OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Erradiazio bidezko pozoitze

Erradiazio bidezko pozoitzea edota gehiegizko erradiazio sindromea, erradiazio ionizatzaile kopuru handiegiak jasotzeak osasunean eragiten duen kalte multzoa da.
Gehienetan, izendapena erabiltzen da denbora labur batez erradiazio dosi handia jasotzean eragindako kalteak adierazteko. Erradiazio bidezko pozoitzearen sintoma asko erradiazio ionizatzaileak zelula-banaketa hondatzen duenean agertzen dira. Eragin hori bereziki zaharberritze tasa handia duten zelulek jasaten dute, alegia, ohiko baldintzetan azkar zaharberritzen diren zelulak, adibidez, digestio-aparatuko barnealdea edota hezur-muineko zelula hematopoikoak.
Erradiazio bidezko pozoitzea jasan duten pertsonek honako sintomak izan ohi dituzte: ile galera, beherakoa, nekea, botagurea, konorte-galera, larruazal erreketak, eta dosi handietan, berehalako heriotza.
Erradiazioa jasatearen ondorioak leuzemia eta mota orotako minbiziak izaten dira. Erradiazioak zelula-banaketa eragozteko duen gaitasuna minbiziaren aurkako tratamenduan ere erabiltzen da, erradioterapian kasu.

## Ikus gainera

* Irradiazio akutuaren sindromea
* Kritikotasun istripu

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1087405
# Erradiazio ionizatzaile

Erradiazio ionizatzailea, materia ionizatzeko adina energia duten erradiazioak dira, atomoari lotutako elektroiak banatzean. Atomo batzuek, era naturalean nahiz artifizialki desegitean, erradiazio ionizatzailea igortzen dute. Bada, energia hori uhin elektromagnetikoen bidez (gamma izpiak edo X izpiak) edo partikulen bidez (neutroiak, alfa partikulak edo beta partikulak) zabaltzen da.
Erradiazio horrek eta materiak elkarri eragiten diote, eta elkarreragin horren ondorioz ioiak sortzen dira, zuzenean nahiz zeharka.

## Ikus, gainera

* Kritikotasun istripu
* Deabruaren nukleoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q186161
* Multimedia: Ionizing radiation / Q186161
# Erradiazio adaptatibo

Biologia ebolutiboan, erradiazio adaptatiboa organismoen dibertsifikazio azkarra eragiten duen prozesu bat da, jatorrizko espezie batetik hasita askotariko forma anitz ematen dituena. Ingurumenean baliabide berriak eskuragarri geratzen direnean, desafio berriak sortzen direnean edo txoko ekologiko berriak agertzen direnean. Erradiazio adaptatiboaren ondorioz, arbaso bakar batetik, espeziazio bidez, ezaugarri morfologiko eta fisiologiko desberdinak dituzten espezie ugari sortzen dira.
Fenomeno honen adibiderik ezagunenetakoa Darwinen txontak dira. Paisaia zatikatuek kokapen ona dira erradiazio adaptatiboa gerta dadin. Elkarri lotuta ez dauden baina hurbil dauden paisaien desberdintasun geografikoek, esaterako artxipelagoen kasuan, dibertsifikazioa sustatzen dute. Darwinen txontek elkarren artean dituzten desberdintasunak Galapago uharteetako paisaia zatikatuaren ondorio direla uste da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q216818
* Multimedia: Adaptive radiation / Q216818
# Erradikal aske

Erradikal askeak elektroi-bikoterik gabeko atomo, molekula edo ioiak dira, oso erreaktiboak direnak, erraz konbinatzen baitira beste atomo edo molekulekin.
Behar duten egonkortasuna eskuratzeko, erradikal askeek egonkortasuna duten beste molekulei elektroi bat lapurtzen diete. Horrek ezegonkortzen ditu molekula horiek, erradikal aske bihurtuz, molekulen arteko kate-erreakzioa agertuz, maila fisiologikoan zelulak nabarmen kaltetzen dituena.
Erradikal askeek zeregin garrantzitsua burutzen duten hainbat prozesutan: errekuntzan, atmosferako kimikan, polimerizazioan, plasmako kimikan, biokimikan eta fisiologian, etab. Bizidunengan erradikal askeak oxigenoaren bitartez sortzen dira, eta zelulak kaltetzen dituzte.
Erradikal askeak atomoaren eskuinaldeko puntu baten bitartez irudikatzen dira, bikoterik gabeko elektroia adierazteko. Esaterako, kloro molekularra kitzikatuz oso erreaktiboak diren bi erradikal aske atomikoak sortzen dira:
    Cl$_2$ + hν → 2 Cl·

