cádiz edo Sevillako ijitoek sortu zutena. Flamenkoaren estilorik funtsezkoenetako bat da, musika honen elementu bereizgarri guztiak biltzen baititu, hala nola, compás de soleá eta por arriba edo goitik jotzea.

## Dantza

Soleá adierazkortasun handiko dantzari bakarlari batek egin dezake. Soleák dantzariaren dotorezia nabarmentzen du, besoak eta gorputza, zapateatuez lagunduta, emakumeenak izan ohi diren mugimenduak egin baititzake.
Dantzaria deigarria da aldaken mugimenduarekin, lotsagabekeriekin eta seriotasunarekin.

## Konpasa

Soleák tempo geldo eta astuna du, baina bere konpasa alegriena eta buleriena bezalakoa da, baina beste izaera batekin.
Flamenkoaren munduan erabiltzen den konpas kontzeptuaren arabera, soleáren eskema erritmikoa honakoa da.
1 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Letra lodiz idatzitako zifrek konpasaren aldi sendoak adierazten dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ Manuel, Peter. (1986). «Evolution and Structure in Flamenco Harmony» Current Musicology (Columbia University Press) (42): 46-47. doi:10.7916/D88051HJ..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1617757
* Multimedia: Soleá / Q1617757
# Solfeo

Solfeo musika-lanak grafikoki irudikatzeko erabiltzen den musika-notazio bat da, idazketa-sistema bat, honela, beste edozein musikarik ere jo dezake musika-lana, musikagileak konposatutako moduan. Gaur egun erabiliena den musika-notazioa mendebaldekoa da, alegia, bost marrez osatutako pentagraman ikur musikalak irudikatzen dituena. Beste hainbat musika-notazio sistema ezberdinak ere badaude, eta beste zenbait musika herrikoian oinarrituak ere bai. Frantsesezko solfège (sɔl.fɛʒ ahoskatua) edo italierazko solfeggio (solˈfeddʒo ahoskatua) hitzetatik ekarria, berez hitza sol-fa musika notetatik dator. Mendebaldeko musika ikasteko metodo hau solmisazio sistema bat da, beste kulturan swara, durar mufaṣṣalāt edo jianpu diren moduan.
Musika-notazioa pentagrama batean agertzen da. Bost lerro horizontal, distantziakide eta paralelo ditu, eta lau tarte lerro horien artean. Lerroak behetik gora zerrendatzen dira 1., 2., 3., 4. eta 5. linea gisa, eta tarteak berdin, 1. lineatik 4.era.
Lerro eta tarteen gainean, dagozkien musika notak idazten dira; lerro eta tarte bakoitzak intonazio bat identifikatzen du, beherago dagoen nota baxuenetik goiko nota zorrotzenera. Multzo bertikalean, gainera, akordeak irudika daitezke, aldi berean entzungo diren notak.
Nota bakoitzaren altuera pentagramako posizioaren arabera adierazten da, hau da, aukeratutako klabeak nota horri esleitzen dion posizioa, behean adierazten den moduan:

## Adibideak

Oinarrizko notak pentagraman:
Oinarrizko notak pentagraman ingelesezko izenekin:
Nota bakoitzak har ditzakeen iraupenak:
Agur jaunak abestiaren partitura bat:

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ «Pentagrama - hiru» www.hiru.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-31).
* ↑ (Ingelesez) Piano Notes and Keys – How to Label Piano Keys. (Noiz kontsultatua: 2022-01-11).

## Ikus, gainera

* Musika notazio (partitutetan nola erabili doinuen osagai guztiak)

## Kanpo estekak

* Musika HiztegiaArturo Campion euskaltegia
* Datuak: Q159563
* Multimedia: Solfege / Q159563
# Soleto

Soleto Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. 5.236 biztanle ditu, 30,46 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Soletok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Corigliano d'Otranto Lequile Sternatia Zollino Galatina San Donato di Lecce

## Kanpo estekak

* Datuak: Q52197
* Multimedia: Soleto / Q52197
# Soufiane El Bakkali

Soufiane El Bakkali (arabieraz: سفيان البقالي‎‎; Fez, 1996ko urtarrilaren 7a) atleta marokoarra da. Tokio 2020ko eta Paris 2024ko Olinpiar Jokoetan txapelduna izan zen.

