OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Zika birus

Zika birusa (ZIKV) gizakia eta primate batzuk infektatzen dituen birusa da. Flavivirus generoan sailkatutakoa, zika sukarra eragiten du. Birusa 1947an deskribatu zen estreinakoz, Ugandako tximino batean (Zika eskualdean).

## Ezaugarriak

Flavibirusak RNA birusak dira: bere material genetikoa polaritate positiboko RNA kate bakarrez osatuta dago. Horren gainetik kapside ikosaedrikoa dute.
Zika birusak senidetasuna konpartitzen du denge eta sukar horiaren birusekin. Hirurak eltxo beraren ziztadaren bitartez (Aedes generoko eltxoaren bitartez) transmititzen dira.

## Epidemiologia

Ugandako makako batean aurkitu zuten lehenbizikoz zientzialariek zika birusa, 1947an. 1952an Ugandan eta Tanzanian birus honen lehenengo giza infektatuak agertu ziren. Birusak Afrika tropikalean urte luzeetan iraun zuen, harik eta 2007an Asiako Mikronesian agertu arte. 2015an, aldiz, lehenengo kasuak agertu ziren Amerikan ere (Brasilen), eta kontinente honetan hedatzen ari da orain (Erdi eta Hego Amerikan zehar).
Flaviviridae familiako birus guztiak Aedes eltxoaren ziztadaren bidez transmititzen dira. Aedes aegypti da gaitzaren ohiko bektorea. Zika sukarraren prebentzioa eltxo bektorearen kontrolean eta intsektizida eta uxagarrien erabileran datza. Epidemiologoen ustez, baina, eltxo bektorearen erabateko suntsipena oso korapilatsua da, ia ezinezkoa, Aedesek aparteko moldagarritasuna izaten baitu.

## Patogenia

Zika sukarra, orokorrean, gaixotasun arina da, egun gutxitan berez sendatzen dena. Infektatuen artean hiru laurdenek (%75-ak) ez dute inongo sintomarik garatzen, eta infekzioak ez die gaixotasunik eragiten.
Beste laurdenak, aldiz, sintoma arinak ditu: sukar txikia, larruazaleko erupzioa, artralgiak, buruko mina eta konjuntibitisa. Hainbat kasutan digestio-aparatua ere kaltetuta suertatzen da, gorakoak eta beherakoak agertuz.
Eskuarki arrisku maila txikikoa izan arren, zika birusaren infekzioak -kasu gutxi batzuetan- ondorio gaiztoak ekar ditzake: Guillain-Barré sindromea piztu, adibidez. Bestalde, 2015eko Brasileko izurritean bertako osasun-agintariek birus honen infekzioa haur jaioberriaren mikrozefaliarekin lotu zuten. Antza, haurdun dauden emakumeengan birusak karena zeharkatuko luke eta kalte neurologiko larriak sortuko lituzke umekiarengan.
Oraingoz ez dago tratamendurik, ezta txertorik ere, gaitzari aurre egiteko.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Kontsulta-fitxak] [2016]
* ↑ Zika virus infection complicated by Guillain-Barré Syndrome, Eurosurveillance
* ↑ El virus Zika, La Vanguardia-Sanidad

## Ikus, baita ere

* 2015eko zika birusaren agerraldia Amerikan
# Zikanyrops

Zikanyrops Dalceridae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Zikanyrops sparsa da.

## Espezieak

| Espeziea | Irudia | Egoera |
| Zikanyrops dubiosa | | daturik gabe |
| Zikanyrops sparsa | | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13847247
* Espezieak: Zikanyrops
# Zikin (musika taldea)

Zikin 2019 urtean Lekeition sorturiko hardcore eta punk talde bat da.

## Taldekideak

* Bedia: Ahotsa
* Iker: Gitarra
* Gorka: Baxua
* Urko: Bateria

## Diskografia

* Zementua armosaten (2022, Mendeku Diskak)
* Bala galdua zure buru galduan (2024, Mendeku Diskak)

## Erreferentziak

* ↑ «Zikin» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2022-10-10).

