# Tordesillasko Ituna

Tordesillasko Ituna 1494ko ekainaren 7an Espainiako eta Portugalgo errege-erreginek izenpetu zuten hitzarmena da, Ameriketako lurralde berriak konkistatzean muga-arazorik gerta ez zedin. 1493an Alexandro VI.a Aita Santuak Inter caetera eta Eximiae devotionis buldak argitaratu zituen. Konkistaturiko lurraldeak bitan banatzeko lerroa zehazten zen haietan, iparburutik hegobururaino: Cabo Verdetik mendebalera ehun legoaz harantzako lurraldeak Espainiaren administraziopean geratu ziren, eta lerro horretatik ekialderakoak, Portugalen mende. Europako gainerako herri kolonizatzaileek eta Portugalgo errege Joan II.ak ez zuten Aita Santuaren bulden edukia onartu, eta Portugalgo erregeak negoziazio gehiago eskatu zizkien Errege Katolikoei. 1494an beste hitzarmen bat izenpetu zuten Gaztelako Tordesillas herrian; horren arabera, Cabo Verdetik mendebalera 370 legoara atzeratu zen banalerroa. Tordesillasko hitzarmena 1507an berretsi zuten Julio II.a Aita Santuak eta Portugalgo Manuel I.a erregeak; horrela, Portugalek Esperantza Onaren lur-muturrean zuen itsasbidea mantentzea ziurtatzen zuen, eta espainiarrek, Antilletako bidea.
2007an, ituna Unescok Gizartearen Ondare izendatu zuen, "Munduaren memoria" kategorian.

## Aurrekariak
### Alcáçovaseko Ituna

Tordesillasko Ituna Alcáçovaseko Itunaren aurrekaria izan zen: 1479ko irailaren 4an, Elisabet Gaztelakoa eta Fernando Aragoikoa eta Alfontso V.a Portugalgoa erregeek sinatua, horren bidez, Gaztelako Ondorengotza gerrari amaiera eman zion eta bakea zigilatu. Beligerantziaren amaiera formalizatzeko balio izateaz gain, itunak beste klausula batzuk ere bazituen, kanpo-proiekzioaren politikari buruzkoak, une hartan Gaztelak eta Portugalek Ozeano Atlantikoa eta Afrikako kostaldeak menderatzeko lehian baitzeuden. Itun horren banaketaren bidez, Gaztelako Koroak Kanariar uharteak jaso zituen, eta Portugalgo Erresumak, berriz, Madeira, Azoreak eta Cabo Verde uharteen gainean eta Ginearen eta, oro har, Afrikako kostaldearen gainean zuen domeinuaren aitorpena lortu zuen: "Aurkitutako eta termino horietan aurkitu, konkistatu edo deskubritu den guztia, okupatua edo aurkitua izan dela adierazten du".

