OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Etxe zuria gauez

Etxe zuria gauez Vincent van Goghek 1890eko ekainaren 16an, Auvers-sur-Oisen sortutako olio-pinturaren izenburua da. Sei aste geroago margolaria hil zen. San Petersburgoko Hermitage Museoan gordeta dago. Tamainua 59.5 x 73.0 zm.koa da.

## Historia

Pinturak historia zurrunbilotsua du. Suitzan hainbat aldiz erakutsi zuten 1920ko hamarkadan, baina hamarkadaren amaieran Otto Krebs industrialari alemaniarraren bilduma pribatuan desagertu zen. Bere eskurapenetako asko laster naziek arte "endekatutzat" joko zuten estilokoak ziren, eta horrek lagundu zuen Krebsek bere bilduma isilpean gordetzen.
Bigarren Mundu Gerraren ondoren galdu egin zela uste izanik, pintura Hermitageko artxiboetan zegoen, 1995ean berriz agertu baino berrogeita hamar urte lehenago, gerra amaieran sobietarrek arpilatutako artelanak erakusten zituen erakusketa batean agertu zenean. Van Goghen Krebs bildumako beste hiru lan ere erakutsi ziren harekin batera: Paisaia etxearekin eta nekazariarekin, Goiza, lanera irteten (Millet batetik abiatuta), eta Madame Trabuc-en erretratua.

## Deskribapena

Arratsean beste margolanetan agertzen den etxea ikusten da. Hiru emakume ikusten dira. Dena dela, lanaren elementu nagusiak izarra eta leiho gorriak dira. Begetazioak margolana iluntzen du, kutsu ekaiztsu honi emanez.
Etxe Zuriak 20: 00ak inguruan pintatu omen zuen, "izarra" pinturan jarri zelako. Texasko Estatu Unibertsitateko Donald Olson eta Russell Doescher astronomoek kalkulatu zuten pinturako izarra Venus izan behar zela, 1890eko ekainean gaueko zeruan distiratzen zuen bezala.

## Azalpena

Hermitage Museoaren arabera, pinturak "Van Goghek zuen tentsio psikologiko handia adierazten du"; leihoetako bik, etxe bateko "begitzat" hartzen direnek, zipriztin gorri "kezkagarriak" dituzte, izarra, patuaren seinale, van Goghen larritasun egoeraren sinbolo gisa ikusten den bitartean.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20230113110858/https://joyofmuseums.com/museums/russian-federation/saint-petersburg/hermitage-museum/white-house-at-night/
* ↑ https://www.nytimes.com/1995/03/30/arts/hermitage-in-its-manner-displays-its-looted-art.html?pagewanted=all
* ↑ http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1209614.stm

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1171740
* Multimedia: The white house at night by Vincent van Gogh / Q1171740
# Erretzü

Erretzü, Iparraldea probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Erretzü mendia, 700 altuera duen eta Iparraldea probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.122532 eta -0.828902 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Atharratze, Züztarri, Montori.

## Kanpo estekak

Erretzü, http://www.euskal-herria.org/.
# Errew

Errew (irlanderaz Oireadh) Irlandako udalerri bat da, Mayo konderrian dagoena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3777015
# Erreway

Erreway Argentinako musika taldea da, Rebelde Way telenobelan oinarritutakoa. Bere kideak Camila Bordonaba, Felipe Colombo, Benjamin Rojas eta Luisana Lopilato dira. Bost disko kaleratu dituzte, horietako bi bildumak izanik. Bi bilduma hauetako bat zuzenean grabatutakoa da.

## Ikus, gainera

* Rebelde Way

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1355807
* Multimedia: Erreway / Q1355807
# Erreumatologia

Erreumatologia espezialitate medikoa da, lokomozio-aparatuarekin lotutako gaixotasunetaz arduratzen dena, eritasun erreumatikoak alegia.

## Lotutako gaixotasunak

* Artritiak.
* Artrosia.
* Baskulitis.
* Hezueria.
* Fibromialgia erreumatikoa.
* Konektibopatiak.
* Osteoporosia.

