OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ana Wagener

Ana Álvarez Wagener (Las Palmas Kanaria Handikoa, 1962 - ) espainiar antzezlea da.
Telebistan, Querido maestro, Compañeros, El comisario edo La otra mirada bezalako telesailean, aritu ondoren, zinemara pasa zen eta La voz dormida filmagatik Goya Sari bat lortu zuen

## Filmografia

* Bienvenidos a Edén (2022)
* Intimidad (2022)
* Inocente (2021)
* Ofrenda a la tormenta (2020)
* El legado de los huesos (2019)
* Contratiempo (2017)
* Vulcania (2015)
* A escondidas (2014)
* Los amantes pasajeros (2013)
* Fènix 11·23 (2012)
* El perfecto desconocido (2011)
* La voz dormida (2011)
* Secuestrados (2010)
* Biutiful (2010)
* 8 citas (2008)
* El patio de mi cárcel (2008)
* Tomar el cielo (2008)
* Intrusos (en Manasés) (2007)
* (Va de) Citas (2007)
* ¿Por qué se frotan las patitas? (2006)
* Cabeza de perro (2005)
* AzulOscuroCasiNegro (2004)
* Vida y color (2004)
* El séptimo día (2004)
* 7 vírgenes (2004)
* Horas de luz (2004)
* Torremolinos 73 (2003)
* El Bola (2000)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q483090
* Multimedia: Ana Wagener / Q483090
# Aquí huele a muerto

Aquí huele a muerto... (¡Pues yo no he sido!), euskaraz Hemen hil usaina zagok (Ba ni ez nauk izan!), 1990eko Álvaro Sáenz de Heredia espainiar zinema zuzendariak zuzendutako komedia film bat da. Martes y Trece umorista bikoteak antzeztu zuen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Capra Negra kondeak (Josema Yuste), modu bitxian jazotako bere osabaren heriotzaren berri izan bezain pronto, bere ganbera morroi Antoine (Millán Salcedo) leialarekin batera Soborlskaia izeneko herrialdera bidaiatuko du, bertan osabaren herentzia eskatzeko asmoz. Bidaian idazle misteriotsu bat (Ana Álvarez) ezagutu eta hartaz maitemiduko da. Hirukotea gaztelu batera iritsi eta dirutza bereganatzeko proba oso zail bat gainditu beharko dute... familiaren gain dagoen Drakula kondearen madarikazioarekin amaitzea.

## Kanpo estekak

* Aquí huele a muerto filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q5702086
# Aquí llega Condemor, el pecador de la pradera

Aquí llega Condemor, el pecador de la pradera (euskaraz Condemor Badator, Larreko Bekataria) 1996ko Álvaro Sáenz de Herediak espainiar zinema zuzendariak zuzendutako komedia film bat da. Chiquito de la Calzada eta Bigote Arrocet umoristek antzeztu zuten.
Brácula: Condemor II (1997) izeneko jarraipena izan zuen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Condemor (Chiquito de la Calzada) eta bere mexikar morroi leiala den Lucas (Bigote Arrocet), Mendebalde Urruneko basamortuan guztiz galduta frantziarren Paris hiriburura iristeko modua topatu asmo dute. Herri batera iritsi eta beren nahigabeko ausardia erakustaldi baten ondorioz, bertako biztanleek Condemor sheriff izendatu, “Begibakar” (Julio Tejela) deritzon gaizkile bat atzematera derrigortuko dute, gainera Mutikoaren (Naim Thomas) aitaren berri eta El Dorado kondairazko meatzea non dagoen ere topo egin beharko dute. Begibakar maltzurrak Condemor maitasun platonikoa eta Salooneko abeslaria den “Jolly Ederra” (Sol Abad) bahitzean, gauzak oraindik eta gehiago korapilatuko dira...