### Aurrekari hurbila: Kolonen lehen bidaia

Kritbal Kolonek Amerikara egin zituen lau bidaietatik lehenengoaren ibilbidea berreraikitzea izan zen, Koloni egotzitako Egunkariaren datuetan oinarrituta.
1492an Gaztela eta Aragoiko erregee-erreginak Koloni Ozeano Atlantikoan mendebalderantz nabigatuz aurkikuntza espedizio bat egiteko baimena eman zioten. Bi karabelek parte hartu zuten: la Pinta, eta La Niña eta Santa Maria naok, Martín Alonso Pinzón, Vicente Yáñez Pinzón eta Juan de la Cosa buru zituztela, hurrenez hurren.
XV. mendearen amaieran, batzuek kalkuluak baliozkotzat jotzen zituzten, Klaudio Ptolomeoren 180.000 estadioko lurreko zirkunferentziaren gainean, 28.350 kilometroko zirkunferentzia bat ematen zuena, Lurraren zirkunferentzia erreala, 40.120 kilometrokoa da, Ptolomeoren kalkuluarekiko, 11.770 kilometrokoa, eta, Amerikako eta Asiako kostaldeen artean, 11.200 kilometro inguruko gehienezko arku bat dago. Neurri-akats hori kontuan hartuta, eta Marko Polo Txinara iritsi zenetik Europan Asiako ekialdeko kostaldeko profilak ezagutzen zirela kontuan hartuta, Kolonek espero zuen Cipango kostaldea zehazki Antilletako egungo kokalekuan aurkitzea. Ez da ahaztu behar Eratostenesen neurketa ere ezagutzen zela, 252.000 estadiokoa, errealitatera askoz ere egokituagoa, eta neurketa hori Salamancako unibertsitateari Colonen bidaia ezinezkoa zela esateko eskatutako txostenean azaldu zen.
Jakina denez, Kolonek Ptolomeoren neurketari eutsi zion, eta, beraz, 1492ko abuztuaren 3an Palos de la Fronteratik abiatu eta Kanariar uharteetara joan ziren. Kolonek Karibe itsasoan segitu zuen: Kubara urriaren 28an iritsi zen eta La Españolara, abenduaren 6an. Abenduaren 24an Santa Maria Espainiako kostaldean sartu zen eta bere hondakinekin Gabonak gotorlekua eraiki zen.
Espedizioa 1493ko urtarrilaren 16an itzuli zen eta handik egun batzuetara ekaitz batek bi ontziak banandu zituen. Pinta, Pinzonen agindupean, Baionara (Galizia) iritsi zen otsail amaieran, eta Isabel eta Fernando errege-erreginei aurkikuntzaren berri eman zien. Bitartean, La Niña —Kolon bertan zihoan—Portugalgo Santa Maria uhartean geldialdia egin zuen otsailaren 17an, Azoreetan, eta martxoaren 4an Lisboara joan zen, 7 hilabete eta 12 eguneko bidaiaren ondoren. Han, Joan II.a erregeak galdekatu zuen, eta bere aurkikuntzen berri eman zion. Berehala, Portugalgo erregeak lur berrien jabetza aldarrikatu zuen, Alcáçovaseko Itunetik eratorritako eskubideak alegatuz. Isabelek eta Fernandok, berriz, ukatu egin zuten asmo hori, nabigazioa beti mendebaldean egin zela argudiatuz, "Eta ez Kanarietako hegoaldean". Hilaren 15ean Palosko portura itzuli zen Kolon, eta hurrengo hilabetean Badalonan jaso zuten errege-erreginek.

### Alexandriako buldak

Kolonek aurkitu berri zituen lurraldeen gaineko gaztelar subiranotasuna baieztatzeko, Isabelek eta Fernandok, laguntza eskatu zioten Alexandro VI.a Aita Santuari (Rodrigo Borgia), 1492ko abuztuan aukeratua izan zena eta, horrekin, elkarrekiko mesedeen harreman luzea zuena. Aita Santuak lau bulda jaulki zituen, Alexandriar bulda izenaz ezagutzen direnak, 1493ko maiatza eta iraila bitartean datatuak: lehen Inter caetera, bigarren Inter caetera, hirugarren Eximiae devotionis eta laugarren eta azken Dudum siquidem. Bertan, Azoreetatik eta Cabo Verdetik 100 legoara dagoen meridianoaren mendebaldeko lurrak eta itsasoak Gaztelako koroarenak izango zirela ezarri zuen. Meridiano hori Gaztelako erreginaren baimenik gabe zeharkatzen zuten guztientzat eskomunioa dekretatzen zen.

