OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Errepide

Errepidea ("errege" eta "bide" hitzetatik eratorria) ibilgailuak ibiltzeko lurrean sortutako bi punturen arteko bidea da. Errepideak ibilgailuen joan-etorrietarako egokituta daude, bai zoladura erantsi zaielako bai beste edozein modutara bidearen gainazala hobetu delako. Lerro bakarra edo lerro bat baino gehiago eduki dezakete; bi lerro baino gehiago dituztenean normalean bakoitza zentzu bakarrekoa izan ohi da. Zolatuta daudenean, askotan bazterbideak ere izaten dituzte.
Jende orok erabil ditzakeen errepideei errepide publiko deritze.

## Historia

Pertsiarrek, asiriarrek, babiloniarrek, kartagotarrek, etruskoek, txinatarrek eta peruarrek bazituzten errepideak baina haiek egindakoen arrastorik ordea, gaur egun ez da ia geratzen. Pertsiako errege bideak, esaterako, 2857 kilometro zituen eta K.a. 35000. urtetik K.o. 300. urtera bitartean erabili zen. Erromatarrak izan ziren, baina, errepideak egiteko teknikak lantzen hasi ziren lehendabizikoak; beren inperioa hedatzeko eta zaintzeko 85.000 kilometroko errepide edo galtzada sarea hedatu zuten; inperioren gainbeherarekin betera galduz joan ziren arren, horietako zenbaitek iraun du gaur egunera arte. Erdi Aroan erromes-bide nagusiei eutsi zitzaien, errepide berririk egin gabe, itsasoa edo ibaiak zirelako merkataritzarako bide nagusiak. XVIII. mendean, errepideak egiteari berriro ekin zitzaionean gainazal hobeak lantzen hasi ziren. Langintza horretan Trésaguet frantziarra eta Teldord eta McAdam eskoziarrak nabarmendu ziren. 1902an macadam izeneko gainazala nagusitu zen; harri koskor zanpatuz egiten zen, alkaterna geruzaz estalia. Gaur egun, beribil kopurua haztearekin batera errepide sareak ere hedatu dira.

## Errepide motak

* Autobideak: bidegurutzerik gabeak, auto kopuru eta lastertasun handitarako egokituak daude.
* Errepide nagusiak: hiri nagusiak elkarren artean eta nazioko mugekin lotzen dituzte.
* Herrialde artekoak: herrialdeetako hiri eta herri nagusiak elkarren artean lotzen dituzte.
* Herrietakoak: herrien artekoak eta herria eta auzoak lotzen dituzte.

## Erreferentziak

* 1 2 Lur Entziklopedia

## Ikus, gainera

* Bide
* Autobide
* Galtzada

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Wikivia, Errepide Entziklopedia.
* Datuak: Q34442
* Multimedia: Roads / Q34442
# Errepide galduak (telebista saioa)

Errepide galduak ETB 1en emititzen den telebista saioa da. 2018ko abenduaren 13an estreinatu zen eta ostegunetan emititzen da 22:30etan Euskal Telebistako euskarazko katean.
Saioaren gidaria Ander Izagirre idazlea, kazetaria eta txirrindularia da. Aurretik Andoni Aizpuruk aurkezten zuen Bertatik bertara telebista saioan kolaboratzaile gisa aritutakoa da, baina aurkezle gisara Errepide galduak da telebistan egin duen lehenengo lana.
Programak izan zituen audientzia kaskarrak ikusita, 6 atal bakarrik izan zituen saioak eta 2019ko urtarrilaren 24an amaitu zen.

## Saioaren azalpena

Ander Izagirrek maillota jantzi eta bizikleta gainean Euskal Herrian barrena ibiliko da istorio eta pertsona ezezagun eta interesgarrien bila. Kapitulu bakoitzean ibilbide bat burutuko du bizikletaz eta bide horrekin lotuta dauden istorio eta pertsonaiak bildu.
Bizikleta gainean kirola egitez gain, bidaiak ere egingo ditu, paisaia ederrak erakutsi eta baita istorioak landu ere.

