OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Normandiar

Normandiarrak (hitzez hitz, "iparraldeko gizonak") baregoekin batera bikingoen herria osatzen zuen taldeetako bat izan zen. VIII. mendearen azken aldera Europako zenbait lurraldetan inbasioak eta lapurketak egin zituzten. Baregoak egungo Suedia inguruan bizi izan ziren, Skania penintsulatik iparralderantz, gutxi gora-behera. Normandiarrak, aldiz, gehien bat egungo Danimarka eta Norvegiakoak ziren jatorriz, baina IX. mendearen bigarren zatian egun Frantzia den lurraldearen ipar-mendebaldea okupatu zuten. Lurralde horri Normandia deritzo gaur egun.
Norvegiarrek besteak beste Feroe eta Shetland uharteak zituzten kokaleku; Groenlandia aurkitu zuten eta Ameriketaraino ere iritsi ziren. Danimarkarrak Jutlandian, Ingalaterran eta Iberiar Penintsularen ipar aldean, Galizian esate baterako, eta baita hegoaldean ere, Sevillan adibidez, izan ziren. Suediarrak (baregoak), berriz, Errusiako ordoki zabaletan egin zituzten ekinaldiak gehienbat.
Europan zehar batetik bestera aritu ondoren, talde batzuk Frantziaren ipar-mendebalean kokatu ziren; hala sortu zuten 911. urtean Normandiako dukerria. 1066. urtean Gilen I.a normandiar dukeak hasi zituen Ingalaterrari normandiarrek egin zizkioten erasoaldiak (Hastingseko guduak). 1070. urterako Ingalaterrako anglo-saxoi noble asko hil zituzten eta askori beren lursailak ere kendu zizkioten. Garai hartan Ingalaterran hitz egiten zuten normandiar frantsesak eragin handia izan zuen ingeles hizkuntzan. XII. mendean Italia hegoaldera ere jo zuten normandiarrek, Sizilia aldera batik bat.
Normandiarrak, euren bidaietan ikusten zuten edozer desegiteaz arduratzen ziren, ikur kristauak batez ere, Ingalaterrako Lindisfarne monasterioa kasu. Karlomagno Germaniako Erromatar Inperio Santuko lehen enperadore zelarik, oraingo Frantziako hainbat herritan sartu ziren normandiarrak, behin eta berriz. Azkenean, normandiarrek alde egingo bazuten, Karlomagnok, orain Normandia deitzen den lurraldea eman zien, goberna zezaten. Hauek, Euskal Herrian hain ezaguna den Jaun Zuriaren elezaharra sorrarazi zuten.

## Artea

Normandiar arteak bi gune eta bi epetan izan zuen zabalpena: lehenik XI. mendean eta Ingalaterran zabaldu zen, geroago berriz XII. eta XIII. mendean Italiako penintsulan eta Sizilian. Arkitektura izan zen normandiarrek gehien landu zuten arte mota. Apaingarri gutxiz hornituriko eliza, gaztelu edo abade-etxe asko eraiki zituzten. Frantzian aipagarriak dira besteak beste, eraikitzen hasi ziren Mont-Saint-Michel abatetxea eta Caengo bi abatetxe. Ingalaterran ere hainbat katedral eraiki zituzten nahiz eta asko ez amaitu; Londresko dorrean den St. John-en kapela aipagarria da halaber.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83418
* Multimedia: Normans / Q83418
# Neguri Gane

Neguri Gane Espainiako Benidorm hirian dagoen etxebizitza etxe orratz bat da. Eraikina Playa de Levanteko gunean dago eta 145 metro eta 39 solairu dauzka.
2001ean amaitu zuten, eta urtebetez hiriko eraikinik garaiena izan zen Gran Hotel Bali zabaldu zuten arte.
Pérez-Guerras Arquitectos & Ingenieros eta Julio Pérez Gegundez arkitekto taldeek diseinatu zuten.

