# Hazkunde ekonomiko

Hazkunde ekonomikoa aldi jakin batean ekonomia batek (normalean herrialde edo eskualde batekoak) sortutako azken ondasun eta zerbitzuen errentaren edo balioaren gehikuntza da.
Oro har, hazkunde ekonomikoa zenbait adierazleren hazkundeari dagokio; hala nola, ondasunen eta zerbitzuen ekoizpena, energia-kontsumo handiagoa, aurrezkia, inbertsioa, aldeko merkataritza-balantza, "per capita" kontsumoaren igoera, etab. Adierazle horien hobekuntzak, teorian, biztanleriaren bizimoduaren hobekuntza ekarri beharko luke.

## Hazkunde ekonomikoaren neurria

Normalean, hazkunde ekonomikoa Barne Produktu Gordinaren igoeraren ehunekoan neurtzen da ("erreala" hitzak "inflazioaren arabera doitua" esan nahi du), eta bost osagaitan bana daiteke:
* Biztanleria
* Lan-kontsumoko unitateko produkzioa (lan-produktibitatea)
* Lan egindako orduak (intentsitatea)
* Lan egiteko adinean dagoen baina benetan lan egiten duen biztanleriaren ehunekoa (partaidetza-tasa)
* Lan egiteko adinean dagoen biztanleriaren proportzioa biztanleria osoarekiko (demografia)

## Hazkunde partzialen aritmetika

Zenbait aldi partzialez osatutako aldi baten guztizko hazkundea, aldi partzialen arteko batura baino handiagoa da.
Adibideak:
Ekonomia batek % 2,0ko hazkundea badu urtebeteko lau hiruhilekoetako bakoitzean, ekonomia horren urteko hazkundea % 8,24 ingurukoa izango da (ikus 1.02* 1.02* 1.02* 1.02 = 1.08243216).
Hiruhilekoko hazkundeak % 1,0, % 2,0, % 3,0 eta % 4,0 badira, ekonomia horren urteko hazkundea % 10,36 ingurukoa izango da (ikus 1.01* 1.02* 1.03* 1.04 = 1.10355024).

## Hazkunde ekonomikoaren faktore nagusiak

Ekonomiaren hainbat aldaketek eragiten dute hazkunde ekonomikoa. Denbora-tarte batean, faktoreetako batzuk beste batzuk baino garrantzitsuagoak izan daitezke. Hazkunde ekonomikoaren faktore nagusiak honako hauek dira: baliabide naturalak, giza baliabideak, kapital-metaketa, aldaketa teknologikoa, berrikuntza eta egonkortasun sozio-politikoa.
Baliabide naturalek iraganeko hazkunde ekonomikoan eragin handia izan bazuten ere, gaur egun produktuaren aldaketan duten eragina mugatua da. Gaur egungo ekonomian, faktore garrantzitsuena berrikuntzara bideratua dagoen giza kapitala da, aurrerapen berriak eragin eta produktibitatea handituko duen aldaketa teknologikoa eragin dezan.

## Hazkundea eta ongizatea

Herrialde baten hazkunde ekonomikoa garrantzitsutzat jotzen da "per capita" BPGarekin lotuta dagoelako; izan ere, adierazle hori estatistikoki lotuta dago herrialde baten ongizate sozio-ekonomikoarekin, herrialde bateko herritarrek kontsumorako dituzten ondasun ekonomiko materialen ugaritasun erlatiboagatik.
Hala ere, ekoitzitako edo kontsumitutako ondasunen balioa ez dago nahitaez ongizatearekin zuzenean lotuta; adibidez, gizarte bat imajina dezakegu, non tabakoa edo osasunerako ondorio negatiboak dituen beste droga bat ekoizten den eta BPGri N kantitate batekin laguntzen dioten, eta aldi berean ondorioak P kantitate batekin konpentsatzen dituzten tratamendu medikoak gertatzen diren. Aurrekoaren antzeko ekonomia batekin alderatuz gero, baina ondorio kaltegarriak dituen produkturik eta tratamendu mediko konpentsatzailerik gabe, bigarrenak BPG handiagoa izango luke. Bi gizarteetan ongizate orokorra berdina izango litzateke, bigarrenean, tratamendu medikoek ondorio kaltegarriak konpentsatu dituzten arren.
Garapen ekonomikoa ongizatearen osagai gisa hobeto ulertzeko, Giza Garapenaren Indizea eta Gizarte Aurrerapenaren Indizea berrikustea gomendatzen da.

