# Alpetar eski

Alpetar eskia edo jaitsierako eskia eskiaren modalitate bat da. Alpe mendikatean egiten hasi zen, hortik datorkio alpetar izena. Teleaulki baten laguntzaz maldaren goialdera igotzen, eta ondoren malda jaisten datza. Zenbait lehiaketa mota daude, baina nagusia denbora laburrean makil batzuetatik zehar pasatzea da.
Alpetar Eskiko Munduko Txapelketa 1931n hasi ziren egiten; eta Alpetar Eskiko Munduko Kopa, 1966tik aurrera. Neguko Joko Olinpikoen artean dago 1936. urteaz geroztik.

## Historia

Eskien lehen zantzuak K.a. 2500 urtekoak dira. Lehenengoa, Feldespato harrian egindako grabatu bat da, Rodódy uhartean (Norvegia) aurkitu zutena. Bertan, eskiak dituen ehiztari bat ikus daiteke. Horretaz gain, eskia aipatzen duen lehen testu idatzia K.o. 500. urtekoa da, Procopius historialari bizantziarrak elurraren gainean lasterketa bat deskribatzen baitu. Gainera, jakin da eskia garraiobiderik praktikoena izan zela elurra hilabeteak jarraian pilatzen zen lekuetan mugitzeko, merkaturatzeko, borrokatzeko edo ehizatzeko.
Eski modernoaren arabera, Sondre Nordheimi da telemark teknikako sortzailea, jarduera honetatik kiroletako modalitate berria sortuz. Emigrazioaren fenomenoari esker, herri ipartar eta alpetarren jarduera soilik izateari utzi zion.
Armadak ere kirol honen eboluzioan garrantzia izan zuen, menditar batailonak sortu zituenean aldaketak egin zituztelako euskailuan, falkan eta finkapenetan. Horretaz gain, ertz metalikoak 1930. urtean ezarri ziren.
1950etik aurrera, hobekuntza tekniko berriak agertzen jarraitu zuten; besteak beste, eskiak motzagoak izatera pasa ziren. Materialen hobekuntzak eta eski-estazio gehiago agertzeak kirol honen zale-kopurua areagotu zuen munduan zehar.
XXI. mendean jada material berriak, teknika berriak eta eskietako diseinu berriak, carving esate baterako, agertzen dira. Eski-estazioak hobetuz doaz: zerbitzuek segurtasun gehiago eskaintzen dute eta elur hobeagoa dago denbora luzeagoan, hasiberrientzat teleaulkiak daude, erremonte berezi berriak eta pisten egokitzapenerako makineria hobeagoa.
Alpetar eskia Garmisch-Partenkircheneko (Alemania) 1936ko Olinpiadetatik, Neguko Joku Olinpikoetako kirol ofiziala izan da, bai gizon zein emakumezkoen mailatan. Ordura arte, slalom-a eta jaitsiera baino ez ziren egiten. Aurrerago, 1952an, modalitate berri bat sartu zen, Slalom erraldoia. 1988ko Calgaryko (Kanada) Neguko Olinpiar Jokoetara arte ez zen super-erraldoia eski diziplina programa Olinpikoan sartu.

### Historia Espainian

Espainiako neguko kirolek 100 urte baino gehiagoko historia dute. 1908ko abenduaren 25a 1908ko abenduaren 25a da eskiaren lehen data ofiziala Espainian, Rasos de Peguerako lehen eskialdiaren ondorioz, Bartzelonatik hurbil.
Espainiara alpetar eskia 1908.urtean iritsi zen Rasos de Peguera lurraldera. Urte batzuk beranduago, afizionatu taldeak kirol hau praktikatzen hasten dira La Molinan, Candanchun, Valgrande-Pajaresen, Sierra Nevadan, Navacerradan, eta beste hainbat lekutan, ondoren eski-estazioak dira bertan.
Espainiako Gerra Zibilean zehar bi bandoek eskiatzaileen unitate militarrak sortu zituzten, non soldaduek eskien erabilera ikasten zuten. Gerraren ondoren, 1939an, zaleen arteko eskiaren praktika berriz hasi zen, baina materialik ez zegoen.
Bi urte geroago, 1941ean, Eskiko Espainiako Federazioa sortu zen (lehenago jada Neguko edo FCEH-etako Kiroletako Kataluniako Federazioa sortu zen), eta kirol honekiko zaletasuna nabarmen igo zen. 1943an Espainia osoko lehen erremonte mekanikoa La Molinaren estazioan inauguratu zen.
Diplomatu talde batek eta Jakako Mendiko Eskola Militarretik zetozen zaleek 1958. urtean Candanchuko eski eskola sortu zuten, Aragoiko haran guztia kirol honekiko zale bihurtuz.

