OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Giovanni Battista Rosso Fiorentino

Rosso Fiorentino, jatorrizko izena: Giovanni Battista di Jacopo (Florentzia, 1494ko martxoaren 8a - Paris, 1540ko azaroaren 14a), italiar margolari manierista izan zen.

## Bizitza

Florentzian egin zituen pintura ikasketak. Bere gorabehera handiko izaera erakutsi zuen lehen koadroetan, Ama Birjina lau santuekin, Jesus hila gurutzetik jaisten, toskanar manierismoaren aitzindari bihurtuko zuena. Andrea del Sartorekin ikasi zuen, eta harekin eta Pontormorekin batera lan egin zuen Annunziatako freskoetan (1517). Haiek bezalaxe, Rosso ere Dureroren irudietan oinarritu zen. Rossoren ikuspegi manieristak dinamismo bereziko bortizkeria goresten du, eta gainaldeak era geometrikoan lantzen ditu. Kubismoaren abstrakzioara eta esmaltearen koloreetara hurbiltzen da zenbaitetan. Rossoren manierismoa ondoen agertzen duen lana Moises Jetroren alabak defendatzen (Mosè difende le figlie di Jetro, 1523-1527, Uffizi Galeria, Florentzia) da, Erroman izan zen garaian pintatu zuena. Michelangeloren eragina agerian du, bestalde.
Erroman eta Arezzon lan egin ondoren (Gurutzea aldapan gora), 1530ean Frantziara joan zen Frantzisko I.ak hots eginda, eta Fontainebleauko gazteluko dekorazio-lanen zuzendari izan zen. Sasoi hartan pintatu zuen Pietatea obra (1535, Louvre, Paris) da artistaren maisulanik aipagarrienetakoa. Fontainebleauko eskolako aitzindaria izan zen. Garai horretakoa da, adibidez, Santa Ana gehiegizko espresionismo geometrikoa duena, karikaturaren hurbilekoa.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q312617
* Multimedia: Rosso Fiorentino / Q312617
# Giovanni Battista Piazzetta

Giovanni Battista Piazzetta edo Giambattista Piazzetta (Venezia, Italia, 1683ko otsailaren 13a - Venezia, 1754ko apirilaren 28a) italiar pintorea, dekoratzailea eta eskultorea izan zen.

## Biografia

Aitarekin eskultura ikasi ondoren, Bolonian egin zituen pintura-ikasketak, Crespiren estudioan. Barroko-rococo moldeko lanak egin zituen.
XVIII. mendeko Veneziako pintorerik ospetsuena izan zen. Erlijiozko obrak eta erretratuak landu zituen bereziki.
Lan nagusiak: Rebeka eta Eliezer, Maitemindurik hondartzan, Igarlea eta Ama Birjinaren Jasokundea.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q282670
* Multimedia: Giovanni Battista Piazzetta / Q282670
# Giovanni Battista Pittoni

Giovanni Battista Pittoni edo Giambattista Pittoni (Venezia, 1687ko ekainaren 6a - ibidem, 1767ko azaroaren 6a) italiar margolaria izan zen.
Bere osaba Francesco Pittonirekin ikasi zuen eta ia bizitza osoa Venezian eman zuen. 1716an Veneziako margolarien gremioarekin bat egin zuen. 1727an Boloniako Academia Clementinako kide aukeratu zuten eta 1750ean Veneziako Arte Ederren Akademiaren kide sortzaileetako bat izan zen. 1758an Tiepoloren lekua hartu zuen bertako presidente karguan.
Barroko berantiarreko edo rokokoko estiloan margotu zuen eta oso estimatua izan zen bere garaian, enkargu ugari jasoz Italian eta Europan.

