OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Bederatziaren froga

Bederatziaren froga eskuz burututako zenbaki osoz osatutako batuketa, kenketa, biderketa eta zatiketak ongi eginak edo zuzenak diren frogatzeko metodo bat da. Froga eragiketa bakoitzari zenbaki bat izendatu eta emaitzaren zenbakiari 10ean oinarrituz 0tik 8rako zenbaki bat izendatzean datza; 10a baino zenbaki handiagoa atera ezkero, 10 zenbakia baino emaitza txikiagoa atera arte zenbakiak berriz batutzen dira, eta azkenean emaitza 9 bada, 0 zenbakian bilakatzen da.
Ondoren 0tik 8ra doazen zenbaki hauekin eragiketa burutzen da (behar izan ezkero, zenbakia 0 eta 8aren artean gera dadin, emaitzarekin prozesua errepikatuko da). Ateratako emaitza izendatutako zenbakiaren emaitzaren berdina baldin bada, eragiketak froga gainditua izango du. Eragiketa ongi egina baldin badago froga beti gaindituko du, aldiz, akatsen bat izan ezkero, froga gainditzeko aukerak ere badaude, honek akasdun eragiketa bat ontzat onartzeko arriskua dakar.

## Adibideak
### Batuketa

| ${\mathit {3}}2{\mathit {6}}4\,$ | $\Rightarrow$ | ${\mathit {6}}\,$ | 3+2+6+4=15; 1+5=6. |
| ${\mathit {8415}}\,$ | $\Rightarrow$ | $0\,$ | 8+4+1+5=18; 1+8=9; 9-> 0. |
| $2{\mathit {9}}46\,$ | $\Rightarrow$ | ${\mathit {3}}\,$ | 2+9+4+6=21; 2+1=3. |
| ${\underline {+{\mathit {3}}20{\mathit {6}}}}$ | $\Rightarrow$ | $2\,$ | 3+2+0+6=11; 1+1=2. |
| ${\mathit {1}}7{\mathit {8}}31\,$ | | ${\bigg \Downarrow }$ | 1+7+8+3+1=20; 2+0=2. |
| $\Downarrow$ | | ${\bigg \Downarrow }$ |
| ${2}\,$ | $\Leftrightarrow$ | $2\,$ | 6+0+3+2=11;1+1=2. |
Bi modutara eginda emaitza 2 da, hortaz eragiketak froga gainditu du.

### Kenketa

| ${\mathit {5643}}\,$ | $\Rightarrow$ | $0(9)\,$ | 5+6+4+3=18;1+8=9; 9->0. |
| ${\underline {-2{\mathit {891}}}}\,$ | $\Rightarrow$ | $-2\,$ | 2+8+9+1=20;2+0=2. |
| ${\mathit {2}}7{\mathit {52}}\,$ | | ${\bigg \Downarrow }$ | 2+7+5+2=16;1+6=7. |
| $\Downarrow$ | | ${\bigg \Downarrow }$ | Kenketan minuendoari izendatutako zenbakia sustraendoari izendatukoarena baino txikiagoa denean, minuendoari 9 gehitzen zaio: 0+9=9. |
| ${7}\,$ | $\Leftrightarrow$ | $7\,$ | 9-2=7. |

### Biderketa

| ${\mathit {5}}{\mathit {4}}8\,$ | $\Rightarrow$ | $8\,$ | 5+4+8=17;1+7=8. |
| ${\underline {\times 62{\mathit {9}}}}\,$ | $\Rightarrow$ | $8\,$ | 6+2+9=17; 1+7=8. |
| ${{\mathit {3}}44{\mathit {69}}2}\,$ | | ${\bigg \Downarrow }$ | 3+4+4+6+9+2=28; 2+8=10; 1+0=1. |
| $\Downarrow$ | | ${\bigg \Downarrow }$ | |
| ${1}\,$ | $\Leftrightarrow$ | $1\,$ | 8x8=64; 6+4=10; 1+0=1. |

### Zatiketa

Zatiketa bat frogatzeko aurreko bi metodoak elkarrekin erabiltzen dira: zatidura × zatitzaile + hondarra = zatikizuna.

