OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Austro-Hungariako hilerria Veronan

Veronako Austro-Hungariako hilerria 1851n sortu zen, Lonbardia-Venetiako Erresumako administrazioak bere zerbitzura zeuden militar zein zibilentzako ehorzketa-lekua sortzea erabaki zuenean Veronako probintzian. Garai hartan kuartelak 20.000 unitate baino gehiago zituen, 60.000 biztanle inguru zituen hirian, eta Erresumako hiriburu militarra bihurtzen ari zen egitura militar berrien eta Kuadrilateroko gotorlekuen sorrerarekin. Orduan leku bat identifikatu zen landa zabalean, harresien zirkulutik urrun eta kanpoko gotorlekuetako batetik hurbil, San Prokolo gotorlekutik, garai hartako Chievo udalerriaren lurraldean (gero Verona udalerriarekin bat egin zuen 1923an). ) .
Lehenengo urteetan, Veronan hildako militarren eta estatuko langileen gorpuaz gain, haien senideenak ere bildu zituen: hil zituzten ofizialen emazte gazteen hilarriak daude, garai hartan normala zenez, tuberkulosiagatik. Gero gerran hil zirenenak lurperatu zituzten, ez bakarrik Habsburgokoak, Piemontekoak baita, 1859 eta 1866 bitarteko kanpainetan eroritakoak, batez ere zaurituak izan zirenak eta Veronako ospitale militarretan hil zirenak. 1867an, Veneto Italiara igaro eta berehala, hilerria abandonatu eta azkar kendu zituzten ateak, gurutzeak eta apaingarri guztiak. 1881ean, 2 estatuen arteko harremanak hobetzearekin batera (1882an Austro-Hungariar Inperioarekin Aliantza Hirukoitza iritsiko da), Vienaren kontura zaharberritu eta etxetxo bat eraiki zen zaintzailearentzako. Lehen Mundu Gerran eta ondoren preso austro-hungariarrak lurperatu zituzten bertan eta hilobi kopurua 5.684ra iritsi zen.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.treccani.it/enciclopedia/verona_%28Enciclopedia-Italiana%29/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48807928
* Multimedia: Austro-Hungarian cemetery (Verona) / Q48807928
# Ares del Maestrat

Ares del Maestrat Valentziar Erkidegoko udalerria da, Alt Maestrat eskualdean eta Castellóko probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 216 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Castellóko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q785949
* Multimedia: Ares del Maestrat / Q785949
# Arese

Arese Italiako udalerri bat da. Milango probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 19.514 biztanle ditu, 6,56 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Aresek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Garbagnate Milanese Lainate Rho Bollate Milan

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42796
* Multimedia: Arese / Q42796
# Aresing

Aresing Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan dago, [[Neuburg-Schrobenhausen (barrutia)|Neuburg-Schrobenhausen]] barrutian. 2014an 2.734 biztanle zituen 29,89 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q522443
* Multimedia: Aresing / Q522443
# Aresen Tenplua

Aresen Tenplua, Atenasko agoraren iparraldean zegoen eraikin bat zen. Tenplua, Pausaniasek, santutegi hori bezala aipatutakoa bezala identifikatu zen, baina mantentzen diren hondakinek, historia konplexu bat adierazten dute.
Oinarriak, lehen erromatar eraikinarenak dira, baina, tenpluaren mendebaldeko muturrean aurkitutako super-egituraren txatalak, K. a. V. mendekoak izan daitezke. Hondar arkeologikoak, doriar tenplu periptero bateko edo Hefestioiaren oinplano eta data antzerakokoak direla ziurta daiteke. Gainontzeko harrien markek, jatorrian, beharbada, beste toki batean egon zela adieraz lezakete, eta desegina izan zela, eramana eta Augustoren garaian erromatar oinarri baten gainean berreraikia izan zela, Greziaren erromatar okupazioan oso ohikoa zen praktika. Ziur aski, jatorrian zegoen tokia, Akarnas izan daiteke, Atikako demoa, non, garai klasikotik, Ares eta Atenaren gurtzaren berri dagoen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2405583
* Multimedia: Temple of Ares in Athens / Q2405583
# Aresoko geralekua

Areso Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geraleku zahar bat da, Areso udalerrian kokatuta dagoena.
Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

## Historia

Iruña-Donostia burdinbideko Plazaola eta Iruña–Hiria geltokien arteko zatia 1914ko urtarrilaren 19an inauguratu zen.
1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.
Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geraleku hori behin betiko itxi zen.

