OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Tripsina

Tripsina polipeptidoak degradatzen dituen entzima bat da, heste mehean eta pH alkalinoan jarduten duena. Pankreako urinaren entzimarik garrantzitsuena da.
Proteinak hidrolizatzen dituenez, tripsina ere oso erabilia da bioteknologiako hainbat prozesutan.
Tripsinogeno izeneko pro-entzima batetik abiatuta sortzen da tripsina. Heste meharreko duodenoan tripsinogenoa tripsina bihurtzen du enterokinasa entzimak:
    Tripsinogeno → Tripsina
Tripsina pankreak edo areak sintetizatzen du, eta hortik heste mehera pasatzen da; pH alkalinoan (pH=8) funtzionatzen du hobekien. Proteinen hidrolisian jarduten du, urdailean pepsina entzimak hidrolizatu dituen proteinen produktuak -polipeptidoak- degradatuz, osagai txikiagoak agertuz (peptido sinpleak edo aminoazidoak).
Pankreak guruin endokrino moduan lan egin dezake, intsulina eta glukagoi hormonak jariatuz. Baina horretaz gain pankreako urina ere jariatzen du, tripsina duena eta proteinen liseriketa prozesuan parte hartzen duena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q127450
* Multimedia: Trypsin / Q127450
# Tripp konderria (Hego Dakota)

Tripp konderria (ingelesez: Tripp County) Hego Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Winner da. 2010eko zentsuaren arabera 5.644 biztanle zituen, Tripp kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Tripp konderriak 4.189,49 kilometro koadro ditu. Horietatik 13,27 ura dira. Beste 4.176,22 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,35 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 5.644 pertsonetatik 4.736 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 60 dira. 6 beltzak edo afroamerikarrak. 769 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 12 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 119 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q426360
* Multimedia: Tripp County, South Dakota / Q426360
# Trippstadt

Trippstadt Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, [[Kaiserslautern (barrutia)|Kaiserslautern]] barrutian. 2014an 3.028 biztanle zituen 43,74 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q656103
* Multimedia: Trippstadt / Q656103
# Valor y... ¡al toro!

Valor y... ¡al toro! (gaztelaniaz) Francisco Ibáñezek marraztu eta idatzitako komiki bat da, 1970ean argitaratua, bere pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen laugarren abentura luzea delarik.

## Argitalpen ibilbidea

Abentura luzeen laugarren postuan argitaratu zen arren, ziuraski, komiki hau, El sulfato atómico amaitu eta berehala egin zen. Elkarrizketa batean, Ibáñezek komiki hau atzerrian saltzeko pentsatu zela esan zuen Bruguera Argitaletxeko zuzendaria zen Rafael González Martínezekin zuen harreman txarragatik, eta protagonistak ez zirela Mortadelo eta Filemon. Azkenean, argitaletxearekin kontua konpondu egin zen, hala Ibáñezek soilik pertsonaien buruak aldatu behar izan zituelarik (jantzi berbera jarri baitzien), eta hala bi agente ospetsuen komiki bat lortu.
Gran Pulgarciton zenbaki bakoitzeko 2 edo 4 orrialdeka serialdu ondoren, bilduman batua izan zen, Ases del Humor bildumako 4. zenbakian, Colección Olén honen laugarren edizioko 94. zenbakian edo Ediciones Bren Súper Humor bildumaren 20. zenbakian Los superpoderes, El caso del bacalao, La máquina del cambiazo eta Contra el "gang" del chicharrónekin batera.

## Laburpena

Mortadelo eta Filemonek Bartolo proiektuaren planoak berreskuratu beharko dituzte. Plano horiek El Ratak, Tapiak, Higo Chumbok eta euren liderra zen Doctor Apoloniok osatutako Rataren taldeak kosmoseko ikerketa agronautikoen zentrotik lapurtu ditu. Talde hau hiria Ile du Soria ontzi trasatlantikoan uzten saiatuko da. Mortadelo eta Filemon itsasontzira igoko dira plano horiek berreskuratzeko asmoz. Baina, ez dakitena, plano horiek abentura osoan zehar arazoak emango dituen zezen izu handi baten adarrean ezkutatu direla da.