## Izena

Negurigane edo, hobe eta ofizialki, Negurigana Leioako Basaez auzoko kale baten izena da, eta, sarri, auzoari hala deitu izan zaio.

## Ikus, gainera

* Benidormeko eraikinik garaienen zerrenda
* Espainiako eraikinik garaienen zerrenda

## Erreferentziak

* ↑ Mikel Gorrotxategi; Iratxe Lasa; Goizalde Ugarte. (2011). Leioako leku-izenak. Euskaltzaindia eta Leioako Udala, 262 or. ISBN 9788495438812..

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Dorrearen argazkiak.
* Datuak: Q3757252
* Multimedia: Neguri Gane / Q3757252
# Nehaj gotorlekua

Nehaj gotorlekua (kroazieraz: Tvrđava Nehaj) Senj herrian dagoen gaztelua da. Uskoci gerlariek eraiki zuten XVI mendean Otomandarrei aurre egiteko.

## Historia

Uskoci gerlariak Otomandar Inperioaren aurka XVI eta XVIII mendeatan gerrilla eran borrokatu ziren soldaduak izan ziren eta Adriatikoaren ekialdean hainbat gotorleku ezarri zituzten. Austriako Inperioaren alde jokatzen zuten horrela.
Hegoalderago zegoen Klis gotorlekua galdu ondoren uskocien nagusi zen Ivan Lenković generalak 1558 urtean Nehaj gotorlekua eraiki zuen Senj herriko muinoan. Muinoak zein gotorlekuak Nehaj izena hartu zuten, honek kroazieraz "ez arduratu" esan nahi du, beraiek han zeuden bitartean biztanleek arduratu beharrik izango ez zutela adierazi nahian. Gotorlekua jaso aurretik Senj hiru aldiz setiatu zuten otomandarrek baina gaztelua eraiki ondoren ez zuen beste erasorik izan.
Veneziarrek uskociak pirata gisa hartzen zituzten, izan ere beren ontziak ere erasotu baitzituzten, eta honen kontura Venezia eta Austriaren arteko istiluak ere izan ziren. Gerra baten ondorengo bake hitzarmenean uskociak desegitea adostu zuten eta veneziarrek kostaldea eskuratzeko bidea zabalik ikusi zuten.

## Egitura

Oinarri karratua du eta alde bakoitzak 23 metro neurtzen ditu. Hormak 2 eta 3 metro arteko sendoera daukate eta 18 metrotako altuera. Bost dorre ere baditu eta hamaika kanoi zulo.
Gaur egun museo bihurturik dago eta hainbat artisau denda ere aurkitzen dira barruan.

## Iruditegia

* Gotorlekuaren ikuspegia.
* Goikaldea.
* Barnealdeko gela bat.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1408951
* Multimedia: Nehaj / Q1408951
# Nehawka (Nebraska)

Nehawka Nebraskako herri bat da. Cass konderrian kokatua dago. 2010ean 204 biztanle zituen, 0,59 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Cass konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2619491
* Multimedia: Nehawka, Nebraska / Q2619491
# Neguko zirkua

Neguko zirkua Harkaitz Canok 2005ean kaleratutako ipuin bilduma izan zen, Susak argitaratua.
Hemeretzi narrazioz osatutako liburu honek urte hartako Espainiako Kritika Saria euskarazko narratibari irabazi zuen. Kritika onak jaso zituen.
Liburua osatzen duten hemeretzi narrazioen izenburuak dira:
* Eskularruak mara-mara
* Argentinar lotsatia
* Batere valsik gabe amaituko da narrazio hau ere
* Bueltako ogia
* Elephant Terrible
* Jon Miranderen balada Jim Morrisonen omenez
* Ogiaren konkista
* Aulkien Historiako une estelarrak
* Houdiniren anaia
* Kare zurizko hormara itzuli
* Bala bat patrikan
* Literatura unibertsala eta ozeanoa
* Ez da ezer gertatzen
* Raymond Carver Bilboko errebaletara heltzen
* Berlin monogatari
* Ez zaie errazegi jarri behar
* Oin otsak goiko solairuan
* Zingiretan
* Camarillo brillo

## Itzulpenak

Canok berak egin du ipuin bildumaren gaztelaniazko bertsioa, 2013an Pamielak argitaratua Circo de invierno izenburuarekin.