## Erradikal askeen ekoizpena bizidunengan

Bizidunek oxigenoa behar dute arnasketa prozesuetarako, baina oxigeno horrek erradikal askeen ekoizpena eragiten du. Erradikal horiek ezegonkorrak direnez, zelulak kaltetzen dituzten kate-erreakzioak eragiten dituzte, zelulen zahartzea eta suntsipena dakartenak.
Bi mailatan jarduten dute erradikal askeek zelulen gain:
* mintz zelularraren lipidoak eta proteinak desegonkortzen dituzte, zelula mintza kaltetuz. Honen ondorioz, zelulak ezin du garatu bere ingurunearekin duen harremana
* zelularen DNA-ri eraso egiten diote, geneek daramaten informazio genetikoari eraginez.
Oxigenoaz gain, beste eragile batzuek erradikal askeen ekoizpena errazten dute: kutsadura, tabakismoa, eguzki-izpiak, estresa eta koipeen gehiegizko kontsumoa, besteak beste.
Antioxidatzaileak erradikal askeen kopurua murrizten duten substantziak dira. Substantzia hauek erradikal askeek behar dituzten elektroiak askatzen dituzte, molekula horiek molekula egonkorrak bihurtuz; horrela, zelularen zahartze-prozesua ekiditen dute. Antioxidatzaile nagusiak gorputzean dauden entzimak dira eta dietaren bitartez hartutako bitamina batzuk ere (C bitamina eta E bitamina, batez ere).

## Kanpo estekak

* Marrubiak garaile
* Datuak: Q185056
* Multimedia: Radicals / Q185056
# Erradiazio termikoaren Kirchhoffen legea

Termodinamikan, erradiazio termikoaren Kirchhoffen legea objektu beroetan igorpena eta xurgatzea parekatzen dituen izaera orokorreko teorema bat da. Gustav Kirchhoffek proposatu zuen 1859an oreka termodinamikoaren kontsiderazio orokorren ondorioz.
Kirchhoffen legeak honakoa dio: Gorputz edo azalera bat bere inguruarekin oreka termodinamikoan baldin badago, bere igortzetasuna bere xurgatzetasunaren baliokidea da (α = ε).
Kirchhoffen legearen honako korolarioak daude:
* Lege hau honela labur daiteke: islatzaile txar bat igortzaile on bat da, eta islatzaile on bat igortzaile txar bat da.
* Igortzetasuna ezin daiteke 1 baino gehiago izan (ε < = 1), hau ezinezkoa bait da, energiaren kontserbazioaren ondorioz, eta, beraz, oreka egoeran, ez da posible termikoki gorputz beltz batek baino energia gehiago igortzea.

## Ikus, gainera

* Erradiazio termiko

## Kanpo estekak

* Datuak: Q911035
# Erradikal (argipena)

Erradikal hitzak erabilera zenbait ditu:
* kimikan, erradikal askea;
* politikan, erradikalismoa;
* Euskal Rock Erradikala, 1980ko hamarkadan Euskal herrian sortutako musika-joera.
# Elchweiler

Elchweiler Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, [[Birkenfeld (barrutia)|Birkenfeld]] barrutian. 2014an 97 biztanle zituen 2,15 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q563966
* Multimedia: Elchweiler / Q563966
# Elcho gaztelua

Elcho gaztelua (ingelesez: Elcho Castle) Eskoziako Perth eta Kinross eskualdean dagoen gaztelu bat da, Perth hiritik sei kilometro hego-ekialdera. A mailako eraikina izendaturik dago.

## Historia

1560an Tayu ibaiaren ertzean eraiki zuten Elcho dorretxea, aurrez bazen beste eraikin baten gainean. Wemyss familiak jaso zuen eta oraindik beren eskutan jarraitzen du, baina azken 200 urtetan ez da inor bizi izan bertan.
Usategia ere XVI mendekoa da.