## Eragina

De la Cruz Pérezek dioenez, gorila bat itsasontzi batean sartu izana, André Franquinen El dictador y el champiñónetik kopiatua izan zen, aristokratak zezen bategatik izutuak egotea bezala, gorilaren antzera Spirouren komikian, aristokrazia zaharraren gainbehera erakusteko. Maurice Tillieuxen Gil Jourdan Libellule s'èvade bezalako beste lan batzuetan ere oinarritu zen.

## Kritika

Sotok istorioa oso sendoa eta jarraian kontatutako dela eta hau, oraindik nahiko agerian dagoen André Franquin komikilariaren eragina alde batera utziz gero Mortadelo eta Filemonen komirik hoberena izango litzatekeela uste du. Bere aldetik, De la Cruz Pérezek, kritikak, El sulfato atómicorekin batera saileko hoberena bezala baloratzen duela dio. Badio, baita ere, aurrekoarekin batera frantziar grafismoa hobekien hartzen duena ere badela, Asterix galiarraren eraginekin.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3726660
# Valoria la Buena

Valoria la Buena Valladolideko udalerria da, Campiña del Pisuerga eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 698 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Valladolideko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* (Gaztelaniaz) Valladolideko udalerrei buruzko webgunea Valladolideko aldundiaren webgunean.
* Datuak: Q1907435
* Multimedia: Valoria la Buena / Q1907435
# Valpalmas

Valpalmas Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 165 biztanle zituen 39,6 kilometro koadroko azaleran. Cinco Villas eskualdean dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1650402
* Multimedia: Valpalmas / Q1650402
# Valparaiso (Florida)

Valparaiso Floridako hiri bat da. Okaloosa konderrian kokatua dago. 2010ean 5.036 biztanle zituen, 33,0 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Okaloosa konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q614148
* Multimedia: Valparaiso, Florida / Q614148
# Valonierazko Wikipedia

Valonierazko Wikipedia Wikipediaren valonierazko edizioa da. 2003an jarri zen abian, eta 2009ko urriaren hasieran 11.300 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 85.a zen.

## Kanpo estekak

* Valonierazko Wikipedia
* Datuak: Q1132977
* Multimedia: Walloon Wikipedia / Q1132977
# Valoreille

Valoreille Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an 132 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Valoreille udalerrian erroldatutako biztanleak 104 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 56 etxebizitza zeuden, 41 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 54 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 41 etxebizitza nagusietatik 37 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 5 etxek hiru zituzten, 6 etxek lau zituzten eta 30 etxek bost zituzten. 35 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 20 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Valoreille udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 0 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 0 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 0 | 65-69 | 0 |
| 8 | 60-64 | 4 |
| 4 | 55-59 | 12 |
| 0 | 50-54 | 0 |
| 0 | 45-49 | 0 |
| 0 | 40-44 | 8 |
| 8 | 35-39 | 0 |
| 4 | 30-34 | 4 |
| 4 | 25-29 | 0 |
| 4 | 20-24 | 0 |
| 4 | 15-19 | 0 |
| 0 | 10-14 | 16 |
| 0 | 5-9 | 8 |
| 4 | 0tik 4ra | 4 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 62 ziren, horien artean 51 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 51 pertsona aktiboak lanean(28 gizon eta 23 emakume) zeuden.. 11 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2000. urtean Valoreille udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q644703
* Multimedia: Valoreille / Q644703
# Valoria del Alcor

Valoria del Alcor Ampudiako alkate-auzo bat da, Palentziako probintzian, Gaztela eta Leonen, Espainian.

## Ondare artistikoa

* San Fructuosoren Eliza: Hargintza bikainekoa, XII. mende inguruan eraikiko zen. Bertan, herri eta tokiko eraginak ikus daitezke, baita zati mozaraberen batzuk ere. Bere arkupea, xehetasun berezi bat da palentziar erromanikoan. Bere barnean, XV. mendeko Kristo gotiko bat nabarmentzen da.

