OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoa

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoa (gaztelaniaz: Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)) Mexiko eta Latinoamerika osoko unibertsitaterik handiena da. 1551n sortutako Real y Pontificia Universidad de Méxicoren ondorengoa da eta gaztelaniazko munduan inportanteenetariko bat da. 2011n Asturiasko Printzea Saria lortu zuen.
Nobel Saria lortu duten mexikar guztiek (Octavio Paz literaturan, Alfonso García Robles bakean eta Mario J. Molina kimikan) bertan ikasi dute.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoaren webgune ofiziala
* Datuak: Q222738
* Multimedia: National Autonomous University of Mexico / Q222738
* Espezieak: UNAM
# Mexikoko demografia

Jarraian, Mexikoko demografia datu batzuk ageri dira:

## Biztanleria eta pobrezia

2014ko datuen arabera, Mexikon 118.397 milioi pertsona bizi dira eta horietatik 53,3 milioi (%45,5) pobrezia egoeran bizi dira eta 11,5 milioi (%9,8) muturreko pobrezian.

## Poliziak eragindako torturak eta tratu txarrak

2013an, 1.500 pertsonek salatu zuten Polizia tratu txarrak emateagatik. 2003az geroztik %600 ugaritu dira tortura salaketak eta horregatik, biztanleriaren %64k beldurra du torturatua izateko arriskuagatik. 2005 eta 2013 bitartean, 123 tortura kasu epaitu dira baina 7 zigor besterik ez dira jarri.

## AEBtara migrazioa

Hogei milioi mexikar daude AEBtan, hau da, bertako biztanleriaren %6,5. 2007-2013 bitartean 47.000 migratzaile hil zituzten talde antolatuek AEBetarako bidaia egiten ari zirela. Bestalde, desagertuak gutxienez 70.000 migratzaile Mexikon 2007-2012 bitartean eta 40.000 gorpu daude identifikatu gabe.

## Preso kopurua

Mexikoko 419 kartzeletan 240.000 preso daude, hau da, 206 preso daude 100.000 biztanleko (preso gehien duen munduko zazpigarren herrialdea da). AEBak dira preso gehien duten herrialdea, 2.267.000 preso daude han, hau da, 730 pertsona 100.000 biztanleko.

## Narkotrafikoa

Narkotrafikoak 85.000 hildako eta 22.000 desagertu utzi ditu. 2006an, narkotrafikoaren aurkako gerra Mexikon hasi zen Felipe Calderon presidentearekin.

## Emakumeen aurkako indarkeria

15 urte baino gehiago duten emakumeen %47k jasan dute noizbait erasoren bat bikotekidearen eskutik. 2012an, 2.764 emakume hil zituzten eta 2007-2012 bitartean %155 hazi da kopurua.

## Bahiketak

2013an, Mexikon 120.000 pertsona bahitu zituzten eta 1.698 (%1,4) bakarrik jarri zuen salaketa.

## Hilketak

2013an, 22.732 hilketa salatu ziren, hau da, 21,5 hilketa 100.000 biztanleko. AEBtan hilketa salaketa kopurua baxuagoa da, 4,7 hilketa 100.000 biztanleko eta Hondurasen, berriz munduko tasa handiena, 90,4 hilketa 100.000 biztanleko. Bortxa bidezko hilketa dira gizon gazteen heriotzaren jatorri ohikoena.

## Krimenak

2013an, 10,7 milioi mexikarrek jasan zuten krimenen bat eta Mexikoko familien %40tan egon zen horrelako gertaeraren bat. Krimenen %90 salatu gabe gelditu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «DATUAK», Berria, 2014-11-30

## Kanpo estekak

* Datuak: Q615428
* Multimedia: Demographics of Mexico / Q615428
# Mexikoko erdialdeko eskualdeko koroa

Mexikoko erdialdeko eskualdeko koroa, Mexikoko megalopolia ere deitua, herrialdearen hego-erdialdeko eta ekialdeko eskualdeetan kokatutako hamar metropoli-eremuz osatutako megalopolia da. Termino hau lehen aldiz erabili zen 1996an.
Mexiko Erdialdeko Eskualde Koroa Mexiko Hiriak eta 5 estatuk osatzen dute: Tlaxcala, Hidalgo, Morelos, Puebla eta Mexikoko Estatua ; Horrez gain, 16 lurralde mugaketa eta 225 udalerri ditu.
2015ean bere biztanleria hogeita hamahiru milioi biztanlekoa zen eta 2020an 34.905.667 biztanle zituen (nazioko biztanleriaren % 27,77), eta horrek Mexikoko eta Latinoamerikako biztanle gehien biltzen duen eremua bihurtzen du. bbbb

## Erreferentziak

* 1 2 UniradioInforma. La Megalópolis. .

