OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Franko-kanadar

Franko-kanadarra (frantsesez: Canadiens français, kanadjɛ̃ fʁɑ̃sɛ ahoskatua) frantziar hizkuntza eta kanadar herritartasuna duten gizabanakoek osaturiko talde etnolinguistikoa da.
Haien arbasoak Kanada (Frantzia Berria) kolonia izandakoaren jatorrizko asentamendu frantsesetan bizi ziren. Historia desberdina duten akadiarrak izan ezik, franko-kanadar gehienak Kanadako garai kolonialean, XVII. mendean hasi zenean, gaur egun Quebecek hartzen duen eremua kolonizatu zuten nekazari frantziarren ondorengoak dira. Testuinguru garaikide batean, edozein kanadar frankofono ere aipatzen du. 4.995.040 kanadarrek frantziar arbasoak dituzte; 10 milioi inguru, berriz, frantsesdunak dira.
Frantsesez eta ingelesez, canadien français eta french canadian terminoak ez datoz bat, argi eta garbi, franco-canadien eta franco-canadian terminoekin. Azken horrek ez du zertan Kanadako lurretan bizi izan den antzinako leinu luze bat esan nahi, Frantziako edo beste herrialde frankofono bateko etorkin berriak izendatzeko ere erabiltzen baitute. Hala ere, desberdintasun horiek ez dira hain nabarmenak euskaran bi termino desberdin erabiliz, «franko-kanadar» hitza erabiltzen baita «frantziar kanadarra» oker izendatzeko.
Kanadar frankofonoak Kanada osoan bizi dira. Horietako sei milioi Quebecen daude kontzentratuta, eta bertan hizkuntza-talde nagusia osatzen dute. Beste milioi bat, berriz, herrialdearen gainerakoan sakabanatuta dago. Kanadako herritarren %31k, gutxi gorabehera, frantsesez hitz egiten du, eta %25 jatorri franko-kanadarra du. Frankofono guztiak ez dira frantsesen ondorengoak, batez ere gaur egungo Quebecen, eta arbaso frantsesak dituzten pertsona guztiek ez dute hizkuntza hori esklusiboki edo nagusiki erabiltzen.
Kultura frankofonoa Kanadako literaturaren eta kulturaren parte da.

## Erreferentziak

* ↑ Statistics Canada. (2017-10-25). Ethnic Origin (279), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age (12) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2016 Census - 25% Sample Data. Government of Canada.
* ↑ Statistics Canada. (2022-02-09). Profile table, Census Profile, 2021 Census of Population - Canada [Country. ] Government of Canada.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q857880
* Multimedia: French Canadians / Q857880
# Franko-espainiar Gerra (1635-1659)

    Artikulu hau 1635-1659ko gerrari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Franko-espainiar Gerra».
Franko-espainiar Gerra (1635–1659) Frantziako Erresumak Hogeita Hamar Urteko Gerran parte hartu zuenenean sortutako gatazka izan zen. Suediako alemaniar aliatuek Germaniako Erromatar Inperio Santuarekin bakea sinatu zutenean, frantziar lehen ministroak, Richelieu kardinalak, Espainiari gerra deklaratu zion habsburgotarrek inguraturik zegoelako. Gatazka Mantuako Ondorengotzaren Gerraren (1628–31) jarraipena izan zen, noiz frantziarrek iparraldeko Italiako espainiar lurraldeak inbaditu zituenean. Pirinioetako Hitzarmenak gerra amaitu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Parrott, David. (2003). Richelieu's Army: War, Government and Society in France, 1624–1642. Cambridge: Cambridge University Press, 77–78 or. ISBN 0521792096..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q617333
* Multimedia: Franco-Spanish War (1635–1659) / Q617333
# Franko-kuartel

Heraldikan, franko-kuartela karratu formako ohorezko pieza batek jasotzen duen izena da. Armarriaren laurden bat hartzen du, honen altuera eta zabaleraren erdiraino hedatuz.
Lau postutan ager daiteke: (buruzagiaren eskuinean, puntaren eskuinean, buruzagiaren ezkerrean eta puntaren ezkerrean). Lehenengoa (buruzagiaren eskuina) naturala da eta ez da armarritzen. Ohikoena franko-kuartela, izatez, armarri independente bezala erabiltzea da, armeria nagusiak kargatzeko.
Kantoia franko-kuartelagandik bere neurri txikiagoengatik ezberdintzen da, armarriaren heren bat hartzen baitu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8962666
* Multimedia: Quarters in heraldry / Q8962666
# Franko erripuariar

