# Droga-trafikoa Mexikon

Droga-trafikoa Mexikon eragin handiakoa da munduan. Mexikoko narkotrafikoaren jatorri gisa, askok, immigrante txinatarrak aipatzen dituzte. XX. mendearen hasieran Mexikora, Sinaloa estatura, opioaren laborantzari eta droga horrekiko mendekotasunari buruz zituzten ezagutzekin iritsi ziren. Baina, beste batzuek uste dute arazoa hamarkada batzuk geroago hasi zela, Estatu Batuek, Franklin Delano Roosevelten administraziopean, ustez amapola Mexikoko lurretan landatzea bultzatu zutenean. Ustezko plana Bigarren Mundu Gerran estatubatuar militarren minak baretzeko beharrezkoa zen morfina kopuru handia sortzea zen. Bere hedapenean eta herrialdeak bizi zuen indarkeriaren gorakadan lagundu zuen detonatzailea izan zen, segurtasun analisten arabera, 80. hamarkadaren hasieratik droga-trafikatzaileen eta tokiko eta estatuko gobernuen artean zegoen adostasun inplizitu bati egozten zaio, bai eta 2000ko hamarkadaren erdialdetik Mexikoko estatuak kartelei deklaratutako gerraren ondoriozko adostasun honen amaierari ere. "Gobernu-narkotrafioa" akordioaren bidez, Hego Amerikatik Estatu Batuetara droga-kargamentuak aske igaro ahal izango ziren, Mexikoko lurraldearen zati batean zehaztutako mugako ibilbideetan barrena, kargamentu horiek, batez ere lurrez, Estatu Batuetara garraiatuz, Mexikoko agintari eta gobernarientzako eroskeria gisa diru-kopuru handien truke. Kartelen artean ere banaturik zeuzkaten, tokian-tokiko, lurraldeak edo definitutako plazak, hasieran errespetatu egiten zituztenak. Gainera, Mexikon legez kanpoko marihuana eta amapola laboreak ekoizten ziren, batez ere Sinaloa, Durango, Chihuahua, Guerrero, Chiapas eta Veracruz estatuetan.

#### 1900 - 1920

Joan den mendearen hasieran, opio-erretzaileez hitz egiten zenean, Txinako minoriekin lotzen zen. Mazatlanen, txinatar baten eta mexikar baten arteko dibortzio kasu bat kontatzen da. "Limoiarekin eta horrelako beste gisatu batzuekin sagutxoak jan, Mahomaren gurtza praktikatu eta bainuak hartzeari uko egin. Hau guztia bere bikoteak bizimodutzat har zezan nahi zuen, Txinan erabili ohi diren arropak erabili eta opioa erretzeaz gain".
Mexikoren eta Txinaren arteko migrazioari buruzko itunen garaian, herrialdera iritsi ziren lehen txinatarrek opioa Mexikora eraman zuten, Mazatlango portutik sartuz; hala ere, jatorrizko herrialdean erabilitako substantzia naturala zen. Berehala konturatu ziren Sinaloako baldintza klimatikoek landare hau ongi landatzea ahalbidetzen zutela, eta bere erabilera desbideratu zen; horrela hasi ziren narkotrafikoaren lehen ibilbideak Estatu Batuetara Mexikoko lurraldean zehar, non espioi nazi alemaniarrek aurkitu zituzten ekialdekoen droga trafikoaren bide horiek Mexiko iparraldean.

#### 1920 - 1930

Egunkari garrantzitsuenetako batek, Sinaloense demokratak, honako izenburu hau argitaratu zuen 1922ko uztailaren 10ean: "Ez da onartuko Sinaloan lo-belarrak landatzea". Txinatarrei buruz zeharka hitz egiten zen ohar bati bide ematen zion, "Opioa eta marihuana bezalako gai toxikoak legez kanpo saldu eta ereiten zituzten atzerrian" aurre egingo zitzaiela esanez. 1926an, El Demócrata Sinaloensek jada ez zuen lo-belarren amaiera iragartzen bere argitaletxe batean Mazatlango opio-erretzaile baten existentzia salatzen zuen sutsuki. "Bertako agintariek zaintzaile bat jarri dute, legez kanpoko droga negozioak babesteko, hil egin duten eta bertan “droga bortitza" arnasten duten biziosoak bijilatzeko”.

