# Sara

    Artikulu hau Lapurdiko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sara (argipena)».
Sara Lapurdiko hegoaldeko udalerri bat da, Ezpeletako kantonamenduan kokatua. Xareta elkartea osatzen du, Ainhoa, Urdazubi eta Zugarramurdi udalerriekin batera.

## Izena

Euskarazko Sara eta frantsesezko Sare izenek itxura hauek izan dituzte frantses testuetan:
* Sares (XII. mendea, Baionako eskutitzak).
* Sarre (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza).

### Auzoen izenak

Sarak auzo hauek ditu:
* Haranburua (Haramboure XVIII. mendean, Baionako elizbarrutiaren kolazioetan; Haramburua 1863an, Raymondek aipatua)
* Helbarrun (Helbarren 1863an, Raymondek aipatua)
* Istilarte (Istillarte 1863an, Raymondek aipatua)
* Lehenbizkai (Léhembiscay 1863an, Raymondek aipatua)
* Olhalde (Olhade 1863an, Raymondek aipatua).

## Geografia
### Ingurune naturala

Larrun mendiak Sara iparraldean dauka, eta herria tontorrera igotzeko abiapuntuetariko bat da.
Herritik Urdazuriren hainbat ibaiadar igarotzen dira: Tontolo, Uzkain, Arraio eta Galerdi errekak, eta Lizunia erreka horren isurkideekin, Beherekobenta, Portua (Helbarrunek honekin bat egiten du) eta Hiruetako errekak (eta azken horren isurkide Urio eta Tonba errekak).

### Udalerri mugakideak

* Senpere ipar-ekialdean
* Azkaine eta Urruña ipar-mendebaldean
* Bera mendebaldean
* Zugarramurdi hegoaldean.

### Herria

Eyalar (Ihalar) errebalean Santa Katalina ermita dago; tenplu horren inguruan herriko etxerik zaharrenak daude.
Saran nora ezean ibil­tzea gozamena da: etxe dotoreen fatxadetako anagrama eta idazkunei erreparatzea, eta xistera partida bat ikustea pilotaleku luze‑luzean. 1867ko plaka batean herriak Michel Miricuari eta Parisko bi andreri —ur hunen ekartzaileak— ur edangarria herrira ekartzea ordaindu izana eskertzen die.
Sarako elizak dorre trinkoa du eta, erlojuaren ondoan, Urruñako hausnarketaren antzekoa:
| « | Oren guziek dute gizona kolpatzen. Azkenekoak du hobirat egortzen. | » |
Hilerriaren ondoan, nabe bakarreko eliza handia dago. Koru hirukoitza du ohol­tzan. Hobi‑lauzazko zorupean ehortzi zuten 1644an Pedro Axular erretorea, euskal literaturako prosalari hoberentzat jotzen dutena eta Gero idatzi zuena. Presbiterioaren oinetan seroren hilobia dago, epitafio honekin:
| « | Hau da thomba herri hunec fincatua 1686 urthean orainden seroraren eta izanen direnen iarlekua eta sepultura. | » |
Elizan zerbitzu osagarriak emateko langile edo laguntzailetzat hartu ohi diren serora horiek (horixe da, hain zuzen, atzerakoien planteamendua) goren mailan jarri dituzte Saran, lehentasunezko hilobia eman baitiete. Alboko horman gurtzen duten Kristoa, berriz, karlistadetan errefuxiatutako nafarrek 1836an zizel­katua eta oparitua da. Beste errefuxiatu bat Joxe Migel Barandiaran ataundarra izan zen; 1983an herriak ere omenal­dia egin zion, eta plaka batean jasota geratu da.

