# Peru Askatzeko Espedizioa

Peru Askatzeko Espedizioa, 1820an, Txileko gobernuak sortutako itsasoko eta lurreko indar militar bat izan zen, Rio de la Platako José de San Martín jeneral eta askatzailearen planaren zati bezala, Peruko Independentzia lortzeko, Hego Amerikako gobernu espainiarraren egoitza zena, eta, horrela, Hispanoamerikaren independentzia sendotzeko.
Maipúko garaipenaren ondoren, zeinarekin Txileko Independentzia lortzen duen, San Martin jeneralak Peruren independentzia prestatzen eta Peruko Erregeorderriaren kostaldea erasotzeko espedizio indar bat eratzen du, hegoaldeko armada askatzailearen lehorreratzea ziurtatzeko. Rio de la Platan bizi zen kaosaren aurrean, 1819ko otsailak 5ean, Txileko Errepublika berriaren eta Rio de la Platako Probintzia Batuaken arteko hitzarmen bat sinatu zen, honen bidez, indar militarra Txileko gobernuak antolatuko zuen, eta kostuak, Peruko etorkizuneko gobernu independenteak itzuli beharko zituen. Txileko zuzendari goren berriak, Bernardo O 'Higginsek, José de San Martín izendatu zuen armadaren buru, eta Thomas Cochrane marinel eskoziarra, itsas flotaren komandantea. Honela, "Peruko Armada Askatzailea", 1820ko maiatzaren 19ko Txileko Kongresuaren dekretu gorenez hala deitua, Txileko Armada Batu Askatzailea zen, Txileko Armadako eta Andeetako Armadako unitateen arteko indar konbinatu bat.
Cochraneko itsas espedizioak espainiar itsas boterea suntsitu zuen, eta lehorreko armadak irailaren 8an lehorreratu ziren Paracasko badian eta Arenalesen Peruko mendilerrorako espedizioetan parte hartu zuten. San Martin jenerala iparralderantz doa lehenik, eta Limara gero, Peruko Independentzia aldarrikatuz. Espedizio armada, Valparaisotik zetorrena, Perun egongo zen 1824ko Callaoko matxinada zela eta desegin zen arte, eta gelditu ziren gudariak Peruko Armadatik sortutako unitate berriei gehituko zaizkie, Peruko Armada Batua Askatzailea sortuz.

## Aurrekariak

1814an Txileko Kapitaintza Nagusia berriz konkistatu zuen espainiar koroak Rancaguako guduaren ondoren, Patria Vieja izeneko garaiari amaiera emanez, non txiletar abertzaleek koloniaren patuak gobernatu zituzten eta espainiar erregimen kolonialari erreforma nabarmenak egin zizkioten. Gertaera honen ondoren, Txileko tropek, gobernuko pertsonaiekin batera, Mendozara ihes egin zuten, non Cuyo probintziako gobernadoreak José de San Martín hartu zituen, Kordoba probintzian egon zen bitartean, Espainiar Inperioko hegoamerikar koloniak askatzeko plan bat sortu zuena. Plan hau, Txile inbaditzean zetzan, Rancaguan garaitua izan zen Txileko Armadaren eta Argentinako tropen gorpuzkiekin osatutako armada batekin, hau gauzatzeko, Cuyo probintziako gobernamendua ematea eskatu zuen. Txileren inbasio eta askapenaren ondoren, aliatuen armadak itsasoratuko zen Perura bidean, Espainiak eskualde hartan zuen presentzia desagerrarazteko, Latinoamerikako gainerako herrialdeen independentziarako mehatxu handia baitzen.