#### 1930 - 1940

Hogeita hamarreko hamarkadako erregistroen arabera, herrialdeko hainbat tokitan opioa erre zitekeen establezimenduak zeuden. Honako kale hauetan aurkitzen ziren erretokiak: Peña y Peña eta Mesones kalea (Mexiko Hiria); Kolon kalean (Juarez); Juarez etorbidea (Mexikali); eta Inauterietako eta Benito Juarezeko kaleetan (Tampico eta Tijuana). Lo-belarrari dagokionez, landaketak Xochimilcon, Altar basamortuan, Sonoran, Michoacan eta Guanajuatoren mugetan, eta Villa Mariano Escobedon, Jaliscon agertzen ziren. Sinaloan zeuden parrokianoak opioaren inguruan biltzen ziren.
Naziak, Mexikora, Führerren aginduz iritsi ziren, espioi bezala, herrialdeko klase politikoan sartzea lortuz. Hilda Krüger aktore berlindar bat zen, 27 urte zituen eta diplomazia mexikarraren eta alemaniar espioitza naziaren arteko interpretea zen. Soldadu nazi asko Mexikoko lurraldean zehar joan ziren, drogak Estatu Batuetara egiten zituen bide ezberdinak ikertzera. Alemaniarrek mexikarren tokiko kultura eta euren portaera menderatu eta ezagutu behar zuten. Gobernu mexikarra, 1942an Estatu Batuetako itsas inteligentziak emandako informazioaren ondorioz zelatatuak izaten ari zirela ohartu ziren, eta berehala nazien ehiza bat hasi zuten.
Berehala, Estatu Batuetako gobernuak aholkatuta, Mexikoko gobernuak kanpaina “xenofobiko” bat bultzatu zuen alemaniarren kontra. Mexikon Chapultepec-en Kanpaina Panamerikarra sinatu zen, eta bertan erabaki zen ez zela onartuko Alemaniako herritar bakar bat ere Latinoamerikako herrialdeetan sartzea.

#### 1940-1960

40ko hamarkadan, ezjakintasunak nahiz izugarrizko pobreziak bultzatu zituzten Sinaloa, Durango eta Chihuahuako nekazariak landatzen ari zen drogaren "urrezko triangelua" delakoa osatzera, lur menditsu, mariguana eta amapola eremu handietan. Jarduera hau, denboraren poderioz, urre meategi erraldoi bat bihurtu zen droga kartelentzat, baina etorkizunerako ondorio kaltegarriak ere ekarri zituen, labore hauen kontrolagatik indarkeria piztu zen.
Manuel Lazcano Ochoa, Francisco Bastidaren gobernu garaiko gobernu idazkaria, XX. mendeko Sinaloako behatzaile pribilegiatuetako bat da. Bere memoriak argitaratu zituen, "Una vida en la vida sinaloense" izeneko liburuan. Lehen orrialdeetan, txinatarrei eta drogari buruzko hausnarketa egiten du: "Beti esaten da txinatarrak oso emanak direla droga jardueretan lan egiteko. Nik txinatarrak ezagutu nituen, horretan aritzen zirenak, denboraldi batean bai eta bestean ez, oso ezegonkorrak ziren. Denbora bat ematen zuten han, eta gero, zerbaitetarako behar zirenean, ez ziren inon aurkitzen. Goitik behera zebiltzan. Gainera, jendeak trafikatzaile nagusitzat jo ditu txinatarrak. Izan ere, droga ezagutzen zuten, amapola ekarri zuten, bagenekien Asiako eskualdeetan opio asko kontsumitzen zela eta, gainera, etorkin horiek beren kasinoak ireki zituzten Mexikon. Orduan, jendeak txinatar batengan pentsatzen zuenean, paper horretan sartzen zuen, nahiz eta arrazoirik eta frogarik ez izan". Txinatarrak ez ziren drogen munduarekin nolabait zerikusia zuten atzerritar bakarrak, Manuel Lazcanok aurrerago adierazi zuenez: "Amerikar asko Mexikora ere etortzen ziren zuzenean droga erostera. Garai hartan, bazirudien trafikoa gerrako negozioekin lotuta zegoela ".
Sinaloarrak eurak ziren, ordea, urte haietako trafiko hasiberriaren eragile nagusiak. "Nik ereiten zuten hainbat pertsona ezagutu nituen. Nire adiskideak ziren, babak lantzen zituztenak, eta uztaren ondoren Nogalesera joaten ziren, baserritarrak bezala jantzita, eta bitxiena da mugan inolako arazorik gabe pasatzen zirela aduanan, inolako arriskurik gabe, aduanazainak ikusita.", kontatzen du Lazkanok. Denak berdin jarraitzen du narkoaren munduan.

