# Droga-trafikoa Kolonbian

Droga-trafikoa Kolonbian munduko garrantzitsuenetako bat da. Marihuanaren laborantza, trafikoa eta kontsumoaren fenomenoa errealitate kezkagarria izaten hasi zen Kolonbian 1970etik aurrera. Ordutik, marihuana-trafikoa lehorreko ibilbideen bidez hasi zen hiri handietara iristen, elikagai-kargamentuetan ezkutatzeko moduko kantitate txikietan. Kokak, 1970 baino lehen, Caucako haraneko indioen erritu edo sendagai helburuetarako erabiltzen hasi ziren, eta ordutik aurrera hasi ziren koka ereiten Andeetako eskualdean.

## Turbayen Gobernua, 1978-1982

Ipar Amerikako merkatua estupefazienteen hartzaile nagusia da. Kokainara bideratzen hasiko zen, jatorriz Bolivian eta Perun landatua bertatik ekartzen zuten. Baina, urte batzuk geroago, narkotrafikatzaile kolonbiarrek landareak beren herrialdean landatzea sustatu zuten, ezkutuan inportatzea beharrezkoa ez izateko. Alkaloidearen kargamentuak herrialdearen hegoaldean zeuden laborategietatik iristen ziren, eta tokiko mafiek AEBetan birbanatzen zuten. 70eko hamarkadaren lehen zatian sortutako narkotrafikatzaileen lehen taldeak, batez ere Medellin eta herrialdearen erdialdean zeudenak (neurri handi batean, antzinako kontrabandistak ziren), barne-gerretan likidatu ziren. Belaunaldi berri bortitzago baina aktiboago eta ekintzaileago bat izango zuen oinordeko, Pablo Escobar.
Ipar Amerikan eta Kolonbiako diasporan zituzten sare oparoek negozio ia guztia kontrolatzea eta etekin ekonomiko handiak lortzea ahalbidetu zieten. Lopezen Administraziotik aurrera, kokaren lurrazpiko ekonomiak bere goraldia hasiko zuen. Turbay-en gobernuak honen aurkako lehen ekintzei ekin zien, Estatu Batuek presionatuta, Ipar Kostan marihuana-laboreen aurkako erasoaldi gogor bat eginez (Ipar Amerikan sortutako etxeko landaketen aurrean, balio estrategikoa galdu zuten laboreak), eta gainera, 1979ko amaieran, Extradizioko Itun ospetsua sinatu zuen Jimmy Carterren Administrazioarekin.
M-19ko kideek Martha Nieves Ochoa bahitu zuten Antioquian 1981ean, Medellingo karteleko narkotrafikatzaileen, Ochoa Vásquez anaien, arreba zena. Kapoek "MAS" taldea sortuz erreakzionatu zuten (Muerte a Secuestradores), Kolonbian egungo paramilitarismoaren hazia izango zena. Bakoitzak armak, dirua eta gizonak ekarri zituen Pablo Escobar Gaviriaren agindupean. Bere bilaketan 200 pertsona baino gehiago hil ondoren, miliziano, laguntzaile eta hauen senideen artean, Martha Nieves Ochoa 1982ko lehen hilabeteetan askatu zuten. Laster, erakunde paramilitarra, Indar Publikoko kideen babes aktiboa izan zuena, Magdalena Erdiko eskualdean aplikatuko zen, non ACDEGAM (Magdalena Erdiko Abeltzainen eta Nekazarien Elkarte Kanpesinoa) sortu zen, autodefentsa legaleko indar bat, gerrillaren presentziari armadaren laguntzarekin aurre egiteaz arduratzen zena. Hilketa eta sarraskiak ugaritu egin ziren 1982tik aurrera. Gerrillako kide aktiboak hiltzetik ezkerreko politikariak hiltzera pasa ziren. Hain zuzen ere, 1983ko abuztuaren 4tik 12ra, Remedios udalerriko (Antioquia) Cañaveral eta Altos de Manila bidezidorretan izandako prozesu paramilitarraren exazerbazioaren lehen froga izan zena, Fidel Castaño Gilen soldadu-patruila misto eta paramilitar batek 20 nekazari hil zituen. Aldi berean, Aliantza Amerikar Antikomunista (AAA) eratu zen, talde matxinatuen aurkako "gerra zikina" egiten zuten armadako kideez osatutako gorputz paramilitar bat, era guztietako tortura fisiko eta psikologikoekin esperimentatuz.
Talde hau, gatazka nazionalaren parte izateaz gain, Condor Operazioaren parte zen, Ameriketako Estatu Batuek planifikatua kontinentean komunisten aurrerapena eragozteko. Jarduera horiei hasiera batean uko egin ondoren, eskualdean dauden FARC-EPko fronteek txertoak, estortsioak eta "gramaje" ospetsua kobratuko liekete kapotei, laborariei eta karrakatxinei. Hori izango litzateke Gonzalo Rodríguez Gachak, Medellingo Kartelaren kapo zenak, gerrillako kideekin 1983an izandako liskarraren jatorria, kokaina prozesatzeko laborategiak suntsitu zizkioten, kargamentuak eta eskudirua lapurtzeaz gain. Gachak kontrainsurgentziaren banderak hartu zituen eta Puerto Boyako paramilitarrei erabiliz, entrenamendu eta arma ugarirekin laguntzen hasi zen.

## Betancurren Gobernua, 1982-1986

1983ko zerga-erreformak harreman berri bat planteatu zuen narkotrafikoaren eta Estatuaren artean, diru beroak Kolonbiako ekonomia legalean sartzeko aukera eskainiz. Gainera, drogak legeztatzeko eta kokaren baroiei herrialdeko bizitza sozialean, legalean eta politikoan parte hartzea ahalbidetuko zien lege-esparru bat emateko aukera aztertu zen. Carlos Lehderren Mugimendu Latino Nazionalaren eta Pablo Escobarren Martxan Civismoaren sorrera, Ordezkarien Ganberan postu bat izan zuena, prozesu honen adierazpen bat izan zen. Baina zirriborro horrek porrot egin zuen, sektore tradizionalek gertaera horiek onartzeko aurka egin zutelako. Liberalismo Berria, Luis Carlos Galan eta Rodrigo Lara Bonilla (Betancur Justizia ministro izendatua) buru zituen mugimendua, narko-politikaren aurkako gurutzada honen gidari izan zen, bere kritiken helburu nagusi Pablo Escobar bilakatu zuen.
Esparru horretan, droga-trafikatzaileen eta Gobernuaren arteko lehen elkarrizketa-saiakerak egin ziren Estatu Batuetara estradizio Itunari buruz. Hala ere, Kongresuan Lara ministroaren ekintza saboteatzen saiatu arren, Evaristo Porras Amazonaseko narkotrafikatzailearekin zuen ustezko harremana salatu zuen, eta Escobarrek jarduera politikoari behin betiko uko egin behar izan zion. Lasaitzen ari zela zirudien egoera zaila konplikatu egin zen, polizia antinarkotikoak (Lara ministroa operatiboaren atzean zegoela), 1984ko martxoan, Tranquilandiako kokalero konplexua desegin zuenean. Medellingo Kartelari emandako kolpe hura 1984ko apirilak 30ean itzuli zen, bi sikariok Bogotan justizia ministroa hil zutenean.
Lara Bonillaren hilketaren ondoren, gobernuak herrialdeko setio-egoera handitu zuen, Extradizioko Ituna berretsi eta ezarri zuen, eta Estupefazienteen Estatutu Nazionala sortu zuen (1986ko 30. Legea). Lege-esparru horrekin, Betancurek narkotrafikoaren aurkako lehen gerra handia hasi zuen. Kartelaren buruzagi nagusiak Panaman babestu behar izan ziren Manuel Antonio Noriega diktadorearen laguntzarekin eta 1984ko maiatzean Estatura azken hurbilketa bat egiten saiatu ziren, Panamako Elkarrizketak bezala ezagutua. Bere porrotak ondorio garrantzitsu bat ekarri zuen: dirua izuak ordezkatu zuen, liskar eta elkarrizketarako baliabide nagusi bezala. Hilabete batzuk geroago, ezkutuan itzuliko ziren herrialdera, eta erabateko gerra, denbora kontua izango zen.
Nahiz eta Lara Bonillaren krimenaren eta estradizio prozesuaren ondorengo erasoaldia, 1985eko urtarrilean gauzatu zena Estatu Batuetara lehen harrapatuak bidalita, Medellingo kartelaren narkotrafikatzaileak zigorrik gabe geratu ziren, euren aparatu kriminalaren kontrola hartuz eta euren ibilbideak Mexiko, Nikaragua eta Kubara hedatuz, Europan merkatu berriak irekitzeaz gain. Modu paraleloan, narkotrafikatzailearen ondorio korrosiboek hazten jarraitzen zuten, gobernuaren barruan ustelkeriaren aurrerabidean lagunduz, alderdi politikoak, eta, batez ere, segurtasun indarrak, Escobarrek eta bere segidakoek asko erosiak.
"M 19"k justizia jauregiari eraso egin ondoren, Kartelaren izu kanpainak Gobernuan zituen etsaien aurka jarraituko zuen, Extradizioko Ituna babesten dutenen aurka eta euren negozio eta sare mafiosoak salatzen dituzten guztien aurka. Gainera, beren ustelkeria-ahalmena erakutsiko lukete, espainian harrapatutako narkotrafikatzaile gisa ezagututzen diren, Jorge Luis Ochoa eta Gilberto Rodríguez Orejuela, Estatu Batuetara estraditatzea saihestu zutenean eta Kolonbiara itzultzeko deportatuak, non kartzela zigor “barregarriak” ordaindu zituzten.
Ordura arte, droga esportatzen zuten bi talde nagusiak ez ziren lehian sartu eta euren merkatuak eta lurraldeak errespetatzen zituzten, nahiz eta agintarien arreta Medellingo buruzagi bortitzengan jartzen zen, irabazizko negozioaren %80 kontrolatzen baitzuten. Caliko karteleko buruek ustelkeria eta erakundeen barruan infiltratzea aukeratu zuten, batez ere, Estatuari aurre egiteko.
Medellingo kartela, bere garaian, Kolonbiako eta munduko erakunde kriminalik arriskutsuena bezala katalogatua izan zen, bere "modus operandi" aren ondorioz, Pablo Escobar narkotrafikatzailea buru izateaz gain, Kolonbiako kongresista izan zena, ondoren, garai hartan Justiziako ministro zen Rodrigo Lara Bonillak mozorrotzeagatik, errepresalia bezala hil zuena.