## Iruditegia

* Usategia.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Historic Scotlanden webgunea
* Datuak: Q2049209
* Multimedia: Elcho Castle / Q2049209
# Eldakar Arnorrekoa

Eldakar Arnorrekoa, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da, eta, bere istorio laburra, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Dunadan bat da, Valandilen semea eta Arnorreko laugarren erregea Eguzkiaren Hirugarren Aroko 249. urtetik aurrera. Bere izena quenyazkoa da, eta "errege elfoa" bezala itzul daiteke.
Eguzkiaren Hirugarren Aroko 87. urtean jaio zen Annuminasen, eta bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 249. urtean, Arnor, 339. urtean hil zen arte gobernatuz, laurogeitamar urteko erregealdia izan zuelarik. Eldakar, tronua bere seme nagusiari utzi eta bakean hiltzera erretiratzeko numenortar ohitura alde batera utzi zuen lehen erregea izan zen. Bere oinordekoa, bere seme Arantar izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2528864
# Elcho (Wisconsin)

Elcho Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Langlade konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. 1.168 biztanle ditu, 75,2 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Langlade konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3710357
# Elda

Elda Valentziako Erkidegoko udalerria da, Vinalopó Mitjà eskualdean eta Alacanteko probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 55.168 biztanle zituen. Eskualdeko hiriburua da eta Petrerrekin batera 90.000 bat biztanleko konurbazioa sortzen du.

## Hizkuntzak

XVIII. mendea arte herriko tokiko hizkuntza katalana izan zen arren, geroago apurka-apurka galduz joan zen eta espainieraren uharte linguistikoa bihurtu zen. XX. mendean zehar Espainiatik (batez ere Gaztela-Mantxatik eta Murtziatik jende asko joan zen Eldara bizitzera. Gaur egun, hala ere, populazioaren zati inportante batek valentzieraz hitz egiten daki, inguruko herrietan jatorria izateagatik, Petrer katalan hiztunarekiko harremanengatik eta irakaskuntza dela medio.

## Historia

Jakue I.a Aragoikoak kendu zien hiria arabiarrei 1265. urtean.

## Ekonomia

Munta handikoa da bertako zapatagintza.

## Ikus, gainera

* Alacanteko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q608985
* Multimedia: Elda / Q608985

## Erreferentziak

* ↑ Eldan valentziera gorantz, Vivir en Elda aldizkariaren 315. edizioa, 2003ko abendua.
# Eldakar

Eldakar, Tolkienen legendarium ospetsuan, Gondorreko hogeitabatgarren erregea da. Valakar eta Vidumaviren semea da, Iparraldeko Gizakien printzesa bat, Rhovanioneko Erresumakoa.
Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1255. urtean jaio zen, Rhovanionen. Bere izena quenyazkoa da, eta "Errege Elfoa" bezala itzul daiteke. Bere amak, Vinitharya izena eman zion, eta hala ezagutua izan zen Gondorreko tronura iritsi zen arte, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1432an.
Bere aitaren erregealdiaren amaieran, eta Eldakarrek nahastutako odola izatearen ondorioz, Gondor hegoaldeko nobleek, Senideen Arteko Borroka bezala ezagutu zena hasi zuten. Tronua hartu eta gutxira, Itsasontzietako Kapitaina zen Kastamir buru zuten nobleei aurre egin behar izan zien, Minas Anor eta Osgiliathen jasanez. Baina, 1437an, tronutik kendua da, eta Rhovanionera ihes egitea beste erremediorik ez zitzaion geratu, geratzen zitzaizion soldaduekin.
Kastamirrek hartu zuen Gondorreko tronua, baina errege ona ez zela frogatu zuen. Ondorioz, Eldakar, Anorien eta Ithilieneko Feudoen matxinada baten buru izan zen, hauei, Kalenardhon eta Iparraldeko Gizakiak batu zitzaizkielarik, eta Kastamir garaitu zuen Eruiko gurutzeen guduan, hau hilez eta, errebeldeak, setiatua izan zen Pelargirren babestera behartuz. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1448an, errebeldeek oraindik itsas boterea zutenez, Pelargir utzi eta Unbarrera ihes egin zuten.
Eldakarrek hartu zuen boterea, eta Osgiliath eta Minas Tirith berreraiki zituen, eta erregealdi on bat izan zuen hurrengo 43 urteetan. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1490ean hil zen, 235 urte bizi izan ondoren, bere etsaiek emandako argudioen funtsik eza frogatu zuena, nortzuk, odol nahastua izateagatik Gizakien Erregeen maiestatea kaltetzen zen (Eraztunen Jauna, A eranskina). Bere oinordekoa, bere seme txiki Aldamir izan zen, bere seme nagusia zen Ornedil Osgiliathen hil baitzuten, Kastamirrek hiria hartu zuenean.
# Elco (Pennsylvania)

