OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Juilly (Côte-d'Or)

Juilly Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 43 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Juilly udalerrian erroldatutako biztanleak 51 ziren. Familiak 24 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 23 etxebizitza zeuden, 22 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 1 bigarren erresidentzia bat zen. Etxebizitza guzti hauek 23etxeak ziren. 22 etxebizitza nagusietatik 21 bere jabearen bizilekua ziren eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 6 etxek hiru zituzten, 9 etxek lau zituzten eta 6 etxek bost zituzten. 10 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 7 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Juilly udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 0 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 4 |
| 4 | 70-74 | 0 |
| 0 | 65-69 | 0 |
| 4 | 60-64 | 0 |
| 0 | 55-59 | 4 |
| 0 | 50-54 | 0 |
| 8 | 45-49 | 4 |
| 0 | 40-44 | 0 |
| 4 | 35-39 | 4 |
| 0 | 30-34 | 4 |
| 4 | 25-29 | 0 |
| 4 | 20-24 | 0 |
| 0 | 15-19 | 0 |
| 4 | 10-14 | 0 |
| 4 | 5-9 | 8 |
| 0 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 28 ziren, horien artean 18 aktiboak ziren eta 10 inaktiboak ziren. 18 pertsona aktiboak lanean(10 gizon eta 8 emakume) zeuden.. 10 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an herrian zegoen saltoki bakarra ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa batena zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 iturgina.
2000. urtean Juilly udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009
* ↑ Nombre d'équipements des services aux particuliers

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q864004
* Multimedia: Juilly (Côte-d'Or) / Q864004
# June Carter

June Carter Cash, jaiotzako izena Valerie June Carter (Maces Spring, Virginia, 1929ko ekainaren 23a - Nashville, Tennessee, 2003ko maiatzaren 15a) estatubatuar abeslari, egile abeslari, musikari eta aktorea izan zen, Carter Family taldeko kidea eta Johnny Cashen bigarren emaztea. Gitarra, banjoa, aho-soinua eta autoharpa jotzen zituen. Bost Grammy sari irabazi zituen, eta Christian Music Hall of Fame-n sartu zuten 2009an. 2003an 31. postuan kokatu zuen CMT telebista kanalak country musikako 40 emakume garrantzitsuenen zerrendan.

## Diskografia
### Bakarka

* 1975 - Appalachian Pride
* 1999 - Press On
* 1999 - It's All In The Family
* 2003 - Wildwood Flower
* 2003 - Louisiana Hayride
* 2005 - Keep On The Sunny Side: June Carter Cash - Her Life In Music
* 2005 - Church In The Wildwood: A Treasury Of Appalachian Gospel
* 2005 - Ring Of Fire: The Best Of June Carter Cash
* 2006 - Early June

### Johnny Cashekin

* 1967 - Carryin' On With Johnny Cash And June Carter
* 1973 - Johnny Cash And His Woman
* 1979 - Johnny And June
* 1999 - It's All In The Family
* 2006 - Duets
* 2006 - Collections

## Erreferentziak

* ↑ Awards. Christian Music Hall of Fame and Museum, hallmuseum.com, web.archive.org-en gordea (Noiz kontsultatua: 2019-10-5).
* Datuak: Q233253
* Multimedia: June Carter Cash / Q233253
# June Clyde

June Clyde (St. Joseph, Missouri, 1909ko abenduaren 2 – Fort Lauderdale, Florida, 1987ko urriaren 1) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea, dantzaria eta abeslaria izan zen.

## Biografia

Clyde antzerkian oso gazte hasi zen, zazpi urte zituelarik. Bere lehenengo lana vaudeville bat izan zen. Hasieran bere izen artistikoa Baby Tetrazini izan zen. Hollywoodeko zineman filme batzuk egin zituen. Thornton Freeland zuzendari ingelesarekin ezkondu ondoren Ingalaterra joan zen eta han bere ibilbide artistikoarekin jarraitu zuen, zineman zein musikaletan eta antzezlanetan.

## Musikalak

* 1934 - Lucky Break Londresen.
* 1935 - The Flying Trapeze Londresen.
* 1937 - Hooray for What! Broadwayn.
* 1941 - Banjo Eyes Broadwayn.

