OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Errupia indiar

Artikulu hau Indiako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Errupia».
Errupia indiarra edo rupee (hindiz: भारतीय रुपये; ingelesez: indian rupee), Indiako Errepublikan zirkulazioan dagoen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea INR da eta bere sinboloa ₹. Rupee banako baten ehunena paisa deitzen da eta rupee bakoitza 100 paisaz osatuta dago.

## Izena

Rupee hitzak sanskritoko rūpyakam (रूप्यकम्) edo rupaya hitzatik sortu zen, zilar forjatua, zilarrezko txanpona zentzuarekin.
Arthashastra itunak, Chanakyagatik idatzia, Chandragupta Maurya lehen Maurya enperadorearen lehen ministroa, rūpyarupa izenaz aipatzen ditu zilar txanponak. Beste txanpon motak ere aipatuak dira, esaterako urrezkoak (Suvarṇarūpa), kobrezkoak (Tāmrarūpa) eta berunezkoak (Sīsarūpa). Rūpa hitzaren esanahia, forma edo itxura ematea da. Era horretan, rūpyarupa, zilar forjatua (rūpya) eta forma (rūpa) batzen ditu.
Indiako leku askotan errupiak hartzen dituen izenak, "zilar" esan nahi dute. Adibidez: rupaya (hindiz), roopayi (రూపాయి) teluguz eta (ರೂಪಾಯಿ) kannadaz , rubai (ரூபாய்) tamileraz, roopa (രൂപ) malabareraz eta rupaye (रुपये) bai maratheraz, bai sanskritoz.
Hala ere, Bengala eskualdean, betidanik diruari buruz hitzegiteko taka hitza erabilia izan da. XIV. mendean, Ibn Battuta konturatu zen Bengala Sultanerrian jendeek taka esaten ziotela zilar eta urrez egindako txanponei, dinar erabili ordez. Gaur egun, taka, Bangladeshko dibisaren izen ofiziala da. Gainera bengaleraz, modu arrunta batez edozein txanpon, diru paper edo dibisa era orokorrean izendatzeko taka hitza erabiltzen da. Horrela, lagunarteko hizkeran, bengaleraz ari den edozeinek taka hitza erabiliko du dirua aipatzeko, zein dibisari dagokion kontutan hartu gabe. Beraz, Mendebaldeko Bengala eta Tripura estatuetan, errupia indiarra taka (টাকা) moduan ezagutzen da era ofizialean. Orissa eta Assamen berriz, errupia indiarra sanskritoko ṭaṅka hitzatik (dirua esan nahi duena) datozten izenengatik ezaguna da, ṭôka (টকা) assameraz eta taṅkā (ଟଙ୍କା) oriyaz.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2017-10-07).
* ↑ (Ingelesez) Reserve Bank of India. (Noiz kontsultatua: 2017-07-30).
* ↑ (Ingelesez) XE - The World's Trusted Currency Authority. (Noiz kontsultatua: 2017-07-28).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Indiako Erreserba Bankuaren webgunea.
* Datuak: Q80524
* Multimedia: Money of India / Q80524
# Errupia seychelletar

    Artikulu hau Seychelleetako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Errupia».
Errupia seychelletarra edo rupee (ingelesez: seychellois rupee; frantsesez: roupie seychelloise; seychelletar kreolez: roupi), Seychelleetako Errepublikan zirkulazioan dagoen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea SCR da eta bere sinboloa Rs, SR edo SRe. Rupee banako baten ehunena zentimo deitzen da eta rupee bakoitza 100 zentimoz osatuta dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4595
* Multimedia: Money of Seychelles / Q4595
* ↑ Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2017-10-07).
* 1 2 (Ingelesez) XE - The World's Trusted Currency Authority. (Noiz kontsultatua: 2017-08-06).
# Errupia srilankar

