OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Amparo Martí

Amparo Martí Martínez (Valentzia, 1903ko irailaren 9a – Madril, Madrilgo Erkidegoa, 1973ko maiatzaren 3a) valentziar aktorea izan zen.

## Aktore ibilbidea

Aktore familia batean jaio zen, eta hamaika urte besterik ez zituela igo zen lehen aldiz oholtza gainera, La alondra y el milano antzezlana taularatzeko. Valentziako Princesa antzokian egin zuen debuta.
Helduaroan, Pedro Zorrilla eta María Mayor eta Ricardo Calvoren konpainietan lan egin zuen, Madrilgo Infanta Isabel Antzokian lan egiteko kontratatu zuten arte. Bertan, Pedro Muñoz Seca, Carlos Arniches, Álvarez Quintero anaiak eta abarren hainbat lan taularatu ahal izan zituen.
Geroago, bere konpainia sortu zuen senarrarekin, Francisco Pierrá Gómezekin, eta hogei urte inguru eman zituen interpretatzen harekin; besteak beste, Atrévete, Susana (1941), Ladislas Fodorrena.
Ondoren, Madrilgo Lara Antzokira joan zen, eta bertan Al amor hay que mandarlo al colegio interpretatu zuen, Mary Carrillo eta Rafael Rivellesekin batera, 1950ean. Bere interpretazioari esker, Valladolideko Urrezko domina lortu zuen. Aktoreak hamahiru denboraldi eman zituen antzoki horretan eta, besteak beste, Joaquin Calvo Soteloren Criminal de guerra (1951), José María Pemánen Callados como muertos (1952), Jacinto Benaventeren Señora Ama (1953), Joaquín Calvo Soteloren La muralla (1954) eta Josep Maria de Sagarraren La herida luminosa (1955). 1960ko hamarkadara arte luzatu zen bere presentzia tauletan, eta garai horretako lan hauexek nabarmendu daitezke: ¿Dónde vas, Alfonso XII? (1957), Juan Ignacio Luca de Tenarena; Aurelia y sus hombres, Alfonso Pasorena; Su amante mujer (1966), Jacinto Benaventerena eta, batez ere, El tragaluz (1967), Antonio Buero Vallejorena.
Zineman egindako ibilbideari dagokionez, La tonta del bote (1939), Currito de la Cruz (1949), Tarde de toros (1956) edo Cuarenta años de novios (1963) bezalako izenburuak nabarmendu behar dira.

## Sariak eta aintzatespenak

* 1950ean Valladolideko Urrezko domina, Al amor hay que mandarlo al colegio lanean egindako lanarengatik.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Amparo Martí - Biografía, mejores películas, series, imágenes y noticias» La Vanguardia 2022-05-09 (Noiz kontsultatua: 2024-06-29).
* ↑ «Hemeroteca - La Vanguardia - Home» hemeroteca.lavanguardia.com (Noiz kontsultatua: 2024-06-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) Pérez, Ricardo Moreno. (2017-10-28). «Actriu Amparo Martí (calle)» Valencia Actua (Noiz kontsultatua: 2024-06-29).
* ↑ Las Calles de Valencia.El significado de su nombre.Gil Salas Rafael y Palacios Albandea, Carmen. Ayuntamiento de Valencia.ISBN 84-95171-20-1. 1999
* ↑ Estreno de la comedia dramática "Criminal de guerra", de Joaquín Calvo Sotelo. 17 de febrero de 1951.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Amparo Martí» FilmAffinity (Noiz kontsultatua: 2024-06-29).

## Kanpo estekak

* Obituarioa La Vanguardia egunkarian
* Amparo Martí Internet Movie Databaseren webgunean (Ingelesez)
* Datuak: Q5673251
* Multimedia: Amparo Martí / Q5673251
# Amparo Navarro Giner

Amparo Navarro Giner (Valentzia, 1900eko azaroaren 27a - 1986ko abenduaren 24a) valentziar maistra eta politikaria izan zen.