## Egoera

Geralekua Iruña—Donostia burdinbidearen 53,4 kilometro-puntuan zegoen, 453 metroko altueran, Berriogoiti eta Saratsa geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

## Erreferentziak

* ↑ «Iruñetik Plazaolara, Andoainera eta Lasarterako burdinbidea» web.archive.org 2017-01-09 (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
* ↑ Kabexoi, Xabier. «Plazaolako trenako historia» www.plazaola.net (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
* ↑ «Geralekuko fitxa Euroferroviarios webgunean» euroferroviarios.net (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

## Ikus, gainera

* Areso
* Iruña—Donostia burdinbidea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q103487820
| | Leitza | Areso | Plazaola | |
| Iruña–Hiria | | | | Amara–Donostia |
# Azetabulu (unitatea)

    Artikulu hau unitateari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «azetabulu (argipena)».
Antzinako Erroman, azetabulu (latinez: acetabulum; antzinako grezieraz: ὀξύβαφον) erabiltzen zen isurkari neurria da, heminaren laurdenari zegokiona. 63 eta 68 zentimetro kubiko artean zegoen.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ (Ingelesez) Jones, W.H.. (1954). Pliny's Natural History (Introduction to Chapter 6). .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1420451
# Azetamida

Azetamida azido azetikoaren amida da, amonio azetatoa deskonposatuz lortzen dena. Hauts organikoa da, alkoholetan ur daitekeena. 82 ° C-an urtzen da eta 221° C-an irakiten du. Disolbatzaile eta hezegarri bezala erabiltzen da.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q421721
* Multimedia: Acetamide / Q421721
# Azetil-CoA

Azetil-CoA metabolismoan funtsezko zeregina betetzen duen molekula bitartekaria da, azetilo taldea duena A koentzimari lotua.
Azetil-CoA bide katabolikoetan zein anabolikoetan agertzen da.
Bide katabolikoetan:
    Azido pirubiko + KoA + NAD$^+$ → Azetil-CoA + CO$_2$ + NADH
Bide anabolikoetan ere funtsezko molekula da Azetil-CoA, ondoko prozesu hauetan parte hartuz:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q715317
* Multimedia: Acetyl-coenzyme A / Q715317
# Azetabulu (ontzia)

    Artikulu hau ontziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «azetabulu (argipena)».
Antzinate klasikoan, azetabulu (latinez: acetabulum; antzinako grezieraz: ὀξίς, ὀξύβαφον, ὀξυβάφιον) ozpina eta beste zenbait gai gordetzeko erabiltzen zen ontzitxoa da. Izena ozpinetik (acetum) zetorkion arren, beste gaietarako ere erabiltzen zuten. Anatomian, antzeko itxura duelako, pelbisaren gainazalaren atal konkaboari azetabulu diote.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1361062
* Multimedia: Roman Acetabula / Q1361062
# Azetanilida

Azetanilida anilinaren amida azetikoa da. Gai zuria da, gardena, eta ur berotan eta alkoholetan urtzen da. Sukarra jaisteko eta mina kentzeko erabiltzen da, baina kaltegarria da neurriz gain hartzea, odoleko eta bihotzeko kalteak eragin ditzakeelako.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q421761
* Multimedia: Acetanilide / Q421761
# Azetabulu (argipena)

Azetabulu izan daiteke:
* Azetabulu, hezur batean beste hezur bat sartuz giltzatzeko izaten den hutsartea;
* Azetabulu, Antzinate klasikoko ontzitxoa;
* Azetabulu, zenbait animalien kopa zabal itxurako barrunbea;
* Azetabulu, erromatar neurria.
# Azetabulu (morfologia)

    Artikulu hau barrunbeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «azetabulu (argipena)».
Morfologian, azetabulu (latinez: acetabulum) zenbait animaliatan eta landaretan azaltzen den kopa zabal itxurako barrunbea, da oso sakona ez dena. Hainbat onddotan azaltzen diren esporontziak eta animalia batzuen bentosak dira era horretakoak. Antzinako ontziaren izena du.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16242523
# Azetato