## Espedizioaren antolaketa
### Ontzidia

Ozeano Barean hiru izarren pabiloiarekin nabigatu eta armada askatzailea Perura eramango zuen flota espainiar ontzien harrapaketen eta ontzi ingeles eta amerikarren erosketaren bidez eratu zen. Lehen gerraontzia Águila izeneko espainiar bergantina izan zen, 16 kanoikoa, Valparaisora engainatuta sartu zena Chacabucoko guduaren ondoren, abertzaleek bandera errealistak flameatzen utzi zituztelako gotorlekuan. Harrapatu egin zuten eta Pueyrredón izena jarri zioten. Bere lehen misioan, Juan Fernandez uhartera bidali zuten, errealisten abertzale presoak erreskatatzera. Horien artean Manuel Blanco Encalada zegoen, ondoren ontzidiaren komandantea izango zena. Ondoren, José Antonio Álvarez Condarcok Londresen erositako 44 kanoiko Windham iritsi zen. Lautaro ospetsua izan zen. Bi itsasontzi hauekin, Maipuko garaipenaren ondoren, Esmeralda, Venganza eta Pezuelak osatutako espainiar flota jazarri zuten, Valparaiso blokeatu eta nabigazioa oztopatzen zuena eta portura iristen ziren ontzi neutralak erasotzen zituena.
1818ko apirilean, Lautaro eta Pueyrredon itsasontziak portutik irten ziren eta Esmeraldarekin borrokan hasi ziren. Borroka garrantzitsu baten ondoren, espainiar ontziak, bere abiadura handiagatik ihes egin ahal izan zuen, eta Talcahuanora joan zen. Harrapatzerik izan ez bazen ere, ordutik aurrera Txileko itsas armada Valparaisoko kostaldean izan zen nagusi. Uztailean, Chacabuco izena hartu zuen korbeta estatubatuar bat erosi zen, eta, ondoren, Araucano izeneko beste bergantin estatubatuar bat. Abuztuan, 60 kanoiko itsasontzi garrantzitsu bat iritsi zen, Condarcok Londresen kontratatutakoa, San Martin izenekoa. Armadaren agintea Manuel Blanco Encaladari eman zitzaion. Abertzaleek, 1818ko amaieran, Ozeano Bareko errealisten aurka borroka zezakeen eskuadra bat zuten.
Bien bitartean, 1818ko maiatzean, Cadizko uhartetik Txilerako bidean itsasoratu zen, hamaika garraioko espedizio espainiar bat, 2000 soldadu zeramatzana, bi gerraontzik eskoltatuta, horietako bat Maria Isabel zen, 50 kanoikoa. Albistea Buenos Airesen ezagutu zuten Cadizeko gobernu argentinarreko agenteek uztailean. Pueyrredónek Lucy eta Intrépido bergantinak bidali zituen Txileko ontzidian sar zitezen. Abuztuan, Buenos Airesera iritsi zen Trinidad, Espainiako garraioetako bat, matxinatutako tripulazioarekin. Horrela, abertzaleek talde errealistaren bilgunea eta seinale-kodea ezagutu zituzten.
Urrian Txileko eskuadra abiatzen zen Valparaisotik, Blanco Encaladaren agindupean, eta itsas infanteriako buru Guillermo Miller. Konboi errealista atzeman behar zuten. Maria Isabel aurkitu zuten Talcahuanoko portuan, gotorlekuko kanoiek babestua. Marinel eta infanteen ekintza nabarmen batean, ontzia harrapatu eta Valparaisora eraman zuten, non O 'Higgins bezala bataiatua izan zen. Abertzaleen eskuetan bost garraio erori ziren beren ondasun guztiekin. Gainerakoek Callaora ihes egin zuten. Horrela, Txile, denbora gutxian, Ozeano Barean nagusi izan zen. Ameriketara joan zen azken espainiar espedizioa, 1818an suntsitua izan zen.
Orduan, Thomas Cochrane iristen zen Valparaisora, lord eskoziarra, parlamentuko kidea eta Ingalaterrako ontzidietako gudu askotako heroia. Londresen San Martin eta O 'Higginseko agenteen eskaintzak onartu zituen. Txileko eskuadraren buru izendatu zuten almiranteorde graduarekin, eta Blanco Encalada, buruzagi berriaren gaitasuna ezagututa, bere aginduetara jarri zen. Independentziazaleek, 1818aren amaieran, Ozeano Barea domeinatu zezaketen. Hau zen armada Perura eraman ahal izateko aurreko urratsa.

