OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Jac Morgan

Jac Morgan (Carmarthen, 2000ko urtarrilaren 21) galestar errugbilaria da, hirugarren lerroko hegal eta hirugarren lerroko erdiko postuetan aritzen dena. United Rugby Championshipeko Ospreys Rugbyn jokatzen du 2021etik. 2022ko otsailaren 12an egin zuen debuta Galesko selekzioarekin, Cardiffen, Eskoziaren aurka.

## Erreferentziak

* ↑ Griffiths, Gareth. Six Nations 2022: Wales 20-17 Scotland - Dan Biggar guides Wales to tense win. BBC Sport, 2022ko otsailak 12, bbc.com (Noiz kontsultatua: 2023-10-6).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q81052834
* Multimedia: Jac Morgan / Q81052834
# Jabłonna udalerria (Lublingo voivoderria)

Jabłonna Poloniako Lublingo voivoderriko landa-udalerri bat da, Lublin barrutian kokatuta. 131,21 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7967 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2075305
* Multimedia: Gmina Jabłonna, Lublin Voivodeship / Q2075305
ieaLublingo voivoderriko udalerriak :
# Jabłonowo Pomorskie udalerria

Jabłonowo Pomorskie ( (Audio·info)) Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Brodnica barrutian kokatuta. 134,86 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 8998 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q921672
* Multimedia: Gmina Jabłonowo Pomorskie / Q921672
ieaKujavia-Pomeraniako voivoderriko udalerriak :
# Jabłonna udalerria (Mazoviako voivoderria)

Jabłonna Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Legionowo barrutian kokatuta. 64,8 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 18638 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q664944
ieaMazoviako voivoderriko udalerriak :
# Jacala de Ledezma (udalerria)

Jacala de Ledezma Mexikoko udalerri bat da. Hidalgo estatuan kokatua dago. 2010ean 12.804 biztanle zituen 441,03 km²ko azaleran. Herriburua [[Jacala (Jacala de Ledezma)|Jacala]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2639775
# Jetmore (Kansas)

Jetmore Kansasko hiri bat da. Hodgeman konderrian kokatua dago. 2010ean 867 biztanle zituen, 11,64 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Hodgeman konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2205504
* Multimedia: Jetmore, Kansas / Q2205504
# Jetsun Pema

Jetsun Pema Wangchuck (dzongkhaz: རྗེ་བཙུན་པདྨ་) (Thimphu, Bhutan, 1990eko ekainaren 4a) Bhutango Erresumako erregina ezkontidea da.
2011n Jigme Khesar Namgyel Wangchuck erregea senartzat hartu zuenetik Dragoi Erregina titulua du.
* Datuak: Q209532
* Multimedia: Jetsun Pema (born 1990) / Q209532
# Jettenbach

Jettenbach Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan kokatuta dago, [[Mühldorf am Inn (barrutia)|Mühldorf am Inn]] barrutian. 2014an 720 biztanle zituen 9,17 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q514208
* Multimedia: Jettenbach am Inn / Q514208
# Jettenbach (Renania-Palatinatua)

Jettenbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, [[Kusel (barrutia)|Kusel]] barrutian. 2014an 837 biztanle zituen 10,24 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q574781
* Multimedia: Jettenbach (Pfalz) / Q574781
# Jete

Jete Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 870 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Jeteko Udala
* Datuak: Q531740
* Multimedia: Jete / Q531740
# Jette (Montana)

Jette Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Lake konderrian kokatuta dago, Montana estatuan. 273 biztanle ditu, 1,597195 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Lake konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q964286
# Jetsondarrak

Jetsondarrak (ingelesezko jatorrizko izenburua: The Jetsons) Hanna-Barberak ekoiztutako animazio telesaila da. Estatu Batuetako telebista kateek 75 atal igorri zituzten, Euskal Herrian ETB 1ean gero ikusi zituztenak. Harriketarrak bezalako telesaila izan zen baina espazio-aroan oinarrituta.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q457409
# Jette

Jette Brusela-Hiriburua eskualdeko 19 udalerritako bat da. Bruselako gainerako udalerriak bezala, ofizialki elebiduna da. 2011ean 48.117 biztanle zituen.