## Biografia

1922an, Nostra Parlako Asanbladan parte hartu zuen, eskolan valentziera aldarrikatuz eta irakasle guztien prestakuntza gaztelaniaz eta valentzieraz.
Maistra lanetan jardun zuen Salinas, Parcent, Alfafar eta Valentziako Cossío Eskolan. Azken herria Murla izan zen, non herriko ereserkiaren letra egin zuen.
1928ko irailaren 12an ezkondu zen Maximiliano Thous eta Llorens-ekin.
Espainiako Bigarren Errepublikan, Valentziako Maisu-maistren Elkarteko lehendakaria eta Valentziako Ezkerreko Alderdiko militantea izan zen.Espainiako Gerra Zibilean, maisu izan zen "Maestro Ripoll" Gizarte Laguntzako Institutuan (garai bateko Ongintza), Diputazioak ordena erlijiosoetako kideak maisu-maistrengatik ordezkatu zituenean, eta Josep Renau bi aldiz lagundu zuen Parisera, errepublikaren kausarako dirua biltzeko.
Valentziako Emakume Antifaxisten organoa zen "Pasionaria" aldizkariaren erredaktorea izan zen, Manolita Ballester zen haren zuzendaria. Gatazka amaitzean, irakasle gisa araztu egin zuten, eta 1939ko uztailean atxilotu eta hiru urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, informazio antifaxistako zerbitzu bateko kide izateagatik.
Askatasuna lortu ostean, Socorro Rojoren lotura gisa jokatu zuen eta klase partikularrak ematetik eta administrari-lanetik bizi izan zen, harik eta 1962an maistra lanerako berriz onartu zuten arte. Albalat dels Sorellsen jardun zuen, eta ondoren Murlarajoan zen.1970ean hartu zuen erretiroa.'

## Lanak

"Pasionaria" aldizkarian argitaratutako zenbait artikulu:
* «Incorporación de la mujer a la producción». Pasionaria, Revista de las Mujeres Antifascistas de Valencia, 22. zenb. (1937).
* «Vida de las agrupaciones. En la barriada de Ruzafa». Pasionaria. Revista de las Mujeres Antifascistas de Valencia, 22. zenb. (1937).
* «!Queremos!». Pasionaria. Revista de las Mujeres Antifascistas de Valencia, 23. zenb. (1937).

## Aintzatespenak

* Valencia hiriak bere izena daraman haur-eskola bat du, Ricardo Muñoz Suay zinegile kalean, z/g;
* 2019an omenaldia eskaini zion Valentziako Udaletxeko Kristal Aretoan.

## Erreferentziak

* ↑ Empar Navarro Giner. .
* ↑ Díaz, Agulló; Carmen, María del. (2004). «Amparo Navarro Giner : el compromiso con un tiempo y un país» Cuadernos de pedagogía.
* 1 2 3 4 Levante-EMV. «Murla nombra hija ilustre a su maestra y renovadora de la pedagogía Amparo Navarro Giner» www.levante-emv.com.
* 1 2 3 4 5 6 «memoriavalencianista.cat · La hiperenciclopèdia històrica del valencianisme · Fundació Josep Irla» www.memoriavalencianista.cat.
* ↑ Empar Navarro Giner. Diccionari biogràfic de dones. .
* ↑ Morales, Joan. «Escuela Infantil Empar Navarro Giner» Educació.
* ↑ «Homenaje a la maestra Empar Navarro en el Salón de Cristal» Valencia Extra 3 de noviembre de 2017.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11919200
# Amparo Fortuny

Amparo Soria Fortuny (Valentzia, XX. mendea) film eta dokumentalen zuzendari eta ekoizle valentziarra da.

## Biografia

Valentziako hirian jaioa, Amparo Soria Fortuny izenaz. Valentziako Lluís Vives Bigarren Hezkuntzako Institutuan ikasi zuen, geroago NICen gidoi zinematografikoa eta Madrilgo Erkidegoko Zinematografia eta Ikus-entzunezko Eskolan graduatu zen.