Franko erripuariarrek edo Rhineko frankoek (latinez: Ripuarii) VI. mendeko iturrietan aipatzen den frankoen bi talde nagusienetariko bat osatzen zuten. Erripuariarrak Rhinen bizi ziren, egungo iparraldeko Alemanian, eta boterea lortu ahala, ibaia zeharkatu zuten. Beste taldekoak Salii, edo "franko saliarrak", izan ziren, egungo Herbehereetan eta Belgikan bizi zirenak.
Erripuariar eta saliarren arteko banaketa Erromatar Inperioaren amaieran gertatu omen zen baina, agirietan agertu zenerako, jada merovingiarrek konkistatuta zeuden. Hala ere, gutxienez, VII. mendera arte bere izaera mantendu zuten eta baita Lex Ripuaria izeneko bilduman gordetako bere lege tradizionalak ere.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 9 or..
* ↑ Rivers, Theodore John. (1986). Laws of the Salian and Ripuarian Franks. New York: AMS Press.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q316860
# Franko saliar

    Artikulu hau tribu frankoari buruzkoa da; Antzinako Erromako apaiz ordena gaitzat duena beste hau da: «Saliarrak»
Franko saliar (latinez: Salii) Germaniako mendebalean, IJssel ibaiaren arroan (egungo Holanda) bizi zen tribu franko bateko kideen izena da. Saliarrek gogotik parte hartu zuten Galiaren konkistan (V. mendea).
Saliarrek apurka-apurka franko izena bereganatu zuten eta VII. mendetik aurrera izendapen zaharra galdu zuten, franko par excellence bilakaturik. Kolonian 630. urte inguruan sorturiko Lex Ripuariak gero Lex Salica edo Lege Salikoa sortu zuten. Era berean, Galia konkistatu zuten merovingiar erregeek arbaso saliarrak zituzten.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 9 or..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Blok, D.P.. (1979). De Franken in Nederland. Bussum, 17 or. ISBN 90-228-3739-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q939852
# Frankoak (etorkinak)

    Artikulu hau Erdi Aroko etorkinei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Franko (argipena)».
Frankoak, XI. mende bukaeratik aurrera Nafarroako Erresuman eta Iberiako penintsulako beste lurralde batzuetan finkatu ziren europarrei eman zitzaien deitura da, frankoen erresumakoak, gaskoi okzitaniarrak, baitziren gehienak.
Oro har, Donejakue bidetik iristen ziren franko horiek eta, Nafarroako erregeek emaniko lehentasunez baliatuz (merkataritzarako askatasuna, foru bereziak, eskubide pertsonalak, soldadutzarik ez…), indar handiko ekonomia talde bat osatu zuten Behe Erdi Aroan. Iruñea, Zangotza, Gares eta Lizarrako hirietan eraiki ziren Nafarroako auzo franko nagusiak, baina Nafarroako eremu guztietara zabaldu ziren. Guztiz ugaldu ziren frankoak Nafarroan XIV. mendea arte (biztanleen %20 izatera iritsi ziren), merkataritza eta artisautza lanetan ari izan ziren bereziki eta jatorrizko hizkuntza, okzitaniera, gorde zuten XIV. mendea arte. Istilu larriak izan ziren nafar euskaldunen eta frankoen artean (Nabarreriako Gerra, 1276-1277; Lizarrako istiluak, 1322).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014-01-19 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16517294
# Frankobordo

Nautikan, frankobordoa ur-lerrotik ontzigainera dagoen distantzia da, ontzigaineraren punturik baxuenean neurtuta, non ura itsasontzira sartu ahal baitaiteke.
Arrantza-ontzi handienak frankobordo handia dute normalki, egonkortasuna emateko eta karga kapazitatea handitzeko. Itsasontzi txikietan ordez, kostaldean erabilitakoak adibidez, frankobordoa txikiagoa izaten da maniobragarritasuna lortzeko.