Artikulu hau Sri Lankako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Errupia».
Errupia srilankarra edo rupee (sinhalez; ශ්‍රී ලංකා රුපියල්; tamilez: இலங்கை ரூபாய்; ingelesez: sri lankan rupee), Sri Lankako Errepublika Sozialista Demokratikoan zirkulazioan dagoen dibisa da. Bere ISO 4217 kodea LKR da eta bere sinboloa Rs, රු, ரூ edo SLRs, errupia izeneko beste diru mota batzuetatik bereizteko. Rupee banako baten ehunena zentimo deitzen da eta rupee bakoitza 100 zentimoz osatuta dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4596
* Multimedia: Money of Sri Lanka / Q4596
* ↑ Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2017-10-07).
* 1 2 (Ingelesez) XE - The World's Trusted Currency Authority. (Noiz kontsultatua: 2017-08-06).
# Eritema infekzioso

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Eritema infekziosoa edo megaloeritema epidemikoa eritasun epidemikoa da, 6-12 urteko umeetan agertzen dena bereziki, aurpegian (tximeleta-hegoen modukoa) eta goiko gorputz-adarren atze-kanpoaldean, ondoren izterretan; 4-6 eguneko inkubazio-aldi baten ondoren agertzen dira papulo-makula batzuk, berehala elkartzen direnak, orban ohizkoak emanez, itxura geografikoa dutenak. Lesioek sendatzera jotzen dute, 3-20 eguneko epean, pruritorik eta ezkatatzerik gabe. Ez dago enantemarik eta kasu batzuetan adenopatiak ikusi ahal izan dira. Parvovirus B19k eragiten du. Fomiteen bidezko kutsatzea ez da oso ohikoa, baina garrantzia hartzen du haurtzaindegietan

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi Terminologikoa] [2002]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q753654
* Multimedia: Erythema infectiosum / Q753654
# Eritema toxiko

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Eritema toxikoa larruazaleko gaitz oso arrunta da, jaioberriengan agertzen dena. Azaleko gaixotasun inflamatorio onbera da, autolimitatua eta asintomatikoa, 1473an Bartholomäus Metlinger mediku pediatra alemaniarrak lehen aldiz deskribatua. Carl Leinerrek 1912an izen hori proposatu zuen, elikagai-toxina batek eragindakoa zela uste zuelako. Jaioberriaren erupziorik ohikoena da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]
* ↑ (Gaztelaniaz) Eritema tóxico. .
* ↑ (Ingelesez) Ruhräh, John. (1935-12-1). «CARL LEINER 1871-1930: A NOTE ON THE HISTORY OF ERYTHRODERMA DESQUAMATIVUM» American Journal of Diseases of Children 50 (6): 1560–1562. doi:10.1001/archpedi.1935.01970120212017. ISSN 0096-8994..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1439575
* Multimedia: Erythema toxicum neonatorum / Q1439575
# Eritema nodular

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Eritema nodularra larruazaleko lesio-mota bereizgarria da. Nodulu mingarriak ditu, hanturazko zeinuak dituztenak (gorritzea eta tenperatura igotzea), eta nagusiki pretibial aldean (tibiaren aurrean) kokatzen dira , beheko gorputz-adarretan, nahiz eta beste kokapen batzuk izan ditzakeen. Lesioak 1 eta 3 aste arteko epean desagertzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1363738
* Multimedia: Erythema nodosum / Q1363738
# Eriswil

Eriswil Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, Argovia Garaia barruti administratiboa barrutian. 2014an 1,396 biztanle zituen 11,3 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q65744
* Multimedia: Eriswil / Q65744
Huttwil Wyssachen
# Eritasun baimen

Eritasun baimena edo baja, Euskal Herriko Hegoaldeko lan-zuzenbidean, Espainiako lege esparruan, gaixorik-edo dagoen langileari ematen zaion lanera ez joateko behin-behineko baimena, eta hedaduraz, baimenari atxikita doan dokumentua.
Arlo semantiko bereko beste hitz batzuk:
* istripuko baimena, langileari istripu baten ondorioz ematen zaion lanera, bolada batean, ez joateko baimena,
* amatasuneko baimena, aitatasun baimena, guraso baimena, langileei seme-alaben zaintza hobeto egiteko ematen zaien bolada batean lanera ez joateko baimena,
* behin-behineko baimena, eritasun bajak behin-behinekoak izaten dira. (Egoera betikotuz gero, beste izen bat hartzen dute),
* borondatezko lan galtzea, langileek bere kabuz har ditzaketen baimen batzuk,
* ezgai agiria, baimen hauekin batera aurkeztu behar izaten diren dokumentazioa edo agiria; ezgai agiria,
* ezgai (egoeran) egotea: "bi aste daramatza ezgai".