## Filmografia

* 1929 - Tanned Legs
* 1930 - Hit the Deck
* 1930 - The Cuckoos
* 1930 - Midnight Mystery
* 1930 - Humanettes
* 1931 - Arizona
* 1931 - The Mad Parade
* 1931 - Morals for Women
* 1931 - Branded Men
* 1931 - The Secret Witness
* 1932 - Steady Company
* 1932 - The Cohens and Kellys in Hollywood
* 1932 - Racing Youth
* 1932 - Radio Patrol
* 1932 - Thrill of Youth
* 1932 - Back Street
* 1932 - The All-American
* 1932 - The Finishing Touch
* 1932 - Tess of the Storm Country
* 1932 - A Strange Adventure
* 1932 - Oh! My Operation
* 1933 - File 113
* 1933 - Forgotten
* 1933 - Room Mates
* 1933 - A Study in Scarlet
* 1933 - Hold Me Tight
* 1933 - Her Resale Value
* 1933 - Only Yesterday
* 1934 - I Hate Women
* 1934 - Hollywood Party
* 1934 - Hollywood Hoodlum
* 1935 - Dance Band
* 1935 - She Shall Have Music
* 1935 - Charing Cross Road
* 1935 - No Monkey Business
* 1936 - King of the Castle
* 1936 - Land Without Music
* 1937 - Intimate Relations
* 1937 - Aren't Men Beasts?
* 1937 - School for Husbands
* 1937 - Make-Up
* 1937 - Let's Make a Night of It
* 1937 - Sam Small Leaves Town
* 1938 - Weddings Are Wonderful
* 1939 - His Lordship Goes to Press
* 1941 - Country Fair
* 1941 - Sealed Lips
* 1941 - Unfinished Business
* 1943 - Hi'ya, Chum
* 1944 - Seven Doors to Death
* 1945 - Hollywood and Vine
* 1946 - Behind the Mask
* 1951 - Night Without Stars
* 1952 - Treasure Hunt
* 1952 - 24 Hours of a Woman's Life
* 1954 - The Love Lottery
* 1957 - After the Ball
* 1957 - "The Vise"
* 1957 - The Story of Esther Costello

## Kanpo loturak

* (Ingelesez): June Clyde IMDBen.
* Datuak: Q746807
* Multimedia: June Clyde / Q746807
# June Eric-Udorie

June Eric-Udorie (Irlanda, 1998ko ekainaren 18a) Britainia Handian bizi den idazle eta feminista da. The Guardian, New Statesman eta Cosmopolitan egunkarietako kazetari eta blogaria da. 2016an, BBCk 100 Emakumeen zerrendan sartu zuen "emakume inspiratzailea eta eragina duena" izateagatik.

## Biografía

Jatorri nigeriarra badu ere, Irlandan jaio eta 10 urte zituela Erresuma Batura mugitu zen bizitzera, bertan bizi eta lan egiten du. Berkshireko Thatchameko Downe House School-en ikasi zuen.
Bere eskaerari esker, Erresuma Batuko "A" mailako politika- curriculumean feminismoa gehitzea lortu zuen. Plan UK, Gazteen Aholku Batzordeko kidea da, baita FGM-ko enbaxadorea eta emakumezkoen mutilazio genitalen aurkako ekintzailea.
2015 ean, Red aldizkariak urteko Smart Women (emakume argia) sarirako izendatu zuen. Urte berean, beste izendapen batzuk izan zituen Young Commentariat, Words By Women eta PRECIOUS sarietarako.

## Sariak eta Aitortzak

* 2016an, BBC 100 Emakumeren Zerrendan sartu zuen.