## Frankobordoaren funtzioak

Hiru arrazoi daude ontziko kroskoa uretatik kanpo uzteko, gutxienezko bolumen batekin:
* Flotagarritasun-erreserba gisa: Itsasontziak olatuen inguruan nabigatzen duenean ontzian sartzen den ura murrizteko.
* Ontziaren inundazioa gertatzen bada, flotagarritasun-erreserbak saihestuko du itsasontziaren hondoratzea, edo gutxienez atzeratu.
* Frankotilak ere zeharkako egonkortasunean eragitzen du. Frankobordoa handitzean egonkortasuna galtzen den angelua (eskoratzean) handitzen delako .

## Historia

1875an, Samuel Plimsoll-ek ontzien kostaldean marka bat ipintzearen legislazioa sustatu zuen, Plimsholl diskoa ezagututa. Disko honek baimendutako gehieneko sakonera markatzen zuen. Horrela lortzen zen flotagarritasun segurtasun-tarte bat, uholde partzial batean beharrezkoa dena.
Ondoren, 1930ean eta gero 1966an Nazioarteko Itsas Erakundeak (IMO) karga-lerroei buruzko nazioarteko hitzarmenak ezarri zituen.
1930ko hitzarmena sortu egin zen, momentuan ardura handia zegoelako ontziak gehiegi kargatzen zirelako, istripuak sortzen. Hitzarmenak gehienezko sakonera ezartzen zuen, ontzien iraultzeak eta hondorapenak murriztea lortzen. Hala ere karga-praktiken bilakaeragatik hitzarmena eguneratzeko beharra aurkitu zen. Horrela, 1966an hitzarmen berria idatzi zen. Bertan arau eta jarraibide teknikoagoak ezarri ziren, ontziaren egonokortasuna eta karga-banaketa hobetzeko helburuarekin.
Hitzarmen hauek itsas segurtasuneko estandarrak ezartzen dituzte eta onartuak dira mundu osoan zehar. Haien helburu nagusia giza bizitza babestea da.

## Gutxieneko frankobordoa

* Udako frankobordoa: Udako frankobordoa tauletatik ateratzen den frankotila izango da, aldaketak eta zuzenketak gehitzen, karga-lerroen buruzko nazioarteko hitzarmearen arauen arabera.Plimsoll diskoa
* Frankobordo tropikala: Eremu tropikaleko gutxieneko frankotila. Udako frankotilari berrogeita zortzirena kentzen lortzen da.
* Neguko frankobordoa: Neguko gutxienezko frankotila lortuko da udako frankotilari berrogeita zortzirena gehitzen.
* Ipar Atlantikorako frankotila: Gutxienezko frankotila 100 metro luzera baino gutxiago eta Ipar Atlantikoko itsasoan nabigatzen duten itsasontzietarako. Karga-lerroei buruzko nazioarteko hitzarmenak arautzen du. Neguan, neguko frankotila izango da 50mm gehitzen. Beste ontzietarako Ipar Atlantikorako frankobordoa negukoaren berdina izango da.
* Ur gezako frankobordoa: Ur gaziko frankotilatik ur gezako baimena kenduz lortuko da. ( Uraren dentsitatea unitatea denean,hau da, 1)
Ur gezaren baimena ur gaziko desplazamenduaren (toneladatan) eta udako kargako flotazioaren (ur gaziko urperatze-zentimetro bakoitzeko 40 aldiz) eta udako kargako flotazioaren arteko zatiduraren berdina da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q516809
# Francistown

Francistown Botswanako bigarren hiri handiena da, herrialdearen ekialdean dagoena. Bere biztanleei francistowndar diete eta, 2011ko erroldaren arabera, 100.079 ziren.
1860ko hamarkadan hegoaldeko Afrikako lehen urre sukarraren erdigunea izan zen eta egun bere aztarnak ikusgai daude.