## Erreferentziak

* ↑ «Zehazki - UPV/EHU» ehu.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5914851
# Eritema

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Eritema gorriuneak sortzen dituen larruazalaren hantura da. Larruazaleko gaitz ohikoena da, zain-sarera ohi baino odol gehiago inguratzean gertatzen dena.
Eritemak era askotakoak izan daitezke. Hona hemen nagusiak: nerabezaroan lotsak aurpegi azalera erakartzen duen odolak sortua, pertsona lodietan asko jandakoan urdailera biltzen den odolak eta globulu gorri kopuruaren handitzeak sortua dena, eritema kutsakorrak (txarranpina, elgorria, baztanga, nafarreria), koskorrak sortzen dituen eritema, erradiazioaren eraginez sortutakoak (X izpiak, Eguzkiaren izpi ultramoreak), eta beste asko, hala nola botikak, gai toxikoak, zenbait lanbidek, asun-ileak, zenbait harrek, mostazak eta abarrek sor dezaketena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1166142
* Multimedia: Erythemas / Q1166142
# Eritema multiforme

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Eritema multiformea larruazaleko gaixotasun akutu edo kroniko errepikaria da, izaera immunologikokoa, larruazaleko lesio eritematosoak eta mukosetako babak dituena. Infekzio baten edo farmakoarekiko esposizioaren ondoren sor daiteke. Eritema multiformea edozein adinetan ager daiteke, maiztasun handiagoarekin bizitzako bigarren eta hirugarren hamarkaden artean. Arraroa da haurretan. Urteko intzidentzia orokorra 0,8tik 6ra bitartekoa da milioiko urtean. Gizonezkoetan emakumezkoetan baino gehiago agertzen da, 3:2ko proportzioan.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]
* 1 2 (Gaztelaniaz) Gavaldá-Esteve, Carmen; Murillo-Cortés, Judith; Poveda-Roda, Rafael. (2004ko abuztua). «Eritema multiforme. Revisión y puesta al día» RCOE (Madril) 9 (4): 415-423. doi:10.4321/S1138-123X2004000400004. ISSN 1138123X..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1363732
* Multimedia: Erythema multiforme / Q1363732
# Erith

Erith, Erresuma Batuko Londres hiriburuaren ekialdean dagoen auzo bat da, Bexley barrutian. Tamesis ibaiaren hegoaldeko bazterrean eta East London eremuan dago.
2011n 45.345 biztanle zituen.
* Datuak: Q146671
* Multimedia: Erith / Q146671
# EDO ate logikoa

EDO edo OR ate logikoa disjuntzioak inplementatzen dituen zirkuitoa da eta egia-taulan irudikaturik dagoen moduan lan egiten du. Sarreretako batek maila Altua (1) edukiz gero, irteerak ere maila Altua (1) edukiko du. Bestela, maila Baxua (0) edukiko du.

## Ikurrak

Ikurrak irudikatzeko bi modu daude, lehenengoa "ikur militarra"rekin eta bigarrena, berriz, "ikur angeluzuzena"rekin:

## Hardwarearen deskribapena

EDO ate logikoak TTL zein CMOS zirkuitu integratuekin bateragarriak dira. CMOS 4000 serieko EDO ate logiko estandarra 4071 zenbakiduna da. 4071k bi sarrerako lau ate logiko independente dakartza (ikus bedi irudia).
Sarrera gehiagoko EDO ate logikoak nahi baditugu ondorengo CMOS zirkuitu integratuetara jo dezakegu:
* 4075: 3 Sarrerako hiru EDO ate logiko.
* 4072: 4 Sarrerako bi EDO ate logiko.
TTLn, berriz:
* 74LS32: 2 Sarrerako lau EDO ate logiko.