## Kanpo estekak

* Sociedad Española de Reumatologia
* Société Française de Rhumatologie
* Journal of Clinical Rheumatology (JCR)
* Datuak: Q327657
* Multimedia: Rheumatology / Q327657
# Errezel

    Artikulu hau oihalezko atalari buruzkoa da; Kretako antzinako hiria eta udalerria gaitzat duena beste hau da: «Gortina (Grezia)»
Errezel oihalezko atala da, gehienetan mugikorra, leihoetan, estalgarritzat edo, erabiltzen dena.
Edozein gelatan erabil daiteke ere, ohikoagoak dira logelatan, argia estaltzeko. Tenperatura ere egokitzeko ere erabilgarriak dira.
Hegoaldean gortina eta Iparraldean erridau ere esaten zaio.

## Ikus, gainera

* Zeru (apaingarria)
* Logela

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ «Euskaltzaindiaren Hiztegia» Euskaltzaindiaren Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
* ↑ «Erridau» Euskaltzaindiaren Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q49005
* Multimedia: Curtains / Q49005
# Erretze

Erretzea erre aditzari dagokion ekintza da. Erretzean, substantzia bat erre egiten da (normalean, tabako, baina, besteak beste, opio edo marihuana ere izan daiteke), eta, jarraian, haren kea probatu edo arnasten da, batez ere errekuntzaren bidez substantzia aktiboak askatzen direlako (nikotina, adibidez), eta substantzia horiek biriken bidez gorputzak xurgatzen dituelako.
Erretzeko ekintza erritual desberdinen parte izan daiteke, trantzeren bat eragin dezake edo "argiztapen espirituala" lortu dezake, substantzia motaren arabera.

## Erretzeko metodoak

Gaur egun, zigarreten bidez erretzen da gehien, batez ere industrialki manufakturatutako zigarreten bidez, baina eskuz biltzeko formatuan ere badaude (tabako bildua). Erretzeko beste modu batzuk, hain arruntak ez diren arren, pipak, zigarroak, nargileak eta bongak dira.

## Erreferentziak

* ↑ «erretze». Euskaltzaindiaren Hiztegia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q662860
* Multimedia: Smoking / Q662860
# Errezel orokor

Errezel orokorra, mikologian, orriak dauzkaten zenbait perretxiko guztiz edo partzialki inguratzen dituen egitura bat da. Gazteak direnean perretxiko batzuk osorik errezel orokorraren barruan sarturik daude. Esaterako, Agaricus bisporus gazteak astaputz baten itxura izan dezake gaztetan, arrautza-formako egitura honen babesean. Perretxikoa hazten den neurrian errezela urratu egiten da, ondoren zatietan txikitzen da eta azkenik desagertzera irits daiteke. Gehienetan ordea, hondarrak uzten ditu, bai oinean, bolba eran, bai txapelaren gainean adabaki-formak eratuz. Ezaugarri makroskopiko honek berebiziko garrantzia dauka perretxikoak identifikatzerakoan, oso erraz ikusten baita eta esangura taxonomikoa baitauka. Gehienetan errezel orokorraren hondarrak dituen perretxiko bat aurkitzen bada, Amanitaceae taldeko ale bat izango da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2500891
* Multimedia: Velum universale / Q2500891
# Etna

Etna (sizilieraz Muncibeddu; italieraz Mongibello) Siziliako ekialdeko kostaldean dagoen geruza-sumendia da, Messina eta Cataniatik gertu kokatuta. Europako sumendi aktiborik handiena da eta gaur egun 3.357 m ditu (2021). Alpeetatik hegoaldera dagoen Italiako mendirik altuena da eta 1.190 km² azalera du. Gaur egun Etna sumendiak lau krater ditu: ipar-ekialdeko kraterra, Boraginea, Bocca Nuovay eta ipar-ekialdeko kraterra.
Etna mendia munduko sumendirik aktiboenetako bat da, ehunka aldiz sartu baita erupzioan milioi erdi urteetan zehar. Batzuetan oso suntsitzaile izanda ere, jendeak ez du arriskutzat hartzen. Hala ere, historikoki erupzio arriskutsuak izan ditu: Vergiliusek Aeneisetan deskribatzen duena, 1669koa, 1928koa, eta abar. Etnaz gain, Italian badaude beste sumendi batzuk ereː Vesuvio eta Stromboli, esaterako. Hala ere, bi horiek ez dute Etnarekin inolako erlaziorik, prozesu geologiko oso ezberdinengatik sortu baitira.