## Denboraldiak

| Denboraldia | Denboraldia | Atalak | Emisio hasiera | Emisio amaiera | Audientzia (bataz bestekoa) | Audientzia (bataz bestekoa) |
| Denboraldia | Denboraldia | Atalak | Emisio hasiera | Emisio amaiera | Ikusleak | Kuota |
| | 1 | | 2018ko abenduaren 13a | 2019ko urtarrilaren 24a | ----- | %0,6 (%2,3) |

## Atalak eta audientziak

| Atala | Izenburua | Emisio data | Audientzia | Audientzia |
| Atala | Izenburua | Emisio data | Ikusleak | Kuota (eusk.) |
| 1 | Donostia - Aritxulegi | 2018ko abenduaren 13a | 6.000 ikusle | %0,8 (%2,9) |
| 2 | Santurtzi - Bilbo | 2018ko abenduaren 20a | 2.000 ikusle | %0,3 |
| 3 | Zumaiako Flyschak - Zestoako ilargi esne erreka | 2018ko abenduaren 27a | | %1,3 (%4,2) |
| 4 | Arrate - Arantzazu | 2019ko urtarrilaren 3a | | %0,6 (%1,9) |
| 5 | Tolosaldea - Leitza | 2019ko urtarrilaren 17a | | %0,2 (%0,7) |
| 6 | Bidasoaren bi aldeak | 2019ko urtarrilaren 24a | | %0,5 (%2,0) |

## Erreferentziak

* ↑ «Ander Izagirre Errepide galduak saioko aurkezle» Berria.
* ↑ «Errepide galduak, saio berria ETB1en» EiTB.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q65216845
# Errepideen eta erresumen liburua (al-Bakrī)

Errepideen eta erresumen liburua (Arabieraz: كتاب المسالك والممالك, Kitāb al-Masālik wa'l-Mamālik) Abu Abdullah al-Bakriren XI. mendeko geografia testu baten izena da. 1067-8an idatzi zuen Kordoban, al-Andalus (gaur egungo Espainia). Al-Bakrik merkatarien kontuetan, Muhammad ibn Yusuf al-Warraq-en idazkietan (Ipar Afrikako Topografiari buruz) eta Abraham ben Jacobek idatzitako lanetan oinarritu zen. Nahiz eta Al-Bakrik ez zuen al Andalus utzi, bere idazkietan historialari garaikideen beste bidaiari batzuen kontuak modu objektiboan aztertzen ditu, eta idatzi zuen geheiena beste hainbat iturrietan oinarrituta dago.
Ozeano Atlantikoko eskualde zabal bat deskribatu zuen, Sahararen zehar, Afrika Erdialdera, geografia, jendea, kultura eta egoera politiko bakoitzaren deskribapenak emanez. Errepideen eta erresumen liburua gaur egun modu zatikatuan bakarrik dago. Batzutan, bederatzigarren mendean ibn Khordadbehek idatzitako izen bereko lan batekin nahastu egiten da.

## Erreferentziak

* Islamic-spain.tv: Geography and al-Andalus - Website of a documentary on the rise, reign, and fall of Islamic Spain.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1785184
# Errepideen eta erresumen liburua (ibn Khordadbeh)

Errepideen eta erresumen liburua (arabieraz: كتاب المسالك والممالك, Kitāb al-Masālik w'al-Mamālik), persiar geografo Ibn Khordadbehek idatzitako IX. Mendeko geografia testu bat da. Mundu musulmanaren garaiko merkataritza-ibilbide nagusiak deskribatzen eta mapatzen ditu, eta merkataritza-eskualde urrunekoak aztertzen ditu, hala nola, Japonia, Korea eta Txina. Al-Mu'tamiden erregealdian idatzia izan zen 870. urtean, bere idazlea postaren eta poliziaren zuzendaria Djibaleko Abbasid probintzian zen bitartean. Lanak persiako administrazio-termino gehienak erabiltzen ditu, arreta berezia ematen dio Irango historia preislamikoari, "jatorrizko Iraniar munduko banaketa kosmologikoko sistema" erabiltzen du. Horiek guztiek erakusten dute "iraniar iturrien existentzia lanaren muinean".
Klaudio Ptolomeo, eta Irango historia grekoa eta preislamikoa, lanean eragina izan dute.

