# Urizaharra

Urizaharra (ofizialki Peñacerrada / Urizaharra) Arabako hegoaldeko udalerri bat da, Mendialdeko eskualdekoa. Gasteiztik 25 bat kilometrora dago, Trebiñu eta Errioxa artean. Izen bereko herria udalerriaren erdialdeko eremuan dago, Jugalez ibaiaren ezker bazterrean.

## Izena

Urizaharra izenaren amaierako -a artikulua da, eta deklinatzean honela egin behar da: Urizaharra, Urizaharrarekin..., baina Urizaharrean, Urizaharreko, Urizaharretik, Urizaharrera... Era berean, izen honek bere azken -a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Urizahar maitea, Urizahar osoan, Gure Urizahar hau...

## Geografia

Urizaharra mugatzen dute Trebiñuko Konderriko mendiek iparraldean, eta Kantabria mendilerroak hegoaldean. Udalerrian Artxabal mendia dago, 1.172 metroko garaiera duena.
Herrera mendateak udalerria lotzen du Errioxarekin.
754 metroko garaieran kokaturik dago.

### Udalerri mugakideak
## Historia

Urizaharreko Erdi aroko hiribildua XIII. mendean sortu zen.
Herritik gertu lau gazteluren hondarrak daude: Urizaharreko, Mendiluzeko, Herrerako eta Villamonteko gazteluenak, hain zuzen ere.
1838ko ekainaren 20 eta 22 artean, Lehen Karlistaldian, Urizaharreko gudua gertatu zen.

## Banaketa administratiboa

Urizaharreko udalerria 7 herriz osatua dago:
* Baroja.
* Faidu.
* Lotza.
* Montoria.
* Pagoeta.
* Urizaharra (udalerriko hiriburua).
* Zumentu.
Horiek guztiek dute kontzejua. Barojak eta Zumentuk kontzeju bakarra osatzen dute. Besteek herri bakar bateko kontzejuak osatzen dituzte.

## Demografia

2022ko erroldaren arabera, Urizaharra herriak 144 biztanle zituen.
2023ko urtarrilaren 1eko Eustateko datuen arabera, 151 biztanle horietatik, 88 gizonezko eta 63 emakumezko ziren. Adin taldeei dagokionez, biztanleen % 17,2 0 eta 19 urte bitartekoa zen; % 62,9, 20 eta 64 urte bitartekoa; eta % 19,9, 65 urte baino gehiagokoa.
* Urizaharreko biztanleria

## Politika
### Alkateak

Hauek izan dira Urizaharreko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Adolfo Samaniego Samaniego | 1979 | 1983 | Zentro Demokratikoaren Batasuna |
| Jose Luis Alonso Fernandez | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Luis Salazar Roa | 1987 | 1991 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Luis Alonso Fernandez | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Eduardo Gonzalez Lopez de Lacalle | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Domingo Luis Montoya Campo | 1999 | 2003 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Luisa Maria Alonso Pinedo | 2003 | 2007 | Agrupacion Municipal Independiente |
| Luisa Maria Alonso Pinedo | 2007 | 2011 | Agrupacion Municipal Independiente |
| Edorta Alonso Pinedo | 2011 | 2015 | Agrupacion Municipal Independiente |
| Juan Jose Betolaza Pinedo | 2015 | 2019 | Agrupacion Municipal Independiente |
| Juan Jose Betolaza Pinedo | 2019 | 2023 | Agrupacion Municipal Independiente |
| Juan Jose Betolaza Pinedo | 2023 | Jardunean | Agrupacion Municipal Independiente |

## Garraioa

Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 9 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (unibertsitatea) • Armentia Trebiñu • Argote • Albaita • Baxauri • Obekuri • Navarrete • Bernedo • Meanuri • Meano • Ekora • Oion • Logroño (Portales)Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (unibertsitatea) • Armentia Trebiñu • Urizaharra • Leza (ospitalea) • Guardia • Guardia (hotel-gasolindegia) • Logroño (Portales) | Logroño (geltokia) |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 16 | Armentia T. Trebiñu | Arluzea • Markiz • Saseta • Urarte • Paritza • Lañu • Albaita • Fuidio • Faidu • Mesantza • Samiano • San Martin Galbarin • Torre • Argote • Axarte • Agilu • Marauri • Ogeta • Saratsu • Pedruzo • San Vicentejo • Imiruri • Uzkio | Armentia T. Trebiñu⁠ |
| 20 | Urizaharra Armentia T. Trebiñu | Faidu • Pipaon • Lotza • Montoria • Pagoeta • Moraza • Baroja • Taravero • Sanmartinzar • Arana | Urizaharra Armentia T. Trebiñu |