## Funtzionamendua

Zenbakien batuketak errepikatzean, zenbakia bederatziaz zatituaz hondarra kalkulatzen da:
${\begin{aligned}\left(100a+10b+c\right)\left({\bmod {9}}\right)&=100a\left({\bmod {9}}\right)+10b\left({\bmod {9}}\right)+c\left({\bmod {9}}\right)\\&=a\left[100\left({\bmod {9}}\right)\right]+b\left[10\left({\bmod {9}}\right)\right]+c\\&=a+b+c\end{aligned}}$
10eko berreketa bat 9arekin zatitu ezkero hondarra 1 da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1757155
# Bederatzien Taldea

Bederatzien Taldea Portugalgo diktadurarekin kritikoa militar portugaldar talde bat izan zen. Taldearen burua Ernesto Melo Antunes izan zen eta MFA mugimenduaren partaidea.

## Historia

1975eko abuztuan Bederatzien Dokumentua ("Documento dos Nove") ezagutzen den izenarikin agiria plazaratu zuten. Dokumentuaren helburua ejerzito barruko jarrerak argitzea zen. Sinatzaileak iraultzaren bederatzi kontseilari izan ziren: Ernesto Melo Antunes, Vasco Lourenço, Pezarat Correia, Manuel Franco Charais, Canto e Castro, Costa Neves, Sousa e Castro, Vítor Alves eta Vítor Crespo. Ideologikoki, militar talde honek proiektu sozialista alternatibo bat defenditzen zuen, ez Europa Ekialdekoa ezta ere Mendebaldeko Demokraziena. Halaber, 1975ko uztailaren 8an aurkeztu zen "Aliança Povo/MFA. Para a construção da sociedade socialista em Portugal" aurrean jarrera moderatuagoa erakusten zuten.

## Erreferentziak

* ↑ http://observador.pt/2014/12/30/morreu-coronel-morais-da-silva-ex-chefe-estado-maior-da-forca-aerea/
* ↑ http://digital.csic.es/bitstream/10261/7945/1/Braulio.GÃ³mez.Fortes.HyP07%5B1%5D.pdf%5B%5D

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4150787
# Bederatzi puntuetako zirkunferentzia

Geometrian, bederatzi puntuetako zirkunferentzia zirkunferentzia bat da, edozein triangelutarako eraiki daitekeena. Bederatzi puntu adierazgarritatik —haietako sei triangelukoak dira— igarotzen delako hartzen du izena. Bederatzi puntuak hauek dira:
* triangeluaren aldeetako erdiguneak,
* triangeluaren garaieretako oinak, eta
* triangeluaren erpinetatik ortozentroraino doazen zuzenkien erdiguneak.
Bederatzi puntuetako zirkunferentziari beste izen hauek ere ematen zaizkio: Feuerbach-en zirkunferentzia, Euler-en zirkunferentzia, Terquem-en zirkunferentzia, sei puntuetako zirkunferentzia, hamabi puntuetako zirkunferentzia, n puntuetako zirkunferentzia edo zirkunferentzia erdiinskribatua.

## Historia

Karl Wilhelm Feuerbach-ek —zirkunferentzia hau aurkitzearen ospea berak hartu bazuen ere— ez zuen guztiz aurkitu bederatzi puntuetako zirkunferentzia, sei puntuetako zirkunferentzia baizik (irudian, M, N, P, E, G, eta J puntuak); pixka bat lehenago, Charles Brianchon-ek eta Jean-Victor Poncelet-ek enuntziatu zuten, teorema modura, bai eta frogatu ere.
Baina, Feuerbachen ekarpenetik gutxira, Olry Terquem matematikariak ere frogatu zuen bazela zirkunferentzia hau. Gainera, bera izan zen lehena beste hiru puntu adierazgarriak gehitzen: triangeluaren erpinetatik ortozentroraino (irudian, I puntua) doazen zuzenkien erdiguneak (irudian, F, H, eta D puntuak). Hortaz, Terquem izan zen lehena "bederatzi puntuetako zirkunferentzia" izena erabiltzen.