## Itunaren negoziazioa

Kolon itzuli eta 1493ko martxoan Lisboatik igaro ondoren, Joan II.a Portugalgoak aurkitu gabeko uharteak Kanariar Uharteetatik hegoaldera zeudela adierazi zuen, eta Alcáçovaseko Itunak esleitzen zizkiola interpretatzen zuen, beste interpretazio batzuen arabera, tratatu hori soilik Afrikako kostaldeei buruzkoa zen arren. Joan II.ak, hori egiaztatzeko eskuaira bat prestatzea agindu zuen, eta, horretarako, Indietatik Kolonekin itzuli ziren bi pilotu portugaldar atxiki zituen. Hala ere, 1493ko abuztuan Kolonek erregeei idatzitako gutun batean, portugaldarrek Madeiratik mendebaldera karabela bat bidali zutela jakinarazi zien.
Joan II.ak bere erregeorde ziren Pero Dias doktorea eta honen idazkari Rui de Pina bidali zituen, 1493ko maiatzean Inter Caetera buldak ezagutzen ziren bitartean, hauek, bereziki bigarrena, gaztelarren oso aldekoak ziren eta Portugalgo erregea atsekabetu zuten. Portugal, enpresa amerikarren praktikatik kanpo geratzen zen, aita santuaren izendapenez marraztutako barrutiko irudimenezko lerroak, Afrikako kostaldeetara mugatzen baitzuen, Mundu Berria, modu pribatiboan, errege eta erregina Gaztelakoarentzat eta Aragoikoarentzat geratzen zelarik. Hauek, jarrera transigentea izatera pasa ziren, aita santuaren babesa eta Frantziako erregearekin sinatutako bakea baitzuten.
Ondoren, Errege-erregina Katolikoek eta errege lusitanoak alde biko itun bat negoziatu zuten. Ordezkaritza diplomatikoak hainbat hilabetez bildu ziren Tordesillasen. Garcia de Resende kronista portugaldarraren arabera, Joan II.ak oso espioitza sare eraginkorra zuen, Errege-erregina Katolikoen gertuko pertsonez osatua, hauen nortasuna ezagutzen ez delarik, eta Lisboara albisteak azkar eramaten zituzten zaldizko posta sistema baten bidez.
Azkenik, bi monarkietako ordezkariek akordio bat lortu zuten, 1494ko ekainaren 7an sinatutako itun batean islatua, gaur egun Tordesillasko Ituna deitua. Errege Katolikoen aldetik, Enrique Enríquez de Guzmán, erregeen maiordomo nagusia, Gutierre de Cardenas, Santiagoko Ordenako komendadore nagusia eta Errege kontalaria, eta Rodrigo Maldonado doktorea; portugesetik, Ruy de Sousa, bere seme Juan de Sousa eta Arias de Almadana magistratua sinatu zuten. Ehun eguneko epea ezarri zen erregeek berresteko; Errege Katolikoek 1494ko uztailaren 2an berretsi zuten Arevalon, eta Joan II.ak hurrengo irailaren 5ean Setubalen. Itunaren jatorrizkoak Sevillako (Espainia) Indietako Artxibo Nagusian eta Lisboako (Portugal) Torre do Tomboko Artxibo Nazionalean gordetzen dira.
Itunak, Egoitza Santuaren bidez berrestea eskatuko zela adierazten zuen, baina, era berean, argi eta garbi ezartzen zuen alde bat bera ere ezin izango zela bete gabe utzi aitaren "motu proprioa" alegatuz.

## Itunaren edukia

Itunaren funtsa demarkazio lerro berri bat hitzartzea izan zen, hau delarik bere muturrak bi polo geografikoetan izanik, Cabo Verdeko uharteen mendebaldera 370 legoatara pasatzea. 1500. urtean Pedro Alvares Cabral kostaldera iritsi zen.
Bere Espainiako Historian, Ramón Menéndez Pidalek, Tordesillasko Ituna, Europako historiako lehen itun modernotzat jo zuen, lehen aldiz, elkarrizketak zeramatzaten diplomatikoen ondoan, lehenak teknikoki aholkatzen zituzten bi peritu talde baitzeuden (espainiarrak eta portugaldarrak).
Muga honela ezarri zen: polo artikotik polo antartikora marra bat egin zen, berau Cabo Berdetik hirurehun eta hirurogeita hamar legua mendebalderantz pasatzen zelarik.
Bi aldeek konpromisoa hartu zutenbestearen jurisdikziora espediziorik ez bidaltzeko; hala ere, espainiar ontziei portugaldarren uretan nabigazio askea aitortu zitzaien Ameriketara bidaiatzeko.
Gainera, kolonen Bigarren Bidaia garatzen ari zela kontuan hartuta, 1494ko ekainaren 20ra arte Gaztela eta Aragoiko nabigatzaileek Cabo Verdetik 250 eta 370 legoa bitartean uharte edo lur irmoren bat aurkitzen bazuten, Espainiako erregeentzat geratu behar zutela ere erabaki zen. Hori ez zen gertatu, Kolon ez baitzen Hego Amerikara hurbildu bere lehen bi bidaietan.

### Afrikako arrantzari eta Fezeko Erresumari buruzko Ituna

1494ko ekainaren 7an Tordesillasen sinatutako bigarren itunak 3 urteko debekualdia ezarri zien espainiarrei: zehazki, ezin zuten Bojador lurmuturraren eta Rio de Oro lurmuturraren arteko uretan eta hegoalderago arrantzatu, baina ondoko kostalde musulmana eraso zezaketen. Bojador lurmuturraren iparraldean, bi herrialdeek kostaldea arrantzatu eta eraso zezaketen. Fezeko Erresumako eragin guneak, Ehiza herrian, altxagarrirantz mugatu ziren.