## Aktoreak

* Chiquito de la Calzada: Condemor
* Bigote Arrocet: Lucas
* Sol Abad: Jolly
* Naim Thomas: Mutikoa
* Julio Tejela: Begibakarra
* María José Nieto: Adela
* César Varona: Meatzaria
* Aldo Sambrell: Valerio

## Kanpo estekak

* Aquí llega Condemor, el pecador de la pradera filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com (Ingelesez)
* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q623438
# Ar-Adûnakhôr

Ar-Adûnakhôr, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Idazlearen hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen da. Dunadan bat izan zen, Numenorreko hogeigarren erregea, eta Eguzkiaren Bigarren Aroko 2709an jaio zen. Bere gurasoak bezala, Valarren aurka agertu zen, bere izen ofiziala adunaikoz hartzeraino, quenyazko ohiko era erabili beharrean, Tar-Herunumen izango zena (hartzen lehena izan ez zen arren, agerian erakutsi zuen lehena izan zen).
Bere izena, batzuk, biraotzat eta harroegitzat hartu zuten, bi hizkuntzetan, "Mendebaldeko Jauna" esan nahi baitzuen, Manwë Valarrarentzat gordetako titulua, Valarren buruzagia zena. Eztabaida dago Ar-Adûnakhôr, bere aita Ar-Abbatâriken edo bere aitona Tar-Kalmazilen oinordekoa izan ote zen dioena, baina gobernarien zenbaketak, Tar-Ardamin hartzen du kontuan. Zehazki, Ar-Abbatârik ez da agertzen Eraztunen Jaunaren eranskinetan, baina bai Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak laneko "Elrosen leinua" atalean. Eguzkiaren Bigarren Aroko 2962an hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Ar-Zimrathôn izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q588135
# Ar-Raqqa

Ar-Raqqa edo Raqqa (arabieraz: الرقة‎ ar-Raqqah) Siriako iparraldeko hiri bat da, izen bereko eskualdeko hiriburua. Eufratesen iparraldeko ertzean dago. 2013tik 2017ra, Estatu Islamikoaren hiriburua izan zen de facto. 2017ko ekainean Siriako Indar Demokratikoek (SDF, Syrian Democratic Forces), Herri Babeserako Unitateek (YPG) gidaturik eta Estatu Batuen laguntzarekin, hiria askatzeko gudua hasi zuten, eta urte horren urriaren 17an, hiri osoa haien kontrolpean zegoen, lau urteko okupazioari bukaera emanda.

## Klima

Datu klimatikoak (Ar-Raqqa) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18 | 22 | 26 | 33 | 41 | 42 | 43 | 47 | 41 | 35 | 30 | 21 | 47 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 12 | 14 | 18 | 24 | 31 | 36 | 39 | 38 | 33 | 29 | 21 | 16 | 26 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 2 | 3 | 5 | 11 | 15 | 18 | 21 | 21 | 16 | 12 | 7 | 4 | 11 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7 | -7 | -2 | 2 | 8 | 12 | 17 | 13 | 10 | 2 | -2 | -5 | -7 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 22 | 18.2 | 24.3 | 10.2 | 4.5 | 0 | 0 | 0 | 0.1 | 3.1 | 12.4 | 13.6 | 108.4 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 7 | 6 | 5 | 5 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0.1 | 2 | 3 | 6 | 36.1 |
| Hezetasuna (%) | 76 | 72 | 60 | 53 | 45 | 34 | 38 | 41 | 44 | 49 | 60 | 73 | 54 |
| Iturria (1): ||||||||||||||
| Iturria (2): ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
* ↑ Garcia, Adrian. (2015-06-24). «Kurduak, Raqqaren atarian» Berria.
* ↑ World Weather Online. Climate statistics for Ar-Raqqah. .
* ↑ Weather Base. Averages for Ar-Raqqah. .

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q283368
* Multimedia: Raqqa / Q283368
# Aquí s'acaba el que es donava

"Aquí s'acaba el que es donava" Albert Pla abeslari kataluniarrak 1990ean kaleratutako diskoa da. Albert Plaren bigarren diska izan zen eta PDI diskoetxeak argitaratu zuen. El Capellà del Poble abestia izan ezik, beste guztiak Albert Plak idatziak dira.