## Kirol ibilbidea

2014an hasi zen lehiatzen eta Munduko gazte mailako txapelketan laugarren egin zuen 3.000 metroko oztopo lasterketan. 2015ean krosean ere aritu zen eta gazte mailako munduko txapelketa jokatu zuen, baina 7. egin zuen. Ordutik aurrera 3.000 metro oztopotan espezializatu da.
2016an Rioko Olinpiar Jokoetan bere marka hobetu bazuen ere 4. postuan sailkatu zen. 2017an Munduko txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuen eta 2018an Mediterraneoko Jokoetan nagusi izan zen. 2019an Afrikako eta Munduko txapelketatan brontzea eskuratu zuen.
2020ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen. 1987. urtetik aurreneko atleta ez keniarra da proba honetan irabazten duena, hala Olinpiar Jokoetan nola Munduko txapelketan.
2022 eta 2023an munduko txapelduna izan ondoren 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan berriz ere urrezko domina eskuratu zuen.

## Palmaresa
### Txapelketak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Txapelketa | Domina | Kategoria | Marka |
| Rio 2016 | 4.a | 3.000m oztopoak | 8:14.49 |
| Tokio 2020 | 01 ! | 3.000m oztopoak | 8:08.90 |
| Paris 2024 | 01 ! | 3.000m oztopoak | 8:06.05 |
| Munduko txapelketak ||||
| Txapelketa | Domina | Kategoria | Marka |
| Londres 2017 | 02 ! | 3.000m oztopoak | 8:14.49 |
| Doha 2019 | 03 ! | 3.000m oztopoak | 8:03.76 |
| Eugene 2022 | 01 ! | 3.000m oztopoak | 8:25.13 |
| Budapest 2023 | 01 ! | 3.000m oztopoak | 8:03.53 |
| Afrikako txapelketak ||||
| Txapelketa | Domina | Kategoria | Marka |
| Asaba 2018 | 02 ! | 3.000m oztopoak | 8:28.01 |

### Markak

* 3.000 metro oztopoak – 7:56.68 (Rabat 2023)
* 2.000 metro oztopoak - 5:14.06 (Zagreb 2022) - Afrikako errekorra
* 1500 metro - 3:31.95 (Doha 2021)
* 3000 metro – 7:33.87 (Doha 2023)
* 5000 metro – 13:47.76 (Rabat 2014)

## Erreferentziak

* ↑ «El oro olímpico es el fruto de muchos años de trabajo (Soufiane El Bakkali) | MapNews» www.mapnews.ma (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
* ↑ (Gaztelaniaz) 20minutos. «El Bakkali rompe la hegemonía de Kenia en los 3.000m obstáculos 37 años y 10 Juegos Olímpicos después» www.20minutos.es - Últimas Noticias (Noiz kontsultatua: 2021-08-03).
* Datuak: Q26393298
* Multimedia: Soufiane El Bakkali / Q26393298
# Soufflé

Frantziar sukaldaritzan, soufflé labean egindako plater arin bat da, beste osagai batzuekin konbinatutako saltsa bexamel batekin egina, eta, bertan, elur-punturaino irabiaturiko zuringoak sartzen dira. Lehen plater edo postre gisa zerbitzatzen dute. XVIII. mendearen hasieran, Vincent de la Chapellek errezeta deskribatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Peterson, J.. (2012). Glorious French Food: A Fresh Approach to the Classics. Houghton Mifflin Harcourt, 130–132 or. ISBN 978-0-544-18655-2..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q846376
* Multimedia: Soufflé / Q846376
# Stickney (Hego Dakota)

Stickney Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Aurora konderrian kokatuta dago, Hego Dakota estatuan. 321 biztanle ditu, 0,695233 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Aurora konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1866880
* Multimedia: Stickney, South Dakota / Q1866880
# Stichill