### Muga-lerroaren demarkazioa

Tordesillasko Itunak demarkazio lerroa soilik zehazten zuen, hots, polotik polora 370 legoako eskuineko marra zen, Cabo Verdeko uharteen mendebaldera. Ez zuen lerroa meridiano graduetan zehazten, ezta gradu batean sartzen ziren legoak ere, eta ez zuen 370 leguak zenbatu behar ziren uhartea identifikatzen.
Partizio horren lerro edo marra hori eskuinean eman nahi izan dadin, ziur aski Cabo Verdeko uharte horietatik mendebaldera indexatuko da, uharte horietatik hirurogeita hamar legoa inguru, esan bezala, zati horietako ugazaben prokuradoreek finkatuta, hurrengo hamar hilabeteetan, dataren egunetik kontatzen hasita. Eratzaileek bi karabela edo lau karabela egin behar badituzte, komeni da jakitea zati bakoitzeko bat edo bi, edo gutxiago, zati horiek adostuko dituztela beharrezkoak direla, garai horretarako kalak elkarrekin Kanaria Handiaren uhartean... ontzi horiek guztiek batera jarraituko dute beren bidea Cabo Verdeko uharte horietan, eta handik eskuin-errota hartuko dute mendebalderaino. Pertsona horiek, nortzuk diren, erabaki dezatela neurtzea, zatiei kalterik egin gabe, eta, amaitzen diren tokian, puntua, edo komeni den seinalea, Eguzkiaren edo Iparraldearen graduen arabera, edo legoen nahastearen arabera, edo ahal den moduan. Adostutako hamar hilabeteko epea amaituta, bi aldeetako adituak bildu gabe, 1495eko apirilaren 15ean adostu zen bilera 1495eko uztailean egitea mugako punturen batean, baina hori ere ez zen gauzatu. Mugaren mugaketa ez zen inoiz egin, eta alde bakoitzak bere komenientziara interpretatu zuen tratatua.

### Lerroaren posizioa ezartzeko zailtasunak

Garaiko nabigatzaileak ez ziren ados jartzen zenbat legoa zeuden meridiano gradu batean, espainiarren artean iritzi hauek zeuden: 14 eta 1/6, 15, 16 eta 2/3, 17 eta 1/2 eta 21/8 legoa gradu bakoitzeko. Gauza bera gertatzen zen portugaldarren artean, horien artean 18, 20 edo 25 legoako iritziak baitzeuden gradu bakoitzeko. Orduan, ez zen zehatz ezagutzen lurreko esferaren tamaina, eta, beraz, meridiano bakoitzaren arteko distantzia, esferari ematen zitzaion luzeraren arabera aldatzen zen, honen ondorioz, luzera maila batean zenbat legoa zeuden ados egon arren, bere kilometroen distantzia Lurrari egotzitako tamainaren eta neurtzen ziren latitudearen arabera aldatuko zelarik. Garai horretan posible zen latitudea kuadrante edo astrolabio batekin izar polarraren behaketaren bidez zehazteko, baina luzera zehazteko itsasoan distantziak finkatzeko modu bakarra eta zehazteko modu oso zehaztugabe bakarra distantzia zehatz bat egiteko erabiltzen zen denboraren bidez zen. Horrek abiadura konstanteak eskatzen zituen, eta, gainera, ez zegoen erloju zehatzik.
Portugaldarrek latitudea zehaztuz nabigatzen zekiten arren, Kolonek eta gainerako nabigatzaile espainiarrek iparrorratza erabiliz nabigatzen zuten. Orduan uste zen, iparrorratzarekin norabide finko bat mantenduz lurrazalean nabigatuz gero, egindako ibilbidea zirkulu maximo bat zela, eta norabide finko bati jarraitzen zion ontzi batek munduari bira emango ziola abiapuntura itzuliz. Kontzeptu hori itunean eskuin hitza erabiltzean islatzen da. Pedro Nunes izan zen sinesmen horren faltsutasuna adierazi eta lerro loxodromikoak aurkitu zituen lehena, 1537an "itsas nabigazioari buruzko Ituna" eta "itsas nabigazioari buruzko garaiko zalantza batzuei buruzko Ituna" liburukietan argitaratzean aurkeztu zuena. Norabide finko bati jarraitzean ezin da abiapuntura itzuli, eta ibilbidea poloetako batera hurbiltzen da asintotikoki. Garaiko mapek, akats honek eragindako distortsioak erakusten dituzte, jatorrizko meridianoan poloetatik soilik igarotzen zen marra bat marraztuz, adibidez, 1502ko Cantinoko Planisferioa, ezagutzen den portugaldar irudikapenik antzinakoena dena, non Tordesillasen lerroa agertzen den. Demarkazio lerroa San Roke lurmuturraren (Hego Amerikako ipar-ekialdeko muturra) eta Amazonas ibaiaren estuarioaren (42 ° 30 'o inguru) arteko bidearen erdian zegoen, eta desitxuratzen ari zen, Portugalgo hemisferioan Groenlandia osoa, Ternua eta Labradorreko zati bat utziz. Hegoaldetik mendebalderago barneratzen da Hego Amerikan, Santa Martako lurmuturra ekialdean utziz. Noranzko magnetikoetan oinarritutako mapak marraztearen akatsa, ituna sinatzean zegoen ezagutza zena, portugaldarren aldekoa zen, honela, Brasilen euren lurraldeak zabaltzen zituztelarik, eta, beraz, euren mapa eta erreklamazioetan sostengatua izan zen.
Espainiak itunaren ildoari buruzko lehen iritzia Jaume Ferrer de Blanes kataluniarrak 1495ean eman zuen, Gaztela eta Aragoiko erregeek eskatuta. Ferrerrek, demarkazio lerroa, 18 ° tik (gradu bakoitzeko 20 eta 5/8 legoa), Cabo Verdeko uharterik zentralenaren mendebaldera ezarri behar zela uste zuen, Fogo uhartea (bere arabera, 15 ° o), hitzarmenaren lerroa, 42 ° 25 ''etan zegoela ezarriz, baina, uste zuen, lurreko esferaren tamaina, benetan dena baino %21,1 handiagoa zela. Ferrerrek, legoa, 32 estadio olinpikokoa (6,15264 km) izan behar zela ere ezarri zuen, honela, Ferrerren lerroa, 45 ° 37 'O.14 meridianoarekin bat zetorren, arazoa konpontzeko, triangelu formako bidaia bat proposatzen zuen, baina ez zekiena linea loxodromikoaren arabera kalkulatzen zuenik, eta ez zirkulu arku nagusi baten arabera.