Azetatoa azido azetikoa base batekin (adibidez, base alkalinoa, lurtarra, metalikoa, ez-metalikoa edo erradikala) konbinatuz sortzen den gatza da. "Azetatoak" base konjugatua edo ioia (zehazki, ioia deitzen zaion ioi negatiboki kargatua) ere deskribatzen du, normalean ur-disoluzioan aurkitua eta C 2H 3O− 2 formula kimikoaz idatzia. Azetato ioia eta ioi positibo bat konbinatuz (katioia esaten zaio) eratzen diren molekula neutroei ere "azetato" esaten zaie (horregatik berunaren azetatoa, aluminioaren azetatoa, etab. diogu). Horietako sinpleena hidrogeno azetatoa da (azido azetikoa deitua) dagozkion gatz, ester eta CH 3CO− 2 edo CH 3COO− anioi poliatomikoarekin.
Industrian urtero ekoizten diren 5 milioi tona azido azetiko gehienak azetatoen ekoizpenean erabiltzen dituzte, normalean polimeroen forma hartzen dutenak. Naturan, azetatoa da biosintesirako oinarri ohikoena.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q212527
* Multimedia: Acetates / Q212527
# Azetal

Azetal aldehido molekula baten eta alkohol molekula biren konbinaketaz sortutako gaia. Isurkari koloregabe lurrunkorra izaten da. Ez da usainduna eta 102°C-an irakiten du. Medikuntzan hipnotizatzaile gisa erabiltzen da, eta lurringintzan disolbatzaile gisa.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q421103
* Multimedia: Acetals / Q421103
# Azetaldehido

Azetaldehidoa (CH$_3$CHO) isurkari koloregabea da, lurrunkorra eta usain sarkorra duena. 21° C-an irakiten du eta -121° C-an lurruntzen da. Plastikoa egiteko eta gai organikoak sintetizatzeko erabiltzen da batez ere.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016-6-5 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61457
* Multimedia: Acetaldehyde / Q61457
# Azido pikriko

Azido pikrikoa konposatu kimiko bat da, 2,4,6-trititrofenol edo TNP izenekoa. Horia da kristal solidoa denean eta fenolik azidoenen artean dago. Trinitrotoluenoa bezalako beste konposatu nitratodunak bezala, azido pikrikoa lehergarria da. Bere izena grezieratik dator πικρος (pik' ros), "mingotsa", hitzetik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189298
* Multimedia: Picric acid / Q189298
# Azido pipemidiko

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Azido pipemidikoa lehen belaunaldiko kinolonen familiako antibiotikoa da. 1979an sortua, bakterio gram-negatiboen aurka egiten du, familia horretako antibiotiko gehienek bezala, bai eta bakterio gram-positibo batzuen aurka ere.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Farmakoak Hiztegia] [2022]
* ↑ (Gaztelaniaz) Cué Brugueras, Manuel; Morejón García, Moisés; Salup Díaz, Rosa. (2005eko urtarrila). «Actualidad de las quinolonas» Rev Cubana Farm (Habana) 39 (1).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q754986
* Multimedia: Pipemidic acid / Q754986
# Azido perkloriko

Azido perklorikoa (HClO$_4$) perklorato ioi batez eta hidroi batez osatutako oxoazidoa da, zeinetan kloroak +7 oxidazio-egoera baliatzen duen. Kloroak, beste halogenoek bezalaxe, bost oxidazio-egoera izan ditzake eta hau da altuena, hortik datorkio izena azidoari. Azido hau dikloro tetraoxidoa urarekin erreakzionaraztean lor daiteke.
Azido hau oso sendoa da, izan ere, azido guztien artetik azidotasun konstante baxuena duena da eta hortaz, osorik disoziatzen da disoluzio akuosoan. Oso korrosiboa da eta %72a baino kontzentrazio altuagoetan ezegonkortu eta leher daiteke, hori dela eta, azido honekin jarduterakoan neurri zorrotzak hartu behar dira.

## Prestaketa

Azido perklorikoa sortzeko bi bide ezberdin daude, ezagunenak behintzat eta industrian erabiltzen direnak. Metodo tradizionalak sodio perkloratoaren disolbagarritasun akuoso altua (209 g/100 mL ureko, giro tenperaturan) probesten du. Disoluzio hori azido klorhidrikoarekin tratatuz gero, azido perklorikoa lor daiteke, sodio kloruro hauspeakina ekoizteaz gain:
${\ce {NaClO4 + HCl -> NaCl + HClO4}}$
Azido kontzentratua destilazio bidez puru bihur daiteke. Beste bideak hauspeakina eratzea ekiditen du eta zuzenagoa ere bada: kloro likidoaren oxidazio anodikoa burutu behar da, platinozko elektrodo batean.