## Abestiak

* Historia del 600
* L'Eve i l'Eugeni
* Sexy
* La caixa de música
* La fàbrica crema
* El quarto dels trastos
* La gran cascada
* La barricada de Santpaucentdeu
* El capellà del poble

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8202907
# Ar-Abbatârik

Ar-Abbatârik (Eguzkiaren Bigarren Aroko 2618-2899, 2825-2899 bitartean errege) edo Tar-Ardamin quenya hizkuntzan, batzuetan Numenorreko gobernarien artean aipatzen da, baina, beste batzuetan aipatu gabe uzten da. Tar-Kalmazilen semea zen, Eguzkiaren Bigarren Aroko 2618an jaio eta Eguzkiaren Bigarren Aroko 2899an hil zena. Gobernarietako bat bezala kontutan hartzen bada, Numenorreko hemeretzigarren erregea izango litzateke.
Adunaikoz, bre izenak, "Munduko Zutabea" esan nahi du, eta, quenyaz "Munduko Lehena" esan nahiko luke. Tar-Ardamin, aipatu gabe uzten da Eraztunen Jaunaren A eranskinean agertzen den Numenorreko gobernari zerrendan, baina laburki aipatzen da Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak lanean. Christopher Tolkienek, Amaitu gabeko ipuinak bildu eta editatu zituena, "Elrosen leinua: Numenorreko erregeak" atalari buruzko ohar batean, bere aitak, errege hau aipatu gabe uzteko, sekula azaldu ez zuen arrazoiren bat izango zuela pentsatzen du, edo erredakzio akats soil bat baino ez dela, litekeena dena, erregeen zenbaketa sekula ez baita aldatzen. Tar-Herunumen, Tar-Ardaminen semea, Ar-Adûnakhôr izena hartu zuena, orohar, hogeigarren gobernari bezala kontatzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2526203
# Aquí está Heraclio Bernal

Aquí está Heraclio Bernal Roberto Gavaldónek 1958an zuzenduriko film dramatikoa da.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Jesús Bernalek bost seme ditu. Meatzariak dira, baina haietako bi eskolatuta daude, eta haien irakasleak ideia aurrerazaleak ditu. Bernaldarrek, zain bat aurkitu, eta beren jabetzapean erregistratuko dute, baina Frantziako konpainia batek kenduko die jabetza. Leherketa bat dagoenean, meategiaren jabeek ez dituzte erreskatatu nahiko harrapatutako langileak. Hortaz, enpresaren aurka matxinatuko dira anaiak.

## Aktoreak

* Antonio Aguilar: Heraclio Bernal
* Elda Peralta: Ana Maria
* Rodolfo Landa: Epifanio Lomeli
* Ángel Infante: Antonio Bernal
* Domingo Soler: Don Ángel Bonilla
* José Ángel Espinosa 'Ferrusquilla': Vicente Bernal
* Hortensia Santoveña: Jacinta Bernal

## Erreferentziak

* ↑ Paranaguá, Paulo Antonio. (1995). Mexican Cinema. British Film Institute, 193 or..
* ↑ sansebastianfestival.com

## Kanpo estekak

* Datuak: Q66711921
# Ar-Men itsasargia

Ar-Men itsasargia (bretainieraz Tour-tan ar Maen eta frantsesez Phare d'Ar-Men, bretainiera Ar Men, "Harkaitz" esan nahi du) Bretainiako mendebaldeko Raz lurmuturraren aurrean dagoen Raz de Sein itsasartean kokatzen den itsasargi bat da. Hain zuzen ere, Île de Sein uhartean dago.
1867-1881 bitartean eraiki zen. 1990ko apirilaren 10ean itsasargia 250 watteko lanpara halogeno batez elektrifikatu eta automatizatu egin zen

## Kanpo estekak

* Datuak: Q623540
* Multimedia: Ar Men / Q623540
# Antziola (argipena)

Antziola euskal lekuizen bat da. Toki hauexek eman ditzake aditzera:
* Antziola, Hernaniko auzo bat, Gipuzkoa
* Antziola, Urruñako auzo bat, Lapurdi
* Antziola, izen bereko auzoan sortzen den erreka bat, Lapurdi
# Antzoki Nazionala (Munich)

Antzoki Nazionala (alemanez: Nationaltheater) Munich hirian dagoen opera-antzokia da, Bavariako Estatu Operaren egoitza dena.
Bavariako Estatu Operak Prinzregententheater antzokian (XX. mendearen hasieran eraikitako antzokia, Richard Wagnerren esanen arabera eraikitako Bayreutheko Festspielhaus antzokiaren oso desberdina ez dena) eta Cuvilliés Antzokian (1750eko hamarkadan eraikia eta Beauvertek «harribitxi rococo» gisa deskribatua) ere emanaldiak eskaintzen ditu.
Bere lehen urteetan, Antzoki Nazionalak opera ugariren estreinaldiak izan zituen, horietako asko alemaniar musikagileenak. Horien artean, Wagnerren Tristan und Isolde (1865), Die Meistersinger von Nürnberg (1868), Das Rheingold (1869) eta Die Walküre (1870) nabarmentzen dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q707679
* Multimedia: Nationaltheater München / Q707679
# Antzoki Nazionala (Oslo)