## Lanak

* Sofonisbaren heriotza, Puxkin Museoa, Mosku
* Brentako ikuspegia, Metropolitan Museum of Art, New York

## Kanpo estekak

* Datuak: Q982011
* Multimedia: Giovanni Battista Pittoni / Q982011
# Gelbensande

Gelbensande Alemaniako udalerri bat da, Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan. Azken zentsuaren arabera 1.859 biztanle zituen, 34,05 kilometro koadroko azaleran..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q818925
* Multimedia: Gelbensande / Q818925
# Gelatxo

Gelatxo izenez honako soinujoleak ezagutzen dira:
* Pedro Sodupe Esnaola, Gelatxo II, soinujolea (soinu handia) eta Gelatxo taldearen sortzailea, 1928ko otsailaren 22an jaio eta 2007ko urtarrilaren 29an hila.
* Manuel Sodupe, Gelatxo I, trikitilaria (soinu txikia) eta Pedro Soduperen aita, 1888ko otsailaren 27an jaio eta 1953ko uztailaren 5ean hila.
# Gelatxoa

Gelatxoa edo El Cuartito zeritzan toki hau Bilboko Arenal kalean zegoen, 8. zenbakiko behegainean, La Union y el Fenix eraikinean alegia. Txoko honetan Bilboko kultura munduan mugitzen ziren gizon handienak elkartzen ziren egunero: Zubiria Kondea, Juan Kortazar, Jose Sainz Basabe, Alfredo Etxabe, Xabier Arisketa, Leon Urriza, Jesus Guridi eta abar. Hiriko kultura eta musikari buruzko saioak azpijokatzen zituzten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16560387
# Gelati monasterioa

Gelati monasterioa (georgieraz: გელათის მონასტერი) XII. mendeko monasterio ortodoxoa da, georgiar arkitekturako maisulana. 1106an David IV.a Georgiakoak fundatua, mende askotan Georgiako erdigune kultural eta intelektuala izan zen. Zientzialariak, teologoak eta filosofoak batzen zituen akademia bat zegoen bertan. Egun, XII-XVII. mendeko horma irudi eta eskuizkribu ugari aurkitzen dira bertan.
1994ko ekainean, Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen, "Gelati monasterioa" izenarekin. Hasieran, Bagrati katedralarekin Unescoren izendapenean zegoen, baina 2010 eta 2017 artean arriskuan sailkatuta egon ondoren, katedrala atera eta monasterioa bakarrik utzi zuten, berau arriskutik kanpo.

## Ezaugarriak

Nahiz eta monjeen logelak eta akademia hondatuta egon, elizak oso egoera onean daude:
* Ama Birjinaren eliza: eliza nagusia, atal batzuk fundazio garaikoak, 1106, freskoak eta XII. mendeko mosaiko bat gorde ditu
* San Nikolas eliza, txikiagoa da, XIV. mendekoa
* San Jurgi eliza: zaharrena, monasterioaren fundazioa baino zaharragoa, XVI. mendeko freskoak ditu.
* Ezkila-dorrea: elizatik banandua, Georgiako tradizioan legez, XVI. mendekoa.
* San Jurgi eliza
* San Nikolas eliza
* Ezkila dorrea
* Ama Birjinaren Jaiokundearen katedrala
* Katedraleko sarrera
* Freskoa katedralean

## Erreferentziak

* ↑ Monuments historiques de Mtskheta. UNESCO.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q679979
* Multimedia: Gelati Monastery / Q679979
# Gelatxo mastoideo

Gelatxo mastoideoak mastoide apofisiaren barrunbeak dira. Pneumatizitatea sortzen duten gelatxo hauen hanturak mastoiditis du izena.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Otorrinolaringologia Hiztegia ] [2015]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6785598
* Multimedia: Mastoid cells / Q6785598
# Gelbentzu (argipena)

Gelbentzu hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia

* Gelbentzu: Odietako herria, Nafarroan.

## Deitura

* Juan María Gelbentzu (1819 - 1886), piano jotzaile eta konpositore nafarra.
* José María Guelbenzu (1944 -), idazle espainiarra.