## Eski alpetarreko materiala

Erabiltzen den materiala beste modalitateen oso antzekoa da, baina alde batzuk daude materialari dagokionez: arinagoa eta erresistenteagoa da, eta, prestazioei eta errendimenduari esker, jaitsieran abiadura handia lortzea ahalbidetzen du.

### Eskiak

Fondoko beste modalitate batzuetan erabiltzen direnak baino motzagoak eta zabalagoak dira, eta ahalik eta aerodinamikoenak izatea dute helburu, biraketaren egonkortasuna eta kontrola mantentzeko.

### Botak

Material plastiko berezi eta berritzaileenekin eginak, beste diziplina batzuetan baino gogorragoak izaten dira, eskiatzailearen eta eskiaren artean ahalik eta transferentziarik onena lortzea eta abiadura oso handiak jasatea baitute helburu. Finkapenek dituzten mekanismoek malgutasuna eta segurtasuna ematen dute; izan ere, eroriz gero, askatu egiten dira eta zahatoa erraz askatzen da.

### Kaskoa

Lehiaketako eskiaren modalitate guztietan bezala, kaskoa derrigorrezkoa da. Eta amateur mailan hala ez bada ere, gomendagarria da beti erabiltzea.
Bastoiak
Material arinez eginak daude, metala edo zuntza esaterako. Mugimenduak errazteko diseinatuta daude, oreka mantentzen laguntzen dutelako.
Beren funtzioa mugimenduak erraztea da, zenbait maniobratan oreka mantentzea eta baita eremu lauetan bultza egin ahal izatea ere. Eski alpetarraren tipologia bakoitzerako makila mota bat dago. Beherakoak luzeak dira eta diseinu aerodinamikoa dute, eta eskiatzailea jaisten den arrautza-formara egokitzen dira. Slalomekoak, berriz, laburragoak dira, eta babesak dituzte heldulekuetan, kirolariaren eskuak babesteko ateekin jaso daitezkeen kolpeengandik.
Finkapenak
Oholetara torlojututa doaz, eta botak eskiatzailearen asmoak eskietara transferitzeko funtsezkoak dira: birak, derrapeak, ertzak sartzea, etab. Zenbat eta eski-maila handiagoa izan, orduan eta gogorragoak izan behar dute, botak bat-bateko maniobra batean finkapenetik atera ez daitezen. Finkapenek malgutasuna eta segurtasuna ematen diote eskiatzaileari.

## Eski alpetarreko lehiaketa-pista

Lehiaketetan, derrigorrezkoa da pista FISek (Nazioarteko Eski Federazioak) homologatzea. Horrek esan nahi du behar bezala seinalatuta egon behar duela, eskiatzaileak 165 km/h-ko abiadurara iristen direlako eta lekuz kanpoko edozein oztopo hilgarria izan daitekeelako. Seinale eta hesiek malguak izan behar dute, balazta gisa balio dezaten erorketaren bat gertatuz gero.
Beste faktore garrantzitsu bat elurraren kalitatea da, gogorra eta trinkoa izan behar du. Baldintzak berez ematen ez badira, produktu kimikoak erabiltzen dira lehia baino lehen egoera ezin hobean uzteko.

