# Bordele-Irun burdinbidea

Bordele — Irun burdinbidea Euskal Herriko eta Okzitaniako burdinbide bat da, Bordele–Donibane eta Irun geltokiak lotzen ditu.
Burdinbidea 1841eko uztailaren 7an inauguratu zen Bordele–Donibane eta la Mòta geltokien artean.
SNCFren arabera, 655 000 kodea dagokio.

## Historia
### Aurrekariak

1831n zubi eta galtzaden administrazioari Bordele eta Saubuça artean burdinbide bat eraikitzeko eskatu zitzaion, La Tèsta de Bugetik, Eiraraino. Proiektuak ez zuen hedapen gehiagorik aurreikusten.
1835ean, Louis Godinet notarioak beste proiektu bat aurkeztu zuen, Bordele eta Arcaishon artean burdinbide bat eraikitzeko baimena eskatuz. Proiektu hau, Girondako prefetak onartua, zubi eta galtzaden zuzendaritza nagusira bidali zen 1835eko uztailaren 11n. Izapideekin jarraitu ondoren, 1836ko urtarrilaren 19an inkesta publiko bat egitea erabaki zen. Hala ere, lerroa "nazioaren defentsarako lurraldean" zegoela iritzita, ingeniari zibil eta militarrek sakon aztertu behar zuten.
Bitartean, Girondako erakunde guztiek burdinbidea onartu eta babesten dute. Esleipen lehiaketa bat egin behar den ala ez eta azken proiektuaren arteko borroka politiko baten ondoren, Louis Godineten proiektuari partzialki berrekin zitzaion 6 963 zenbakidun legearen bidez. Azpimarratzekoa da lege horrek "Bordeletik Latestara doan ibilbidearekin bat egingo duten trenbide-emakida berriak emateko" aukera aurreikusten zuela.
Azkenik, esleipena, Fortuné de Vergèsi ematen zaio, onuragarriena izan baitzen, 200 000 liberako batuketa batekin batera. 1837ko abenduaren 15ean eraikuntza onartu zen. 1838ko otsailaren 23an Compagnie du chemin de fer de Bordeaux à La Teste sozietate anonimoaren estatusa sortu zen. Horretarako, 5 milioiko kapitala 500 liberako 10 000 akziotan banatzen da bazkide sortzaile bakoitzarentzat, guztira 8 zirelarik: Henry-Nicolas Hovy, David Johnston, Domaine-Guillaume Mestrezat, Aristide-Lopez Peyreyra, Jacques-François-Émile Galos, Nathaniel Johnston eta David-Frédéric-Lopès Dias. Bi egun geroago, enpresaren sorrera berretsi dute.
1838ko martxoaren 1ean, 4,6 milioi liberaren truke, enpresak de Vergès eta Bayard de la Vingtrie jaunak kontratatu zituen burdinbidea eraikitzeko eta trenak hornitzeko. Lehenik eta behin, Bordeleko geltokia, Lecoq kalean aurreikusia, Ségur izeneko geltoki batekin ordeztu zen, malda handiak lan gehiago eskatzen zituelako, hasierako aurrekontua milioi batean gaindituz. Gainera, bost tren-makina, La Tèsta, Arcaishon, Eira, Garona, Gironda eta Anzin deituak, lehen mailako hamar kotxe eta bigarren mailako beste hamar, hirugarren mailako lau eta hirurogeita zortzi merkantzia-bagoi erosi ziren. Konpainiak burdinbidea Euskal Herriraino luzatzea espero zuen. Horretarako, emakida 70 urte arte luzatu zuten eta horretarako beste enpresa baten estatutuak sortu zituzten.
1841eko uztailaren 6an inauguratu zen ofizialki burdinbidea. Jatorrian, bide bakarrekoa zen ibilbide osoan zehar, geltokietan izan ezik, eta geltokiak zituen. 1844an hogeita batgarrena gehitu zen, Gujan e Mestràsen. Baina, ireki eta gutxira, Gujanera arteko ibilbide laburra ez zela uste bezain egingarria frogatu zen. Gainera, Bordeleko geltokiaren eta hirigunearen arteko urruntasunak, enpresaren omnibus zerbitzu baten bidez zuzendua, ez zituen gauzak erraz jarri. Udan, turismoari eta bainulariei esker iraun zezakeen, baina neguan zaila zen. Gainera, 1846an, burdinbidea ireki eta bost urtera, enpresa hartzekodunen konkurtsoan jarri zen.
Bi urte eskandalagarriren ostean, burdinbidea Frantziako gobernuaren esku geratuko da, eta Compagnie du Midirekin akordio batera iritsiko da. Gainera, Bordele eta La Mòta arteko sekzioa Bordele eta Irun arteko etorkizuneko burdinbidearen oinarria izateko akordioa lortu da, iparraldea Pariskoarekin lotuko duena eta hegoaldea Madrilekoarekin. Horretarako, hainbat estazio kendu eta beharrezko bide-zatiak hobetu eta modernizatu ziren. Bordeleko tren geltoki guztiak ere bakar batean bildu ziren. Gainera, La Testaren burdinbidea erabat birplanteatu zen, 1857an Arcaishoneraino luzatuz. Luzapen honekin, burdinbideak, bere bilketa bikoiztu zuen, eta Arcaishon, helmuga turistiko eta bainuetxe bezala kokatu zuen Estatu mailan.