## Inplementazioa

EDO funtzioa NMOS 1 zein PMOS 2 transistoreekin inplementatu daiteke.

### Aukera gehiago

EZ-ETA ate logikoak konbinatuz 3, EDO funtzioa betetzen duten zirkuituak egin daitezke.

## Ikusi gainera

* ETA ateak
* EZ-EDO ateak
* EZ-ETA ateak
* ALA ateak
* EZ ateak
* EZ-EDO esklusibo ateak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q560398
* Multimedia: OR gates / Q560398
# EFREI Paris

EFREI Paris, lehenago École française d'électronique et d 'informatique, Frantziako ingeniaritza eskola pribatu bat da, Villejuif-en, Île-de-France, Paris hegoaldean. Bere ikastaroak, informazioaren teknologian eta kudeaketan espezializatuak, estatuaren laguntzarekin ematen dira.
EFREI 1936an sortu zen École Française de Radioélectricité bezala.
Bi urteko masterrak 12 ikasgai eskaintzen ditu: Informazio Sistema eta Cloud Computing, Business Intelligence, Software Ingeniaritza, IS Segurtasuna, Irudiak eta Errealitate Birtuala, Finantzarako IT, Bioinformatika, Big Data, Avionika eta Espazioa (sistema txertatuak), Adimentsua. Sistemak eta Robotika, Energia Berriak eta Sistema Adimendunak, Sarea eta Birtualizazioa.

## Lizentziatu ospetsuak

* Pol Pot, Kanputxeako lehen ministroa 1975 eta 1979 urteen bitartean

## Erreferentziak

* ↑ L’Efrei, grande école privée d’ingénieurs, va bientôt s’implanter à Reims
* ↑ Vierzon intéresse des grandes écoles mais apparemment pas les bonnes
* ↑ L’Epita et l’Efrei rejoignent le campus Cyber de la Défense

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3578001
# EEE

EEE izan daiteke:
* Energiaren Euskal Erakundea
* Ekonomia-eremu esklusibo
* Europako Esparru Ekonomikoa
# EF Education–EasyPost

EF Education–EasyPost (UCI kidea: EFE) estatubatuar txirrindularitza talde profesionala da, UCI WorldTeam lizentzia duena.

## Historia

Talde profesionala 2007an eratu zen, Team Slipstream izenarekin. Hurrengo urtean, Garmin-Chipotle izena hartu zuen. 2011n, Garmin Cervélo Test Teamekin batu zen. Cervélo taldea desagertu zen eta haren txirrindulari garrantzitsuenak Garminera aldatu ziren, Thor Hushovd munduko txapelduna barne.

## 2023ko taldea

oharra: Andrey Amador

## Kanpo estekak

* Datuak: Q752425
* Multimedia: Cannondale Pro Cycling Team / Q752425
# EH

EH akronimoak esanahi ezberdinak izan ditzake:
* Euskal Herria
* Euskal Herritarrok: Ezker abertzaleko koalizio politikoa izandakoa.
* EH: Mendebaldeko Sahararen bi letrako ISO 3166-1 kode estandarra da.
** .eh: Mendebaldeko Saharari esleitutako herrialdeentzako goi mailako domeinua da.
Eh letrek honako esanahiak dituzte:
* Erredox potentziala milivoltetan.
* Hainbat hizkuntzatan erabiltzen den interjekzioa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q226223
* Multimedia: EH / Q226223
# EDO-RAM

EDO-RAM edo Extended Data Output RAM memoriaren eta PUZ-aren arteko irakurketa zikloa laburtzen duen DRAM teknologia. Teknologia honetarako diseinaturiko konputazio sistemetan EDO memoriak PUZ-ari memoria atzipena FPM-RAM txipekin baino %10-15 aldiz azkarrago egitea ahalbidetzen dio.
Ezin du 66 mhz-tako abiadura baino azkarrago funtzionatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1384929
* Multimedia: EDO DRAM / Q1384929
# EDSAC