## Barcoren Gobernua, 1986-1990

Narkotrafikatzaileen terrorismoa, zuzendua edo bereizi gabea, beste gerra baten ezaugarriak hartzen joan zen. 1986ko amaieran “Los Extraditables” bezala berrizendatuak, euren borroka bandera bezala, Extradizioko Itunaren indargabetzea markatu zuten, aldi berean, bere aparatu militar eta ekonomikoa sendotzen dutelarik, etorriko zen eta aurreikus zitekeen mailaketa finantzatu ahal izateko. Hain zuzen ere, Virgilio Barco lehendakaritzara igo ondoren, Gustavo Zuluaga epailearen 1986ko urriko sikario motorizatuen, Jaime Ramírez Gómez Poliziaren Koronelaren eta, batez ere, Guillermo Cano El Espectador egunkariko zuzendariaren heriotzak, abenduaren 17an (azken hori 2010ean deklaratu zuen Fiskaltzak gizateriaren aurkako delitu gisa, salaketa jarri zuen kazetari bat zelako) gehi Budapesten (Hungaria) jasan zuen atentatua, Enrique Parejo González Justizia ministro ohiak 1987ko urtarrilean, presidenteari zein arazori aurre egin behar zion ikusten utzi zioten. Arazo hau areagotu egin zen paramilitar autodefentsa indarren eta “Los Extraditables”-en kupularen arteko kontaktuengatik: orduan narkoak lurraren jabe handiak zirenez eta euren negozio eta azpiegitura ilegalak babestu behar zituztenez, eta autodefentsek finantziazioa bilatzen zutenez, interes elkarketak aliatu egin zituen.
1987ko otsailaren 4an mafiako kapo nagusietako bat harrapatu zuten, Carlos Lehder Medellingo kartelaren kide eta sortzailea preso hartu ondoren. Lehder Estatu Batuetara estraditatu zuten eta 135 urteko espetxe zigorra ezarri zioten, baina zigorra 55 urtera murriztu zioten, Estatu Batuetako justiziarekin kolaboratu ostean. Harrapaketaren unean, droga-trafikatzailea beste hamazazpi kiderekin zegoen Los Toldos bidezidorrean, Antioquiaren zuzenketa batean. Lehder, DEAk gehien bilatzen zuen kriminaletako bat zen. Horren erakusgarri, agentziak Gyio Normanen egindako bortxaketa izan zen, Bahametan zegoen uharte batean, non Lehderrek bere operazio guztiak egiten zituen.
Juan Gomez Martinez, Medellingo alkategaia, “Los Extraditables”-en bahiketa saiakera batetik salbatu zen. Eta Ochoa, Habeas Corpusen zuzenbidean babestua izan bazen ere, gatazkaren dinamika areagotu egin zen, gobernuak, 1988ko urtarrileko lehen egunetan, erakundeko kide nagusien aurkako estradizio aginduak eman zituenean. Helmer "Pacho" Herrerak, Caliko kartelaren buruzagietako batek, Escobar bere etxean erasotu zuen hil bereko 13an. Erantzuna bi kartelen arteko sikario-gerra odoltsu baten moduan iritsi zen, eta Rodriguez Orejuelatarren Drogas La Rebaja farmazia-katean petardo ugari lehertuta. Estatuaren aurka, berriz, Bogotako alkategaia zen Andrés Pastrana Arangori, urtarrilaren 16an, eta Nazioko Prokuradore Nagusi Carlos Mauro Hoyosi, hurrengo 25ean, bahituz erantzun zuten.
1988ko uztailean, Lehendakaritzako Idazkari Nagusia, Germán Montoya, “Los Extraditables”-eko buruzagiekin harremanetan jarri zen. Narkotrafikatzaileek elkarrizketarako gonbidapen gisa interpretatu zituzten, eta, beraz, hurrengo irailaren 15ean, gutun batekin erantzun zioten Barco administrazioari, eta indultuaren lege-proiektu bat eta desmobilizazio-plan bat helarazi zizkioten Montoyari. Hala ere, Estatu Batuen intransigentziaren aurrean, narkoekin hitz egiteko aukerari uko eginez, elkarrizketak luzatu egin ziren, eta, azkenean, bitartekariaren ekimen pertsonal bezala aurkeztu ziren, hauen lehen agintaria bananduz. Emaitzarik gabeko elkarrizketa horren aurrean, Medellingo Kartelak epaileen, gobernuko funtzionarioen, kazetarien eta bizitza publikoko pertsonaien krimenen kate bat hasi zuen.
1989ko martxoan, Los Extraditables taldeak Hector Giraldo Galvez hil zuen, Lara auziko ahalduna, eta maiatzean Mundo Visión telebista-katearen egoitza dinamitatu zuten. Maiatzaren 30ean, Miguel Maza Marquez jeneralaren karabanak eztanda egin zuen Bogotan. Medellinen, uztailaren 4an, Antonio Roldan Betancur Antioquiako gobernadorea hil zen atentatu batean eta 28an Maria Helena Diaz epailea sikarioen biktima izan zen. Egun horietan bertan, Gachak esmeralderoen aurka egindako borrokaren erdian, ekintza terrorista ugari izan ziren hiriburuan: lau pertsona sarraskitu zituzten Atariko garaietan, eta bi leherketek Tecminasen instalazioak suntsitu zituzten (Víctor Carranzaren jabetzakoak).
Abuztuaren 16an Carlos Ernesto Valencia Cundinamarcako Auzitegi Nagusiko magistratua erori zen, eta 18an, Medellinen, Valdemar Franklin Quintero koronela. Goizeko orduetan gertatutako krimenaren albistea ez zen ondo eman, izan ere, gauean, Soachako mitin politiko batean, Rodriguez Gacharen zerbitzura zeuden pistolariek Luis Carlos Galan Alderdi liberalaren presidentetza aurrekaria hil zuten. Narkotrafikatzaileen etsaia, nazioaren lehen magistratura lortzeko aukeratuena zen. Jaime Eduardo Rueda Rocha hil egin zen, odoljario handi baten ondorioz. Kolonbiako estatuak Medellingo kartelaren eta “Los Extraditables”-en aurka egindako gerra osoaren hasiera izan zen. Handik denbora batera, Estatu Kontseiluak gizateriaren aurkako delitutzat jo zuen Galanen hilketa, eta, beraz, ez dute preskribatuko krimenean inplikatutakoak ikertu eta epaitu. Medellingo kartelaren beste biktima bat Jorge Enrique Pulido kazetaria da, 1989ko urriaren 29an sikarioek Bogotako kaleetan hil zutena.
1989ko abuztuak 23an, “Los Extraditables”-ek gobernuari erantzun zioten gutun baten bidez, erabateko gerra onartuz. 3.000 sikario zituzten armetan, banda paramilitarren elkartea eta gutxienez kokaina trafikoaren % 80ren kontrola ematen zion finantza-giharra, Medellingo kartela Kolonbiako Estatuaren aurka borrokatu zen. Terrorismoa biderkatu egin zen 1989ko iraila eta abendua bitartean, 100 lehergailuk baino gehiagok eztanda egin zuten Bogota, Medellin, Cali, Bucaramanga, Cartagena, Barranquilla eta Pereiran, gobernuaren, bankuen, merkataritzaren, zerbitzuen eta azpiegitura ekonomikoen aurka.
Alfonso Lopez Michelsen presidente ohiak narkoterroristekin negoziatzeko Batzorde bat osatzea proposatu zuen. 1990eko urtarrilaren 17an, proposamen horri erantzun zioten. Berehala askatu zituzten bahituak, dinamita tona bat zeraman autobus bat eta droga prozesatzeko laborategi bat entregatu zituzten Chocon. Kontraparte bezala, narkoek gobernuaren aldetik goi mailako batzordea sortzea espero zuten, bere errenditzea ahalbidetuko zuten lege prozedurez arduratuko zena. Hala ere, hori ez zen inoiz gertatu, eta elkarrizketarako eta negoziaziorako saiakera terrorismo bolada berri batean amaitu zen; Envigadoren, Harold Bedoya jeneralaren agindupeko Armadaren IV. Brigadaren operazio-gunean, eraso militar bati aurre eginez, Estatuarekin zuten tregoari amaiera ematen ziotela iragarri zuten “Los Extraditables” taldekoek, eta hildako polizia bakoitzeko 2 milioi peso eskaini zituzten. Ordutik aurrera, Medellin eta bere metropoli-eremua, hiri gerra batean murgildu ziren, uniformedunen exekuzioekin eta Elite Taldearen aurkako atentatuekin. Horietako lehena, Itaguiko zubi batean gertatu zena apirilaren 11n. Eraso horrek 13 hildako eta 100 zauritu utzi zituen, eta uztailaren amaierara arte gertatu ziren 18 erasoetatik lehena izan zen. 1990eko apirila eta uztaila bitartean hildako 215 polizien hilketagatik errepresalia gisa, agintariekin lotutako kaputxadunen eskuadroiek "garbiketa operazio" odoltsuak hasi zituzten komunetan, eta hamarnaka gazte hil zituzten. Kartelak bere erara erantzun zuen, gero eta zakarrago: maiatzaren 12an, Bogotako bi merkataritza-gunetan 21 hildako utzi zituzten bonbak lehertu ziren; egun berean, Calin, beste ekintza terrorista bat izan zen, eta 9 zibil hil ziren.
Hilaren amaieran, Medellingo Intercontinental hotelaren aurrean izandako atentatu batek 12 hildako utzi zituen, Federico Estrada Velez senataria eta haren gidaria hil zituzten. John Jairo Arias Tascón Escobarreko buruzagi militarra, 'Pinina' ezizenez ezaguna, 1990eko ekainaren 14an hil zuten agintariek El Pobladon, eta outiarren aurkako eliteko 17 gazte Oporto tabernan sarraskitu zituzten, eta bonba-auto batek eztanda egin zuen Poliziaren Geltoki askatzailearen aurrean, 13 hildako. Uztailaren amaieran, Magdalena Medio Antioqueñon beste behin ere Escobarrek ihes egin zuen operatibo baten ondoren, “Los Extraditables”-ek beste su-eten bat ezarri zuten Zesar Gaviriaren administrazio berriak har zitzakeen erabakien zain.
Medellingo kartela zibilen, indar publikoko kideen eta pertsona ospetsuen aurka egindako hilketa batzuen arduraduna izan zen, Luis Carlos galan politikaria eta presidentegaia, hauteskunde kanpainan hil zuten Kolonbiar Alderdi Liberalaren izenean. Pablo Escobarri egotzitako beste eraso bat DAS eraikinaren aurkako atentatua izan zen, 1989an gertatutako eraso terrorista bat, hirurogeita hamar hildako eta bostehun zauritu baino gehiago utzi zituena. Honek eta beste eraso batzuek, bilaketa blokea sortzea bultzatu zuten, Escobar harrapatzeko asmoz. Bestalde, karteleko buruzagiak nazionalitate ezberdinetako mertzenarioak errekrutatzen hasi ziren estatuko indarrei aurre egiteko, herrialdea 20.000 heriotza baino gehiago eragin zituen gerra batera eraman zuena.