## Hazkundea epe laburrera eta epe luzera

Hazkunde ekonomikoaren epe laburreko aldakuntzari ziklo ekonomikoa esaten zaio, eta ia ekonomia guztiek atzeraldi-aldiak bizi dituzte aldizka. Zikloa nahastu egin daiteke, gorabeherak ez baitira beti erregularrak. Gorabehera horien azaltzea makroekonomiaren zeregin nagusietako bat da. Atzeraldien arrazoiak eta atzeraldietatik irteteko beharrezko politikak aztertzen dituzten pentsamendu-eskola desberdinak daude (ikus keynesianismoa, monetarismoa, ekonomia neoklasikoa eta neokeynestarra). Hazkunde ekonomikoaren epe laburreko aldakuntza minimizatu egin da diru-sarrera handieneko herrialdeetan 90eko hamarkadaren hasieratik, eta hori, neurri batean, kudeaketa makroekonomiko hobeari egozten zaio.
Epe luzeko hazkunde ekonomikoaren azterketa funtsezko gaia da ekonomiaren azterketan. Aurretik aipatutako ohartarazpenak gorabehera, herrialde bateko BPGaren igoera bertako biztanleen bizi-mailaren igoeratzat hartu ohi da. Epe luzeetan, urteko hazkunde-tasa txikiek ere eragin esanguratsua izan dezakete, beste faktore batzuekin batera jokatzen dutelako. Urteko % 2,5eko hazkunde-tasak BPGa bikoiztera eramango luke 30 urteko epean, eta urteko % 8ko hazkunde-tasatik (Asiako lau herensugeak bezalako herrialde batzuek jasoa) fenomeno berera eramango luke 10 urteko epean soilik. Biztanleria handitzen denean, bizi-mailan hobekuntzak ikusteko, BPG biztanleria hori baino azkarrago hazi behar da. Azterketa honekin ulertu nahi da munduko eskualde batzuetan hazkunde ekonomikoaren tasa oso desberdinak daudela.

### Hazkunde historikoa XIX.mendetik

XIX. mendearen amaierara arte ez zen egon hazkunde ekonomikoa kalkulatzeko behar bezain estatistika zehatzik. Iraganerako, A. Maddisonek (2001) kalkulu zenbatesleak aurkeztu zituen, beste iturri batzuekin bat etorriz Erdi Aroan eta XIX. mendera arte hazkunde ekonomikoa motela izan zela erakusten dutenak. Lehen Mundu Gerran, gerren arteko Depresio Handian eta Bigarren Mundu Gerran hazkundea zertxobait moteldu zen, nahiz eta XIX. mendea baino lehen ikusitako tasekiko altua izaten jarraitu zuen. Azken Mundu Gerraren amaieraren ondoren, hazkunde ekonomikoaren urrezko garaia iritsi zen 1945 eta 1970 artean, parekorik gabeko hedapen historikoarekin. 1970etik 2007ra motelagoa izan zen, baina hala ere handia; hori bai, herrialde aberatsen eta herrialde pobreen arteko hazkunde-aldea handitu egin zen. Historikoki, XIX. mendea baino lehen, herrialde aberatsen eta pobreen arteko hazkundea orekatuagoa izan zen.