## Ikus, gainera

* Bederatzi puntuetako hiperbola
* Lester-en teorema
* Triangeluaren zentroak

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) "A Javascript demonstration of the nine point circle", rykap.com
* (Ingelesez) Weisstein, Eric W.: "Nine-Point Circle" MathWorld-en.
# Bederatzigarren olatua

Bederatzigarren olatua (errusieraz: Девятый вал) jatorri armeniera zuen Ivan Aivazovski margolari errusiarraren lan ezagunena da. 1850an bukatu zuen baina, antza, 1848an hasi zuen. Gaur egun San Petersburgoko Museo Errusiarrean ikus daiteke. Batzutan esan da hau dela Errusiako margolan ederrena. Ivan Aivazovski egin zituen itsas ikuspegiei esker oso ospetsua izan zen.

## Deskribapena

Margolan honetan gauean izandako ekaitzaren ondorengo zazpi naufrago ikusten ditugu. Naufragoak salbatu nahian gelditu diren hondakinetara heltzen dute. Dena dela, protagonismoa ez da gizonena, eguzkiarena eta itsasoarena baizik.
Izenburua itsas tradizio batetik dator: olatu guztien artean txikizio handiago eragiten duena bederatzigarrena da. Orokorrean, margolanak kolore beroak erakusten ditu eta, moduz, itxaropena adierazten du, hau da, okerrena igaro da. Gaia erromantizismo garaian oso ohikoa zen: naufragio eta gizakiaren borroka izadiaren elementuen aurrean.
Ivan Aivazovskik, zuen ikus-memoria handiari esker, paisaiak buruz margotzen zituen, hauek aurrean izan gabe. Haren iritziz ezinezkoa zen zuzenean elementuen mugimendua pintzelen bitartez. Harentzat garrantzitsuago zen irudimena sentzazioak baino.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.theartwolf.com/paintings/aivazovsky-la-novena-ola.htm
* ↑ http://anuariobrigantino.betanzos.net/Ab2005PDF/2005%20047-064%20Alberro.pdf

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Margolanari buruzko komentario zehatza.
* Datuak: Q1070896
* Multimedia: The Ninth Wave by Ivan Aivazovsky / Q1070896
# Besikula

    «Xixku» orriak hona dakar. behazuna gordetzen duenari buruzko artikulua hau da: «Behazun xixku»
Besikula edo xixkua biologia zelularrean konpartimentu txiki eta itxi bat osatzen duen organulua da, zelula mintza bezala bigeruza lipidiko batez inguratuta dagoena eta zitoplasmatik bananduta.
Besikulek zelularen produktu eta hondakinak gorde eta garraiatzen dituzte eta metabolismoarekin erlazionatuta daude. Bere mintza osatzen duten lipidoen ezaugarriak direla eta modu naturalean eratzen dira eta zelula mintzarekin fusionatu daitezke bere edukia zelulatik kanporatuz.

## Besikula motak

* Bakuoloak. Bakuoloak landareetan agertzen diren besikulak dira, barnean batez ere ura dutenak. Kontrol osmotikoan eta elikagaien biltegiratzerako garrantzitsuak dira.
* Lisosomak. Lisosomak oragunulo esferiko eta ilunak dira, eta haien funtzioa liseriketarako sustantziak eta azidoak gordetzea da.
* Endosomak. Endozitosiaren ondorioz sortutako besikulak dira endosomak.
* Fagosomak. Fagosomak fagozitosiaren ondorioz sortutako besikulak.
* Garraio besikulak. Molekulak zelularen alde batetik bestera eramaten dituzte, esaterako erretikulu endoplasmatikotik Golgi aparatura.
* Besikula jariatzaileak. Zelulatik kanpora jariatzen diren substantziak dituzten besikulak, hala nola, hondakinak. Mota honetako besikulak neuronen mutur presinaptikoetan aurki daitezke neurotransmisoreak askatuz edo baita ehunetan ere hormonak odolera askatuz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189206
# Beserilh