### Etxeak eta auzoak

* Hariztegi
* Zugarramurdi
* Santa-Barba
* Urzotegi
* Ibantelli
* Larrun
* Plaza

## Historia

Hego Euskal Herriarekin duen 32 kilometroko luzerako mugak (Zugarramurdi, Etxalar eta Bera udalerriak mugakide ditu) haren historian eragin handia izan du. 1693an, mugaz gaindiko lapurretaz babesteko, Luis XIV.ak arma-olak egiteko baimena eman zion herriari.
1790ean, Ainhoa, Azkaine eta Sara barnean hartzen zituen kantonamendu bateko buru izan zen, Uztaritzeko distrituaren mendekoa zena.
1794ean, Frantziar Iraultzaren ondorengo izualdian, Itsasuko 47 gazteren ihesaldiaren ondoren, Osasun publikorako komiteak (1794ko martxoaren 13 edo II. urteko haizekorraren 13ko dekretua), Ainhoa, Azkaine, Ezpeleta, Itsasu, Sara eta Zuraideko bizilagun guztiak (gizon, emakume eta ume) atxilotu zituen, eta mugatik hurbil zeuden udalerriak communes infâmes edo "udalerri zitalak" izendatu. Neurria Biriatu, Kanbo, Larresoro, Luhuso, Lekorne eta Makea udalerrietara zabaldu zen.
Herritarrak etxe nazionaletan bildu zituzten, bai Uztaritzeko barrutian, bai Jean-Jacques Rousseau bezala Grande Redoute barrutian. Baina benetan, Baiona, Capbreton, San Bisentse eta Ondresko elizetan bilduak izan ondoren, deportatu zituzten, nahiko egoera txarrean gainera, Lot, Lot-eta-Garona, Gers, Landak, Behe Pirinioak (Bearnoko aldea) eta Hautes-Pyrénées departamenduetara.
Itzulitakoan, deportatuek ondasun gehienak lapurtuta edota hautsita aurkitu zituzten, 1794ko irailaren 29 eta urriaren 1ean Uztaritzeko Direktorioak emandako dekretuen ondorioz. Horrela zioen dekretuak: «Sara, Itsasu, Azkaine, Biriatu eta Serres antzinako udalerriak, bertako biztanleak segurtasun orokorraren faboretan zortzi hilabetez deportatuak izan zirenak, ez dira landuak izan. Askatasuna berreskuratzen dutenak, beren etxeetara itzultzean, ozenki eskatzen dituzte jatekoak, gizonaren lehendabiziko beharra ase ezin dutelako: gosea». Ondasunak berreskuratzeko aski lan ere izan zuten, ebatsitakoa erregistratua ez, baizik arpilatua izan zelako.
Martin Iturbide auzapezak eta herriko beste 33 ordezkariek deportazioan izandako egoera azaldu zuen eskutitza bidali zieten agintariei. Honela zioen: Despotismoz inguratutako eta askapenaren itzala mantendu zuen eskualdean jaioak (...) sutsu korrika egin genuen Frantziako herriaren eskubideak bere osotasunean berrezarri zituen zorioneko iraultzaren alde (...) Guk geuk Bidegurutzea (Senpere), Azkaine eta Sara artean dauden barrakoiak eraiki genituen (...) Sans-Culotteen kanpamendua altxatzeko eta beste lan publikoak burutzeko 3.000 egun baino gehiago eman ditugu. Horretarako adreilu eta egur pila bat eman ditugu (...) Eskatutako garau, zuhain, jantziak, gizonak prest eman ditugu (...) Gure atsekabe handienerako, gure azpiko lagunek gure neskatil asko prostituzioaren bitartez jatekorik bilatzera bultzatu dute; amei gosez eta egarriz hiltzen ari zirela esaten ikusi ditugu, taloak besterik ez zituztela; negarrez ikusten genituenean ez genekien zergatia eta misterioa jakitean egoera ikaratu egin gintuen (...) Sarako herritarren altzari eta eraikinak ez dira erregistratuak izan. Gure altzairu eta eraikin guztiak lapurtuak eta inguruko herrietara eramanak izan ziren. Biltegi ziurretan utzi beharrean, enkantetan salduak izan dira eta bestetan enkanterik gabe.
1936-1953 bitartean Espainiako Gerra Zibiletik babestu asmoz, Aita Barandiaran ataundar etnologo ospetsua Saran bizi izan zen eta 1936an Sarako lezeak publikora aurkeztu zituen.
1978an Sarako herritarrak erreferendum batera deitu zituzten eta Larruna igo behar zuen errepide bat egiteari ezetz esan zioten. Horrek ziurrenik, Larrungo tren ttipiaren biziraupena ziurtatu zuen.