## Kanpo estekak

* Biztanleriaren Kontseilu Nazionala.
* Estatistika eta Geografia Institutu Nazionala.
* Megalopoliak Mexikon.
* Datuak: Q428345
* Multimedia: Mexico City megalopolis / Q428345
# Mexikoko ereserki nazionala

Mexikoko ereserki nazionala Mexikoko ereserkia da. Batzuetan "Himno Nacional Mexicano" "Mexicanos, al Grito de Guerra" (euskaraz: Mexikarrak, entzun guda deiadarra) lehendabiziko lerroaren hitzez ere ezaguna da.

## Musika

Jaime Nunó Roca katalanak moldatu zuen 1854an.

## Hitzak

1853an Francisco González Bocanegra poetak idatzi zituen. Antonio López presidenteak deitu zien mexikarrei konkurtso batera hitzak idazteko eta González Bocanegra sortu zen garaile. Hala ere, autoreak eskubideak Wagner & Lieven estatubatuar enpresari saldu zizkion. Mexikoko gobernuak enpresari eskubideez desjabetu zizkion Mexikon baina kanpoan ereserkiak copyright zuen. Gaur egun, copyright eskubideak jadanik ez dira existitzen eta publikoa da.
1984an Miguel de la Madrid Hurtado presidenteak lege baten bidez ofizialtasuna adostu zuen.

### Gaztelaniaz

1984ko legearen arabera:
Korua:
    Mexicanos, al grito de guerra
    El acero aprestad y el bridón,
    Y retiemble en sus centros la tierra
    Al sonoro rugir del cañón.
Estrofak:
    I
    Ciña ¡Oh Patria! tus sienes de oliva
    de la paz el arcángel divino,
    que en el cielo tu eterno destino
    por el dedo de Dios se escribió.
    Mas si osare un extraño enemigo
    profanar con su planta tu suelo,
    piensa ¡Oh Patria querida! que el cielo
    un soldado en cada hijo te dio.
    II
    ¡Guerra, guerra sin tregua al que intente
    de la patria manchar los blasones!
    ¡guerra, guerra! los patrios pendones
    en las olas de sangre empapad.
    ¡Guerra, guerra! en el monte, en el valle,
    los cañones horrísonos truenen
    y los ecos sonoros resuenen
    con las voces de ¡Unión! ¡Libertad!
    III
    Antes, Patria, que inermes tus hijos
    bajo el yugo su cuello dobleguen,
    tus campiñas con sangre se rieguen,
    sobre sangre se estampe su pie.
    Y tus templos, palacios y torres
    se derrumben con hórrido estruendo,
    y sus ruinas existan diciendo:
    de mil héroes la patria aquí fue.
    IV
    ¡Patria! ¡Patria! tus hijos te juran
    exhalar en tus aras su aliento,
    si el clarín con su bélico acento
    los convoca a lidiar con valor.
    ¡Para ti las guirnaldas de oliva;
    ¡un recuerdo para ellos de gloria!
    ¡un laurel para ti de victoria;
    ¡un sepulcro para ellos de honor!
Estrofen artean korua errepikatu egin behar da.