Antzoki Nazionala, norvegieraz: Nationaltheatret, Norvegiako Oslo hiriburuan dagoen antzoki bat da. Norvegian arte dramatikoen erabilpenarako eraikin handienetakoa da.
1899ko irailaren 1ean inauguratu zen.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Norvegieraz [bokmål])
* Datuak: Q565382
* Multimedia: Nationaltheatret / Q565382
# Antziola (Hernani)

    Artikulu hau Hernaniko auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Antziola (argipena)».
Antziola Hernaniko (Gipuzkoa) auzoa da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12253702
# Antzizar kiroldegia

Antzizar kiroldegia Gipuzkoako Goierri eskualdeko Beasain udalerrian dagoen kiroldegia da, Loinatz auzoko Igartza Oleta kalearen 3. zbk-an dago, Beasaingo futbol zelaia eta Beasaingo gaztetxearen artean. Beasaingo Udalaren jabetzakoa da.

## Kanpo estekak

* Antzizar kiroldegiaren webgunea
* Datuak: Q20492928
# Antzoki

Antzokia musika, dantza, antzerkia edo beste ikuskizun batzuk eskaintzen dituen eraikina da.

## Osagarriak

* Antzeztokia edo agertokia: Aktoreak azaltzen diren lekua, dekoratuek apaindua normalean. Antzezlana hasi baino lehen oihal batek estaltzen du klasikoki.
* Besaulki-patioa edo platea: Ikusleak jezarrita egoten diren lekua da, antzeztokiaren aurrean dagoena eta normalean plano berean edo apur bat inklinatuta.
* Palkoak: Patioaren gainean eta inguruan daude, askotan ikuskizuna ikusteko lehentasunezko lekuak izanda.
* Anfiteatroa: Palkoen gainean dago, patioa eta antzetokiaren inguruan eta gainean halaber.
* Galeria: Anfiteatroaren gainean dago, antzokiaren goi-goiko aldean, tradizionalki ikuspegi okerren daukan lekua izanda.
* Aldagela: Aktoreek janzteko, apaintzeko eta prestatzeko daukaten lekua.

## Euskal Herrikoak

* Araban:
** Gasteizen: Principal Antzokia
* Bizkaian:
** Basaurin: Social Antzokia
** Bilbon: Arriaga Antzokia eta Kafe Antzokia.
** Durangon: Plateruena Kafe Antzokia
** Ondarroan: Ondarroako Kafe Antzokia
* Gipuzkoan:
** Donostian: Victoria Eugenia Antzokia eta Antzoki Zaharra
** Elgetan: Espaloia Kafe Antzokia
* Nafarroan:
** Iruñean: Gayarre Antzokia

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Carthalia - Antzokiak Posta-txarteletan
* 2 Theatrical Spaces. Pressbooks.
* Datuak: Q24354
* Multimedia: Theaters / Q24354
# Andrea Monrocle

Andrea Monrocle García (Abusu, Bilbo, Bizkaia, 1997ko irailaren 11 -) bizkaitar artista plastikoa da.

## Bizitza

Bilbon jaio zen 1997ko irailaren 11n. IES Ibaizabal BHI eskolan egin zituen DBH eta Batxilergo ikasketak. Euskal Herriko Unibersitatean arte eder gradua ikasi zuen.
Arte Dramatiko gradu-ikasketak egin zituen Ánima Eskolan.
Artista plastikoa da.