Beserilh (okzitanieraz Beserilh, frantsesez eta ofizialki: Bézéril) Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an 125 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Bézéril udalerrian erroldatutako biztanleak 101 ziren. Familiak 41 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 17 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 46 etxebizitza zeuden, 40 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 45etxeak ziren. 40 etxebizitza nagusietatik 32 bere jabearen bizilekua ziren eta 8 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 12 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 23 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Bézéril udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 4 |
| 4 | 80-84 | 4 |
| 0 | 75-79 | 8 |
| 4 | 70-74 | 0 |
| 0 | 65-69 | 0 |
| 4 | 60-64 | 4 |
| 0 | 55-59 | 0 |
| 4 | 50-54 | 0 |
| 8 | 45-49 | 12 |
| 8 | 40-44 | 4 |
| 0 | 35-39 | 0 |
| 0 | 30-34 | 0 |
| 0 | 25-29 | 4 |
| 0 | 20-24 | 4 |
| 8 | 15-19 | 4 |
| 4 | 10-14 | 0 |
| 0 | 5-9 | 4 |
| 4 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 59 ziren, horien artean 48 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 48 pertsona aktiboetatik 43 lanean zeuden (24 gizon eta 19 emakume) eta 5 langabezian zeuden (1 gizon eta 4 emakume). 11 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen eta 1 eraikuntza enpresa zen.
2000. urtean Bézéril udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 748 hektarea erabiltzen.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009
* ↑ Exploitations agricoles

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q1072031
* Multimedia: Bézéril / Q1072031
# Besigheim

Besigheim Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, [[Ludwigsburg (barrutia)|Ludwigsburg]] barrutian. 2014an 11.923 biztanle zituen 16,83 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q61825
* Multimedia: Besigheim / Q61825
# Beshtauita

Beshtauita mineral bat da.

## Ezaugarriak

Beshtauita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(NH4)2(UO2)(SO4)2*2H2O}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Beshtauite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Besenbüren

Besenbüren Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, Muri barrutia barrutian. 2014an 624 biztanle zituen 2,38 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q659378
* Multimedia: Besenbüren / Q659378
Aristau Boswil
# Beseritz

Beseritz Alemaniako udalerri bat da, Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan. Azken zentsuaren arabera 119 biztanle zituen, 11,09 kilometro koadroko azaleran..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q49429
* Multimedia: Beseritz / Q49429
# Besenello

Besenello Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. 2.777 biztanle ditu, 25,94 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Besenellok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aldeno Calliano Folgaria Nomi Trento Altopiano della Vigolana $^{(en)}$

## Kanpo estekak

* Datuak: Q244085
* Multimedia: Besenello / Q244085
# Besenthal

Besenthal Alemaniako udalerria da. Schleswig-Holstein estatuan kokatuta dago, [[Herzogtum Lauenburg (barrutia)|Herzogtum Lauenburg]] barrutian. 2014an 83 biztanle zituen 12,65 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q632477
* Multimedia: Besenthal / Q632477
# Besenzone

Besenzone Italiako udalerri bat da. Piacenzako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. 916 biztanle ditu, 23,95 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Besenzonek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Alseno Busseto Cortemaggiore Fiorenzuola d'Arda Villanova sull'Arda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q102565
* Multimedia: Besenzone / Q102565
# Belianes

Belianes Kataluniako udalerria da, Urgell eskualdean eta Lleidako probintzian kokatuta dagoena. 15,8 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 589 biztanle zituen.

## Interesguneak

* Udaletxea: XVI. mendeko eraikuntza gotiko errenazentista. Ekomuseoa, arroparen museoa, biblioteka eta fonoteka bisita daiteke.
* Sant Jaume Apostoluaren Eliza (Església de Sant Jaume Apòstol): XVIII. mendeko kanpandorrea duen eraikuntza gotikoa. Eliza erromaniko bat zegoen lekuan eraikia, aitzinaldea mantendu zen.
* Cal Roc: Eraikuntza errenazentista.
* Maurici Massot olio-errota (Molí d'oli Maurici Massot): XVII. mendeko olio-errota, 1998an zaharberritua.
* Irailaren 11kako plaza (Plaça de l'11 de setembre): Daniel Gelabertek diseinatutakoa.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2009 |
| 1.310 | 1.335 | 1.291 | 1.080 | 1.126 | 1.119 | 968 | 792 | 638 | 564 | 586 | 589 |

## Jaiak eta ospakizunak

* Maiatzaren 15: San Isidro Festak (Festa de Sant Isidre).
* Maiatzeko azken igandea: Ekologia eta bakearen aldeko ibilaldia.
* Uztailaren 25 (Sant Jaume): Festa Nagusia (Festa major).
* Abenduko lehenengo igandea: Olioaren Festa (Festa de l'oli).