## Lan ibilbidea

Hainbat film labur zuzendu ditu. Lehen film luzea "Estudien Primavera" izan zen.
Urteetan telebistako lana ikus-entzunezko proiektu desberdinekin bateratu zuen. Quizá Broadway (2008, La Enana Marrónen estreinatua) film laburrarekin estreinatu zen zuzendaritzan. Ondoren, Come on Gym bideoklipa, 2010ean MTVn estreinatua, eta Mata (2012) dokumental faltsua zuzendu zuen. Estudiar en primavera (2014) izan zen lehen dokumental film luzea, eta Matadero Madrideko Cinetecan estreinatu zen. Nazioarteko hainbat jaialditan parte hartu du.

## Filmografia

Quizá Broadway (2008)
Come on Gym (2010)
La Mata (2012)
Estudiar en primavera (2014)

## Erreferentziak

* ↑ «Amparo Fortuny - Biography» IMDb.
* ↑ «Las mañanas de cuatro» Cuatro.
* ↑ «La sexta noticias» LaSexta.
* 1 2 3 4 5 6 Entrevista a Amparo Fortuny. 4 de agosto de 2014.
* ↑ «VALENCIA | Un documental sobre las protestas estudiantiles de 2012 - Cuando febrero fue primavera» El Mundo 19 de enero de 2013.
* ↑ «Amparo Fortuny - España» Filmin.
* ↑ Andrés Durà, Raquel. (2015-03-03). «Documental Amparo Fortuny» LA VANGUARDIA (Valencia).
* ↑ «El documental Estudiar en Primavera se preestrena en OCCC y la UV» LA VANGUARDIA.
* ↑ «Quizá Broadway - España» Fescila.
* ↑ [https://www.mataderomadrid.org/en/schedule/estudiar-en-primavera ESTUDIAR EN PRIMAVERA Amparo Fortuny Start date January 30 2014. ] 30 de enero de 2014.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q90073000
# Amparo Gastón

Amparo Gastón Echevarría, Amparitxu, (Donostia, 1921eko maiatzaren 15a - Madril, 2009ko azaroaren 24a) intelektual eta poeta izan zen. 40 urtez izan zen Gabriel Celayaren bikotekide eta lankide izan zen eta haren memoria zaindu zuen.

## Biografia

Amparo Gastón Echevarría, Amparitxu, Donostian jaio zen 1921eko maiatzaren 15ean. Familia komunista baten senan jaio zen Amparo eta Espainiako Gerra Zibilaren ukitua jasan zuten denek; bai bera eta baita anaia ere kartzelan egon beharrean izan ziren.
1946ko urriaren 8an ezagutu zuen Amparok Rafael Múgica Celaya Donostiako liburudenda batean eta eta 1986ra arte ez baziren ezkondu ere, harremanetan hasi ziren berehala. Eragin izugarria izan zen poetarentzat eta hark eman zion dizdira. Bien artean sortu zuten Norte poesia aldizkaria Donostian eta hainbat ekintza eta tertuliatan hartu zuten parte. 1966an, Antonio Machadori Baezan eginiko omenaldian izan ziren eta baita 1968an Lorcari Brasilean egindakoan ere.
1956an, Donostia utzi eta Madrilera joan ziren bizitzera. Celayak utzita zuen, jada, familiaren enpresan burutzen zuen ingeniari-lana eta literaturan murgildu ziren biak.
1986an ezkondu ziren, baina hasieratik bizi ziren elkarrekin. 1991n hil zen Celaya eta Amparitxuk hartu zuen haren lanen ardura. Gipuzkoako Aldundia da poetaren liburutegi eta dokumentuen jabe eta alargunak izango du haiekiko harremana. Era berean, urtero jarraituko du uda Donostian pasatzen, senarra bizirik zuenean egiten zuten bezala.
2009ko azaroaren 24an hil zuen Madrilen gaixotasun luze batek.