### Hazkunde ekonomiko iraunkorra

Kontzeptu berri samarra da giza historiaren barruan. BPGaren hazkundea oso txikia izan zen urteen arabera, eta, beraz, ez zen aintzat hartu garai hartako pentsalariengan. 1800. urtera arte, “per capita” BPGk belaunaldi bakar batean edo bitan alda zezakeen bizi-maila. Hazkunde-tasak desberdinak dira nazioen artean, eta urtebeteko aldian izandako aldaketa batek eragin handia du “per capita” diru-sarreren mailan, epe luze batean.
Diru-sarreren hazkundea bi kategoria nagusitan bana daiteke: errenten gehikuntzaren ondoriozko hazkundea (adibidez, kapitala, lana) eta produktibitatearen hazkundea (adibidez, teknologia berriak). Epe luzera, aurrerapen teknologikoa beharrezkoa da bizi-mailak hobetzeko, ezinezkoa baita lanaren bidez errentak mugarik gabe handitzea, eta produkzio-prozesuari kapitala gehitzeko saiakerak etengabe egingo du topo gutxitzen ari diren amortizazio marjinalekin (ikus ekoizpenaren teoriaren oinarriak).
“70eko erregela ": herrialde batek bere BPGren hazkunde-tasa % X-koa duenean, 70/X urte hartzen ditu errenta bikoizteko.
Gutxi gorabeherako araua da, baina zenbakiz oso zehatza; izan ere, diru-sarrera bikoizteko behar den urte kopurua honelakoa da:
$t=\left({\frac {1}{\log _{2}(1+X/100)}}\right)\approx \left({\frac {69,31}{X}}\right)+0,3465-0,5776X+...$

## Hazkunde ekonomikoa azaltzeko ereduak
### Eredu exogenoak eta endogenoak

Hazkunde ekonomiko exogenoaren teorian, Solow (1956), Ramsey (1928), Harrod-Domar (1939) (1946) eta Kaldor ereduak nabarmentzen dira. Exogenoak esaten zaie, hazkunde ekonomikoa azaltzen duen aldagaia “exogenotzat” hartzen delako, hau da, ereduak azaltzen ez duen aldagaitzat.
Hazkunde ekonomiko endogenoaren teorian, eredu hauek nabarmentzen dira: Romer (1986) (1990), Barro (1990), Learning-by-doing (1962), Uzawa-Lucas (1965), (1988), Shumpeter. Hazkunde ekonomikoa azaltzen duen aldagaia ereduak azaltzen duelako deitzen dira endogenoak. Eta horrela, politika publikoko elementu argiagoak eskaintzen dituzte.

### Acemoglu eta Robinson

"Acemoglu eta Robinson (2012) ¿Por qué fracasan los países?" diotenez, herrialde oso baten aurretik egonkortasun politikoa behar du ekonomikoki garatzeko. Gainera, Acemogluk eta Robinsonek diote iraultza industriala Britainia Handian hasi zela, teknologiaren mugetan ekonomikoki hazteko beharrezko suntsiketa sortzailea ahalbidetu zuen lehen herrialdea izan zelako. Acemoglu eta Robinsonen arabera, 1689ko Eskubideen Deklarazioak bermatu zuen hori.
Adibidez, Denis Papinek lurrun-ontzi bat eraiki zuen 1705ean. Fulda ibaitik Alemaniako Münden hiriraino nabigatu zuen, non ontzi-gremio batek bere ontzia eta lurrun-makina suntsitu zituen. Ez zuten lehiarik nahi.
Pepin Ingalaterrara joan zen eta Royal Societyk bere lana deskribatuz idatzi zituen zenbait artikulu zientifiko argitaratu zituen. Zoritxarrez, ez zuen inolako ordainik jaso agiri horiengatik. Londresen hil zen, behartsu, eta izenik gabeko hilobi batean lurperatu zuten.
Thomas Newcomenek lurrun-makina bat eraiki zuen Pepinen eta beste batzuen ideiak erabiliz. Newcomen makina arrakasta komertzial bihurtu zen, bestela landu ezin izango ziren ikatz-meategietako ura ponpatuz. Acemogluk eta Robinsonek esan zuten 1689ko Eskubideen Deklarazioak Alemanian blokeatuta zegoen suntsipen sortzailea ahalbidetu zuela.