## Kanpoko loturak

* Ibn Khordadbeh. Des routes et des Provinces. .
* اﻟﻤﺴﺎﻟﻚ واﻟﻤﻤﺎﻟﻚ
* المسالك والممالك – baliabide arabiera liburu – الوراق
* المسالك والممالك لابن خرداذبة ونبذ من كتاب الخراج وصناعة الكتابة للبغدادي
* Datuak: Q2590941
# Errepideko txirrindularitza emakumezkoen munduko txapelketa (23 urtez azpikoa)

Errepideko txirrindularitza emakumezkoen munduko txapelketa (23 urtez azpikoa) :
| Orokortasunak ||
| Kirola | Errepideko txirrindularitza |
| Ekitaldi kopurua | 3 (urtea: 2024) |
| Aldizkotasuna | urterokoa (Ira) |
| Mota | Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketa |
| Maila | CM |
| Palmaresa ||
| Azken garailea | Puck Pieterse |
| Dokumentazioa ||
Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketa emakumezkoen 23 urtez azpiko lehiaketa 2022tik aurrera egiten dute.

## Palmaresa

| Urtea | | | |
| 2022 | Niamh Fisher-Black | Pfeiffer Georgi | Ricarda Bauernfeind |
| 2023 | Kata Blanka Vas | Shirin van Anrooij | Anna Shackley |
| 2024 | Puck Pieterse | Neve Bradbury | Antonia Niedermaier |

## Domina-zerrenda historikoa

* Wollogong 2022 eta Zurich 2024 txapelketan arteko datuak

## Kanpo estekak

* UCIren webgunea
* 23 urtez azpiko Munduko txapelketa Mmemoire-du-cyclisme.eu
* Datuak: Q114152601
# Eskalapoi

Eskalapoiak, kalotxak, kloskak, oboilak, txankloak, txankulu, trauskoak edo txokoloak zurez egindako eta erabilera tradizionaleko oinetakoak dira, askotan, bereziki Europan, nekazaritza eta abeltzaintza lanetan oina lokatzetik babesteko erabiliak, baina tokiko aldaerekin munduko beste herrialde askotan eguneroko zereginetarako ere erabiltzen direnak.
XX. mendeko azken hamarkadetatik eta etxe eta hirietan erosoago ibiltzeko, zurezko zola eta larruzko gaineko estalkia, gantzola deitua, dituzten eskalapoiak ere ekoizten dira.

## Erreferentziak

* ↑ «txankulu | Eibarko euskara» www.eibarko-euskara.net (Noiz kontsultatua: 2023-01-14).
* ↑ Fundazioa, Elhuyar. «txokolo» Elhuyar Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2023-01-14).
* ↑ «OEH - Bilaketa - Zueco» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-14).
* ↑ «OEH - Gantzola» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-29).

## Ikus halaber

* Zoketa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q167633
* Multimedia: Clogs / Q167633
# Eskalada libre

Eskalada libre harkaitz-eskalada mota bat da, non eskalatzaileak eskalada-ekipoak erabili ahal izango dituen, hala nola sokak eta uhalak, baina soilik erorketetan izandako lesioetatik babesteko eta ez aurrera egiten laguntzeko. Eskalatzaileak aurrera egiten du harkaitzaren gainetik mugitzeko trebetasun fisikoa erabiliz. Eskalada libreak, zehatzago esanda, eskalada klasikoa, kirol-eskalada, boulderinga eta bakarkako eskalada mota gehienak barne har ditzake.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ (Ingelesez) Green, Stewart M.. «What is Free Climbing? Definition of a Rock Climbing Word» LiveAbout.
* ↑ Mountaineering The freedom of the hills. (7. argitaraldia) Seattle: The Mountaineers Books, 209 or. ISBN 978-0-89886-828-9..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q162883
# Eskaleramendi

Eskaleramendi, Zuberoan topa dezakegun mendia da. Harsüdürra Pirinioen ardatz nagusitik bereizturiko mendilerroa da.
Burdinkurutxetako lepoak mendebaldean eta Bagargiak eta Iraizabaletako lephoak ekialdean mugatzen dute mendilerro honen atal nagusia. Hegoaldetik ikusita, bizkar belastsu eta borobil samarrak dira, baina iparraldeko isurialdea -Mendibeltza izenekoa- ehunka metroko malkar ikusgarrietan hausten da Inartxuriko oihanaren gainean. Ugatze lepotik ekialderantz, mendikateak altuera galdu Mendikotziageko gandorrean barrena (Belozkarre, 1173m) eta Salteburia mendian amaitzen da, Larraine gainean mazela erraldoi gorrixkak amilduz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q112786987
Eskaleramendi, http://www.euskal-herria.org/.
# Eskalda

Eskalda (frantsesez: Escaut; nederlanderaz: Schelde, ˈsxɛldə ahoskatua) Mendebaldeko Europako ibaia da. Frantzian jaioa, Belgika eta Herbehereak zeharkatzen ditu.