## Landa turismoa

* La Huerta de Valoria Ekomuseoa.
* Kilometro gutxitara, Villalba de los Alcoresen, Fuenteungrillo izeneko Erdi Aroko eremua eta bere interpretazio gunea bisita daitezke.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Ekimen Turistikoen Gunea
* Datuak: Q9092542
* Multimedia: Valoria del Alcor / Q9092542
# Valoniera

Valoniera (jatorriz walon) hizkuntza erromantzea da, Belgikako Valonian 600.000 hiztunen bigarren hizkuntza. Oïl familiakoa da, frantsesa bezala. Antzina valoniera frantsesaren dialektotzat hartzen zen arren, Feller Julesen lanaz geroztik hizkuntza beregaintzat jo ohi dute hizkuntzalariek. Dena dela, valoniera ez da Belgikako frantsesarekin nahasi behar. Izan ere, azken hori Frantziako frantsesaren berdintsua da, hiztegiko eta ahoskerako xehetasunen batzuk gorabehera.

## Adibideko taula

| Valoniera | Frantsesa | Euskara |
| Walon | Wallon | Valoniera |
| Diè wåde | Adieu | Agur |
| Bondjoû | Bonjour | Egun on |
| A | Salut | Kaixo |
| Arvèy | Au revoir | Ikusi arte |
| Come on-z a dit | Au revoir | Ikusi arte |
| Comint vos dalez? | Comment allez-vous? | Zer moduz? |
| Dji n' sai nén | Je ne sais pas | Ez dakit |

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiak hizkuntza horren izena arautua ez duen arren, 159. arauan (Europako toponimia fisikoa) valoniera formarekin erabili du. Forma hori, bestalde, bat dator Euskaltzaindiak 154. arauan (Europako eskualde historiko-politiko nagusiak) eskualde hartarako arautu duen Valonia izenarekin.
* ↑ Feller Jules (1912): Notes de philologie wallonne, Vaillant Carmanne.

## Ikus, gainera

* Valonia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34219
* Multimedia: Walloon language / Q34219
# Valouse

Valouse (frantsesez eta ofizialki: Valouse) Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 37 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Valouse udalerrian erroldatutako biztanleak 42 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 39 etxebizitza zeuden, 16 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 29 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 16 etxebizitza nagusietatik 13 bere jabearen bizilekua ziren eta 3 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 3 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 7 etxek bost zituzten. 10 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 4 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Valouse udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 0 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 0 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 0 | 65-69 | 0 |
| 0 | 60-64 | 0 |
| 0 | 55-59 | 0 |
| 0 | 50-54 | 0 |
| 0 | 45-49 | 0 |
| 0 | 40-44 | 4 |
| 4 | 35-39 | 0 |
| 4 | 30-34 | 4 |
| 0 | 25-29 | 0 |
| 0 | 20-24 | 0 |
| 0 | 15-19 | 0 |
| 0 | 10-14 | 0 |
| 8 | 5-9 | 0 |
| 0 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 31 ziren, horien artean 23 aktiboak ziren eta 8 inaktiboak ziren. 23 pertsona aktiboetatik 20 lanean zeuden (9 gizon eta 11 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 8 pertsona inaktiboetatik 1 erretiraturik zegoen, 5 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Valouse udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q266072
* Multimedia: Valouse / Q266072
# Trébabu

Trébabu (bretainieraz Trebabu) Bretainiako Finistère departamenduko udalerri bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q476020
* Multimedia: Trébabu / Q476020
# Tréban

Tréban (frantsesez eta ofizialki: Tréban) Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Tarn departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an 46 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Tréban udalerrian erroldatutako biztanleak 46 ziren. Familiak 20 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak

