# Umore britainiar

Britainiarrak ezagunak dira beren umore bereziarengatik. Umore britainiarrak (British humour) edo umore ingelesak (English humour) satira-elementu indartsua du, eguneroko bizitzaren zentzugabekeriari zuzendua. Baliabide errepikakor batzuen artean daude sarkasmoa, ton–in-cheek, banterra ('torreo'), irainaren komedia, autoinfrabalorazioa, tabu gaiak, hitz jokoak, intsinuazioak, umore adimenduna eta britainiar klaseen sistema.
Gorputz adierazkortasun gutxi edo batere ez dute izaten. Batzuetan, umore britainiarra emozioak lurperatzeko modu xelebretzat hartzen da, beste kultura batzuen ikuspegitik oso atsegina ez dirudien moduan. Txisteak dira umore mota horren muina, eta era guztietako gaiak ukitzen dira, ia bat ere ez dago mugetatik kanpo. Hala ere, gai eztabaidagarrietan sotiltasunik ez izatea bihozgabetzat hartzen da. Britainia Handiko sitcoms (komedia-serieak) asko ezagunak bihurtu dira nazioartean, eta kultura britainiarraren ordezkari dira nazioarteko publikoarentzat.

## Gaiak

Hona hemen XX. mendearen amaierako umore britainiarraren zenbait gai, adibide eta guzti:

### Intsinuazioa

Britainiar umorearen intsinuazioa nabaria da literaturan Beowulf eta Chaucerretik, eta gai hori ohikoa da Britainia Handiko herri-kantu askotan. William Shakespearek askotan erabili zituen insinuazioak bere komedietan, baina maiz beste lanetan ere aurkitzen dira, Hamleten, V. eszenako 4. ekitaldian esaterako:
   Gizon gazteek ez dute egingo Cock ez bada etortzen, haiek dira errudunak.
Berrezarkuntzako komedia ezaguna da, bai intsinuazioengatik, bai sexu-esplizitazioagatik, bai Karlos II.a Ingalaterrako eta Eskoziakoak (1660-1685) berak bai bere gorteko espiritu aristokratiko libertinoak bultzatutako ezaugarria.
Garai viktoriarrean, burlesko antzerkiak sexualitatea eta umorea konbinatu zituen bere ekitaldietan. XIX. mendearen amaieran, Punch bezalako aldizkariak asko saltzen hasi ziren eta intsinuazioak agertu ziren marrazki bizidunetan eta artikuluetan.
1930eko hamarkadaren hasieran, marrazki bizidunen estilora hedatu ziren postal ausartak (Donald McGill-ek marraztutakoak bezalakoak), eta puntu gorenean urtean 16 milioi postal pikante saldu ziren. Sarritan lizunak izaten ziren, intsinuazioekin eta zentzu bikoitzarekin, eta pertsonaia estereotipatuak aurkezten zituzten, hala nola bikarioak, dama handiak eta senar engainatuak, Carry On-en filmen ildo berean. Komedia-estilo hori ohikoa zen music hall-ean eta George Formby (Jr.)-ren komedia-musikan. Musik Hall-eko komediante askok eta wartime gang-eko showek irratian lan egin zuten Bigarren Mundu Gerraren ondoren, eta Round the Horneko Julian eta Sandy bezalako pertsonaiek intsinuazio handiak erabili zituzten. Intsinuazioa XX. mendearen amaierako film eta telesail britainiarretan ere agertzen da neurri handi batean. Carry On telesaila lizunkeria eta intsinuazioetan oinarritu zen neurri handi batean, eta The Two Ronnies-en sketch asko antzeko lerro batean daude. Benny Hillek xalotasun gutxirekin pertsonifikatu zituen insinuazioak, eta Monty Python-en Nudge Nudge (bultzatu, bultzatu) sketchak iseka egiten zion intsinuazio horren zentzugabekeriari.
XX. mendearen amaieran, kutsu handiagoa hartu zuen umore sexualak, Not the Nine O'Clock News eta Blackadder filmetan bezala; Bottom eta Viz-ek, berriz, joera lizunenari eutsi zioten. Komedia britainiar garaikidean, Julian Clary intsinuazioen erabiltzaile emankor baten adibidea da.