### Eraikuntza

Burdinbidea Euskal Herrira arte luzatzeko proiektuarekin, Madril-Hendaia burdinbidearekin lotzeko asmoz, La Mòta eta Baiona artean 4 bide posible ikusten dira. Bik Garona harana Lengoneraino erabiltzen dute, ondoren hegoaldera, Vasats edo Vilandrautetik bitan banatzeko. Handik, Lo Mont de Marsan, Akize eta Baiona zeharkatzen dituzte. Beste biek Landak zeharkatzea proposatzen dute, bata La Mòta eta La Bohèiratik eta bestea Sabresetik. Azkenik, hirugarren trazadura aukeratzen da.
1852ko abuztuaren 24an, burdinbidearen emakida eman zitzaion Ernest André y Compañiari, Compagnie des chemins de fer du Midi et du Canal latéral de à Garonne enpresa sortuz. Ondoren, burdinbidea Lapurdiko hiribururaino luzatzeko lanak berehala hasiko dira. Hau bi etapatan burutzen da: lehenik eta behin, 1854ko irailean Akizeraino luzatzen da, eta, ondoren, 1855eko martxoaren 25ean, Euskal Herrian sartzen den zatia inauguratzen da. Lehen zatiaren inaugurazio ofiziala, ordea, ez zen 1854ko azaroaren 12ra arte egin, geltoki guztiak ez baitzeuden eraikita bi hilabete lehenago ireki zirenean.
Hala ere, onura publikoko adierazpenean aurreikusi bezala, burdinbide hori iparraldeko linea orokorrarekin lotzeko tarte bat falta da, Bidasoa ibaia lotunea izango lukeena, Irun eta Hendaia hirien artean. Izan ere, hegoaldetik kostaldetik egin nahi zen lotura, eta Iparraldetik, Napoleon III.ak linea Biarritzetik igarotzea nahi zuen, enperadorearen udarako leku ohikoa. Hala ere, Compagnie du Midik denbora behar izan zuen tarte hori egiteko, ez baitzen ekonomikoki oso errentagarria, biztanle gutxi zituelako.
Azken zati hau eraikitzeko, estatuaren eta Compagnie du Midiren arteko konbentzio bat sinatu zen 1858ko abenduak 28an, dekretu inperial bidez homologatua hurrengo urteko ekainaren 11n. Compagnie du Midi, orduan lehiakide handiak kontzesioa lor ez zezan presionatua, zatia eraikitzen hasi zen, baina gainontzekoetan ez bezala, gauza zaildu egin zen. Hori gertatzen da, batez ere, Euskal Herriko geografia oso konplexua delako, eta horri Euskal Kostaldeko Lapurdiko zatia gehitzen zaio, desnibel handikoa. Eraikitzeko, bihurgune eta desbideratze handiak egin behar izan ziren, baita zubi eta tunel ugari ere.
Azkenik, linearen amaiera 1864ko apirilaren 21ean inauguratzen da. Bi lineak ahalik eta ondoen lotzeko, Bidasoaren gaineko zubiak bi zabalerako bideak ditu, zabalera normala, Iparraldetik datorrena, eta zabalera luzea, Hegoaldetik datorrena. Horretarako, gainera, tren guztiek bidaiariak bi geltokietan uztea baimendu zen, Irungoak eta Hendaiakoak, baina bidaiariak joango ziren norabidean bakarrik biltzea, hau da, hegoaldera joanez gero, Irunen bakarrik hartuko lituzkete bidaiariak, eta iparraldera joanez gero, Hendaian egingo lukete gauza bera.