Stichill, Eskoziako herri eta parrokia zibil bat da, Scottish Borders eremu administratiboan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7616164
* Multimedia: Stichill / Q7616164
# Stickney (Illinois)

Stickney Illinoiseko herri bat da. Cook konderrian kokatua dago. 2010ean 6.786 biztanle zituen, 4,99 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Cook konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2081638
# Stickney udalerria, Cook konderria

Stickney udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Cook konderrian. Azken zentsuaren arabera 41.514 biztanle zituen, 32.87 milia karratu (85.1 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Stickney udalerrian 13090 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 27.536 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2843145
* Multimedia: Stickney Township, Cook County, Illinois / Q2843145
# Sticker (Kornualles)

Sticker, kornubieraz: Stekyer, Ingalaterrako Kornualles konderriko meatzari herri ohi bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q673797
* Multimedia: Sticker, Cornwall / Q673797
# Stictea

Stictea Tortricidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Tortrix flammeana da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Stictea coriariae | daturik gabe |
| Stictea ejectana | daturik gabe |
| Stictea glaucothoe | daturik gabe |
| Stictea infensa | daturik gabe |
| Stictea macropetana | daturik gabe |
| Stictea mygindiana | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7616343
* Multimedia: Stictea / Q7616343
* Espezieak: Stictea
# Stictoleptura erythroptera

Stictoleptura erythroptera Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Jacob Johann Hagenbachek 1822an deskribatu zuena. Babes Bereziko Basa Espezieen Nafarroako Zerrendan jasorik dago.

## Erreferentziak

* ↑ Stictoleptura erythroptera (Hagenbach, 1822). inpn.mnhn.fr (Noiz kontsultatua: 2019-11-17).
* ↑ 254/2019 Foru Dekretua, urriaren 16koa; honen bidez, Babes Bereziko Basa Espezieen Nafarroako Zerrenda ezartzen da, Nafarroako Florako Espezie Mehatxatuen Katalogo berria ezartzen da eta Nafarroako Faunako Espezie Mehatxatuen Katalogoa eguneratzen da.. 216. aldizkaria - 2019ko urriaren 31, navarra.es (Noiz kontsultatua: 2019-11-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4050166
# Stichtita

Stichtita karbonato motako minerala da eta hydrotalcita taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Stichtita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Mg6Cr3+2(OH)16[CO3] * 4H2O}}$. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1,5 - 2 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Stichtite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Substantibo

Hizkuntzalaritzan, substantiboa perpaus baten subjektu eta aditz eta preposizio baten objektuaren funtzioa betetzen duen hitza da. Substantiboak eta izenak bereizi egin behar dira: substantibo batzuk ez dira izenak (adibidez, «Txikiak egin du» perpausean, txiki hitza substantiboa eta adjektiboa da).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1084
# Substantzia erradioaktiboekin egindako iruzurrak

Substantzia erradioaktiboekin egindako iruzurrak gaixotasuna sendatzeko terapia moduan erradioaktibitatea erabiltzen duten iruzurrak dira.