## Izena

XX. mendearen hasiera arte gutxienez, ohikoa zen Siziliako populazioa sumendi ezagun honi Gibellu deitzea. Izen hori, Erdi Aroan Sizilian bizi izan ziren arabiarrei zor zaie. Gibellu edo Gibello جبل ŷébel arabierazko hitzetik dator, 'mendia' esan nahi duena. Gaur egun, Sizilan gutxi batzuek baino ez dute sumendia horrela deitzen.
Bere izen arrunta, Etna ninfaren izenetik datorː Briareo erraldoiaren eta Cimopoliaren, edo Uranoren eta Gearen alaba.

## Erupzioak

Etna sumendiaren erupzioak ez dira guztiak berdinak. Etnaren lehenengo erupzio ezaguna, Diodoro Sikulo historialariak erregistratu zuen. Azken 2.000 urteetan zehar Etnaren aktibitatea jariotsua izan da orokorrean, erupzio nahiko eztandagarriekin gailurrean.
Sumendia betidanik ezagutu eta aztertu den arren, ez dago batere argi nola sortu zen. Inguru hartako tektonika oso konplexua da; hori dela bide, hainbat teoria daude Etnaren sorrera azaltzen saiatzen direnak. Zientzialari guztiek dakitena hauxe da: sumendia puntu bero (hotspot) batean dagoela, alegia, aktibitate tektoniko handia duen gune batean. Horrek azal dezake Etnak duen jarduera etengabea. Erupziorik suntsigarriena, zalantzarik gabe, 1669an martxoa eta ekaina artean gertatutakoa izan zen. Adituen aburuz, 830.000.000 m³ laba eta tefra askatu zen orduko hartan.

## Erreferentziak

* ↑ «Etna (sumendia) - Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa» www1.euskadi.net (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).
* ↑ Portillo, Germán. (2021-08-26). «Etna sumendia: ezaugarriak, geologia, erupzioak eta bitxikeriak» Meteorología en Red (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El volcán Etna vuelve a entrar en erupción con una tormenta con rayos» La Vanguardia 2022-02-13 (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).

## Kanpo estekak

* Monitorizazioa: Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia, Sezione di Catania
* Webcam-ak zuzenean
* Izagirre, Ander. Etna, une oro desberdina den mendia. (Deia, 2015)
* Datuak: Q16990
* Multimedia: Mount Etna / Q16990
# Etna-Troy udalerria, Whitley konderria (Indiana)

Etna-Troy udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Whitley konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.863 biztanle zituen, 36.04 milia karratu (93.3 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Etna-Troy udalerriak 627 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 26.282 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5404703
# Etna (Pennsylvania)

Etna Pennsylvaniako borough bat da. Allegheny konderrian kokatua dago. 2010ean 3.451 biztanle zituen, 1,89 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Allegheny konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q957962
* Multimedia: Etna, Pennsylvania / Q957962
# Etna (Kalifornia)

Etna Kaliforniako hiri bat da. Siskiyou konderrian kokatua dago. 2010ean 737 biztanle zituen, 2,0 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Siskiyou konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q542603
* Multimedia: Etna, California / Q542603
# Etna (Maine)

Etna Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Penobscot konderrian dago, Maine estatuan. 1.226 biztanle ditu, 24,97 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Penobscot konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3451773
* Multimedia: Etna, Maine / Q3451773
# Etnologiako Museo Nazionala (Osaka)

Etnologiako Museo Nazionala (japonieraz: 国立民族学博物館, Kokuritsu Minzoku-gaku Hakubutsukan) Osaka iparraldean dagoen Suita hiriko museo ezaguna da, Japoniako gizarte zientzien ikerketako museorik handiena handiena eta garrantzitsuena. 1974ean eraiki eta 1977an ireki zituen ateak 1970-ko Expoko lurretan.

## Bildumak

XX mende hasierako bilduma etnologikoa da erakusgai nagusia, batez ere Japoniako materialak ditu, bai eta Jōmon Arokoak ere. Eguneroko bizitza erakusten duten filmak, irudiak eta soinu grabaketak ditu, eta nekazaritza, hiriko bizitza, artisautza eta erlijioa azaltzen dira.
* Japoniako objetuak:
* Panpinak (Ishikawa prefetura).
* Oreinaren dantzako jantziak (Iwate prefetura).
* Egurraren gaineko margolana (Aomori).
* Bizkarreko saskia (Takayama).
* Ainuen kotoizko jantzia.
* Nazioarteko objetuak:
* Bai jendearen jantzi tradizionalak (Txina).
* Maskara (Bolibia).
* Colon panpinak (Ghana).
* Jantzi tirolesak (Austria).
* Musika tresna (Malaisia).
* Arrantza tresna (Samoa).