## Ikusi ere

* Emakumeen Genitalen Mutilazioaren Aurkako Nazioarteko Eguna

## Erreferentziak

* ↑ «June Eric Udorie» The Guardian.
* ↑ «Writers» New Statesman.
* ↑ «June Eric Udorie – Fashion, Hair & Beauty, Sex and Relationships :: Cosmopolitan UK» Cosmopolitan.
* 1 2 BBC 100 Women 2016: Who's on the list. BBC 21 November 2016.
* ↑ «Brexit has made me afraid to be a young, black woman in UK» Fusion.
* ↑ Imani Brooks. (18 March 2016). Fab Female Friday: 10 Fun Facts on Teen Feminist Blogger June Eric Udorie – Girl Up. United Nations Foundation.
* ↑ Tom McTague. (9 January 2016). «June Eric-Udorie: Feminism to be taught in A-level politics curriculum after teenager's campaign» The Independent.
* ↑ «Cloister School Magazine» Downehouse.
* ↑ «June Eric-Udorie» HuffPost.
* ↑ Laura Bates. (18 December 2014). «2014: a year of brave, inspiring, young feminists» The Guardian.
* ↑ «Vote for your Smart Woman of the Year» Red Magazine 19 June 2015.
* ↑ «CTRL, ALT, DELETE Podcast: Episode 26 with June Eric-Udorie – Emma Gannon» Emmagannon.co.uk.
* ↑ News: InPublishing. .
* ↑ Martin Belam. (22 March 2016). «Words By Women awards make their mark with celebration of solidarity» The Guardian.
* ↑ «9th Annual PRECIOUS Awards» Precious London.

## Kanpo estekak

* Fusion Articles
* June Eric-Udorie on Beyonce's Lemonade
* The Debrief Articles
* "Getting Feminism in the curriculum"
* "The night Claressa Shields inspired me to embrace my blackness"
* Datuak: Q27901822
* Multimedia: June Eric-Udorie / Q27901822
# June Carmona

June Carmona Alonso (Gasteiz, Araba, 2005eko martxoaren 23a) arabar saskibaloi-jokalari profesionala da, Espainiako Emakumezkoen Ligan oinarrizko posizioan jokatzen duena. 1.73 metroko altuera du. Gasteizko Araski AES taldeko harrobian hasi, eta, 18 urte zituela, 2023-2024an lehen taldera pasatu zen.

## Ibilbidea

June Carmona Alonso arabarrak Gasteizko Araski AES harrobian hasi zen. Junior Euskal Ligako denboraldi handiaren ostean, lehiaketako MVPa izan zen, oinarria. Gainera, Junek Lehen Mailako Silken Hoteles Araski hotelekin konbinatu zuen juniorren presentzia.
2023ko uztailean jakinarazi zen 2023-2024ko denboraldian lehen taldeko kidea izango zela Marina Ortiz de Zárate eta Maider Castellano taldekideekin batera eta Espainiako Emakumezkoen Ligan jardungo zuela, Madalen Urietaren zuzendaritzapean.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Tres canteranas disputarán la próxima temporada con el Kutxabank Araski» FEB.
* ↑ «June Carmona, MVP de Junior Liga Vasca» Araski AES Baloncesto Femenino 2023-05-23.
* ↑ Jiménez, Olga. (2023-07-11). «El Araski sumará a tres canteranas para el equipo de Liga Femenina» El Correo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q123813083
# José A. Fassardi (Paraguai)

José A. Fassardi Paraguaiko udalerri bat da, Guairáko departamenduan kokatua. 154 km²ko azalera du eta 2018ko estimazioen arabera 6924 biztanle zituen.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos. (2015). (pdf) Paraguay. Proyección de la Población por Sexo y Edad, según Distrito, 2000-2025. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015eko urriaren 16a) (Noiz kontsultatua: 2018ko irailaren 30a).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1754358
# Josué Dorrio

Josué Dorrio Ortega (Bilbo, Bizkaia, 1994ko martxoaren 3a) bizkaitar futbolaria da, hegaleko moduan aritzen dena.