### Badajozko Batzarra eta Elvas de 1524

Moluka uhartetara heltzeko Magallaes-Elkano espediziorako Pedro Reinelek 1519an mapamundia marraztu zuen, justu erdian Tordesillasgo itunaren marrak zeharkatzen zuena. Ezkerrean Gaztelako zatia marrazten du eta eskuinean Portugalkoa. Molukak Gaztelako zatian agertzen dira. Nabari da beraz, mundu txikiaren hipotesiarekin marraztutako mapamundia dela. Amerika oraindik marraztu gabe dago, oraindik kartografiatu gabe zegoelako. Sevillako kontratazio etxeak eskatu zion mapa Reineli, honek Portugalgo erregearentzat lan egin ohi zuen arren.
Moluka uharteetan izandako lehiaren ondorioz, 1524ko martxoaren 1aren eta maiatza 31ren bitartean, bi koroetako perituak bildu ziren, horien artean, Espainiatik, Tomas Duran, Sebastian Gaboto eta Juan Vespucio nabigatzaileak, nork euren iritzia eman zioten Badajoz-Elvaseko Batzarrari, eztabaidan huts egiteko ezarria izan zena. Haiek zehaztu zutenez, lineak 22 ° -tan egon behar zuen San Antonio uhartearen erdigunetik 9 milia mendebaldera, Cabo Verdeko mendietatik mendebalderago (gradu batean 17,5 legoa sartzen zirela zioten). Orduan kontuan hartutako lurreko esfera, gaur egungoa baino % 3,1 txikiagoa zen, eta, beraz, 47 ° 17 'edo 46 ° 36' Oetan finkaturiko lerroa, Espainiak erabilitako mapa, Totius Orbis Descriptio Tam Veterum Quam Recentium Geographorum Traditionibus Observata Novum izan zen, Italian 1524an inprimatua.
Portugaldarrek beste mapa bat aurkeztu zioten Badajoz-Elvaseko Batzarrari, Pedro Reinel berak propio egina, non lerroa 21 ° 30 '-ra markatu zuten San Antonioren mendebaldera. Bilerak akordiorik gabe amaitu ziren.