## Gaviriaren Gobernua, 1990-1994

Medellingo kartelak, 90eko hamarkadaren hasieran desegin zen arte, Estatu Batuetara eta beste herrialde batzuetara bidalitako kokainaren kontrola eta banaketa mantendu zuen. Kazetaritza-txosten batzuen arabera, kokainaren %95 inguru kartelak kontrolatzen zuen. “Los Extraditables” taldeak 1990eko uztailean iragarritako aldebakarreko su-eten mugagabearen atsedenaldia aprobetxatuz, Jaime Giraldo Ángel Justizia ministroak setio-egoeraren legedia diseinatu zuen, "justiziari men egiteko politika" gisa argitaratuko zena. Politika horren helburua zen, modu sinplifikatuan, beren borondatez beren burua entregatu eta delitua aitortzen zuten narkotrafikatzaileei zigorra murrizten laguntzea, kasu batzuetan, baldintzapean, herrialdean epaitu eta segurtasun handiko pabiloietan giltzaperatuko zituztela bermatuta. Escobarrek, gobernuaren asmoez arduratuta, bahiketa batzuk antolatu zituen (Diana Turbay, Marina Montoya, Francisco Santos, Maruja Pachón, Beatriz Villamizar eta beste 5 kazetari), honela, presidentea, gaizkile politiko bezala tratatua izan zedin presionatuz, gerrillarientzat gordetako indultuen onuradun bihurtuz.
1990eko abendutik 1991ko otsailera, Ochoa anaiak izan ziren eskaintzari heldu zioten lehenak: Jorge Luis, Juan David eta Fabio, Escobarren gertuko bazkideak. Hala ere, azken horrek bere neurrira egindako akordio bat kendu nahi zion exekutiboari, eta bide armatutik presio egiten jarraitu zuen, bahituak exekutatzeko eta erasoaldi terrorista berriz hasteko mehatxua eginez. 1990eko abenduaren 12an, bonba batek 7 polizia hil zituen Medellinen, eta beste 7 sikarioek hil zituzten urtarrilaren lehen 3 egunetan. Handik gutxira, 22an, Antioquia departamenduan jaurtitako operatibo bikoitz batean eraitsiak izan ziren, Prisco anaietako bi, kapoaren beso armatuan eraldatutako banda bateko buruzagiak zirenak. Horiek salatu zituen informatzaileak, ondoren, bahitutako bi lagunen kokapena eman zuen, baina urtarrilaren 24an aurreratu zen erreskate operazio nahasian, Diana Turbay eta bere 3 harrapatzaile hil ziren.
Erantzuna ez zen atzeratu, German Montoya Presidentetzako idazkari ohiaren arreba Marina Montoya exekutatu eta atentatu-bolada berri batekin: hamar bat polizia sikariatoaren biktima izan ziren; autobus batean izandako leherketa batek 6 hildako utzi zituen; eta otsailaren 16an, F-2ko patruila baten aurkako bonbazo bat, Medellingo zezen-plazaren aurrean. Bi hilabete geroago, Enrique Low Murtra Justizia ministro ohiak bizia galdu zuen Errepublikako hiriburuan. Estrategia horrek emaitza bikainak eman zizkion Escobarri, zeinak, exekutiboari pultsua irabazita, bahitutako gainerakoak askatu zituen "fede oneko" keinu gisa. Hala ere, Konstituziogileak 1991ko ekainaren 19an kolonbiarren estradizioa debekatzen zuen artikulua bozkatu eta onartu zuela ziur egon zenean, Medellinen entregatu zen, Rafael García Herreros eta Alberto Villamizar apaizekin batera. Gero, Escobar Katedraleko kartzelan sartuko zuten, Envigadoren. Baina, handik, legez kanpoko negozioaren hariak kontrolatzen jarraitu zuen, entregatu ez ziren bere bi aliaturen bidez: Fernando Galeano, 'El Negro' eta Gerardo Moncada, 'Kiko'.
Zigorrak negoziatzeko politikak paramilitarrak ere babesten zituenez, Kordoban, Magdalena Ertainean, Sierra Nevadan, Boyacan, Caucako haranean eta ekialdeko lautadetan bizi ziren erakundeetako kide askok armak legez kanpo eramatearen delitua soilik aitortu zieten agintariei. Ariel Oteroren agindupeko talderik handienak 400 kide desmobilizatu zituen Puerto Boyacan, Kordoban Fidel Castañoren egiturak 600 fusil eta lur zati batzuk ematen zituen bitartean, lursailik gabeko nekazariei ustezko konpentsazio gisa. Era berean, Gonzalo Rodríguez Gachak zuzendutako 200 gizon inguruk amnistiari heldu zioten Pachoren (Cundinamarca). Ondorioz, 1992tik aurrera, zibilen hilketak nabarmen murriztu dira, aurreko urteetan autodefentsei egotzitakoak, nahiz eta baina praktikan egitura horiek aktibo jarraitu zuten.
1992ko uztailaren hasieran itxialdia egiteko ia urtebete falta zenean, Escobar estortsiogile handia bihurtu zen. Kokaina esportatzeari utzi eta beste narkotrafikatzaileei dirua kobratzen hasi zen. Bere aliatuak susmatuta, Galeano Berrio eta Gerardo 'kiko' Moncada Cuartas exekutatu zituen, hauek 20 milioi dolar ezkutatzen zizkiotela esanez. Ondorengo purgak 50 hildako utzi zituen bi kapotatik hurbilen zeudenen eta haien senideen artean. Gobernuak eta Estatuko Fiskaltza Nagusiak, gertakarien berri izatean eta 'zaindariak' bere kartzelatik delituak egiten jarrai ez zezan, beste zigor bat ezartzea agindu zuen. Baina, beste behin ere narkotrafikatzaileak sortzen zuen ustelkeria-boterea eta beldurra erakutsi zuten baldintza ilunetan, bera, bere anaia Roberto eta bere 8 ordezkari Katedraletik ihes egin zuten 1992ko uztailaren 22an. Orduan, gobernuak Bilaketa Blokea sortu zuen, Polizia eta Armadako kideek osatua, iheslariak ehizatzeko.
Orduan, Caliren narkoek gerra piztu zuten berriro, Medellinen bonba-auto bat aktibatu zutenean. Hauek, estatuko indarren erasoaren aurrean, euren kanpaina berraktibatu zuten, 30 uniformedun eta epaile bat exekutatu zituzten eraso batzuekin, 1992ko iraila eta urria bitartean. Baina oraingoan egoera bat-batean aldatu zen Kartelarentzat: Galeno eta Moncadaren heriotzak haustura eragin zuen erakundearen barnean. Diego Fernando Murillo, hildako kapoen eta Castaño anaien segurtasun burua, haraneko narkoekin lerrokatu ziren Escobarren aurka, Bilaketa Blokeko ofizialak eta euren bazkide eta testaferro izandako batzuk barne hartzen zituen aliantza batean. Urriaren 28an, Brances Alexander Muñoz, karteleko buruzagi militar garrantzitsuenetako bat, operazio berezi batean hil zuten.