## Kirol Ibilbidea

2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | Europa League | Europa League | Conference League | Conference League | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Bermeo | 3. | 2013/14 | 32 | 3 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 32 | 3 |
| Bermeo | 3. | 2014/15 | 31 | 3 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 31 | 3 |
| Bermeo | 3. | 2015/16 | 35 | 6 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 35 | 6 |
| Bermeo | Denera | Denera | 98 | 12 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 98 | 12 |
| Vitoria | 3. | 2016/17 | 41 | 5 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 41 | 5 |
| Vitoria | Denera | Denera | 41 | 5 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 41 | 5 |
| Eibar | 1. | 2016/17 | 0 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 1 | 0 |
| Eibar | Denera | Denera | 0 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 1 | 0 |
| Portugalete | 3. | 2017/18 | 24 | 5 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 24 | 5 |
| Portugalete | Denera | Denera | 24 | 5 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 24 | 5 |
| Lorca | 3. | 2018/19 | 20 | 5 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 20 | 5 |
| Lorca | Denera | Denera | 20 | 5 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 20 | 5 |
| Murcia | 2.B | 2019/20 | 22 | 2 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 23 | 2 |
| Murcia | Denera | Denera | 22 | 2 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 23 | 2 |
| Talavera | 2.B | 2020/21 | 22 | 0 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 22 | 0 |
| Talavera | Denera | Denera | 22 | 0 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 22 | 0 |
| Linense | 1.F | 2021/22 | 33 | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 33 | 2 |
| Linense | Denera | Denera | 33 | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 33 | 2 |
| Amorebieta | 1.F | 2022/23 | 39 | 2 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 40 | 2 |
| Amorebieta | 2. | 2023/24 | 42 | 3 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 43 | 3 |
| Amorebieta | Denera | Denera | 23 | 2 | 2 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 83 | 5 |
| Racing Ferrol | 2. | 2024/25 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Racing Ferrol | Denera | Denera | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 319 | 36 | 4 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 323 | 36 |

## Kanpo estekak

* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Datuak: Q28530109
# Josune Irabien

Miren Josune Irabien Marigorta (Amurrio, Araba, 1970) Amurrioko emakumezko lehen alkatea izan zen, 2011n hautatua. Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea da.

## Bizitza

Amurrion jaio zen, 1970. urtean. Zientzia Politikoak ikasi zituen, eta irakaskuntzan, itzulpengintzan eta hizkuntza normalizazioan aritu da lanean.

## Alkatea

2011ko ekainaren 11n hartu zuen Amurrioko alkatetza, Pablo Isasi ordezkatuz. EAJk berriro eskuratu zuen Amurrioko Udala, hura galdu zuenetik 24 urte igaro eta gero. Hauteskunde haietan, EAJk jaso zuen boz gehien, zazpi zinegotzien babesa lortuta. Bilduko zazpi zinegotziak abstenitu ziren, eta PPko bi zinegotziek eta PSE-EEkoak euren hautagaiak bozkatu zituzten.
Hurrengo bi legegintzaldietan (2015-2019 eta 2019-2023), Amurrioko alkate izaten jarraitu du. Aurretik Arabako batzarkidea izan zen, 2003tik 2007ra bitartean.
EUDELen Batzorde Betearazleko kidea da (2016/2019). Virginia Woolf BASQUESKOLAN parte hartuko du, euskal alkateentzako topagune, elkarrizketa eta prestakuntza gunea.

## Erreferentziak

* ↑ Josune Irabien Marigorta. Amurrioko alkatea. Virginia Wolf Basqueskola (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
* ↑ Batzarra, Euzkadi Buru. «www.eaj-pnv.eus» www.eaj-pnv.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Amurrio: El PNV se hace con la alcaldía» www.eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
* ↑ Berria. «Amurrion EAJkoa izango da alkatea, 24 urteren ondotik» Berria (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Josune Irabien repetirá como alcaldesa del PNV en Amurrio cuatro años más» El Correo 2015-06-13 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
* Datuak: Q14015352
* Multimedia: Josune Irabien Marigorta / Q14015352
# Josune Ugarte

Josune Ugarte Serrano (Pasai Donibane, 1990eko abenduaren 23a) gipuzkoar arraunlaria da. San Juango traineruarekin Kontxako Bandera eta Liga Nagusia launa aldiz irabazi ditu.

## Ibilbidea

Herriko taldean sartu zen 13 urte zituela. 2008an Hondarribian trainerua osatu zen eta hara joan zen arraun egitera. 2010ean San Juanen osatu zen taldea eta bertan ibili zen taldea desegin zen arte. Bateleren urrezko aroan partaide izan zen eta ia dena irabazi zuen. 2015ean ez zuen arraun egin.