## Otomieraz

1984ko legearen arabera, ereserkia itzuli daiteke lekuan lekuko hizkuntzetara.
    Me'manda bu ts'ohn'i gui ntuhni,
    Hñocju 'bu co ri nzafi ne ri fanihu.
    Gue dá nhuat'i mbo ja ra ximhai,
    De yá ngani ya danga nzafi.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q200742
* Multimedia: National anthems of Mexico / Q200742
# Mexikoko estatua

Mexikoko estatua (gaztelaniaz: Estado de México) Mexiko erdialdeko estatu federala da. Mugakide ditu iparraldean Hidalgo eta Queretaro, ekialdean Tlaxcala eta Puebla, mendebaldean Michoacán, hegoaldean Morelos eta Guerrero eta erdialdean, ferra itxuraz inguraturik, Mexiko Hiria. 22.357 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 15.175.862 biztanle zituen 2010ean. Hiriburua Toluca de Lerdo bada ere, Ecatepec de Morelos, Nezahualcóyotl, Naucalpan eta Tlalnepantla de Baz handiagoak dira. Izan ere lau hiri hauek Mexiko Hiriko metropoli eremuaren barnean daude.
Estatu honetan dago Teotihuacan hiri prehispanikoa, 1987an UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 Macmillan, Palgrave, The Statesman's Yearbook 2017: The Politics, Cultures and Economies of the World, 823. orrialdea, Macmillan Publishers, books.google.es
* ↑ Cité préhispanique de Teotihuacan, whc.unesco.org

## Kanpo estekak

* Datuak: Q82112
* Multimedia: Mexico (state) / Q82112
# Mexikoko armarria

Mexikoko armarria 1821an independentzia lortu ostean sortu zen. Honek nopal zuhaitz baten gainean kokatuta dagoen arrano beltz bat irudikatzen du, arrano beltz honek hatzapar batez suge bat harrapatuta eta jaten ari delarik. Mexikar kaktus mota hau azteken lurra eta uraren sinboloen gain altxatzen da. Armarri hau Mexikoko banderaren erdialdean kokaturik doa.
Berez, armarria azteken kondaira batean oinarrituta dago.

## Aldaerak

* (1821-1823)
* (1823-1864)
* (1864-1867)
* (1867-1893)
* (1893-1916)
* (1916-1934)
* (1934-1968)
* (1968-gaur egun)
* Gobernuaren armarria
* Urre kolorezko presidentearen armarria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q170867
* Multimedia: Coats of arms of Mexico / Q170867
# Mexikoko bandera

Mexikoko bandera :
| Erabilera | |
| Proportzioa | 4:7 |
| Erabakia | 1968 |
| Koloreak | Berdea Zuria Gorria |
Mexikoko bandera 1968ko irailaren 16an erabakitakoa da. Neurri bereko hiru zutabez osatuta dago: berdea, zuria eta gorria. Banderaren erdian Mexikoko armarria dauka.
Banderak kolore hauek ditu, arrazoi honengatik:
* gorria: maitasuna eta alaitasuna irudikatzen duelako.
* txuria: bakea irudikatzeko.
* berdea: natura eta mendiak irudikatutak ditu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q122462
* Multimedia: National flag of Mexico / Q122462
# Mereni (Constanța)

Mereni Errumaniako udalerri bat da, Constanța konderrian. 2.054 biztanle ditu, 66,14 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak

Udalerrian honako herriak daude:
Mereni $^{(en)}$ Ciobănița $^{(en)}$ Miriștea $^{(en)}$ Osmancea $^{(en)}$

## Erreferentziak

* ↑ (Errumanieraz) Rezultate | Recensamant 2011. (Noiz kontsultatua: 2019-10-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5053191
* Multimedia: Mereni commune, Constanța / Q5053191
# Merensgo zaldi

Merensgo zaldia, Ariégeko ponia bezala ere ezaguna, (katalanez: cavall de Merens), (frantsesez: Pony Ariégeois de Mérens), Okzitania zein Kataluniako bertako zaldi arraza bat da. Pirinioetako arraza da eta Ariège ibarra da bere zabalpenaren erdigunea, baina Andorra eta Cerdanya hartzen ditu baita ere. Bere tamaina dela eta, arraza ponien sailkapen taldean sartzen da, nahiz eta hainbat iturriek zera mantendu; arrazak ponienak baino zaldi ezaugarri gehiago duela. Arraza mugan mugan dago altuerari dagokionez. Askotan gertatzen den legez, mendialdeko abereak txikiagoak dira eta zelaituak bizi direnak tamaina handiagoa hartzen dute hainbat belaunaldi elikadura hobeagorekin igaro eta gero.
Kolore ilunekoa da, beltza edo gaztain oso iluna. Egun bereziki zela zaldia bezala erabiltzen da. Arraza landatarra da. Katalunian (ACCRA) elkarteak arrazaren sustapena bultzatzen du.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) http://www.theequinest.com/breeds/ariegeois/
* ↑ http://www.merensdelpedraforca.cat/es/raca-merens/%5B%5D