### Bilakaera

Lehen Mundu Gerra baino lehen, burdinbidea modernizatu egin zuten seguruagoa izan zedin. Horretarako, hainbat blokeo mota instalatu ziren linean zehar. Bordele eta La Mòta artean, "Banjo" blokeo automatikoa instalatu zen. Handik Akizeraino "Paul et Ducousso" Blokeo Automatikoa izan zen eta Bokaletik Angeluraino "Regnault" Blokeo Eskuliburua izan zen. Gainerako lineak telefonoz funtzionatu zuen.
Bestalde, 1926 eta 1929 artean burdinbidea elektrifikatu zen katenaria bidez eta 1 500 V CC -ra. 1926an Akize eta Hendaia artean egin zen, 1927an Bordele eta Akize artean eta 1929an Madril-Hendaia burdinbidearen artean. Horrek elektrifikatutako 800 kilometro baino gehiagoko ardatza sortu zuen Paris eta Donostia artean. 1937an, "Banjo" Blokeatze Automatikoa bal batez ordezkatua izan zen, zaharkitua geratu baitzen. Trenbideko blokeoak hainbat aldiz aldatu ondoren, azkenean linea osoak bula du, Blokeo automatiko garbia, 1987an.
Landar tartean bihurgune eta malda gutxi zeudenez, burdinbide horrek errail gaineko abiadura-errekorra izan zuen 1955eko martxoaren 19an, eta orduko 331 kilometroko abiadura gainditu zuen. TGV 001 prototipoaren entsegu tokia ere izan zen, 318 kilometro orduko abiadurara iritsiz.