## Adibide esanguratsuenak

* 1918, New Jersey (AEB). Radio Bailey Inc. laborategiek Radithor izeneko produktua merkaturatu zuten, “hildako bizidunentzat osabidea” leloarekin. Radithorrek ur destilatua eta radio-226 eta 228 elementuak zituen, biak oso erradioaktiboak. Produktuak bertute ikusgarriak zituen: dena sendatu eta betiko poza ematen omen zuen. Erosleak konbentzitzeko, erradioaktibitatea “ziurtatuta” zegoela nabarmen adierazi zuten flaskoan bertan. Eben Byers (1880–1932) kirolari eta industrialari ezaguna 1927an hasi zen Radithor hartzen, osasunari mesede nabarmena egiten ziola sinetsita. 1930ean “sendagaia” hartzeari utzi zionerako, 1.400 botilatik gora zeuzkan edanak. Gorputza abzesuz josita zeukan, garezurra zulatzen ari zitzaion eta masailezurraren arrastorik ez zitzaion geratzen. 1932ko martxoaren 31n, komunikabideek “erradiazioak pozoituta” hil zela jaso arren, radioak eragindako askotariko minbiziek eragin zuten Byersen heriotza.
* 1930, Frantzia. Tho-Radia aurpegiko krema saltzen hasi ziren; 100 gramoko, 0,5 gramo torio kloruro eta 0,25 gramo radio bromuro zituen.
* Alemania. Doramad azaldu zen merkatuan, erradioaktibitateari esker hortz-haginak eta oiak indartzen zituen hortzetako pasta. Erradioaktibitate dosiak txikiak ziren eta, ondorioz, produktua ez zen berez hilgarria; erabiltzaileei hortzen bat geratu ote zitzaien ez dakigu.
* 1931, Alemania. Burk & Braun enpresak Radium Shokolade merkaturatu zuen, adin guztietako gozozaleentzako txokolate erradioaktiboa.
* Kolorado. Vita Radium supositorioak atera zituen Coloradoko Home Products Companyk. Ona omen zen sexu-grina berreskuratzeko, gorputzeko sistema guztiei mesede egiten zien eta hemorroideen aurka oso eraginkorra zen. Parean topatzen zuen guztia garbi zezakeen.
Produktu erradioaktiboak merkatutik kentzeko prozesua ez zen berehalakoa izan; Radiumscope haurrentzako jokoa 1942. urtea arte egon zen saltokietan. Baina 1932an produktuon gainbehera hasi zen, Radithorren kontsumitzaile sutsu eta ezagunena hil zenean.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 Irazustabarrena, Nagore. (2016-02-28). «Erradioaktibitatez "senda" zaitez» Argia CC-BY-SA lizentzia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7281229
* Multimedia: Radioactive quackery / Q7281229
# Substantzia kantitate

Substantzia kantitatea funtsezko magnitudea da Nazioarteko Unitate Sisteman (SI), bertan dauden oinarrizko entitateen kopuruaren proportzionala ena. Proportzionaltasun-konstantea substantzia-kantitaterako aukeratutako unitatearen araberakoa da; hala ere, aukera hori egin ondoren, konstantea bera da oinarrizko entitate-mota guztientzat. "Oinarrizko entitateen" identitatea testuinguruaren araberakoa da eta adierazi egin behar da; eskuarki, entitate hauek dira: atomoak, molekulak, ioiak edo oinarrizko partikulak, hala nola elektroiak. Substantzia kantitateari kantitate kimikoa deritzo batzuetan.
Substantzia kantitaterako (SIren funtsezko unitateetako bat) mola unitatea. Mol bat definitzen da karbono-12ko 12 gramotan aurki daitezkeen gauzaki kopurua bezala. Zenbaki hori Avogadroren konstantearen (NA) baliokidea da, eta 6,02214179 x 10$^{23}$ u= mol$^{-1}$ balio ditu. Doitasun-lanak mila milioiko 50 zati inguru izan behar ditu, eta Plancken konstantearen balioari buruzko ziurgabetasunak mugatzen du. Kontuan izan behar da SIren esparruan Avogadroren konstanteak unitateak dituela, eta, beraz, ez da zuzena “Avogadroren zenbakia” dela esatea, “zenbaki” bat dimentsiorik gabeko kopurua dela jotzen baita. Mol unitate gisa hartuta, 1/N$_A$ da substantzia-kantitatearen eta oinarrizko gauzaki-kopuruaren arteko proportzionaltasun-konstantea.
Magnitude fisikoak eta haien unitateak bereizi behar direnez, ez da egokia "mol zenbakia" bezalako substantzia kantitatea izendatzeko, luzeraren kantitate fisikoari "metro kopurua" esaten zaion bezala.
Gaur egun erabiltzen den beste substantzia-kantitate bakarra libra mola da (sinboloa: lb-mol. ), batzuetan ingeniaritza kimikoan erabiltzen dena Estatu Batuetan. 1 lb-mol 453.592 37 mol (erlazio hori zehatza da, nazioarteko pisua duen libra definituz gero).