##### “Mitoa”

Estatu Batuetako gobernuak Sinaloan mariguana eta lo-belarra ereitea modu formalean bultzatu zuela dabil hainbaten ahotan.
Carlos Resa Nestares irakasle eta ikerlari espainiarrak eta Resa Nestaresek, Estatu Batuetako gobernuak Bigarren Mundu Gerran Mexikon drogak landatzea baimendu eta are bultzatu zuela dioen ideia Mexikoko narkotrafikoari buruzko hamar mitoetako bat dela uste dute. Mexikoko Defentsa Nazionaleko idazkari batek, Kanpo Harremanetarako idazkari batek, Errepublikako fiskal nagusi batek, Interpoleko Mexikoko buruak eta Estatu Batuetako Estatu Departamentuko goi funtzionario batek egitzat eman dute, ordea, “mito” hau.
Ustezko “Mitoa” honako hau da: Franklin Delano Roosevelten gobernu estatubatuarrak hogeita hamarreko hamarkadan eta berrogeiko hamarkadaren hasieran amapola lantzea bultzatu eta finantzatu zuen Bigarren Mundu Gerran. Guduetan zauritutako soldadu estatubatuarren mina arintzeko morfina beharrak, Roosevelten administrazioa lo-belarraren ekoizpena Mexikora kanporatzera bultzatu zuten. Manuel Ávila Camachoren Mexikoko gobernuarekin egindako akordio ofizial baten bidez, Sinaloa zonalde zerratarra aukeratu zen, bere baldintza onuragarriengatik.
Eskualdean mariguana eta lo-belarra ereitea eta saltzea bizitza bera bezain negozio serioa da jada. Berrogeiko hamarkadan, Alfonso Leyzaola Polizia Judizialeko burua buru zuen talde bat Los Alisos herrira iritsi zen, Badiraguatoko herri batera, eta amapola lorez betetako ereite bat suntsitu zuen. Culiacanera itzultzean, zerrategiko sastraken artean dozena bat gizon armatu agertzen dira, judizialak segatzen. Francisco Uriasek, Poliziako buruaren idazkariak, Leyzaolara eramango du Santiago de los Caballeros herritik gertu dagoen txabola batera. Gainerako epaitegiek ihes egiten dute. Poliziaburua etxolan sendatzen ari diren bitartean, pistoladun taldea iritsi eta beste etxe batera eramaten dute. Han, zuhaitz batetik zintzilikatu eta torturatu egiten dute, Badiraguatok drogak sortzen zituen lekua izateari utziko ez ziola ohartarazteko.

#### 1960 - 1970

Miguel Aleman Mexikoko presidentearen gobernuan, desagertutako Segurtasun Zuzendaritza Federala berriz jaio zen. Komunista mexikarren eta PRI erregimenaren etsaien aurkako espioitza politikoa praktikatzen zuen, baita narkotrafikoaren aurkako borroka ere. Aurrerago, zuzendaritzako goi agintariak narkotrafikoan sartu zirela egiaztatu zen. 60ko hamarkadan, Avandaroko Rock eta Ruedas Jaialdian, droga banatzen da gazteen artean, Mexikoko gizartearen aurrean zigortu ahal izateko; garai horietan, "Mari, marihuana" abestia entzuten zen rock erritmoetan.
1963an, Alberto Mariscalek “División narcóticos” filma filmatu zuen, bertan legez kanpoko estupefazienteen trafikoaren ekintzen zati bat erretratatu zuen. Hamarkada horretan bertan, Estatu Batuetako gobernuak Mexikori buruzko zenbait adierazpen egin zituen, estatutik zetorrela, Estatu Batuetara droga ezberdinak pasatzen uzteko, horien artean ezagunenak, marihuana eta LSD kasu, nahiz eta Estupefazienteei buruzko Konbentzio Bakarreko bi nazio horien arteko hitzarmena Lyndon B. Johnson eta Gustavo Díaz Ordaz presidenteekin sinatu, eta Johnchson presidenteak horren aurka egin zuen. Horren aurrean, Diaz Ordazek esaldi gogoangarri hau itzuli zien Estatu Batuei: "Mexiko drogaren tranpolina da Estatu Batuetarantz, itxi ateak eta amaitu da tranpoliña”. 1970 aldera, ereitearen eta trafikoaren aurkako kanpainari ekin zitzaion.
1976 inguruan, PRI alderdiko, José López Portillok errepublikako presidente kargua hartu zuen. Arturo Durazo Moreno, bere gaztetako lagun on bat, Mexiko Hiriko Polizia eta Trantsitoko Zuzendaritza Nagusiko buru izendatu zuen. Honek, agintean zegoen erakundea korrupzioaren sinbolo bihurtu zuen, legez kanpoko ekintzekin aberastu baitzen hainbat bitartekoren bidez, besteak beste, armen eta drogen trafikoa baimendu eta bertan lagundu izanagatik.