Elco Pennsylvaniako borough bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 323 biztanle zituen, 0,71 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Washington konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1131813
# Eldar

Eldar (elda hitzaren plurala) izarretako herria esan nahi duen quenyazko hitz bat da. Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den elfo herri bat da. Elfoen Martxa Handia abiatu zuten elfoei eman zitzaien izena da: Vanyar, Teleri eta Noldorrei, alegia (hitzak, jatorrian, elfo guztiak hartzen zituen arren).
Oromë valarrak euren jaiolekua izan zen Kuivienen uztera eta Amanera bidaiatzera gonbidatu zituen. Batzuk, Beleriandera iritsi aurretik desbideratu ziren, hauek, Nandor moduan ezagutu zirelarik. Behin Beleriandera iritsi ondoren, Ulmok Vanyarrak eta Noldorrak Amanerantz bultzatu zituen , Teleriak atzean utziz. Beranduago, Teleriek euren anaien bidea jarraitu zuten, eta, behin Amanera iristean, lehenik Tol Eressëan eta ondoren Alqualondën bizi izan ziren. Behin betiko Belerianden geratu ziren Teleriak, aldiz, Sindartzat hartuak izan ziren.
Vanyarrak Valinorren bizi izan ziren, Teleriak Eldamarren, eta Noldorrak, Feänorren zinaren ondorioz, berriz Erdialdeko Lurraldera joan ziren.
# Egon Klepsch

Egon Alfred Klepsch (Bodenbach, 1930eko urtarrilaren 30a - Koblentza, 2010eko irailaren 18a) alemaniar politikaria izan zen. Europako Parlamentuko lehendakaria izan zen 1992tik 1994ra.
Alemaniako Batasun Kristau-Demokrata alderdiko kidea izan zen. 1965etik 1980ra Bundestageko kide izan zen eta 1973tik 1994ra Europako Parlamentukoa. 1992tik 1994ra lehendakari-lanak egin zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61013
* Multimedia: Egon Klepsch / Q61013
# Egon von Fürstenberg

Eduard Egon Peter Paul Giovanni Prinz zu Fürstenberg (1946ko ekainaren 29a - 2004ko ekainaren 11) moda diseinatzaile alemaniarra izan zen.

## Biografia

Egon von Fürstenberg Lausanan jaio zen Suitzan eta Joan XXIII.a Aita Santuak bataiatu zuen. Eduard Egon Peter Paul Giovanni Prinz zu Fürstenberg —bataio-izena— Tassilo zu Fürstenberg (1903-1989) printzearen eta bere lehen emaztea, Clara Agnelli (1920an jaioa), Gianni Agnelli, Fiateko presidente ohiaren arreba zenaren seme nagusia izan zen.
Bere ahizpa Ira von Fürstenberg aktorea da, bere lehen ezkontzan Alfontso Hohenlohe-Langenburgoko printzearekin ezkondu zena, Marbella Hotel Klubaren sortzailea.

### Ezkontzak eta seme-alabak

1969ko uztailaren 16an Montfort-l'Amaury-n, Yvelines-en, Frantzian, Diane (Simone Michelle Halfin jaioa) belgikarrarekin ezkondu zen. Emazteak bere moda etxea ireki zuen. Bi seme-alaba izan zituzten:
* Alexander von Fürstenberg printzea (1970eko urtarrilaren 25a)
* Tatiana von Fürstenberg printzesa (1971ko otsailaren 16a).
1972an dibortziatu ziren. 1983an, Egon berriro ezkondu zen Mississippiko Lynn Marshall-erekin (1950 inguruan jaioa). Ez zuten seme-alabarik izan.