## Erreferentziak

* ↑ «"Neguko zirkua" liburua plazaratu du Canok» Argia 2005-9-29.
* ↑ Kortazar, Jon. (2006/03/13). «Lau ipuin 'Neguko zirkua' esplikatzeko» El País.
* ↑ Susa literatura "Neguko zirkua". (Noiz kontsultatua: 2018-01-19).
* ↑ Pamiela etxea, Circo de invierno. (Noiz kontsultatua: 2018-01-19).

## Kanpo estekak

* Neguko zirukua online
* Neguko zirkua Kritiken hemerotekan
* Datuak: Q23072432
# Nehalem (Oregon)

Nehalem Oregongo hiri bat da. Tillamook konderrian kokatua dago. 2010ean 271 biztanle zituen, 0,62 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Tillamook konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2379768
* Multimedia: Nehalem, Oregon / Q2379768
# Nehemias

Nehemias (hebreeraz: נְחֶמְיָה‎‎, Nəḥemyāh) Bibliako pertsonaia da. Bibliak dioenez, Artaxerxes I.aren funtzionario izan zen; benetan existitu izan balitz, K.a. V. mendearen bigarren erdialdean aritu izango zatekeen lan horretan. Bibliak dioenez, Juduen gobernari izan zen, eta Jerusalemgo harresia berriro eraikitzeko eta erlijio-erreforma egiteko ahaleginak egin zituen Esdrasekin batera.
Nehemiasen liburua, bestalde, Bibliako historia-liburuetariko bat da, Esdrasen liburua-ren segida, Esdras II ere deitua, eta egile berarena (K.a. IV. mendea).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1025598
* Multimedia: Nehemiah / Q1025598
# Neguriko geltokia

Neguri Bilboko metroaren 1. lineari dagokion lurgaineko geltokia da, Getxoko izen bereko auzoan kokatuta dagoena. 1995ko azaroaren 11n ireki zen eta 2. tarifa-gunean dago.
Metroa jaio aurretik Neguri izeneko geltokia Euskotrenek ustiatzen zuen Bilbo-Plentzia trenbidearen parte zen. Metroak trenbide hori bereganatu zuenean, IMEBISA enpresa publikoak geltoki berria eraiki zuen, aintzinakoaren ondoan. Gaur egun geltoki zaharraren eraikina zutik mantentzen da, Metro geltokiaren sarreraren ondoan.
Geltokiak bi nasa ditu, nasen arteko aldaketa trenbidea gainetik gurutzatzen duen pasabidea erabiliz egin daitekela, eskailera zein igogailuz hornituta.

## Sarbideak

Geltokiak bi sarbide ditu, arrapala zein eskaileraz hornituta. Geltokiaren barruan igogailua dago.
* Zarrenebarri kalea, 1
* Kristobal Kolon kalea, 13

## Argazki galeria

* Zarrenebarri kaleko sarbidea
* Balioztatze-makinak Zarrenebarri kaleko sarbidean
* Barruko ikuspegia eta Kristobal Kolon kaleko sarbidea
* Kristobal Kolon kaleko sarbidea

## Erreferentziak

* ↑ Bizkaiko Garraio Partzuergoa. «2016ko Bizkaiko Garraio Publikoari buruzko txostena» (Noiz kontsultatua: 2017-08-15).