## Erreferentziak

* ↑ Espainierazko grafian Guelbenzu.
# Gelchsheim

Gelchsheim Alemaniako udalerria da. Bavaria estatuan kokatuta dago, [[Würzburg (barrutia)|Würzburg]] barrutian. 2014an 817 biztanle zituen 15,75 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q524590
* Multimedia: Gelchsheim / Q524590
# Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto

Fra' Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto (Erroma, 1944ko abenduaren 9a - ib, 2020ko apirilaren 29a) Maltako Ordenako 80. Printze eta Maisu Nagusia izan zen. 2018ko maiatzaren 3tik hil zen egunera jardun zuen, 2020ko apirilaren 29ra arte, alegia.
Kristau arkeologia eta artearen historia ikasi zituen Erromako La Sapienza Unibertsitatean, eta greziera klasikoa irakatsi zuen Pontificia università urbanianan. 1985ean Maltako Ordenan sartu zen eta Lonbardia eta Veneziako Prior Handia (1994-1999) eta Soberar Kontseiluko kide izan zen (1999-2004). 2004an Ordenako Komandante Handia aukeratu zuten eta 2009an Erromako Prior Handia. 2018an Matthew Festing ordezkatu zuen Maisu Nagusi gisa.

## Lanak

* "La biblioteca e l'archivio di 'Propaganda fide': prospettive di ricerca". In Ordini religiosi, santita e culti: prospettive di ricerca tra Europa e America Latina : atti del Seminario di Roma, 21–22 giugno 2001 (Galatina: Congedo, 2009), p. 153–191.
* Frammenti di storia familiare, 2012 (Giuseppe dalla Torrerekin). Roma: Aracne, 2013.
* "Una scena rara e controversa della scultura paleocristiana", Bollettino dei musei comunali di Roma 19 (1972): 22–26.
* Datuak: Q364969
* Multimedia: Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto / Q364969
# Giallo

Giallo (ˈdʒallo ahoskatua) misterio eta thriller filmak izendatzeko italierazko literatura eta zinema izendapena da. Italierazko giallo (euskaraz: «hori») hitzetik dator, eta Italian ospea zuten azal horiko misterio eta thriller eleberri liburu merkeetan oinarritzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1332055
# Giambattista Piranesi

Giambattista Piranesi (Mogliano di Mestre, Veneziatik hurbil, 1720ko apirilaren 10a - Erroma, 1778ko azaroaren 9a) italiar arkitektoa eta grabatzailea izan zen.
Venezian eta Erroman egin zituen Arkitekturako eta Pinturako ikasketak. 1743an itzuli zen Veneziara, eta han akuafortea landu zuen batez ere. Neurri handiko 2.000 koadrotik gora pintatu bide zituen. Horietariko ia 1.000 koadrok egilearen sinadura daramate. 1745ean Erroman hartu zuen bizilekua eta Espetxeak eta Erroma zaharreko ikuspegiak serie ospetsuak pintatu zituen 1764. urtera bitartean. Ondoren pintatu zuen Paestum-eko ikuspegiak seriea (1778). Arkitekturari dagokionez, Aventinoko Santa Maria del Priorato eliza barrokoaren berritze-lanetan jardun zuen (1764-1765).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q316307
* Multimedia: Giovanni Battista Piranesi / Q316307
# Giaglione

Giaglione Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. 589 biztanle ditu, 33,38 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Giaglionek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Chiomonte Exilles Gravere Mompantero Susa Venaus Bramans

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9388
* Multimedia: Giaglione / Q9388
# Giako Andra Mariaren jaia

Giako Andra Mariaren jaia urtero uztailaren 1ean Portugaleten (Bizkaia) Andre Mariaren omenez ospatzen duten jaia da.
Itsas langileengandik etorritako jai herrikoi hau Alde Zaharrean egiten dute, batez ere, Koskojales kalean, bertan baitago Ama Birjinaren horma-hobia. 1974tik aurrera Berriztasuna dantza taldeak antolatzen du jaia, dominginak izeneko trapuzko panpinak ikurtzat dituenik. Ospakizun nagusiak Andre Mariarentzako lore-eskaintza, itsas-prozesioa eta jaitsiera dira.