## Celayarekin batera argitaratutako lanak

* Ciento volando (1953)
* Coser y cantar (1955)
* Música celestial (1958)
Horrela idatzi zuen Celayak:
| « | Con todo me identifico y respiro por la herida y digo que mis poemas son un vivir otras vidas y un recrecerme en lo vasco de Amparitxu y su delicia. Cuando lean estos versos no piensen en quién los firma sino en mi Euzkadi y mi Amparo. | » |

## Erreferentziak

* ↑ http://elpais.com/diario/2009/11/25/necrologicas/1259103602_850215.html
* ↑ http://www.diariovasco.com/20091125/cultura/fallece-amparo-gaston-companera-20091125.html
* Datuak: Q21001728
# American Crime Story

American Crime Story estatubatuar antologia telesail dramatikoa da, Scott Alexanderrek eta Larry Karaszewskik sortua. American Horror Story telesailaren spin-off bat da. AEBetan sona handia izan zuten krimenei buruzkoa: Lehen denboraldian, O. J. Simpsonen epaiketa izan zuen aztergai, bigarrenean, Gianni Versaceren hilketa, eta hirugarrenean, Lewinsky eskandalua.

## Pertsonaiak

| Aktorea | Denboraldia | Denboraldia | Denboraldia |
| Aktorea | The People vs. O.J. Simpson (2016) | The Assassination of Gianni Versace (2018) | Impeachment (2021) |
| Sterling K. Brown | Christopher Darden | | |
| Kenneth Choi | Juge Lance Ito | | |
| Christian Clemenson | William Hodgman | | |
| Cuba Gooding Jr. | O. J. Simpson | | |
| Bruce Greenwood | Gil Garcetti | | |
| Nathan Lane | F. Lee Bailey | | |
| Sarah Paulson | Marcia Clark | | Linda Tripp |
| David Schwimmer | Robert Kardashian | | |
| John Travolta | Robert Shapiro | | |
| Courtney B. Vance | Johnnie Cochran | | |
| Penélope Cruz | | Donatella Versace | |
| Édgar Ramírez | | Gianni Versace | |
| Ricky Martin | | Antonio D'Amico | |
| Darren Criss | | Andrew Cunanan | |
| Beanie Feldstein | | | Monica Lewinsky |
| Annaleigh Ashford | | Elizabeth Cote | Paula Jones |
| Margo Martindale | | | Lucianne Goldberg |
| Edie Falco | | | Hillary Clinton |
| Clive Owen | | | Bill Clinton |

## Erreferentziak

* ↑ «American Crime Story» Berria 2018-01-20.
* ↑ «American Crime Story contará el escándalo de Clinton con Monica Lewinsky de productora» La Vanguardia 2019-04-07.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18209262
# American Dad!

American Dad! (euskaraz Amerikar Aitatxo!) AEBetako marrazki bizidun telesail bat da. Seth MacFarlane, Mike Barker eta Matt Weitzmanek sortu zuten. 2005eko otsailaren 6etik gaur egun arte FOX katean aireratzen da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Stan Smith, CIAn lan egiten duen agentea eta 42 urteko familiaburua da, errepublikar está kontserbadore pentsamoldea eta erabateko izaera paranoikoa, egozentrikoa eta abertzalea ditu. Gainontzeko familia senide eta Pertsonaia hauek osatzen dute: Francine emaztea, 39 urteko emakume ilehori ederra, senarrak baina izaera liberal eta zentzudunagoa du, erlijio klaseak irakasten ditu, halere, iraganean oso aurrerakoi eta ekintzetan du; Hayley, 18-19 urteko alaba, unibertsitateko ikasle da, oso liberal, ezkertiar eta ateoa da, eta familiaren pentsamoldea kontserbadorea gorrotatzen du; Steve, 14 urteko seme nerabea, ohiko frikya, denbora bere lagunekin errol-jokoetan jolasten iragaten du, bere helburua neskalaguna nola ala hala lortzearekin da, zorte handirik ez izan arren; Roger, Stanek 51 eremuan topatutako estralurtarra da, 1.600 urteko adina du, izaera zakarra eta eskertxarrekoa du, alkoholdun edariak, erretzea eta janari azkarra gogokoak ditu; Klaus Heißler, alemaniar olinpiar eskiatzaile baten garuna duen arraina da, iraganean Ekialdeko Alemaniako eskiatzailea zen, baina CIAk dominarik irabazi ez zezan arrain baten garuna ipini zion, eta trukean arrainari bere garuna.