## Ikus, gainera

* Neguri
* Getxo
* 1. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa

## Kanpo estekak

* Bilboko metroa
* Datuak: Q952533
* Multimedia: Estación de Neguri / Q952533
# Neguko solstizio

Neguko solstizioko egunetan, abenduaren 21-22an izaten da, Lurra planetaren errotazio-ardatzaren ipar poloa Eguzkiaren aurkako noranzkoan orientatzen da. Egun horietan Euskal Herrian eguzki-orduak 8 bakarrik izaten dira eta gau-orduak 16.
Aldiz, Hego hemisferioan, ekainaren 21-22an gertatzen da neguko solstizioa, eta abenduan ipar hemisferioan izandako egoera bera gertatzen da hego hemisferioan. Makurdura dela eta, urtean zehar jasotzen ditugun argi orduen kopurua aldatzen doa. Neguko solstizioan Lurra ez dago Eguzkitik urrunen, askotan pentsatzen den bezala. Ipar Hemisferioan Eguzkia zeiharragoa da, besterik ez.

## Ondorioak

Gertaera horrek baditu zenbait ondorio gure planetan:
* Ipar hemisferioan hauek: Urteko egunik laburrena eta gaurik luzeena dituen eguna da.
* Eguzki-izpiak zerumugarekiko inoiz hartzen duten altuerarik txikienera (irudizko altuera) iristen dira ipar hemisferioan. Horregatik, eguzki-izpiek angelu txikia sortzen dute Lurrarekin eta inoiz baino izpi gutxiago iristen dira azalera-unitate bakoitzeko.
* Ipar poloan, Eguzkia ez da ateratzen egun osoan, 24 orduko gaua izaten da, eta egoera hori zenbait egunez luzatzen da.

## Etimologia

Solstizio hitza latinetik dator: sol, euskaraz "eguzkia" eta sistere edo "geldi egon".

## Ospakizunak

Egun horrekin lotuta mundu osoko kulturek ospakizunak antolatzen dituzte. Hemen bildu ditugu batzuk:

### Ipar hemisferioan

* Europan eta Ipar Amerikan zein Mexikon: Gabon eguna.
* Japonian: Amaterasu.
* Sami herrian: Beiwe jaialdia.
* Dogon herrian: Goru.
* Eskozia: Hogmanay.
* Makara Sankranti: Indian, Nepal.

### Hego hemisferioan

* aimara herria: Willkakuti edo Aimara urte berria.
* Inka kulturan: Inti Raymi
* Maputxe herrian: We Tripantu
* Maori herrian: Maruaroa edo Takurua.

## Euskal Herrian

Euskal Herrian ere une garrantzitsua zen Neguko solstizioa eta horrela ospatzen zen. Koldo Alijostes Bordagarairen hitzetan "Abenduaren 21ean uda bukatzen da gure arbasoen kosmogonia zaharrean eta berriro, negua hasten da; eta horrela betidanik eta betirako etengabeko ziklo natural batean sarturik. Neguko solstizioari Eguberri deitzen diogu, Egun+berri. Neguko solstizioaren pertsonifikazioa Olentzero dugu, eta neguko solstizioaren gurtzearekin loturik agertzen zaigu. Olentzero hitzak baditu zenbait aldaera: Olentzaro, Orentzaro, Orantzaro… Subilaro izena ere erabiltzen da". Gaur egun, kristautasunaren eraginez, Gabonetako festekin batera ospatzen da.

## Erreferentziak

* 1 2 http://info.ikasgune.com/eu/neguko-solstizioa/
* ↑ https://www.amaroa.com/sinesmenak/eguberri-neguko-solstizioa

## Ikus, gainera

* Udako solstizio

## Kanpo estekak

* Aritza Bergararen "Neguko solstizioa", Euskonews aldizkari digitalean, 606. zk., 2012/11/23an.
* Joseba Aurkenerena: Neguburu, Eguberri eta Olentzero.
* Datuak: Q207932
* Multimedia: Winter solstices / Q207932
# Oinbeltz