## Erreferentziak

* ↑ Portugaleteko Udala. Giako Andra Mari - Uztailak 1. .
* ↑ Berriztasuna Taldea: Historia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5650864
* Multimedia: Virgen de la Guía festival in Portugalete / Q5650864
# George Best

George Best (Belfast, 1946ko maiatzaren 22a – Londres, 2005eko azaroaren 25a) Ipar Irlandan jaiotako futbolari bat izan zen, gehienbat Manchester United FC futbol taldean iragandako denboraldi oparoarengatik oroitua da, talde honekin 1963 eta 1974 urte bitartean jokatu zuelarik.
* Datuak: Q164521
* Multimedia: George Best / Q164521
# George Best Belfast City aireportua

George Best Belfast City aireportua (irlanderaz Aerfort Chathair Bhéal Feirste George Best eta ingelesez George Best Belfast City Airport) Ipar Irlandako Belfast hirian dagoen aireportu bat da. Hain zuzen ere, Belfasteko portuaren alboan dago, erdigunetik 5 kilometro ipar-ekialdera.
2006. urterarte Belfast Hiriko aireportua izena zeraman, 2005ean zendu berri zen George Best iparrilandar futbolari ospetsuaren omenez berrizendatu zelarik.
Hiriak beste aireportu bat ere badu, Belfasteko Nazioarteko aireportua, baina hiritik at dago, Aldergrove udalerrian.

## Iruditegia

* Aparkalekua.
* Aireportuaren izena daraman logoa 2006an.
* Kontrol dorrea.

## Kanpo estekak

* George Best Belfast City aireportuaren webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q8987
* Multimedia: Belfast City Airport / Q8987
# George Borrow

George Borrow (Norfolk, 1803ko uztailaren 5a – Lowestoft, Suffolk, 1881ko uztailaren 26a) ingeles idazle, bidaiari eta filologoa izan zen.
Norfolk-en jaio zen, 1803ko uztailaren 5a, Britainiar Armadako ofizial baten semea. Edinburgoko Royal High School-en eta Norwich Grammar School-en ikasi zuen. Zuzenbidea ikasi zuen, nahiz eta bere interes nagusiak literatura eta hizkuntzak ziren. 1825ean Europako lehenengo bidaia garrantzitsuari ekin zion Frantzian eta Alemanian barrena. Geroago, Errusia, Portugal, Espainia eta Maroko bisitatu zituen. Mary Clarke-rekin ezkondu zen 1840ko apirilaren 23an, eta geroago Lowestoft-era joan zen bizitzera idatzi zituen bere literatura-lan gehienak.

## Bibliografia

* The Zincali (1841)
* The Bible in Spain (1843)
* Lavengro (1851)
* Romany Rye (1857)
* Wild Wales (1862)
* Romano Lavo-Lil (1874)
* Datuak: Q2137717
* Multimedia: George Borrow / Q2137717
# George Biddell Airy

Sir George Biddell Airy (Alnwick, Northumberland, Ingalaterra, 1801eko uztailaren 27a - Greenwich, Ingalaterra, 1892ko urtarrilaren 2a) britainiar matematikaria izan zen.