## Hiri senidetuak

* Sidi Bibi (Maroko)
* Jojutla (Mexiko)

## Erreferentziak

* ↑ Direction générale Statistique et Information économique. 2011ko errolda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q241918
* Multimedia: Jette / Q241918
# Jacquotte Delahaye

Jacquotte Delahaye (Haiti, 1640-1660) pirata talde baten buruzagia izan zen.
# Jacuizinho

Jacuizinho Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. 2.040 biztanle ditu 338,535 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Rio Grande do Sul

## Kanpo estekak

* Datuak: Q194286
* Multimedia: Jacuizinho / Q194286
# Jaculus thaleri

Jaculus thaleri Jaculus generoko animalia da. Karraskarien barruko Dipodidae familian sailkatuta dago.

## Ikus, gainera

* Jaculus
* Dipodidae

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22043212
# Jacquot de Nantes

Jacquot de Nantes 1991ko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Jacques Demy, Jacquot deitua, hamaika urteko haurra da. Bere aitak tailer mekaniko bat dauka, eta ama ile-apaintzailea da. Zoriontsu dira, eta abestea eta filmak ikustea dute gogoko.

## Ahots aktoreak

* Philippe Maron : Jacquot (1. atala)
* Edouard Joubeaud : Jacquot (2. atala)
* Laurent Monnier : Jacquot (3. atala)
* Brigitte De Villepoix : Marie-Louise "Milou"
* Daniel Dublet : Raymond
* Franck Poisson : figurantea

## Erreferentziak

* ↑ www.sansebastianfestival.com

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3160388
# Jacundá (Pará)

Jacundá Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. 37.707 biztanle ditu 2.008,315 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Pará

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1967407
* Multimedia: Jacundá (Pará) / Q1967407
# Jacquesdietrichita

Jacquesdietrichita borato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Jacquesdietrichita borato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Cu2(H2BO3)(OH)3}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Jacquesdietrichite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Jacumba (Kalifornia)

Jacumba Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. San Diego konderrian kokatuta dago, Kalifornia estatuan. 540 biztanle ditu, 15,891955 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* San Diego konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1013190
* Multimedia: Jacumba / Q1013190
# Japoniako mizpirondo

Japoniako mizpirondoa (Eriobotrya japonica) Cupressus generoko zuhaitz espezie bat da.
Izena nahasgarria da, jatorria Txina hego-ekialdean baitu eta ez Japonian, eta gainera, ez duelako mizpirondoekin (Mespilus generoarekin) inolako senidetasunik. Eriobotrya terminoak "luku iletsua" esan nahi du -fruituak multzo iletsutan sortzen dira-.

## Ezaugarriak

Hosto iraunkorrak dituen zuhaitz txikia da: 8 m garai izatera irits daiteke. Japoniako mizpirondoaren adaburua biribildua da; eta adarrak, ugariak eta bihurriak.

### Zurtoina – Azala

Zurtoina txikia eta adarkatua da, eta azala grisa eta zartatua.

### Hostoak

Japoniako mizpirondoaren hostoak handiak, eliptikoak, horzdunak eta larrukarak dira; berde ilunak eta ilegabeak gainaldetik, eta argiagoak eta ile ugarikoak, berriz, azpialdetik.

### Loreak

Loreak, zuriak eta usaintsuak (arbendolaren usaina dute), multzotan sortzen dira (panikulatan), udazkenean edo neguaren hasieran.

### Fruituak

Neguaren amaieran edo udaberrian sortzen dira Japoniako mizpirondoaren fruituak (Japoniako mizpirak). Mizpirak mamitsuak eta esferikoak dira, horiak edo laranja kolorekoak, eta jangarriak (zaporeak laranjarena gogorarazten du); mizpirek bi edo hiru hazi lodi, distiratsu eta koloretsu dituzte.

