# Aranguren

    Artikulu hau Nafarroako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Aranguren (argipena)».
Aranguren Nafarroa Garaiko udalerria da. Iruñerria eskualdean dago, Zangozako merindadean. 40 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2019ko urtarrilaren 1ean 10.859 biztanle zituen.
Iruñeko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala, Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zabor bilketaz, ur-horniduraz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz.

## Geografia
### Inguru naturala eta kokapena

Aranguren Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdean dago, udalerri handia da, 40,6 kilometro koadro dauzka, eta hala, Iruñearekiko distantziak desberdinak dira, 3 kilometrokoa Iruñetik hurbilen dagoen aldean eta 10 kilometrokoa urrunenean. Arangurenek Iruñearekin eta Galar Zendearekin egiten du muga mendebaldean, Elorzibarrekin hegoaldean, Untzitirekin , Lizoainibar-Arriasgoitirekin eta Izagaondoarekin ekialdean, eta Lizoainekin eta Eguesibarrekin iparraldean.

### Klima eta landaredia

Arangurengo klima mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu bitartekoa, eta prezipitazioa 800mm eta 1000mm bitartekoa da. Urteroko egun euritsuak 110 inguru dira, urte osoan zehar banaturik, nahiz eta uda garaian bi hilabete nahiko lehor izaten diren.
Berezko landarediaren aztarna gutxi geratzen dira gaur egun, oro har, gizakiaren eraginak nahiko andekatu ditu, haritzak, pinuak, pagoak eta arteak. Azken mendeetako birlandaketengatik haraneko zuhaitzik ohikoena pinua da, bai pinu lariziarra zein Austriatik ekarritako pinu beltza. Basoak udalerriaren azaleraren %17 hartzen du.

#### Estazio meteorologikoa

Ibarreko Ilundain kontzejuan, itsasoaren mailatik 573 metrora, Espainiako Meteorologia Agentziako (AEMET) estazio meteorologikoa dago.
Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.
Ikusi edo aldatu datu gordinak.

### Herriak

Ondoko herri hauek osatzen dute Aranguren: Aranguren, Gongora, Ilundain, Labio, Lakidain, Mutiloabeiti, Mutiloagoiti, Taxoare eta Zolia.

## Historia

Arangurengo ibarra osatzen duten herrien historia antzekoa da, XIX. mendera arte jaurerriak izan ziren, jaun batek gobernaturiko jabetzak. Horregatik, kontzeju gehienetan jauregi bat dago, kontzeju horren jabearen bizitokia. Ibarrari buruzko lehen dokumentu idatzia erreinuko kontuei buruzko 1280ko dokumentu bat da. Bertan ibarrak 15 liberako petxa ordaintzen zuela adierazten da. 1466an Juan II.a erregeak petxa gutxitu egin zuen.
XIII. mendean Larrekodorrea eta Iriberriko herrixkak hustu ziren, eta hamarkada batzuk geroago XV. mendearen hasieran Idoi izeneko gunea ere herri-hustu bihurtu zen. Haranak gogor jasan zituen XVI. mendearen amaieran Nafarroak bizi izandako krisialdi demografiakoa, eta biztanleriak %20 egin zuen behera. Ibarraren garapena, Iruñeatik hurbil zegoela eta, baldintzaturik egon zen beti, eta nekazaritza izan zen mende askotan zehar Arangurengo herritarren ogibidea. XIX. mendera arte, larre lur asko izan ziren herrian, eta horrela abelburuen kopurua ere nahiko handia zen.
XIX. mendeko erreforma administratiboaren ondoren, jaurerriak bertan behera geratu, eta jabetza udaletara igaro zen, eta ibarreko herri guztiak Udal Erregimen komunaren menpe geratu ziren. Errepiderik ez zegoen arren, herrian ekoitzitako produktuak erraz saltzen ziren Nafarroako hiriburuan, Irunberritik zetozen herri bideak erabilita. XIX. mendeko desamortizazioak eragin txikia izan zuen, eta oraindik ere ibarrak lur komun handiak dauzka (landu daitezkeen lurren %20).

#### Mutiloa eta Mutiloabitarte proiektuak

Egitasmoaren arabera, 1.600 etxebizitza berri eraikiko dira Mutiloagoitiko eta Mutiloabeitiko kontzejuak batzeko asmoarekin. Auzo berria dentsitate txikikoa izango da eta txaletak eta 2-3 solairuko etxebizitzak izango dira. Horrez gain, Arangurengo udalak, udaletxe berria eraikiko du bateraturiko gunearen udaletxe moduan erabiltzeko.
2008ko abenduan Nafarroako Gobernuak Arangurengo Mugartea gunean 1.000 etxebizitza gehiago eraikitzeko konbenioa sinatu zuen, auzune berri hau Mutiloagoiti eta Mendillorri bitartean kokatuko da. Lehen etxebizitzak 2012. urtean amaituko dira, eta eraikiko diren bizitokien %70 babes-ofizialekoak izango dira.