## Biografia

Cambridgen egin zituen ikasketak eta graduatu ondoren bertako irakaslea izan zen. 1828an Astronomiako irakasle eta Cambridgeko Behatokiko zuzendari izendatu zuten. 1835etik 1881era Erregearen Astronomo izan zen.
Airyk ekarpenik garrantzitsuenak matematika eta astronomiaren alorretan egin ditu: Venus eta Ilargiari buruzko teoriak hobetzeaz gainera, optika-tresnen bazterreko interferentziak ere aztertu zituen. Gainera, ortzadarraren ikerketa matematikoa egin zuen eta Lurraren dentsitatea kalkulatu zuen pendulu baten bidez.
Airy hainbat elkarte ezagunetako kide izan zen, besteak beste, Errege Elkarteko kide (1836), Britainiar Elkarteko mahaiburu (1851), eta Londresko Errege Elkarteko zuzendari (1871).
1874an, Venusen mugimendua ikusteko bidaldi bat antolatu zuen.
On the Algebraic and Numerical Theory of Errors of Observations (Behaketen erroreen teoria aljebraiko eta zenbakizkoa) liburua idatzi zuen, Cambridgen eragin handia izan zuena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q20018
* Multimedia: George Biddell Airy / Q20018
# George Boole

George Boole (Lincoln, Lincolnshire, Ingalaterra, 1815 azaroaren 2 – Ballintemple, Cork City, Irlanda, 1864 abenduaren 8) matematikari, filosofo eta logikari britainiarra izan zen.
George Boolek 1849tik bere heriotza arte matematika irakatsi zuen. 1847an Logikaren analisi matematikoa argitaratu zuen, gaur eguneko logikan hain eragin handia izan duena. Beste obra hauek ere bereak dira: Ekuazio diferentzialei buruzko tratatua (1859) eta Diferentzia finituen kalkuluari buruzko tratatua (1860). Zenbaki-sistema bitarren aljebra garatu zuen. Bere izeneko ekarpen nagusia: Booleren aljebra.
* Datuak: Q134661
* Multimedia: George Boole / Q134661
# George Bush

George Bush izeneko Ameriketako Estatu Batuen bi presidente izan dira, 41.a aita, eta 43.a haren semea.
* George Herbert Walker Bush, 41. Presidentea, 1989tik 1993ra.
* George Walker Bush, 43. Presidentea, 2001tik 2009ra.
# George Bernard Shaw

George Bernard Shaw (Dublin, Irlandako Errepublika, 1856ko uztailaren 26a - Hertfordshire, Erresuma Batua, 1950eko azaroaren 2a), idazle irlandarra, Literaturako Nobel Sariaren irabazlea 1925ean eta gidoi onenaren Oscar sariaren irabazlea 1938an.
Literaturako alor guztiak landu zituen arren, satira eta komediei esker izan zen batez ere ezaguna. Hogei urte zituela, Londresen egokitu eta Fabian Society erakunde sozialistaren kide sortzailea izan zen 1884an. Urte haietan idatzi zituen nobelek ez zuten arrakastarik izan, baina aldizkari berezietan azaldu zituen literatura- eta musika-kritikako lanek ospea ekarri zioten, Wagner-en musikari eta Ibsen-en antzerkiari buruz idatzitakoek bereziki. 1892an aurkeztu zuen lehen antzezlana, Widowers' Houses (Gizon alargunen etxeak) eta The Philanderer (1893, Amorantea) eta Mrs. Warren´s Profession (1893, Warren anderearen lanbidea) idatzi zituen ondoren. Viktoria erreginaren garaiko gizartearen hipokrisia salatu zuen lan horietan. Molde askotako obrak aurkeztu zituen ondorengo urteetan; haietan, garai hartako gizartearen arazoak eta gorabeherak erakutsi zituen betiere satirarako bideak osagarri komiko paregabeen bitartez zorroztuta. Militarismoa kritikatu zuen Arms and the Man (1894, Armak eta gizona) lanean, gizartean gailen ziren azaleko portaerak Major Barbara (1905, Komandante Barbara) obran, eta britainiarren klasismoa Pygmalion bere maisulanean (1913). Historian oinarrituriko obrak ere egin zituen: Caesar and Cleopatra (1901, Zesar eta Kleopatra) eta Androcles and the Lion (1912, Androkles eta lehoia). Lehen Mundu Gerraren ondoren, obra lirikoago bat idatzi zuen, Saint Joan (1923, Santa Joana) Joana Arc-ekoaren bizitzan oinarritua. 1925ean Literaturako Nobel saria eman zioten. Bere ideia sozialistei buruzko saioak idatzi zituen bizitzako azken urteetan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* Ingelesezko literatura
* Irlandako literatura