## Habitata

Japoniako mizpirondoak Txinan du jatorria. Europan, zuhaitz apaingarri gisa erabiltzen da XVIII. mendetik, eta Mediterraneoan, XIX. mendetik, fruta-arbola gisa. Klima epelak edo beroak ditu berezkoak, eta lurzoru azido eta lehorrak.

## Erabilera

Fruta-arbola da Japoniako mizpirondoa, eta mizpirak oso gozoak dira. Marmeladak, gozokiak eta likoreak egiteko oso estimatuak dira mizpirak.
Lorategi eta parkeetan kultibatzen da, dituen hosto handi eta ederrengatik.
Mizpira astringentea da, eta A bitaminan aberatsa.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.
* Datuak: Q41505
* Multimedia: Eriobotrya japonica / Q41505
* Espezieak: Rhaphiolepis bibas
# Japoniar

Japoniar (japonieraz: 日本人, Nihonjin) Japoniar uharteetako etnia bat dira, bertoko nagusia dena (japoniar etniakoa da populazioaren % 98,5). Munduan, badaude japoniar arbasoak dituzten 130 milioi pertsona inguru, horietatik 127 miloi Japonian bizi direnak. Kanpoan bizi diren japoniarrei japoniar diaspora (japonieraz: 日系人, Nikkeijin) diete. Haien hizkuntza japoniera da.
Japonian bertan beste etnia batzuk ere badaude: jamatoak, ainuak edo ryukyuarrak. Zenbait testuingurutan talde horiek guztiak japoniar etnikoen multzoan sartzen dira.

## Hizkuntza

Japoniera hizkuntza isolatutzat hartzen den hizkuntza bat da; hala ere, Ryukyuko hizkuntzei lotuta dago, eta zenbait ikerlarik altaitar hizkuntzen familian sartzen dute. Hirutariko idazkera sistema du, hiragana, katakana eta kanji idazkerak erabiltzen baititu. Japoniarren alfabetatzea populazioaren % 99aren gainetik dago.

## Erlijioa

Japoniarren erlijioa sinkretikoa izan da tradizionalki, eta budismoaren eta sintoismoaren elementuak konbinatu dira. Sintoismoa libururik edo kanonik ez duen erlijio politeista da. Japoniako familia inperialak tronurako eskubidea bermatzeko erabili zuen, eta estatu erlijio gisa ezarri zen 1868an (1945eko AEBen okupazioak abolitu egin zuten). Mahāyāna budismoa, berriz, VI. mendean iritsi zen Japoniara eta hainbat sektaren jatorri izan zen. Japoniarren %84 eta %96 artean bi erlijiotan sinesten dute.

## Jatorria

Gaur egun onartuen dagoen teoriak dio japoniarrak Japoniako uhartedian jatorriz bizi ziren Jōmon herrien eta kanpotik iritsi ziren Yayoi herrien arteko nahastetik sortu zirela. Bi taldeon jatorria ez dago argi, baina itxura batean honela laburbil daiteke:
* Aborigenak duela 10.000 urtetik bizi ziren, Hokkaidotik Okinawara.
* Iparraldeko bidetik iritsitako etorkinak (北方ルート japonieraz), alegia, Koreako penintsulakoak, Txinakoak, Sakhalin uhartekoak, Mongoliakoak eta Siberiakoak.
* Hegoaldetik iritsitako etorkinak (南方ルート japonieraz): Ozeano Bareko uharteetakoak, Hego-ekialdeko Asiakoak, eta kasu batzuetan, Indiakoak.
Hala ere, oraindik ez dago kontsentsu garbirik gai horren inguruan.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
* ↑ Encyclopædia Britannica. Japanese ethnicity. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161652
* Multimedia: People of Japan / Q161652
# Japoniar Itsas Armada Inperiala