## Bikoiztaileak

Bikoiztaileak :
| Seth MacFarlane | Wendy Schaal | Scott Grimes | Rachael MacFarlane | Dee Bradley Baker |
| Stan eta Roger | Francine | Steve | Hayley | Klaus |

## Ikus gainera

* Family Guy
* The Cleveland Show
* The Simpsons

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q210311
* Multimedia: American Dad! / Q210311
# American Civil Liberties Union

Askatasun Zibilen aldeko Amerikar Batasuna (ingelesez, American Civil Liberties Union, ACLU) Estatu Batuetako hiritarren elkarte pribatua da, politika ideia jakinik gabea eta aberastasun xederik gabea.

## Historia

1920an Lehen Mundu Gerrako kontzientzia eragozpena praktikatzen zutenen alde sortua izan zen.Hura izan zen bere xedea hasieran, eta harrezkero gizabanakoaren oinarrizko eskubide eta askatasunen alde borrokatu da, eta orobat nabarmendu da talde babesgabeen aldeko lanean eta aginte publikoak egindako gehiegikerien kontrako lanean.
Elkartea 1920an sortu zuen Roger Baldwinek, estatubatuar guztien oinarrizko eskubideak, batetik, eta konstituzioak aginpide betearazleari ematen dizkion eskumenak jasotzen dituen Eskubide Aitorpenak esaten duena, bestetik, bermatzen zela begiratzeko helburuarekin. Baldwinez gainera, garrantzi handiko zeregina izan zuten elkartean zenbait idazlek (Hellen Keller eta James Weldon Johnson adibidez), politikarik (Norman Thomas eta Eugene V. Debs), Felix Frankfurter epaileak edo mugimendu feministako kideek, adibidez Jeanette Rankin, Crystal Eastman eta Mary Ware Dennetek.
Elkarteak aurrera eramandako lanetan, bestalde, azpimarratzekoak dira, lehenik, ideologia arrazoiengatiko deportazioaren kontra egindako kanpainak; langileen eskubide sindikalen aldekoak edo gerraren kontrako iritzia emateagatik espetxeratuen aldekoak. Aurrerago zentsuraren kontra lan egin zuen, eta zenbait epaiketa ospetsutan parte hartu zuen, adibidez irakasleek teoria moralgabeak irakasteagatik zigortu nahi zituztenetan.
Bigarren Mundu Gerran japoniarren konfinazioaren kontra agertu zen, eta gaitzetsi egin zuen gerraren ondoren bete beharreko leialtasunezko zina, zeinetan hiritarrak zin egiten baitzuen ez zela komunista eta erakunde subertsiboetako kide ez zela. Ikastetxeetako arraza bereizkeriaren alde ere jardun zuen, arrakastaz gainera
1970eko hamarkadan emakumeek abortuaren gainean erabakitzeko duten eskubidea aldarrikatu zuen, besteak beste. Azkenaldian, bere plangintzetan lantzen ditu HIESaren kontrako borroka, arteetako zentsura, haurren eskubideak, heriotza zigorra, hezkuntzaren erreforma, homosexual eta lesbianen eskubideak, nazio segurtasuna, emigranteen eskubideak, presoen eskubideak, teknologia eta pribazitatea, boto eskubidea, abortu eskubidea, emakumeen eskubideak eta langileenak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016-06-28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q21637
* Multimedia: American Civil Liberties Union / Q21637
# American Eagle (argipena)

American Eagle edo Arrano amerikar adierarekin zenbait artilkulu ditu Wikipedia honek:
* Arrano buruzuria (Haliaeetus leucocephalus), AEBetako hegazti ikurra, arrano amerikar izenarekin ere ezaguna da.
* American Eagle, Marvel komikietako superheroi bat.
* Arrano amerikarra, urrezko moneta.
# American Express