Oinbeltz (siksikaz: Niitsitapi edo Siksikaitsitapi ᖹᐟᒧᐧᒣᑯ euskaraz, "jatorrizko jendea") edo Oinbeltzen konfederazioa eta ingelesez Blackfoot Kanadako Albertan bizi diren hiru Lehen Naziok eta AEBetako Montanan bizi den Lehen Nazio batek hartu zuten izen kolektiboa da.
Algonkin hizkuntzen multzoko siksika hizkuntza mintzatzen diren amerindiar herri edo nazio bat da. Hiru talde nagusitan banatzen dira:
* Siksika herria iparraldean, Kanadako Saskatchewan estatua eta Edmonton hiriaren artean.
* Kainah herria erdialdean, Kanadako Calgaryko aintziraren inguruan.
* Piikani (Piegan ingeles tradizioan) herria hegoaldean , Ameriketako Estatu Batuko Montana estatuan.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 190. arauaː Munduko herriak eta etniak. .
* ↑ Dempsey, Hugh A.. Blackfoot Confederacy. in: The Canadian Encyclopedia..

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Blackfoot nazioaren webgunea
* (Ingelesez) Blackfoot konfederazioa
* (Ingelesez) Blackfoot hizkuntzari buruzko orrialdea
* Datuak: Q388264
* Multimedia: Blackfeet / Q388264
# Oinbular

Oinbularra, halaber oin-lepoa, oinaren gainaldea da, behatza eta orkatilaren artean dagoena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5831627
# Oindi

Oindi, Gipuzkoa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Pinudiak hartuta dago gehien gehienean, baina ikuspegi zabala du tontorretik Hernani aldera. Tontorra bi muinotan banatuta dago, bata ekialdekoa (548 m), harritsua, hiru buzoirekin eta mendebaldekoa bestea (547 m), otez josia bestea, harrizko oroigarri batekin.

## Kanpo estekak

Oindi, http://www.euskal-herria.org/.
# Oinaztarren gurutzea

Oinaztarren gurutzea Murgian (Zuia, Araba) dagoen XV. mendean eraikitako harrizko gurutze bat da. Fernando Zarate, Ausarta, oinaztar buruzagi arabarraren hilketaren omenez eraiki zen. Zarate Pedro Abendañoren agindupean zegoen Chopino Anuntzibai, Urkizuko ezkutaria, ganboarrrak hil zuen, Leinu gerren testuinguruan. Zaratek, Ganboarrek Zuiako harana bereganatzea ekiditeko asmoz, Murgia defendatzen ari zela galdu zuen bizia.
Oinaztarren gurutzea Fernando Zarate hil zuen tokian bertan eraiki zen 1450ean. Gaur egun udaletxearen eta San Migel elizaren arteko plazan kokatuta dago.
Gurutzearen aurrean dagoen inskripzio elebiduna duen plaka bat dago. Honakoa dio euskaraz:
| « | Hementxe hil zen Fernando de Zarate jauna, Zuia Haraneko biztanleen eskubideak defendatzearren. Ausarta zen eta oinaztarren bandoko burua. 1450ko Zuia | » |

## Erreferentziak

* ↑ "Fernando de Zarate", Auñamendi Eusko Entziklopedia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q100383488
# Oindo

Oindo edo Onddo Gipuzkoako ipar-ekialdeko 781 metroko mendi bat da. Adarra-Mandoegiko mendilerroan dago, Adarra eta Zaburu artean. Eteneta mendi-lepoak banatzen du Adarratik eta Otsolepok Zaburutik.

