# Onamo, 'namo!

Onamo 'namo! (ziriliko serbieraz: Онамо, 'намо!, lit. 'Hara, han!') Nikolas I.a Montenegroko printzeak idatzitako abesti abertzalea da eta Novi Sad-en oinarritutako Danica ("Goizeko Izarra") serbiera hizkuntzako literatura aldizkarian argitaratua 1867an. Bere doinua Davorin Jenko konpositore esloveniarrari edo František Wimmer kapilau txekiarrari egotz diezaioke, Montenegroko Errege Armadako banda militarreko zuzendariari.
Abestiaren letrak serbiar bizi diren lurraldeak Otomandar Inperiotik askatzeko eskatzen du, Erdi Aroko Serbiako Prizren hiriburua, Visoki Dečani monasterioa eta Kosovoko Guduan XIV. mendean. Argitaratu ondoren, Balkanetako biztanleria serbiarren artean ezaguna egin zen, eta "Marseillesa serbiarra" izenez deitua izan zen. Garai batean Serbiako zein Montenegroko ereserki nazionala izateko hautagaitzat hartu zen, baina haren letrek otomandarrak eragitearen beldurrez baztertu zuten, eta gero Otomandar Inperioan eta Austria-Hungarian debekatu egin zuten pan-serbiar sentimendua. 1870. urtean, Montenegroko gobernuak Ubavoj nam Crnoj Gori ("Gure Montenegro Ederrari") aukeratu zuen herrialdeko ereserki nazional gisa, eta 1882an, Serbiak Bože pravde ("Justiziaren Jainkoa") ezarri zuen.
1918an, Montenegro Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresumaren parte bihurtu zen (gero Jugoslavia izena hartu zuen) eta Nikolas erbesteratu behar izan zuten. Onamo, 'namo! 1992an sortu zen Montenegroko Errepublikaren ereserki gisa proposatu zuten, eta Jugoslaviako Errepublika Federalari 2003an Serbia eta Montenegro izena hartu ondoren, estatu-batasun eratu berriaren ereserki gisa. Montenegrok 2006an estatu batasuna uzteko erabakiaren ostean, Onamo, 'namo! herrialde independente berriaren ereserki gisa proposatu zen. Bere gai panserbiarrak eta Montenegro bere letretan esplizituki aipatzen ez izanagatik, Montenegroko gobernuak Oj, svijetla majska zoro ("Oh, maiatzeko egunsenti ederra") hartzea erabaki zuen.

## Konposizio eta lelo kanta

Nikolas I.a Montenegrokoa (serbieraz: Nikola I. Crne Gore; serbieraz zirilikoz: Никола I. Црне Горе), Petrović-Njegoš dinastiakoa, Montenegroko Printzerriko tronuan sartu zen 1860an, bere osaba Danilo printzea, Montenegroko lehen agintari sekularra, hil ostean. Aurreko mendeetan, Montenegro Europako hego-ekialdeko politika gutxienetakoa izan zen Otomandar Inperiotik funtsean independente mantentzea lortu zuena. Bere existentziaren zati handi batean teokrazia izan zen, printze-apezpiku batzuek gobernatu zuten Daniloren igoera arte 1851n. Agintera iritsi zenean, Nikolas-ek gerra ugari egin zituen otomandarren aurka, bere herrialdeko lurraldea asko zabalduz. Bere aurrekoek bezala, bere burua serbiartzat zuen eta, oro har, serbiar kausa nazionalaren aldekoa zen. Estatu-gizona izateaz gain, poeta, antzerkigile eta hizlari bikaina ere izan zen.
Onamo, 'namo!-ren letra 1867an argitaratu ziren lehen aldiz serbiera hizkuntzako Danica ("Goizeko Izarra") literatura-aldizkarian, Novi Sad-en, garai hartan Austriar Inperioaren parte zena. Zenbait konturen arabera, abestiaren melodia Davorin Jenko konpositore esloveniarrari egotz dakioke. Beste iturri batzuen arabera, melodia František Wimmer izeneko txekiar jatorriko kapilau montenegroar batek osatu zuen, eta Giuseppe Garibaldi iraultzaile italiarra goraipatzen zuen garaikideko abesti batean oinarritutakoa omen zen.
Wimmer 1889an Podgorican sortu zen Montenegroko Errege Armadaren banda militarreko zuzendaria zen. Onamo, 'namo! XIV. eta XV. mendeetan zehar Otomandar Inperioak kontsumitu zuen Erdi Aroko Serbiako estatua berrezartzea eskatzen duen letretako ereserki panserbiarra da. Bere letrek serbiarrek bizi diren lurralde guztiak askatzeko eskatzen dute, Nikolas-ek Montenegroko Cetinje hiriburuko atzerriko diplomatikoei maiz aipatzen zien helburua, eta Nikolas-ek Serbiako Erdi Aroko hiriburuan, Prizren, orduan otomandar eponimoaren egoitza zenean, oina jartzeko nahia deskribatzen du. Prizren-eko Sanjakatu izenez ezagutzen den unitate administratiboa. Letrek Miloš Obilić ere aipatzen dute, 1389ko ekainean Kosovoko guduan Murad I.a sultana hil zuela omen zen zaldun serbiarra, baita Jug Bogdan eta Jugović anaiak ere, gudan hil omen zirenak. Kosovoko mendebaldean dagoen Visoki Dečani monasterioa ere aipatzen da.