Japoniar Itsas Armada Inperiala (kyūjitai: 大日本帝國海軍, shinjitai: 大日本帝国海, Dai-Nippon Teikoku Kaigun Dai-Nippon Teikoku Kaigun, o日本海軍 Nippon Kaigun, "Japoniar Itsas Armada Inperial Handia") 1869-1947 artean Japoniar Inperioaren armada izan zen. Pazifikoko Gerran gerra itsas armada boteretsuenetako bat izan zen. Bere aire adarra, Japoniar Armada Inperialaren Aire Zerbitzua zelakoa, Bigarren Mundu Gerra hasi arte munduko aire armada boteretsuenetakoa ere bazen, eta Japoniako eliteko pilotuek beste herrialdeetako aire armadetako pilotuek baina oraindik eta entrenamendu gogor eta disziplina zorrotzagoa jasotzen zutenez, eraginkorra zela ere esan liteke.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q219712
* Multimedia: Imperial Japanese Navy / Q219712
# Japoniar arrosa

Japoniar arrosa (japonieraz: ハマナス, hamamasu) (Rosa rugosa) Rosa generoko eta Rosaceae familiako landarea da.

## Jatorria

Jatorriz Asia ekialdekoa da. Txina ipar-ekialdea, Japonia, Korea eta Siberia hego-ekialdean hazten da, kostaldeko dunetan bereziki.

## Ezaugarriak

Zuhaixka honek 1-15 metrotako altuera hartzen duen itxura trinkoko landarea da. Zurtoinak 3-10 mm-ko luzera duten arantzaz josita daude. Hostoak latzak ditu, hortik bere rugosa izena, 8-15 cm luze, pinnatuak eta 5-9 foliolodunak. Udazkenean erori aurretik hori bizikoak bihurtzen dira.
Lore usaintsuak ditu, arrosa ilunetik zurira doazenak, 6-9 cm ingurukoak eta petalo politak dituztenak. Ekainetik irailera loratzen da.
Arkakaratsak (fruituak) handiak dira, 2-3 cm-ko diametrodunak eta loreekin batera ateratzen dira.

## Erabilerak

Ornamentazio landare gisa erabiltzen da. Japoniatik ekarri eta Europa eta Ipar Amerikan asko zabaldu zuten.
Bestalde lurzoru pobre eta hareatsuetan hazten da eta gatzarekiko tolerantzia handia duenez izotzaren kontra gatza botatzen den errepideen ertzetan landatzen da.
Arkaratsak jangarriak edira eta D bitamina ugari daukate gainera. Arrosaren pelatoekin mermeladak eta jaleak egiten dira.

## Taxonomia

Rosa rugosa (Thunb.)

### Barietateak

* Rosa rugosa 'Thumbergiana'
* Rosa rugosa 'alba' (oso usaintsua)
* Rosa rugosa 'rosea' G.Forst., Poir.
* Rosa rugosa 'rubra' (lore gorri handiak)
* Rosa rugosa 'Adantifolia' (1907an Cochet-ek lortua)

### Sinonimia

* Rosa ferox
* Rosa pubescens

## Ikus, gainera

* Rosaceae

## Kanpo estekak

* Datuak: Q634975
* Multimedia: Rosa rugosa / Q634975
* Espezieak: Rosa rugosa
# Japoniako mirari ekonomikoa

Japoniako mirari ekonomikoa (japonieraz: 高度経済成長) Japonian 1960 eta 1980ko hamarkaden artean izandako hazkunde ekonomikoa izan zen, 1960ko hamarkadan bataz beste %5ekoa (Izanagi booma (japonieraz: いざなぎ景気, izanagi keiki) deitua), 1970eko hamarkadan %7koa eta 1980ko hamarkadan %8koa zena.
1973ko petrolioaren krisia eta Japoniako aktiboen burbuila eztanda egin ondoren, hazkundea eten egin zen Hamarkada Galdua izeneko garaia hasiz. Mirari ekonomikoaren garaian, keiretsuetan toyotismo izeneko lana antolatzeko sistema nagusia izan zen, non bezeroak eskatzen zuena (eta gainera bezeroaren espezifikazioekin) ekoizten zuten.
Gainera, gizarte-kohesio handia zuen gizarte batean bizi ziren japoniar langileen produktibitate handiak eta hierarkiarekiko errespetuak asko lagundu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Johnson, Chalmers. (1982). MITI and the Japanese Miracle: The Growth of Industrial Policy, 1925–1975. Stanford: Stanford University Press.
* ↑ (Frantsesez) «Du miracle japonais aux incertitudes actuelles» Clio.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1059474
* Multimedia: Economy of Japan / Q1059474
# Japoniako udalerrien batzea