## Ikus, gainera

* Lleidako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Udalaren webgunea
* (Katalanez) Belianesi buruzko informazioa
* Datuak: Q1902089
* Multimedia: Belianes / Q1902089
# Belina

Belina Eslovakiako udalerri bat da, Lučeneceko barrutian kokatuta. 6,48 km²ko azalera du eta 627 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1240. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q583638
* Multimedia: Belina, Lučenec District / Q583638
# Belince

Belince Eslovakiako udalerri bat da, Topoľčanyko barrutian kokatuta. 2,10 km²ko azalera du eta 320 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1318. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q792429
* Multimedia: Belince / Q792429
# Belhelvie

Belhelvie, Eskoziako gaeleraz: Baile Shealbhaigh, Eskoziako udalerri eta parrokia txiki bat da, Aberdeenshire eremu administratiboan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4882715
* Multimedia: Belhelvie / Q4882715
# Belial

Belial, baita ere Baalial, Balial, Belhor, Beliall, Beliar, Berial eta Beliya'al Bibliak eta judaismoak deabruari emandako izenetako bat da.

## Etimologia

Haren izena hebraieratik dator, bliya'al. Hitz konposatua da non bliy «ustelkeria» da; bigarren elementuak ya`al (yaw-al') «irabazia» esan nahi du. Informazio horren arabera, espezialista askorentzat Belial «irabazi ustelenak» da, «desobedientea» edo «errebeldea». Beste izenak ere eman bazaizkio, esaterako, «harrokeriaren jauna» edo «infernuko semea».

## Ezaugarriak

Erdi Arotik Infernuen Printzetzat hartua izan da. Judaismoan fede gabeko gizonak «Belialen semetzat» hartzen dira. Belial deabru boteretsua da; benetako independentziarekin, buruaskitasunarekin, harrotasunarekin eta errealizazio pertsonalarekin ere lotzen da. Satanek, Luziferrek, Leviatanek eta Lilithek haren izaera osatzen dute.

## Belial testuetan

* Bere izena Itsaso Hileko Eskuizkribuetan agertzen da, zehazkiago «Ilunpeetako semeen aurkako argiaren semeen gerra» izenekoan, zeinaren testuan ongiaren eta gaizkiaren arteko gerra profetikoa kontatzen baitu, non ilunpeetako semeek Belialera eramaten baitute buruzagitzat.
* Testu apokrifoetan Hamabi patriarken testamentuan ere aipatzen da, non deabrua Jainkoaren aurkari zuzena den.

## Erreferentziak

* ↑ http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=Belial

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz): Belial Entziklopedia Katolikoan.
* Datuak: Q815594
* Multimedia: Belial / Q815594
# Belica (Međimurje)

Belica (Međimurje) Kroaziako udalerri bat da, Međimurje eskualdean. Azken zentsuaren arabera 2.822 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q578190
* Multimedia: Belica (Croatia) / Q578190
# Beligaina

Beligaina, Iparraldea probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Beligaina mendia, Pic des Vautours bezala ere ezagutua, 1072 altuera duen eta Iparraldea probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.106450 eta -0.952976 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Altzürükü, Gamere-Zihiga, Ahüzki.