### Hazkunde-eredu neoklasikoak

Solowren hazkunde-eredua (1956) epe luzerako hazkundea modu analitikoan gidatzeko lehen saiakera izan zen. Eredu horrek, beste hazkunde-eredu tradizional batzuek bezala (Cass (1965), Koopmans (1965)), “per capita” errentan kapital-metaketari (fisikoa) dagokionez dauden aldeak azaltzen ditu. Bi eredu horietan, metatutako faktorearen aldeak aurrezki-tasen desberdintasunen ondorio dira: Solowrentzat exogenoki zehazten dira, Ramseyrentzat aldiz endogenoki zehazten da denbora arteko erabilgarritasunaren maximizazioaren bidez.
Solowren ereduak egoera egonkorrarekiko konbergentzia iragartzen du; egoera geldikor horretan, aurrerapen teknologikotik sortzen da per capita hazkunde oro. Instituzioei (gobernua eta banku zentralak), ekoizpen-funtzio gehigarriei eta aurrezki-neurriei buruzko faktore berdinetatik abiatuta, herrialde guztiek egoera egonkor bererantz jotzeko joera izango lukete. Herrialde guztiek ezaugarri berdinak ez dituztela kontuan hartuta, litekeena da munduko herrialde guztiak ez elkartzea, egoera egonkorraren maila desberdinak daudelako. Izan ere, datu enpirikoak aztertuta, konbergentzia modu mugatuan soilik ikus daiteke.
Hazkunde exogenoko ereduetan ez da azaltzen ekonomiak zergatik hazten diren eta zergatik egiten duten tasa desberdinetan adierazten duen aldagai gakoa. Hazkunde endogenoaren teoriak aurrerapen teknikoaren aldagaia "endogeneizatu" nahi du. Horretarako, giza kapitala (adibidez, hezkuntza), aldaketa teknologikoa (adibidez, berrikuntza), kanpokotasunak eta abar erabiltzen ditu. North eta Thomasek (1973) diote hazkunde ekonomikoaren funtsezko azalpena erakundeak direla.

### Washingtonen adostasuna eta teoria osatzeko inplikazioa

Laurogeita hamarreko hamarkadan, John Williamsonek Washingtongo Kontsentsua argitaratu zuen, garapen bidean zeuden herrialde guztiei hazkuntza lortzeko iradoki zitzaiena.
Mundu Garapenari buruzko Txostenaren (1991) arabera, hazkunde-funtzioak – Kapitalaren metaketa, baliabideen erabilera eraginkorra, aurrerapen teknologikoa eta diru-sarreren banaketa sozialki onargarria – Hobeto lortzen ziren egonkortasun makroekonomikoa zuten herrialdeetan, baliabideen banaketa merkatuan zehar, eta nazioarteko merkataritzara irekitzea. Hazkunde iraunkorreko politikak arriskua murriztea eskatzen du, finantza-krisi larririk gerta ez dadin zainduz. Azkenik, jakina, gobernuek hazkunde-murrizketak ezabatu edo, gutxienez, murriztuko dituzten erreformak babestu behar dituzte.
Hala ere, herrialde askotan (latinoamerikarrak kasu) egiturazko erreformak egin ziren arren, ez ziren espero ziren emaitzak lortu.

### Beste azalpen batzuk

Jevonsek XIX. mendean ziurtatu zuen gorabehera ekonomikoak eguzki-orbanekin lotzen zirela. Gaur egun, hazkunde ekonomikoaren teoriak askotarikoak dira, eta erakundeetan azalpena bilatzen dutenak nabarmentzen dira. Ezberdintasun instituzionalak ezaugarri kultural, geografia, latitude, ideologia eta/edo istripu historikoengatik azalduko lirateke besteak beste. Horrela, adibidez, gaur egun batzuek nabarmentzen dute Suediak bezalako herrialde hotzek arrakasta ekonomiko handiagoa dutela Nigeria bezalako herrialde beroek baino. Gizateriaren historiaren hasierako etapetan, garapen ekonomiko eta kulturala Lurreko toki beroetan kontzentratzen zen, Egipton, esaterako. Hala ere, gaur egun, Iparraldeko estatu hotzek tropikoko egoera beroek baino “per capita” BPG indize handiagoak dituzte. Ekonomiaren alderdi hori (geografia ekonomikoa) -- giza migrazioetan eta egitura politikoetan izan zuen eragina-- Ellsworth Huntingtonek, XX. mendearen hasieran Yaleko Unibertsitatean Ekonomia katedradunak, kontzienteki aztertu zuen.