## Tontorreko aurriak

Oindoko tontorrean gotorleku baten aurriak daude baina gotorleku hau ez da agertzen kartografia historikoan. Eraikuntzaren ezaugarriek eta antolaketak Karlistaldien garaikoa dela adierazten dute, zehazki Bigarren Karlistaldikoa (1872-1876) baina analisi historiko-arkeologiko bat egin arte ez dago ziurtasunik.
Elkarrengandik gertu dauden bi egiturak osatzen dituzte aurriak:
* Hegoaldeko egiturak laukizuzen itxura du eta 10,50 eta 12,50 metroko neurriak ditu kanpoaldetik. Perimetroan 1 eta 1,20 metro arteko zabalerako eta metro erdiko altuerako irtengune bat dago. Bere barrualdean, egitura osoa inguratuz, irtengunearen zabalera eta altuera berdineko lubaki bat dago. Lubakiaren barnean laukizuzena bi zatitan, ipar eta hego, banatzen duen ekialde-mendebalde norabidean zulatutako beste lubaki bat dago. Hegoaldeko zatia handiagoa da. Barneko 2 zatiek irtengunearen antzerako altuera dute. Egituraren ipar-mendebaldea oso kaltetua dago eta ez da ingurunetik bereizten. Ipar-mendebaldeko ertzetik gertu erpin geodesiko bat dago. Egituraren alboan hegoaldera 6 bider 6,50 metroko beste laukizuzen txikiago bat dago. Bestearen antzeko irtengune batek inguratzen du baina hegoaldetik irekia dago. Barnean 3 metroko zabalerako sakonune bat dauka, tamaina txikiko eraikin baten oinplanoa izan daiteke.
* Iparraldeko egitura bestetik 11 metro iparraldera dago mendi-hegalean behera. 5 bider 7,30 metroko laukizuzen itxurako oinplanoa du. Metro bateko zabalerako irtengunea du perimetroan eta barruan 3 bider 5,50 metroko zuloa.
Egituren kokapena eta deskribapena Xabier Cabezónek eman zuen ezagutzera Leitzaran.net webgunean.
* Hegoaldeko egitura
* Hegoaldeko egituraren laukizuzen nagusia
* Iparraldeko egitura

## Igoera

Ohiko igoera Besabitik abiatzen da. Adarrarako ohiko bidetik joan behar da Belabietako ordekara arte. Han Adarra mendebaldetik inguratzen duen bidea hartu behar da Agerreko zabalara iritsi arte. Bertatik gailurrera igotzen da.

## Erreferentziak

* 1 2 «Onddo» Luberri.net (Noiz kontsultatua: 2019-02-13).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Gaztelaniaz) Moraza Barea, Alfredo; Buces Cabello, Javier; García Dalmau, Miren. Las fortificaciones de época carlista en Andoain. .
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Gaztelaniaz) Cabezón, Xabier. «Las ruinas de Onddo (Onyo)» Leitzaran (Noiz kontsultatua: 2019-02-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) Urrutia, Javier. «Oindo» Mendikat (Noiz kontsultatua: 2019-02-13).

## Ikus, gainera

* Adarra-Mandoegiko mendilerroa
* Bigarren Karlistaldia

## Kanpo estekak

* Onddo luberri.net webgunean
* "Elezahar askoren gordeleku isila": Besabi, Eteneta, Onddo, Adarra, Aballarri eta Onddi lotzen dituen ibilbide zirkularra (Berria.eus)
* (Gaztelaniaz) "Las ruinas de Onddo (Onyo)" artikulua (Leitzaran.net)
* Datuak: Q61710631
* Multimedia: Oindo / Q61710631
# Oinen fetitxismo

Oinen fetitxismoa (foot fetish, ingelesez), baita ere Podofilia deitua, giza oinetan interes fetitxista nabarmena da (ikus parafilia). Gizonezkoengan fetitxismo ohikoenetako bat da. Emakumeen oin-fetitxismoa sexu-portaera gutxi aztertua izan da.
Oinen fetitxista bat sexualki kitzikatu daiteke besteen oinak ikustean, ukitzean, laztantzean, zurrupatzean, kilikatzean, miazkatzean, masajeatzean, musukatzean edo usaintzean. Fetitxistaren erantzuna sexu bakoitzaren genitalen edo beste ezaugarri espezifiko batzuen antzekoa da, sexu-kitzikapenarena alegia.
Gainera, oinen fetitxista batzuek bikotekideekin footjob teknika praktikatzen dute. Teknika hori oinekin egindako masaje erotikoa da.