### Laborategiko prestaketak

Bario perkloratoa azido sulfurikoarekin erreakzionaraziz gero, bario sulfato hauspeakina lortuko da, azido perklorikoaz gain. Azido nitrikoa eta amonio perkloratoa nahastuz gero ere lor dezakegu azidoa, baldin eta nahastea irakin eta azido klorhidrikoa gehitzen bada. Erreakzioak oxido nitrikoa eta azido perklorikoa ematen du, amonio ioi horrek dakarren erreakzio aldakorra dela eta; eta kontzentratu eta puru bihurtzetik gertura irits daiteke, baldin eta geratzen diren azido nitrikoa eta azido klorhidrikoa irakiten badira.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «perchloric acid» webbook.nist.gov (Noiz kontsultatua: 2020-04-28).
* ↑ «Perchloric acid 311413» HClO4 (Noiz kontsultatua: 2020-04-28).
* ↑ (Ingelesez) Vogt, Helmut; Balej, Jan; Bennett, John E.; Wintzer, Peter; Sheikh, Saeed Akbar; Gallone, Patrizio. (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Chlorine Oxides and Chlorine Oxygen Acids» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA): a06_483. doi:10.1002/14356007.a06_483.. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2020-04-28).
* ↑ Müler, W.; Jönck, P. (1963). "Herstellung von Perchlorsäure durch anodische Oxydation von Chlor". Chemie Ingenieur Technik – CIT. 35 (2): 78. doi:10.1002/cite.330350203; Alemaniar patentea: DE1031288B; AEBetako patentea: US2846383A.

## Ikus, gainera

* Azido hipokloroso
* Azido kloroso
* Azido kloriko

## Kanpo estekak

* Datuak: Q193956
* Multimedia: Perchloric acid / Q193956
# Azido permanganiko

Azido permanganikoa (HMnO$_4$) edo stock nomenklaturan manganiko (VII) azidoa lau oxigeno atomo, manganeso atomo bat eta hidrogenozko beste batez osatuta dagoen konposatu inorganikoa da. Permanganato gatzen azido konjokatua ere bada. Argitalpen gutxi egin dira azido honen inguruan eta bere ezaugarrien inguruko jakintza nahiko mugatua da, erabilera gutxi aurkitu baitzaizkio.

## Prestaketa eta egitura

Azido permanganikoa prestatzeko modurik ohikoena azido sulfurikozko disoluzio bat prestatzea da, zeinaren solutua bario permanganatoa den. Produktutzat ateratzen den bario sulfato disolbagaitza iragazketa bidez erauzi beharra dago ostera:
${\ce {Ba(MnO4)2 + H2SO4 -> 2 HMnO4 + BaSO4}}$
Esan bezala, azido sulfurikoak disolbatu egin behar da; azido sulfuriko kontzentratuek permanganatoekin erreakzionatzean anhidridoak eta manganeso heptaoxidoak ekoizten dituzte.
Bestalde, azido permanganatoa azido hidrofluorosilizikoaren eta potasio permanganatoaren arteko erreakzio bidez ere sor daiteke, elektrolisi bidez, edo manganeso heptaoxidoaren hidrolisi bidez. Azken aukera horrek ordea sarritan leherketak eragiten ditu.
Azido permanganiko kristalinoa tenperatura baxuetan prestatzea lortu da, dihidrato moduan: ${\ce {HMnO4*2H2O}}$
Egiturari dagokionean, azido permanganatoak azido perklorikoaren egitura tetraedriko bera hartzen duela onartzen da, baina ez da azterketa espektroskopiko edo kristalografikorik egin esandakoa ziurtatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Frigerio, Norman A. (1969). "Preparation and properties of crystalline permanganic acid". Journal of the American Chemical Society. 91 (22): 6200–1. doi:10.1021/ja01050a058. PMID 5823192.
* ↑ (Ingelesez) Black, Homer Van Valkenburg. (1900). The permanganates of barium, strontium, and calcium .... Chemical Publishing Co. (Noiz kontsultatua: 2020-04-27).
* ↑ (Ingelesez) Olsen, J. C.. (1900). Permanganic acid by electrolysis. Chemical Pub. Co. (Noiz kontsultatua: 2020-04-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2823298
* Multimedia: Permanganic acid / Q2823298
# Azido pamidroniko

Azido pamidronikoa edo pamidronatoa konposatu organikoa da organofosforoen familiakoa eta bifosfonatoen klasekoa, C$_3$H$_{11}$NO$_7$P$_2$formula duena.
Medikuntzan osteoporisia eta Paget-en hezur-gaixotsuna tratatzeko usatzen da.
Bifosfonatoek osteoklastoen aktibitatea blokeatzen dute eta hezurren hauskortasuna gutxiagotzen dute, kaltzioa galtzea eragotziz.
Injekzio bidez hartzen da.