## Demografia

Eskualdeko herri handienetakoa zen Sara XIX. mendean biztanle aldetik, 2.000 biztanle inguru baitzituen. Hala ere, XX. mendearen bigarren erdialdean ez zuen izan inguruko beste herri batzuek izan zuten hazkundea, eta XXI. mendearen hasieran izandako biztanle emendatzearen ondorioz, 2.500 izatera iritsi zen.
* Sarako biztanleria
* Datuen iturburua: INSEE

## Ekonomia

XVII. mendean, Sarako udalerrian hazkundea gertatu zen. Sarako gizonak itsasora arrantza-lanetan joan ohi ziren, eta emakumeek, aldiz, laborantza lanak egiten zituzten. Azken hori luzaroan herriko ekonomiaren oinarria izan zen. Bertzalde, XVIII. mendean, Frantzia (Ipar Euskal Herria) eta Espainiaren (Hego Euskal Herria) mugak ongi ezarri edo zehaztu ziren, eta, geroztik, kontrabandoa hasi. Era berean, XIX. mendea arte jo zuen burdin meategi bat izan zen udalerrian. Azkenik, XX. mendean, turismoaren sektorea ere herrira iritsi zen.

## Azpiegiturak

Senperetik Sarara joateko, RD-3 errepidea erabiltzen da. Azkainetik, berriz, RD-4 errepidea. Nafarroa Garaian dauden Beraraino ailegatzeko RD-406 eta Ibardin mendatea (315 m), eta Etxalaraino RD-906 eta Lizarrieta mendatea (507 m) hartu behar da.
Donibane Lohizunera joateko, badira autobusak.

## Kultura
### Euskara

Sarako udalerrian, nafar-lapurtera mintzatzen da, Sara-Ainhoa inguruko hizkera. Herrian euskaldunak asko dira. 1968an, 1.921 herritarretatik 1.850 euskaldunak ziren. Euskarazko esaera zahar batek zera dio: "Sara, astia".

### Hezkuntza

Udalerriak ikastetxe hauek ditu: herriko ikastola, haur-eskola eta Saint-Joseph deritzon eskola pribatua, 1983tik aurrera elebiduna.

### Literatura

Sarako kultur mugimendurik garrantzitsuena da Sarako Eskola literatur mugimendu lapurtarra. Sarako, Donibane Lohizuneko eta Ziburuko apaizak frantziskotarren komentu batean biltzen ziren, euskarazko idazlanak prestatu zein eztabaidatzeko. Erlijioa izan zen gehienean landutako gaia.
Sarako Eskola taldea osatu zutenak ondorengo idazle hauek dira: Axular, Joanes Haranburu, Joanes Haraneder, Esteve Materra, Pierre Argaiñaratz, Silvain Pouvreau, Joanes Etxeberri Ziburukoa, Stephanus Hirigoiti, Klaberia, Gillentena, Hegi nahiz Voltoire.
Dena dela, hainbat adituk, hala nola Patxi Salaberrik, kolokan jartzen dute benetan «eskola» batez aritzeko aukera dugunik, hau da, haien artean benetako adiskidetasun harremanik ote zenik. Aditu haien ustez, garai bateko idazleak biltzeko etiketa bat baino ez da.
Pierre Lotik 1897ko Ramuntcho eleberri ospetsuko Etchezar fikziozko herria Saran oinarritu zuen.

### Jaiak

* Sarako festak iraileko bigarren igandean ospatzen dira.
* Urtero, Pazko egunez, Euskal Herriko Idazleen Biltzarra ospatzen da.