## Bizitza publikoa

Fürstenberg-ek Macy's-en hasi zuen bere ibilbidea arratsaldeko klaseak ematen Fashion Institute of Technology-n. Emakumeen arropa diseinatzen hasi zen, eta geroago lurrinak eta bestelako produktuak probatu zituen.
Fürstenbergek bi liburu idatzi zituen: The Power Look (Boterearen begirada), moda eta gustu onerako gida, eta The Power Look at Home: Decorating for Men (Boterearen begirada etxean: gizonentzako dekorazioa), etxerako liburua. Barne-diseinu enpresa bat sortu zuen 1981ean. Zachary Selig artistaren obrak biltzen zituen bere arte bildumak.
Egon von Fürstenberg Erromako Spallanzani ospitalean hil zen. New York Post egunkariaren arabera, Fürstenberg 1970eko hamarkadan hartutako C hepatitisak eragindako gibeleko minbiziak jota hil zen.

## Egon von Fürstenbergeren zuhaitz genealogikoaren laburpena

Zuhaitz genealogikoa :
Karl Emil Fürstenberg
Talita von Fürstenberg
Tassilo Fürstenberg
Alexandre von Fürstenberg
Maria Matilda Festetics de Tolna
Tassillo Egon Maximilian Prinz zu Fürstenberg
Egon von Fürstenberg
Edoardo Agnelli
Tatiana von Fürstenberg
Antonia Steinberg
Clara Agnelli
Virginia Bourbon del Monte :

## Kanpo estekak

* Datuak: Q117329
* Multimedia: Egon von Fürstenberg / Q117329
# Egon Pearson

Egon Sharpe Pearson (Hampstead, 1895eko abuztuaren 11 – Londres, 1980ko ekainaren 12) estatistikari nabarmen bat izan zen, Karl Pearson estatistikariaren semea. Bere aitaren ondorengoa izan zen University College London unibertsitatean, ikertzaile eta irakasle gisa. Bere aitak sortutako Biometrika aldizkariaren zuzendari ere izan zen. Ezaguna da 1933 urtean Jerzy Neymanekin batera frogatu zuen Neyman-Pearson lema izenekoa dela eta, hipotesi-froga estatistikoen optimotasunari buruzkoa.
# Egon Wellesz

Egon Joseph Wellesz (Viena, Austria, 1885eko urriaren 21a - Londres, Ingalaterra, 1974ko azaroaren 9a) austriar musikagilea eta musikologoa izan zen.

## Biografia

Bizantziar musikan aditu ospetsua zen. Musikologia ikasi zuen Guido Adlerrekin, eta konposizioa Schönbergekin. 1930-1938. urteetan Vienako unibertsitateko irakasle izan zen, eta 1939. urtetik aurrera, Oxfordeko unibertsitatekoa.
Schoenbergen hamabi tonutako konposizio-moldeak Welleszen lanetan eragina izan bazuen ere, tonalitatearen barruan lan egin zuen. Operak, balletak, bederatzi sinfonia, ganberako musika, eta eliz musika idatzi zituen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q213680
* Multimedia: Egon Wellesz / Q213680
# Egon Franke

Egon Johann Franke (Gleiwitz, 1935eko urriaren 23a - Turin, 2022ko martxoaren 30a) poloniar eskrimalaria izan zen, florete modalitatekoa.
Urrezko domina irabazi zuen 1964ko Olinpiar Jokoetan banakako proban. Gainera, zilarrezko domina irabazi zuen taldekako proban Joko Olinpiko horietan eta brontzezkoa 1968ko Jokoetan.
# Egon Krenz