Escobarrek, une horretan bere entrega negoziatzen saiatzen ari zena eta bere ordezkari hurbilenetako batzuen errenditzea baimendu zuena, horien artean, bere anaia Roberto, 'Popeye', 'Otto' eta 'Mugre', erantzunetan, erabateko gerra berri bat eragin zuen. Dozenaka pistolarik ehun polizia exekutatu zituzten otsailera arte eta bonba-autoak berriro agertu ziren hiri handietan 1992ko abendutik aurrera. Giza galerak eta galera materialak handiak izan ziren, atentatuak jada ez baitzeuden helburu zehatz batera zuzenduta, baizik eta erabat bereizi gabeak. Medellinen 19 pertsona hil ziren, Bogotan 41 eta Barrancabermejan 16. Aburará haranean hiru eraso izan ziren 1992ko abenduan eta Bogotan leherketak 1993ko urtarriletik aurrera gertatu ziren: 20an iparraldean, 30ean Merkataritza Ganberaren aurrean, otsailean bi merkataritza-gunetan bitartekari lanetan, martxoaren 5ean Telecomen instalazioetan eta apirilaren 15ean 93 kalean.
Agintariek 1993ko martxora arte baja eman zieten Karteleko 100 sikario eta 10 buruzagi militarri, horien artean Mario Alberto Castaño Molina, 'El Chopo', Hernan Dario Henao, 'Hh' eta Jhonny Edison Rivera, 'El Palomo', denak ere Escobarren konfiantzazko gizonak. 1900 susmagarri ere atxilotu zituzten eta bere hegal militarreko 18 goi agintari errenditu ziren. Horrek, bere gatillari taldeen talde arerioen porrotarekin batera, 300 hildako utzi zituen gerra batean, Medellingo taldea ahuldu zuen, 8 hilabetetan bere gerra-gaitasunaren% 80 galdu baitzuen. Gehigarri bezala, urtarrilaren 30ean, bere agerpen publikoa egin zuen bere buruari "Pepeak" deitu zion egitura paramilitar batek ("Pablo Escobarrek jazarriak"), honen atzean Castañotarrak zeudelarik, eta testaferroak, kontadoreak, abokatuak eta kapoaren senideak hiltzen arituko zena, baita bere ondasunak suntsitzen eta bere finantzak hondatzen ere.
Escobarrek, indar armatuek eta bere familiarengan zeuden mehatxuek baztertuta, erabat eten zuen bere kanpaina terrorista. Bere errenditzea negoziatzen saiatu zen, bere emaztea eta seme-alabak herrialdetik irtetea baldintzatuz, baina oraingoan bere proposamenak ez zuen oihartzunik izan Gobernuaren artean. Beste 6 hilabetez Bilaketa Blokea saihestea lortu zuen arren, 1993ko urrian Leon Puerta Muñoz, 'El angelito' ezizenez ezaguna, segurtasun buruaren heriotzak babesik gabe utzi zuen, jada sikario arrastoen agindupean. Azkenik, poliziaren zaintzapean Tequendama Hotelean errefuxiatutako emaztearen egoeraz kezkatuta, komunikazio-erradioa erabili zuen, non zegoen azalduz. 1993ko abenduak 2ko arratsaldean, Hugo Aguilar maiorrak zuzendutako 20 gizoneko komando batek hil zuen.
Medellingo kartela desagertu ordez, egitura txikietan banatu zen, Envigado Bulegoa bezala, gainera, Caliren taldearen zeharkako indartzea sustatuz, honek, negozioaren %80a kontrolatzeaz gain, bere inteligentzia metodoak hobetu eta agintarien barnean bere infiltrazioa indartu zuelarik. Eta iritzi publikoaren arreta Escobar eta bere bazkideengan jarri bazen ere, narkotrafikatzaileen beste sareak, bereziki haranaren iparraldekoa, ez ziren hain bortitzak. Trujillon (Valle) Henry Loaiza (El alacrán) eta Diego Montoya (Don Diego) kapoek 90eko hamarkadaren hasieran 250 pertsona exekutatu zituzten, bertako agintarien isiltasunaren erdian.
Justiziari men egiteko politikaren emaitzak zuhurtziaz aztertu zituen Estatu Batuetako gobernuak, narkotrafikoaren nagusi berrien aurkako ekintzetan irmotasun handiagoa eskatzen hasi zitzaion Kolonbiari, eta Bilakuntzako Blokeak Jaime Orejuela eta Ivan Urdinola harrapatzean zenbait arrakasta lortu zituen arren. Gainera, orain ekuazioari osagai berri bat gehitzen zitzaion: legez kanpoko laboreak euren muga azkar hedatzen hasi ziren Gaviria laurtekoaren amaieran. Kokaina trafikoaren plaka birakaria izatetik munduko lehen ekoizlea izatera pasa zen, bere postutik Peru eta Bolivia kenduz. Caliko kartelaren bultzadarekin eta, batez ere, FARC-EPk eta paramilitarrek negozioan gero eta gehiago parte hartzearekin, fenomenoa azkar hedatu zen lurraldearen zati handi batean, hegoaldeko oihanetan batez ere, baina baita beste eremu batzuetan ere, hala nola Catatumbo eta Antioquian. Nahiz eta Estatu Batuek arkotikoen aurkako borrokari egindako ekarpenak murriztu, gobernuak koka eta babaz ereindako eremuen erauzketa biderkatu zuen, 1992an glifosatoarekin fumigatze polemikoak hasiz, laboreak ordezteko programak garatuz.
Bestalde, Magdalena Ertaineko paramilitarrak euren bazkide narkotrafikatzaile izandakoekin borrokan aritu ziren 1990etik aurrera. Henry Perez, bere lehen komandantea, pistolari batek hil zuen 1991ko uztailean, eta Ariel Otero, Caliko kartelarekin lerrokatu zen bere oinordekoa, zorte bera izango zuen 1992ko hasieran. Bizirik atera zen indarra banatu egin zen, eta bere gorpuzki batzuk Escobarren zerbitzura sartu ziren, Ramon Isaza buru zuen beste talde batzuk ingurutik atzera egin zuten bitartean. Bien bitartean, eskualdearen hegoaldean, Hondatik (Tolima) gertu, Jaime Eduardo Rueda Rocha izan zen protagonista, Luis Carlos Galanen hiltzailea, duela urtebete kartzelatik ihes egin zuena eta orain 150 gaizkileko partida bateko burua. Buruzagi nagusi izateko asmoz, Puerto Boyako alkatea hil zuen 1992ko martxoan. Baina bere igoera Operazio Berezien Taldeko patruila batek moztu zuen, bera eta bere segurtasun kidegoko 6 kide hil zituena urte bereko apirilak 23an, Hondan. Bere heriotzaren ondoren, autodefentsen jarduerak nabarmen egin zuen behera zonaldean, hauek euren delinkuentzia jarduerak mimetizatzea erabaki baitzuten.
1993ko abenduan Escobar kanporatuta, Ramón Isazak lurralde estrategikoaren kontrolari berrekingo zion. Hala ere, azkenean, egitura boteretsuenen desintegrazioa lortzeko laurogeita hamarreko hamarkadaren lehen urteetan egindako ahaleginak gorabehera, talde paramilitarrek bultzada berri bat izan zuten Gaviria laurtekoaren amaieran. Horrela, Escobar hil ondoren, Kordobako eta Urabako Autodefentsa Campesinoek (ACCU), Fidelen eta Carlos Castañoren agindupean, hedapen esanguratsu bat izan zuten, hau EPLko ehunka desmobilizaturen laguntzarekin, FARC-EPk metodikoki sarraskituak eta Francisco Caraballoren disidentziarekin. Azkenik, eta huts egindako bakearen albo-ondorio gisa, paramilitarrak liskar latzetan trabatu ziren gerrillarekin, eta horrek gutxienez 600.000 lagunen desplazamendu behartuan eta sarraskiak biderkatzen lagundu zuen, Manuel Cepeda Vargas senataria sikarioen biktima erori zen Bogotan 1994an. UPko beste kideen hilketak bezala, krimen hori gizateriaren aurkako delitutzat jo zuen Fiskaltzak 2014an.