## Erreferentziak

* ↑ McGlashan, M. L.. (1977). Amount of substance and the mole. 12, 276 or. doi:10.1088/0031-9120/12/5/001..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q104946
# Substantibazio

Substantibazioa (latinetik eratorri zen: substantivum «izen (hizkuntzalaritzan)») hitz bat substantibo bihurtzeari deritzo hizkuntzalaritzan. Gehienetan aditzak izenak bihurtzen dira; izen horiek zerbait egitearen prozesua (adibidez, «idatzi» — «idaztea») esan nahi dute edo izen burujabeak dira (adibidez, «erabaki» (aditza) — «erabakia(k)». Beste hitzak ere izenak bihurtzen dira sarri, hala nola, izenondoak, partizipioak eta zenbakiak.

## Euskarazko adibideak

Euskarazko aditzak izenak gisa sarritan erabiltzen ditugu; prozesu bat adierazteko «-n» atzizkia kentzen da eta «-a» atzizkia gehitzen zaio aditzari: «lapurtzen» — «Lapurtzea gauza gaizkia da»; hainbat aditzak izenak bihurtzen dira «-a» (artikulua) jasotzen dutenean: «erabaki» — «erabakia», «erantzun» — «erantzuna».
Atzizki batzuen betebehar nagusia substantibazioa osatzea da: «-tasun» («maite» — «maitasun», «harrigarri» — «harrigarritasun»), «-pen» («ekarri» — «ekarpen», «itxaron» — «itxaropen»), «-keta» («aztertu» — «azterketa», «irakurri» — «irakurketa», «nahasi» — «nahasketa»), «-era» («luze» — «luzera», «sortu» — «sorrera»), «-men» («ikusi» — «ikusmen»), «-dura» («harritu» — «harridura»).
Zenbakien substantibazioa: «Hamarretan elkar ikustera joango gara», «Lehenengoa hobea da».
«Izan» eta «egon» aditzek eta «-(e)na» atzizkiak laguntzen digute partizipioak izenak egiten: «borroka egin» — «borroka egiten duena».

## Munduko hizkuntzetan

Substantibazioa oso zabalduta dago munduko hiskuntzen artean.
Errusieran edozein izenondo izen bat bihur daiteke atzizkiak jaso gabe: следующий день sledujuxtxij den' «hurrengo eguna» — Этот день был плохим, но следующий будет лучше Etot den' byl plohim, no sledujuxtxij budet lutxxe «Egun hau txarra izan da, baina hurrengo (eguna) hobea izango da».
Ingelesan artikulua behar da horretarako: Basque «euskal (izenondoa)» — a / the Basque «euskaldun bat / euskalduna»; eta prozesu bat adierazteko -ing atzizkia gehitzen da gehienetan: to read «irakurri» — reading «irakurtzea». Izan ere, ingelesak atzizki ugari ditu substantibazioa osatzeko: -ness, -ty, -tion eta besteak. Ingelesezko aditz batzuk, euskaran bezala, substantibazioarekin erabiltzen dira bakarrik, adibidez, to like «gogoko / atsegin izan»: I like reading «Irakurtzea atsegin dut».
Koreeran substantibazioa -ki / -gi atzizkia gehituz osatzen da –hada «egin» — hagi «egite»– eta esaldi bereziak osatzeko erabiltzen da, adibidez, erabaki bat adierazteko.
Finlandieran ezezko substantibazioa osatu daiteke, «zerbait egin gabe» adierazten duena: kirjoitta «idatzi» — kirjoittamatta «idatzi gabe».
Hizkuntza batzuetan hitzak ia inoiz edo inoiz ez dira aldatzen, haien artean txineraren aldaera guztiak eta Polinesiako hizkuntza guztiak daude. Hawaiieran, adibidez, 'ana hitza erabiltzen da prozesu bat adierazteko: hele «etorri» — hele 'ana «etortzea».
Krutxieran –hizkuntza eraikian– ezin da sarritan substantibazioa osatu, beste hizkuntzetan ez bezala; hitz osagarriak gehitu beharra dugu: satuma «lehenengo» — Satuma urraca en biarhoku sakhlagi «Lehenengo urratsa zaila da beti», baina ezin da «Lehenengoa zaila da beti» bezalako esaldiak osatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1500667
# Substantzia (filosofia)