### Zaragozako Ituna

Tordesillasko Itunak ez zuen lerro bat meridianoen zirkulu maximo bezala adierazten, soilik zuzen bat ipar polotik hego polora. Orduan, ez zen ezagutzen antipoda edo kontrako hemisferio kontzeptua, baina, urte batzuk beranduago, bi aldeak ituna Asiako euren eragin eremuak mugatzeko erabiltzen saiatu ziren. Zaragozako Ituna 1529ko apirilak 22an sinatu zen Espainia eta Portugalen artean, non Karlos I.a eta Joan III.a errege ziren hurrenez hurren, eta Portugalen eta Espainiaren eragin esparruak Moluketatik 297,5 legoara finkatzen zituen. Demarkazio lerro hau, beraz, 135 ° O meridianotik gertu zegoen.

### Badajozko eta Elvaseko Batzarra, 1681

Portugaldarrek Sakramentuaren Kolonia sortu zutenean, 1680an, La Plata ibaiaren ezkerraldean, Buenos Airesko gobernadoreak, kolonia suntsituz erreakzionatu zuen, eta, beraz, Portugalek Espainiako Koroaren aurrean aldarrikatu zuen. 1681eko maiatzaren 17an behin-behineko itun bat sinatu zen Lisboan, 1524ko Badajoz eta Elvaseko juntak erreproduzitzen zituena, bi aldeetako komisionatuak izendatu behar baitziren, txandaka Badajoz eta Elvasen bilduko zirenak, bi hilabeteko epean Tordesillaseko linearen posizioari buruzko irizpen bat eman zezaten, eta, disoluziorik aurkitzen ez bazen, Inozentzio XI.a aita Santuaren laudo baten mende jarri ziren.
Batzarrak 1681eko azaroaren 4tik 1682ko urtarrilaren 22ra bitartean eztabaidatu zuen. Komisario portugaldarrek 370 legoak San Antonio uhartearen mendebaldeko muturretik zenbatu behar zirela esan zuten, eta espainiarrek, berriz, San Nikolas uhartearen erdigunetik. Proposatutako bi ildoetako bakoitza zein puntutatik igaroko zen egiaztatu behar zela erabaki zen, eta behin zehaztuta, jatorrizko uhartea ezarriko zela.
Bigarren zailtasuna, erreferentzia bezala balioko zuten kartei buruz ados jarri ez zirenean agertu zen, espainiarrek, kartografo holandarrek egindakoak izatea nahi zuten, portugaldarrek, berriz, euren gutunak, Pedro Nunes, Juan Texeira eta Juan Texeira de Albornozek egindakoak, erabiltzea nahi zuten. Holandako gutunen arabera, Kolonia del Sacramento Espainiako lurraldean geratzen zen, baina portugaldarren arabera, linea hau, mendebaldera 13 legoa (San Antonio uhartea hartzen bazen) edo ekialdera 19 legoa (San Nikolas hartzen bazen) pasa zitekeen.
Adostasunik ez zegoenez, erabakia aita santuari helaraztea erabaki zen. Espainiak Jovenazoko dukea bidali zuen Erromara, baina Portugalek ez zuen inor bidali eta aita santuak laudarentzat ezarritako urtebeteko epea igarotzen utzi zuen.