## Samperren Gobernua, 1994-1998

Caliko kartela, Medellingo kartela erori ondorengo urrezko garaian, Estatu Batuetako agintariek, herrialde horretako kaleetara iristen zen kokainaren% 35 bidaltzearen arduraduna zela adierazi zuten, eta, horregatik, Kolonbiako erakunde kriminal arriskutsuena bezala katalogatua izan zen. 1985etik 1995era arte egon zen, Rodríguez Orejuela anaiak harrapatu zituztenetik.
1995ean, Rodríguez Orejuela anaiak, Caliren kartelaren sortzaile eta kide nagusiak, Ernesto Samperren presidentetzan harrapatu zituzten. Gilberto Rodríguez Orejuela, anaietan zaharrena eta El Ajedrecista ezizenez ezaguna, negozioak maneiatzeko eta agintariak saihesteko zuen modu bereziagatik, 2004ko abenduaren 3an Estatu Batuetara estraditatu zuten bere anaia Miguel Rodríguez Orejuelarekin batera, El Señor ezizenez. Hogeita hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zieten Pennsylvanian, baina murriztu egin zuten karguak onartu eta agintari estatubatuarrekin kolaboratu ondoren. KDAren hainbat txostenen arabera, erakundeak hamar bilioi peso kolonbiar (zazpi mila milioi dolar) irabazten zituen urtean.
"Kartelaren kupula nagusia" osatzen zuten zenbait kide hil egin zituzten urteen poderioz. Jose Santacruz Londoño eta Pacho Herrera hil zituzten, eta Victor Patiño eta Henry Loaiza Estatu Batuetara estraditatu zituzten. Phanor Arizabaleta Arzayus, karteleko azken buruzagia, Kolonbiako kartzela batean dago. 1998an, Ernesto Samperren presidentetza amaitu zenean, Alberto Orlandez Gamboa, El Caracol, Kostaldeko Kartelaren burua, harrapatu zuten.
Kokainaren negozioaren kontrola Gilberto eta Miguel Rodríguez Orejuela anaiek, José Santacruz Londoñok eta Helmer Pacho Herrerak zuzendutako Cartel de Caliren esku geratu zen, Los Extraditables taldearen aurkako gerraren onuradun nagusia izan zena, honen itzalean eta etsai komunari aurre egiteko aitzakiarekin, estatuko segurtasun erakunde eta erakunde politiko askok infiltratzea lortu zutelarik. Haranaren iparraldean, eta Caliren taldeari lotuta, kapoak Ivan Urdinola eta Orlando Henao Montoya ziren, 'Don h' ezizena zutenak, bere bi anaiekin batera, Arcangel eta Fernando, botere ertaineko narkoen sare batez gain (Diego Montoya, Henry Loaiza, Víctor Patiño Fomeque), El Dovio, El Águila eta Zarzal udalerrietatik jarduten zuen. 1994tik aurrera, Estatu Batuetako gobernua, Kolonbiari, narkotrafikoaren nagusi berrien aurkako ekintzetan irmotasun handiagoa eskatzen hasi zitzaion, baita koka eta anapola laboreak herrialdearen hegoaldean esponentzialki hazten hasi zirelako ere. "Bilaketa-blokea" delakoaren erreplika batek eragindako presioak (militarrak, poliziak, DAS eta Fiskaltza) eta Fiskaltzak aldarrikatutako entrega- eta negoziazio-politikaren ekintzak Caliko kartelaren kupula harrapatzea eta entregatzea lortu zuten 1995eko erdialdean. Ekainean Gilberto Rodríguez Orejuela eta Phanor Arizabaleta atxilotu zituzten, uztailean José Santacruz Londoño eta abuztuan Miguel Rodríguez Orejuela. Hilabete horietan, Tulio Enrique Murcillo, Henry Loaiza eta Víctor Patiño Fómeque ere entregatu ziren.
Harrapatu eta hurrengo hilabeteetan, kartelaren kupula, kokainaren negozioaren gaineko kontrola apurka-apurka galtzen ari zela ikusten hasi zen, haranaren iparraldeko bere aliatu ohiek independizatu eta obeditzeari uzten zioten bitartean, Kolonbiako eta AEBetako agintariei informazio konfidentziala eman zietelako aitzakiarekin; horrela, ibilbideez, ereite-eremuez eta ereite-eremuez jabetu ziren. Haustura honek, haranaren iparraldeko kartelaren sendotzea eragin zuen, Ivan Urdinola eta bere koinatu Orlando Henao buru zituena. Poliziaren zenbait elementuren laguntza, Danilo González koronelarena kasu, erabakigarria izan zen prozesu horretan. Hala ere, Helmer Herrera ez zegoen bere negozioen kontrola lagatzeko prest, senide eta ordezkari batzuen bitartez kontrolatzen jarraitu nahi baitzuen. 1996ko martxoan hasi ziren liskarrak, Palmiratik gertu Wílber Varela, Jabon, Orlando Henaoko sikarioen buruzagia, baleatu zutenean. Bi hilabete geroago, maiatzaren 24an, Valle iparraldeko sikarioak Caliko jatetxe batean sartu ziren eta William Rodriguez Abadia hiltzen saiatu ziren, Rodriguez Orejuelatarren semea. Erasotik bizirik atera zen, baina 5 pertsona hil ziren.
Ordutik aurrera, Helmer Herrera eta Orlando Henao klanen arteko gerra areagotu egin zen, atentatuak, sikarioen erasoak eta maniobra juridikoak ugarituz. Iparraldeko kartelak, ondo trebatutako armada pertsonal bat zuen eskura, Poliziako kide ohiak eta haraneko sikario ugari osatzen zituztenak, baina agintarien presioak eta erakunde judizialen aurreko inkriminazioek, "Overolaren gizona" 1997ko irailean entregatzea behartu zuten. Hala ere, bere errenditzea estrategia kontua baino ez zen, espetxetik erakunde narkotrafikatzailearen agindupean jarraitzen baitzuen. Egoerak okerrera egin zuen, Estatu Batuetako gobernuak presio politiko handia egin ondoren, 1997ko abenduaren 1eko egintza legegilearen bidez, Kongresuak estradizioa onartu zuenean, atzeraeraginik gabe eta delitu politikoak aplikatu gabe. Osagai berri honek, Cali eta Haraneko mafien arteko indarkeria are gehiago sustatu zuen, bere puntu gailena izan zuena, 1998ko azaroan, hurrenez hurren, Hélmer Pacho Herrera (Jabonen aginduz) eta Orlando Henao (José Manuel Herrera 'elbarrituaren' eskuetatik) kapoak hil zituztenean.
Azken honen hilketaren ondoren, haranaren iparraldeko kartela Wilber Alirio Varelaren inguruan berrantolatu zen, 'Jabon' ezizena zuena, sikarioen buruzagi bihurtutako polizia ohi bortitz bat, Lorena Henao Montoyaren babesa zuena, Orlandoren arreba eta Ivan Urdinolaren emaztea zena; hala ere, baziren beste talde boteretsu batzuk, Diego Leon Montoya 'Don Diego' eta Hernandorena kasu. Varelak, Herrera klanarekin gerran jarraitu zuen arren, 'Cuchilla', 'Chupeta' eta Luis Ocampo Fómeque 'Tocayo' bezalako beste kapo batzuekin aliantzan, bere erakundea herrialdeko talde narkotrafikatzailerik handiena bezala sendotzen ikusi zuen, urtean batez beste 300 tona koka esportatzeaz arduratzen zena, orduko ekoizpen osoaren% 50 edo 60 inguru. Paradoxikoki, agintarien ekintzak, 1998ko ekainean Kostaldeko Kartela eta 1999ko urrian aurreratutako Milurteko Operazioa desegitearekin batera (Medellingo kapo garrantzitsuak harrapatzea ahalbidetu zuena, Alejandro Bernal Madrigal, 'Joal' ezizena eta Fabio Ochoa Vásquez kasu), zeharka, kartelaren lehiakide posibleak desagerrarazi zituen, 60ren batzuk taldekatzera iritsi zena. Azkenik, 2001ean Jabonen klanak Patxoei gerra irabazi zien. Herrera anaietako batzuk hil egin ziren eta beste batzuek Kolonbiatik ihes egin behar izan zuten.

## Pastranaren Gobernua, 1998-2002

Kostaldeko kartelaren burua: Alberto Orlandez Gamboa, "Barraskiloa". 2000. urtean Estatu Batuetara estraditatu zuten. Kartel horrek Barranquillan eta Kolonbiako iparraldeko Karibe eskualdean funtzionatzen zuen, eta herrialdeko beste eskualde batzuekiko eta herrialde mugakideekiko droga-merkataritza kontrolatzen zuen, tokiko ekoizpenaz gain. Gobernu honetan "Despeje gunea" deritzona eman zen, epizentrotzat San Vicente del Caguango biztanleria hartuz FARCeko gerrillarekin bake prozesu bat lortzeko, prozesu honek porrot egin zuelarik matxinatuek narkotrafikoaren negozioan zuzenean sartu izanagatik, Despeje gunea kokaina ekoiztu eta trafikatzeko erabili baitzen, erakundea "narkogerrilla" bezala ezagutua izan zelarik. Erantzun gisa, Kolonbiako gobernuak alde biko akordio bat ezarri zuen Estatu Batuekin narkotrafikoari eta horren onurak jasotzen dituztenei eraso egiteko, talde matxino eta paramilitarrak barne, “Kolonbiako Plana” bezala ezagutzen dena.
1999ko abuztuan, Kolonbiara egindako bisitan, Thomas Pickering Estatu idazkari estatubatuarrak Kolonbiako Gobernuari iradoki zion bere "baketze politika eta bere estrategia antinarkotikoak" berriz ebaluatzea, Estatu Batuek helburu zehatz batzuetan eskainitako laguntza eraginkortasunez bideratzeko. Elkar ulertze hori Kolonbia Plana idaztean gertatu zen. Jatorrizkoa ez bezala, legez kanpoko laboreen ordezkapenean eta lekualdatutako herritarren arretan oinarritzen zena, drogen aurkako gerra eta, ondorioz, izaera militarreko asistentzia lehenesten zituen bikote berria, azken batean, gerrillak zapaltzera zuzenduko zena.
2000ko urtarrilaren 11n. Bill Clintonek Kolonbia Plan berriaren berri eman zuen jendaurrean, eta maiatzaren 5ean, Ameriketako XXX. Kontseiluan, azaldu zuen Kolonbiak eskatutako laguntza ezinbestekoa zela Estatu Batuen segurtasunerako. 2000ko uztailaren 13an, 106-246 Legea sinatu zuen, Hego Amerikako nazioari zuzendutako laguntza-paketearen zenbatekoa onartzen zuena: US $1.3 milioi,% 82rekin Estatuko segurtasun-indarrak indartzeko legez kanpoko laboreak desagerrarazteko lanetan, nagusiki Putumayo eta Caquetá,% 9 garapen alternatiborako,% 3 desplazatuei laguntzeko,% 2 erreforma judizialerako, % 1 giza eskubideen defentsarako eta % 1 baino gutxiago, bakerako.
Abuztuaren 22an, Kolonbiari emandako finantza-laguntza Giza Eskubideekiko errespetuaren inguruan ezarritako murrizketetatik askatzeko, Clintonek, indar armatuak horien etengabeko urraketan konprometitzen zituzten txostenei jaramonik egin gabe, 3201. artikuluaren laugarren atala aipatu zuen, zeinak aukera ematen baitu arau hori saihesteko, baldin eta, presidentearen iritziz, Estatu Batuen osotasun nazionala halakoa bada. Zortzi egun geroago, bi agintariek ofizialdu egin zuten Kolonbia planaren hasiera, narkotrafikoaren aurkako aldebiko konpromiso gisa.