### Etxebizitza

2007an 36 etxebizitza zeuden, 19 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 35etxeak ziren. 19 etxebizitza nagusietatik 17 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek hiru gela zituen, 7 etxek lau zituzten eta 11 etxek bost zituzten. 10 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 15 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 3 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Tréban udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 4 |
| 0 | 85-89 | 4 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 0 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 12 | 65-69 | 0 |
| 0 | 60-64 | 4 |
| 0 | 55-59 | 8 |
| 4 | 50-54 | 4 |
| 0 | 45-49 | 0 |
| 0 | 40-44 | 0 |
| 8 | 35-39 | 4 |
| 0 | 30-34 | 8 |
| 4 | 25-29 | 4 |
| 0 | 20-24 | 0 |
| 4 | 15-19 | 4 |
| 0 | 10-14 | 0 |
| 4 | 5-9 | 4 |
| 0 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 27 ziren, horien artean 19 aktiboak ziren eta 8 inaktiboak ziren. 19 pertsona aktiboak lanean(10 gizon eta 9 emakume) zeuden.. 8 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
2000. urtean Tréban udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 322 hektarea erabiltzen.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009
* ↑ Nombre d'équipements et de services dans le domaine du commerce en 2009
* ↑ Exploitations agricoles

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q1390086
* Multimedia: Tréban / Q1390086
# Trébeurden

Trébeurden (bretainieraz Trebeurden) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q626342
* Multimedia: Trébeurden / Q626342
# Txibia erraldoi

Txibia erraldoia (Architeuthis) Architeuthidae familiako ur sakoneko txipiroia da. Ur sakoneko gigantismoa dela bide, berealdiko tamaina izan dezake: bi tentakulu luzeetatik hegaleraino emeek 13 metroko luzera eta arrek 10 metrokoa izan dezakete (14 metroko luzera duen Mesonychoteuthis hamiltoni txipiroiak bakarrik gainditua). Palioak bi metro inguru ditu.

## Taxonomia

Txibia erraldoi espezie ezberdinen kopurua zalantzazkoa da. Bere taxonomia, zefalopodoen beste hainbat generotan gertatzen den moduan, ez da batere zehatza. Zientifikoek bederatzi espezie proposatu dituzte:
* Architeuthis dux Steenstrup, 1857 - Atlantikokoa.
* Architeuthis hartingii (A. E. Verrill, 1875)
* Architeuthis japonica Pfeffer, 1912
* Architeuthis kirkii Robson, 1887
* Architeuthis martensi (Hilgendorf, 1880)
* Architeuthis physeteris (Joubin, 1900)
* Architeuthis princeps
* Architeuthis sanctipauli (Vélain, 1877) - Hego Hemisferiokoa.
* Architeuthis stockii (Kirk, 1882)
Egungo ikerketa genetikoen arabera, genero monotipiko honek espezie bakar bat besterik ez du: Architeuthis dux hain zuzen ere.

## Banaketa

Txibia erraldoia munduko ozeano guztietan bizi da, ur tropikal eta polarretan topatzea zaila izan arren. Iparraldeko Ozeano Atlantikoan, Eskozian, Irlandan, Hegoafrikan, Zeelanda Berrian, Japonian, Espainian eta Euskal Herrian espezimenak topatu dituzte.
2004an japoniar ikerlariek bere habitatan bizirik zegoen txikia erraldoi baten lehenengo irudiak hartu zituzten, eta 2012ko uztailean Chichijima uhartetik gertu lehendabizikoz espezimen heldu bat filmatu zuten.

## Kultura munduan

Bere habitat arrotzak eta bere itxura beldurgarriak piztia bilakatu du txibia erraldoia. Kondairetan, kraken zioten eta literaturan Moby-Dick, Hogei mila legoako bidaia itsaspetik edota The Call of Cthulhu bezalako liburuetan agertu da.
Bere taldeko irudi ezagunenean kaxalote batekin borrokatzen dagoen arren, txibia erraldoia azkenaren harrapakina izaten da.