## Geografia

Bere bokalea, baita Mendebaldeko Eskalda izenaz ezaguna, artifizialki bideratuta dago, polderrez beteta.
Iturria 97 metroko altueran dagoenez, 50°00′09″N 3°15′20″E﻿ / ﻿50.00250°N 3.25556°E﻿ / 50.00250; 3.25556, koordenadetan kokatuta, beherakada txikia du eta berez, oso ibai geldoa da.
Frantziako Aisneko departamenduan sortzen da eta Cambrai eta Valenciennesko hirietatik igarotzen da. Iparraldeko ikatz arroak eta industrialdeak ureztatzen ditu, dauzkan ibaiadar (Scarpe, Leie) eta ubideei esker. Belgikan sartuta, Tournai, Gante eta Anberesko hiriak zeharkatzen ditu. Holandan sartzen da ondoren eta estuario zabal bat eratzen du han. Europako ibairik garrantzitsuenetakoa da eta ubide bihurturik dago erabat.

## Historia

Eskalda ibaia Europa mendebaleko merkataritza bide garrantzitsuenetakoa izan zen Erdi Aroan, Gante eta Anberesko hiriei itsasorako irteera ematen baitzien. XVII. mendean, Amsterdam eta Rotterdamgo portuak nagusitu ziren, eta bigarren mailan geratu ziren Eskalda ibaiaren ertzeko portuak. Herbehereetako gerrek eta nazioarteko interesek ere zerikusi handia izan zuten beherapen horrekin (ibai bidezko garraioa ez zen XVIII. mende bukaera arte normaldu).

## Ibaiadarrak

* Mendebaldeko Eskalda edo Honte
** Schijn
** Rupel
*** Nete
**** Kleine
***** Aa
***** Wamp
**** Grote Nete
***** Wimp
***** Molse
***** Laak
*** Dijle
**** Zenne
***** Maalbeek
***** Woluwe
***** Maalbeek
***** Molenbeek
***** Neerpedebeek
***** Zuun
***** Geleytsbeek
***** Linkebeek
***** Molenbeek
***** Senette
****** Hain
****** Samme
******* Thines
**** Demer
***** Velp
***** Gete
****** Gete Nagusia
****** Gete Txikia
***** Herk
**** Voer
**** IJse
**** Nethen
**** Laan
***** Zilverbeek
**** Thyle
** Durme
** Dender
*** Mark
*** Ruisseau d'Ancre
*** Zulle
*** Ekialdeko Dender
*** Mendebaldeko Dender
** Leie
*** Mandel
*** Heulebeek
*** Gaverbeek
*** Douve
*** Deûle edo Feule
**** Marque
**** Souchez
***** Carency
***** Saint-Nazaire
*** Laquette
*** Lawe
**** Brette
**** Blanche
**** ruisseau de Caucourt
**** fossé d'Avesnes
*** Clarence River
**** Nave
*** Becque
** Zwalm
** Kluisbergen
*** Rhosne
** Scarpe
*** Crinchon
*** Ugy
** Haine
*** Trouille
*** Hogneau
**** Honelle
***** Aunelle
***** Honelle Nagusia
***** Honelle Txikia
** Rhonelle
** Écaillon
** Selle
** Torrent d'Esnes
** Sensée
*** Hirondelle
** Erclin
** Eauette

## Zeharkatzen dituen udalerri nagusiak

* Aisne: Gouy
* Iparraldea: Cambrai, Denain, Valenciennes
* Hainaut: Tournai
* Mendebaldeko Flandria: Avelgem
* Ekialdeko Flandria: Oudenaarde, Gante, Dendermonde, Temse
* Anberes: Anberes
* Zeeland: Terneuzen, Vlissingen