Japoniako udalerrien batzea eta desagerpena (japonieraz: 市町村合併), Japonian 1999an hasitako udalerrien batze prozesua izendatzeko erabilitako izena da. Udalerrien batzea bi udalerri edo hainbat udalerriren arteko akordioren ondorioz gerta daiteke. Historian zehar hiru aldiz eman dira bat-egite hauek, 1889an, 1950eko hamarkadan eta Japoniako gobernuak gastuak murriztu eta estatuaren egitura hobeto antolatzeko 1999an.

## Batze motak

Askotan udalerri txiki bat, ondoan duen beste udalerri handiago bati batzen zaio, eta noizbehinka hainbat herri batu eta hiri handiago bat sortzen dute, Toyoshina esaterako Toba, Yoshino, Shinden, eta Nariairen batzearen ondorioz sortu zen.

## Ondorioak

1889ko bat-egiteen aurretik 71.314 herri zeuden Japonian, "Meiji batzeak" amaitu zirenean, kopuru hori 15.859ra murriztu zen. 1950eko hamarkadako batzeek udalerri kopurua 9.868tik 3.472ra jaitsiarazi zuten.
1999an hasitako bat-egite prozesuak, udalerrien kopurua %40an gutxitu du, 3.200dik 1.700era.

## Ikus, gainera

* Japoniaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) Batzeei buruzko informazioa Japoniako Komunikazio eta Barne Arazoetako ministerioaren webgunean.
* Datuak: Q2411657
# Japoniar egutegia

1873ko urtarrilaren 1ean, Japoniak gregoriotar egutegia ezarri arte, txinatar egutegian oinarritutako Japoniar egutegi tradizionala erabiltzen zuen.

## Urteak

Greogoriotar egutegia ezarri zutenetik, japoniarrek urteak izendatzeko hiru sistema dituzte:
* Urte inperiala (皇紀, kōki) balizko Jimmu enperadoreak K.a. 660an Japonia sortu zutenean oinarrituta.
* Japoniar aroen izena (年号, nengō) egungo enperadorean oinarrituta, aurten Heisei 36 izanik
* Europar Anno Domini (西暦, seireki) japonierazko izenekin.
Urte inperiala Bigarren Mundu Gerraren bukaeran desagertu zen.

## Hilabeteak
### Modernoak

| Urtarrila | 一月 | (ichigatsu) |
| Otsaila | 二月 | (nigatsu) |
| Martxoa | 三月 | (sangatsu) |
| Apirila | 四月 | (shigatsu) |
| Maiatza | 五月 | (gogatsu) |
| Ekaina | 六月 | (rokugatsu) |
| Uztaila | 七月 | (shichigatsu) |
| Abuztua | 八月 | (hachigatsu) |
| Iraila | 九月 | (kugatsu) |
| Urria | 十月 | (jūgatsu) |
| Azaroa | 十一月 | (jūichigatsu) |
| Abendua | 十二月 | (jūnigatsu) |

### Tradizionalak

* 1. hilabetea: mutsuki (睦月) "Maitasunaren hilabetea"
* 2. hilabetea: kisaragi (如月) edo kinusaragi (衣更着) "arropak aldatzen"
* 3. hilabetea: yayoi (弥生) "Bizitza berria"
* 4. hilabetea: uzuki (卯月) "u-no-hana hilabetea"
* 5. hilabetea: satsuki (皐月) edo sanaetsuki (早苗月) "Arroza laster landatzen"
* 6. hilabetea: minatsuki (水無月) "Uraren hilabetea".
* 7. hilabetea: fumizuki (文月) "Liburuen hilabetea"
* 8. hilabetea: hazuki (葉月) "Hostoen hilabetea"
* 9. hilabetea: nagatsuki (長月) "Hilabete luzea"
* 10. hilabetea: kaminazuki edo kannazuki (神無月) "Jainkoen hilabetea"
* 11. hilabetea: shimotsuki (霜月) "Izotzaren hilabetea"
* 12. hilabetea: shiwasu (師走) "Apaizak korrika egiten"