#### 1980-1990

1983an, Miguel de la Madrid expresidentearen gobernuak Arturo Durazo Moreno preso hartu zuen, eta narkotrafikoarekin zuen harremana leporatu zion. Hau, presidente izateko egin zituen promesen barruan zegoen, non herrialdea aldatuko zuen ustelkeria desagerraraziz bere "berrikuntza moralarekin".
1987tik, Ameriketako Estatu Batuetako CIAren informazioak, Carlos Salinas de Gortak, PRIko presidentegaiak, Raul anaiarekin batera, narkotrafikatzaileekin lotura zuen susmoa zuen, bereziki Golkoko Kartelarekin eta Juan Garcia Abregorekin, eta, ziur asko, Carlos Salinasek presidentzia iruzurraren bidez irabazu zuen, baina soilik presuntzioetan geratu zen, ezin izan ziren inoiz frogatu Miguel de la Madrid expresidenteak informazio ezkutuarengatik.
Jarduera honen inguruan ehuntzen den azpiegituraren kasuan, banaketa-lekuetara eta azken helmugara iristeko trazatzen diren ibilbideak daude. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, Kolonbiak kokainaren ekoizpenean zuen lidergoa agerikoa zen, herrialde honetako nekazariek zaintzen eta prozesatzen zuten. Hau Mexikotik igarotzen zen, Cancún, Guerrero edo Karibetik sartuz.
AEBk Kolonbiako operazioetan izandako eraginak eragindako aldaketek eragin sektoreak ere aldatu zituzten. Mexikon kokaina hautsezko orea erein eta eraldatzeko taldea eta erakundea garatzen joan zen, banatzaile eta kontsumitzaileen artean onarpenik izan ez zuena.
1989an, Jesus Gutierrez Rebollok, 9. gune militarreko buru zenak, Amado Carrillo Fuentes atxilotu zuen, "Zeruetako jauna" deitua, gobernu federalean errekonozimendua eman zion narkotrafikatzaile ezaguna. Postu handia eman zioten arlo militarrean eta jeneralaren gradua, Drogen aurkako borrokarako Institutu Nazionaleko zuzendari bihurtu zen. Hala ere, Zedillista izeneko seiurtekoan, 1997an, berak akusatutako narkotrafikatzailearekin lotura izateagatik akusatua izan zen eta atxilotu egin zuten. 31 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten Altiplanoko Espetxe Federalean. Urte horretan bertan, Irma Lizette Ibarra Naveja Guadalajaran hil zuten, Gutierrez Rebollo jeneralak lotura horiek narkoarekin zituela zioen informazioa zabaldu zuelako.
Historikoki, Kolonbiako kartelek droga trafikoa menderatu dute munduan, Estatu Batuetara eta Europara esportatzen zuten kokaina kopuru handiari esker. 