### Espedizioko armada

Maipuren garaipenak, Perurako espedizio askatzailea eratzen hastea ahalbidetu zuen. Lehenik eta behin, eskuadra bat sortu behar zen, ondoren armada boteretsu bat antolatu eta hornitu, eta, azkenik, Perun beste batzuk altxatzeko armamentuak prestatu. Aldi berean, Txilen bizirauten zuten azken foku errealistak murriztu behar ziren, oraindik ere gogor eusten baitzioten. O'Higgins zuzendari gorena arduratu zen eskuadra prestatzeaz eta Txileko lurraldea baketzeaz. Eskuadra, neurri handi batean, Álvarez Condarcoren erosketekin eta Manuel Blanco Encalada almiranteak zenbait kruzerotan harrapatu zituen ontziekin sortu zen. Beste alde batetik, armada astiroago sortzen zen, baina San Martin jeneralaren irmotasun eta zorroztasunak, Txileko eta Rio de la Platako Probintzia Batuetako gobernuek, akordio bat sinatzera eraman zituen 1819ko otsailean, bere prestaketa irmo erabaki zuena. Bitartean, Cochrane almiranteak Ozeano Barean zehar zeharkaldi bat egin zuen, non zenbait ontzi eta tresna konkistatu zituen, eta, batez ere, espedizioa zeharkatu behar zuen itsasoan zuen nagusitasuna baieztatu zuen.
Probintzia Batuetako gerra zibilak San Martinen gerra lana zaildu zuen. Gobernuak, eusteko (joera baten ordezkari bezala), Andeetako Armadako tropen laguntza eskatu zuen. Pueyrredónek eskatu zuen lehenik, eta José Rondeauk ondoren.
Azkenik, 1820ko otsailaren 1ean, Rio de la Platako Probintzia Batuetan, federalek, Francisco Ramírez buruzagi entrerriarra buru zutela, unitarioak garaitu zituzten Cepedako guduan. Buruzagiak Kongresuaren desegitea eta Rondeauren ukoa ezarri zituen, direktorioari amaiera emanez. Honela, ez zegoen agintari nazional bakarra, eta probintzia bakoitzak gobernu autonomo bat zuen bere tropekin. Horren ondorioz, Argentinako gobernuak Txileko Gobernuaren aurrean Perurako espedizioari buruz hitzartutako betebeharretako batzuk ezin izan zituen bere gain hartu. Andeetako Armada egoera autonomo batean geratu zen, Probintzia Batuetako gobernuak sortua izan baitzen, eta, beraz, San Martinek uko egin zion bere ofizialen aurrean, 1820ko apirilaren 2an agintean berretsi zutenak.
   [...] después a la votación de los señores oficiales, que unánimemente convinieron en lo mismo; quedando, de consiguiente, sentado como base i principio que la autoridad que recibió el señor general para hacer la guerra a los españoles i adelantar la felicidad del pais no ha caducado ni puede caducar, porque su oríjen, que es la salud del pueblo, es inmudable [...]
   Rancaguako Akta
Ondorioz, Andeetako Armadak, Perurako espedizioan parte hartu zuen, indar autonomo bat bezala, egoera hau, Perun gobernu nazional bat ezarri arte mantendu zelarik.

### Sinboloak

Txiletik iritsi zen Peruko Askatasunaren Espedizioaren estandarteak herrialde horretako kolore nazionalen hondoa du, baina hiru izarrekin, Peruko independentziaren aldeko aliantza batean konprometitutako hiru herrialdeak sinbolizatzen ditu eta honen irudikapena Limako Peruko Antropologia, Arkeologia eta Historiako Museo Nazionalean kontserbatzen da. Han, eszena batean, Numantzia batailoiaren martxari dagokion irudikapen piktorikoa ikus daiteke, zeinak kausa independentistarekiko leialtasuna bermatzen duen, San Martinek Guardiako Voltígeros Batailoi bezala berrizendatua izan zelarik.