## Kanpo estekak

* Datuak: Q605306
* Multimedia: Mérens (horse) / Q605306
# Mereren egunkaria

Merer-en egunkaria (Jarf A eta B papiroak), papiroan idatzitako erregistro idatzi batzuei jarritako izena da, 2.500 K.a-n idatzitakoa, gutxi gora behera. Dokumentuak harri blokeen eguneroko garraioa erregistratzen du, Turako kareharri harrobitik Gizarantz, IV dinastian. Inoiz aurkitu diren idatzitako papiroak dira hauek. 2013 deskubritu ziren, Sorbonako Unibertsitatzeko Pierre Tallet ikerlariaren gidapean. Dokumentuak Uadi al-Yarfeko kobazulo batean aurkitu ziren, Itsaso Gorrian, eta testua jeroglifioetan eta hieratikoan dago idatzia, tinta gorri eta beltzean. Merer, erdi mailako funtzionarioa da, ispektore titulua zeukana, eta Khufu (Keops, greziarrez)¹ faraoiaren 27. erregealdi urtean lan egin zuen. Papiroan, 3 hilabeteko garraiatze-lana deskribatzen da, baina ez da harrien funtzio espezifikoa deskribatzen. Hala ere, Talletek piramideare handiaren kampoko estalduraren harriak direla pentsatzen du.
Hamar egunez behin, bi edo hiru joanaldi eta itzulera egiten ziren, 2 edo 3 tonako 30 bat harri kargatzen bidai bakoizean, 200 harri garraiatzeko hilean. Mererek, 40 arraunlariri ematen zizkion aginduak, eta egunkarian Ekainetik Azarorarteko tartea azaltzen du.² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹
Erregistroen liburuaren goiko partean, hilabeteak eta urtaroak agertzen dira. Azpian, lerro horizontal bat dago, hilabeteen egunak aipatzen, eta egun bakoitzean gertatutakoa deskribatzen dute (B II sekzioa): [1. eguna] 6 Idjeru-ko zuzendaria Heliopolisrerantz dijoa garraio-barkuan, elikagaiak ekartzeko, elitea Turan dagoen bitartean, [2. eguna] Merer inspektoreak eguna bere troparekin pasatzen du, harriak garraiatzen Ipar-Turan, gaua Ipar Turan pasaz.¹²

## Aipatutako pertsonaiak

Autoreaz gain, pertsonaia gehiago aipatzen dira errekuperatutako ataletan. Garrantzitsuena Anjaf da (Khufu faraoiaren anaiordea), beste iturri batzuetatik ezaguna, printze eta bisirra izango zena, Khufu eta Khafraren (Kefren greziarrez) agintepean. Papiroan noble deitzen zaio pertzonai honi (iry-pat) eta Ra-shi-Khufuren gainbegiralea.

## Aipatutako lekuak

Ra-shi-Khufu lekua Gizan eraikitako portu handia zen, eta harriak haruntz eramaten ziren.¹³ ¹⁴ Mark Lehner arkeologoak antzinako kanalen zati garrantzitsu bat deskubritu du, piramidearen inguruko alderdian, eta kanal nagusiko senadi bat, harriaren sarrera nagusia piramidearen eraikuntzan. ¹⁵
Erregistroan beste hainbat leku aipatzen ziren, besteak beste, Ipar-Tura eta Hego-Tura, hau da, harrobiak. ¹⁶ ¹⁷
Zahi Hawass arkeologo egipziarrak, Mereren egunkaria Egipton egindako XXI.mendeko aurkikuntzarik handiena bezala deskribatu zuen. Papiroa bestalde, Cairoko museo egipziarrean dago ikusgai.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q39343893
# Mereni (Teleorman)