## Mitologia

Etsai edo deabrua zera izan zen, Sarako lezetan bizi zen herensugea. Bertan, eskola bat omen zuen, eta zientziak, arteak eta letrak irakasten zituen.
Mariren seme biek, Mikelats gaiztoak eta Atarrabi zintzoak, eskola honetan ikasi zuten. Ikasketak bukatzean, Etsaiak zozketa lagun ikasleren bat aukeratu, eta betiko berarekin egon beharra zuen. Mikelatsek Sarako galsoroak erre nahi zituen. Atarrabik, Sarako apaiza zenak, otoitz egin eta uzta libratu zuen.
Sarako gazteek Zanpantzar izeneko lastozko manikia hausterre-eguneko gauean gurdi batean paseatzen dute herriko auzoetan, hileta baten plantak eginez. Batzuk doluzko jantzian, eta beste zenbaitzuk kandelak eramaten dituzte; guztiek, gerora, herriko plazan manikia erretzen dute.

## Ondasun nabariak

* Sarako lezeak: Garbala auzoan daude, Sarako hegoaldean, harrobi baten aldamenean, Zugarramurdi udalerritik nahiz Zugarramurdiko lezeetatik oso hurbil eta Hego Euskal Herriko mugaren aldamenean.
* Larrungo tren ttipia eta San Inazio geltokia Saratik Azkainera doan D4 errepideko San Inazio mendigainean dago.
* Ihartze Artea etxea: XVII. mendekoa.
* Sarako Erdi Aroko galtzada: Galtzada horretatik Done Jakue Bidearen adar bat nahiz Pirinioak iparraldetik iragaten dituen GR 10 ibilbide luzea iragaten dira. Galtzada horren bi aldeetara Sarako otoiztegiak daude.
* Sarako otoiztegiak: herrian zehar guztira hamalau otoiztegi edo kapera daude, beste hainbat santuren omenez eraikiak. Gehienak Sarako Erdi Aroko galtzadaren bi aldeetan kokatuak. Otoiztegi horiek Sarako itsasgizon eta arrantzaleek eraikiak dira, bai arrantza ona izan edota ekaitzetatik bizirik atera zirelako.
* Sorginen ibilbidea: Ibilbide eder eta eroso hori Sarako leizeak eta Zugarramurdiko leizeen artean hedatzen da, biak lotuz. Kontrabandisten bidexka da eta 6,75 kilometroko luzera du. Urdinez margotutako pottoka zaldiez seinaleztatuta dago. Erraza eta laua da eta belardi eta basoen artean ibilaldi lasai eskaintzen du.
* Ortillopitz baserria: XVII. mendekoa da. Sarako historiaren eta euskal ohituren museoa edo erakustokia dauka.
* San Martin eliza: XVII. mende hasieran eraikia, garai batean bertako apaiza "Axular" idazle ospetsua izan zen. Hilerriak eliza inguratzen du, baina 1804. urtera arte eliza barneko hilobietan lurperaketak egin ziren, Axular bera ere bai. Dorrearen goiakaldean eta kanpoaldetik honako idazkun ezaguna du: Oren guziek dute gizona kolpatzen azkenekoak du hobirat egortzen. Barruan, aldiz, hain ezaguna ez den beste idazki bat dago, Seroraren hilobian hain zuzen: Orai den seroraren eta izanen direnen jarlekua eta hobia.
* Sarako herriko etxea: Herriko plaza nagusian dago.
* Santa Katalinako kapera: XVII. mendean eraikia, 1481ko eraikin baten fundazioen gainean. Napoleon III.ari eta Eugenia enperatrizari eskaini zien 1867ko urriaren 6an udal batzarrak.
* Euskal pastizaren museoa: Antzinako sukaldaritzako tresnek eta lanabesek, kalitateko osagaiek, jatorrizko errezetek eta etxeko gozogintzak bat egiten dute ohiko postre horren lanketaren bitartez bisitariaren dastamena eta usaimena pizten dituen bisita atseginean.
* Koralhandi fortea Muizko lubakian XIX. mendeko hasierakoa.
* Santa Barbara Fortearen aztarnak, XIX. mendeko hasierako gotorlekua
* Madalena baselizako fortea, XIX. mendeko hasierako gotorlekua
* Etxola animalien parkea: Animalien parke horretako bi hektareatan 300 etxe-abere ikus daitezke.
* Olhaldea zalditegia: Aukera eskaintzen du zaldiz paseoak egiteko, baita Xaretaren txoko magikoak aurkitzeko hainbat ekintza ere.
| San Martin eliza | Hilarria | Bittor Iturria pilotari eta erresistentearen oroigarria | Frontoia |