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren 59. araua
* ↑ Euskaltzaindia. Europako toponimia fisikoa. .
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q37620
* Multimedia: Scheldt / Q37620
# Eskaldo

Eskaldoak, Erdi Aroan zehar, eskandinaviar erregeen gorteko olerkari-gerlari bikingoak dira. Erregeak zerbitzatzen zituzten, draparrak bezalako lan poetikoetan laudoriotuz, nagusiki, euren eskuzabaltasuna edo guduren batean erakutsi zuten heroitza nabarmentzeko funtzioa zutenak. Euren lanek, olerkaritza eskaldikoa deritzona osatzen dute, hauen ezaugarriak, hitz neurtu aliteratiboak eta irudi erretorikoak direlarik, azken hauetako bat, kenningarra. Eskaldo ospetsuak sagetako protagonista dira, Egill Skallagrímsson kasu, bere izeneko sagakoa.

## Eskaldo ospetsuak

800 urtetik 1200 urtera 300 baino eskaldo gehiago ezagutzen dira, gehienak Skáldataln jasota.
* Bragi Boddason "Zaharra" (IX. mendeko hasiera), Ragnarsdráparen egilea.
* Þorbjörn Hornklofi (X. mende), Harald I.a Norvegiakoa erregearen eskaldoa.
* Thjódólfur úr Hvini (900 urtearen ingurukoa), Haustlöng eta Ynglingatal lanen egilea.
* Eyvindr Finnsson (X. mendea), Eyvindr skáldaspillir edo Eyvindr Plagiatzailea bezala ezaguna, Hákonarmál eta Háleygjatal lanen egilea.
* Egill Skallagrímsson (X. mendea), Sonatorrek, Höfuðlausn eta Arinbjarnarkviða lanen egilea.
* Kormákr Ögmundarson (X. mendearen erdikoa), Kormáks sagaren pertsonaia nagusia.
* Eilífr Goðrúnarson (X. mendearen bukaerakoa), Þórsdrápa lanaren egilea.
* Þórvaldr Hjaltason (X. mendearen bukaerakoa), Erico VIII.a Suediakoa erregearen eskaldoa.
* Hallfreðr Óttarsson (X. mendearen bukaerakoa), Olaf I.a Norvegiakoa erregearen gorteko poeta.
* Einar Helgason "Skálaglamm" (X. mendearen bukaerakoa), Vellekla lanaren egilea.
* Úlfr Uggason (X. mendearen bukaerakoa), Húsdrápa lanaren egilea.
* Tindr Hallkelsson (1000. urteko ingurukoa), Håkon Sigurdssonen gorteko poeta.
* Gunnlaugr Illugason (X/XI mendeetan), Ormstunga (suge-mihia) bezala ezaguna. Haren satirengatik ezaguna.
* Sigvatr Þórðarson (XI. mende hasierakoa)
* Þórarinn loftunga (XI. mende hasierakoa)
* Óttarr svarti (XI. mende erdikoa), Olaf Skötkonung eta Olaf II.a Norvegiakoa erregeen gortetan poeta.
* Haraldr Harðráði, Norvegiako erregea (XI. mende erdikoa)
* Arnórr Jarlaskáld (XI. mende erdikoa).
* Einarr Skúlason (XII.mende), Geisli lanaren egilea.
* Snorri Sturluson (XII/XIII. mendeetan)
* Þórir Jökull Steinfinnsson (XIII.mende)

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):The Scaldic Project.
* Datuak: Q947305
# Eskaleta

Eskaleta edo Eskaleramendi (Escaliers frantsesez) Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendia da, Iratiko oihanaren ipar-ekialdean, Zuberoako lurretan.

## Abiapuntuak

* Bagargietako lepoa (Ordu bat).
* Larrainetik (2 or 30 m).

## Ikus, gainera

* Zuberoako mendien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q56737646
# Eskalinata

Eskalinata edo harmailadia eskailera monumentala da, bere tamaina, diseinu ikusgarri, arkitektura eta izaera publikoagatik nabarmena. Batzuk historikoki edo kulturalki garrantzitsuak dira, hala nola Piazza di Spagnakoa, Erroman, Trinità dei Monti elizara eramaten duena.