Mereni Errumaniako udalerri bat da, Teleorman konderrian. 2.630 biztanle ditu, 80,4 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak

Udalerrian honako herriak daude:
Merenii de Jos $^{(en)}$ Merenii de Sus $^{(en)}$ Ștefeni $^{(en)}$

## Erreferentziak

* ↑ (Errumanieraz) Rezultate | Recensamant 2011. (Noiz kontsultatua: 2019-10-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2721375
# Merenschwand

Merenschwand Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, Muri barrutia barrutian. 2014an 3,549 biztanle zituen 13,51 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q64755
* Multimedia: Merenschwand / Q64755
Aristau Benzenschwil $^{(en)}$ Mühlau Muri (AG) Obfelden Ottenbach Hünenberg
# Merenra I.a

Merenra Nemtyemsaf edo Merenra I.a, Egiptoko VI. dinastiako laugarren faraoia izan zen, eta, Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2260tik K.a. 2254 arte gobernatu zuen.
Bere izen teoforoak, Nemty "Ibiltaria"ri erreferentzia egiten dio (lehen, oker, Antyemsaf irakurtzen zen.)
Merenra deitua da Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan. Turineko Errege Kanonak, 40 urteko erregealdia ematen dio. Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, Metusufisek zazpi urteko erregealdia izan zuela dio.

## Bizitza

Pepi I.a faraoia eta Ankhnesmerira I.aren semea zen; Ankhnesmerira II.arekin ezkondu zen, eta, seme bezala, Pepi II.a izan zuen. Beharbada, Merenrak, bere aitarekin elkargobernatu zuen, berak propio gobernatu baino lehen, baina hau ezin daiteke baieztatu.
Monarkiaren sendotze prozesu bat hasi zuen, Ueni, Goi Egiptoko lehen gobernari bezala izendatuz eta zenbait gobernariren boterea gehituz. Bere aitarekin, Kushgatik txunditu zen, eta, eskualde hau, interes handiarekin esploratzen jarraitu zuen.
Gazterik hil zela uste zen, baina, berriki eginiko aurkikuntza arkeologikoek, teoria hau gezurtatzen dute. Bere garaiko bi objektuk, bere erregealdia, hamar urte baino gehiagokoa izan zela erakusten dute. Bere hamargarren urtea, bosgarren erroldaren ondoren (bi urtetik behin egiten baziren), Hatnubeko harrobiko idazkun batean berretsia dago (6 zenbakidun idazkuna, Anthony Spalingerren arabera), Saqqara hegoaldeko harriari buruz berriki argitaratutako dokumentuak, Pepi II.aren erregealdiko urte liburuak dituena, hamaika eta hamahiru urte bitarteko gutxienezko erregealdia berresten du.

## Bere garaiko testigutzak

Bere piramidearen multzoa, Saqqara hegoaldean eraikitzea agindu zuen, lurperatuta dagoen tokian.
Erregearen garaiko objektuak
* Kobrezko estatua bat Hierakonpolisen (Quibell/Green)
* Esfinge txiki bat (National Museum of Scotland)
* Tximino bat eta honen semearen forma duen kaltzitazko ontzi bat (New Yorkeko Arte Museo Metropoliarra)
* Hipopotamo bolizko kaxa (Louvre)
Erregearen idazkunak
* Erregearen dekretuak, Mizerinoren piramidearen tenpluaren ondoan (Sethe)
* Asuandik gertuko harkaitz batean (Sethe)
* Hatnuben (Sethe)
Erregearen aipamenak bere gortetarren hilobietan
* Ueniren hilobian, Abidosen, Dyaurenean, Abidosen, Herkhuefenean, Elefantinan, Ibirenean, Deir el-Gabrawyn eta Qarrenean, Edfun (Sethe)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q269209
* Multimedia: Merenre Nemtyemsaf I / Q269209
# Merenra II.a