## Ikerketa

Museoak 70 ikertzaile ditu eta Japoniako eta atzerriko eskolatako bisitak hartzen dituzte. Museoko liburutegia Japoniako handieetakoa da, liburuak japonieraz, txinera, ingelesez eta gazteleraz dituztela.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz)(Ingelesez) Etnologiako Museo Nazionaleko webgunea
* Datuak: Q147157
* Multimedia: National Museum of Ethnology, Osaka / Q147157
# Etnohistoria

Etnohistoria zenbait diziplina zientifikoren konfluentzia gisa uler daiteke: giza taldeen ikerketa historikoa eta antropologikoa, batetik, eta berauen elkarbizitza beste talde batzuekin, bestetik, nortasunarekiko eta politikarekiko hartu-emanak kontuan izanik.
Zenbait kasutan, baztertuta egon diren ikuspegiak kontuan izan ditu etnohistoriak, hala nola emakumeen etnohistoria edo etorkinen etnohistoria.
Historiaren, antropologiaren eta etnologiaren batuketak, etnohistoriaren ikuspegitik, "bestea" delakoaren mundua argitzea ahalbideratzen du.

## Ikus, gainera

* Historia
* Antropologia
* Etnologia
* Gizarte zientziak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2181985
# Etnomedikuntza

Etnomedikuntza talde etniko desberdinek, batez ere herri indigenek, garatu duten medikuntzen konparaketa eta ikerketa da. Etnomedikuntza herri medikuntzaren sinonimo moduan erabili izan da.

## Ezaugarriak

Ikerketa etnomedikua jakintza adarren artekoa da. Herrietan betidanik erabili izan diren metodoen ikerketan zentratzen da, bereziki etnobotanikan edo sendabelarren ikerketan. Normalean, medikuntza hau ahozko tradizioaren bidez gorde da eta medikuntza ofizialean eragin gutxi izan du.

## Ikus, gainera

* Ayurveda
* Etnobiologia
* Etnobotanika
* Sendabelar
* Farmakognosia
* Xamanismo

## Kanpo loturak

* Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine
* The Institute for Ethnomedicine
* Ethnomedicine Practitioners Association of South Africa
* Datuak: Q1371416
# Etnografia

Etnografia, grekeratik (ethnos tribua, herria), etniaren azterketa deskriptiboa da, bereziki landa lanetan jasotzen den informazioaren antolaketa eta egituraketa helburu dituena. Etnografian funtsezkoa izan da ikertzaile behatzailearen eta etniako kideen arteko bereizketa, informazio etnografikoaren balioa etnografoak jasotako informazioa izatean oinarritu baita.
Gaurko etnografia ia erabat bilketa lana da, eta antropologoak sartu beharra du ikertu nahi duen jendearen egunoroko bizitzan. Nolabaiteko nahasketa izan da etnografia eta etnologia hitzen artean. Azkena Europan erabili da gehienbat, kultura ezberdinetako konparaketazko azterketak egiteko. Dena dela, bien arteko bereizketa teorian egiten da praktikan baino gehiago, etnografiaren azterketak eta deskribapenak ere neurri batean konparaziozkoak baitira. Bronislaw Malinowski Polonian jaiotako antropologo ingelesa izan zen aitzindaria etnografia ikerketetan Melanesia uharteetan, 1915ean. Geroztik etnografia antropologia kulturalaren eremuan ezarri da.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Giner, Salvador (beste batzuekin batera). Diccionario de sociologia. .
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q132151
* Multimedia: Ethnography / Q132151
# Etnobiologia

Etnobiologia hainbat animaliak eta landarek giza kulturekin duten harreman dinamikoa ikertzen duen zientzia da. Baita gizakiak ekosistemekin eta, oro har, biotarekin duen harremana, iraganean zein gaur egun ere. Etnobiologia antropologiaren adartzat hartzen da.
Euskal Herriko hainbat herri kiroletan animalien erabilera etnobiologiaren ikerketagai izango litzateke.