## Kanpo estekak

* Taldearen bandcamp webgunea
* Datuak: Q114572188
# Zirkonio

Zirkonioa elementu kimiko bat da, Zr ikurra eta 40 zenbaki atomikoa dituena. Titanioaren antzeko trantsizio-metal zuri-grisa, lustreduna eta korrosioarekiko oso erresistentea da. Normalean zirkon izeneko mineraletik erauzten da. Bere erabilera nagusia erreaktore nuklearretan da, batez ere erregai-zutabeak estaltzeko, neutroi-harrapaketako sekzio baxua baitu.

## Ezaugarri nagusiak

Zirkonioa altzairua baino arinagoa da eta bere gogortasuna kobrearenaren parekoa da. Hauts bihurtu arte zatitzen denean, suak har dezake airearekin kontaktuan, batez ere tenperatura altuetan. Zirkonioz eta zinkez egindako aleazioak propietate magnetikoak ditu 35 K (-238 °C) azpitik. Zirkonioaren oxidazio-egoera arruntena +4 da, nahiz eta zenbait konposatu kimikotan +3 eta +2 ere lor daitezkeen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1038
* Multimedia: Zirconium / Q1038
# Zirkonolita

Zirkonolita oxido motako minerala da.

## Ezaugarriak

Zirkonolita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {CaZrTi2O7}}$. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Zirconolite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Zirkow

Zirkow Alemaniako udalerri bat da, Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan. Azken zentsuaren arabera 705 biztanle zituen, 25,76 kilometro koadroko azaleran..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q205860
* Multimedia: Zirkow / Q205860
# Zirku

    Artikulu hau ikuskizunari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zirku (argipena)».
Zirkua ikuskizun artistikoa da, pailazo, malabarista, akrobata, mago eta ilusionisten emanaldiak eta animaliekiko erakustaldiak dituena, gehienetan talde ibiltari baten eskutik herriz herri eskaintzen dena. Antzinako Erromako zirkuetan egiten ziren ikuskizunetan du jatorria.

## Zirkuaren historia

Zirku modernoa nahiko berria da, nahiz eta haren ikuskizun asko (akrobaziak, soka gainean ibiltzea, pailazoak, animaliak…) oso antzinakoak izan. Aspaldiko ohitura zen saltzaile ibiltariak herri batera iristean, ferietan eta, jendea erakartzeko ikuskizun bereziak egitea. Erdi Arotik aurrera, ijitoek Europan ikuskizun horien tradizioa atxiki zuten, herriz herri emanaldiak eskainiz. Merkataritza indartzen eta egonkorrago egiten hasi zenean, bi jarduerak, entretenitzekoa eta salerosketa, bereizten hasi ziren.
Nolanahi ere, XVIII. mendea arte ez zen egin ikuskizun mota guztiak ekitaldi bakar batean elkartzeko saiorik. 1768an, Philip Astley ingelesa ohartu zen indar zentrifugoari esker nahiko erraza zela zaldi gainean zutik egotea, zaldia zirkuluetan ibiltzen zen artean. Hura erakusteko leku itxi bereziak eraikitzen hasi zen. Halako eraikin asko egin zituen gero Europan zehar, eta laster hasi ziren beste batzuk ere horrelakoak egiten, Europan eta baita Ameriketan ere.
Zirkuaren lehen 80 urteetan, ikuskizun nagusia zaldiena izaten zen. Ferietan ibiltzen ziren jokalari ibiltariak, berriz, aukera berri bat ikusi zuten zirkuetan, eta bi moduek bat egin zuten. Europan zirku askok eraikin egonkorrak zituzten, eta oso izen ona zuten. Zirkuko familiek estatus berezia zuten, eta beren trebeziako ariketak belaunaldiz belaunaldi ikasten zituzten. Hala, oso ezaguna egin zen, esate baterako, Italiako Cristiani familia. Europako familia asko Persia eta India aldera joan ziren, eta Afrikan, Hego Ameriketan eta Australian ere laster sortu ziren zirku taldeak. XIX. mende hasieran, Isaac Van Amburgh piztiekiko ekitaldiak antolatzen hasi zen, geroztik ikuskizun nagusietako bat izan zirenak, eta Jules Leótardek aireko trapezioa asmatu zuen.
Gaur egun, zirku asko talde txikiak elkartuz sortu dira, eta hiri handietan egoitza finkoak dituzte.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013/02/10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q47928
* Multimedia: Circus / Q47928
# Zirku (argipena)

Zirku hitzak esanahi zenbait ditu:
* zirkua, ikuskizuna;
* zirkua, egitura geologikoa;
* zirkua, Antzinako Erromako eraikina;
* soziologian, zirku mediatikoa.
# Zirkofilita