## Espedizio-indarraren osaera
### Itsasontziak eta tripulazioa

Ontzidia 25 ontzik osatzen zuten (gehienak txiletarrak), horietatik 8 gerra ontziak eta 17 garraio ontziak zirelarik. Denek jaso zuten Txileko bandera mastan. Taldearen agintea Lord Thomas Alexander Cochrane almiranteorde eskoziarrak izan zuen.
Gerraontzien tripulazioa 1624 gizonek osatzen zuten:
* 624 atzerritar, gehienak britainiarrak.
* 1000 Txileko itsasgizonak Valparaisoko portukoak eta inguruetakoak:
| Izena | Edukiera (tonak) | Kanoiak | Komandantea |
| Fragata O'Higgins | 1220 | 50 | Thomas Sackville Crosbie |
| Navío San Martín | 1350 | 64 | Guillermo Wilkinson |
| Fragata Lautaro | 850 | 50 | Martín Jorge Guise |
| Corbeta Independencia | 830 | 28 | Robert Forster |
| Bergantín Galvarino | 398 | 18 | Juan Tooker Spry |
| Bergantín Araucano | 270 | 16 | Tomás Carter |
| Bergantín Pueyrredón | 220 | 16 | Comandante Casey |
| Goleta Moctezuma | 200 | 8 | Comandante Casey |

### Beste itsasontzi batzuk

Hurrengoak ontziak ere Espedizio askatzailearen eskuadra osatu zuten.

#### Gerrakoak

* Fragata Valdivia
* Lancha cañonera (Ignacio Barragán).

#### Garraiokoak

* Fragata Águila
* Fragata Emprendedora
* Fragata Perla (Guillermo Simpson).
* Fragata Santa Rosa (James Blais).
* Bergantín Potrillo (Eduardo Brown).
* Goleta Constanza (P. Dronet).
* Goleta Dolores (Juan Ermon).
* Goleta Gaditana
* Goleta Gerezana
* Goleta Golondrina
* Goleta Mackenna
* Goleta Minerva (P. Delano).
* Goleta Peruana
* Goleta Sacramento (Federico Droz).

### Armadaren osaera

Uztailaren 15eko egoeraren arabera, armadak 4642 gizon zituen: 4.000 txiletar eta 600 argentinar, gutxi gorabehera. Ofizialtasunaren %40 argentinarra zen. Itsas armada osatzeko soldaduak atera behar izan ziren, eta Valparaisoko portua babesteko 170 artilero inguru. Honekin, armada, 4118 soldadu eta 296 ofizialera murriztua geratu zen, bi dibisiotan banatuz, bata Txilekoa eta bestea Andeetakoa. 25 artilleria pieza zeuden. Indarraren osaera honako hau zen:
* Andeetako dibisioa (141 ofizial eta 2235 soldadu)
* Txileko dibisioa (161 ofizial eta 1757 soldadu)
* Plana Nagusia (57 ofizial eta 19 soldadu)
Batailoiei dagokienez, hauek izan ziren:
| Kidegoa | Komandanteak | Ofizialak | Soldaduak | Soldaduak |
| Compañía de Artillería de Chile | teniente coronel José Manuel Borgoño | 27 | 365 | 365 |
| 2 Compañías de Artillería de los Andes | teniente coronel Pedro José Luna | 15 | 198 | 198 |
| Batallón Nº 2 de Chile | sargento mayor José Santiago Aldunate | 30 | 600 | 600 |
| Batallón Nº 4 de Chile | teniente coronel Santiago Sánchez | 28 | 651 | 651 |
| Batallón Nº 5 de Chile | coronel Mariano Larrazábal | 20 | 324 | 324 |
| Batallón Nº 7 de los Andes | coronel Cirilo Correa | 22 | 439 | 439 |
| Batallón N.º 8 de los Andes | coronel Enrique Martínez | 18 | 462 | 462 |
| Batallón N.º 11 de los Andes | sargento mayor Román Deheza | 28 | 562 | 562 |
| Regimiento de Granaderos a Caballo de los Andes | coronel Rudecindo Alvarado | 30 | 391 | 391 |
| Batallón N.º 1 de Cazadores de los Andes | Mariano Necochea | 23 | 236 | 236 |
Armadako jeneral nagusia José de San Martín jenerala zen, Txileko Armadako kapitain jeneral gradua zuena. Estatu nagusiko buruzagia zen Juan Gregorio de Las Heras jenerala. Intendentzia Juan Gregorio Lemosen ardurapean jarraitzen zuen, 1816tik betetzen zuen kargua; eta parkea, Luis Beltran sarjentu nagusiaren ardurapean zegoen, 1817an Andeetako mendilerroa zeharkatzean gidatu zuen fraide bera.
Hainbat egileren arabera, espedizio armadaren tamaina (kopururik onartuena Espejo I.tik dator):
| Unitateak | Vallejo | Otero | Paz | Nellar | Mitre | Dellepiane | Salas | Bulnes | Doc. 711 | Espejo I | Espejo II | Téllez |
| Andeetako Armada | 2.312 | 2.347 | 2.118 | 2.447 | 2.313 | 2.451 | 2.443 | 2.818 | 2.431 | 2.447 | 2.916 | - |
| Txileko Armada | 2.163 | 1.967 | 2.600 | 1.967 | 1.805 | 1.938 | 1.968 | 1.981 | 1.964 | 1.967 | 2.170 | - |
| Espedizio Askatzailea | 4.475 | (4.799) | 4.718 | 4.414 | 4.430 | 4.419 | 4.411 | 4.799 | 4.395 | 4.414 | 5.086 | 4.799 |
| Ofizialak | - | 485 | - | - | 312 | - | 296 | 314 | 277 | 296 | 327 | - |
| Tropa | - | 4.314 | - | - | 4.118 | - | 4.115 | 4.485 | 4.118 | 4.118 | 4.759 | - |