## Egunak

| Japoniarrez | Transliterazioa | Elementua | Euskaraz |
| 日曜日 | nichiyōbi | Eguzkia | Igandea |
| 月曜日 | getsuyōbi | Ilargia | Astelehena |
| 火曜日 | kayōbi | Sua | Asteartea |
| 水曜日 | suiyōbi | Ura | Asteazkena |
| 木曜日 | mokuyōbi | Zura | Osteguna |
| 金曜日 | kin'yōbi | Metala | Ostirala |
| 土曜日 | doyōbi | Lurra | Larunbata |

## Hilabetearen egunak

| 1 | 一日 | tsuitachi (batzutan ichijitsu) | 17 | 十七日 | jūshichinichi |
| 2 | 二日 | futsuka | 18 | 十八日 | jūhachinichi |
| 3 | 三日 | mikka | 19 | 十九日 | jūkunichi |
| 4 | 四日 | yokka | 20 | 二十日 | hatsuka |
| 5 | 五日 | itsuka | 21 | 二十一日 | nijūichinichi |
| 6 | 六日 | muika | 22 | 二十二日 | nijūninichi |
| 7 | 七日 | nanoka | 23 | 二十三日 | nijūsannichi |
| 8 | 八日 | yōka | 24 | 二十四日 | nijūyokka |
| 9 | 九日 | kokonoka | 25 | 二十五日 | nijūgonichi |
| 10 | 十日 | tōka | 26 | 二十六日 | nijūrokunichi |
| 11 | 十一日 | jūichinichi | 27 | 二十七日 | nijūshichinichi |
| 12 | 十二日 | jūninichi | 28 | 二十八日 | nijūhachinichi |
| 13 | 十三日 | jūsannichi | 29 | 二十九日 | nijūkunichi |
| 14 | 十四日 | jūyokka | 30 | 三十日 | sanjūnichi |
| 15 | 十五日 | jūgonichi | 31 | 三十一日 | sanjūichinichi |
| 16 | 十六日 | jūrokunichi | | | |

## Erreferentziak

* ↑ The Japanese Calendar History. National Diet Library, Japan.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 About.com. Can you tell me the old names of the months?. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13788
# Japoniar fatsia

Japoniar fatsia (Fatsia japonica) Araliaceae familiako landarea da, Japonian eta Hego Korean jatorria duena.
3–6 metro arteko altuera duen zuhaixka hau landare apaingarri ezaguna da.

## Erreferentziak

* ↑ Huxley, A. (ed.). (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q203569
* Multimedia: Fatsia japonica / Q203569
* Espezieak: Fatsia japonica
# Japoniar gaztelu