Zirkofilita silikato motako minerala da eta astrophyllita taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Zirkofilita silikato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {K2NaFe^{2+}7Zr2(Si4O12)2O2(OH)4F}}$. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 4,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Zircophyllite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Zirkoi

Zirkoia ZrSiO$_4$ formula kimikoa duen nesosilikatoen taldeko minerala da. Ia beti hafnioa ere izaten du, %1etik %4ko kantitatean. Zirkoiaren kristal-egitura tetragonala da. Bere kolore naturala horia, gorria, marroia edo berdea da, baita gardena ere. Harribitxi-kalitatea duten ale gardenak diamantearen ordezko gisa erabiltzen dira.
Izena arabierazko zarqun hitzetik (bermiloi) edo persierazko zargun hitzetik (urre-kolore) datorkio.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q178928
* Multimedia: Zircon / Q178928
# Zirkosulfato

Zirkosulfato sulfato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Zirkosulfato sulfato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Zr,Ti)(SO4)2 * 4H2O}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 - 3 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Zircosulfate: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Zirkometro

Zirkometroa zirkulu-itxura duten objektuen zirkunferentziak eta diametroak neurtzeko erabiltzen den neurketa-zinta da. Zintatik bi neurriak irakur daitezke. Izan ere, perimetroaren eta diametroaren arteko arrazoia pi zenbakia da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q31188384
# Yutaro Masuda

Yutaro Masuda (japonieraz: 桝田 雄太郎, 1985eko martxoaren 27a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako SC Sagamihara.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q11538260
# Yuto Horigome (skateboarderra)

Yuto Horigome —japonieraz, 堀米雄斗, Horigome Yuto— (Tokio, 1999ko urtarrilaren 7a) skateboarding modalitatean lehiatzen den kirolari japoniarra da. Tokio 2020ko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen banakako proban.

## Nazioarteko palmaresa

Joko Olinpikoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio | 01 ! | kalea |
| 2024 | Paris | 01 ! | Kalea |
| Munduko Txapelketa ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2019 | Sao Paulo Brasil | 02 ! | Kalea |
| 2021 | Erroma Italia | 01 ! | Kalea |
| 2023 | Tokio | 03 ! | Kalea |
| X Games ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2018 | Minneapolis AEB | 01 ! | Kalea |
| 2019 | Shanghai Txina | 03 ! | Kalea |
| 2022 | Chiba | 01 ! | Kalea |
| 2023 | Kalifornia | 01 ! | Kalea |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q66363755
* Multimedia: Yuto Horigome / Q66363755
# Yutaro Oda

Yutaro Oda (japonieraz: 小田 裕太郎, Oda Yutaro, 2001eko abuztuaren 12a -) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Vissel Kobe.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q64747735
* Multimedia: Yutaro Oda / Q64747735
# Yutaro Yanagi

Yutaro Yanagi (japonieraz: 柳 雄太郎, 1995eko ekainaren 26a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako YSCC Yokohama.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q53764998
# Yutaro Yoshino

Yutaro Yoshino (japonieraz: 吉野 裕太郎, Yoshino Yutaro, 1996ko urriaren 18a -) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako YSCC Yokohama.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q95162005
# Yuto Horigome

Yuto Horigome (japonieraz: 堀米 悠斗, 1994ko irailaren 9a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Hokkaido Consadole Sapporo.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q10707742
# Yutaro Shin

Yutaro Shin (japonieraz: 新 裕太朗, 1990eko martxoaren 11 - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Fukushima United FC.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q17159771
# Yutaro Takahashi

Yutaro Takahashi (japonieraz: 高橋 祐太郎, 1987ko urriaren 3a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Roasso Kumamoto eta V-Varen Nagasaki.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q8062105
# Yuto Hiratsuka

Yuto Hiratsuka (japonieraz: 平塚 悠知, Hiratsuka Yuto, 1996ko apirilaren 13a -) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Mito HollyHock.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q62601431
# Yuto Iwasaki

Yuto Iwasaki (japonieraz: 岩崎 悠人, 1998ko ekainaren 11 - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kyoto Sanga FC.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q29016890
# Zacatelco (udalerria)