EDSAC, ingelesezko Electronic Delay Storage Automatic Calculator esaldiaren laburdura, euskaraz "Kalkulagailu Automatiko Biltegiratzedun Gailu Elektronikoa, Erresuma Batuan garatutako konputagailu bat izan zen. Gizateriaren historiako lehen konputagailuetako bat izan zen.
1949ko maiatzaren 6an Maurice Wilkes eta bere Cambridgeko Unibertsitatearen lantaldeak eraiki zuten, aurrez AEBetan ENIAC konputagailua eraikitzeko lanak erakutsi zituzten John William Mauchly eta John Presper Eckerten udako ikastaro batean oinarrituz.
1949-1958 artean martxan egon zen, azken urte horretan EDSAC 2 konputagailuak ordezkatu zuelarik.
Historiako lehen bideojokoetako bat izan zen OXO konputagailu honetan programatua izan zen.

## Ikus, gainera

* OXO
* ENIAC

## Kanpo estekak

* Datuak: Q863565
* Multimedia: EDSAC / Q863565
# EEP

EEP akronimoak bi esanahi ditu:
* Erosteko eskaintza publiko, enpresa batek burtsan akzioak jaulkitzeko prozesua.
* Euskararen Erakunde Publikoa, euskararen inguruko Ipar Euskal Herriko erakunde publikoa.
# EFE agentzia

EFE agentzia, gaztelaniaz: Agencia EFE, Espainiako albiste agentzia bat da.
1939ko urtarrilaren 3an Burgos hirian sortua izan zen, garaiko Ramón Serrano Suñer barne ministro frankistak bultzatua, eta José Antonio Jiménez Arnau, Manuel Aznar Zubigaray eta Vicente Gállego kazetarien parte hartzearekin.
Gaur egun egoitza nagusia Madril hiriburuan du.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q1274521
* Multimedia: EFE / Q1274521
# EFQM

EFQM (European Foundation for Quality Management izenaren sigla) kalitatea sustatu egiten duen europar erakunde bat da. 1988 urtean Europako enpresa handienen ekimenez sortu zen, fundazio eran eta Europar Batzordearen sustapenaz. Ezaguna da bereziki EFQM bikaintasun-eredua garatzeagatik, non erabateko kalitaterako erakundearen ebaluazio konparatiboa egiten duen eta aurrera eraman beharreko kudeaketa zehazten den. ISO 9000 estandarra ez bezala, EFQM eredua ez da preskriptiboa, borondatezkoa baizik; hain zuzen, EFQM erakundeak ez ditu kalitateari buruzko ziurtagiriak ematen, sariak baizik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1376640
* Multimedia: EFQM / Q1376640
# Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusia

Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusia —laburturik, Buruz Burukoa—, gaur egun EPELen buruz buruko txapelketa izenaz ere ezaguna, esku huskako pilota profesionalean jokatzen den txapelketa garrantzitsuena da, 1940an sortua. Hasieran, bi urtetik behin jokatzen zuten; eta, 1950tik aurrera, urtero egiten da. 2003. urteaz geroztik EPELek antolatzen du. Gaur egun, esku huskako pilotan, denboraldiko hiru txapelketa nagusietako bat da, binakakoarekin eta lau eta erdikoarekin batera. Hiru lehiaketa horietatik ere, gainera, buruz burukoa da garrantzitsuena, buruz buruko txapeldunak partida guztiak gorriz jokatzen baititu, ohoretzat (gainerakoan, partidako bi aurrelarietatik zaharrena janzten da gorriz, eta haren atzelaria ere bai).
Lehen txapelketaren irabazlea Atano III.a izan zen. Txapelketa gehien irabazi dituen pilotaria, berriz, Retegi II.a da, hamaika txapel baititu.
1995 arte, aurreko urteko txapelketaren irabazlea finalerako sailkatzen zen zuzenean, eta zain egoten zen kanporaketen bidez bere aurkaria erabakitzen zen arte. 1957. urtetik, buruz buruko txapelketa nagusiarekin batera, bigarren mailakoa ere jokatzen da, pilotari berrien edo maila baxuagokoen txapelketa. Tradizioz, bigarren mailako txapelketaren irabazleak, hurrengo urtean, lehen mailako buruz buruko txapelketan parte hartzen du.