## Tratatuaren urratzea

Portugalek, bere amerikar kontinentearen kolonizazioan, Tordesillasko Itunaren demarkazioa hautsi zuen, 1750eko Madrilgo Ituna baino lehen, 1750eko Madrilgo Ituna, Tordesillasko lerroa deuseztatu zuena, pixkanaka, Brasiletik Hego eta mendebalderantz aurrera egin zuenean.
1532an Joan III.a Portugalgoak Brasil kolonizatzeko kapitaintza sistema hereditarioa sortu zuen, Pero Lopes de Sousari Mel uhartetik Lagunaraino hedatzen zen Santana kapitaintza dohaintzan eman zion, askoz beranduago Portugalen Hego Amerikako bere lurraldearen muturreko puntutzat hartua izan zena, hau da, Tordesillaseko lerroa pasatzen zela uste zuten tokia.
Zati handi bat, luzera zehazteko XV. mendean zegoen zailtasunagatik izan bazen ere, portugaldarrek izugarri zeharkatu zituzten Tordesillasen lerroak adierazten zizkien mugak, eta luzerak finkatzeko zailtasunean (meridianoen kokapena) izan zuten jarrera justifikatu zuten, garaiko tresnen zehaztugabetasunagatik (orduan, luzerak edo meridianoak adierazteko, gutxi gorabeherako kalkuluak egiten ziren, baliabide eguzkitsuena erabiliz. XVIII. mendearen erdialdera arte Ingalaterrak ez zuen kronografo zehatzik garatu (Harrisonen kronometroa, 1765ean asmatua), eta, sextanteekin batera, hauen posizioa nahiko zehatz kokatzeko aukera eman zuten.
Zailtasun hauen ondorioz, portugaldar mapa ezberdinetan Rio de la Platako ahoa, baita Magallanes itsasartea ere, Tordesillaseko lerroaren ekialdean kokaturik bezala agertzen ziren, hau da, Brasilgo lurralde bezala.
Beste kasu batzuetan, mapak, lurra ekialderantz korrituz faltsifikatzen ziren, Portugalen sartzeko, 1504-1505. bitartean marraztutako Zerioko Planisferioan gertatu zitekeen bezala.
Gainera, hirurogei urtez itunak lege zentzua izateari utzi zion, 1580 eta 1640 bitartean Espainiak eta Portugalek espainiar errege bera izan baitzuten Austriako Etxearen azpiko aeque principaliter batasun dinastiko batean, , eta erregeek esploratzaile portugaldarrei kapitaniak eta kontzesioak eman zizkieten Amazoniako arroan.
Horrela, 1580tik aurrera, portugaldar merkatariak eta kolonoak meridiano hartatik haratago ezar zitezkeen kezkarik gabe, Brasilgo oihanean sakonki sartuz. Horrela, 1640an Portugalen independentzia gertatu zenean, Tordesillasko Itunaren mugapetik mendebalderago ordura arte eskuratutako jabetzak atxiki zituen.

## Itunaren ustezko esparrua Cananéian

Américo Vespuciok Mundu Berrira egin zuen hirugarren bidaian, 1502ko otsailak 15ean, Gonzalo Coelhoren agindupean zihoan espedizio portugaldarrak, Cardoso uharteari dagokion 25º 35 's inguruko latitudean, Cananéia taldean, batzar bat egin zuen, bidaia Espainiako domeinuetan zehar jarraituko ote zen erabaki zuena, bertan, Américo Vpupuho espedizioaren agintea hartu zuelarik. 1767an, Cordoso uharteko Itacuruçá hondartzan, lurrean kokatutako eta Portugalgo armarriarekin zizelkatutako 80 eta 40 zentimetroko marmolezko pieza bat aurkitu zen. Magnaghiren ustez, zutabea, 1502ko Vespucioren espedizioak soilik jarri ahal izan zuen Tordesillasen lerroa adierazteko, beste batzuk, Martim Afonso Sousakoa izan zela uste duten arren, 1531n. Markoa, uhartean mantendu zen 1841 arte, Brasilgo Inperioaren ministroak, Capanemako Baroia, erretiratu eta Rio de Janeiroko Museo Inperialera eraman zuenean.

## Tratatuaren abolizioa

Espainiako Erresumak eta Portugalgo Erresumak sinatutako 1750eko Madrilgo Tratatuak Tordesillasko Ituna eta beste edozein osagarri baliogabetu zituen:
" I. Artikulua: itun hau izango da aurrerantzean Amerika osoan eta Asian domeinuak zatitzeko eta mugatzeko jarraitu beharko den oinarri eta erregela bakarra; eta, horren arabera, bi koroek, Alexandro VI.a Aita Santuaren oroimen zoriontsuko bulda eta Tordesillasko, Lisboako eta Utrechteko itunak direla eta, Zaragozan emandako salmenta-eskrituraren inguruan alegatu dezaketen edozein eskubide eta ekintza indargabetuta geratuko da. Beste edozein itun, konbentzio eta promesak; horrek guztiak, mugape-lerroari dagokionez, ez duela inolako balio eta ondoriorik izango, gainerako guztian bere indarraz eta indarraz zehaztu ez balitz bezala. Eta etorkizunean ez da lerro hori gehiago jorratuko, eta ezin izango da bide hori erabili mugei buruzko edozein zailtasun erabakitzeko, baizik eta artikulu hauetan preskribatzen den mugaren kasuan soilik, arau aldaezin gisa eta are gutxiago eztabaiden mende."
Hala ere, Madrilgo Ituna 1761eko El Pardo Itunak baliogabetu zuen, Tordesillasko lerroa berrezarri zuena 1777ko urriaren 1eko San Ildefonso Itunak behin betiko abandonatu zuen arte.