Egon Rudi Ernst Krenz (1937ko martxoaren 19a) Ekialdeko Alemaniako politikari ohia da, 1989ko azken hilabeteetan Ekialdeko Alemaniako buruzagi komunista izan zena. Erich Honecker Alemaniako Batasuneko Alderdi Sozialistako agintari nagusiaren idazkari nagusia izan zen (SED). , baina Berlingo Harresia erori zenetik hilabete batzuetara bakarrik utzi behar izan zuen. "Ekialdeko Alemaniako azken diktadore" gisa deskribatu du.
Bere karreran zehar, Krenzek SEDen kargu garrantzitsuak izan zituen. Honeckerren diputatu izan zen 1984tik aurrera, 1989an erregimenaren aurkako protesten artean lortu zuen arte. Krenzek ez zuen arrakastarik izan erregimen komunistak boterearen gaineko atxikimenduari eutsi nahian, eta Berlingo Harresia erori zenetik aste batzuk igaro behar izan zuen. SED alderditik kanporatu zuten 1990eko urtarrilaren 21ean. 1990ean alemaniarrak berriro elkartu ondoren, sei urteko eta erdi kartzela zigorra ezarri zioten hilketa egiteagatik, erregimen komunistaren delituetan egiteagatik. Dierhagen herri txikira erretiratu zen Mecklenburg-Aurrepomerania-era 2003. urtearen amaieran espetxetik atera ondoren. Espetxetik irten zenetik Vladimir Putin-en alde agertu da.
* Datuak: Q2602
* Multimedia: Egon Krenz / Q2602
# Egon Zimmermann

Egon Zimmermann (Lech, Vorarlberg, 1939ko otsailaren 8a - ibidem, 2019ko abuztuaren 23a) austriar eskiatzailea izan zen. 1964ko Neguko Olinpiar Jokoan eski alpetarreko jaitsierako proban urrezko domina irabazi zuen. Gainera Munduko Txapelketan urrezko domina bat eta brontzeko domina bat irabazi zituen.
# Egongela

Egongela edo sala, egungo etxeetan, lasai egoteko, telebista ikusteko, irakurtzeko, eta abarretarako gela da.
Mendebaldean ohikoa da gela horretan sofa, aulkiak, mahaiak, apalategia, lanparak, alfonbrak, eta beste altzari izatea.
Etxeko aisiaren gela ere bada, non telebista, bideoa, DVDa... eta egun ordenagailua dagoenean.

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Egongela. .
* ↑ Home Decorating - The Living Room

## Kanpo estekak

* Datuak: Q475018
* Multimedia: Living rooms / Q475018
# Eskuzorro

Eskuzorroa eskuak estaltzeko eta babesteko erabiltzen den jantzia da. Eskularruen kasuan ez bezala, erpuruarentzat hatz-leku berezi bat dauka, eta gainerako hatz guztientzat, beste hatz-leku bat. Armaduretan era erabiltzen zuten, esku-babesaren azpian eskumuturra eta eskua babesteko.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009] eta [Laneko Segurtasuna Hiztegia] [2012]
* ↑ Euskalterm: [Neguko Kirolak Hiztegia] [2018] eta [Mendizaletasuna Hiztegia] [2015]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q732054
* Multimedia: Oven mitts / Q732054
# Eslabako gaztelua

Eslabako gaztelua Oibar ibarreko Eslaba udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Gaztelua herriaren gainaldean zegoen, gaur egun baseliza bat dagoen tokian. Gaztelak Nafarroako Erresuma konkistatu ondoren eraitsi zuten lehenetarikoa izan zen, Gaztelaren aurkako altxamenduak saihesteko.

## Historia

XIII. mendean, zenbait alkaide agertu ziren dokumentazioan, hala nola Gartzea Semenetz Oharrizkoa 1219an eta Bartolome Arradakoa 1237an. Geroago, 1425ean, Karlos III.a Nafarroakoak hiribildua eta bere gaztelua gehitu zizkion Leringo konderriari, garai hartan Luis III.a Beaumontekoarentzat sortua. 1454an, agramondarren eta beaumontarren arteko gerretan, Migel Lubian alkaidea zuen. 1470 inguruan Joan Fernanditz Moredakoak zuen, bere kontura eta XV. mendeko azken urteetan Martin Lakarrak ordezkatu zuen lan garrantzitsuak egin zituena. Zurita kronikaria aragoiarraren arabera, 1516an Cisneros erregeordeak agindu zuen lehen gazteluetako bat izan zen, Albako dukearen tropek garai hartan konkistatu berria zen altxamendu armatu bat saihesteko.