## Kritika hazkunde ekonomikoari

Hazkunde ekonomikoak arlo guztiei eragiten die: soziala, ekonomikoa, politikoa... Egungo sistemak hazkunde hori aurrerapenarekin eta ongizatearekin lotzen du, eta harreman hori kapitalismoaren kritikoek zalantzan jarri ohi dute. Carlos Taibo Madrilgo Unibertsitate Autonomoko irakaslearen hitzetan:
Pertzepzio komunean, gure gizartean, hazkunde ekonomikoa bedeinkazioa da, nolabait esateko. Esan nahi duguna da non dagoen hazkunde ekonomikoa, non dagoen kohesio soziala, zerbitzu publiko kaudimendunak, langabeziak ez duela lekurik hartzen, eta desberdintasuna ere ez dela handia. Uste dut behartuta gaudela horiek guztiak hiperkritikoki eztabaidatzera. Zergatik? Lehenik eta behin, hazkunde ekonomikoak ez du gizarte-kohesiorik sortzen – Edo ez du nahitaez sortzen –. Azken finean, hori da globalizazio kapitalistaren kritikoek erabilitako argudio nagusietako bat. Inork uste al du Txinan duela 15 urte baino kohesio sozial handiagoa dagoela gaur egun? fA Hazkunde ekonomikoak, hirugarrenik, datozen belaunaldien eskura egongo ez diren baliabideak agortzea eragiten du. Laugarrenik eta azkenik, hazkunde ekonomikoak erraztu egiten du batek baino gehiagok "esklabo bizimodua" deitu duena finkatzea; horrek pentsarazten digu zoriontsuagoak izango garela zenbat eta ordu gehiago lan egin, orduan eta diru gehiago irabazi eta, batez ere, ondasun gehiago kontsumitzen.
Aberrazio horien guztien atzetik, uste dut 3 joko-arau daudela, gure gizarteetan ia dena bustitzen dutenak. Lehenengoa publizitatearen nagusitasuna da, behar ez duguna erostera behartzen gaituena, eta askotan objektiboki nazka ematen diguna ere bai. Bigarrena kreditua da, behar ez dugunerako baliabideak lortzeko aukera ematen diguna. Eta hirugarrena eta azkena, produktuen iraungitzea, zeinak programatuta baitaude denbora oso labur baten buruan zerbitzuari utz diezaioten, eta, beraz, beste batzuk erosteko obligazioa izan dezagun.
Hazkunde ekonomikoa beste edozein gogoeta neurgarriren gainetik sustatzeko ahalegina produktibismo deritzonaren sintoma da, mespretxuzko tonuan erabili ohi den terminoa.