## Klima

Datu klimatikoak (Francistown) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 29 | 28 | 28 | 27 | 24 | 22 | 22 | 25 | 28 | 29 | 30 | 29 | 27 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 22 | 21 | 19 | 16 | 12 | 8 | 8 | 11 | 16 | 19 | 20 | 21 | 16 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 99 | 84 | 61 | 25 | 8 | 3 | 0 | 0 | 8 | 28 | 58 | 91 | 460 |
| Iturria: Weatherbase ||||||||||||||

## Demografia

| Urtea | Biztanleria | % |
| 1964 | 9,521 | |
| 1971 | 18,612 | +95 |
| 1981 | 31,065 | +65 |
| 1991 | 38,524 | +29 |
| 2001 | 84,406 | +110 |
| 2011 | 100,079 | +19 |

## Herri eta hiri senidetuak

* Genk, Flandria
* Bulawayo, Zimbabwe

## Erreferentziak

* ↑ «Estilo Liburua» Berria.
* ↑ Weatherbase. (2011). Historical Weather for Francistown, Botswana. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q165422
* Multimedia: Francistown / Q165422
# Francisville (Kentucky)

Francisville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Boone konderrian dago, Kentucky estatuan. 9.952 biztanle ditu, 21,969412 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Boone konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5484247
# Franciszek Rychnowski

Franciszek Rychnowski (Velehrad, Txekiar Errepublika, 1850eko urriaren 3a - Lviv, Polonia, 1929), poloniar kimikaria izan zen.
* Datuak: Q538555
* Multimedia: Franciszek Rychnowski / Q538555
# Franck Dolosor

Franck Dolosor Laduche (Donibane Lohizune, 1977ko maiatzaren 26a) euskal kazetaria da. Hedabide ugaritan egiten duen lanagatik ezaguna izateaz gain Senpere bere herriari buruzko ikerketa lan batzuen egilea da.

## Biografia

Dolosortarrena Gipuzkoatik orain dela 6 belaunaldi Senperera joandako familia da. Gurasoak Laurent Dolosor senpertarra eta Christiane Laduche azkaindarra ditu. Lehen ikasketak Senpereko San Josep eskolan eta Arretxea kolegioan egin ondoren, Donibane Lohizuneko Saint Thomas d'Aquin lizeoan eta Kanboko Xalbador lizeoan ikasi zuen.
Haltza ezizena Jean Pierre Dolosor Matxin Haltza bere aitona zenaren omenez darama.
1996tik kazetari lanetan ari da.
2017an Baionako Gaskoi akademiako kide izendatu zuten.

## Hedabideetan

Kazetari euskaraz, espainieraz eta frantsesez aritu da; Dolosor lanean ibili den edo dabilen hedabideen artean hauek azpimarra ditzakegu:
* Irratian: Gure Irratia, Radio Euskadi, France Bleu Pays Basque. Urdin Euskal Herria Irratian ordu gehiago sartzeko utzi zuen EITB 2021ko irailean.
* Telebistan: Euskal Telebista (ETB 1, ETB 2). 22 urtez aritu zen EITBn: K2000 ekoizpen etxeko langilea, ETBrako Baionako korrespontsala eta Iparraldearen orena albistegiaren erredaktorea izan zen.
* Paperezko prentsan: artikuluak eta kolaborazioak idazten ditu, adibidez Ttipi-Ttapan Senpereko berriak.

## Ikerketa liburuak

Senpere bere herriko bizilagunak protagonistak diren bi libururen egilea da:
* Senperetik Senpererat, begirada bat XX. mendeari. Elkar, 2009. Herriko adineko 18 laguni (9 gizon eta 9 andrazko) egindako elkarrizketetan oinarrituta.
* Matxin Irabola, Senpereko bertsularia; Elkarlanean, 2010. Lapurdiko bertsolaririk onenetakoa izan zen Matxin Irabolaren (1879-1935) ibilbidea kontatzen du.