Substantzia filosofian honela defini daiteke: berez dena, izateko beste ezeren premiarik ez duena; aldatuz doazen gauzetan, bere horretan aldagabe dirauen hura.
Platonek substantzia gauzen izatearekin, esentziarekin, lotzen zuen, eta ideietan edo forma unibertsaletan zegoela uste zuen. Aristotelesek, berriz, substantzia baieztapen lehena, nagusia eta orokorrena dela esaten zuen, subjektuari uztartu gabea eta ezeri loturik ez dagoena. Aristotelesek gizona jartzen zuen substantziaren eredutzat, gizona lehenengo substantzia baita, berez den errealitate eta gauza ororen oinarria, alegia; hala, gizona erreferentzia da beste gauzak neurtzeko, baina bera izate osoa da eta osotasun gisa ezagut daiteke, beste erreferentziaren beharrik gabe.
Descartesek, bere aldetik, substantzia mugatua eta mugagabea bereizi zituen. Substantzia mugagabea izate propioa duena da, izateko beste ezeren premiarik ez duena; hala, berarentzat Jainkoa zen substantzia mugagabe bakarra. Substantzia mugatuak, berriz, izateko Jainkoaren premia dutenak dira. Descartesek bi substantzia mugatu bereizi zituen: espazialitatea edo hedadura (rex extensa) eta kontzientzia edo ezaguera (rex cogitans). Bi substantzia mugatu horiek bereziak eta kontrakoak dira, bata duenak ezin baitu bestea izan. B. Spinozak ez zuen onartu Descartesen bereizketa hori, bere ustean ez baitzegoen substantzia mugaturik; substantzia, haren ustean, izatea zen, printzipio bakarra, hots, Jainkoa, eta Jainkoak ez du sortzen beragandik desberdina den ezer; beraz, izadia oro Jainkoaren adierazpide da. Substantzia, hortaz, bakarra eta mugagabea da.
Ondoren, britainiar filosofo enpirikoek, John Lockek, George Berkeleyk eta David Humek, bereziki, substantzia gizonarentzat ezin ezagutuzkoa dela uste izan zuten, gizonaren izatetik harago dagoenez. Hala, Descartesen dualismora itzuli ziren substantzia mugatua eta mugagabea, baina gizazkiak ezin duela substantzia materiala ezagutu zioten, giza zentzuak beste biderik ez baitu horretarako eta horien bidez gizakiak ezin baitu ez substantzia mugatua ezagutu eta are gutxiago mugagabea, Jainkoa, alegia. Immanuel Kant ideia horren aurka egon zen; Kanten iritziz, substantzia ez da ezin ezagutuzkoa; substantziaren arazoa ulertzeko, pentsamenduaren a priori-ko kategoria gisa hartu behar da, bestela substantzia eta haren atributuak giza sentipenaren ondorio besterik ez baitira. Alabaina, substantzia izate edo entitatetzat hartu beharrean giza pentsamenduaren eta gogoetaren kategoriatzat hartzen bada, orduan filosofoak errazago sailkatu eta antola ditzake atributuak, materiaren tasunak, moduak eta bestelakoak. Kantetik aurrerako filosofoek balio enpirikoa onartzen diote substantziari; ez, ordea, balio metafisikorik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q378078
# Substantzia gris

Substantzia grisa edo gai grisa nerbio-zelulaz oparo hornitutako ehun grisaxka, bizkarrezur-muineko gai zuriaren barnealdean eta burmuinaren kanpoaldean aurkitzen dena. Entzefaloan, substantzia zuria barnealdean banatuta dago, kortex zerebrala eta kanpoko zelulen nukleoak, berriz, substantzia grisez osatuta daude. Banaketa hau bizkarrezur-muinean aldatzen da, non substantzia grisa erdian dagoen eta zuria kanpoaldean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi Terminologikoa] [2000]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q646150
* Multimedia: Gray matter / Q646150