## Itunaren ondorioak

Itunaren bitartez mundua bi zatitan banatzen saiatu ziren Iberiar penintsulako bi itsas-potentziak. Banaketa lerro nagusia egungo Brasilgo ekialdeko lurraldetik igarotzen da, Ituna sinatzerako orduan oraindik aurkitu ez zuten lurralde bat da, eta horren inguruan tirabira sortuko zen bi koroen artean. 1500an, hain zuzen, Vasco de Gamak Indiarako itsas-erruta aurkitu ondoren, Pedro Alvares Cabral esploratzaile portugesa, Indiarekiko harreman komertzial eta politikoa ezartzeko asmoz, Lisbotik irten zen hegoalderantz. Ustekabean, Brasilgo ekialdeko kostaldea aurkitu zuen. Jarraian, Manuel I.a Portugalgo erregeak lurralde hori esploratzeko eta okupatzeko espedizio berriak antolatu zituen berehala. 1530tik, portugesek Brasilgo kostatik hegoalderantzko eskutuko espedizioak burutu zituzten, Rio de la Plata itsasadarrara helduz eta Tordesillasko Itunean adostutako muga gaindituz. Gaztelaren aldetik, portugesen ekintza horretaz ohartuta, Hurtado de Mendoza komunikazio diplomatikoaren bidez portugesen jokamolde hori geldiarazten saiatu zen. Eta bestetik, Gaztelak Rio de la Plataren ingurua konkistatzeko eta populatzeko agindu berantiarrak ezarri zituen, Buenos Aires (1536), Asunción (1537) eta abarreko hiriak sortuz.
Halaber, munduaren banaketa hori bi potentzien artekoa zen, Europako etorkizuneko potentzia berriak kontuan hartu gabe. 1530an, Brasilgo kostaldeak okupatzen saiatu ziren frantsesak eta holandarrak kanporatzeko eta lehen kolonia ezartzeko espedizio portugesa antolatu zen, bertako lurraldeak konkistatuz, indigenoak kristaulizatuz, hiri sortu berriak populatuz.
XVI. mendebaldearen bigarren erdialdetik, esploratzaile portuges banderalistak (bandeiras), Sao Paolo kostaldeko hiritik abiatuta, egungo Brasilgo barrualderantzko espedizioak burutu zituzten, Paraguay, Guapora eta Amazonas ibaien haranetara iritsiz, Tordesillasko Itunean adostutako mugaz hartarago joanez eta Amerikako kolonia portugesa handiagotuz.
1580 eta 1640 urteen artean, hainbat eraso jaso zituzten Brasilean frantsesen eta holandarren aldetik. Hauek, gainera, aldi baterako okupazio partziala ere lortu zuten.
Are gehiago, Brasilen izan ezik, europar potentzia kolonizatzaile berriak Amerikako beste lurraldeetan ere agertuko ziren. Frantzisko I.a Frantziako erregeak, Mundu Berritik iritsitako altxorra eta espezieen erruta atlantikoaren kontrola lortu nahian, espedizio ofizialak antolatu zituen bakearen unetan, eta pirateria bultzatu zuen gerraren unetan. Enrike VIII.a Inglaterrako erregearen garaitik, espedizio ingelesak egin ziren Amerikako iparraldeko kostaldeetara.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 Fernández Beceiro, Luis; Marín Rojas, José. (1991). Expansión y presencia planetaria de Portugal.. Cuadernos de estrategia, 39., 69-89 or..
* ↑ Universidad de Valladolid. Seminario de Historia de América.. (1973). El Tratado de Tordesillas y su proyección: Segundas Jornadas Americanistas; Primer Coloquio Luso-Español de Historia Ultramarina. , 354-347 or..
* ↑ Sanz Camañes, Porfirio. (2004). «Ciudades imaginarias, imágenes de las ciudades» Las ciudades en la América hispana, siglos XV al XVIII.. Madrid: Silex., 65-118 or..
* ↑ Arias Vink, Tania. (2016). El testamento de Adán. Una panorámica sobre la política de Indias de Francisco I.. Cuadernos hispanoamericanos, 788., 47-58 or..
* ↑ Bennassar, Bartolomé. (2001). La América española y la América portuguesa, siglos XVI-XVIII.. Madrid: Akal., 76-77. or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q180897
* Multimedia: Treaty of Tordesillas / Q180897