## Erreferentziak

* ↑ Ozenki irakurtzeko liburua Elixabete Garmendia, Argia.
* ↑ L'historien de son village, Alexandre de La Cerda, La Semaine du Pays Basque, 985. zkia., 2010eko azaroaren 12tik 18ra, 19.or.
* ↑ Franck Dolosor: Matxin Irabola, Senpereko bertsularia, Elkarlanean, Donostia, 2010; 4. or.
* ↑ (+ bideo) Franck Dolosor Baionako Akademiako kide izendatu dute. (Noiz kontsultatua: 2017-05-03).
* 1 2 Ostolaza, Paulo. «Franck Dolosor kazetariak ez du ETBn jarraituko» Berria (Noiz kontsultatua: 2021-09-05).
* ↑ EITBko Baionako delegazioaren gaineko eztabaidari buruzko bloga.
* ↑ Dolosorrek Ttipi-Ttapan egindako artikulua
* ↑ https://bdb.bertsozale.eus/es/web/liburutegia/view/683-matxin-irabola-senpereko-bertsularia

## Ikus, gainera

* Senpere
* Matxin Irabola

## Kanpo estekak

* Miel A. Elustondok egindako elkarrizketa, Administrazioa Euskaraz, 116.zk., 2022ko apirilan.
* Datuak: Q12257973
# Garbi (ekonomia)

Ekonomian, garbi terminoak magnitude ekonomiko bati zergak eta bestelako kenkariak kendu ondoren suertatzen den kopuruari aplikatzen zaio. Garbi terminoaren aurkakoa gordin da. Horrela:
* mozkin garbia, enpresa batek lortzen duen mozkina zergak eta bestelakoak kendu ondoren;
* soldata garbia, langile baten soldata zergak eta kotizazioak kendu ondoren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q32032
# Garbikundeko Andre Mariaren eliza (Altzorritz)

Garbikundeko Andre Mariaren eliza Untzitibarreko Altzorritz kontzejuan XIV. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina

XIV. mendeko eraikuntza gotikoa da, harriz egina, eta lau ataletan banatutako habearte bakarra eta burualde poligonala ditu. Gurutze-ganga sinpleak estaltzen du; habeartean giltzarriak ditu, eta burualdean nerbiodun horma-atalak. Ziur aski, leku berean beste eliza bat egon zen gaur egungoaren aurretik, oinean dagoen arku txaranbeldu eta nabea baino estuagotik eta tradizio erromanikoko tinpanotik (ca. 1200) krismoiarekin, epistolaren aldean dagoen egungo portada gotikoaren gainean apaingarri gisa berrerabilia. Kanpandorrea habeartearen lehenengo atalaren gainean dago. Presbiterioaren aurreko zatian, alboetako kapera gangadun bana daude, kanoi zorrotzarekin.
Goi-korua oinaldean dago, XVI. mendekoa da eta garai bereko egurrezko baranda bat du. Korupean harrizko bataiarria dago, handia, tenpluaren lehen etapakoa (XIII. mendea). Bere adaburuak erdi-puntuko arkuteria ebakiz eta tradizio erromanikoko sigi-sagako girnaldaz apainduta dago.
Ebanjelioaren aldeko kaperan erretaula barroko bat dago (XVIII. mendekoa). Bere irudi titularra tailu gotiko bat da (ca. 1300) Ama Birjina eta Haurra tronuratuta, Alzorrizko Andre Mariaren izenpean ezaguna. Teilatupean eskultura erromanista bat dago (ca. 1600) San Pedro pontifizearena, eserita, polikromia modernoarekin, Zangozako Juan Echenagusia mihiztatzailearen tailerrarena izan zitekeena, 1596 eta 1603 artean tenpluko erretaula nagusia egin zuena. Azken hori presbiterioaren erdiko horma-atala hartzen duen obra monumentala da, bankuan, hiru solairuko bost kaletan eta teilatupean banatua, erliebeak txandakatuta, bankuan eta lehen bi solairuetako alboko kaleetan, eta gainerakoetan irudi exentuak. Bankuan lau ebanjelariak daude, binaka, eta Azken Afariaren eszena erdian. Lehenengo solairuan, erakustokiaren alde banatan, Deikundearen, Ikustaldiaren, Artzainen Adorazioaren eta Epifaniaren eszenak daude. Bigarrenean, zirkunzisioa, Jesusen aurkezpena tenpluan, Egiptorako ihesa eta Jesusen disputa tenpluan, Legearen doktoreekin. Erdian, Birjina eta Haurraren irudi eder bat dago, tente eta aurpegietan adierazkortasun gozokoa. Hirugarren pisuak Mariaren Jasokundea du gai nagusi, koroatzen duten aingeruekin. Alboetan, San Antonio Abad, San Fermin, San Babil eta San Nicasioren irudiak daude, burua moztuta eta bere burua eskuetan duela. Teilatupean Kalbarioko taldea ageri da, San Esteban eta Donostia artean, Traza arkitektonikoa, tinpano kurboz eta erdiz eta triangeluz koroatutako etxe dintelduekin, 1609. urtean amaitzen den polikromiarekin batera, multzoaren dekorazio-balioari laguntzen diote. Presbiterioa XVI. mendean datatu daitekeen trazeria gotikoko burdin forjatuzko sare batekin itxi eta babesten da.