Merenra Nemtyemsaf edo Merenra II.a, Egiptoko VI. dinastiako seigarren faraoia izan zen, Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2194tik K.a. 2193 arte gobernatu zuena.
Bere aita Pepi II.aren oinordekoa izan zen, eta, ziuraski, erregealdi labur bat izan zuen.
Errege zerrenda batzuetan aipatua da, baina bere erregealdian gertaturiko gertakarien froga arkeologikorik ez dago.
Abidoseko Errege Zerrendan, Merenra Dyefaemsaf bezala agertzen da. Saqqarakoak ez du aipatzen. Manetonek, Mentesufis deitzen du, eta urte beteko erregealdia izan zuela dio.
Turineko Errege Kanona garai honi dagokion zatian oso kaltetua dagoena, Pepi II.ari dagokion "90 urte" jartzen duen lerro baten ondoren, zati bat baino ez da mantentzen, "urte bat" jartzen duen zeinuekin, Merenra II.aren erregealdiaren balizko iraupena. Hurrengo izena zuen zatia, galdu egin da, ziuraski, bere arreba eta emazteari zegokiona, Manetonek Nitokris deitzen duena, dinastia honetako azken faraoia.
Bere izena, lehenago, Antyemsaf bezala irakurtzen zen, ez zehatza bezala hartzen den irakurketa.
* Datuak: Q320908
* Multimedia: Merenre Nemtyemsaf II / Q320908
# Merenskyita

Merenskyita sulfuro motako minerala da.

## Ezaugarriak

Merenskyita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Pd,Pt)(Te,Bi)2}}$. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Merenskyite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# María Milagros Rivera Garretas

María Milagros Rivera Garretas (Bilbo, 1947ko azaroaren 26a) bizkaitar historialari eta saiakeragilea da.
Historia eta Kultura Antropologiako ikasketak egin zituen, eta Estatu Batuetako eta Europako zenbait Unibertsitatetan sakondu zituen gero. Azkeneko urteetan Erdi Aroko Historia irakasle izan da, Bartzelonako Unibertsitateko Geografia eta Historia Fakultatean. Gainera, Centre d'Investigació Històrica de la Dona erakundearen sortzaileetako bat da, eta zuzendaria. Bere ikerketa-lana hiru arlotan oinarritu da: Erdi Aroko Gaztelako historia soziala, garai hartako emakumeen bizitza eta obraren interpretazioa, eta egungo feminismoaren teoria eta praktika.
Lanik aipagarrienak: Textos y espacios de mujeres. (Europa, siglos IV-XV) (1990, Emakumeen testuak eta espazioak: Europa [IV-XV mendeak]), Nombrar el mundo en femenino. Pensamiento de las mujeres y teoría feminista (1994, Mundua femeninoz izendatu: emakumeen pentsamendua eta teoria feminista), El fraude de la igualdad (1997, Berdintasunaren iruzurra). Gainera, ikerkuntza historikoko eta kritika feministako artikulu askoren egilea da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) María Milagros Rivera Garretasen web-orria
* Datuak: Q12263212
# María Nicanor

María Nicanor arkitekturaren diseinuan eta historian espezializatutako museoko kontserbatzaile espainiarra da. Kargu garrantzitsuak izan ditu Victoria and Albert Museoan, New Yorkeko Guggenheim Museoan eta Smithsonianeko Cooper Hewitt Museoan.

## Biografia

María Nicanor Bartzelonan jaio zen. Aita zinemagilea eta ama arteetako jabetza intelektualean espezializatutako abokatua da. Nicanorrek Madrilgo Unibertsitate Autonomoko lizentzia bat lortu zuen, arkitekturaren teoria eta historia espezializatean. Sorbonako Unibertsitatean ere ikasi zuen, eta New Yorkeko Unibertsitateko museoen ikasketetako maisutza osatu zuen.

## Karrera profesionala

María Nicanor izan zen Madrilgo Norman Foster Fundazioko lehen zuzendaria. Londresko Arkitektura eta diseinuko Victoria and Albert Museumeko sendatzailea izan zen.
Nicanorrek hainbat rol izan zituen New Yorkeko Guggenheim Museoan 2003tik 2013ra bitartean, arkitektura eta diseinuko sendatzaile gisa zuen rola barne. Bestalde, BMW Guggenheim Lab laborategi ibiltariaren taldeko burua izan zen.
Geroago, 2017an, Rice Design Allianceko zuzendari exekutiboa izan zen Riceko Unibertsitateko Arkitektura Eskolan.
2022an New Yorkeko Cooper Hewit Museoko zuzendaria izendatu zuten zen.