## Saratar ospetsuak

* Joanes Ibarrola Saran jaio zen, XV. mendean; utriusque iuris doktorea da. (zuzenbide zibil eta zuzenbide kanokikoan doktorea), Erruango legebiltzarrean kontseilari, ondoren Bordelen, beste hainbaten artean 1520n erregearen aginduz Zuberoako Ohitura idatzi zuen.
* Bertrand Lahet, XV. mendean Saran jaioa, Baionako apezpikua izan zen 1504tik 1519 arte.
* Pedro Agerre Axular, Urdazubin ustez 1556n jaioa eta Saran 1644n hila, Gero aszetika liburu ospetsuaren idazlea eta euskararen kodifikaziorako urrats garrantzitsua egin zuena.
* Kristobal Harizmendi, sortzez Sarakoa izan zen euskal idazle eta itzultzailea.
* Joanes Etxeberri (1668-1749), euskal idazlea.
* Joanes Haranburu (XVIII. mendea), euskal idazlea.
* Madeleine Larralde (1759-1794), martiria.
* Martin Irigoien Olagarai (1821 - ????), birritan Argentinako presidentea izan zen Hipólito Yrigoyenen aita.Elizanburu
* Joan Batista Elizanburu (1828-1891), Sarako Piarresene etxean jaioa, kapitaina eta poeta.
* Wentworth Webster (Uxbridge, 1828 - Sara, 1907), apaiz anglikanoa, Lapurdiko kondairen biltzailea.
* Martin Etxeto (1834-????), bertsolaria.
* Laurent Diharasarri (1848-1902), euskal idazlea eta itzultzailea.
* Augustin Etxeberri (1849-????), euskal idazlea.
* Alberto Palacio Elizaga (1856-1939), Saran jaioa, Getxo eta Portugalete lotzen dituen Bizkaiko Zubia (1893) diseinatu zuen.
* Pedro Garmendia (1875-1945), ilustratzaile eta ikertzailea.
* Kattalin AgirreMixel Dargaitz (1892-1956), bertsolaria.
* Maddi Ariztia (1897-1972), euskal idazlea.
* Kattalin Agirre (1897- 1992) mugalaria.
* Mayi Elizaga (1899-1941), idazlea.
* Jean Lemoine (1913-????), pilotaria.
* Bittor Iturria (1914-1944), pilotaria eta soldadua.
* Jean Fagoaga (1928), sendagilea, politikaria eta pilotaria.
* Amaiur Blasco (1994), idazle, poeta.
* Haira Aizpurua (2006), bertsolaria.

## Saran bizi izandako jendea

* Axular
* Aita Barandiaran (1889-1993), ataundar antropologoa 1936-1953 bitartean Sarako Bidartea auzoan bizi izan zen.