## Kanpo estekak

Beligaina, http://www.euskal-herria.org/.
# Betleemgo izar

Betleemgo izar Mateoren Ebanjelioaren Jesusen jaiotzaren pasartean baino agertzen ez den objektu astronomikoa da, "sortaldeko jakintsu" (Errege Mago) batzuk Jerusalemera bidaiatzeko goiargitu zituena. Bertan Herodes Handia Judeako erregearekin bildu eta non jaio zen juduen errege jaioberria. Herodesek Mikeasen Liburua erabiliz profezia interpretatu eta Betleemerantz bidaltzen ditu. Haurra zegoen toki gainean gelditu, gurtu eta urrea, intsentsua eta mirra eskaini zizkioten. Gero, Herodesengana ez itzultzeko oharra ametsetan harturik, beste bide batetik itzuli ziren beren herrialdera.
Kristau askoen ustetan izarra mirarizko ikurra izan zen. Teologo batzuek Izarraren Profezia bete zuela adierazten dute. Astronomoek, berriz, hainbat teoria sortu dituzte ezohiko zerutar gertakari batekin lotzeko: Jupiter eta Artizarraren lerrokatzearekin, kometa batekin edo supernova batekin.
Aditu modernoen ustetan, berriz, ez da gertakari historiko bat izan baizik eta Mateoren Ebanjelioaren idazleak sorturiko fikzio jainkozalea. Izan ere, jatorrizko grezierazko testuan Jesus παιδίου deitzen du, "haurtxo" (brephos) baino "haur" edo "ume" (paidion) esan nahi duena. Mendebaldeko tradizio kristauaren arabera, bisita Epifanian (urtarrilaren 6an) gertatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Mt 2:1-2
* ↑ Mt 2:12
* ↑ (Ingelesez) Freed, Edwin D.. (2001). The Stories of Jesus' Birth: A Critical Introduction. Continuum International, 93 or. ISBN 0-567-08046-3..
* ↑ (Ingelesez) «Jesus was born in June» The Daily Telegraph (London) 2008-12-09.
* ↑ (Ingelesez) Cross, F. L., ed. Star of Bethlehem. in: The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press.
* ↑ (Ingelesez) Maier,, Paul L.. (1998). Herod and the Infants of Bethlehem. in: Chronos, Kairos, Christos II. Mercer University Press, 171 or..
* ↑ (Ingelesez) Vermes, Géza. (2006). The Nativity: History and Legend. Londres: Penguin, 22 or..
* ↑ (Frantsesez) Senèze, Nicolas. (2016-1-6). «"Pourquoi y a-t-il plusieurs dates pour l’Épiphanie?"» La Croix.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q211221
* Multimedia: Star of Bethlehem / Q211221
# Betoien aketzak

Aketz zeltiberikoak eskultura zoomorfoak dira, Iberiar penintsulako ipar-ekialdeko laurdeneko eremu geografikokoak oro har, betoi herriaren garai eta zabalkundearekin loti daitezkeenak, k.a. V. mendearen inguruan.

## Ezaugarriak

Eskultura hauek jainbat forma dituzte, eta horien artean hauek dira nagusi: zezena, txerria, basurdea eta gutxiagotan hartz forma. Denboraren poderioz nahiko deformatuta daudenean, figura ez dago guztiz definituta eta erraz har daiteke animalia ezberdinentzat. Verraco esan ohi zaie gazteleraz, aketza euskaraz, ernaltzeko erabiltzen den txerri arra alegia.
Eskulturen esanahiaren inguruan hainbat teoria daude: alde batetik, abeltzaintzari eskainitako lurrak mugatzen zituztela uste da; bestetik, esanahi mistiko edo erlijiosoa izan dezaketela, zehazki hildakoen kultua edo hileta-erritoak (hau da, hainbat nekropolietarako bideetan kokatzen direlako, eta batzuek erromatarren garaiko latinezko hileta-idazkiak grabatuta dituztelako, geroago gehituak). Fertilitate kultuekin lotura izatea edo exvotoak izatea ere posible da.

## Hedapena

Topatzen ahal dira Espainian, Cáceres, Salamanca, Zamora, Ávila, Toledo eta Segoviako probintzietan eta Portugalen, Beira Interior Norte eta Trás-os-Montes eskualdeetan. Guztira 300 ale baino gehiago ezagutzen dira. Esparru horietatik kanpo, Mikeldiko idoloa, Bizkaian aurkitua, antzekoa da forman, baina aketz zeltiberikoek ez daukaten ezaugarri bat ere badu: disko biribil bat dauka hanka artean.
* Toroko aketza.
* Salamancako zubikoa.
* Villanueva del Campillokoa, aurrea du zaharra bakarrik, baina denik aketz handiena da.
* Guisandoko Zezenak.
* Murçakoa, Portugalen.
* Bizkaiko Mikeldiko idoloa, antzekoa baina bere disko biribil bereizgarriarekin.
Ezagunenetako batzuk Guisandoko zezenak dira, Ávila probintzian, eta orain arte ezagutzen den handiena (gorputz atzealdea errestaurazioko gehikuntza da) Villanueva del Campilloko plaza nagusian dago, Ávilan. Salamanca hiriko Zubiko aketza ere ezaguna da, eta Toro herriari apokrifoki izena ematen dion eskultura ere bai.

## Erreferentziak

* ↑ Mikeldiko Idoloa. Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoa.

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko Wikipediako «Verraco de piedra» artikulutik itzuli da; zehazki, 2022-07-25eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
* Datuak: Q2988353
* Multimedia: Verracos (sculptures) / Q2988353