### Satira

Establezimenduko kideekiko eta agintariekiko errespetu falta, honelaxe sailkatua:
* Beyond the Fringe, aldizkari eszenikoa (1960-1966).
* That Was the Week That Was (TW3), gaueko telebistako satira BBC2-n (1962-1966).
* Private Eye, aldizkari satirikoa (1961).
* Not the Nine O'Clock News, sketch satirikoen saioa, Rowan Atkinson, Griff Rhys Jones, Pamela Stephenson eta Mel Smith-en ibilbideak BBC2n (1979-1982) egiteagatik ezaguna.
* Yes Minister (Bai, ministroa), BBCko egoera politikoari buruzko komedia (1980-1988).
* Spitting Image, telebistako txotxongilo-komedia, famatuak eta boteretsuak satirizatuta ITVn (1984-1996). Britbox-eneman zuten berriro (2020-).
* Drop the Dead Donkey, Channel 4ko egoera-komedia, asteroko ekitaldiak satirizatzen zituen transmisioaren inguruan grabatua (1990-1998).
* Have I Got News for You, panel satirikoko joko bat, jatorriz BBC2n, gero BBCn (1990).
* The Day Today, laurogeita hamar telebista-satira (1994).
* Brass Eye, audientzia handieneko ordutegiko saio alternatiboa Channel 4an (1997-2001).
* The Armando Iannucci Shows, telebista satirikoko saioa 4. kanalean (2001).
* The Thick of It, egoera politiko satirikoko komedia (2005-2012).
* Mock the Week, uneko gaiei buruzko panel satirikoen jokoa BBC2n. (2005–).
* Time Trumpet, Noughties-en telebistako satira (2006).
* The Last Leg, Channel 4 (2012)

### Absurdoa

Zentzugabea eta surrealista, honelaxe sailkatua:
* The Goon Show, BBC Home Service-ren irrati-saio surrealista (1951-1960).
* Bus Driver's Prayer/ Driver's Prayer busa
* Bonzo Dog Doo Dah Band, 1920ko hamarkadako musikan inspiratutako abestiak eta rock komikoko abestiak (1962) interpretatzen dituen musika-taldea.
* The Magic Roundabout, Frantziako haurren karikatura baten parodia bikoiztua, jarraitzaileek gurtu zutena (1964-1971).
* Q... de Spike Milliga, sketchen aurkezpena eta Monty Pythonentzako zuzeneko inspirazioa BBC2n (1969-1982).
* Monty Python, komedia-konpainia, moralejarik gabeko sketchak egiteagatik ezaguna (1969-1983).
* I'm Sorry I Haven't a Clue, joko bitxiak dituen irrati-paneleko jokoa, bereziki Mornington Crescent eta One Song to the Tune of Another BBC Radio 4n (1974).
* La Guía del autoestopista galáctico/ Autoestopista galaktikoaren gida, irrati, liburu, telebista eta film (1978) gisa.
* Count Duckula, marrazki bizidunen saioa IATn (1988-1993).
* Red Dwarf, zientzia-fikziozko egoera-komedia BBC 2 eta Daven (1988–1999, 2009, 2012–)
* Brittas Empire, Chris Barrieren egoera-komedia, BBCko zuzendari gogaikarri bati buruzko aisialdi-zentro batean girotua (1991-1997).
* The Smell of Reeves and Mortimer, BBCko (1993-1995) komediaren genero surrealistako sketch eta kantuen saioa.
* Shooting Stars, itxuraz araurik gabeko panel-jokoen programa BBC2n (1993-2011).
* Big Train, egoera zentzugabeak dituzten sketchen ikuskizuna, BBC2ko estilo errealista eta espresiorik gabean interpretatua (1998-2002).
* The Mighty Boosh, pop kulturaren inkongruentziak eta erreferentziak dituen fantasia komikoa (1998).
* The League of Gentlemen, fikziozko iparraldeko herri bateko biztanle xelebreei buruzko egoera-komedia, Royston Vasey, BBC2 (1999-2002, 2017). Makabroa ere bada.
* Black Books, liburu-denda baten jabeari buruzko egoera-komedia, elementu surrealistekin lurrindua eta zentzurik gabea Channel 4an (2000-2004).
* The Armando Iannucci Shows, surrealismoa erabiltzen duen komedia-sketchen saioa (2001).
* Green Wing, egoera esperimentaleko komedia, surrealismoa, kamera-lan azeleratua / desazeleratua eta ametsetako sekuentzia etnikoak erabiltzen dituena Channel 4an (2004-2007).