### Hazkundearen mugak

Hazkundearen mugei buruzko eztabaida hazkundearen eragin ekologikoari aberastasuna eta aurrerapena sortzeari buruzkoa da. Hazkunde ekonomikorako beharrezkoak diren jarduera askok berriztagarriak ez diren energia-iturriak erabiltzen dituzte. Ikertzaile askok uste dute ingurumen-efektu jarraitu horiek eragina izan dezaketela munduko ekosistemetan.
Ingurumenaren gaineko inpaktu hori da aztarna ekologikoa kuantifikatzen saiatzen dena. Hala, 2005. urterako pertsona bakoitzeko hektarea globalen kopurua (hektarea bioproduktiboak) 2,1ekoa izan zela kalkulatu zen. Hala ere, mundu osorako kontsumoa 2,7koa izan zen. Beraz, urte honetarako behintzat (eta joera goranzkoa da, 2003. urtean munduko aztarna ekologikoa 2.23koa izan baitzen), planetaren ahalmenaren gainetik egon ginen kontsumitzen; edo, bestela esanda, birsorkuntza naturalaren abiadura baino handiagoa da.
Ekosistemetan metatutako ondorioek hazkundeari muga teorikoa ezartzen diotela diote. Batzuek arkeologiara jotzen dute desagertu egin direla diruditen kulturen adibideak aipatzeko, ekosistemek ekosistema horiek hartzeko duten gaitasunetik haratago hazi zirelako, Duncanek dioenez, adibidez, gure zibilizazioarekin ere gertatuko da (Olduvaiko Teoria). Aurreikuspenen arabera, hazkundearen mugek energia-iturrien kontsumoan oinarritutako hazkundea eragotziko lukete azkenean. Proposatzen duten irtenbidea Dekrezioaren printzipioak aplikatzea da: hau da, kontsumoa eta ekoizpena murriztea baliabideak modu naturalean birsor daitezkeen mailetaraino, herrialde aberatsen aberastasuna munduko gainerako herrialdeetara banatzearekin batera. Kontzeptu hori ez da garapen iraunkorraren kontzeptuarekin nahastu behar, azken horrek uste baitu posible izango litzatekeela hazkundea handitzen jarraitzea, ingurumena babestearekin batera. Beste batzuk baikorragoak dira, eta uste dute tokiko ingurumen-ondorioak hauteman daitezkeen arren, eskala handiko efektu ekologikoak txikiagoak direla. Mundu mailako aldaketa ekologiko horiek existitzen badira, giza adimenak horietara egokitzeko modua aurkituko duela diote baikorrek.
Hazkunde ekonomikoaren erritmoak edo motak ondorio garrantzitsuak izan ditzake ingurumenean (klima eta ekosistemen kapital naturala). Hazkundeak ingurumenean eta gizartean izan ditzakeen eragin negatiboengatik kezkatuta, zenbait sektore zientifikok hazkunde-maila txikiagoak defendatu dituzte, eta hortik dator beherapen ekonomikoaren eta alderdi berdeen ideia; izan ere, ekonomia nazionalak munduko gizarte baten eta sistema ekologiko global baten parte direla uste dute, eta, beraz, ezin dute hazkunde naturalerako gaitasuna ustiatu kaltetu gabe.
David Suzuki zientzialari kanadarrak 90eko hamarkadan adierazi zuen ekosistemek urtean % 1,5 eta % 3 arteko hazkundea baino ezin dutela jasan, eta, beraz, nekazaritzaren edo basoen aldetik errendimendu handiagoa lortzeko edozein saiakerak lurzoruaren edo basoen kapital naturala bideratu beharko duela. Batzuek uste dute argudio hori ekonomia garatuenei ere aplika dakiekeela. Ekonomialari konbentzionalen iritziz, aurrerapen teknologikoei esker egiten dute aurrera ekonomiek, adibidez: orain urtebete baino ordenagailu azkarragoak ditugu, baina ez da beharrezkoa ordenagailu gehiago izatea. Agian muga fisikoetatik libratu gara ezagutzaren aldeko apustua eginez, ekoizpen fisikoaren aldekoa baino gehiago.
Bestalde, gertaera historikoa da azken bi mendeetan hazkunde ekonomikoak gorabeherak eta krisi ziklikoak izan dituela herrialde guztietan eta nazioartean. Goraldi ekonomiko orok, azkenean, atzeraldia eta krisia dakartza, eta horrek suspertzeko baldintzak irekitzen ditu, eta horrek, aldi berean, goraldi berri baterako bidea argitzen du. Clemente Juglar, Karl Marx, Wesley Mitchell, Joseph Schumpeter, Nikolai Kondratieff eta beste ekonomialari garrantzitsu batzuek aztertutako ziklo ekonomikoa kontuan hartzeko moduko errealitatea da, eta hori gabe ezinezkoa da hazkunde ekonomikoari buruzko edozein estimazio serio egitea.