## Etnobiologia eta beste zientziak eta adarrak

Etnobiologia beste hainbat zientzekin harrena dauka edo bere azpiadarrak dira:
* Etnobotanika
* Etnomikologia
* Etnozoologia
* Etnofarmakologia
* Etnoekologia
* Paleoetnobotanika
* Arkeozoologia
* Paleozoologia

## Erreferentziak

* ↑ https://ethnobiology.org/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2375831
# Etnologia

Etnologia (grezieratik εθνος, ethnos, "herria") gizarte zientzia bat da, herri ezberdinak eta bere kulturak ikasi, aztertu eta konparatu egiten dituena. Antropologiaren adartzat har daiteke.
Ez da nahastu behar etnografiarekin: berau deskripzioa baino ez baita. Beharrezkoa da deskripzioa egitea, baina azterketa eta konparaketa dira etnologiaren atal bereziak.
Aztertzen dituen atalen artean nabaritu daitezke:
* Kultura aniztasuna
* Gizarte ezberdinen arteko harremanak eta elkarreraginak
* Kultura eta zibilizazioen sistemen iraupena (ekonomimoak adibidez)
* Erlijioa eta adierazpen sinbolikoa
* Familiaren, gizartearen eta politika sistemen antolaketa

## Ikus, gainera

* Antropologia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43455
* Multimedia: Ethnology / Q43455
# Etnometodologia

Etnometodologia soziologiaren adar eta metodo bat da, zeinaren arabera, gizarte ordenua ulertzeko, jendeak beren egunerokotasunean munduari zentzua emateko erabiltzen dituzten kontakizunak eta deskripzioak aztertzen diren. Harold Garfinkel-ek sortu zuen 1960ko hamarkadan Estatu Batuetan, baina ondoren bilakaera propio izan zuen eta jatorrizko programatik aldenduz joan zen.
Ikuskera soziologiko honek, kontuan hartzen ditut gizabanakoek eguneroko bizitzari aurre egiteko erabiltzen dituzten metodoak: esertzeko, lanera joateko, erabakiak hartzeko, besteekin elkarrizketa bat hasteko... Horregatik mikro-soziologien mailan sailkatzen da eta erabateko haustura egiten du Parsons-en ikuskera funtzionalistarekin. Izatez, gizabanakoen jarduerak lehen planoan jartzen dira, arau eta lege orokorrak atzean utzita. Horren arabera, gizabanakoen jarduerak dira legeak aldatzen eta taxutzen dituztenak, eta beraz, gizakia berari gaitasun eraldatzailea aitortzen zaio.
Fenomenologiatik oso gertu dagoen ikuspegia da. Hala ere, fenomenologiak jendeak pentsatzen duenaren inguruan atentzioa jartzen duen bitartean, etnometodologiak jendeak egiten duen horretan zentratzen da.

## Bibliografia

* Garfinkel, Harold: Studies in ethnomethodology . Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. 1967.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q852957
* ↑ Karamjit S. Gill (1996): Human machine symbiosis. Springer. 330.or.
* ↑ Bergmann, J.R. (2004): Ethmethodology. In: Flick U., Von Kardorff E. & Steinke I.(Eds.) A Companion to Qualitative Research; 72-81. or.
* ↑ Ritzer, G. (1993): Teoría sociológica contemporánea. McGraw-Hill. Madril. 287 or.
# Etnoandrozentrismo

Etnoandrozentrismoaren kontzeptuaren jatorria androzentrismoa eta etnozentrismoaren elkartzetik dator. Etnoandrozentrismoa ikuspegi bat da zeinetan edozein fenomeno edo errealitateren ikerketan maskulinotzat jotzen den guztia edo gizonezkoekin lotzen dena erdigunean kokatzen den, eta ikerketa horien abiapuntu eta azterketa zientifikoaren neurri bilakatzen den. Beraz, gizonezkoen ikuspuntua gizarte osoarenarekin identifikatzeko jarrera darama.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Martín Casares, Aurelia. (2006). Antropología del género: culturas, mitos y estereotipos culturales. Cátedra.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q65216686
# Estepona (ibaia)

Estepona Bakioko ibai nagusiaren izena da. Ibai laburra da, udalerriaren hegoaldeko mendietan jaio eta ahoa Bizkaiko golkoan duena, Bakioko hondartzaren mendebaldeko muturrean.

## Ibaiadarrak

Uxiña, Makuena, Akaga, Mariortu eta Itza

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia: 166. araua: Euskal Herriko ibaiak.

## Ikus, gainera

* Bakio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12257297
* Multimedia: Estepona River / Q12257297
# Ester Martin Bergsmark

Ester Martin Bergsmark (Stockholm, Suedia, 1982ko irailaren 29a) suediar zinema zuzendaria eta gidoilaria da.
2015ean Zinegoak zinemaldiko fikziozko film luzerik onenaren saria irabazi zuen Nånting måste gå sönder filmarekin. 2018an Zinegoakeko epaimahaikidea izan zen.