## Erreferentziak

* ↑ Anderton, H.J.. (2007). Amazing specimen of world's largest squid in NZ. Zeelanda Berriko Gobernua.
* ↑ Marshall, Michael. (2013-3-20). «World's giant squid are one big happy family» New Scientist (2909).
* ↑ Ré, María Edith. Architeutis sp.. in: Atlas de sensibilidad ambiental de la costa y el mar argentino..
* ↑ «Pescan un calamar gigante de 450 kilos en Nueva Zelanda» El Correo 2007-02-23.
* ↑ EiTB. (2015/08/07). Hiru metroko eta 80 kiloko txibia bat harrapatu dute Getarian. .
* ↑ Bolívar, Paula. (2015-08-07). «Pescan un calamar gigante en Lekeitio» El Correo.
* ↑ Kubodera, T. & Mori, K.. (2005). «First-ever observations of a live giant squid in the wild» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 272 (1581): 2583–6. doi:10.1098/rspb.2005.3158. PMID 16321779..
* ↑ NHK. (2013-1-9). The Giant Squid, Captured on Camera in its Natural Habitat for the First Time Ever! Revealed on NHK and Discovery Channel. .
* ↑ Hoare, Philip. (2013-6-13). «Giant squid eaten by Sperm Whales» The Independent.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q204646
* Multimedia: Architeuthis / Q204646
* Espezieak: Architeuthis
# Txibierroak

Txibierroak edo txipiroiak Erromako erara arrautzaztatu eta frijitutako txipiroiekin prestaturiko platera da. Hego Euskal Herriko tabernetan ohikoa da txibierroen errazioak ateratzea eta Kalamarrak eta Rabak hitzak ere erabiltzen dira plater hau izendatzeko.
Inguruko eskualdeetan ere asko jaten da, bereziki Kantabrian eta Madrilen, azken honetan otartekoan. Mundu mailan Turkian eta Filipinetan ere asko kontsumitzen da, kaleko janari gisa batez ere.

## Prestaketa

Txibiak barrutik garbitu eta ur irakinetan jartzen dira. Haragia bigundu denean gorputza zatitu egiten da, normalean eraztunetan, baina batzutan zerrendatan ere bai. Ondoren irineztatu eta olio oso berotan frijitzen da, 160º iguruko tenperaturan. Platerean zerbitzatzerakoan limoi zati bat jartzen zaie alboan eta ohikoa izaten da limoi urez bustitzea.
Hainbat tokitan otarteko barruan ere jaten dira, Madrilen esate baterako otarteko tipikoa da.

## Aldaerak

Espainia hegoaldean txitxirio irinez prestatzen dira. Kurruskagarriago gelditzen dira eta zapore handiagoa izaten du. Tamaina txikiko txibiak ere zerbitzatzen dira eta puntillas edo chopitos esaten zaie. Supermerkatuetan txibierro izoztuak ere aurkitzen dira.
Filipinetan pritong pusit esaten zaie eta saltsa bat izaten du alboan, alioli, maionesa edo ozpin mina.
Turkian kalamar tava deitzen zaie eta tararor saltsarekin jaten dira.
Mexikon, Perun eta Txinan saltsa minak erabiltzen dituzte txibierro frijituak jateko.

## Iruditegia

* Txibierro zerrendak limoiarekin.
* Txibierro otartekoa.
* Puntillitak.
* Filipinetako txibierroak.
* Hong Kong-eko txibiak.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Jatetxe, Taberna eta Kafetegiak Hiztegia] [2009]
* ↑ (Gaztelaniaz) «Rabas y cerveza conforman el aperitivo preferido de los cántabros» El Diario Montañes 2008-08-11 (Noiz kontsultatua: 2020-07-13).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «¿Por qué el bocata de calamares es un plato típicamente madrileño?» Madrid Secreto 2020-04-03 (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «¡Una delicia crujiente! Calamares fritos» Cocina y Vino 2021-05-21 (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
* ↑ Espantaleón R. - De Juana M.. (1999). Bar y Cafetería Manual Profesional. Madrid, Ed. Capitel.
* ↑ (Gaztelaniaz) «12 recetas muy ricas de rabas congeladas compartidas por cocineros caseros» Cookpad (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
* ↑ (Ingelesez) Recipe, Lutong Bahay. (2021-09-02). «Pritong Pusit (Calamares)» Lutong Bahay Recipe (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).
* ↑ Txantiloi:Tr-TR Works, Gavia. «Kalamar Tava» Kalamar Tava (Noiz kontsultatua: 2022-01-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13362654
* Multimedia: Calamares fritos / Q13362654