## Eski alpetarreko espezialitateak
### Jaitsiera

Sakontzeko, irakurri: «Jaitsiera (eskia)»
Probarik luzeena da, ibilbidean diziplina osoko gehiengo abiadura lortzen da. Lasterkariak ausardia eta erresistentzia erakusten du espezialitate honetan eta lasterkari bakoitzak jaitsiera bakarra egiten du lehen plaza denbora gutxien alderantzikatzen duenari emanez, minutu eta erdi eta bi minutu eta erdi arteko batez bestekoa izaten da.
Proba hau hiru egunetan egiten da. Lehenengo egunean, parte-hartzaileek pista aztertu eta zeharkatzen dute. Bigarren egunean entrenamendu-jaitsiera bat egiten dute abiadura handitzeko eta denborak hobetzeko, hirugarren eguneko lehiaketa prestatzeko.
Eskakizun tekniko espezifikoak
Jaisteko ate batek slalomezko lau makila ditu, bi banderarekin markatuak. Trazadura osoa ate eta banderekin identifikatuta dago, normalean gorriak direnak. Diziplina honetan ez dago koloreen tartekatzerik. Hala ere, segurtasun-sareen kolorea gorria bada, urdina erabiltzen da.
Ate bateko bi banderen arteko zabalera gutxienez 8 m-koa izan behar da eta guztira pistak 30 m-ko zabalera izan behar du. Pista osoak segurtasun handiko sareekin, kojineteekin eta antzekoekin babestuta egon behar du, batez ere jauzian.
Proba honetan segurtasun-sistema bat dago, non bandera horiak erabiltzen diren arriskuez ohartarazteko. Horiek ibilbidean zehar jartzen dira, trazadura bakoitzaren ezaugarrien arabera eta pertsona bat arduratzen da igotzeaz, pistaren barruan anomaliaren bat egonez gero. Martxan dagoen korrikalari batek bandera horia ikusten badu, berehala gelditu behar da, eta behin baldintzak ezin hobeak eta seguruak direnean, irteeratik deskarga berriz hasteko eskubidea du.

### Super-G (Super erraldoi)

Lasterkariak kasu honetan koordinazioa behar du. Ibilbidea ez da jaitsieran bezain luzea, lasterkari bakoitzak jaitsiera bakarra egiten du eta denbora gutxien egiten duenak irabazten du
Eskakizun tekniko espezifikoak
Super erraldoiko atea, jaitsierakoak eta slalom erraldoikoak bezala, lau makilek osatzen dute. Bi makila erabiltzen dira ate osoaren barrualdea markatzen duen bandera finkatzeko, eta beste bi makila kanpoko atearen bandera markatzeko. Barruko atearen eta kanpokoaren arteko distantziak gutxienez 6 m izan behar du, eta gehienez 8 m zabal izan behar da. Ate bateko eta besteko biraketa-zutoinen arteko distantziak 25 metrokoa izan behar du gutxienez.

### Eslalom erraldoia

Sakontzeko, irakurri: «Eslalom erraldoi»
Eslalomaren antzekoa da baina ate kopurua eta ateen arteko distantzia murrizten da, beraz lasterkariak abiadura handian birak egin behar ditu. Desberdintasunik handiena da diziplina honetan ezin dela hain ibilbide sakona ezagutu. Lasterkariak bi jaitsiera egiten ditu leku berean eta egun berean eta beraz, bien baturan denbora gutxiena duena da irabazlea.
Eskakizun tekniko espezifikoak
Diziplina horretan, barneko atearen eta kanpokoaren arteko distantziak gutxienez 4 metrokoa eta gehienez 8 metrokoa izan behar du. Ateen arteko distantzia ezin da 10 m-tik beherakoa izan.