## Filmografia
### Antzerkia

* Humanidades confinadas, 2017, Zuz. Sandra Tejero.
* Baile de máscaras, 2016, Zuz. David Valdelvira.
* Diálogos Imposibles, 2015, Zuz. Marina Ximanskaja.
* Uda-gau bateko ametsa, 2014, Zuz. David Valdelvira.
* La tempestad, 2013, Zuz. David Valdelvira.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «IES Ibaizabal BHI» ibaizabalbhi.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).
* ↑ (Gaztelaniaz) «SELECCIONADOS/AS CURSO FESTIVAL DE LA MÚSICA DE CÁDIZ» SELECCIONADOS/AS CURSO FESTIVAL DE LA MÚSICA DE CÁDIZ | Facultad de Bellas Artes (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).
* ↑ (Ingelesez) «PARTIDAS AMISTOSAS» Issuu (Noiz kontsultatua: 2024-08-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «'A ras de tierra. Prácticas artísticas para la transición ecosocial', en la sala Oxford hasta el día 15» El Diario Vasco 2022-05-06 (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).
* ↑ (Gaztelaniaz) «IV LA ESCUCHA ERRANTE: Encuentro de Arte Sonoro Electrónico» www.noizagenda.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).
* ↑ «Trantsizio ekologikotik abiatutako artelanak erakusgai Oxford aretoan» Urola Kostako Hitza 2022-05-05 (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).
* ↑ (Gaztelaniaz) Getxo, Marta Hernández /. (2020-09-05). «Jóvenes de Getxo listos para despegar gracias al programa Wanted» Deia (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).
* ↑ «Bihar arte bisitatu daiteke 'Lur arrasean' erakusketa Oxforden - Zumaia» Baleike.eus (Noiz kontsultatua: 2022-07-28).
* ↑ «FETABI 2016» www.sgae.es (Noiz kontsultatua: 2022-04-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) Kmon. «OFF FETABI 2016 BAILE DE MÁSCARAS en Bilbao» www.kmon.info (Noiz kontsultatua: 2022-04-15).
* ↑ “Buero” Antzerki Saria (2015). .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q112304127
* Multimedia: Andrea Monrocle / Q112304127
# Andrea Mora

Andrea Mora Ahedo (Etxebarri, Bizkaia, 2000) euskal aktorea da, batez ere Goǃazen 6.0 telesailean duen paperagatik ezaguna. Horretaz gain zenbait antzerki obratan parte hartu du eta bi websailetan agertu da. Gaur egun Arte Dramatikoak ikasten dabil Dantzerti Euskadiko Arte Dramatiko eta Dantza Goi Mailako Eskolan.

## Bizitza

Basauriko Arizko ikastolan eta Urbi institutuan ikasitakoa da. Lehen Hezkuntzako 5. mailan antzerkigintza izan zuen eta horrek antzerkirako zaletasuna piztu zion, baina antzerki akademiak oso garestiak zirela eta ez zuen antzerkigintzarekin beste kontakturik izan DBHko 3. mailara arte. Bilbao Eszena antzerki eskolan ibili zen batxilergoko lehen mailara arte, eta gerora Bilbaina Elkartean antzerkia egiteko aukera izan zuen. Antzerki amateurra, klasikoa zein poesia egin izan ditu bertan, hainbat obratan antzeztuz. Gaur egun Bilboko Dantzerti Euskadiko Arte Dramatiko eta Dantza Goi Mailako Eskolan ikasten ditu musika, kantua, dantza, antzerki fisikoa eta interpretazioa.
Goǃazen telesailaren seigarren denboraldiko protagonistetako bat da. Sara izeneko neska islamiarraren papera egingo du.

## Filmografia

* Zure txanda da (websaila)
* Goǃazen 6.0 (2019-2020). Sara (13 atal)
* Bizi txarra (websaila). Alpha
* Goǃazen 2020 gabon zahar gaueko saio berezia (2019)

## Erreferentziak

* ↑ Ibañez, Maider. (2019-11-29). «Andrea Mora: “Aniztasuna aberatsa da, integrazioa beharrezkoa eta errespetua oinarrizkoa”» Geuria (Noiz kontsultatua: 2019-11-30).
* ↑ «'Zatoz gurekin!' izeneko bideoklip berria grabatu du 'Go!azen'ek!» www.eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2019-07-03).
* ↑ Urkizu, Urtzi. «Transexual bat eta neska islamiar bat, 'Go!azen'-en atal berrietan» Berria (Noiz kontsultatua: 2019-07-03).
* ↑ Urkizu, Urtzi. ««'Bizi txarra'-n asko ikasi dut gorputzarekin lan egiten»» Berria (Noiz kontsultatua: 2020-11-05).
* Datuak: Q64997311
* Multimedia: Andrea Mora / Q64997311
# Aragoiko ofentsiba