## Ekonomia

Mende askotan zehar ekonomiaren ardatza nekazaritza izan ondoren, XX. mendearen amaieran aldaketa sakona bizi izan da ibarreko Mutiloabeitin eta Mutiloagoitin. Gaur egun, Iruñerriko gune metropolitarraren kanpoaldean ezarritako enpresak dira nagusi bertan, eta horrela zerbitzuek nekazaritza baino garrantzia handiagoa lortu dute.

## Demografia

XX. mende ia osoan populazioa mantendu ondoren, 1980ko hamarkadatik aurrera hazkunde itzela izan zuen herriak, batez ere Mutiloan sortutako etxebizitza multzo berrien ondorioz. Mutiloaren hazkundea Iruñeak hego-ekialderantz izandako hedapenaren ondorio izan zen.
* Arangurengo biztanleria
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 358 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,52 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

## Politika
### Udaletxea

Antzina Zolina kontzejuan egon zen udaletxea. Gaur egungo eraikina, librea da, ez du inongo eraikin atxikirik inguruan, eta bi zatitan banaturik dago. Gaur egungo itxura 1964. urtean eginiko berreraikuntzaren ondorio da.
* HELBIDEA: Mutiloa Plaza 4, (Mutiloabeiti kontzejua)

### Udal hauteskundeak

Azken agintaldietan Arangurengo alkatea "Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura" (CPVA Candidatura Popular del Valle de Aranguren, AIHK) ezkerreko talde independenteko Manolo Romero da. 2007an Udaleko hamahiru zinegotzietatik hamar herri kandidatura horietakoak ziren, udala gehiengo osoaz gobernatu zuena. Boto zuriak 77 izan ziren (%2,47), eta baliogabeko botoak 30, emandako botoen %0,83.
2011n ere Herri Kandidatura (10 zinegotzi) izan zen nagusi. 2.558 botorekin Nafarroa osoan botorik gehien jaso zuen hautagai zerrenda independentea izan zen. Gehienetan gertatu den gisan, ezkerreko alderdiek, abertzaleek eta euskaltzaleek (Bildu, NaBai 2011, I-Ek) ez zuten zerrendarik aurkeztu Herri Kandidaturaren arrakasta ez oztopatzeko. Udalbatza UPNk (3) osatzen du, PPk eta PSNk ez baitzuten bat ere zinegotzirik lortu.
2015eko udal hauteskundeetan Herri Kandidatura berriro nagusitu zen, eta hamar zinegotzi eskuratu zituen. UPNk 2 eskuratu zituen eta Euskal Herria Bilduk bat.
Arangurenko udal hauteskundeak :
| Alderdi politikoa | 2015 | 2015 | 2011 | 2011 | 2007 | 2007 | 2003 | 2003 | 1999 | 1999 | 1995 | 1995 | 1991 | 1991 | 1987 | 1987 | 1983 | 1983 | 1979 | 1979 |
| Aranguren Ibarreko Herri Kandidatura | %65,47 | 10 | %65,94 | 10 | %60,12 | 10 | %61,37 | 8 | %53,29 | 6 | %51,75 | 6 | %85,71 | 9 | %81,19 | 9 | - | - | - | - |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | %15,51 | 2 | %22,14 | 3 | %20,66 | 3 | %23,73 | 3 | %31,51 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Euskal Herria Bildu (EH Bildu) / Bildu | %9,02 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroako Alderdi Sozialista-PSOE (PSN-PSOE) | %4,10 | 0 | %3,84 | 0 | %5,81 | 0 | %7,53 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Alderdi Popularra (PP) | %3,29 | 0 | %4,61 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Mutilvasetako eta Arangureneko Haraneko Herritarrak | - | - | - | - | %4,24 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Izquierda-Ezkerra (I-Em) | - | - | - | - | %4,07 | 0 | %4,42 | 0 | %12,05 | 1 | %12,53 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Nafarroako Demokraten Elkargunea (CDN) | - | - | - | - | %2,64 | 0 | - | - | - | - | %31,98 | 4 | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Independenteak 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %56,93 | 5 | - | - |
| Independenteak 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %43,07 | 4 | %48,06 | 4 |
| Zentro Demokratikoaren Batasuna (UCD) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %51,94 | 5 |
| Ezkerreko Nafar Batasuna (UNAI) | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | %0,00 | 0 |