## Erreferentziak

* NBGP (2020ko apirilaren 17a). [8. helburua: lan duina eta hazkunde ekonomikoa, «PNUD», «8. helburua: lan duina eta hazkunde ekonomikoa»].
* Buztina, Robert J.; Martin, Xavier Sala i (2009). Hazkunde ekonomikoa. ISBN 978-84-291-2614-3. 2019ko abenduaren 18an kontsultatua.
* Bjork, Gordon J. (1999). The Way It Worked and Why It Won 't: Structural Change and the Slowdown of U.S. Economic Growth (DavidMCEddy, trad.) [Nola funtzionatu zuen eta zergatik ez: egitura-aldaketa eta AEBetako hazkunde ekonomikoaren dezelerazioa. (Ingelesez). 68. or. ISBN 978-0-275-96532-7. 2021eko urtarrilaren 14an kontsultatua.
* «Zergatik da beharrezkoa egonkortasun politikoa ekonomiaren martxa onerako ?». Ekonomia. 2019ko urriaren 26a. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* A. Maddison (2001): The World Economy: a Millennial Perspective, Paris, ELGA.
* E. Helpman, 2004, 23. or.
* Solow, Robert M. (1956). «A Contribution to the Theory of Economic Growth». The Quarterly Journal of Economics 70 (1): 65-94. ISSN 0033-5533. doi: 10.2307/1884513. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Ramsey, F. P. (1928). «A Mathematical Theory of Saving». The Economic Journal 38 (152): 543-559. ISSN 0013-0133. doi: 10.2307/2224098. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Harrod, R. F. (1939). «An Essay in Dynamic Theory». The Economic Journal 49 (193): 14-33. ISSN 0013-0133. doi: 10.2307/2225181. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Hezi, Evsey D. (1946). «Capital Expansion, Rate of Growth, and Employment». Ekonomia 14 (2): 137-147. ISSN 0012-9682. doi: 10.2307/1905364. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Kaldor, Nicholas (1957). «A Model of Economic Growth». The Economic Journal 67 (268): 591-624. ISSN 0013-0133. doi: 10.2307/2227704. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Romer, Paul M. (1986). «Increasing Returns and Long-Run Growth». Journal of Political Economy 94 (5): 1002-1037. ISSN 0022-3808. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Romer, Paul M. (1990). «Endogenous Technological Change». Journal of Political Economy 98 (5): S71-S102. ISSN 0022-3808. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Lokatza, Robert J. (1990). «Government Spending in a Simple Model of Endogeneous Growth». Journal of Political Economy 98 (5): S103-S125. ISSN 0022-3808. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Arrow, Kenneth J. (1962). «The Economic Implications of Learning by Doing». The Review of Economic Studies 29 (3): 155-173. ISSN 0034-6527. doi: 10.2307/2295952. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Uzawa, Hirofumi (1965). «Optimum Technical Change in An Aggregative Model of Economic Growth». International Economic Review 6 (1): 18-31. ISSN 0020-6598. doi: 10.2307/2525621. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Lucas, Robert Jr (1988). «On the mechanics of economic development». Journal of Monetary Economics (Ingelesez) 22 (1): 3-42. Kontsultatua: 2019ko abenduaren 16an.
* Schumpeter, Joseph A. (1934). The Theory of Economic Development: an Inquiry into Profits, Capital, Credit, Interest, and the Business Cycle (ingelesez) (ID 1496199). Social Science Research Network. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Acemoglu, Daron eta Robinson, James A. (2012). Zergatik egiten dute porrot herrialdeek: boterearen jatorriak, oparotasunak eta pobreziak. Deustu. ISBN 978-84-234-1890-9.
* «North, D. C., & Thomas, R. P. (1973). The rise of the western world. A new economic history. Cambridge Cambridge University Press». 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Roberto Zagha, Gobind Nankani eta Indermit Gill (2006). Hazkundea birpentsatzea
* Martínez Rangel, Rubí; Reyes Garmendia, Ernesto Soto (2012-01). «Washingtongo adostasuna: politika neoliberalen ezarpena Latinoamerikan». Politika eta kultura (37): 35-64. ISSN 0188-7742. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Easterly, William (2019-09). In Search of Reforms for Growth: New Stylized Facts on Policy and Growth Outcomes (26318). National Bureau of Economic Research. 2019ko abenduaren 16an kontsultatua.
* Carlos Taiboren hitzaldia, CNT-Cordobako "¿cómo te defiendes tú de la crisis?" Jardunaldien barruan (2008ko azaroaren 25a).

## Ikus, gainera

* Hazkundearen mugak (Erromako Klubarentzat 1972an argitaratutako liburua, hazkundearen mugei buruzko eztabaida)
* Adierazle ekonomikoa
* Inbertsioa
* Ongizatearen ekonomia
* Ekonomia ekologikoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189833
* Multimedia: Economic growth / Q189833