## Ibilbidea
### Euskal Herrian

Burdinbidea Gipuzkoako Irun herrian hasten da, hegoaldera. Han, ekialderantz jo, Bidasoa ibaia zeharkatu eta Hendaiako geltokira joan. Behin pasatuta, Hendaiako erdialdera hurbiltzen da, tunel baten bidez azpitik gurutzatuz. Tunelaren ondoren, Orio, Molleres eta Lizardi inguratzen ditu mendebaldetik, ekialdeko norabidea hartu eta kostaldeko mendietara igo ondoren. Beste tunel baten ondoren, Untxin ibaiaren haranera irteten da, Urruña iparraldetik inguratuz, Zibururaino. Bertan, D913 errepidea gurutzatu eta hirigunearen hegoaldean kokatzen da. Donibane Lohizuneko itsasadarrera hurbiltzen denean, D810 errepidearen inguruan kokatzen da, beste aldera gurutzatu eta Donibane Lohizune–Ziburuko geltokian gelditzeko.
Ondoren, Donibane Lohizune iparraldetik gora doa eta kostaldearen parean dago, Getariako erdigunera iritsi arte. Bertan, Getariako geltokia dago. Ondoren, A63 autobiaren paraleloan dago, Uhabia erreka aprobetxatuz. Hori eginda, Bidarteko ekialdean kokatzen da, Burruntz eta Xutiketa auzoetatik inguratuz. Horri esker, tunel baten azpitik D810 errepidea gurutzatu eta Muriskot lakura joango da. Ondoren, Haraustako zubibidearen azpian gurutzatu eta Biarritzeko geltokira iritsiko da. Hemen ekialdeko norabidea hartzen du eta A63 autobiarekiko paraleloan kokatzen da berriro. Biarritz-Euskal Herriko aireportuaren hegoaldetik igarota, Aritxaga aldera iritsiko gara, D932 errepidearen azpitik igaro eta, etorkizunean, trenak Angeluko geltokian geldituko dira.
Gero, autobiatik aldendu eta Errobi ibarra hartu Marracqeraino. Horri esker, Baionako erdiguneraino joan daiteke, lehenik Errobi ibaia eta ondoren Aturri ibaia zeharkatuz Baiona Handia, Baiona Ttipia eta Santizpirita auzoak ekialdetik eta iparraldetik inguratzeko, Baionako geltokira iritsi arte, non burdinbideekin Donibane Garazi, Paue edo Angeluko porturantz lotzen den. Ondoren, mendebalderantz abiatuko da berriro, Baionako itsasadarretik, bokalera igo arte, han baitago bokaleko geltokia, Euskal Herriko azkena. Ondoren, iparralderantz jo, Bokale eta Tarnose mendebaldetik igo eta Frantzian sartu.

### Frantzian

Landetako departamenduan Ondres mendebaldetik eta la Vena ekialdetik zeharkatzen ditu, D810 errepidearekiko paraleloan kokatuz. Ondoren, Benessa de Maremne eta San Bisentse hegoaldetik jarraitzen du, Sent Jors de Maremnen ekialderantz biratu eta Akizera ipar-ekialdetik iristeko. Han, Akizeko geltokian, burdinbidearekin bat egin Pauerantz. Berehala, ipar-ekialderantz jotzen du, Europa mendebaldeko zuzengunerik luzeenean sartuz. Honela, Arrion, Morcens, Solferino, La Bohèira eta Ishós herriak zeharkatzen ditu, ia biratu gabe Miòsera iritsiz. Hemen Bordele-Arcaishon burdinbidearekin bat egiten du, eta elkarrekin Marcha Prima eta Peçac herriak zeharkatzen dituzte Talança iparraldetik igaro eta Bordele-Donibaneko geltokian amaitzeko.

## Zerbitzuak
### Distantzia luzea

* Société Nationale des Chemins de fer Français
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| TGV | Paris Montparnasse | Bordele–Donibane • Factura–Viganòs | Arcaishon⁠ |
| TGV | Paris Montparnasse | Bordele–Donibane • Akize • Paue • Lurda | Tarbe⁠ |
| TGV | Paris Montparnasse | Bordele–Donibane • Akize • Baiona • Biarritz • Donibane Lohizune–Ziburu | Hendaia |