## Operazioak
### Itsasoratzea

1820ko abuztuaren 10ean, Perun lehorreratuko zen armadaren karga eta hornidurak ontziratu ziren. Hilabete bereko 13an tropak mugitzen hasi ziren Quillotatik Valparaisorantz. 18 goizean, ontziratzea hasi zen. Araukanok eta Minervak belak altxatu zituzten Coquimborantz, han sortutako infanteriako batailoi bat jasotzeko. Azkenik, 1820ko abuztuaren 20an, San Bernardo egunean eta Bernardo O'Higgins Riquelme Nazio Orokorreko Zuzendari Gorenaren urtebetetzean, itsasoratu zen 25 ontziko itsas indar boteretsu bat, 6.030 arima zeramatzana, Perura zihoana. Arratsaldeko ordu bietan, "O 'Higgins" ontziak, Cochrane almiranteordearen intsigniarekin, eta, ondoren, "Lautaro" eta "Galvarino" ontziak, martxa hasi zuen. Atzeguardia "San Martin" ontziak ixten zuen, espedizioko jenerala zeramana.

### Armadaren lehorreratzea Piscon

Coquimboren parean, "O 'Higgins" fragatak "Warrior" bergantin estatubatuarra harrapatu zuen, Joaquín de la Pezuela erregeordeak bidali zuena konboi abertzalea espiatzeko. Horrela, erregeordearen espioitza plana zapuztea eta lehorreratzearen arrakastarako beharrezko informazioa lortzea lortu zen. Ondoren, behin itsas zabalean zegoela, espedizioaren jeneral nagusiak, flotaren buruari, Trujillon lehorreratzeko asmoa zuela jakinarazi zion, Limatik iparraldera. Lord Almirantea, Liman aurrez aurreko eraso bat egitearen aldekoa, San Martin konbentzitzen saiatu zen, baina honek, azkenean, Lord jaunaren eskakizunetako bat baino ez zuen lortu, Peruko Paracas hondartzan lehorreratzea, Pisco hiritik gertu.
Azkenik, 1820ko irailaren 8ko goizean, Espedizio Armada Paracasko hondartzan lehorreratu zen, Pisco hiritik gertu. Lehorreratzeak orduak iraun zuen, hornidura eta tresna kopuru handi bat jaitsi behar izan baitzen. Lehorreratzearekin batera, zalditeriako tropel errealista batek, Manuel Quimper koronelaren agindupean zeuden 529 gizonez osatua, ihes egin zuen. San Martin jeneralak, zalditeria eta infanteriako batailoi bat lehorreratu eta bertan zubi buru bat ezartzeko agintzen du.
Arratsaldean, San Martin eta bere tropak garaile sartzen dira herrian eta herriak txalotu egiten ditu. Berehala, boluntarioak eskaintzen dira armadarentzat, hilabete batzuk lehenago Lord Cochranek Peruko portu guztietan ezkutuan eman zituen aldarrikapenak daramatzatenak.
San Martinek bere kuartel nagusia herriaren erdiguneko etxe batean ezartzen du eta berehala Peruko herriarentzako aldarrikapen bat idazten du.
   “San Martín. Cuartel general del Ejército Libertador en Pisco. Septiembre 8 de 1820.