## Erreferentziak

* Nafarroako Entziklopedia Handia | ALTZORRITZ. (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).

## Ikus, gainera

* Altzorritz
* Untzitibar

## Kanpo estekak

* Datuak: Q110606272
# Garbigune

Garbigunea, hondakin mota ezberdinak tratatzeko erakunde publikoek ezarritako gune bereziak dira. Besteak beste, altzariak, metalezko gaiak eta elektrotresnentzako edukiontziak daude. Ondoren, zabor hau behar bezala tratatzeko enpresa eta zabortegi kontrolatuetara eramaten da. Euskal Autonomia Erkidegoko herri desberdinetan daude.
Halaber, Hondakinentzako Hautazko Biltegia (HHB) deritza. Instalazio horri esker, kontrolik gabeko isurketak saihesten dira. Horretarako, isurketa-puntua hiritarrari, etxeko obra txikiak egiten dituzten gremioei, dendei eta bulegoei hurbiltzen zaie.
Instalazio hauetan uzten diren hondakinak erabiltzaileak berak aldez aurretik sailkatu behar ditu. Bai balioa ematen zaielako, bai poluzio-iturria izan daitezkeelako, gainerako zaborretik bereizi behar diren materialak dira.

## Garbigunearen helburuak

* Erraz birziklatzen diren hondakinen ustiapen eta balorizazio materiala lortzea, energia aurrezteko eta zabortegi kontrolatuetan utzi beharreko hondakinen kopurua murrizteko.
* Tamaina handiko hondakinen kontrol bako isurketa gutxitzea.
* Herritarrak ingurumenaren babesaren inguruan prestatzea eta kontzientziatzea.
* Eremu, mankomunitate edo eskualde bateko hondakinak kudeatzeko eta transferitzeko gunea izatea eta, horren ondorioz, Bizkaiko Lurralde Historikoko kudeaketaren eraginkortasuna hobetzea.

## Erreferentziak

* ↑ Bizkaiko Foru Aldundia Bizkaiko Foru Aldundia
* ↑ Gipuzkoako Ingurumen Ataria
* ↑ Hondakinen gaikako bilketa, San Markoko Mankomunitatean

## Kanpo estekak

* Bizkaiko Aldundiaren birziklatze zerbitzua
* Datuak: Q12258188
# Garbiketa (argipena)

Garbiketa eta ikuzketa hitzek adiera zenbait dituzte:
* garbiketa eta ikuzketa, zerbaiti zikina kentzeko ekintza (ikus, gainera, higienea);
* garun garbiketa, kontrol mental erabatekoa eskuratzeko tekniken multzoa;
* erlijioan, ikuzketa, garbitzeko ekintza errituala;
* garbiketa, arpilatzea, sarraskia edo hilketa.
# Garbera

Garbera Merkatal-Zentrua Gipuzkoako Donostia hiriburuko merkataritza-gune bat da. Intxaurrondo eta Altza auzoen artean dagoen Garbera Zeharbidean kokatua dago, Otxoki eta Larratxoko parkeak eta Ametzagaina mendiaren artean.
1997an ireki zen eta izatez, Donostiako lehenbiziko merkataritza-gunea izen da.

## Ezaugarriak

* 130.000 m2
* Solairu kopurua: 1
* 80 denda baino gehiago
* Komertzializazioa: Unibail-Rodamco
* Irikitzeko data: 1997

## Ikus, gainera

* Ametzagainako parkea
* Otxokiko parkea
* "Ubako ermita eta Ama Birjina".