### Alkateak

Hauek izan dira Arangurengo azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| | 1979 | 1983 | UCD |
| | 1983 | 1987 | Independenteak |
| | 1987 | 1991 | Independenteak |
| | 1991 | 1995 | Independenteak |
| Manuel Romero Pardo | 1995 | 1999 | Independenteak |
| Manuel Romero Pardo | 1999 | 2003 | Independenteak |
| Manuel Romero Pardo | 2003 | 2007 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2007 | 2011 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2011 | 2015 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2015 | 2019 | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |
| Manuel Romero Pardo | 2019 | Jardunean | Candidatura Popular del Valle de Aranguren |

## Garraioa

Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 4 linea daude:
Eskualdeko Hiri Garraioa Aranguren :
Eguneko Zerbitzua :
iea  17  Berriozar ↔ Mutiloaiea 17  Berriozar → MutiloaBERRIOZARAbelbide Erreala /10 • Abelbide Erreala/BuztinBERRIOBEITI (Artiberri)Maria Viscarret/Maiatzako Amak • Maria Viscarret/Ventura RodriguezIRUÑA (Buztintxuri)Dona Grazia/Saenz de Oiza • Gipuzkoa/BuztintxuriIRUÑA (Arrotxapea)Gipuzkoa/Lauhaize • Biurdana/KosterapeaIRUÑA (Alde Zaharra)Takonera (Basotxoa)IRUÑA (1. Zabalgunea)Moret Aita (Baluarte)IRUÑA (2. Zabalgunea)Bianako Printzea 2 • Merindadeen 3 • Amaia 22 • Agoitz (TVE)IRUÑA (Lezkairu)Ioan Paulo II/Katalunia • Ioan Paulo II/Adela BazoARANGUREN (Mutiloa)Aranguren 3 • Anaitasuna/Elobide • Anaitasuna 3 • Anaitasuna/KapanaIkus artikulua: 17. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea 17  Mutiloa → BerriozarARANGUREN (Mutiloa)Anaitasuna/Kapana • EHG • Aranguren 13IRUÑA (Lezkairu)Ioan Paulo II/Adela Bazo • Ioan Paulo II/Manuel LopezIRUÑA (2. Zabalgunea)Agoitz (Osasunetxea) • Paulino Caballero 39 • Bexe Nafarroa 9IRUÑA (1. Zabalgunea)Yanguas Miranda/LizarraIRUÑA (Alde Zaharra)Takonera (San Lorentzo)IRUÑA (Arrotxapea)Gipuzkoa/Kosterapea • Gipuzkoa (Dona Grazia) • Gipuzkoa/LauhaizeIRUÑA (Buztintxuri)Saenz de Oiza/Gipuzkoa • Dona Grazia/Saenz de OizaBERRIOBEITI (Artiberri)Maria Viscarret /22 • Maria Viscarret /2BERRIOZARAbelbide Erreala/Errota • Abelbide Erreala /10Ikus artikulua: 17. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea  22  Merindadeak ↔ Mutiloaiea 22  Merindadeak → MutiloaIRUÑA (2. Zabalgunea)Merindadeen 3 • Bexe Nafarroa 34IRUÑA (Lezkairu)Eguesibar/Teilako Iturria • Eguesibar/Manuel Lopez • Eguesibar 46ARANGUREN (Mutiloa)Mugartea (Biribilgunea) • Mugartea • Santxiki 131 • Santxiki /131Ikus artikulua: 22. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea 22  Mutiloa → MerindadeakARANGUREN (Mutiloa)Santxiki /131 • Mugartea • Mugartea (Biribilgunea)IRUÑA (Lezkairu)Eguesibar /46 • Eguesibar/Jose Manuel BaenaIRUÑA (2. Zabalgunea)Eguesibar /8 • Bexe Nafarroa /28 • Merindadeen 3Ikus artikulua: 22. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea  25  Bianako Printzea ↔ Mutiloaiea 25  Bianako Printzea → MutiloaIRUÑA (2. Zabalgunea)Bianako Printzea 2 • Bexe Nafarroa 14 • Amaia 22 • Agoitz (TVE)IRUÑA (Lezkairu)Ioan Paulo II/Katalunia • Ioan Paulo II/Adela BazoARANGUREN (Mutiloa)Done Saturdi 25 • Eguzki 54 • Ezkibel 18 • Aranguren 3 • Iruña 119 • Iruña 61 • Iruña 7 • Ibaialde /17 • Ibaialde 186 • Ibaialde 187Ikus artikulua: 25. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea 25  Mutiloa → Bianako PrintzeaARANGUREN (Mutiloa)Kanala /20 • Ibaialde 17 • San Pedro • Kordobila/Mutilnova • Aranguren 13 • Ezkibel /16 • Done Saturdi 6 • Done Saturdi /23IRUÑA (Lezkairu)Ioan Paulo II/Adela Bazo • Ioan Paulo II/Manuel LopezIRUÑA (2. Zabalgunea)Agoitz (Osasunetxea) • Paulino Caballero 39 • Bexe Nafarroa 9 • Bianako Printzea 2Ikus artikulua: 25. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa) :
Gaueko Zerbitzua :
iea  N8  Labriteko Aldapa ↔ Mutiloaiea N8 Nafarroako Gorteak → MutiloaIRUÑA (Alde Zaharra)Labriteko AldapaIRUÑA (2. Zabalgunea)Merindadeen 3 • Amaia 22 • Agoitz (TVE)IRUÑA (Lezkairu)Ioan Paulo II/Katalunia • Ioan Paulo II/Adela BazoARANGUREN (Mutiloa)Done Saturdi 25 • Eguzki 54 • Ezkibel 18 • Aranguren 3 • Iruña 119 • Iruña 61 • Iruña 7 • Ibaialde /17 • Ibaialde 186 • Ibaialde 187Ikus artikulua: N8 linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea N8 Mutiloa → Nafarroako GorteakARANGUREN (Mutiloa)Ibaialde 187 • Ibaialde 17 • San Pedro • Kordobila/Mutilnova • Aranguren 13 • Ezkibel /16 • Done Saturdi 6 • Done Saturdi /23IRUÑA (Lezkairu)Ioan Paulo II/Adela Bazo • Ioan Paulo II/Manuel LopezIRUÑA (2. Zabalgunea)Agoitz (Osasunetxea) • Paulino Caballero 39 • Paulino Caballero 15IRUÑA (Alde Zaharra)Nafarroako Gorteen 3 • Labriteko AldapaIkus artikulua: N8 linea (Eskualdeko Hiri Garraioa) :