### Umore beltza edo makabroa

Seriotasunez landu ohi diren gaiak eta gertaerak umorez edo satirikoki tratatzen dira. Honelaxe sailkatzen dira:
* Nighty Night, edertasun-terapeuta soziopata bati buruzko telesaila. Senarra hil egin dela sinetsarazten du, auzoko ezgaituaren senarrari lapurreta egiteko.
* Jam, musika girotuko soinu-banda duten telebistako sketchen komedia larria.
* Darkplace de Garth Marengh, Naturaz gaindiko gaiei buruzko beldurrezko komedia da, eta 1980ko hamarkadan ospitale batean girotuta dago.
* Murder Most Horrid telesailean, Dawn Frenchek hiltzaileak eta biktimak interpretatzen ditu.
* Snuff Box, borrero bati buruzko sketch-programa (Matt Berry) eta haren laguntzaileari (Rich Fulcher). Txantxak egiten dituzte edo alaitasunez hitz egiten dute gizonak urkatzen dituzten bitartean.
* Death at a Funeral, 2007ko komedia beltzeko filma.
* Kind Hearts and Coronets, herentziazko jarrera batera bidean hiltzen duen gizon bati buruzko filma. Alec Guinness du protagonista paper askotan.
* Four Lions, gizarte britainiarrean terrorista jihadistak satirizatzen dituen 2010eko filma.
* Inside No. 9, komedia beltza, antologia dramatikoko seriea (2014-).

### Surrealista eta kaotikoa

* Vic Reeves Big Night Out (1990 eta 1991), telebistaren lehen urteetan nagusi izan ziren, baina 1990eko hamarkadaren hasieran, zoritxarrez, erortzen ari ziren barietate-programen parodia.
* Bottom (1991-1995) bere umore kaotikoarengatik eta pailazo bortitzengatik nabarmentzen da.
* The Young Ones (1982-1984), elkarrekin bizi diren lau ikasleri buruzko komedia britainiarra. Egoera-komedien estilo tradizionala pailazo bortitzekin, non sequitur argumentu-birekin eta surrealismoarekin konbinatzen zuen.

### Eguneroko bizitzari dagokion umorea

Umorea ez da nahitaez begi-bistakoa parte-hartzaileentzat, eguneroko bizitzari atxekitakoa, honako hauetan ikusten da:
* Gavin & Stacey
* Benidorm
* Father Ted
* Only Fools and Horses
* Hancock's Half Hour
* Till Death Us Do Part
* Steptoe and Son
* Porridge
* Human Remains
* I'm Alan Partridge
* The Office
* The Royle Family
* Spaced, Londresen bizi diren hogei urteko bi gazteren eguneroko bizitza eta drama emozional errealistak erakusten dituen egoera-komedia; komedia surrealista eta zentzugabearen alderdiak ere biltzen ditu.
* Peep Show
* The Fall and Rise of Reginald Perrin
* One Foot in the Grave
* Monkey Dust
* IT Crowd
* The Inbetweeners
* The Vicar of Dibley
* Carl Gilesen marrazki bizidunak
* Goodness Gracious Me eta The Kumars at No 42, telebista saioa familia indiar batekin, Sanjeev Bhaskar eta Meera Syal protagonista direla.
* Come Dine with Me, errealitateko sukaldaritza-programa. Sukaldari xelebreak eta haien gonbidatuei sarritan iseka egiten die Dave Lamb kontalariak.
* Citizen Khan, Birminghameko Asiako familia britainiar bati buruzko egoera-komedia.
* Uncle (telesaila), Nick Helm komediantea eta aktorea protagonista dituela
* Friday Night Dinner, Shabata ospatzen ari den familia judu bati buruzko egoera-komedia.
* Michael McIntyre