## Legatua

Onamo, 'namo! Nikolas-en ospea sendotu zuen bere menekoen artean, baita Balkanetako biztanleria serbiarra ere. "Herriak poema hau bere gudu-kanta bezala onartu zuen", idatzi du Olga Zirojević historialariak, "Turkiaren okupazioaren pean dagoen serbiar herri hori askatzeko dei gisa, bete beharreko betebehar nazional handi gisa". Ospearen gorenean, "Marseillesa serbiarra" deitzen zitzaion. Garai batean Montenegroko ereserki nazional gisa balio izan zuelako uste oker zabaldua izan arren, hori ez zen inoiz horrela izan. Argitaratu baino bi urte lehenago, Danicak Serbiako ereserkirako hainbat hautagairen letrak argitaratu zituen, eta horietako bat ere ez zuen Serbiako gobernuak onartu. Onamo 'namo!-ren letraz geroztik Kosovo Otomandar Inperiotik bereizteko eskatu zuen, Serbiako agintariek ez hartzea erabaki zuten otomandarrak probokatzeko beldurrez. Antzeko arrazoiengatik, Montenegroko gobernuak errezeloa izan zuen ofizialki Montenegroko ereserki nazional gisa hartzea, eta 1870ean, Ubavoj nam Crnoj Gori ("Gure Montenegro Ederrari") hautatu zuen. 1882an, Serbiako gobernua Bože pravde ("Justiziaren Jainkoa") ezarri zen. Hala ere, Onamo, 'namo! Balkanetako biztanleria serbiarren artean oso ezaguna bihurtu zen, eta aldi ofizial eta ez ofizial askotan abestu zen. Horregatik, Otomandar Inperioan eta Austria-Hungarian debekatua izan zen.
XX. mendearen hasieran, Ovamo 'vamo! (Hemen, Hementxe!) izeneko abestiaren aldaera bat, serbobosniarren artean ezaguna egin zen; Serbiari eta Montenegrori Bosnia eta Herzegovina otomandar eta austro-hungariar menderatzetik askatzeko eskatu zuen. 1911n, Montenegroko Herri Batzarrak aho batez bozkatu zuen Montenegro erresuma eta Nikolas-ek errege titulura igotzea. 1912-1913ko Balkanetako Lehen Gerran, Serbiako Errege Armadak Prizren harrapatzea lortu zuen Montenegroko Errege Armadaren aurrean. Gerra baino lehen, Nikolas-ek herria Montenegron sartzeko itxaropena zuen, eta Onamo, 'namo!-en egiten zituen erreferentziak, helburu honi garrantzi gehigarria eman zion. Lehen Mundu Gerran, Montenegro eta Serbia elkarren ondoan borrokatu ziren Erdialdeko Potentzien aurka, eta biak Austria-Hungariak okupatu zituen hainbat urtez. 1918an botere zentralak erori ondoren, Montenegro Serbiak bereganatu zuen, eta orduan Nikolas-en suhiak, Petri erregeak, gobernatu zuen. Modu laburrean, bi estatuak Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuman sortu berrian sartu ziren, Serbiako Karađorđević dinastiak gobernatzen zuena. Nikolas Frantziara erbesteratu zen, eta han hil zen 1921ean. 1992an, Onamo, 'namo! Montenegroko Errepublikako ereserki nazional berria izateko Montenegroko agintariek proposatutako hiru konposizioetako bat izan zen, Oj, svijetla majska zoro ("Oh, Maiatzeko Egun distiratsua") eta Ubavoj nam Crnoj Gori-rekin batera. Garai hartan, Montenegro Jugoslaviako Errepublika Federala osatu zuten bi errepubliketako bat zen, 1991-1992an Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistaren erorketaren ostean sortu zena. 2003an, Jugoslaviako Errepublika Federalari Serbia eta Montenegro izena jarri ondoren, Onamo, 'namo! sortu berri den estatu batasunaren ereserki gisa proposatu zen.
Montenegrok 2006an independentzia erreferendum baten ostean estatu batasuna uzteko erabakiaren ostean, abestia herrialde independente berriaren ereserki nazional gisa proposatu zuen oposizio nagusi serbiarrak. Politikari independentisten etsaitasunarekin topo egin zuten, bere letretan Montenegrori erreferentzia espliziturik ez baitakar, ez Serbiatik bereizitako entitate gisa, ezta eskualde ezberdin gisa ere. Abestiak "Lur serbiarrak" eta Kosovoko guduari egindako aipamenek ere deskalifikatu egin zuten Montenegroko alderdi independentistaren aurrean, Sozialisten Alderdi Demokrataren aurrean. Aleksandar Pavković eta Christopher Kellen jakintsuen arabera: "Montenegroko gobernua bere kantariak, montenegroarrak, serbiarrengandik bereiztea inplizituki edo esplizituki justifikatuko zuen abesti baten bila ari zen". Oj, svijetla majska zoro, Sekula Drljević separatista montenegroarra eta Bigarren Mundu Gerrako kolaboratzaile faxistak berrantolatu baitzuen bere letrak ereserki nazional gisa aukeratu zuten, Montenegroko serbiar askoren atsekaberako, Kenneth Morrison jakintsuaren arabera, bere deitoratu zuten. "konnotazio faxista".