American Express Company (AMEX), New Yorken egoitza duen finantza erakunde bat da. Mundu osoko 130 herrialdetan 1700 bulego baino gehiago ditu. Fortune aldizkariak 95. zenbakian jartzen du munduko konpainia handienen rankingean. Besteak beste, kreditu-txartelak, bidaia-txekeak, aseguruak eta burtsako eta lineako bankako zerbitzuak eskaintzen ditu, azken bi horiek American Express Bankek gainbegiratuta.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q194360
* Multimedia: American Express / Q194360
# American Falls (Idaho)

American Falls Idahoko hiri bat da. Power konderrian kokatua dago. 2010ean 4.457 biztanle zituen, 43,67 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Power konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q385233
* Multimedia: American Falls, Idaho / Q385233
# American Chopper

American Chopper (euskaraz: «Amerikar Chopper») EEBBko Discovery Channel satelite bidezko telebista bateko saio bat da.
New Yorkeko estatuan kokatua eta chopper motoak ekoizten dituen Orange County Choppers lantegiko eguneroko gora-beherak agertzen dira, lantegi honen sortzaileak Paul Teutul, Sr. (aita) eta Paul Teutul, Jr. (semea) direlarik.
2003ko martxoaren 31a eta 2010eko otsailaren 10a bitartean aireratu zen.

## Kanpo estekak

* Orange County Choppers lantegiko webgunea (Ingelesez)
* Orange County Choppers saioko IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q463700
* Multimedia: Orange County Choppers / Q463700
# American Eagle (Marvel)

American Eagle edo Arrano Amerikarra fikziozko pertsonaia da, Marvel Comics-ek argitaratutako komiki liburuetan agertzen den superheroi indigena amerikarra, navajo etniako pertsonaia.
American Eagle lehen aldiz agertzen da Marvel Two-in-One Annual # 6 komikian (1981eko urrian), Doug Moench idazlearen eta Ron Wilson marrazkilariaren eskutik. Istorio hartan Jason Strongbow izeneko pertsonaiak superbotereak lortzen ditu, eta Thing edo Gauzarekin, Ka-Zar eta Wyatt Wingfoot-ekin bat egiten du Klaw bilaua garaitzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Marvel encyclopedia. (New edition; American edition. argitaraldia), 18 or. ISBN 978-1-4654-7890-0. PMC 1047618717. (Noiz kontsultatua: 2020-12-26).
* ↑ (Ingelesez) Green, Paul. (2009-10-14). Encyclopedia of Weird Westerns: Supernatural and Science Fiction Elements in Novels, Pulps, Comics, Films, Television and Games. McFarland ISBN 978-0-7864-5800-4. (Noiz kontsultatua: 2020-12-26).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q671436
# American Fiction

American Fiction 2023ko Cord Jefferson estatubatuar zinema zuzendariaren komedia dramatiko filma da, Percival Everett idazlearen Erasure eleberrian oinarritua.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Thelonious "Monk" Ellison, esperientzia afroamerikarraren literatur merkatuaren ikuspegi murriztaileak zapuztutako eleberrigilea da protagonista. Egun batean, izengoitiz idaztea erabakitzen du, industria horrek berak ustekabeko emaitza batekin hainbeste ospatzen duen estereotipoz betetako nobela: eleberriak ezohiko arrakasta du, idazlea autosuntsitze espiral batean sartzen duena eta bere amesgaiztorik txarrena bihurtzen dena. Bere nahigabe profesional kaotikoen erdian, Monkek bizitza pertsonal korapilatsua orekatzen du, non bere familiak urteetan zehar estali dituen arazoak erloju-bonba bihurtzen diren.