## Uriberen Gobernua, 2002-2010

Gobernuak emandako bermeak gorabehera, paramilitar askok ez zuten beren burua entregatu narkotrafikoaren negozio onuragarriak eskaintzen duen abantaila ekonomiko eta militarraren babespean eta legez kanpoko lotutako jarduera guztien babespean (estortsioa, legez kanpoko meatzaritza, kontrabandoa, ausazko jokoak, etab.), narkotizazio eta kriminalizazio ia erabatekoaren esparruan, gerora banda kriminal edo kriminal gisa ezagutuko zena osatuz. Nahiz eta herrialdeko erakunde narkotrafikatzailerik handiena bihurtu, 2002. urtearen ondoren Haranaren Iparraldeko Kartelaren barne gatazkek bere haustura eta zatikatzea eragiten dute. Lehenik eta behin, 2002ko otsailean, Ivan Urdinola Grajales kartzelan pozoitu zuten, eta horrek erakundearen buru historikoetako bat desagerrarazi zuen.
Bigarren eta are garrantzitsuago, narkotikoen esportazioagatik AEBko gorteetan salatutako zenbait kapo hasi ziren Estatu Batuetako justiziarekin akordioak lortzeko aukera aztertzen, bazkideak salatuz. Bi faktoreek biziraun zuten klanen eta klanen artean liskarrak sortzeko aukera eman zuten: Diego León Montoya, 'Don Diego' eta Wilber Varela, 'Jabón', alderdi beligeranteenak zuzentzen zituztenak; Luis Hernando Gómez Bustamante, 'Rasguño'; Víctor Patiño Fómeque, 'El Químico' eta Juan Carlos Ramírez. Tirabirak, kapotetako bat, Víctor Patiño Fómeque, 2002ko apirilaren 9an atxilotu zutenean iritsi ziren. Urte bereko urrian estraditatu zuten, eta, ondoren, KDArekin lankidetzan jardun zuen. Errepresalia gisa, Chupetak Patiñoren senide eta gertukoen aurkako sarraski-kanpaina odoltsu bati ekin zion. 2002ko urriak 16 eta 17an, Orion operazioa egin zen, Medellingo 13. komunan eraso militar bat eta hilarri bat utzi zuen, desagertuak. 2002ko abenduan, On Diegoren aliatuetako bat, Miguel Solano, Jabonek informazioa ematea ere leporatzen ziona, bere aginduz hil zuten Cartagenan. Erabateko gerraren eta kartelaren hausturaren hasiera izan zen. Bi taldeek berehala armatu zituzten euren armada pribatuak, 1.200 pistolari baino gehiago mugiarazi zituztenak: Jabonen Rastrojoak, Comba anaien komandoa (Javier Antonio eta Luis Enrique Calle Serna), eta Don Diegoren Los Machos, 'Capachivo' ezizenez zuzendutakoak. Sikarioen erasoak, hasiera batean, haranaren iparraldeko eta Caliko herrietan gertatu ziren, baina ugaritu egin ziren 2003ko urriaren 13aren ondoren, Varelaren gizonek 'Don Diego' klaneko 7 kide hil zituztenean Grill Cañandonga diskotekan.
Ordutik aurrera, gerra areagotu egin zen eta Kafetero Ardatzera, Antioquiara eta Bogotara hedatu zen, nekazal eremuen nagusitasunagatik sarraskiak, zatiketak eta liskarrak eraginez. 2003tik 2004ra bitartean, gatazkak 1.000 hildako utzi zituen taldeetako kideen, kapotarren gertuko pertsonen eta zibil errugabeen artean. 2004ko martxoaren 25ean, pistolariek Danilo Gonzalez koronel erretiratua hil zuten. 2004ko urriaren 3an, komando armatu bat La Cascada finkara iritsi zen, Candelaria (Valle del Cauca) eta 10 pertsona sarraskitu zituen. Aldi berean, gatillari taldeak benetako armada bezala lan egitera pasa ziren, batez ere Garrapaten arroilaren kontrolagatik Chocó ibaiaren mugetan, eta Ozeano Bareko narkotrafikoko korridore garrantzitsuenetako bat zena; han, borroka bortitz batek, Los Machos eta Los Rastrojos hirien 200 pistolari baino gehiagoren aurka borrokatu zuen 2004ko abenduaren 26an. 'Jabon 'ezizenez ezagutzen diren Rastrojoek aliantza bat osatu zuten Kolonbiako Autodefentsa Batuekin (AUC); desmobilizazio prozesuan parte hartzen saiatu ziren, euren izena Rondas Campesinas Populares (RCP) izenagatik aldatuz, arropa politikoekin inbestitzeko eta eskainitako estatu-onuretatik abantaila hartzeko. Bere aldetik, Don Diego ezizenez, bederatziehunetan Trujilloko sarraskia egin zuten talde paramilitarren babeslea izan zena, armadako agintari batzuk infiltratu eta erosi zituen bere lurraldean seguru egoteko. 2006ko maiatzean, Byron Carvajal koronelaren aginduz, Hirugarren Brigadako tropek 10 poliziaz osatutako komando bat sarraskitu zuten.
2004tik aurrera, agintariek bi kapoen aurkako jazarpena areagotu zuten. Varela Venezuelan babestu zen Comba eta Diego Rastrojo anaien esku hil zen arte, 2008an, Montoyak Haranaren iparraldean geratzea nahiago izan zuen, 2007an Armadaren eta ZTBren esku harrapatu zuten arte. Bi ekintza horiek, 'Chupeta' eta 'Rasguño' ezizenen harrapaketekin batera, herrialdearen historiako kartel boteretsuenetako bat desegiten lagundu zuten. 2006ko abuztuan, azken fronte paramilitarrak armak entregatu ondoren, Uribe gobernuak AUCen buruzagiak La Ceja (Antioquia) presondegian kontzentratzea agindu zuen. Vicente Castañok, 'El Profe' ezizenekoak, erakundeko buruzagi erradikalenetako batek, bake prozesua utzi zuen, autodefentsak negoziazio politiko baten erdian desmobilizatu zirela defendatzen baitzuen. Ondorioz, klandestinitatera itzultzea erabaki zuen, eta oraindik libre zeuden agintari guztiei armetara itzultzeko agindu zien. Hasiera batean "arrano Beltzak" deitu zena sortu zen, eskualde boterea zuten erakunde neoparamilitarren federazioa. Honek, berehala, desmobilizatutako buruzagien aurkako talka eragin zuen, buruzagiek, euren antzinako lurraldeetan hirugarrenen bidez egiten zuten kontrola ezagutzen ez zutenez, Castañok, plaza hauek, agintari berriei "eman" zizkien: ekialdeko Lautadak, Ever Velozari, 'Hh' ezizenez; Uraba, Don Mariori eta Usuga David anaiei (Juan de Dios eta Dairo Antonio); La Sierra Nevada a los Mellizos Mejía Munera (Miguel Ángel eta Víctor Manuel), besteak beste.
Liskar armatuak Orinoquian hasi ziren, non Pedro Oliviero Guerrero Castillok, 'Cuchillo' ezizenez, bere kontura antolatu zituen, eta AUCen antzinako Bloque Centauroseko kideekin aliantzan, Kolonbiako Herri Armada iraultzaile subertsiboa (ERPAC). 'Hh '2006. urtearen amaieran bota zuten. Hala ere, 'Don Berna' eta 'Carlos Mario Echeverry', 'Rogelio' ezizenekoak, Vicente Castañoren mehatxupean sentitu ziren. Lehia azkar konpondu zen, 2007ko martxoan Castaño Behe Cauca antioqueñoan hil zutenean (paramilitar ohien bertsioen arabera, bere gorpua ez baitzen sekula aurkitu). Nazio-mailako armada paramilitar bat berreraikitzeko proiektua eten egin zen, eta obeditzen zioten taldeak banatu egin ziren.
2007ko apirilak 3an, Ever Veloza, 'Hh' ezizena zuena, bere ordezkari nagusietako bat, traizionatu zuena, Bolombolon harrapatua izan zen, Antioquian. Beste alde batetik, 'Macaco', 'Don Berna' eta 'Jorge 40' bezalako buruzagi parek Cejatik delituak egiten jarraitzen zutelako zantzuek, 2006ko abenduan, Itaguiko kartzelara eraman zuten, ustekabean. 2007. urte erdialderako, gobernuak, goraka ari ziren 33 talde edo Bacrim existitzen zirela onartu zuen: (Urabdarrek, Castañoko Bloke Heroiak ere deituak, Belaunaldi Berria, Kolonbiako Herri Armada Iraultzaile Iraultzailea, Arrano Beltzak, Envigadoko Bulegoa, Renacer, Traketoak). Talde hauek Kolonbiako lurralde osoan zehar jarduten zuten, 28 departamendu eta 179 udalerritara iritsiz. Diego León Montoya 'Don Diego', Juan Carlos Ramírez Abadia 'Chupeta' edo Wílber Varela 'Jabón' izan ziren, euren egitura armatuen bidez, "Los Machos" edo "los Rastrojos" bezala ezagutzen zirenak, Cauca harana eta Kosta Pazifikoan nagusi zirenak.