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)Shaw Chicago Theater
* Datuak: Q19185
* Multimedia: George Bernard Shaw / Q19185
* Aipu famatuak: George Bernard Shaw
# George Bush Kontinentearteko Aireportua

George Bush Kontinentearteko Aireportua (ingelesez: George Bush Intercontinental Airport) (IATA: IAH, ICAO: KIAH, FAA LID: IAH) Houston hirian dagoen nazioarteko aireportua da. Bost terminal ditu aireportuak: A, B, C, D eta E.

## Kanpo estekak

* Aireportuaren webgune ofiziala
* Datuak: Q744748
* Multimedia: George Bush Intercontinental Airport / Q744748
# Gluzidoen katabolismo

Gluzidoen katabolismoa azukreen desgradazio biokimikoan datza, hasierako molekula konplexuak molekula sinpleagoak bihurtuz energia lortzeko.
Gluzidoen katabolismoa honako ekuazio honetan laburbil daiteke:
C$_6$H$_{12}$O$_6$ + 6 O$_2$ → 6 CO$_2$ + 6 H$_2$O + energia (ATP)
Ikusten denez, ekuazio hau fotosintesiaren alderantzizkoa da. Ekuazio hau arnasketa aerobikoari dagokio, gluzidoen katabolismoaren bide metaboliko nagusiari, alegia.
Gluzidoen katabolismoaren lehenengo fasean polisakaridoak eta disakaridoak (almidoia, glukogenoa, zelulosa, laktosa, etab.) monosakarido bihurtzen dira. Entzima hidrolitiko batzuek polimero horiek degradatzen dituzte. Bakterioek entzima horiek kanporatzen dituzte, baina animaliek digestio aparatuan dauzkate, eta bertan burutzen dute polisakaridoen hidrolisia.
Bigarren etapan, sortutako monosakaridoak (fruktosa, galaktosa...eta batez ere glukosa) glukolisiaren bitartez degradatzen dira, azido pirubiko, ATP eta NADH sortuz.
Glukolisia glukosaren katabolismoaren bide nagusia bada ere, ez da bakarra. Zenbait bakteriok eta eukariotok beste bide batzuk erabiltzen dituzte glukosa degradatzeko: Entner-Doudoroff bidea eta pentosa-fosfatoarena, esaterako.
Orokorrean, gluzidoen katabolismoak hiru bide metaboliko desberdin jarrai dezake:

## Ikus, gainera

* katabolismo
* glukolisi
* Krebs zikloa
* arnas katea
* hartzidura
* arnasketa anaerobio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12258587
# Gluten

Glutena proteinen nahastura da, gliadina eta glutelinarena bereziki, zerealen irinean (eta galirinean batez ere) aurkitzen dena. Masa itsaskor, kolore zuri-gris-horixka duena, biskosoa, elastikoa. Substantzia itsasgarri bezala erabiltzen da industrian, eta gaur egun elikadura betezietarako, ogi, galleta, etab.en moduan. Zenbait pertsonak glutenarekiko jasanezintasuna du.
Garian, oloan, zekalean, garagarrean hauen eratorrietan aurkitzen den proteina batek (glutenak, alegia) hesteetako mukosaren gain duen eragin toxikoa, irentsitako gainerantzeko elikagaien malabsortzioa dakarrena. Galxoak glutenik gabeko jan-neurriarekin, beste proteinetan aberats eta gantzetan urri den jan-neurriarekin sendatzen dira, baina elikadura berezia utzi bezain pronto aipatutako sintomak lehenagoko intentsitate berarekin berragertzen dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q188251
* Multimedia: Gluten / Q188251
# Glutinoglossum glutinosum

Glutinoglossum glutinosum Geoglossaceae familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarritzat hartzen, nahiz eta autoreren batek, gisatua kontsumitzea gomendatzen duen.
sinonimoa: Geoglossum glutinosum.