Japoniar gazteluak (japonieraz 城, shiro?) nagusiki harriz eta zurez eraikitako gotorlekuak dira. Aurreko mendeetako zurezko eraikinetatik XVI. eta XVII. mendearen hasierako forma ezagunenetaraino garatu ziren, Azuchi gazteluaren eredua jarraituz, Oda Nobunagak eraiki zuena eta gazteluaren oinarrian harria erabili zuen bere motako lehena, erresistenteago bihurtuz. Munduko beste toki askotako gazteluak bezala, japoniar gazteluak toki estrategiko edo garrantzitsuak zaintzeko eraiki ziren, portuak, ibaiak edo bideak kasu, eta ia beti kontutan hartzen zituzten tokiko ezaugarriak hobeto defendatu ahal izateko.
Japoniar gazteluek suntsipenezko zenbait garai bizi izan zituzten. Tokugawa shogunerriaren garaian daimyō edo jauntxo feudal bakoitzak izan zitzakeen gaztelu kopurua mugatzen zuen lege bat onartu zen, feudo bakoitzeko gaztelu bakarrera mugatuz, eta, ondorioz, zenbait suntsituak izan ziren. Shogunerriaren erorketaren ondoren eta Meiji berrezarpenarekin batera Japoniako Enperadorea berriz herrialdeko agintari nagusi bihurtzearekin batera, berriz ere gaztelu asko suntsituak izan ziren, baita beste batzuk deseginak ere, iragana alde batera utzi eta herrialdea modernotzen saiatuz. Bigarren Mundu Gerran gaztelu asko Ozeano Bareko kostaldeko eskualdeetan gertatu ziren bonbaketetan gaztelu asko suntsituak izan ziren, eta soilik oso toki urrunetan kokatutako gaztelu batzuk, Matsue gaztelua edo Matsumoto gaztelua kasu mantendu ziren kaltegabe.
Bigarren Mundu Gerraren ondoren gaztelu asko lehengai modernoekin berreraikiak izan dira, hormigoia kasu, gutxi batzuetan jatorrizko lehengaiak erabili diren arren, baita euren oparotasun garaiko teknika bera jarraituz ere. Gaur egun, soilik hamabi gazteluk mantentzen dute euren jatorrizko egitura, horien artan Himeji gaztelua nabarmentzen delarik, Hyogō prefekturan kokatua. Gaur egun existitzen diren gazteluetatik, jatorrizkoak, berreraikiak zein hondakinetan daudenak izan, askok Gizateriaren Ondare estatusa jaso dute UNESCOren partetik, beste batzuk Japoniako Altxor Nazional izendatuak izan diren bitartean.
Gaur egun gaztelu asko museo bihurtu dira eta eskualdeko objektu garrantzitsuak gordetzen dituzte, aurkitzen diren hirien historia kontatuz.

## Etimologia

Japonieraz, gaztelu hitzarentzako erabilitako kanjia 城 da, Kun'yomi ahoskeraren arabera shiro bezala irakurtzen da, hau da, kanjiak beste bat ondoan ez duenean, edo jō On'yomiren arabera edo hitz baten zati denean. Honen adibide bat Kumamoto-jō (熊本城) da edo Kumamoto gaztelua.
Euskaraz, japoniar gaztelu bat aipatzean, jō bukaera alde batera uzten da, soilik haren izena aipatzeko. Kontutan hartu beharreko beste ezaugarri garrantzitsu bat da gazteluak, kokatuta dauden prefektura eskualde edo hiriaren arabera izendatzen direla. Adibidez, Gifu gaztelua izen bereko hirian dago, Komoro gaztelua, Hiroshima gaztelua eta abar.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q92026
* Multimedia: Castles of Japan / Q92026
# Japoniar gereziondo

Japoniar gereziondoa (Prunus serrulata) errosazeoen familiako zuhaitza da, gereziondo arruntaren antz handia duena.
Japonian sakura deituriko bere loreak ikur bilakatu dira.
Ekialdeko Asian (Japonia, Korean eta Txinan) jatorria duen zuhaitz honek hainbat aldaera ditu:
* Prunus serrulata var. serrulata (sin. ald. spontanea). Japonia, Korea, Txina.
* Prunus serrulata var. hupehensis (Ingram) Ingram. Erdialdeko Txina.
* Prunus serrulata var. lannesiana (Carrière) Makino (sin. Cerasus lannesiana Carrière; Prunus lannesiana (Carrière) E. H. Wilson). Japan.
* Prunus serrulata var. pubescens (Makino) Nakai. Korea, northeastern China.
* Prunus serrulata var. spontanea (Maxim.) E. H. Wilson (sin. Prunus jamasakura Siebold ex Koidz.)

## Erreferentziak

* ↑ Rushforth, K.. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q165321
* Multimedia: Prunus serrulata / Q165321
* Espezieak: Prunus serrulata