## Bifosfonatoen indar erlatiboa

Hezurretako eritasunak tratatzeko baliatzen diren bifosfonatoen indar erlatiboa adierazten da taula honetan.
| Bifosfonatoa | Indar erlatiboa |
| Etidronatoa | 1 |
| Tiludronatoa | 10 |
| Pamidronatoa | 100 |
| Alendronatoa | 100-500 |
| Ibandronatoa | 500-1000 |
| Errisedronatoa | 1000 |
| Zoledronatoa | 5000 |

## Ondorioak

Pamidronatoa hartzearen albo-ondorio ohikoenak hezurretako mina, kaltzio-maila txikia, nausea eta zorabioak daude. Inoiz, masail-hezurraren osteonekrosia gerta liteke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Pamidronic Acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-02-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q627499
# Azido oxaliko

Azido oxaliko edo azido etanodioiko (H$_2$C$_2$O$_4$) azido organiko dikarboxiliko bakunena da. Scheelek aurkitu zuen 1776an, azukrearen oxidazioa aztertzen ari zela. Oso hedatua dago landareetan, eta kaltzioaren, sodioaren, eta potasioaren oxalatoak eratuz agertzen da. Animalien gernuan ere dago kopuru txikitan. Solidoa, kristal itxurakoa eta gardena da. Pisu espezifikoa 1,65 g/cm3 da; 187 °C-tan urtzen da. Uretan, alkoholetan eta eterretan urtzen da. Beroaren eraginez azido formikoa eratzen du. Azukreen, almidoiaren eta zelulosaren oxidazioz lortu zen luzaroan. Gaur egun karbono monoxidoa sodio hidroxidoarekin, edo sodio formiatoa sodio hidroxidoarekin erreakzionaraziz eta ondoren eratutako dihidrato kristalak destilatuz lortzen da. Industrian metalak garbitzeko eta zuritzeko, larruak ontzeko, ehunen margoak finkatzeko eta koloregaiak eta tinteak egiteko erabiltzen da. Litografiak, grabatuak eta zura garbitzeko eta katalizatzaile gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013/2/24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q184832
* Multimedia: Oxalic acid / Q184832
# Azido oxaloazetiko

Azido oxaloazetikoa, edo forma ionizatuan oxalazetatoa, ${\ce {C4H4O5}}$ formula duen azido karboxilikoa da, metabolismoko hainbat ibilbidetan tarteko metabolitoa dena, esate baterako Krebsen zikloan, Krebsen zikloan, glukoneogenesian, urearen zikloan, gantz azidoen biosintesian, glioxilatoaren zikloan edota C4 fotosintesian.

## Sorrera

Hainbat eratara eratzen da azido oxaloazetikoa:
1. Krebsen zikloan L-malatoa oxidatzerakoan eratzen da. Malato deshidrogenasak katalizatzen du erreakzioa.
2. Pirubatoa karboxilatuz, landareen hostoetako mesofiloan gertatzen da. Pirubato karboxilasak katalizatzen du erreakzioa.
    CH$_3$C(O)CO$_2$$^−$ + HCO$_3$$^−$ + ATP → $^−$O$_2$CCH$_2$C(O)CO$_2$$^−$ + ADP + Pi
3. Aspartatoa desaminatuz

## Funtzio biokimikoak
### Krebsen zikloa (azido zitrikoaren zikloa)

Krebsen zikloan ezinbesteko funtzioa betetzen du. Ziklora sartzen den azetil-CoA molekularekin erreakzionatzen du eta zitratoa sortzen da, sei karbonotako molekula. Zitrato sintasak katalizatzen du erreakzio kimiko hau.