### Helduak eta haurrak

Guraso/maisu-maistren eta seme-alaben arteko 'gerra':
* The Beano eta The Dandy, DC Thomson argitaletxearen komikiak
* Just William, Richmal Cromptonen liburuak
* Geoffrey Willansen Molesworth-en liburuak eta Ronald Searle-k irudiztatuak
* St Trinian-en liburuak eta filmak ere Ronald Searle-k sortu zituen.
* Harry Enfield & Chumseko Kevin eta Perry
* My Family, telebista britainiarreko telesaila
* Outnumbered, telebista britainiarreko seriea
* The Fast Show, aita oso lehiakorra
* Uncle/Osaba (telesaila), Nick Helm komediantea eta aktorea protagonista dela

### Britainiar klase-sistema

Britainiar klase-sistema, batez ere pertsonaien arteko klase-tentsioak; klase ertain/altuetako kide harro edo ergelak, edo lotsagarri lotsagabeak diren gizarte-eskalatzaileak, honelaxe sailkatuak:
* Jeeves eta Wooster, PG Wodehouse-ren liburuak (geroago Fry eta Lauriek interpretatuak)
* Dad's Army, komedia-telebista
* Rising Damp, komedia-telebistako seriea
* Fawlty Towers, komedia-telebistako seriea
* Keeping Up Appearances, komedia-telebistako seriea
* You Rang, M'Lord?, komedia-telebistako seriea
* Erabat zoragarriak, telebistarako komedia-seriea
* To the Manor Born, komedia-telebistako seriea
* Blackadder, komedia-telebistako seriea
* The New Statesman, komedia politikoko telebista-seriea
* Bai ministroa, komedia politikoko telesaila
* Red Dwarf, eleberriak eta zientzia-fikziozko telebistako serieak
* The Fast Show, bereziki Ted & Ralph eta The 13th Duke of Wymbourne sketchak
* Are You Being Served, saltoki handietako komedia-telesaila
* Sketch Upper Class Twit of the Year de Monty Python
Gainera, komedia-serie batzuek langile-klaseko familia edo taldeak dituzte ardatz, hala nola:
* Two Pints of Lager and a Packet of Crisps, egoera-komedia
* The Royle Family, egoera-komedia
* Four Yorkshiremen eta Monty Pythonen Working-class playwright sketchak

### Kanaila maitea

Pikaro apaingarria, langile-klase txiroa sarritan, 'sistema menderatzen' eta bere burua hobetzen saiatuz, honela tipifikatua:
* Arthur Daley Minder lanean
* The Andy Capp, Reginald Smythe enpresak sortutako marrazki bizidunen zerrenda
* The Likely Lads, telesaila
* Steptoe and Son, komedia-telebistako seriea
* Rising Damp, egoera-komediako telesaila
* Irekita, ordu guztietan, egoera-komediako telesaila
* Only Fools and Horses, komedia-telebista (1981-2003), David Jason protagonista duena Del Trotter rolean.
* The Flashman Papers, liburuak
* Alan B'stard The New Statesman telebista-seriean
* Normandiako jakinduria
* Olo-janak, komedia-telebista
* Blackadder, komedia-telebistako seriea
* Red Dwarf, eleberriak eta zientzia-fikziozko telebistako serieak
* Liburu beltzak, komedia-telebistako seriea 4. kanalean
* The Fast Show, bereziki Chris the Crafty Cockneyren sketch-a
* Tartekatuak
* Billy Connolly, komediantea eta aktorea

### Lotsa gizartearen ezgaitasunagatik

Ezgaitasun sozialaren lotsa, honelaxe tipifikatua:
* Mr. BeanRowan Atkinson du protagonista komedia-serie honek.
* The Office, komedia-telebistako seriea, Ricky Gervais protagonista duena
* Some Mothers Do 'Ave 'Em, Michael Crawford protagonista duen komedia-seriea
* Alan Partridge, komedia-telebista, Steve Coogan protagonista duena
* Count Arthur Strong, irrati-programa
* Gehigarriak
* One Foot In The Graves, komedia-telebista, 1990-2000
* Peep Show, telesaila
* Miranda, 2009ko BBC tv-ren komedia-seriea, Miranda Hart protagonista duena.
* The Inbetweeners, Channel 4ko komedia-seriea. Batez besteko nerabe-talde batentzako seigarren ikasturteko azken urteak zehazten ditu.
* Citizen Khan, Birminghameko familia britainiar bati buruzko egoera-komedia
* Derek
* Uncle (osaba), Nick Helm komediante eta aktorea protagonista