## Erreferentziak

* Nafarroako Entziklopedia Handia | ESLABA. (Noiz kontsultatua: 2022-01-09).

## Ikus, gainera

* Eslaba
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111625810
# Eslako ubidea

Eslako ubidea ureztatzeko eta industriarako lan hidraulikoa da, Leon eta Zamora probintzien artean dagoena, Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoan. Vega de Toral-eko Esla ibaiaren uren erabilera oso zaharra da, eta gutxienez X. mendetik dokumentuetan aurki daiteke. Erdi Aroan inguru honetan egindako kanal nagusia Molinos de Valencia de Don Juan deritzona da, XV. mendetik dagoena. Proiektu ilustratuak Vega del Toral ibarreko Eslatik ateratako kanalak hobetzen saiatu ziren, azkenik, Isabel II.aren erregealdian, Eslako ubidea eraikitzea onartu zen arte. Geroago obra hau nabarmen aldatuko zenez, egungoari Eslako ubide berria deitzen zaio batzuetan.

## Eslako ubide zaharra

Ofizialki canal del Príncipe de Asturias (Asturiasko Printzea kanala) deitu zitzaion, bere amak Isabel II.a erreginak 1859an emandako Dekretuaren bidez, Dionisio Lago Abad ingeniariak sinatutako hasierako proiektua onartzen zuena.
Geroago, Compañía Ibérica de Riegos (The Iberiar Irrigation Company, Limited) konpainiak emakida eskuratuko zuen, eta proiektua berraztertu eta 1877ra arte amaitu ez ziren eraikuntza lanak garatuko zituen. Ingeniaria George Higgin ingelesa izan zen.
Eslako kanalak Esla ibaiaren urak hartzen zituen Benamariel herriaren parean, eta Villamañán, Coyanza, San Millán de los Caballeros, Villademor de la Vega, Toral de los Guzmanes, Algadefe, Villaquejida, San Cristóbal de Entreviñas, Benavente eta Villanueva de Azoague udalerriak zeharkatzen zituen. Luzera osoa 45 km-tik gorakoa zen, eta bere azken urak Órbigo ibaira itzultzen ziren.
Bere bidean Vega de Toral ibar aberatsaren lurrak ureztatzen zituen eta hainbat ur-jauzi ere bazituen, irin errotek edo zentral hidroelektrikoek industrialki erabiltzen zituztenak.
Hemeretzigarren mendeko ubide honen zati batzuk abandonatuta daude oraindik, zubi, akueduktu eta eraikin batzuekin. 2007an Eslako ubidearen lehen proiektuaren (1857) 150. urteurrenean, aipatutako obraren ondarea berreskuratzea eta etorkizuneko gozamenerako eta kontserbaziorako birbaloratzea proposatzen zuen ikerketa bat egin zen.

## Eslako ubide berria

1967an Dueroko Konfederazio Hidrografikoak Eslako ubidearen emakida eta bere elementu guztiak eskuratu zizkion Alejandro Fernández Araoz-i (1953tik jabea). Hilabete batzuk geroago, haren erreforma eta hedapena egin ziren (Mariano Palancar Penella eta Enrique Giménez Sánchez ingeniariak), gaur egun den Eslako ubide berria sortuz.

## Erreferentziak

* ↑ REVILLA CASADO, Javier (2010): "Un molinar de origen medieval: El Cauce de los Molinos de Valencia de Don Juan" en 7º Congreso Internacional de Molinología, Zamora: ACEM y Universidad de Salamanca
* ↑ REVILLA CASADO, Javier; RODRÍGUEZ COSTILLA, Aurora y BARBEITO PÉREZ, Susana (2010): "El aprovechamiento molinero de los saltos del primitivo Canal del Esla (1857-1967) entre las provincias de León y Zamora" en 7º Congreso Internacional de Molinología, Zamora: ACEM y Universidad de Salamanca
* ↑ http://www.diariodeleon.com/noticias/noticia.asp?pkid=357755

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5746889
* Multimedia: Canal del Esla / Q5746889