1970eko eta 1980ko hamarkadetan eta 1990eko hasieran, Pablo Escobar munduko droga-esportatzailerik handiena izan zen, batez ere munduko beste erakunde kriminal batzuekin egindako aliantzen ondorioz. Florida hegoaldean eta Kariben droga-trafikoa geldiarazteko ahaleginek emaitzak eman zituztenean, Kolonbiako erakundeak Mexikoko trafikatzaileekin aliantzak egiten hasi ziren, kokaina Mexikotik zehar Estatu Batuetara eramateko. Hau, zailtasun handirik gabe lortu zen Mexikon, heroina (Mexikoko “Triangulo Dorado” deritzonean kontzentratutako amapola edo lo-belar laboreei esker ekoiztua) eta cannabisa ( merkataritza binazionalean garrantzia galduz, Estatu Batuetako hainbat estatutan legeztatu zenetik, helburu medizinalekin) ekoiztu baitziren. 1980ko hamarkadaren erdialderako, trafikatzaileen interesei berehala lagundu zien azpiegitura oso batek. Mexikon zeuden erakundeek nahikoa fidagarritasun eta garapen lortu zuten Kolonbiatik zetorren droga-trafikorako.
Hasieran, Mexikoko taldeek eskudirutan jasotzen zituzten drogen garraio-zerbitzuen ordainketak, baina 1990eko hamarkadaren amaieran, Mexikoko garraio-erakundeak eta Kolonbiako droga-trafikatzaileak beren zerbitzuen ordainketa ehunekoen bidez adosten hasi ziren. Oro har, Mexikoko trafikatzaileei kokaina bidalketa bakoitzaren %35 eta %50 artean ordaintzea adostu zen. Akordio horien ondorioz, hasieran droga-garraioan bakarrik aritzen ziren Mexikoko erakundeak trafikatzaile bihurtzen hasi ziren. Miguel Ángel Felix Gallardok talde hauek antolatu zituen, Mexikon botere handia lortu zuen erakunde kriminal bakar bat osatuz: Guadalajarako kartela, azteken lurretan narkotrafikoaren lehen aitabitxi eta buruzagi handia 1989an harrapatu zuten arte. Felix Gallardo harrapatu ondoren, Guadalajarako kartela desegin egin zen, eta negozioa lau erakunde kriminalen artean banatu zen. Erakunde kriminal horiek, hasieran lurraldeak mugatzea eta espazioak errespetatzea erabaki bazuten ere, elkarren artean erabateko kontrolagatik borrokatu zuten, eta antzinako bazkideen aurkako atentatuak eragin zituzten, zibil errugabeei ere eragin zietenak.
Mexiko, droga igarotzeko herrialde nagusietako bat izateaz gain, marihuana ekoizlerik handiena eta Estatu Batuetarako metanfetamina hornitzaile nagusietako bat ere bihurtu zen. Munduko heroina ekoizle nagusietako bat izaten ere jarraitu zuen, batez ere Estatu Batuetan banatzen dena. Mexikoko droga kartelek AEBra legez kanpo sartzen den droga trafikoaren %70 kontrolatzen dute. Ameriketako Estatu Batuetako Estatu departamenduaren arabera, herrialde horretara sartzen den kokaina trafikoaren %90 Kolonbian hasi eta Mexikotik igarotzen den ibilbide batetik igarotzen da, eta egoera horrek urtero 13.6 eta 48.4 milioi dolar arteko irabaziak eragiten ditu. Era berean, Mexikoko droga-kartelek droga salmentaren ondorioz Mexikora itzultzeko diruaren legez kanpoko trafikoa areagotu dute, eta gainera, dirua lehorretik garraiatzeko maniobrak hobetu dituzte, Estatu Batuetako transferentzia elektronikoetan monitorizazioak duen eraginkortasunaren ondorioz.