### Arraza- eta eskualde-estereotipoak

An Englishman, an Irishman and a Scotsman txiste-formatua («Bazen behin ingeles bat, irlandar bat eta eskoziar bat...») ohikoa da kultura askotan, eta maiz erabiltzen da ingelesez, nazionalitate-aldaketa barne, beste estereotipo batzuk aprobetxatzeko. Estereotipo horiek atseginak dira, eta txiste horiek ez lirateke xenofobotzat hartuko. Horrelako estereotipo maitekorrak ere 'Allo' Allo! Bigarren Mundu Gerran Frantzian girotuta egon arren, eta berariaz neurriz kanpoko azentuekin egina, estereotipo britainiarrez eta atzerritarrez burla egiten zuen saioa. Erresuma Batuko eskualde-estereotipo askotan ere aplikatzen da hori. Eskualdeko azentua eta dialektoa Hancocken Half Hour, Auf Wiedersehen, Pet eta Red Dwarf saioetan erabiltzen dira, azentu horiek karakterizazio azkarra eta seinale sozialak ematen baitituzte.
Arrazismoa umore britainiarraren parte zen arren, gaizki ikusia dago eta Bernard Manning eta Jim Davidson bezalako ekitaldiak barregarri uzten dituzte. 1970az geroztik, komedia arrazista britainiar gehiena arrazismoa kritikatzera bideratuta dago, hura sustatzera baino gehiago. Love Thy Neighbor eta Till Death Us Do Part izan ziren gai horiek landu zituzten Erresuma Batua etorkinen etorrerarekin akordioa lortzen ari zenean. Fawlty Towersek Manuel zerbitzari espainiarraren tratu txarra aurkeztu zuen, baina pertsonaia nagusiaren intolerantzia zen helburua. The Young Ones-ek arraza-bereizkerian parte hartzen zuen polizia-ofizial bat (eguzkitako betaurrekoak zituena) aurkezten zuen, gizakia zuria zela eta eskularru ilunekoa. Geroago, The Fast Show-ek iseka egin zien beste arraza batzuetako pertsonei, bereziki Chanel 9ko sketchei, eta Banzaik gameshows japoniarrak imitatu zituen, indarkeria, sexua eta absurdoa neurriz gaineko zentzua dutenak. Goodness Gracious Me filmak buelta eman zien 'Going for an English' bezalako sketchetako estereotipoei, eta egunkari baten prezioa eztabaidatu zuen, merkeagoa lortu guran. The Goodies saioko atal batean, Hegoafrikako biztanle beltz guztiak ateratzen ziren apartheidetik ihes egiteko, eta afrikanerrak inork zapaldu ezinik uzten zituzten; aldiz, altueran oinarritutako bereizkeria-sistema bat hasi zuten, garaiera txikiko pertsonei zuzendua, 'apart-height' gisa etiketatuta ('altuera- apartheid', hitz-jokoa).

### Bullying-a eta sarkasmoa

Bullyinga eta sarkasmo larriak, nahiz eta bullya ('jazartzailea') normalean biktima baino okerrago egon, honelaxe sailkatzen dira:
* On the Buses, Arthurrek bully egiten dio emazteari, Oliveri, eta Jack eta Stan Blakey nagusiari.
* Blackadder, Edmund Blackadder Baldrick lankideari
* The Young Ones, komedia-telebistako seriea
* Fawlty Towers, Basil Fawlty Manuel zerbitzariari
* The New Statesman, parlamentari kontserbadore bat satirizatzen.
* The Thick of It, Tony Blairren goraldian nagusi zen biraketaren kultura satirizatzen
* Never Mind the Buzzcocks, musikan oinarritutako panel satirikoaren ikuskizuna
* Mock The Week, albisteetan oinarritutako panel satirikoko saioa
* Black Books. Bernard Blackek Manny laguntzaileari eraso egin dio.
* Bottom; probokazio gutxirekin edo batere probokaziorik gabe eraso dio Richiek Eddieri, eta hori Eddieren errepresalia bortitz (askotan ia hilgarria) batean gertatzen da.
* The Ricky Gervais Show, Stephen Merchant eta Ricky Gervais barre egiten ari dira Karl Pilkingtonen bizitzaren ikuspegi bakarraz.