### Glukoneogenesia

11 erreakzio kateatuz egiten da glukoneogenesia eta amaieran glukosa molekula bat lortzen da. Bide metabolikoa mitokondrioan abiatzen da pirubatoa (3 karbono) karboxilatuz eta oxalazetatoa (4 karbono) sortuz. Ondoren NADH-k oxalazetatoa erreduzitu eta malatoa eratzen da.

### Urearen zikloa

Urearen zikloaren helburua urea sortzea da, aminoazidoen degradaziotik agertzen den amonioakoa harrapatu eta kanporatzeko. Hepatozitoetan gertatzen da. NADH behar da horretarako eta NADH lortzeko bideetako batean malatoa oxalazetato bihurtuz eskuratzen da.

### Glioxilatoaren zikloa

Glioxilatoaren zikloa Krebsen zikloaren aldaera bat da, gantz azidoen degradazioan sorturiko azetil-CoAk erabiliz glukosa eskuratzen duena. Landare hazien glioxisomatan eta hainbat bakteriotan gertatzen da.

### Aminoazidoen sintesia

Oxalazetatoa aminatuz aspartatoa (Asp) eratzen da eta hau oinarri hartuta beste lau aminoazido ekoizten dira: asparragina (Asn), metionina (Met), lisina (lys) eta treonina (Thr).

## Erreferentziak

* ↑ Portillo, Germán. (2020-10-13). «Krebs zikloa: zer den, ezaugarriak eta zikloaren atalak» Meteorología en Red (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).
* 1 2 3 Lehninger, Albert L.. (2005). Lehninger principles of biochemistry. (Fourth edition. argitaraldia) W.H. Freeman ISBN 0-7167-4339-6. PMC 55476414. (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).
* ↑ «Malato_deshidrogenasa» www.quimica.es (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Gluconeogénesis | Concise Medical Knowledge» www.lecturio.com (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).
* ↑ Lehninger, Albert L.. (2005). Lehninger principles of biochemistry. (Fourth edition. argitaraldia) W.H. Freeman ISBN 0-7167-4339-6. PMC 55476414. (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).
* ↑ Mathews, Christopher K.. (2002). Bioquímica. Addison Wesley ISBN 84-7829-053-2. PMC 53317350. (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2013-10-21 (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q408658
* Multimedia: Oxaloacetic acid / Q408658
# Aspidogastrea

Aspidogastrea (antzinako grezieraz: ἀσπίς aspis, "geruza"; eta γαστήρ gaster, "urdaila") Trematodaren barnean sailkatzen den 80 espezie ezagun dituen Platyhelminthes azpiklasea da. Milimetro batetik hainbat zentimetrora arteko tamaina izan dezakete. Parasitoak dira, bai ur-geza zein itsasoko molusko eta ornodunena (arrain eta dordokak kasu). Heltzea gerta daiteke bai moluskoan bai ornodunean. Espezie guztien artean ez dago baten bat garrantzi ekonomokia duenik, baina taldeak interesa du biologian, ezaugarri batzuk antzinakoak direlako.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q576111
* Multimedia: Aspidogastrea / Q576111
* Espezieak: Aspidogastrea
# Aspidolita

Aspidolita silikato motako minerala da eta trioctahedral micas taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Aspidolita silikato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {NaMg3(AlSi3O10)(OH)2}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Aspidolite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3625311
# Aspidites

Aspidites Pythonidae familiako narrasti genero bat da. Australian bizi dira.

## Espezieak

* Aspidites melanocephalus (Krefft, 1864)
* Aspidites ramsayi (Macleay, 1882)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1568114
* Multimedia: Aspidites / Q1568114
* Espezieak: Aspidites
# Aspidoceras

Aspidoceras ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Jurasikotik Kretazeora bizi ziren, Oxfordiarretik Berriasiarra, hau da, orain dela 145 milioi urte inguru.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Sepkoski, Jack. Sepkoski's Online Genus Database - Cephalopodes. (Noiz kontsultatua: 2010-02-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q592850
* Multimedia: Aspidoceras / Q592850
# Aspidomorphus

Aspidomorphus Elapidae familiako narrasti genero bat da. Ginea Berria, Indonesia eta Papua Ginea Berrian bizi dira.

## Espezieak

* Aspidomorphus lineaticollis (Werner, 1903)
* Aspidomorphus muelleri (Schlegel, 1837)
* Aspidomorphus schlegeli (Günther, 1872)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q169049
* Multimedia: Aspidomorphus / Q169049
* Espezieak: Aspidomorphus