#### 1990-2000

1993ko maiatzean, Guadalajarako Nazioarteko Aireportuko aparkalekuan, Juan Jesús Posadas Ocampo kardinal katolikoa hil zuten, bere aurkako ekintza zuzen batean. PGRren bertsio ofizialek, zenbait urtez, hilketa narkotrafikatzaile boteretsuen zerbitzura zeuden bi sikarioen banden artean gertatu zela adierazi zuten. Baina beste hainbat hipotesi ere argitaratu ziren eta azkenean ez ziren inoiz argitu haren heriotzaren benetako arrazoiak.
1994 inguruan, PRI alderdi ofizialaren presidente izateko kanpainan, Luis Donaldo Colosio Murrieta, Carlos Salinas de Gortari presidentearen kolaboratzaile ohia, Tijuanako Lomas Taurinas kolonian hil zuten.1994ko martxoaren 6ko kanpainako hitzaldia, askok, bere alderdiaren erregimen hegemonikoaren desmarkatzat eta inplizituki aipatutako krimen antolatu eta narkotrafikoarekin zerikusia duten botere kupulentzako mehatxutzat jo zuten. Bere hilketatik 24 ikerketa lerro sortu ziren, horietako bat narkotrafikori bideratua. Gobernu Zedillista amaitu aurretik, errepublikako prokuradoretzak txosten bat argitaratu zuen, eta, bertan, Kolonbiako droga-karteletatik bere presidentetza-kanpaina finantzatuko zela uste zen. Hori Kolonbiako eta Peruko polizia-agentziekin egindako lankidetza-ikerketetan oinarrituta dago, eta, beraz, droga-kartelen arteko konspirazioa egin zela uste zen, Estatu Batuekiko trafikoa kontrolatzeko. Bestalde, El Financiero egunkariak ohar bat argitaratu zuen, non aipatzen duen Ameriketako Estatu Batuetako CIA izan zela hilketaren egilea.
Urte horretan bertan, Mario Ruíz Massieu Errepublikako prokuradore zela, bere anaia José Francisco Ruiz Massieu Guerreroko Estatuko gobernadore ohiaren heriotza ikertzea agindu zitzaion. Raul Salinas de Gorta akusatu zuten, eta 1995ean 27 urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. Espetxeratuaren anaiak zuzendutako gobernu federalak, eroskeria jasotzeaz eta narkotrafikoarekin bere prokuradore postuari esker loturak izateaz akusatu zuen Mario, Estatu Batuetan preso izan arte jazarria izan zen, non, azkenean, 1999an bere buruaz beste egin zuen. Raul Salinas de Gortari libre dago eta Carlos Salinas de Gortari presidente ohia Mexikora itzuli zen bere agintaldi polemikoaren ondoren. Hamabost urte geroago, Miguel de la Madrid presidente ohiak Carmen Aristeguirekin egindako elkarrizketa batean esan zuen Salinas presidente ohiak eta bere anaiak "narkotrafikatzaileekin nolabaiteko harremana" zutela, izan ere, Raul Salinasek dirua jaso eta Estatu Batuetako bankuen bidez garbitzen zuen. Salinas presidente ohiak adierazpen hori gutxietsi zuen, eta De la Madrid "gaixorik" zegoela adierazi zuen, "Eta ezin zirela bere adierazpenak sinesgarritzat hartu zahartzaroko gizon batengandik etorrita".
1999ko ekainaren 7an, Mexiko Hiriko “Eraztun Periferikoa” hiribide jendetsuan, egun argiz, buruan hainbat tiro emanaz, garai hartan “Una tras otra” (TV Azteca) programa ezagunaren gidaria zen Paco Stanley.Honi, ikerketa forentseak egin zizkioten, eta bere gorpuan kokaina aurkitu zioten, bere gauzen artean. Nekropsiaren ikerketa kimikoek, ikerketan jasotako testigantzez gain, droga hau maiz kontsumitzen zuela eta armak eramateko baimenarekin modu irregularrean emandako identifikazio batzuk aurkitu zizkioten. Hilketaren garrantzia handitu egin zen, ikerketetan Paco Stanley garai hartako narkotrafikatzaile boteretsuenetako batekin lotura estua zuela zehaztu baitzen.
Komunikabide nazionalak Mario Villanueva Madrid Quintana Roo estatuko gobernadorea narkotrafikoarekin nahasten zuten frogak aurkezten hasi ziren, droga Kolonbiatik AEBetara bere lurraldean zehar garraiatzeko erraztasunak ematen zituela adieraziz. Berak beti ukatu zituen karguak, baina Gobernu Federaletik ikerketak hasi ziren, eta orduko prokuradoreorde Mariano Herrán Salvati, Chetumaleko Gobernu Jauregira bidali zuten Villanueva galdekatzera.
Aurkitutako frogen aurrean, Villanuevaren atxiloketa suposatu zen Gobernadore kargua utziko zuen unean, karguaren immunitate prozesala galtzearen ondorio (1999ko apirilaren 5ean). Azkenean, Villanueva bi egun lehenago desagertu zen, Joaquin Hendricks Diazi agintea transmititzeko ekitaldian ez zen egon. Justiziaren iheslari izan zen zenbait urtez, azkenean Alfredo V. Bonfil herrian harrapatua izan zen arte. DEAko agenteek, PGR taldeko agenteekin batera, atxilotzea lortu zuten.