## Taldeak

| Taldea | Urteak |
| San Juan | 2004-2007 |
| Hondarribia | 2008-2009 |
| San Juan | 2010-2014, 2016-2018 |

## Palmaresa

* Kontxako Bandera (4): 2014, 2016, 2017, 2018.
* Emakumezkoen Traineru Liga (4): 2014, 2016, 2017, 2018.
* Txapelketak:
** Euskadiko Txapelketa (2): 2014, 2016.
** Gipuzkoako Txapelketa (4): 2012, 2014, 2017, 2018.
** Euskadiko distantzia luzeko traineru txapelketa (2): 2017, 2018.
* Zarauzko Ikurrina (4): 2014, 2016, 2017, 2018.
* Getxoko Bandera (5): 2013, 2014, 2016, 2017, 2018.

## Erreferentziak

* ↑ SA, Baigorri Argitaletxea. (2017-07-09). «San Juan, itsaso zabalean jaun eta jabe» GARA (Noiz kontsultatua: 2023-07-22).
* ↑ «Liga Euskotren de traineras» www.euskolabelliga.com (Noiz kontsultatua: 2023-07-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q120799176
# Josè Zatrilla y Vico

Josè Zatrilla y Vico Dedoni y Manca (italieraz: Giuseppe Zatrillas; Cagliari, 1648ko abuztuaren 21 – Frantzia, 1720) XVII. mendeko bukaeran eta XVIII. mendeko hasieran Sardiniako idazlea eta poeta. Gaztelaniaz euskal jatorrizko Juana Inés de la Cruz poeta mexikarrari Poema heroico eskaini zion eta Engaños y desengaños del amor profano eleberria. Espainiako Ondorengotza Gerrarekin Sardinian bi alderdi sortu ziren eta Jose Zatrilla Toulonen (Frantzia) erbesteratua hil omen zen.

## Obra

* Poema heroico al merecido aplauso del el unico Oraculo de las Musas, glorioso assombro de los Ingenios, y Celebre Phenix de la Poesia, la Esclarecida y Venerable Señora, Suor Juana Ines de la Cruz Religiosa Professa en el Monasterio de San Geronimo de la Imperial Ciudad de Mexico , Bartzelona, 1696.
* Engaños y desengaños del profano amor. Deducidos de la amorosa historia, que a este fin se refiere del duque D. Federico de Toledo. Donde se disuade lo nocivo de esta passion, y se previene su remedio en diversos documentos morales, y politicos. Ilustrados de toda erudicion Sacra y Humana, Napoli, 1687-88, bi liburuki.

## Bibliografia

* (Italieraz) G. C. Marras, Un poema sardo-ispano per suor Juana Inès de la Cruz, AA. VV., G. C. Marras, Lingue, segni, identità nella Sardegna moderna., Roma, 2000 ISBN 88-430-1495-I
* (Italieraz) L. Spanu, Monografia di Giuseppe Zatrilla, Cagliari, 1992

## Erreferentziak

* ↑ Pasquale Tola, Dizionario biografico degli uomini illustri di Sardegna, III liburuki, Torino, 1838, 321 or.
* ↑ https://books.google.es/books?id=8xHyGbpOaRwC&pg=PA325&lpg=PA325&dq=Jose+Zatrilla&source=bl&ots=pVWwoL0ypq&sig=Q95mDVlcCDwg0ypeRZOf8RXHuHY&hl=eu&sa=X&ved=0CEoQ6AEwCGoVChMImLGuofugxwIVCbUaCh200A1n#v=onepage&q=Jose%20Zatrilla&f=false

## Kanpo loturak

* (Gaztelaniaz): Engaños y desengaños del profano amor liburuaren faksimile.
* Datuak: Q18201449
* Multimedia: Giuseppe Zatrillas / Q18201449
# José-Miguel Ullán