Zacatelco Mexikoko udalerri bat da. Tlaxcala estatuan kokatua dago. 2010ean 38.654 biztanle zituen 31,38 km²ko azaleran. Herriburua [[Zacatelco (Zacatelco)|Zacatelco]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20204908
* Multimedia: Zacatelco Municipality / Q20204908
# Zacatecasko Hirigune Historikoa

Zacatecasko Hirigune Historikoa Mexikoko Zacatecas estatuan dago, izen bereko hirian. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1993ko abenduaren 11an, hiri historiko gisa. Hiriak ere beste izendapena du: 2010ean Lur Barruko Errege Bidearen Ondarea izendatu zuten, tartean Zacatecasko gune haru; beraz, hiriak titulu bikoitza du Unescoren aurrean. Turismo handia erakartzen du.

## Historia

1546an sortua, eskualdean zilarra aurkitu ondoren, Joan Tolosa euskalduna iritsi zenean. Minas de los Zacatecas izena jarri zion. Baltasar Temiño, Kristobal Oñate eta Diego Ibarra ere zeuden talde hartan.
Hiria laster bihurtu zen Gaztelaren kolonizazioaren eta Espainia Berrian katolizismoaren hedapenaren gune garrantzitsua. Zacatecas XVI. eta XVII. mendeetan iritsi zen bere oparotasunaren gailurrera; mende horietako dira gordetzen diren eraikin batzuk. Ibar estu baten hegal aldapatsuen gainean eraikia, hiriak bista ikusgarriak ditu eta antzinako eraikin asko ditu, erlijiosoak zein zibilak.

## Eraikin nagusiak

* Zacatecasko katedrala
* González Ortega azoka
* Fatimako Andre Mariaren tenplua
* Zacatecasko enparantza
* Gobernu Jauregia
* Santo Domingo tenplua

## Iruditegia

* Gobernuko Jauregia.
* Zacatecasko katedrala.
* Zacatecasko kaleak.
* Goitia plazatxoa.
* Zacatecasko Hirigune Historikoaren ikuspegia.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.patrimoniomundial.com.mx/centro-historico-de-zacatecas/
* ↑ Chipman, Donald E.. (2005). Moctezuma's Children: Aztec Royalty under Spanish Rule. Austin: University of Texas Press, 102-104 or.
* ↑ inafed.gob.mx. Enciclopedia de los Municipios de México. Estado de Zacatecas: Zacatecas. (Noiz kontsultatua: 2017-11-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3848116
* Multimedia: Historic centre of Zacatecas / Q3848116
# Zacatepec (udalerria)

Zacatepec Mexikoko udalerri bat da. Morelos estatuan kokatua dago. 2010ean 35.063 biztanle zituen km²ko azaleran. Herriburua [[Zacatepec de Hidalgo (Zacatepec)|Zacatepec de Hidalgo]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q139255
* Multimedia: Zacatepec de Hidalgo / Q139255
# Zacatlán (udalerria)

Zacatlán Mexikoko udalerri bat da. Puebla estatuan kokatua dago. 2010ean 76.296 biztanle zituen 489,33 km²ko azaleran. Herriburua [[Zacatlán (Zacatlán)|Zacatlán]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2509912
* Multimedia: Zacatlán Municipality / Q2509912
# Zacatecas estatua

Zacatecas Mexikoko 31 estatu federaletako bat da, herrialdearen erdialdean dagoena. Iparraldean Coahuila de Zaragozarekin du muga, ipar-mendebaldean Durangorekin, mendebaldean Nayaritekin, ekialdean San Luis Potosírekin eta hegoaldean Jalisco eta Aguascalientesekin. 75.539 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2010ean 1.490.668 biztanle zituen. 58 udalerritan banaturik dago. Hiriburua Zacatecas da, eta udalerri jendetsuena Fresnillo.
Jarduera ekonomiko garrantzitsuenak meatzaritza, nekazaritza eta turismoa dira. Zacatecasi entzute handia eman diote bertako zilar-hobi handiek, arkitektura kolonialak eta baita Mexikoko Iraultzan izan zuen garrantziak ere.