#### 2000-2010

Indarkeriaren intentsitateak behera egin zuen 1990eko hamarkadaren amaieran, baina indarkeriak okerrera egin zuen, Vicente Fox Quesadak 2000. urtean kargua hartu zuenetik. 2001eko irailaren 11ko atentatuen ondoren, oso zaila izan zen Mexikoko kartelek Estatu Batuetara drogak eramatea, Estatu Batuetako nazioak bere mugak zigilatzen baititu, estupefazienteen trafikorako eta terroristen ehizarako edozein saiakera indartuz eta kontrolatuz. Egoera horren ondorioz, Mexikon ekoizten zen drogaren zati bat edo Hego Amerikatik ekarritakoa, Estatu Batuetan sartzerik ez zegoenez, Mexikoko lurraldean banatzen eta saltzen hasi ziren, eta, ondorioz, Mexiko drogak ekoizten zituen herrialdea izatetik drogak kontsumitzen dituen herrialdea izatera igaro zen, aurreko hamarkadetan identifikatutako gutxiengo bat soilik baitzen kontsumitzailea; gaur egun, berriz, gazteria adikto bihurtzea da helburu nagusia, doako dosiak eskainiz, kontsumitu ondoren, erosle berriak zihurtatuta dauzkate. Bestalde, herrialdeko gizarte eta ekonomia baldintzak direla eta ikasten eta lan egiten ez duten gazteen zati bat tentatua da, eta herrialdean sikarioak, informatzaileak eta droga-banatzaileak errekrutatzeko erreserba nagusia dira.
Vicente Fox presidente ohiak bere agintaldian tropa kopuru txikiak bidali zituen Nuevo Laredora, Mexiko eta Estatu Batuen arteko mugara, kartelen aurka borrokatzeko, ondorio gutxi batzuk lortuz. Gutxi gorabehera 110 pertsona hil ziren Laredo Berrian 2005eko abuztutik urtarrilera bitartean, Golkoko eta Sinaloako kartelen arteko borrokaren ondorioz. 2005ean, indarkeriak gora egin zuen, Michoacan estatuan (Michoacana familia) kartel bat ezarri nahi baitzen. Kartelen arteko indarkeria gerra hasi baino askoz lehenago hasi bazen ere, gobernuak jarrera pasiboa izan zuen kartelen indarkeriarekin 1990eko hamarkada osoan eta 2000. urtearen hasieran. Egoera hori 2006ko abenduaren 11n aldatu zen, Felipe Calderon presidente hautetsi berriak Michoacanera 6,500 tropa federal bidali zituenean erakunde horretan sortutako indarkeria “geldiarazteko”. 2006ko abenduan Calderonek agintea hartu zuenetik, 19,500 pertsona inguru hil dira Mexikon narkotrafikatzaileen indarkeriaren ondorioz, bata bestearen aurka nahiz segurtasun indarren aurka borrokatzen, Estatu Batuetarako trafikoaren ibilbideak kontrolatu nahian. Kartelak ez dira soilik droga kargamentuen zirkulazioa zaintzen eta babesten aritzen, baizik eta gatazkan sartzen dira lurraldea kontrolatzeko. Boterera iritsi eta gutxira, Poliziak eta armadak narkotrafikoaren aurkako borroka batean parte hartzea erabaki zuen presidenteak, "Narkotrafikoaren aurkako gerra Mexikon" izenarekin.
Drogaren kapotak esan zuen, elkarrizketaren arabera, presidentearen laguntzaileek engainatu egiten zutela trafikoaren aurkako borrokaren aurrerapenei dagokienez. Ekintza hau, kartelek sortutako indarkeriaren aurkako lehen zuzeneko borrokatzat hartzen da, eta orokorrean, Mexikoko gobernuaren eta droga kartelen arteko gerraren hasieratzat hartzen da. Denborak aurrera egin ahala, Calderón presidenteak drogen aurkako kanpaina areagotzen jarraitu zuen, eta 45,000 soldadu bildu zituen zuzenean, polizia-indar federalez eta tokikoez gain. Hala ere, kanpainaren eraginkortasuna mugatzen duen faktore bat hainbat funtzionario publikoren inpunitate eta ustelkeriaren iraupena da.
Narkotrafikoaren arazoari aurre egiteko, 2008ko ekainean Mexikoko Gobernu Federalak justizia penalaren sistema erreformatzea onartu zuen. Erreforma hori gizarteko hainbat sektorek egin zuten (botere exekutiboak, legegileak eta gaian interesa duten gizarte zibileko taldeek, hala nola Krimen Politikako Azterketen Zentroak, CEPOLCRIMek), eta hiru ardatz nagusi ditu: sistema penala, akusaziozkoa eta ahozkoa ezartzea, gailentzen den inkisizio-sistemaren ordez. Epai argiagoak eta gardenagoak ezartzea; irizpide homologo eta zorrotzak ezartzea polizia-kidegoak ziurtatu, hautatu, mantendu eta sustatzeko, eta, azkenik, delinkuentzia-delituei buruzko tokiko legeak eta lege federalak erreformatzea. Erreforma horretan parte hartu zuten sektore gehienen adostasuna badago ere, bere helburuak lortzeko zenbait erronka bete behar ditu, horietako bat eta, agian, lehenengoa eta garrantzitsuena, Mexiko osatzen duten estatu guztietan inplementatu behar den moduari buruzko iritzi desberdinak bateraraztea da.
Jakina da kartelek armak erabiltzen dituztela botere handiko metrailadore, bazuka eta zatikatze-granadak, esaterako. Ameriketako Estatu Batuetako zein Mexikoko agintariek onartzen dute Mexiko dela kokaina eta beste droga batzuk igarotzen diren bide nagusia, Estatu Batuak helmuga dituztenak, eta Kolonbian hazten direla koka-landare gehienak, Erdialdeko Amerikan zehar Mexikora bidali eta prozesatzeko. Mexikoko Armada, rebisio guneak, ibilgailu armatu eta blindatuak, helikoptero armatuak eta itsasontziak erabiltzen ari da. Calderonek egindako eraso militarra gatazkaren hasieratik izan den handiena izan da.