Aragoiko ofentsiba Espainiako Gerra Zibilan jazo zen frankisten ofentsiba izan zen, 1938ko martxoaren 7 eta apirilaren 19 artean Aragoi inguruan egindakoa.
Teruelgo guduan errepublikanoak menderatu ondoren, frankistek errepublikanoen gotorlekuak gogor eraso zituzten Belchite inguruan eta, errepublikanoen atzera-egite eta gero, 40 egunetan Mediterraneoraino heldu eta Katalunia isolatu zuten. Ekialdeko Armada errepublikanoa kalte latzak izan zituen, bai gizonengan bai ekipamenduan. Matxinoek bitan zatitu zuten errepublikanoen eremua eta Negrínen gobernuan barne krisi bat sortu zuten, Indalecio Prieto gerra-ministroa ezkortasunaz salatu eta gobernutik atera baitzen. Hain zen gogorra errepublikanoen porrota ezen gerraren amaiera gertu baitzirudien.

## Erreferentziak

* ↑ Thomas, Hugh. (1976). La Guerra Civil Española. Bartzelona: Grijalbo, 776-777 or. ISBN 84-253-2767-9..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q625218
# Aragoiânia

Aragoiânia Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. 11.890 biztanle ditu 219,55 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Goiás

## Kanpo estekak

* Datuak: Q625067
* Multimedia: Aragoiânia / Q625067
# Aragominas

Aragominas Brasilgo udalerri bat da, Tocantins estatuan kokatua. 5.290 biztanle ditu 1.173,054 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Tocantins

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1801778
* Multimedia: Aragominas / Q1801778
# Aragoiko itsasoa

Aragoiko itsasoa edo Mequinenzako urtegia (aragoieraz: Mar d'Aragón edo entibo de Mequinenza; gaztelaniaz: mar de Aragón edo Embalse de Mequinenza) Beheko Aragoin dagoen urtegi handi bat da. Ebro ibaiaren urbilduak sortzen du.
1955ean eraikia, Mequinenzako presa eraiki zenean sortu zen, eta orduz geroko Ebroko ura biltzen du Caspe herriraino.
Aragoiko ekialdean dago kokatuta, ia Kataluniako mugan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1334951
* Multimedia: Reservoir of Mequinenza / Q1334951
# Aragoiko jota

Aragoiko jota lurralde horretako adierazpen folklorikoa da, beste iberiar lurralde batzuetan garatutako musika genero berekoa hain zuzen ere. XIX. mendearen erdialdean garatzen hasi zen, gaur egun ezagutzen dugun moduan.
Erakusten da dantza (bailadores), kantu (cantadores) eta musika tresnen bidez, funtsean gitarra, laute eta bandurria. Musikariek osatzen dute rondalla izeneko taldea.
Nahiz eta jota izan Aragoiko musika tradizionalik ezagunena, beste estilo batzuk eta garatu izan dira bertan (mazurcas, paloteados, villanos, boleroak edo baltseak).
| « | En Aragón ha surgido, aproximadamente desde la mitad del siglo XIX, una forma muy especialísima de cantar la jota en estilo adornado y a ritmo muy lento, y con un repertorio y ejecución también muy característicos de acompañamiento de rondalla. Esta especie de jota es la única que puede denominarse con toda propiedad jota aragonesa, porque es creación personal y exclusiva del pueblo aragonés, que además lo ha conservado, fomentado, y desarrollado con un empeño muy especial y continuado. | » |
| —Miguel Manzano Alonso, "La jota como género musical", 1995. |||

## Historia
### Urrezko Aroa

Miguel Assok eta Cecilio Navarrok protagonizatu zuten 1910 eta 1927 artean, biak ala biak Zaragozako San Pablo auzokoak. Beste abeslari ezagun batzuk izan ziren Felipe Colmán, Emilio Arana, Justo Royo «el Cebadero», Joaquín Numancia, Luisico Gracia, Jesús Monreal, Domingo Martínez, Pilar Gascón, Pascuala Perié, María Asensio «la Burina», Pilar Munárriz, Pilar Albero, Encarnación García eta Pilar Lasierra.