## Bisitari ospetsuak

* Winston Churchill
* Pierre Loti

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Euskal Herri Enblematikoa entziklopediako Itsasoko Historia. Euskal Kostaldeko Gida. liburutik txertatu zen 2014-12-18 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, liburu hori eta entziklopedia horretako beste zenbait Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* 1 2 3 4 5 6 Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque
* ↑ Baionako eskutitzak edo Livre d'Or - XIV. mendeko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* ↑ XVII. eta XVIII. mendeetako eskuizkribuak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* ↑ Sandre datu-basea
* ↑ Paul Raymondek Helbarrun Helbarren deitzen du "Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque" bere liburuan
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Philippe Veyrin "Les Basques" Arthaud, 1975 ISBN 2-7003-0038-6
* 1 2 3 4 Manex Goienetxe, "Histoire générale du Pays Basque" 4. Liburukia Elkarlanean, 2002, ISBN 2-913156-46-0
* ↑ Heriotza-tasa handia zen oso deportatuen artean. Capbretongo alkate eta udal-ofizialak herriko ordezkariei aginduak eskatu zizkieten 1794ko martxoaren 14 edo II. urteko haizekorraren 24ko eskutitz batean (Jatorrizko testua P. Haristoy, "Les Paroisses du Pays Basque pendant la période révolutionnaire", Paue, Vignancour, 1895-1901, 256-257. orrialdetan argitaratua). Honela zioen: 1°) Combien de pain à donner à chaque homme (nous n'avons pas de pain, si ce n'est de la méture) ? 2°) Pouvons-nous consentir à ce qu'ils s'achètent du vin ou autres provisions? 3°) Nous t'observons que nous n'avons point de viande; 4°) Pouvons-nous leur permettre d'avoir de la lumière, la nuit, dans un fanal? 5°) Pouvons-nous permettre qu'ils aient leurs matelas ou paillasses? Nous leur avons fait porter de la paille pour coucher; 6°) Pouvons-nous permettre qu'ils sortent deux à deux pour laver leur linge? 7°) S'il y a des malades, sommes-nous autorisés à les faire sortir de la maison de réclusion pour les traduire dans d'autres pour les faire traiter?
* ↑ Jatorrizko testua frantsesez: Les ci-devant communes de Sare, Itxassou, Ascain, Biriatou et Serres, dont les habitants internés il y a huit mois par mesure de sûreté générale, n'ont pas été cultivées. Les habitants qui viennent d'obtenir la liberté de se retirer dans leurs foyers, demandent à grands cris des subsistances sans qu'on puisse leur procurer les moyens de satisfaire à ce premier besoin de l'homme, la faim.
* ↑ Jatorrizko testua, frantsesez: Nés dans une contrée qui avait conservé une ombre de liberté au sein du despotisme (...) avec quelle ardeur n'avons-nous pas couru à l'heureuse révolution qui a rétabli le peuple français dans les plénitude de ses droits! (...). Nous avons seuls été chargés de construire les barraques qui sont entre Beaugard (Saint-Pé), Ascain et Sare (...). Nous avons employé plus de 3 000 journées pour les retranchements du camp des Sans-Culottes et autres ouvrages publics. Nous avons fourni une quantité immense de briques et de bois de chauffage (...). Toutes les réquisitions en grains, en fourrages, vêtements, contingents d'hommes ont été ponctuellement exécutées (...). Pour comble de tourments, plusieurs de nos jeunes filles ont été invitées par nos satellites à se procurer les moyens de subsister par les prostitutions; nous les avons vues rapporter à leur mère mourant de faim et de soif, des morceaux de pain de maïs; elles versaient des larmes dont nous ignorions la cause, mais leurs voyages répétés chaque jour nous ont enfin dévoilé cet affreux mystère et nous avons frémi de désespoir et d'horreur (...). Les biens, meubles et immeubles des habitants de Sare, n'ont été ni constatés ni légalement décrits ; tous nos meubles et effets mobiliers ont été enlevés et portés confusément dans les communes voisines. Au lieu de les déposer dans des lieux sûrs, on en a vendu une partie aux enchères, et une autre partie sans enchères.
* ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-12-17).
* ↑ «Sara - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-15).
* ↑ «Sara-Ainhoa ingurukoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-15).
* ↑ Hizkuntza. Sara. Auñamendi Entziklopedia
* ↑ (Gaztelaniaz) Ainhoa AROZAMENA AYALA, Marie Claude BERGER: «Sara: Educación y cultura», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* ↑ Larrungo tren ttipiaren webgune ofiziala
* ↑ Mérimée datu-basea: Ihartze Artea
* ↑ Mérimée datu-basea: San Martin eliza
* ↑ Palissy datu-basea: San Martin eliza
* ↑ Mérimée datu-basea: Muizko lubakia
* ↑ Mérimée datu-basea: Redoute de Santa Barbara
* ↑ Mérimée datu-basea: Redoute de la chapelle de la Madeleine

## Ikus, gainera

* Xareta
* Lapurdi Garaia

## Kanpo estekak

* Sarako herriko etxea edo udala
* Xareta
* "Ttipi-ttapa" eskualdeko hedabidea
* Datuak: Q274155
* Multimedia: Sare / Q274155
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Sara