José-Miguel Ullán (Villarino de los Aires, Salamanca, 1944ko urriaren 30a - Madril, 2009ko maiatzaren 23a) espainiar poeta eta prosalaria izan zen. Parisen bizi izan zen urteetan, France Culture irratiko gaztelaniazko programetan lan egin zuen. Espainiara itzuli zenean, soldadutza egitera behartu zuten, eta esperientzia atsekabegarri horren berri eman zuen Soldadesca (1977) liburuan. Kritikak poesia sozialaren barruan sailkatzen ditu Ullánen lehen liburuak: El jornal (1965), Amor peninsular (1965) eta Un humano poder (1966). Gizarte-kritikarako sena galdu gabe, abangoardiazko forma poetikoetara jo zuen gero: Maniluvios (1972), Frases (1976) eta, batez ere, De un caminante enfermo que se enamoró donde fue hospedado (1976). Azken liburu horrek, zeina poesia bisualtzat eta testu collagetzat har baitaiteke, Kritika Berriaren Saria jaso zuen. Poema-liburu aipagarri batzuk hauek dira: Manchas nombradas (1984), Visto y no visto (1992) eta Razón de nadie (1995). Zenbait egunkari eta aldizkaritan idatzi zuen, eta literatura-genero eta arte-arlo bat baino gehiago nahasi zituen, poesia eta pintura, esaterako.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q2060865
# Karbono dioxido

Karbono dioxidoa, karbono (IV) oxidoa, edo anhidrido karbonikoa konposatu kimiko bat da (formula kimikoa CO$_2$), molekula bakoitza karbono atomo batez eta honi kobalenteki lotutako bi oxigeno atomoz osatuta dagoena. Bere Lewis egitura O=C=O da, molekula linear ez-polarra da, nahiz eta lotura polarrak izan. Egoera estandarretan (1 atm, 25 ºC) usain eta kolorerik gabeko gas ez-errekorra da.

## Historia

XVIII. mendean, Joseph Black kimikari eskoziarrak "aire egonkorra" deituriko gas bat aurkitu zuen, tuparri eta kareharrien desegituraketa kimikotik sortua.
Horren ondoren, Antoine Lavoisier kimikariak, kimika modernoaren oinarriak ezarri zituenak, erregaien inguruko esperimentu bat egitean, "aire egonkorraren" ezaugarri berberak zituen gas bat identifikatu zuen, eta horri karbono dioxido izena eman zion.

## Berotegi efektua

Karbono dioxidoa berotegi efektua sortzen duen gasetako bat da eta Lurrak tenperatura jakin eta bizigarri batean manten dezan laguntzen du, neurri batean bada, beti ere. Karbono dioxido barik, Lurra izotz bloke handi bat litzateke. Bestalde, karbono dioxido larregik berotegi efektua areagotu egiten du. Horren ondorioz, planetak beroketa orokorra jasan lezake.
Azken urteotan, karbono dioxidoaren kopurua asko emendatu da atmosferan eta horrek, hein handi batean, Lurraren beroketa areagotzen du.

## Ingeniaritza

* Suan aurki daitekeen oxigenoa ezabatzeko erabiltzen da.
* Elikadura industrian, edari karbonatuan erabiltzen da, eferbeszentzia emateko.
* Izoztean ere erabilgarria da, izozte-makinetako likidoetan.
* Argi koherentea sortzeko material erabilgarria da halaber (CO$_2$ laserra).
* Isurketa superkritikoak erabiltzen dituzten disolbatzaileetan ere oso ohikoa da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1997
* Multimedia: Carbon dioxide / Q1997
# Karbono asimetriko

Molekula batean, Karbono asimetrikoa, da bere lau balentziak erradikal desberdinez beteta dituena. Hainbat konposatu organikotan agertzen dira karbono asimetrikoak, adibidez gluzidoetan.
Glizeraldehidoaren kasuan, adibidez, bigarren karbonoa da karbono asimetrikoa (ikusi irudia). Karbono asimetrikoak dituzten molekulek aktibitate optikoa dute, eta enantiomero izeneko isomeroak sortzen dituzte.
Beheko irudian ikus daitekeen bezala, karbonoak lau atomo desberdinak ditu bere lau loturetan (karbono asimetrikoa da). Bi karbonoen artean isomeria optikoa dago, bi karbonoak enantiomeroak dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2937959