## Deskribapena

Karpoforoa: 3 eta 7 cm arteko altuerakoa. Likatsua (behatzen artetik ihes egiten du). Arre-beltzetik beltzera doan kolorearekin. Burua luzetara hondoratua, forma luzanga du, oin betea, arrexka eta ezkata batzuekin.
Etimologia: Glutinosum epitetoa latinetik dator, “glutinosus” hitzetik eta likatsu, lirdingatsu, esan nahi du.

## Jangarritasuna

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Biskositatea agerikoa denez, denbora hezean errazago identifikatzen dira. Eguraldia lehorra bada, Geoglossum fallax delakoarekin nahas daiteke, honek parafiso ezberdin samarrak ditu, terminalak alboetara makurtzeko joera baitu.

## Sasoia eta lekua

Ohikoa abenduan eta urtarrilean, belardi goroldiotsuetan, bere tamainagatik erraz pasatzen da oharkabean.

### Banaketa eremua

Afrikako iparraldea, Asia, Europa, Ipar Amerika.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Kutxa Fundazioa Sozial eta Kulturala. (1992). Euskal Herriko perretxikoak. Litografía Danona s. coop.ltda., 334 or. ISBN 84-7173-211-4..
* ↑ Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). [., orria 784 . I.S.B.N.: 84-404-0530-8 Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. ] Iberduero.
* ↑ (Gaztelaniaz) Palacios Quintano Daniel. (2014). Disfrutando con las setas. Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 526 or. ISBN 978-84-617-0196-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q14916824
* Multimedia: Glutinoglossum glutinosum / Q14916824
# Gluvian

Gluvian, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5572506
# Gluzemia indize

Gluzemia indizea edo indize gluzemikoa (GI) janari bakoitzak pertsonen odoleko glukosa mailan (alegia, azukre mailan) duen eragina adierazten duen zenbaki bat da. Erreferentziako balioa 100 da (glukosa puruaren kantitate baliokide batek izango lukeen balioa).
Gluzemia indizeak adierazten du janaria kontsumitu ondoren pertsonaren odoleko azukre mailan gertatzen den emendatze totala; ez du beti emendatzearen abiadura adierazten. Azukre mailaren handitzean beste faktore batzuk ere eragina dute, esaterako otorduan jaten den gantz kopuruak. Eskuragarri dagoen karbohidrato kopuru osoa hartzen du kontuan indizeak. Janariak indizea handitzen duten beste osagai batzuk eduki ditzakeen arren, eragin horiek ez dira indizean islatzen.
Gluzemia indizeari lotutako beste neurri batek, gluzemia kargak, janariaren gluzemia indizea eta janaldi bakoitzaren karbohidrato edukia lotzen ditu. Esaterako, meloiak gluzemia indize handia du, baina gluzemia karga txikia janaldi bakoitzean jaten den kantitaterako. Fruktosak, berriz, gluzemia indize txikia du baina gluzemia karga handia, kantitate handian jaten bada.
Gluzemia indizearen erabilerak hainbat muga ditu, adibidez ez duela kontuan hartzen odoleko glukosa handitu ondoren gertatzen den intsulina ekoizpena. Bi janarik gluzemia indize bera izan dezakete, baina intsulina kantitate desberdina sortzea eragin dezakete. Era berean, gluzemia karga bera izan dezakete, baina intsulina erantzun desberdina eragin.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q273924
* Multimedia: Glycemic index / Q273924