   “Compatriotas: […]. El último virrey del Perú hace esfuerzos para prolongar su decrépita autoridad […]. El tiempo de la impostura y del engaño, de la opresión y de la fuerza está ya lejos de nosotros, y sólo existe la historia de las calamidades pasadas. Yo vengo a acabar de poner término a esa época de dolor y humillación. Este es el voto del Ejército Libertador”.
   Proclama del Libertador y General en Jefe de la Expedición Libertadora del Perú José de San Martín#GGC11C
1820ko urriaren lehen egunetan, San Martinek Husar eta Dragoien erregimentuaren atal bat bidaltzea erabakitzen du, Ehiztarien Batailoi bihurtuta, garai hartako Teniente koronel Rufino Guidoren agindupean, Icaren barnealdera ihes egiten zuten tropa errealisten jazarpenean. Palpa inguruan harrapatu zituzten, urriaren 7an, eta han garatu zen borroka, azken finean, Armada Batuaren Suzko Bautismoa izango zena. Zauritu gutxi batzuk izan zituen errefriega, Manuel Quimper koronelaren soldaduek masiboki ihes egin zutenez, hauetako bi sekzio abertzaleei pasa zitzaizkienean amaitu zen. Borroka une erabakigarrira 12an iritsi zen Changuillo herrian, Peruko probintzia berean, eta herrietako borroka batean ere Aberriaren armek arrakasta izan zuten.
Urte bereko azaroaren 20ko gauean, Thomas Cochranek kolpe hilgarri bat eman zion Ozeano Bareko Errege Armadari Esmeralda fragata espainiarra harrapatuz.

## Callaoko matxinada

1824an, Bolívarrek Perun egindako kanpainan, Andeetako erregimentuek Kolonbiako indarrak ordezkatu zituzten Callaoko gotorlekuen garnizioan.
1824ko otsailaren 7an, Rio de la Platako errejimenduko eta Andeetako 11. errejimenduko tropak, Damaso Moyanok gidatuak, 2000 soldadu matxinatu ziren euren buruzagiak preso hartuz, errazionamendu eta ordainketa faltagatik. Otsailaren 10ean, Espainiako pabiloia altxatu zuten Callao ibaiaren gotorlekuetan, eta Espainiako indarretara pasatu ziren, agintean Talavera batailoiko koronel bat uzten zutelarik, Jose Maria Casariego, Txileko kanpainetako beteranoa. Otsailaren 14an, zaldi gaineko granadarien bi eskuadroi, Orellanoren agindupean zeuden 200 zaldizko baino gehixeago, Cañetetik matxinadara batu ziren. Azkenik, Callaoko garnizioa, realzaleek, La Lealtad bezala berrizendatua izan zen, eta Moyano koronel izendatua. Hala ere, Ayacuchoko guduan, zaldi gaineko granadari eskuadroi bat egon zen Bolivarren armadarekin, 80 zaldizko inguru, eta, hau amaitzean, itzuli egin zituzten, 1825eko urtarrilaren 17an Buenos Airesera iritsiz. Callaoko matxinatuek armada errealistekin batera borrokatzen jarraitu zuten 1826an kapitulatu zuten arte.

## Ikus, gainera

* Peruko Independentzia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q911652