## Geografia

Mexikoko erdialdeko goi-ordokian dago Zacatecas, Iparraldeko goi-ordokiaren hego muturrean, eremu zabal elkorrez eta hauek zeharkatzen dituzten mendi lerroez osatua. Hegoaldean 3.000 m. inguruko mendiek dituen Zacatecasko mendi lerroa nabarmentzen da. Mendi lerro gehienak sumendietako gaiz osatuak daude. Klima lehor eta euri gutxikoa du, eta 2-15 °C bitarteko hozberoa. '

## Historia

1540an Peralmides Chirinok hartu zuen eskualde hori, baina lurralde pobrea zela eta, berehala utzi zuen. Handik sei urtera, ordea, zilar meatzeak aurkitu ziren bertan, eta haien ustiaketa izan zen kolonizazio garaiko lanbide nagusia. Nueva Galicia lurraldearen barnean geratu zen XVI. mende erdialdetik aurrera. 1824an, Mexikoko Errepublikaren estatu bihurtu zen.

## Ekonomia

Klimaren ezaugarriak direla eta, nekazaritza gutxi izan da, baina ureztatze artifizialei esker laborea eta kanabera ustiatu da. Meatzeak daude Zacatecas mendi lerroan. Garrantzitsuak dira elikagaien industria (esnea, alkohola, azukrea, irina, olioa), ehungintza, larrugintza eta kimika industria.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 Macmillan, Palgrave, The Statesman's Yearbook 2017: The Politics, Cultures and Economies of the World, 823. orrialdea, Macmillan Publishers, books.google.es

## Kanpo estekak

* Datuak: Q80269
* Multimedia: Zacatecas / Q80269
# Zacatecas (udalerria)

Zacatecas Mexikoko udalerri bat da. Zacatecas estatuan kokatua dago. 2010ean 138.176 biztanle zituen 442,17 km²ko azaleran. Herriburua [[Zacatecas (Zacatecas)|Zacatecas]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2645207
* Multimedia: Zacatecas Municipality / Q2645207
# Zacatecasko Akueduktua

Zacatecasko akueduktua Mexikoko Zacatecas estatuan dago, haren hiriburuan. Bere izena herrian "Kuboaren akueduktua" da, ura sortzen den mehategia aipatzen duen izena, alegia. Zacatecaseko akueduktua Mexikoko erregeordetzaren obra hidrauliko garrantzitsuena da.

## Ezaugarriak

Obra harrobi arrosan eraiki zen, oso ohikoa Zacatecas estatuan.
Akueduktuak ura helarazten zuen gaur egun Jesus Gonzalez Ortega jeneralaren monumentua dagoen tokiraino, eta hortik Independentzia Plazan zegoen ur-pila bateraino.

## Historia

XVIII. mendearen amaieran eraiki zen; hala ere, XIX. mendearen hasieran, Mexiko independentea zenean, hobetzeko lanak egin ziren ere bai. 1929an utzi zion funtzionatzeari. San Pedro Zezen Plaza izan zenaren parean daude jatorrizko obratik geratzen diren azken arkuak, horietako batzuk kontrahormekin sendotuta. Zutik dirauen zatia hiria identifikatzen duten elementu arkitektonikoetako bat da.

## Erreferentziak

* ↑ https://sonorastar.com/2021/03/01/el-acueducto-de-zacatecas-es-la-obra-hidraulica-mas-importante-del-virreinato-en-mexico/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5657069
# Zacatecoluca

Zacatecoluca El Salvadorko La Paz departamenduko udalerri bat da. 425.69 km²ko azalera du eta 2007ko erroldaren arabera 65826 biztanle zituen.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Dirección General de Estadística y Censos. (2007). (pdf) VI Censo de Población y V de Vivienda 2007. (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q139248
* Multimedia: Zacatecoluca / Q139248
# Zacarías Martínez

Zacarías Martínez Núñez (Baños de Valdearados, Burgos, 1864ko azaroaren 5a - Santiago de Compostela, 1933ko irailaren 6a), agustindar erlijiosoa eta biologo espainiarra izan zen, Santiago Ramón y Cajalen jarraitzailea.
1881ean agustindar bihurtua, Natura Zientziatan doktoretza lortu zuen. Santiago Ramón y Cajalen 1907ko Estudios biológicos liburuaren prologoa idatzi zuen. San Lorenzo de El Escorialen irakaslea izan zen. 1919an Huesca eta 1923an Gasteizko apezpiku bihurtu zen. 1927an Santiago de Compostelako elizabarrutiaren artzapezpiku ordenatu zuten.
Gasteizen bere omenezko kalea dago. Espainian, Huescan eta Sariñenan ere badaude.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) www.catholic-hierarchy.org
* Datuak: Q5555163
* Multimedia: Zacarías Martínez / Q5555163
# Vouilléko gudua