## Txapelak herrialdeen arabera

| Herrialdea | Txapelak | Pilotari bakoitzak irabazitako txapelak |
| Nafarroa Garaia | 46 | Retegi II.ak 11, Retegi I.ak 6, Martinez de Irujok 5, Belokik 4, Olaizola II.ak 4, Eugik 3, Lajosek 2, Bengoetxea III.ak 2, Galartza III.ak 2, Arretxek 2, Bengoetxea VI.ak 2, Barriolak 1, Patxi Ruizek 1 eta Lasok 1. |
| Gipuzkoa | 19 | Atano III.ak 4, Gallastegik 3, Altuna III.ak 3, Arriaran II.ak 2, Atano X.ak 2, Irribarriak 2, Soroa II.ak 1, Tolosa I.ak 1 eta Jakak 1. |
| Bizkaia | 11 | Azkaratek 6, Garcia Ariño I.ak 2, Gorostizak 1, Urrutikoetxeak 1 eta Elordik 1. |
| Araba | 2 | Ogetak 2 |
| Lapurdi | 1 | Xalak 1 |
| Errioxa | 1 | Barberito I.ak 1 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q534008
# Erreakzio endotermiko

Erreakzio endotermikoa, energia absorbatzen duen erreakzio kimikoa da, zeinean erreakzio produktuek erreaktiboak baino maila energetiko altuagoa daukate eta normalean, energia hau bero eran absorbatzen delarik, baina argi energia bezala ere absorba daiteke.
Erreakzio kimikoetan entalpia (H) terminoa erabiltzen da produktu eta erreaktiboen energiari erreferentzia egiteko, erreakzio endotermikoetan erreakzioaren entalpia aldaketa positiboa izango da, ΔH>0 hau da, produktuen entalpia erreaktiboena baino handiagoa izango da.

## Erreakzio endotermikoen adibideak

Ozonoaren (O3) produkzioa, atmosferako goiko geruzetan ematen dena, eguzkia energiak emandako erradiazio ultramoreei esker, erreakzio mota hauen adibidea da. Erreakzio hau ere deskarga elektrikoetatik gertu gerta daiteke (ekaitz elektrikoak gertatzen direnean).
3 O2 + energia ↔2 O3 ; ΔH > 0
Uraren hidrolisia, urak daukan hidrogenoa eta oxigenoa banatzeko erabiltzen dena, beste adibide bat da. Kasu honetan beharrezko energia, energia elektriko bezala ematen da.
2 H$_2$O + energia → 2 H$_2$ + O$_2$ (ΔH = +285 KJ/mol de agua)

## Ikus, gainera

* Erreakzio exotermiko
* Erreakzio-bero

## Erreferentziak

* ↑ «Reacciones Endotérmicas: Concepto y Ejemplos» concepto.de (Noiz kontsultatua: 2019-01-14).
* ↑ Oxtoby, David W.. (2016). Principles of modern chemistry. (Eighth edition. argitaraldia) ISBN 978-1-305-07911-3. PMC 918895655. (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
* ↑ Ejemplos de Reacción Endotérmica. (Noiz kontsultatua: 2019-01-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q203522
# Erreakzio nuklear

Erreakzio nuklearrak bi nukleoren (edo gehiagoren) arteko edo nukleo baten eta nukleoaz kanpoko partikula azpiatomiko (protoi, neutroi, elektroi) baten arteko talkak eragindako erreakzioak dira, non produktu gisa hasierakoez bestelako nuklidoak ematen dituen, hau da, erreakzioan zehar gutxienez nuklido batek aldaketa jasan behar du.
Printzipioz erreakzio batean bi partikula baino gehiagoren talka gerta badaiteke ere, hori gertatzeko probabilitatea oso txikia da, oso zaila ba baita une eta leku berean hiru partikulak edo gehiagok talka egitea, eta horregatik ez dira oso ohikoak.
Erreakzio nuklearrak naturalki gerta daitezke (adibidez izarren barnean edo izpi kosmikoek atmosferako partikulekin talka egitean), edo artifizialki, erreaktore nuklearretan eta lehergailu nuklearretan.
Erreakzio nuklearra ez da nahastu behar desintegrazio nuklearrarekin. Erreakzio nuklear batean nuklidoaren aldaketa eragindakoa da, hau da, inguruko baldintzen araberakoa (erreakzioan parte hartzen duten beste partikulez gain tenperatura eta presio baldintza jakinak behar ditu erreakzioa gerta dadin), baina desintegrazio erradioakiboa kanpoko baldintzen menpekoa ez den berezko prozesua da.