### Eslalom

Sakontzeko, irakurri: «Eslalom»
Espezialitate guztien artean motzena da. Jaitsieran makil batzuk daude eta lasterkariak makil horiek inguratu behar dituzte ahalik eta azkarren. Eslalom erraldoia bezala parte-hartzaile bakoitza bi ekitaldi egingo ditu, pista berean eta egun berean. Irabazlea bien denboren batura txikiena duena izango da.
Modalitate hau praktikatzeko, trebetasun handia behar da, bira itxiak egin behar baitira. Ariketa hau arrakastaz egiteko beharrezkoa da mugimenduen zehaztasun eta koordinazio handia izatea.
Eskakizun tekniko espezifikoak
Hau da ateak markatzeko banderarik erabiltzen ez den diziplina bakarra. Slalomak bi makila baino ez ditu erabiltzen ate bat markatzeko. Barruko zutoinak biraketa markatzen du, eta kanpoko zutoinak, berriz, eskiatzaileak bira egiteko duen gehieneko espazioa zehazten du. Ate bereko bi zutoinen arteko gutxieneko distantzia 4 m-koa da, eta gehienez 6 m-koa. Aldiz, ateen arteko distantzia ezin da 6 m baino txikiagoa izan, ezta 13 m baino handiagoa ere. Trazadurak ate gorriak eta urdinak tartekatzen ditu ibilbidea bereizteko.
Diziplina honetan, trazadurak, ate bikoitzak, hirukoitzak edo zuzenak ditu. Bikoitzen eta hirukoitzen kasuan, ateak bertikalki jartzen dira, eta tarte txiki bat uzten dute elkarren artean. Horrek esan nahi du eskiatzaileak bira laburragoa eta azkarragoa egin behar duela gainerako trazaduran baino. Ate horien arteko distantzia ez da 0,75 m baino txikiagoa eta 1 m baino handiagoa izango. Zuzeneko hankek bi ateren arteko konexioa egiten dute, ohi baino distantzia handiagoa eta erritmo-aldaketa emanez. Bi ateen arteko gutxieneko distantzia, zuzeneko efektua bilatzeko erdian jartzen duguna kontuan hartu gabe, 12 m-koa da, eta gehienez 18 m-koa.
Trazadura markatzen duten slalomezko zutoinak torlojututa daude elurretan. Askotan jauzi egin dezakete, lasterketan zehar kontrolatu behar da zutoin guztiak bere lekuan daudela, eta berriro torlojutu zulotik atera badira.
Espezialitate guztietan, babes-kasko homologatua eraman behar da. Hala ere, slaloma da belarrietan babes arinagoa duten kaskoak erabiltzeko aukera ematen duen diziplina bakarra.

### Konbinatu

Abiadurazko proba bat eta slalomgo bi ekitaldiz osatuta dago. Bi denboren batura txikiena duena irabazlea da. Ibilbideak normalean motzagoak dira proba klasikoetan baino.
Eskakizun tekniko espezifikoak
Lehiaketa honek jaitsierako eta slalomeko arauak errespetatzen ditu probak egiteko.

### Paralelo

Gutxien praktikatzen den espezialitatea hau da, eta kopa edo liga baten amaieran ipintzen ohi da. Proga bi markaketa paralelo slalom baino motzagoa den pista batean datza. Lasterkariak bikoteka egiten dute lehiaketa eta denbora gutxiena duena irabazten du. Horrela txandaz edo errondaz pasatzen joango dira irabazle bat egon arte.
Gutxien praktikatzen dena bada ere, ikusleentzat oso erakargarria da, eskiatzaileen arteko lehiakortasun mailak nolabaiteko tentsioa eta emozioa eragiten baitu.

### Kinder Kombi

Haurrentzako ekitaldi bat da berez, baina eremu internazionalean aplikatu da berriki. Norabide-aldaketa estandarrez eta ateez osatuta dago.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 «Historia de ESQUÍ ALPINO - RFEDI - REAL FEDERACIÓN ESPAÑOLA DEPORTES DE INVIERNO» www.rfedi.es (Noiz kontsultatua: 2023-04-18).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 (Gaztelaniaz) Estiber, Viajes. (2019-10-16). «Esquí Alpino: Qué es, disciplinas y material utilizado» Blog Estiber (Noiz kontsultatua: 2023-04-18).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Rodríguez, Oscar. (2020-12-22). «Así se practica el esquí alpino: Modalidades, material necesario y zonas dónde se practica» Cuatro (Noiz kontsultatua: 2023-04-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q186222
* Multimedia: Alpine skiing / Q186222