## Letra

| Ziriliko serbieraz | Latin serbieraz | Euskaraz |
| Онамо, 'намо... за брда она, говоре да је разорен двор мојега цара; онамо веле, био је негда јуначки збор. Онамо, 'намо... да виђу Призрен! Та то је моје – дома ћу доћ'! Старина мила тамо ме зове, ту морам једном оружан поћ'. Онамо, 'намо... са развалина дворова царских врагу ћу рећ': "С огњишта милог бјежи ми, куго, зајам ти морам враћати већ'!" Онамо, 'намо... за брда она казују да је зелени гај под ким се дижу Дечани свети: молитва у њих присваја рај. Онамо, 'намо... за брда она, ђе небо плаво савија свод; на српска поља, на поља бојна, онамо, браћо, спремајмо ход! Онамо, 'намо... за брда она погажен коњ'ма кликује Југ: "У помоћ, ђецо, у помоћ, синци, светит' ме старца, свет вам је дуг!" Онамо, 'намо... сабљи за стара његова ребра да тупим рез по турским ребрим'; да б'једној раји њом истом с руку рес'јецам вез! Онамо, 'намо... за брда она Милошев, кажу, пребива гроб! Онамо покој добићу души, кад Србин више не буде роб. | Onamo, 'namo... za brda ona, govore da je razoren dvor mojega cara; onamo vele, bio je negda junački zbor. Onamo, 'namo... da viđu Prizren! Ta to je moje – doma ću doć'! Starina mila tamo me zove, tu moram jednom oružan poć'. Onamo, 'namo... sa razvalina dvorova carskih vragu ću reć'! "S ognjišta milog bježi mi, kugo, zajam ti moram vraćati već'!" Onamo, 'namo... za brda ona kazuju da je zeleni gaj pod kim se dižu Dečani sveti: molitva u njih prisvaja raj. Onamo, 'namo... za brda ona đe nebo plavo savija svod; na srpska polja, na polja bojna onamo, braćo, spremajmo hod! Onamo, 'namo... za brda ona pogažen konj'ma klikuje Jug: "U pomoć, đeco, u pomoć, sinci, svetit' me starca, svet vam je dug! Onamo, 'namo... sablji za stara njegova rebra da tupim rez po turskim rebrim'; da b'jednoj raji njom istom s ruku res'jecam vez! Onamo, 'namo... za brda ona Milošev, kažu, prebiva grob! Onamo pokoj dobiću duši, kad Srbin više ne bude rob. | Han, han, muino horien atzean, Gezur hondatuak, diote, nire Enperadorearen jauregia, diotenez, Behin, heroiak bildu egin ziren. Han, han... Prizren ikusten dut! Dena nirea da, etxera joango naiz! Antzinate maiteak deitzen dit. Armatuta etorri behar dut egunen batean. Han, han, hondakinen gainetik. Enperadoreen jauregietatik etsaiari esango diot: "Ihes egizu nire etxe maitetik, izurrite hori, Dagoeneko ordaindu beharra daukat zure zorra! Han, han, muino horien atzean, Esaten dute: Horren azpian altxatzen da Dečani santua: Paradisuaren baitan esandako otoitz bat. Han, han, muino horien atzean, Non zeru urdina makurtzen baita bere arkuan behera; Serbi zelaietara, gudu-zelaietara, Hara, anaiok, prestatu martxa egiteko! Han, han, muino horien atzean, Zaldien apatxek zapaldua, oihu egiten du Jugek: "Zatozte, lagunduidazue, lagunduidazue, mutilok, Mendeka ezazu agurea, sakratua da zure egitekoa! Han, han, agurearen saihetsetan, Sablea zapalduko dut. Turkiarren saihetsak, eta txalkorrak moztu. Kristauen eskuturretatik! Han, han, muino horien atzean, Miloven hilobia, diotenez! Han nire arimak betiko bakea irabaziko du. Serbiar(ra) jada ez da esklabua. |

## Erreferentziak

* ↑ Musika militarreko banda bat (banda militarra edo banda instrumentala ere deitua) martxa militarrak egiteaz arduratzen den musika talde bat da, ekitaldi militarrak laguntzeko, hala nola desfileak, zeremonia ofizialak, etab. Banda bakoitzaren buru musika zuzendari bat da eta musikari profesional ugari ditu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1193692