Egoera nahasia ikusita, gobernuak indarra hartzen ari ziren bandei aurre egiteko agindua eman zuen, AUCekin bake prozesuaren emaitzak mehatxatzen baitzituzten. Oscar Naranjo Poliziako jeneralaren agindupean, narkotrafikoaren aurkako borrokan espezializatutako 100 inteligentzia ofizial eta uniformedun talde bat bildu zen haiei aurre egiteko. Presidentetzaren aginduz, 2007ko abuztuaren 25ean, 'Macaco' eta 'Don Berna' Cómbitako (Boyacá) kartzelara bidali zituzten; lehena zuzentzen zuen taldea desegin egin zuten, Mario Garzon 'Mario Bross' ezizenarekin, ekintzak kartzelatik kanpo koordinatzen zituena. Nariñon eta Patia eskualdean lan egiten zuen Belaunaldi Berria erakundea ere kolpatu zuten, 2007ko urrian Hugo González 'El Nomo', José Yela 'el Político' eta John Roima García 'El Niño' aldi berean atxilotuz. Aldi berean, armadak Diego Leon Montoya Zarzalen (Valle) harrapatzea lortu zuen 2007ko irailaren 10ean, Juan Carlos Ramirez Abadia, Chupeta, Brasilen atxilotzen zuten bitartean; honek Los Machosen desartikulazioa suposatu zuen, bere espazioak Rastrojoei utziz. Bloka Araucako Vencedores eta Jorge 40 eta Hernanen antzinako gudariak 2008ko apirilaren 29an, Victor Mejia Munera polizia nazionalaren talde batek baja eman zion Tarazan, eta maiatzaren 2an bere anaia Miguel atxilotu zuten Hondan (Tolima).
Hala, agintarien eraginez, barneko borroken ondorioz edo talde handiagoek xurgatuta, 18 talde desagertu ziren 2006 eta 2008 artean. Baina, espero ez zena, talde antolatuenen finkapena gertatu zen: Urabeñoak, Rastrojoak, ERPAC eta Bidalketa Bulegoa. Rastrojoak, Wilber Varelaren beso armatua, Haranaren Iparraldeko Kartelaren kapota, Kosta Pazifikoaren kontrolean sendotu ziren, euren gertuko lehiakideak ziren Los Machos eta Belaunaldi Berria bandaren desartikulazioarekin. Hala ere, Varela bere ordezkari propioek hil zuten 2008ko urtarrilean, eta Comba anaiek (Javier Antonio eta Luis Enrique Calle Serna) eta Diego Rastrojok bere gain hartu zuten erakundearen agintea. Era berean, ELNrekin aliantza tazituak eginez edo FARCekin konfrontazio irekia eginez, euren lurralde domeinua Kaukasoko eta Nariñoko kostaldea batez ere hedatu nahi izan zuten; Timbiquí, Guapi eta Bocas de Satingaren aldeko gerrak ia 400 hildako eta 15.000 desplazatu baino gehiago utzi zituen 2010 eta 2011 artean. Ozeano Baretik urrun dauden beste toki batzuetara ere joaten saiatu ziren, baina Gaitanistekin edo Urabeñarrekin talka egin zuten. Hain zuzen ere, iparraldean, Vicente Castaño, Daniel Rendón Herrera, 'Don Mario' ezizenez ezaguna, eta Úsuga David anaiek, bere agindupean zeuden komandanteak eta garai hartan Arrano Beltzak ('Gavilán' eta 'Negro Sarley') bildu zituzten, hasiera batean Bloke Héroes de Castaño izeneko talde armatu berri bat osatuz. Buruzagi paramilitarrek Urabaren kontrola mantentzea adostu zuten eta Envigado eta Los Paisas bulegoen aurkako konfrontazio armatuari ekin zioten. Laster, zerbitzu militar moduko bat ezarri zuten zonaldean, eta lehen lanuzte armatu bat egin zuten 2008ko urriaren 15ean, non "gizartean" aurkeztu ziren 'Kolonbiako Autodefentsa Gaitanistak' bezala. 2008. urtearen amaieran Uraba Chocoanon sartu ziren, Panamako mugara iritsiz.
2009ko apirilaren 15ean Poliziak Mario harrapatu zuen. Hala ere, erakundearen agintea, ia ukitu gabe, Juan de Dios Úsuga, 'Giovanny' ezizena zuena, eta bere anaia Dairo Antonio Úsuga, 'Otoniel' ezizena zuena, Kordoba eta Behe Cauca antioquiarraren gaineko domeinua sendotu zuten. Azken hauek, Los Paisas, Enbigadoko Bulegotik banandu ondoren xurgatzen saiatu ziren, honela, euren domeinuak, Ozeano Baretik Karibera hedatzeko, baina ez zuten emaitza erabakigarri bat lortzeko gai izan, eta eremutik kanporatuak izan ziren, borroka horretan 600 hildako baino gehiagoko saldoarekin. Los Urabeñosen aurrerapen hau, neurri handi batean, 'Bulego de Envigado' boteretsuaren hondamendiaren ondorio izan zen, Diego Fernando Murillo Bejarano, 'Don Berna' ezizenez ezaguna, Estatu Batuetara estraditatzean hasi zena, 2008ko maiatzean. Bere ordezkoak aginte egituran gora egiten hasi ziren arren, laster agertu ziren erakundearen barnean banaketak Carlos Mario Rogelio Aguilarren ('Rogelio' ezizena) eta Mauricio Cardona Lopezen ('Yiyo' ezizena) Ipar Amerikako justiziaren menpe egotearen ondorioz. Paisak, antolakuntzatik bananduak, zati batean, Rastrojoek eta Urabeñarrek xurgatu zituzten, baina, luzera, euren lurraldeak, Kordoba eta Behe Cauca, azken erakundera pasa ziren, lurralde horietako batzuetan domeinua mantenduz. Medellinen, Envigadoko Bulegoaren plaza nagusian, gerra bi konbo aurkariren artean piztu zen: bata, Maximiliano Bonillak zuzendua, 'Valenciano' ezizenez, eta bestea, Erick Vargas, 'Sebastián' ezizenez, 6000 pertsona inguru hil zituen gatazka bat. Antzinako Centauros Blokeak kontrolatuak Metan eta Vichadan, 800 gizon inguru elkartuz Lehenengo, Hever Velozaren taldea, 'Hh' ezizena, kanporatu dute, eta, ondoren, Los Macacos, Carlos Mario Jimenezen zuzendaritzapean. Talde honen aurkako guda 2007ko abuztuak 10 eta 14 bitartean Puerto Gaitango guduan erabaki zen, bi aldeetan 250 hildako utzi zituen gudu bat. Bizirik atera zirenak, 200 inguru, irailaren erdialdean Armada Nazionalari errenditu zitzaizkion.
2006an Salvatore Mancuso atxilotu zuten, Kolonbiako Autodefentsa Batuetako komandante eta narkotrafikatzailea, Santander Lozada edo Triple Cero ezizenez ezaguna. Mancuso 2005ean desmobilizatu zen talde paramilitarretik eta 2008an Estatu Batuetara estraditatu zuten. 2002ko irailaren 24an, Estatu Batuetako gobernuak komunikatu bat igorri zuen, non AUCen buruzagiak Estatu Batuetara eta Europara bidaltzen zituzten hainbat droga kargamentu bidaltzearen arduradunak zirela adierazi zuen: "Justizia Departamentua Kolonbiako Autodefentsa Batuetako buruzagien aurkako karguak egiten ari da, 1997tik hamazazpi tona kokaina baino gehiago trafikatzeagatik Estatu Batuetara eta Europara. Inkriminazio-txostenean, narkotrafikoko bost kargu ezarri zituzten Carlos Castaño AUCen buruzagiaren eta Salvatore Mancuso eta Juan Carlos Sierra Ramirez talde paramilitarreko beste bi kideren aurka ". Giorgio Sale enpresari italiarrarekin ere harremana izan zuen, aktiboak garbitzeagatik eta narkotrafikoagatik. Diruaren zati handi bat talde paramilitarrarentzat izan zen, beste zati bat, berriz, inmobiliaria kolonbiar eta italiarretan hainbat inbertsio egiteko erabiltzen zen.
Haraneko Iparraldeko Kartela, herrialdeko erakunde kriminalik boteretsuena bihurtu zen arren, kolpe handiak jasan zituen, bai Indar Publikoak egindako ekintzengatik, bai barne gerrengatik, bere ahalmen ekonomiko eta militarra gutxitzen amaitu zutenak. 2008an amaitu zen, bere buruzagietako bat, Wílber Varela, Jabon ezizena zuena, urtarrilaren 28an eraila izan zenean, eta bere beste bi buruzagiak, Juan Carlos Ramirez Abadia, Chupeta ezizena, urtebete lehenago harrapatuko zituzten, eta deseginda geratuko zen.