## Kultura
### Euskara

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Aranguren eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, gaztelania eta euskara, biak dira hizkuntza ofizialak. 2010eko otsailaren 18an hartu zuen erabakia Nafarroako Parlamentuak. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,23k zekien euskaraz hitz egiten.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Aranguren) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena. Baina, Nafarroako Parlamentuak 2010eko otsailean eremu mistoan sartzea onartu zuen.

### Jaiak eta ospakizunak

* Aranguren: abuztuko lehen astean.
* Labio: abuztuko azken asteburua.
* Lakidain: azaroak 11.
* Mutiloagoiti: maiatzeko hirugarren asteburuan.
* Mutiloabeiti: iraila erdialdean ospatzen dira, irailaren 14aren inguruan.
* Taxoare: iraileko lehen asteburuan.
* Zolina: urriaren 7tik hurbilen dagoen asteburuan.

## Ondasun nabarmenak

* Garbikundearen eliza: Labioko kontzejuan kokatzen den XIII. mendeko eraikina da, ondorengo mendeetan birmoldatua, XVI. mendeko elementu batzuk dauzka. Ebanjelioaren aldean XVII. mende hasierako gurutze erromanista bat dauka, eta errenazimenduko bataio harria.
* Arangurengo hilarriak: Arangurengo kanposantuan kokatzen diren antzinako hilarriak dira.
* Ezkorizko urmaela: Zolia herrian.
* San Andres eliza: Gongorako kontzejuan kokatua.
* San Emeterio eta San Zeledonio parrokia: Taxoaren.
* San Esteban parrokia: Zolian.
* San Juan Bautista eliza: Ilundainen.
* Irulegiko gaztelua, Lakidainen.
* Arangurengo erromatar kanpalekua

## Arangurendar ezagunak

* Adrián Aranguren (1998-), futbolaria.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskara ezagutza tasa. (2010) Euskal Herriari Begira (Udalbiltza), Eustat, INE, NASTAT eta Euskal Herriko Hizkuntza Adierazle Sistema (EAS).
* ↑ Nafarroako Gobernua. (2018). Nafarroako Datu Soziolinguistikoak. Euskarabidea, 48-53 or..
* ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
* ↑ Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
* ↑ Diario de Navarra egunkariko albistea.
* ↑ Aranguren, bastión de los independientes, Diario de Noticias, 2011ko maiatzaren 25a.
* ↑ 2011ko hauteskunde emaitzak.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2015.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2011.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2007.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 2003.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1999.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1995.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1991.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1987.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1983.
* ↑ Arangurenko udal hauteskundeak 1979.
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-06-09).
* 1 2 Nafarroako Parlamentuak lau herri eremu mistoan sartzea onartu du. (Noiz kontsultatua: 2010-02-18).
* ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.

## Bibliografia

* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXVII, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1510-9

## Ikus, gainera

* Nafarroako udalerrien zerrenda
* Iruñerria
* Iruñeko merindadea

## Kanpo estekak

* Arangurengo udalaren webgunea.
* (Gaztelaniaz) Arangureni buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
* Mutiloagoitiko industrialdea Google Street View-n.
* "Nafar Away" saioan (11TB).
* Datuak: Q1636195
* Multimedia: Aranguren / Q1636195
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Aranguren
iea Iruñerria :