## Erreferentziak

* ↑ Hickey, Eric W. (2006). Sex Crimes and Paraphilia. Pearson Education. 165.or. ISBN 978-0-13-170350-6.
* ↑ Kippen, Cameron (July 2004). "The History of Footwear – Foot Fetish and Shoe Retifism". Department of Podiatry, Curtin University.

## Ikus, gainera

* Fetitxismo
* Zapaten fetitxismo
* Zangolan

## Kanpo estekak

* Datuak: Q463859
* Multimedia: Foot fetishism / Q463859
# Oinaztar

Oinaztarrak Oinaz leinu gipuzkoarrekoak ziren, azpeitiar jatorrizkoak, ganboatarren aurka Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban jardun zutenak. Oinaztarrek Gaztelako Erresumaren alde egin zuten eta Erdi Aroan lapurretak eta erasoak egiten zituzten Nafarroa Garaiko lurretan sartuta. Nafarroako erresumako beaumondarrak zituzten lagun, Gaztelako erresumaren zerbitzupean, Nafarroako errege-erreginen aurka eginez. Oinaztarrek Mendoza sendia ukan zuten buru garai batean eta Arabako Uribarri Ganboako ingurunean kokatuta zeuden euren defendatzaileak. Halaber, Goierri eta Urola aldeko biztanleak bando honekin lerratuta zeuden, eta Lazkao familiakoak hauen artean nabarmentzekoa da. Bizkaia aldean, Muxika-Butroe familiak eta Nafarroan Biana-Lerin (beaumondarrak) aipatzekoak dira. Nekazari eta abeltzainak ziren nagusiki. Oinaztarrak, Oinaz familiakoak ziren eta haien alde jokatu zuten Belasko, Olaso, Gebara eta Abendaño familiek, besteak beste.
Ignazio Loiolakoa leinuaren aldeko pertsonaia ezagunen artean dugu, bandokide famatu hauekin batera: Petri Abendañokoa, Juan Alontso Muxikakoa, Diego Santxez Basurtukoa, Juan Abendañokoa, Otxoa Butroekoa, Gomez Gonzalez Butroekoa, Juan Ibarguen eta Gonzalez Gomez Butroekoa.

## XVII. mendean

Tomas Goikoleakoa jaunaren arabera, Bizkaiko jaurerrian eta XVI. mendean hauek ziren etxe nagusiak:
* Durangaldean Martzana, Berriz, Unda, Urkiaga, Garai, Alzaibar, Belaostegi, Koeta, Larrea, Artunduaga, Muntsaratz eta Etxaburu eta Ibarguen (Elorrio).
* Arratian Isasi, Usansolo, Tukubando, Bedia, Atutxa, Agirre, Arandia, Bildosola, Ubiritxaga, Castillo, Lejarazu, Elejabeitia, Elgezu, Kortazar, Zeberioko ezkutari nagusiak, Biteri etxea eta Villaroko ezkutariak.
* Enkarterrin San Martín (Muskiz), Salazar, Muñatones, Santelices, Galindo, Salcedo, Aranguren, Traslaviña de Puente Hurtado, La Cuadra, Largatxa, Palacio, Lope de Murga eta La Puente (Balmaseda).
* Urkizu (edo Avendaño) eta Bilboko beste lotutako batzuk: Basurto, Ziarrusta, Begoña eta Retuerto.
* Belendiz eta Gernikako beste ezkutari batzuk.
* Marurikoak.
Neutralak izan ziren bestela Zamudio, Zugasti, Aranzibia, Barroeta, Munitibar, Arostegi (Markina), Arteaga eta Villelakoak.