## Santosen Gobernua, 2010-2018

Juan Manuel Santosen gobernuan, 2016aren amaierara arte, 22.800 atxiloketa baino gehiago egin zitzaizkien Bandas Criminales edo Bacrimeko kideei, paramilitar talde handi batek Uriberen gobernuan desmobilizazioari uko egin ziolako; gainera, 10.300 arma eta milioi eta erdi munizio (armada baten zifrak) konfiskatu dira. Los Paisas, Los Rastrojos eta Los Puntilleros banda kriminalak (Vichada taldearen Meta eta Libertadores blokeen fusioa, 2011n justiziaren mende zegoen ERPACeko talde disidenteak, polizia aliekin, Cuchillo, erakundeko buruzagiarekin, borrokan hil ondoren), baita Metako Bulegoaren ahultzea ere.
Atxiloketa garrantzitsuenen artean Daniel Barrera Barrera dago, El Loco Barrera ezizena duena, Kolonbian zegoen drogaren azken kapo handitzat hartua, 2012an Venezuelako San Cristobalen harrapatua izan zena, Venezuelako agintarien eta Estatu Batuetako eta Erresuma Batuko inteligentziaren laguntzarekin. 2012an Los Rastrojos kriminala eta Maximiliano Bonilla, Valenciano ezizena zuena, Envigadoko Bulegoko buruzagia, 2011n harrapatua, honek Medellinen gerra bat jasaten zuen talde kriminal honen kontrolagatik Erick Vargas Sebastian ezizenarekin, Girardotan urtean harrapatua izan zena. Kolonbiako gobernuak indar publikoen bidez egindako presio handiaren ondorioz, 2012an, Panamako agintari estatubatuarrei drogaren kapo garrantzitsuak eman behar izan dizkiete, Javier Antonio eta Luis Enrique Calle Serna anaiak, Comba anaiak, kasu. Agintarien eraginez erori diren talde kriminaletako beste buruzagi garrantzitsu batzuk honako hauek dira: Dario Andres Leon Humane, Jhonatan ezizena, Meta Blokearen burua, 2015eko azaroan harrapatua; Martin Farfan Diaz ezizena, Pijarbey ezizena, Vichada Bloke askatzailearen burua, 2015eko urrian eraitsia, eta Juan Carlos Mesa Vallejo, Tom ezizena duena, Engado Bulegoko azken buruzagi handia. Oraindik abian diren erasoaldi garrantzitsuenen artean, Agamenon Operazioa dago (bigarren fasean 2017ko maiatzean sartu zen, Kolonbiako armadaren tropekin indartzean), poliziak 2015eko martxoan abiarazia, eta honen helburu nagusia Usuga Klaneko edo Golkoko Klaneko buruzagia harrapatzea edo hiltzea da, gaur egun gobernuan ezagutzen den bezala (lehen Urabtarrak bezala ezagutzen zirenak). Otonielen anaia, Juan de Dios Úsuga David, Giovanny, erakunde honetako beste burua, 2012ko urtarrilean hil zuen Poliziak, urte berria Acandi (Chocó) landa-eremuan ospatzen zuen bitartean, Kolonbia Operazioaren esparruan. Operazio horiek Poliziaren aurkako Plan Pistola (hilketa selektiboak) eta lanuzte armatuak eragin zituzten.
2016ko maiatzetik aurrera, Defentsa Nazionaleko Ministerioaren 015 Zuzentarauari esker, banda kriminalak edo Bacrim talde armatu antolatuak (Gao) bezala ezagutzen dira, Indar Militarrei talde gerrillariak balira bezala borrokatzeko ahalmena emanez, erakunde kriminal horien kanpalekuak bonbardatzea barne.
FARC gerrillak 1980ko hamarkadaren hasieran hasi zituen lehen mugimenduak drogen laborantza eta trafikoari dagokionez, nahiz eta 1998 arte, huts egindako bake-elkarrizketetarako Despeje gunea hasi zenean, zuzenean legez kanpoko drogekin trafikatzen hasi ziren. Gerrilla narkotrafikoan sartzeak beste arazo bat ekarri zuen, ez bakarrik erakunde narkogerrillari gisa sendotu zelako, baita "txertoak" edo zerga iraultzaileak ezarri zituelako ere. Hainbat segurtasun txostenen arabera, talde armatuak 40.000 dolar kobratu ditu hilean laborategien funtzionamenduagatik, eta 20 dolar inguru banatzen den kilogramo bakoitzeko, lehorretik zein ibaitik. 2016an Habanan (Kuba) egin ziren bake-elkarrizketen esparruan gobernuarekin hitzartutako desmobilizazioarekin, narkotrafikoarekin egiten dituen jarduerak desaktibatuta edo murriztuta geratzea espero da, kontuan hartuta 1. frontearen zati batek, komunikatu baten bidez, Juan Manuel Santosen gobernuarekin bake-prozesuan parte hartuko ez duela adierazten duela eta disidentzian deklaratzen dela.
Fundación Paz y Reconciliación gobernuz kanpoko erakundeak egindako ikerketa baten arabera, 2017an gutxi gorabehera 400 borrokalari daude "FARCen disidentziak" deiturikoetan, lurralde nazionaleko 8 departamentutan banatuta, eta buruzagi nagusien artean talde insurgenteko agintari ohiak daude, hala nola, Ivan Mordisco, Calarcá, Rodrigo Cadete, Gentil Duarte, Julián Chollo, Giovanny Chusny Chusny. (Batez ere narkotrafikoarekin lotutakoak) FARCek Disidentziek ez dute aginte bateratu batean jarduten, independenteak dira beren ekintzetan, eta, Nariño eta Cauca departamentuetan daudenen kasuan, elkarren aurka borrokatzen dira lurralde- eta narkotrafiko-kontrolagatik; zonako disidentziarik sutsuenetako bat Guacho goitizena duen disidentzia da, zeina, barne, Ekuadorreko agintariek bilatzen duten, herritarren eta bertako indar armatuetako kideen aurka egindako krimenengatik. 400 kideetatik, 310 FARCeko kide ohiak dira, eta desertatu egin zituzten bake-akordioak arlo tekniko, juridiko eta legalean ezartzeko izandako zailtasunengatik, gerrillari ohiak hiltzeaz eta haien senideen aurkako atentatuez gain, eta antzeko ekintzak egitera behartu zituzten.
Gobernuz Kanpoko Erakundeak 2018ko martxoan egindako ikerketa berri batek disidenteen kopurua 800era igo dela eta hazten jarraituko duela adierazten du, baina Indar Militarren datuek 1.200 kide direla esaten dute. Hala ere, Defentsa Ministerioak, 2018ko maiatzean, harrapaketen eta heriotzen artean 300 disidentzia gizon baino gehiago eta 80 borondatezko entrega neutralizatuko ditu, Cauca eta Nariñoko disidentzien aurkako Herkules operazioaren esparruan. Metaren, Vichadaren, Putumayoren, Guainiaren, Caquetaren eta Vaupesen disidentziei aurre egiteko eta desegiteko, Zeus Operazioa deritzona garatzen ari da, eta emaitza gisa, 2018ko uztailera arte, FARCen gerrilla birsortu nahi duten Gao 's horietako 500 kide baino gehiago harrapatu eta/edo hiltzea izan da.
ELNko gerrillari dagokionez, honek hainbat hamarkadatan ukatu egin du narkotrafikoarekin lotutako jarduerekin finantzatzen dela, baina gobernuak 2014an jakitera eman zuen informazioaren arabera, gerrillari talde hau Los Rastrojos talde kriminalarekin lotzen duten dokumentu eta mezu elektronikoak daude, gaur egun desagertuta daudenak, non azken hauek ELNri droga kargamentuak finantzatzea proposatzen zioten herrialdearen Mendebaldeak (zehazki, herrialdeko departamenduetan). Nariño, non Frontea aktibo dagoen Catatumbo eskualdean 2016an kokaina prozesatzeko laborategiak suntsitu zituen Armadak, ustez ELNren jabetzakoak direnak, fabrikatzen dutenak eta EPLri ematen diotenak, beste talde matxino bat (banda Kriminal bat edo Bacrim bezala ikusia Alvaro Uriberen gobernutik eta Juan Manuel Santosen gobernuan Los Pelusos bezala deitua) narkosoaren jarduera guztia kontrolatzen duena. Koka-hostotik nekazariengana, kokaina prozesatu eta banatu arte, Venezuelako mugako ibilbideak kontrolatu eta zaintzea barne, Mexikoko kartelekin aliantzan. Kokaina, urrutitik, herrialdean nagusiki legez kanpo ekoitzitako alkaloidea den arren, Kolonbiako inteligentzia datuen arabera, Cauca eta Nariño departamentuen artean, amapola edo apaindura landatutako 450 hektarea baino gehiago ere badaude, Estatu Batuetako merkatua helburu duen legez kanpoko heroina ekoizteko. Espero du 2017an gobernuaren eta ELNren artean hasitako bake-elkarrizketekin, ondo amaitzen badute, haren ustezko jarduera narkotrafikatzailea amaitzea.

## Erreferentziak

* ↑ https://prezi.com/tt0u1lszgpno/nacimiento-del-narcotrafico-en-colombia/
* ↑ file:///Users/jonbabarro/Downloads/1946-Texto%20del%20art%C3%ADculo-4285-1-10-20151102%20(2).pdf
* 1 2 (Gaztelaniaz) Henderson, James D.. (2012-03-29). Víctima de la globalización: La historia de cómo el narcotráfico destruyó la paz en Colombia. Siglo del Hombre Editores ISBN 978-958-665-299-5. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ file:///Users/jonbabarro/Downloads/Dialnet-ElNarcotraficoEnColombiaPionerosYCapos-4015471.pdf
* ↑ (Gaztelaniaz) Pérez Gómez, A.. (2009). «Transiciones en el consumo de drogas en Colombia» Adicciones 21 (1): 81–88. ISSN 0214-4840. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ Rosen, Jonathan D.; Zepeda Martínez, Roberto. (2016-04). «La Guerra contra las Drogas y la Cooperación internacional: el caso de Colombia» CS (18): 63–84. doi:10.18046/recs.i18.1848. ISSN 2011-0324. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) Thoumi, Francisco E.. (2005-05-01). «Ventajas competitivas ilegales, el desarrollo de la industria de drogas ilegales y el fracaso de las políticas contra las drogas en Afganistán y Colombia» Análisis Político 18 (54): 30–48. ISSN 0121-4705. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Las drogas en la historia - ProQuest» search.proquest.com (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ http://www.museonacional.gov.co/imagenes/publicaciones/analisis-historico-del-narcotrafico-en-colombia.pdf#page=40
* ↑ https://nuso.org/media/articles/downloads/3212_1.pdf%5B%5D
* ↑ 74233-393931-1-SM.pdf
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) Tiempo, Casa Editorial El. (1993-12-02). «ESCOBAR: 17 AÑOS DE HISTORIA DEL CRIMINAL» El Tiempo (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) La guerra contra las drogas en el mundo andino: Hacia un cambio de paradigma. Libros del Zorzal 2009 ISBN 978-987-599-291-7. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) Pinto Nuñez, Pedro. (2012-02-06). «Las drogas en la historia.» Revista Científica Salud Uninorte 13 (0) ISSN 2011-7531. (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) Tiempo, Casa Editorial El. (1993-12-05). «BLOQUE DE BÚSQUEDA» El Tiempo (Noiz kontsultatua: 2020-05-29).
* ↑ https://doaj.org/article/801f26a1be714f58bd2a5290142ece2b
* 1 2 http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0122-44092014000200011&lng=en&tlng=en
* 1 2 3 https://www.redalyc.org/pdf/996/99617827006.pdf
* ↑ http://www.mamacoca.org/docs_de_base/Consumo/El_consumo_de_droga_en_colombia.pdf
* 1 2 https://books.google.es/books?hl=es&lr=&id=_wERMIsdnpcC&oi=fnd&pg=PA247&dq=narcotrafico&ots=HwXIuLvjcD&sig=M7NskGjuVo9BLQLANJa2dLD20GU&redir_esc=y#v=onepage&q=narcotrafico&f=false
* 1 2 https://www.researchgate.net/profile/Ricardo_Rocha14/publication/31723048_La_economia_colombiana_tras_25_anos_de_narcotrafico/links/5465195a0cf2f5eb17ff367f.pdf
* 1 2 http://eds.a.ebscohost.com/eds/detail/detail?vid=5&sid=c4b64787-fe06-4a37-a87d-042f61e0bfa8%40sdc-v-sessmgr02&bdata=JkF1dGhUeXBlPXNoaWImbGFuZz1lcyZzaXRlPWVkcy1saXZl#AN=139359170&db=edb%5B%5D
* ↑ https://web.archive.org/web/20201025042041/http://frph.org.mx/bdigital/uploads/585_documento_355.pdf

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3034076
* Multimedia: Illegal drug trade in Colombia / Q3034076