## Erreferentziak

* ↑ Nast, Condé. (2022-02-16). «La española María Nicanor se pone al frente del Cooper Hewitt, uno de los mejores museos de diseño del mundo» Architectural Digest España.
* ↑ «Maria Nicanor Named Director of Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum» Cooper Hewitt.
* ↑ West, Allyn. (November 19, 2017). Gray Matters: 'We all have an opinion about the city' A conversation with the new chief of the Rice Design Alliance, Maria Nicanor. , G002 or..
* ↑ Seward, Aaron. (January 21, 2021). «Q&A with Maria Nicanor» Texas Architect Magazine ISSN 0040-4179..
* 1 2 Porgrebin, Robin. (February 8, 2022). Cooper Hewitt Director Aims to Bring Context. .
* ↑ Rice Architecture appoints Maria Nicanor as executive director of the Rice Design Alliance. November 9, 2017.
* ↑ Manzano, Alejandra. (2022). La española María Nicanor se pone al frente del Cooper Hewitt, uno de los mejores museos de diseño del mundo. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q110863065
# Matinerren Gerra

Matinerren Gerra (katalanezko matiner hitzak «goiztiarra» esan nahi du, goizeko lehen orduetan tropak erasotzen zituzten taldeei erreferentzia eginez, Euskal Herriaz kanpora Bigarren Karlistaldia ere deitua) 1846ean hasi eta 1849an bukatu zen, Katalunian borrokatu zen gehienbat, eta aurrez aurre izan zituen, alde batetik, karlistak eta, bestetik, Elisabet II.a Espainiakoaren aldekoak.
Kataluniako hainbat puntutan gobernu zentralaren aurka matxinadak piztean, gatazka piztu zen. Lehen Karlistaldiaren ondoren, Katalunia egoera zailean zegoen. Eskualderik behartsuenetan gosea zegoen, eta kataluniar industria krisia pairatzen hasi zen. Hau gutxi balitz bezala, gobernuak nahitaezko zerbitzu militarra ezarri zuen, Kataluniak hain beharrezko zuen langileria gazterik gabe geratuz. Teorian, ordea, Elisabet II.a Karlos VI.a karlisten erregenahiarekin ezkontzeko matxinatu ziren. Karlistek eta moderatuak ezkontzaren aldekoak ziren. Erregina, ostera, Frantzisko Assis eta Borboikoarekin ezkondu zen.
Matxinada 1846ko irailean Katalunian hasi zen, baina Galiziara ere zabaldu zen. Matxinatuak gerrilla erara antolatu ziren, talde txikietan mugituz ondo ezagutzen zuten inguruetan. Gerrillak hainbat ekintza egin zituen armada isabelinoen aurka, baina benetako eraginik gabe, kontutan hartu behar baita 2.000 gerrillari 40.000 soldaduren aurka ari zirela.
Orduan, Europan 1848ko iraultza demokratikoak gertatu ziren, eta Maria Kristina Borboikoak atzera bota zuen Ramón Narváezek egindako konstituzioa. Narváezek berak kontrolatu zuen matxinada Galizian, eta Fernando Fernández de Córdovak, bertoko kapitain jenerala zenak, kataluniarrak menderatu zituen.
Ofizialki matxinada 1849ko maiatzaren 14ean amaitu zen, frantziar tropek ondorengo karlista atxilotzean. Ekainean, amnistia eman zieten karlistei, eta erbesteratuak itzuli egin ziren. Guztira, gudan 3.000 eta 10,000 hildako artean izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ Ollé Romeu, Josep M. (2007). Matiners Bartzelona: Editorial PPU, S.A. 15. orr.
* ↑ Fernando Fernández de Córdova. "Mis memorias íntimas". Madril, 1886
* ↑ XIX. mendeko heriotza-erroldak

## Ikus, gainera

* Karlistaldiak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3025312
* Multimedia: Second Carlist War / Q3025312
# Matinha

Matinha Brasilgo udalerri bat da, Maranhão estatuan kokatua. 22.034 biztanle ditu 408,727 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Maranhão

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1116758
* Multimedia: Matinha / Q1116758