## Ikus, gainera

* Fisika nuklear
* Fusio nuklear
* Fisio nuklear

## Kanpo estekak

* Datuak: Q238323
* Multimedia: Nuclear reactions / Q238323
# Erreakziobide

Erreakziobide edo erreakzio-mekanismo esaten zaio erreakzio kimiko batean erreaktiboetatik abiatuta produktuak lortu arte gertatzen diren prozesuen deskribapen zehatzari, urrats eta bitarteko espezie guztiak adierazten dituenari.
Erreakzio kimiko bat honen moduko ekuazioen bidez adierazten da:
${\ce {A(g) + BC(g)-> AB(g) + C(g)}}$
Alabaina, benetan gertatzen ari denaren laburpena baino ez du adierazten, alegia, zeintzuk diren erreaktiboak eta erreakzioa burutzean zein produktu erdiesten den. Beste hitz batzuetan, bidaia baten irteera-puntua eta helmugak ikusten ditugu. Erreakzioa nola gertatzen den xehetasunez jakin nahi bada, erreakziobidea estudiatu beharko da.

## Oinarri esperimentala

Erreakziobideak oinarri esperimentala behar du izan, hots, ezagutu beharko dira zeintzuk diren bitarteko espeziak, konplexu aktibatuak, urrats bakoitzaren energia, fase-aldaketak, katalizatzaileak eragindako ondorioak, lortutako produktuak, erreakzioaren etekina, estereokimika, etab.
Erreakziobideak erabakitzeko hainbat metodo esperimental usa daitezke. Hona horietako batzuk:
* Erreakzioaren zinetika ezagutzea.
* Tenperaturaren eraginaneurtzea (Arrhenius-en ekuazioa) aktibazio-energia determinatzeko.
* Erreakzio-bitartekoak espektroskopiaz detektatzea.
* Produktuen estereokimika determinatzea.
* Isotopo-ordezkapenak erreakzio-abiaduran duen eragina neurtzea.
* Disolbatutako ioien erreakzioetan indar ionikoaren eragina erreakzio-abiaduran neurtzea.

## Adibidea

Erreakziobide konplexu baten adibidea dugu bentzoinaren sintesia. Zianuro ioia (CN$^{-)}$ katalizatzailea da. Lehen urratean sartzen da eta azkenekoan ateratzen. Protoi-tranferrentziak (H$^+$) (i) eta (ii) urratsetan jazoten dira. Gezi kurbatuek elektroi-pareak nora doazen markatzeko usatzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
* ↑ Iriarte Ormazabal, Marian. (2015). Kimika orokorra 2: kimika fisikoa. EHU, 95 or. ISBN 978-84-9082-246-3..
* ↑ Basterretxea, Francisco; Zabala, Gorka; Mijangos, Fernando; Izurieta, Itziar; Etxeberria, Nestor & Martinez de Marigorta, Edorta. (1999). Kimika orokorra. UEU, 275-286 or. ISBN 84-86967-71-6..
* 1 2 Espenson, James H.. (2002). Chemical kinetics and reaction mechanisms. (2nd ed. argitaraldia) McGraw-Hill ISBN 0-07-288362-6. PMC 54434975. (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
* ↑ Morrison, Robert Thornton, 1918-. (1983). Organic chemistry. (4th ed. argitaraldia) Allyn and Bacon ISBN 0-205-05838-8. PMC 8533276. (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).
* 1 2 Atkins, P. W. (Peter William), 1940-. (2006). Atkins' Physical chemistry. (8th ed. argitaraldia) W.H. Freeman ISBN 0-7167-8759-8. PMC 66528976. (Noiz kontsultatua: 2021-01-18).