## Filmografia
### Zuzendutako filmak

| Urtea | Izenburua | Oharrak |
| 2007 | Svälj | |
| 2008 | Maggie vaknar på balkongen | Ingelesez: Maggie in Wonderland |
| 2012 | Pojktanten | Ingelesez: She Male Snails |
| 2014 | Nånting måste gå sönder | Ingelesez: Something Must Break |
| 2018 | Smågodis, katter och lite våld | Ingelesez: Swedish Candy, Some Violence and a Bit of Cat |

## Erreferentziak

* ↑ Astiz, Iñigo. (2015-02-03). «'Nånting måste gå sönder' film suediarra saritu dute Zinegoak jaialdian» Berria.
* ↑ «Zinegoak jaialdiko epaimahaiak aukeratu dituzte» Uriola.eus 2018-01-26.
* ↑ «Nazioarteko Epaimahaia» Zinegoak 2018: 14. 2018.
* Datuak: Q10489213
* Multimedia: Ester Martin Bergsmark / Q10489213
# Ester (Biblia)

    Artikulu hau Bibliako erreginari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ester».
Ester (hebreeraz: אֶסְתֵּר‎, ʼEstēr) edo Hadasa (hebreeraz: הדסה‎) Itun Zaharreko pertsonaia izan zen. Edertasun handiko gazte judua, Benjaminen leinukoa. Persiako errege Asueroaren (tradizioaren arabera, Xerxes I.a) emaztea zen. Erregearen ministro Hamanek juduei erasotzeko agindua eman zuen, baina Esterrek eragotzi zuen sarraskia. Haman hiltzera kondenatua izan zen eta Esterren herrikideak aske geratu ziren.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2015/7/3 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. EODA: Pertsona-izenak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q732413
* Multimedia: Esther (Biblical figure) / Q732413
# Ester

    Artikulu hau konposatu kimikoari buruzkoa da; Bibliako pertsonaia gaitzat duena beste hau da: «Ester (Biblia)»
Esterra azido karboxiliko batek alkohol edo fenol batekin erreakzionatzean, prozesuan ura galduz, eratzen duen konposatu kimikoa da.
Adibidez:
${\ce {CH3 - COOH + C2H5OH -> CH3 - COOC2H5 + H2O}}$
${\ce {azido azetikoa + etanola -> etil azetatoa + ura.}}$
Ester-mota asko daude. Kate motza duten azido eta alkoholetatik eratutako esterrak, normalean, usain gozoko likido lurrunkorrak dira. Ezagunak dira etil azetatoa, disolbatzaile gisa eta espasmoaren kontra erabilia; amil azetatoa, zelulosa-bernizen disolbatzaile gisa erabilia; binil azetatoa, butil azetatoa, zelulosa nitratoa eta lurrun natural edo artifizialen prestaketan erabiltzen diren beste asko. Esterrak dira, orobat, fruituei beren usaina ematen dietenak: muxikari etil butiratoak, sagarrari propil butiratoak, etab. Kate luzeko azidoak glizerolarekin erreakzionatzean, lipidoak lortzen dira. Argizariak ere esterrak dira.
Esterifikazioa esterrak sortzen dituen erreakzio kimikoa da.

## Etimologia

Ester hitza 1848an Leopold Gmelin alemaniar kimikariak sortu zuen, ziurrenik Essigäther hitzaren laburpenetik, "eter azetiko".

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ (Ingelesez) Chemistry, International Union of Pure and Applied. «IUPAC Gold Book - esters» goldbook.iupac.org (Noiz kontsultatua: 2018-12-13).
* ↑ (Ingelesez) Wright, Cameron; Group, Waterloo Public Interest Research. (1986). A worker's guide to solvent hazards. The Group (Noiz kontsultatua: 2018-12-13).
* ↑ (Alemanez) Gmelin, Leopold. (1848). Handbuch der Chemie. K. Winter (Noiz kontsultatua: 2022-06-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q101487
* Multimedia: Esters / Q101487
# Ester (Alaska)

Ester Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fairbanks North Star Boroughn kokatuta dago, Alaska estatuan. 2.416 biztanle ditu, 166,551224 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Fairbanks North Star Borough

## Kanpo estekak

* Datuak: Q389443
* Multimedia: Ester, Alaska / Q389443