## Aktoreak

* Jeffrey Wright: Dr. Thelonious "Monk" Ellison
* Tracee Ellis Ross: Dr. Lisa Ellison
* Issa Rae: Sintara Golden
* Sterling K. Brown: Dr. Clifford "Cliff" Ellison
* John Ortiz: Arthur
* Erika Alexander: Coraline
* Leslie Uggams: Agnes Ellison
* Adam Brody: Wiley Valdespino
* Keith David: Willy the Wonker
* Okieriete Onaodowan: Van Go Jenkins
* Myra Lucretia Taylor: Lorraine
* Raymond Anthony Thomas: Maynard
* Miriam Shor: Paula Baderman
* Michael Cyril Creighton: John Bosco
* Patrick Fischler: Mandel
* Neal Lerner: Wilson Harnet
* J. C. MacKenzie: Carl Brunt
* Jenn Harris: Aileen Hoover
* Bates Wilder: Jon Daniel Sigmarsen
* Ryan Richard Doyle: Ned
* Skyler Wright: Brittany

## Erreferentziak

* ↑ «Aurrera egiten ikasteko mundu bat» Berria 2023-10-21 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q116413183
# Amenemhat I.a

Sehetepibra Amenemhat edo Amenemhat I.a, Egiptoko XII. dinastiaren sortzailea eta dinastia honetako lehen faraoia da. K.a. 1976tik K.a. 1947 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.
Manetonek Ammanemes deitzen du, Sexto Julio Afrikanoren arabera, edo Ammenemes Eusebio Zesareakoaren arabera, Sesoncosisen aita bezala bakarrik aipatzen duen arren. Turineko Errege Kanonaren txatalak, ...tepib... erakusten du, 2.20 erregistroan. Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan, Sehetepibra bezala agertzen da.

## Biografia

Amenemhat, errege familiakoa ez zela eta, tronura, bere erregealdi osoan iraungo zuen nobleziaren oposizio indartsu batekin igo zen. Hiriburua, Ity-Tauyn antolatu zuen, Menfisetik hegoaldera. Nilo ibaiaren ekialdeko ibarra sendotu zuen, eta Kanaan eta Libia eraso zituen, mugak mantentzera, lurraldeak konkistatzera baino bideratuago zeudenak.
Amenemhat I.a, erahila hil zen, Sinuhéren istorioaren arabera, eta bere seme Sesostris I.a, Amenemhaten erregealdiko hogeigarren urtetik elkargobernaria zena izan zen bere oinordekoa. Beranduago, eraikuntza handiak bultzatuz herrialdeari eman zion garapen maila altuagatik bereziki gogoratua izan zen. San Petersburgoko museoan, bere gobernualdia loriatzen duen papiro bat dago.

## Bere garaiko testigutzak
### Eraikinak

Bere piramidearen multzoak, El Lishten eraikia, Tebastar eragineko arkitektura kontzeptuak isladatzen ditu, bi mailetan dauden terrazekin, Mentuhotep II.aren kasuan bezala. Piramideak, 55 metroko altuera eta 78 metroko luzera izan zuen. Nukleoa, Egiptoko Antzinako Inperioko beste piramide batzuetatik lapurtutako harrizko blokez osatua dago, Giza eta Saqqaratik datozenak. Kanpo estaldura, Turako harrobietako kareharri dizdiratsuz egin zen.

### Hondar arkeologikoak

* El Lishten eraikitako bere piramidearen multzoa
* Erregearen izena duten blokeak Bubastisen eta Qantirretik gertu (Habachi)
* Idazkunak Elefantinako harkaitz batean (de Morgan)
* Ayn Soujnako idazkunak (Abd el-Raziq, Castel, Tallet, Ghica)

### Testu literarioak

Amenemhat, Egiptoko Inperio Ertaineko hiru testu literariotan aipatzen da:
* Wolfgang Kosack: Berliner Hefte zur ägyptischen Literatur 1 - 12: Teil I. 1 - 6/ Teil II. 7 - 12 (2 Bände). Paralleltexte in Hieroglyphen mit Einführungen und Übersetzung. Heft 9: Die Lehre des Königs Amenemhet I. an seinen Sohn. Verlag Christoph Brunner, Basel 2015. ISBN 978-3-906206-11-0.
* Sinuhéren istorioa (Sanehet)
* Amenemhaten irakaskuntzak
* Nefertyren axanpak