# Mongoliako historia

Mongoliako historiak Erdialdeko Asiako estepetan populatu zuten herri nomaden historiarekin bat egiten du neurri handi batean, eta horien artean mongol herriak Inperio bat sortu zuenetik, Mongolia izena ere erabil daiteke.

## Lehen inperioak

Estepetako inperioak, René Grousset -en formularen arabera, khan buruzagi titulua beretzat hartutako klan batetik eratuak izan ziren; etnia soil bat baino gehiagoran ziren, indar-armez eta ezkontza-aliantzaz elkartuta, tribu-konfederazio zabal bat. Eta ondoko erresuma sedentario aberatsak bereganatu eta mendean hartu ondoren, gehienetan beren inperioa beste ondorengo batzuen menpe erori ohi zen eratu bezain azkar.
Hainbat inperio izan ziren horrela erreskadan Mongoliako estepeta :
* K.a. III. mendetik, gure aroko II.era: Xiongnu konfederazioa.
* II-III mendeetan : Xianbei konfederazioa .
* IV- VI mendeetan : Juan-juan konfederazioa .
* 552 - 657 : Göktürken lehen inperioa .
* 681 - 747 : Göktürken bigarren inperioa .
* 744 - 840 : Uigur Inperioa.
* 840 - 927 : Kirgizen Inperioa.
* 924 - 1125 : Khitan Inperioa. Hauek Liao dinastia sortu zuten Ipar Txinan 947an .
* 1125 - 1206 : mongoliarren konfederazioa, mongolen konkisten lejen urratsa.
* 1206 : Gengis Khanen Mongol Inperioa

## Genghis Khanen inperioa eta ondorengoak

XII. mendean Genghis Khanek Mongolen Inperioa sortu zuen, mongoliar leinu guztiak batuz, eta Txinako Yuan dinastia erori arte iraun zuen, XIV. mendera arte hain zuzen. Genghis Khanen ondorengo Ögödei agintariak 1234an txinatarrei eraso zien, eta Txin dinastia aginpidetik kendu zuen. Mongoliarren aginpidea Txinan 1279-1368 bitarteko urteetakoa izan zen, baina ondorengo urteetan atzera egin behar izan zuten mongoliar leinuen arteko borrokak zirela eta. Txinan aginpidea izan zuen azken buruzagi mongoliar handia Ligdan Khan izan zen. Hark mantxuen dinastiari aurre egin zion, baina hil zenean Mongolia mantxuen esku geratu zen XVIII. menderaino.
XVI. eta XVII. mendeetan Mongolia Tibeteko budismoaren eraginpean sartu zen, eta azken mende haren amaieran Qing dinastiak agintea lortu zuen Mongolian.

## Mongolia modernoa

1911. urtean lurraldeak independentzia aldarrikatu zuen, mongoliar printzeek Errusiako tsarraren alde egin zutenean. 1917an tsarren erregimenak behera egin zuenean, Mongolia txinatarren esku geratu zen berriro. 1921ean errusiar gudaroste gorria Mongolian sartu eta txinatarrak egotzi zituen. 1921an estatus berria ofizialki onartu zieten txinatarrek.
Hurrengo urteetan, SESBaren eragin handia eduki zuten, baina geroago, 1924ko urriaren 26an, Mongoliako Herri Errepublika aldarrikatu zuten. 1945ean nazioarteko onarpena jaso zuen azkenean herrialdeak, garai komunistan.
1989an, beste herrialde batzuetan gertatu bezala, han ere erreforma politiko handiak abiatu zituzten eta alderdi anitzeko hauteskundeak antolatu zituzten, bai eta konstituzio berria onartu eta merkatu ekonomiara lerratu ere. Mongoliako legebiltzarrak Herriko Alderdi Iraultzailearen monopolioa ezabatu eta, legedi berri baten bidez, alderdi aniztasuna onartu zuen. 1992an konstituzio berri bat onartu zen: demokrazia, ekonomia mistoa, hizkuntza askatasuna eta neutraltasuna kontzeptuak onartzen ziren konstituzio berri hartan. Mongoliar Herriaren Alderdi Iraultzaileak (MPRP), Alderdi Komunista zenak, alegia, gehiengoa lortu zuen urte horretako hauteskundeetan. 1993ko ekainean lehendakaria hautatzeko hauteskundeak egin ziren, eta Punsalmaagiyn Orchirbat izan zen garaile.
1996-2000 bitartean oposizioko Alderdi Demokratikoak izan zuen gobernua kontrolpean. Gobernu berriak merkatu ekonomia antolatzeko erreformak jarri zituen abian. Baina erreforma horien ondorioz asko hazi zen langabetu eta pobre kopurua. 2000tik 2004ra berriro komunistak egon ziren agintean, baina 2004an behar adinako nagusitasunik lortu ez zuela-eta, koalizioko lehen gobernua osatu behar izan zuten, Aberriko Koalizio Demokratikoarekin (MDC). 2008ko legebiltzarrerako hauteskundeetan gehiengoa komunistek eskuratu zuten, baina demokratek iruzurra izan zela salatu zuten eta ez zituzten emaitza ofizialak ontzat eman. Iruzurra zela-eta, liskar eta istilu larriak gertatu ziren Mongolian. MPRP alderdiko Tsakhiagiin Elbegdorj da lehendakaria, 2005az geroztik, eta alderdi bereko Sanjaagiin Bayar lehen ministroa, 2007tik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q768502
* Multimedia: History of Mongolia / Q768502
* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Histoire de la Mongolie» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-11-28ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.