### Estereotipoen parodiak

Estereotipo britainiarrei iseka egitea ere ohikoa da. Hauxeek dira estereotipo horiek:
* Beyond the Fringe
* That Was the Week That Was (TW3), gaueko telebista-satira
* Little Britain
* The Fast Show
* Young Ones
* Harry Enfield-en telebista-saioa
* French eta Saunders
* The Day Today
* Brass Eye
* Citizen Smith-ek ezkerreko anarkista atsekabearen parodia egin zuen
* Mind Your Language, 1970eko hamarkadaren bukaerako egoera-komedia
* Goodness Gracious Me
* Monkey Dust
* Blackadder
* Phoneshop
* Monty Python
* Hale and Pace
* Ali G
* Citizen Khan, Birminghameko Asiako familia britainiar bati buruzko egoera-komedia.

### Eszentrikoarekiko tolerantzia eta afektua

Eszentrikoarekiko tolerantzia eta afektua, batez ere asmamenarekin konbinatzen denean.
* Heath Robinsonen marrazki biziduna
* Branestawm irakaslearen liburuak
* Wallace eta Gromit animazioak
* The Fall and Rise of Reginald Perrin, Leonard Rossiter protagonista duen sitcoma
* Morecambe and Wise, Eric Morecambe eta Ernie Wise protagonista dituen komedia ikuskizuna
* Last of the Summer Wine, munduko telesail luzeena (1973-2010)
* A Bit of Fry and Laurie, Stephen Fry eta Hugh Laurie-k idatzitako eta protagonista dituen sketch ikuskizuna hizkuntzaren erabilera eszentriko eta asmatzailearengatik nabarmena da.
* The Vicar of Dibley, Dawn French-ek eliztarrak arketipikoki eszentrikoak eta zoroak diren bikario bat antzezten duen komedia bat.
* QI edo Quite Interesting, nahiko interesgarria izateagatik puntuak ematen diren eta ohiko uste okerrengatik puntuak kentzen diren panel joko bat
* The Fast Show, bereziki Rowley Birkin QC krokisa

### Txantxa eta txantxa astunak

Normalean, telebistarako, txantxa astuna egiten zaio ustekabean filmatutako pertsona bati, ezkutuan filmatzen den bitartean.
* Candid Camera
* Beadle's About
* Game for a Laugh
* Trigger Happy TV
* Balls of Steel

## Erreferentziak

* ↑ British humour 'dictated by genetics' By Andy Bloxham, Daily Telegraph, 10 Mar 2008. Accessed August 2011
* ↑ What are you laughing at? Simon Pegg The Guardian, 10 February 2007. Accessed August 2011
* ↑ The Funny Side of the United Kingdom: Analysing British Humour with Special Regard to John Cleese and His Work Page 5 Theo Tebbe, Publisher GRIN Verlag, 2008 ISBN 3-640-17217-5. Accessed August 2011
* ↑ Black Humour in British Advertisement By Claudia Felsch, Publisher GRIN Verlag, 2007 ISBN 3-638-79675-2. Accessed August 2011

## Bibliografia

* Sutton, David.' A chorus of raspberries: British film comedy 1929–1939. Exeter: University of Exeter Press, (2000) ISBN 0-85989-603-X
* Alexander, Richard. Humour in English Volume 13 of Language in Performance, Publisher Gunter Verlag, 1997 ISBN 3-8233-4936-8 Google books Accessed August 2011

## Ikus, gainera

* Ironia
* Komedia

## Kanpo estekak

* Umore britainiar, eskuragarri Gutenberg proiektuan.
* "British Humour" Sketch from "Waldorf And Sauron's Extremely Serious Circus," Txantiloi:Sic Podcast #2, 2009
* Datuak: Q918570