## Erreferentziak

* ↑ Fundazioa, Elhuyar. «escalinata» Elhuyar Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2024-06-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q28662786
* Multimedia: Monumental stairs / Q28662786
# Eskalar (Leire)

Eskalar, Eskalarre edo Pasopetón, Nafarroa eta Zaragoza probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Leireko mendilerroan ekialdeen dagoena hain zuzen ere. Hegoaldeko maldak Esako urtegiaren gainean daude.
Leireko bizkar luzean dagoen irtengune bati dagokio puntu hau.
Gune honetan heltzen da ekialdeko bizkarra 1.300 m.ko kotara.
Ez da halere tontorra gehiegi nabarmentzen, izan ere ez dago gora-behera handirik bere inguruan, eta bizkarra bera altuera irabazten doa oraindik mendebaldera egin ahala, Arangoitiko tontorrera arte.

## Abiapuntuak

* Gazteluberritik: Ordu 1 eta 30 minutuko igoera.
* Leireko monasteriotik: Ordu 2.
* La Tejería-tik: 3 ordu.

## Ikus, gainera

* Nafarroako mendien zerrenda

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko Mendien Katalogoa 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA) (Leire) Eskalar (Leire) (Mendikat)

## Kanpo estekak

* Escalar / Pasopetón, http://www.euskal-herria.org/.
* Eskalar luberri.net webgunean
* Datuak: Q12257196
# Enniskillen gaztelua

Enniskillen gaztelua (ingelesez Enniskillen Castle) Fermanagheko konderrian dagoen Enniskillen herriako gaztelua da.
Hugh Maguirek XVI mendean eraiki zuen gaztelua. Irlandarren hainbat eraso jasan zituen eta azkenean zortzi egunetako setioaren ondoren 1594ean irlandarrek eskuratu zuten.1607an Willy kaiptainak berriztu eta altzari berriak ezarri zituen. Honetaz gain Erne ibaiaren alboan dorrea eraiki zuen, Watergate izenekoa.
Gaur egun bi museo daude bertan, alde abtetik Fermanagheko konderriko museoa eta bestetik Enniskillengo museoa, edo zehazkiago esateko Enniskillengo fusilarien museoa.

## Iruditegia

* Watergate
* Erne ibaiaren ondoko harresia
* Gazteluaren patioa
* Gudalosteen barrakoiak

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)(Gaztelaniaz)(Frantsesez) Webgune ofiziala
* Datuak: Q281623
* Multimedia: Enniskillen Castle / Q281623
# Ennistymon

Ennistymon (irlanderaz Inis Diomáin) Irlandako Clare konderriko udalerri bat da. Ohiko turismo leku bat da, taberna ugariz beteriko usadio legezko irlandar kale nagusi bat du. Herrigunea Inagh ibaiak zeharkatzen du, bertan ibai honek urjauzi txiki batzuk dituelarik. Bestalde, ibai hori zeharkatzen duen zubiak N67 errepidearen bidez Lahinch udalerriarekin lotzen du, aldiz N85 errepideak Ennis hiria eta konderriko hiriburuarekin lotzen du.

## Iruditegia

* Urjauziak.
* Kalea.
* Eugene's taberna.
* Kale nagusia.

## Kanpo estekak

* Ennistymon udalerriari buruzko argibidea (Ingelesez)
* Datuak: Q979678
* Multimedia: Ennistymon / Q979678
# Ennomosia

Ennomosia Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Ennomosia geometridalis da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Ennomosia atribasalis | daturik gabe |
| Ennomosia basalis | daturik gabe |
| Ennomosia geometridalis | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5236120
# Enoch udalerria, Noble konderria (Ohio)

Enoch udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Noble konderrian. Azken zentsuaren arabera 443 biztanle zituen, 26.4 milia karratu (68 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Enoch udalerriak 180 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 28.859 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5379336
* Multimedia: Enoch Township, Noble County, Ohio / Q5379336
# Ennisko katedrala

San Petri eta San Paulen katedrala (ingelesez: Cathedral of Saint Peter and Saint Paul) Irlandako Clare konderriko Ennis udalerrian dagoen katedral bat da. 1828an hasi ziren eraikitzen, baina Irlandako Gosete Handiaren garaian eraikuntza lanak etenik egon ziren, eta azkenik 1861ean amaitu zuten.