## Kultura
### Jaiak

* Urriaren 6a: Arrosarioko Andre Mariaren eguna

## Ondasun nabarmenak

* Hiribilduaren harresiaren hegoaldeko atari ikusgarria, herriaren kutsu militarra azpimarratzen duena.
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIII. mendekoa.
* Haitzeko Andre Mariaren eliza, Faidun.

## Urizahartar ezagunak

* Diego Lorenzo Prestamero Sodupe (1733-1817), Ilustrazioko apaiz, kulturzale eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kide nabarmena.
* Pedro Manuel Ramirez de la Piscina (?-1835), Ciudad Rodrigoko apezpikua.
* Haizea Alonso "Haizeatxo" (2001- ), rap abeslaria.

## Argazki galeria

* Harresiko hego-ataria.
* Plaza Nagusia. Ezkerrean, Jasokundeko Andre Mariaren eliza.
* Hijarko Dukearen etxea.
* Museo Etnografikoa.
* Haitzeko Andre Mariaren eliza.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 150. arauaː Arabako herri izendegia. (Noiz kontsultatua: 2024-06-02).
* 1 2 3 «Arabako Toki Erakundeak» Arabako Foru Aldundia (Noiz kontsultatua: 2023-11-04).
* ↑ «Urizaharra: Hegoaldeko atariaren herria» Alea (Noiz kontsultatua: 12/07/2019).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Población por entidades de población de Álava, según sexo, grupos de edad y nacionalidad.» Eustat (Noiz kontsultatua: 2023-10-30).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-03-21).
* 1 2 3 «Peñacerrada-Urizaharra» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La localidad alavesa de Peñacerrada acoge este domingo la Feria del Caballo» Europa Press 2009-09-02 (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La Plataforma contra la línea de 400 kV alega que la información del anteproyecto es "insuficiente"» Diario de Noticias de Navarra 2010-05-14 (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) «La nueva carretera de Peñacerrada da ya servicio a mil vehículos cada día» Diario de Noticias de Álava 2011-03-16 (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Movistar 'cuelga' a Peñacerrada» Diario de Noticias de Álava 2013-12-06 (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Nexo común en las alturas del Toloño» Diario de Noticias de Álava 2016-06-04 (Noiz kontsultatua: 2023-09-14).
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) «Encaje de bolillos municipal» Diario de Noticias de Álava 2019-06-10 (Noiz kontsultatua: 2023-10-08).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Amado Martínez de Iturrate gana en Erriberabeitia con Ribera Baja Bizirik» Gasteiz Hoy 2023-05-28 (Noiz kontsultatua: 2023-05-30).
* 1 2 «EH Bilduk irabazi du Lagranen eta independenteek garaipena sendotu dute» Alea 2023-05-29 (Noiz kontsultatua: 2023-05-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Todos los alcaldes y alcaldesas de Álava, pueblo a pueblo» Diario de Noticias de Álava 2023-06-18 (Noiz kontsultatua: 2023-09-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Estos son los partidos que se presentan en cada pueblo de Álava el 28M» Gasteiz Hoy 2023-04-26 (Noiz kontsultatua: 2023-10-07).
* ↑ «Prestamero Sodupe, Diego Lorenzo» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2020-04-12).
* ↑ «Ramírez de la Piscina, Pedro Manuel» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
* ↑ «[GONBIDAPENAK AGORTUTA Haizea»] Oihaneder Euskararen Etxea (Noiz kontsultatua: 2023-08-19).

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Mendialdeko kuadrilla
* Baroja
* Faidu
* Lotza
* Montoria
* Pagoeta
* Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea
* Zumentu

## Kanpo estekak

* «Urizaharra», Mendialdea eskualdeko webgune ofiziala.
* (Gaztelaniaz) «Urizaharra», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Datuak: Q1452675
* Multimedia: Peñacerrada-Urizaharra / Q1452675
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Urizaharra