#### 2010 - Gaur egun

Horren ondorioz, gaur egun indarkeria areagotu egin da herrialdeko hainbat estatutan, hala nola, Chihuahuan, Sinaloan, Nuevo Leonen, Nayariten, Michoacanen eta Tamaulipasen, kontrol-lurraldeen ondorioz. Gatazka dagoen estatu horietan, droga-trafikoa kontrolatzeko borroka handia dago, eta herrialdeko gobernuak indarkeria geldiarazteko “ahaleginari” ekiten dio, "Narkotrafikoaren aurkako gerra" izeneko barne-gatazka baten bidez. Gatazka horrek, 2006tik gaur egunera arte, krimen-olde etengabea eragin du, 50.000 hildako eragin dituena, eta indarkeriaren maila eta krudelkeria areagotu egin dira, baita erasoak ere. Muturreko indarkeriarik edo ezohiko indarkeriarik ez duten estatuak Estatu zentralak dira (Mexikoko Estatua izan ezik), gehienak kartel bakar batek kontrolatzen zituenak ("Michoacana familia"), Mexikoko Estatuaren Ekialdearen zati handi bat hartzen zuena (Chalco, Nezahualcoyotl, Texcoco, La Paz eta Ecatepec), eta, beraz, ez zuten kartel inbaditzaileekin lehiatu. Gaur egun, hilketa ugari izan dira, eta 2010eko urriaren amaieran Tijuana hirian 135 tona marihuana konfiskatu ondoren, gazteen sarraskiak izan ziren, eta horien sikarioek poliziaren irrati-seinaleak oztopatu zituzten, 135 hilketarekin mehatxu egiteko.
Barne gatazka amaitzetik urrun dago oraindik, ez zaio konponbide azkarrik ikusten, eta ONUk adierazi du mehatxu eta hilketa mota horiek herritarrak beldurtu eta desmoralizatu nahi dituztela agintariak mendean hartzeko. Bien bitartean, Janet Napolitano AEBetako segurtasun idazkariak ohartarazi zuen Los Zetas taldeak lotura izan zezakeela Al Kaidako zelularekin. Hau, Mexikoko ezkerreko politikari batzuk aitzakia gisa hartu zuten, geroago Mexikon inbasio militarra egiteko, AEBetako historian gatazkak pizteko armamentu ugaritzearen bidez egindako beste gerra eta inbasio batzuen antzekoa, Panama edo Nikarahan gertatu bezala. Mexiko beste herrialde batzuetara arma gehien esportatzen duen herrialdeetako bat da.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «El narcotráfico en México, historia de un fracaso político» El Orden Mundial - EOM 2017-01-09 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ «México: Las rutas de la droga y el dogal de la dependencia» Transnational Institute 1997-11-01 (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ Frías, Rosana Carmita Ricárdez. (2019-06-15). «Reseña: "Los cárteles no existen. Narcotráfico y cultura en México" de Oswaldo Zavala» Mitologías hoy 19: 401–404. ISSN 2014-1130. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ Velasco, Juan David; Duncan, Gustavo; Lopera, Felipe; Velasco, Juan David; Duncan, Gustavo; Lopera, Felipe. (2018-07). «Oligarchy, Political Power and Drug-trafficking in Colombia: The Cases of Medellín, Santa Marta and Muzo» Colombia Internacional (95): 167–201. doi:10.7440/colombiaint95.2018.07. ISSN 0121-5612. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ http://eds.a.ebscohost.com/eds/pdfviewer/pdfviewer?vid=11&sid=b9be8e8b-bbef-49bb-bee3-c0392ba9432a%40pdc-v-sessmgr04%5B%5D
* ↑ González, Niño; Augusto, César. (2016-12). «Mutant drug trafficking: a new analysis perspective of the phenomenon in Colombia» Revista Científica General José María Córdova 14 (18): 113–124. ISSN 1900-6586. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ Olabuénaga, José Ignacio Ruiz; Fernández, María Carmen Sabater. (1992). «El narcohábito de segunda generación: el caso vasco» Inguruak: Soziologia eta zientzia politikoaren euskal aldizkaria = Revista vasca de sociología y ciencia política (6): 57–89. ISSN 0214-7912. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ http://fcubides.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/narcosparas.pdf
* ↑ (Ingelesez) Steiner, Roberto. (1997-09). Los dólares del narcotráfico. ISBN 978-958-601-738-1. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ https://www.nuso.org/media/articles/downloads/1781_1.pdf%5B%5D
* ↑ http://www.scielo.org.co/pdf/ceco/v21n37/v21n37a07.pdf
* ↑ (Gaztelaniaz) «Entérate: Cronología, de Gutiérrez Rebollo a Ramírez Mandujano» El Universal (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ https://web.archive.org/web/20080921103119/http://www.usdoj.gov/dea/pubs/history/history_part2.pdf
* ↑ https://expansion.mx/nacional/2016/06/28/el-mapa-de-la-amapola-en-mexico-la-franja-del-pacifico-concentra-los-cultivos
* ↑ https://fas.org/sgp/crs/row/RL34215.pdf
* ↑ http://www.bibliotecas.tv/colosio/discursos/candidato06mar94.htm
* ↑ https://web.archive.org/web/20100125110334/http://www2.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/nacional/062946/miguel-madrid-acusa-carlos-y-raul-salinas-narcotrafico-y-corrupcion
* ↑ https://web.archive.org/web/20100310034803/http://www.etcetera.com.mx/1999/347/jaj347.html
* ↑ https://www.milenio.com/policia/paco-stanley-quien-lo-mato-y-por-que
* ↑ https://web.archive.org/web/20100819043827/http://impreso.milenio.com/node/8816494
* ↑ https://elordenmundial.com/narcotrafico-mexico-historia-fracaso-politico/
* ↑ http://eds.a.ebscohost.com/eds/detail/detail?vid=5&sid=c4b64787-fe06-4a37-a87d-042f61e0bfa8%40sdc-v-sessmgr02&bdata=JkF1dGhUeXBlPXNoaWImbGFuZz1lcyZzaXRlPWVkcy1saXZl#AN=139359170&db=edb%5B%5D

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12185368