Vouilléko gudua (latinez: Campus Vogladensis) 507ko udaberrian gertatu zen, oraingo Vouillé herrian, frankoen eta bisigodoen artean Galia mendean izateko asmoz.
Klovis I.ak erresuma frankoa ezarri nahi zuen erromatar Galia probintzia osoan. Horretarako, Soissonsen galiar-erromatarrak eta Zülpichen alamanak menderatu ostean, hegoalderantz jo zuen bisigodoen aurka Loira zeharkatuz. Horiek ostrogodoen laguntza jaso zuten, baina ailegatu baino lehen gudua hasi eta frankoek erregea hil zuten, eta erabateko porrota izan zen bisigodoentzat.
Guduaren ondorioz, frankoek Tolosa Okzitania, Akitania, Gaskoinia eta Limusin eskuratu zituzten, eta borgoinarrek, berriz, Narbonensis. Bisigodoek Septimania baino ez zuten mantendu Galia osoan, eta Iberiar Penintsulan areago sartzen joan ziren, handik hamarkada askotara Bisigodoen Toledoko Erresuma sortu. Garaipen horrek Anastasio Ekialdeko erromatar enperadorearen aitortza izan zuen, Klovis I.a kontsul bihurtuz.

## Erreferentziak

* ↑ Losada Malvárez, Juan Carlos. (2004). Batallas decisivas de la historia de España. Aguilar, 47 or. ISBN 84-03-09432-9..
* ↑ Encyclopedia of barbarian Europe: society in transformation, Ed. Michael Frassetto, (ABC-CLIO, 2003), 362.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q851504
* Multimedia: Battle of Vouillé / Q851504
# Æthelred Zalantzatia

Æthelred II.a (c. 968 – 1016ko apirilaren 23a). Zalantzatia (antzinako ingelesez: Unræd) deitua, Ingalaterrako erregea izan zen 978-1013 eta 1014-1016. urteetan. Edgar Baketsuaren eta Æthelflæd bere bigarren emaztearen bigarren semea izan zen.
978ko martxoak 18an Eduardo bere anaiordea erail zutenean, Witanek bere oinordeko izendatu zuen. Apirilaren 4an Kingston upon Thamesen koroatu zuten.
Bere erregealdian, bikingoen aurka borrokatu zuen eta hauek danegeld ordaintzera behartu zuten. 1002an nobleak sarraski ondoren, Svend I.a Danimarkakoak herrialdea inbaditu zuen. Æthelred Normandian erbesteratu zen baina londrestarrek daniarrak menderatu zituztenean, itzuli eta, 1013ko abenduaren 23an, Witanek berriro errege izendatu zuen.
* Datuak: Q183499
* Multimedia: Æthelred II of England / Q183499
# Ç

Ze hautsia (Ç eta ç) euskal alfabetoko hirugarren hizkiaren (c hizkia) aldaera bat da. Munduko beste hizkuntza askotan alfabetoko hizki bat da (adibidez, turkieraz euskal tx digrafoa irudikatzeko erabiltzen da) edo, euskaraz bezala, c hizkiaren aldaera. Hain zuzen ere, erdara horietatik hartutako hitzak euskaraz idazteko sartu zuen letra hori euskal alfabetoan Euskaltzaindiak. Ze hautsia gaztelania zaharrean sortu zen, Erdi Aroan, latin arruntetik hartutako eta geroztik gaztelaniak galdutako /ts/ soinua adierazteko.
Euskal testu zaharretan, ze hautsia gaur egungo zetaren baliokide zen batzuetan (hartara, guiçonorrec idatzi zuen Etxeparek 1545ean, gaur egun gizon horrek idazten duguna); eta, beste batzuetan, gaur egungo tz digrafoaren baliokide (adibidez, ençun idatzi zuen Joan Perez de Lazarragak XVI. mende hartan bertan, gaur egun entzun dena).
Nazioarteko Alfabeto Fonetikoan, /ç/ kontsonante ahoskabe sabaikari frikaria da. alemanezko ich, möchte, China, Mädchen, König... hitzetan bezala.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9992
* Multimedia: Ç / Q9992