### Distantzia ertaina

* Société Nationale des Chemins de fer Français
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 41.2U | Bordele Donibane | Peçac • Alouette–France • Gazinet–Sestàs • Marcha Prima • Factura–Viganòs • lo Teish • Gujan e Mestràs • la Huma • la Tèsta de Bug | Arcaishon⁠ |
| 45 | Bordele Donibane | Peçac • Factura–Viganòs • Ishòs • la Bohèira • Morcencs • Arangòssa • Igòs • Sent Martin d'Onei | Mendi Marzana⁠ |
| 51 | Bordele Donibane | Peçac • Factura–Viganòs • Ishòs • la Bohèira • Morcencs • Akize • Saubuça • Sent Jors de Maremne • San Bisentse • Benessa de Maremne • la Vena • Ondres • Bokale • Baiona • Biarritz • Getaria • Donibane Lohizune–Ziburu • Ondarraitz • Hendaia | Irun⁠ |
| 52 | Bordele Donibane | Peçac • Factura–Viganòs • Ishòs • la Bohèira • Morcencs • Akize • Pujòu • Ortheze • Artics • Paue • Assat • Coarrassa–Nai • Montaut–Bètharram • Sent Pèr de Bigòrra • Lurda • Aussun | Tarbe⁠ |
| 53 | Baiona | Ahurti • Peirahorada • Pujòu • Ortheze • Artics • Paue • Assat • Coarrassa–Nai • Montaut–Bètharram • Sent Pèr de Bigòrra • Lurda • Aussun | Tarbe⁠ |
| 54 | Baiona | Milafranga • Uztaritze • Haltsu–Larresoro | Kanbo⁠ |
| 54 | Baiona | Milafranga • Uztaritze • Haltsu–Larresoro • Kanbo • Bidarrai–Nobilia Zubia • Ortzaize–Arrosa | Donibane Garazi |

## Bigarren mailako burdinbideak

l'Esparra-Sent Sefiran burdinbidea :
Ishós-Biscarròssa burdinbidea :
Ishós-Mostèirs burdinbidea :
la Bohèira-Mamisan burdinbidea :
la Bohèira-Sabres burdinbidea :
la Bohèira-Biars burdinbidea :
Morcencs-Sent Julian de Bòrn burdinbidea :
la Luca-Tartàs burdinbidea :
Akize-Asur burdinbidea :
San Bisentse-Lon burdinbidea :
la Vena-Senhòssa burdinbidea :

## Erreferentziak

* ↑ G. Lefranc, « The French Rail Roads, 1823-1842 », Journal of Economic and Business History, February 1930.
* 1 2 (Frantsesez) France. (1834). Bulletin des lois. Imprimerie Royale (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ Recueil Sirey, 1839, op. cit., p. 308
* ↑ (Frantsesez) Bulletin des lois de la République Française. la République 1838 (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* 1 2 (Frantsesez) Picard, Alfred (1844-1913) Auteur du texte. (1884). Les chemins de fer français : étude historique sur la constitution et le régime du réseau. Tome 1 / Alfred Picard,.... (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ (Frantsesez) «Bordeaux/La Teste (Arcachon)» voiesferreesdegironde.e-monsite.com (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ J. Ragot, op. cit., p. 127.
* ↑ (Frantsesez) Laveleye, A. de. (1860). Histoire financière des chemins de fer Français. Lacroix et Baudry (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ (Frantsesez) Joanne, Adolphe. (1859). Atlas historique et statistique des chemins de fer français. L. Hachette (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ (Frantsesez) Journal des chemins de fer, des mines et des travaux publics. 1859 (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ (Frantsesez) Laveleye, A. de. (1860). Histoire financière des chemins de fer Français. Lacroix et Baudry (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ « La ligne Paris - Bordeaux - Irun » dans le magazine Le train, spécial no 27, mars 2001, p. 21
* ↑ (Frantsesez) Joanne, Adolphe (1813-1881) Auteur du texte. (1859). Atlas historique et statistique des chemins de fer français / par Adolphe Joanne,.... (Noiz kontsultatua: 2020-06-16).
* ↑ « La ligne Paris - Bordeaux - Irun » dans le magazine Le train, spécial no 27, mars 2001, p. 90
* ↑ « La ligne Paris - Bordeaux - Irun » dans le magazine Le train, spécial no 27, mars 2001, p. 22
* ↑ Daniel Wurmser, , dans , t. II, Grenoble, Presses et éditions ferroviaires, 2008, 160 p. (ISBN 2905447273), p. 134 - 147

## Ikus, gainera

* Société Nationale des Chemins de fer Français

## Kanpo estekak

* SNCF "Gares & Connexions" web gunea
* Datuak: Q801991
* Multimedia: Ligne de Bordeaux-Saint-Jean à Irun / Q801991