## Ikus, gainera

* Ahaide nagusiak
* Ganboatar
* Leinu gerrak
* Agaramontar
* Beaumontar.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1223169
# Oinbus

Oinbusa eskola garraio mota bat da, non ikasle talde bat (haurrak) autobus baten antzera elkarrekin oinez doazen, helduen laguntzarekin. Normalean, bi helduk lagunduta ("gidari" batek gidatzen du eta "laguntzaile" batek jarraitzen du), aurretiaz finkatutako ibilbide batean zehar ibiltzen dira eskolara, eskola-autobusaren ibilbidearekin antzekotasun batzuk dituztela. Benetako autobus batek bezala, oinbusek ibilbide finkoa dute, "autobus-geralekuak" dituztenak.
Hauek dira helburu nagusiak:
* Ibilgailu motordunen erabilera mugatzea
* Ikasleen osasuna, oreka fisikoa eta mentala sustatzea
* Ingurumena zaintzen aktiboki parte hartzen ari direla kontzientziatzea
* Egunero jarduera fisikoa egiteko ohitura ematea, neke-arriskurik gabe.
Beraz, ekonomia-, hezkuntza-, ingurumen- eta osasun-arloak aldi berean biltzen ditu.
Ikasleak urrutiegi badaude, beste garraiobide iraunkorrago batzuekin konbina daitezke, hala nola garraio publikoarekin edo bizikletarekin. Azken kasu horretan, bizibus izeneko ekimenak jarri dira martxan.

## Eskola bideak

Eskola bideak ikasleen ibilbide nagusiak dira, eta herri askotan ondo definituak daude, haurren eguneroko joan-etorriak ahalik eta seguruenak izan daitezen. Oinbusa ez bezala, ez da garraio sistema, baizik-eta ikuspegi orokor bat. Horretarako, beharrezkoa da biztanleriaren zenbait sektore koordinatzea toki-mailan (irakasleak, ikasleak, elkarteak, familiak, merkatariak, udala eta abar), sektoreen arteko lana eginez.
Leku askotan, eskola-bideei buruz hainbat egitasmo daude. Hauei esker, haurrek etxetik eskolarako bidea oinez, patinetearekin, bizikletaz edo garraio publikoan eta modu autonomoan egitea erraztu nahi da. Halaber, kaleetan segurtasunez eta autonomiaz mugitu ahal izatea eta espazio publikoaren erabilera eta gozamena berreskuratzea.
Eskola bideen helburuak hauek dira, besteak beste:
* ikasleek bizimodu aktiboagoa izatea, eta ez hain sedentarioa, osasuna hobetzeko.
* haien autonomia areagotzea eta seguruago sentitzea kalean, kalea ezagutzen eta zaintzen ikasiko baitute.
* mugikortasun iraunkorreko ereduak eskuratzea, batez ere ibilgarritasuna.
* heldu-erreferentzia gehiago izatea, eta gizarte-sarea indartzea.

## Erreferentziak

* 1 2 Alex. (2014-10-22). Oinbusa: eskolara oinez joateko ekimenak. Consumer (Noiz kontsultatua: 2022-O6-16).
* ↑ Xalba Ramirez. (22-06-10). Haurrek eskolara "modu seguruan" joateko eskubidea aldarrikatu dute Zuhaiztin. Irutxuloko Hitza (Noiz kontsultatua: 22-06-19).
* 1 2 Osasun Sustapena, Osasun Saila: Beatriz Nuin, Aitziber Benito eta Yon Sorarrain.. (2016). (pdf) Eskola-bideak. Eusko Jaurlaritza (Noiz kontsultatua: 2022-06-18).
* ↑ Eskola bideak, Eusko Jaurlaritza (noiz kontsultatua: 2022-06-18)

## Ikus, gainera

* Ibilgarritasun

## Kanpo estekak

* Datuak: Q631012
* Multimedia: Walking bus / Q631012