## Iruditegia

* Enniseko kaleak eta, urrutira, katedralaren kanpandorrea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2942422
* Multimedia: Cathedral of Saints Peter and Paul, Ennis / Q2942422
# Enoch (Utah)

Enoch Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. Iron konderrian kokatuta dago, Utah estatuan. 7.374 biztanle ditu, 18,741765 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Iron konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q483252
* Multimedia: Enoch, Utah / Q483252
# Ezpeletako piperra

Ezpeletako piperra (izen komertziala Ezpeletako biperra) Lapurdin hazten den piper mota da. Izena Ezpeleta udalerritik datorkio. Jatorriz Hego Amerikakoa den landare hau Euskal Herrian XVI. edo XVII. mendean sartu zen. Hasieran medikuntzan erabilia izan zen arren, bizkor hedatu zen erabilera janariaren ongarri edota kontserbagarri gisa.
Piperrak Ezpeletan 1650. urte inguruan hasi ziren ereiten eta, haziak aukeratuz joanda, gaur egungo aldaki gorria lortu zen, gaur egun Ezpeletako piper moduan ezagutzen den aldakia.
Taberna eta jatetxe askotan ikus daitezke piperrak sikatzen, baina, iraileko erdialdetik aurrera, sikatzen dauden piperrok hormetan ia libre dagoen espazio guztia hartzen dute.
Biperraren eguna urtero egiten da Ezpeletan urriko azken asteburuan, 20.000 pertsona inguru batzen direlarik bertan.

## Sor-marka

Ezpeletako piperrak 2000. urteko ekainaren 1az geroztik du Jatorri deitura kontrolatua sor-marka (Appellation d'origine contrôlée) eta 2002ko abuztuaren 22az geroztik Jatorri deitura babestua (Appellation d'origine protégée).
Lapurdi erdialdeko hamar udalerritan sortzen da sor-markadun piperra: Ainhoa - Ezpeleta - Haltsu - Itsasu - Jatsu - Kanbo - Larresoro - Senpere - Uztaritze - Zuraide
Piperrak Capsicum annuum L. motakoak dira eta bera landatzeko protokoloa zehaztuta dago: Landaredi bakoitzeko dentsitatea 10.000 eta 30.000 landare hektareako izaten da, ureztatzea debekaturik dago, landatzen den ondorengo hilabetean (maiatza-ekaina) edota sikate luze baten ondorioz izan ezik.
Piperrak nola batu behar diren ere zehazturik dago (eskuz, abuztutik lehen izotzaldietararte), hala nola landareak lotzeko era, baita piperrautsa prestatzeko era ere. Normalean kordeletan edota hautsean saltzen da, kordel bakoitzean 20 eta 100 piper artean egoten direlarik. Dena dela, sor-markadun produktu guztiek, benetako jatorrizko-izendapena dutela ziurtatzen duten etiketa.

## Sukaldaritzan

Scoville eskalan 4 zenbakia du piper honek eta, hortaz, ez da piperbeltza baino minagoa. Hala ere, azken honek baino zapore handiagoa du, eguzkitan denbora luzean lehortzen egon delako.
Oso aintzat hartua da sukaldaritzan, saltsak, barrubeteak eta abar prestatzeko. Adibidez, bixigarri ederra ematen dio Bakailaoa pil-pilean, Marmitakoa, Piperrada eta Axoari.
Era askotan merkaturatzen da, piper lehortu osoaz gain, hala nola, xehatua, purean, kontserban, oliba oliotan, ozpinetan eta abar. Azken urteotan, hainbat produktutan ere aurki daiteke, hala nola, gatzean, patean, txokolatean, ziapean, ketxupan edo ardotan.

## Ikus gainera

* Angeluko piperra
* Ibarrako pipermina
* Gernikako piperra
* Pikilloko piperra

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Ezpeletako piperraren sor-marka
* (Frantsesez) Ezpeletako piperraren ezaugarriak www.inao.gouv.fr webgunean
* "Ezpeletako Biperra" artikulua Euskonews webgunean.
* Datuak: Q1538429
* Multimedia: Espelette pepper / Q1538429
# Ezpeletako herriko etxea

Ezpeletako herriko etxea Lapurdiko Ezpeleta udalerrian dagoen udalaren egoitza da. Ezpeletako gazteluaren eraikinean dago.

## Ikus gainera

* Ezpeletako gaztelua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12257733