### 1927tik aurrera

José Oto, Aragoiko abeslaririk handientzat jota, 1927ko belaunaldiaren burua izan zen, Bigarren Errepublikan eta Gerra Zibilaren garaian. Aro honetan emakumeak nabarmendu ziren gizonen gainetik: Camila Gracia, Gregoria Ciprés, Felisa Galé y Jacinta Bartolomé. Tras la guerra destacan Celia Palacián, Pilarín Pascual, Pilar de las Heras, Pilar Abad, Pilar Francés, Angelita Zapata, Irene Izárbez, María Virto, Victoria Morales eta Piedad Gil. Gioznen berriz Bienvenido Orga, Celestino Ballarín, Francisco Rodríguez, «Redondo de Épila», Francisco Caballero, Antonio Royo «el Chato de Casablanca», Lucio Cáncer, Ángel Galé, Matías Maluenda eta Tomás Marco.
José Iranzo Bielsa "El Pastor de Andorra" eta Jesús Gracia aipatzekoak dira XX. mendeko bigarren erdialdean, bi estilo desberdinekin.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Aragón, Heraldo de. «Un encuentro con Aragón y con la jota en el siglo XXI» heraldo.es (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).

## Ikus, gainera

* Jota de Saura filma

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)"La Jota" (Gran Enciclopedia Aragonesa").
* Datuak: Q9014988
* Multimedia: Jota aragonesa / Q9014988
# Aragoiko mudejar arkitektura

Aragoiko arkitektura mudejarra$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Teruelgo katedrala. ||
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | iv |
| Erreferentzia | 378 |
| Kokalekua | Espainia |
| Eskualdea$^2$ | Europa/Ipar Amerika |
| Koordenatuak | 43°23′13″N 8°24′17″W﻿ / ﻿43.38694°N 8.40472°W﻿ / 43.38694; -8.40472 |
| Izen ematea | 1986 (X. bilkura) |
| Luzapen urtea | 2001 |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Aragoiko arkitektura mudejarra Espainiako Gizateriaren Ondarea da. Hasieran, Teruelgo arkitektura mudejarra izena zuen eta Teruelgo lau eliza barne hartzen zituen, horien artean Teruelgo katedrala. 2001ean beste sei eliza gehitu zituen UNESCOk, horietatik 3 Zaragoza hirian.

## Ikus gainera

* Teruelgo katedrala
* Zaragozako San Salvador katedrala

## Kanpo estekak

* Informazioa UNESCOren webgunean
* Datuak: Q764675
* Multimedia: Mudéjar architecture in Aragon / Q764675
# Aragoiko literatura

Aragoiko literatura aztertzean izen handiko egileak topatzen ditugu, hala Espainiako Urrezko Mendeko Baltasar Gracian eta Joaquin Costa klasikoen artean, nola Ramon J. Sender edo Soledad Puertolas garaikideen artean, gaztelaniazko egileak beti ere.
Aragoieraz idazten dutenen artean, XIV. mendeko Juan Fernandez de Heredia azpimarratzekoa da. Halaber, Francho Nagore

## Gaztelaniazko idazleak

* Baltasar Gracian (1601-1658).
* Joaquin Costa (1846-1911).
* Ramon J. Sender (1901-1982).
* Pedro Lain Entralgo (1908-2001).
* Antonio Mingote (1919-).
* Miguel Labordeta (1921-1969).
* Javier Tomeo (1932-).
* Jose Antonio Labordeta (1935-).
* Soledad Puertolas (1947-).

## Aragoierazko idazleak

* Juan Fernandez de Heredia (1310?-1396).
* Ana Abarca de Bolea (1602-1685).
* Anchel Conte (1942-).
* Francho Nagore (1951-).
* Chuse Inazio Nabarro (1962-).
* Ana Tena (1966-).

## Ikus, gainera

* Gaztelaniazko literatura
* Aragoierazko literatura

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12253798
# Aragoiko ostatua

Aragoiko ostatua (malteraz: Berġa ta' Aragona) Vallettako jauregi manierista da. San Joan Ospitaleko Zaldunek 1571n eraiki zuten Aragoiko koroako eta Nafarroako Erresumako zaldunentzat.
Girolamo Cassarrek diseinatua, XIX. mendean britainiarrek bereganatu eta Gibraltar House izendatu zuten. Egun Maltako gobernuaren eskuetan dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) MacGill, Thomas. (1839). A hand book, or guide, for strangers visiting Malta. Malta: Luigi Tonna, 63 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3456680
* Multimedia: Auberge d'Aragon / Q3456680