## Kanpo estekak

* Garbera Merkatal-Zentzuaren webgunea (Gaztelaniaz)
* Ametzagaina parkea. Neguan argazki bilduma Flickr-en (113 argazki libre).
* Datuak: Q12258189
# Garberville (Kalifornia)

Garberville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Humboldt konderrian kokatuta dago, Kalifornia estatuan. 818 biztanle ditu, 7,088741 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Humboldt konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1013154
* Multimedia: Garberville, California / Q1013154
# Garbigailu

Garbigailua edo ikuzkailua garbitzeko edozein tresna da; bereziki, arropak automatikoki garbitzeko erabiltzen den etxetresna elektrikoa.
Garbigailuaren lehenengo patentea 1691an Ingalaterran egin zuten eta Alemanian Jacob Christian Schäfferrek 1767an bere diseinua argitaratu zuen.

## Historia

Garbigailuaren lehen patentea Ingalaterran erregistratu zen 1690. urtean. 1767an, Henry Sidgierrek britainiar patente bat lortu zuen danbor birakaria zuen garbigailu baterako, eta 1862an, Richard Lansdalek bere "garbigailu birakari trinkoa" erakutsi zuen.
Ameriketako Estatu Batuetan lehen patentea New Hampshireko Nathaniel Briggsentzat izan zen arren 1797an, 1836an Patenteen Bulegoan gertatutako sute baten ondorioz diseinatutako garbigailu motaren berririk ez dago. John E. Turnbullek 1843an garbigailu bat patentatu zuen.
1904an jada Estatu Batuetan garbigailu elektrikoak iragartzen ari ziren, eta Estatu Batuetako salmentak 1928an 913.000 unitatera iritsi ziren. 1940an, Estatu Batuetan argindarra eskura zuten 25.000.000 etxeetatik % 60k garbigailu elektriko bat zuen. Hala ere, neurri batean, 1940ko hamarkadaren amaieratik 1950eko hamarkadaren hasierara, garapen ekonomikoaren ondorioz ugaritu zen etxeetan. Europan 1960ko hamarkadaren hasieran, eguneroko aparatu bihurtzen da. Europako industria-enpresa garrantzitsuak garbigailu ugari fabrikatzen hasi ziren (Miele, AEG Electrolux, Zanussi, Siemens Bosch, Balay, Samsung, Lg). Laster bilakatu zen etxean garbigailu bat izatea ospe eta prestigio sozialaren adierazpena.
Garbigailuaren bilakaera estetikoa eta funtzionala oso garrantzitsua izan da, batez ere azken urteotan, mikroelektronika aplikatuta. Estetikari dagokionez, 1980ko hamarkadan oso zabalduta zeuden etxetresna elektriko panelagarriek diseinu kurbo eta estilizatuei eta kolore-barietate ugariri bide eman diete.

## Ekoizleak eta markak

* Antonio Merloni: Asko, Servis, ARDO
* Arçelik: Arçelik, Beko, Blomberg, Grundig, Arctic, Altus, Flavel, Elektra Bregenz, Leisure
* BSH: Siemens, Bosch
* Candy: Candy, Hoover, Zerowatt, Helkama, Grepa, Vyatka, Jinling
* Electrolux: Electrolux, AEG, Elektrohelios, Zanussi
* Fagor
* GE
* Indesit: Indesit, Ariston, Hotpoint, Scholtes
* LG
* Gorenje
* Miele
* SMEG: SMEG, White Westinghouse.
* Samsung
* Vestel: Vestel, Regal, Vestfrost
* Washex
* Whirlpool: Admiral, Amana, Bauknecht, Estate, Inglis, Kenmore, Laden, Maytag, Magic Chef, Kirkland, Roper & Philips

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Garbigailu. .
* ↑ Stanley, Autumn. (1995). Mothers and Daughters of Invention: Notes for a Revised History of Technology. Rutgers University Press, 301 or..
* ↑ Deutsches-museum.de. Deutsches Museum: Schäffer. .
* ↑ «1862 London Exhibition: Catalogue: Class VIII.: Richard Lansdale - Graces Guide» www.gracesguide.co.uk (Noiz kontsultatua: 2021-06-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q124441
* Multimedia: Washing machines / Q124441