# Sistema endokrino

Sistema endokrino hormonak jariatzen duten organismoaren organoen eta ehunen multzoa da. Hormonak zelulek askatzen dituzten mezulari kimikoak dira, odol-uholdea lortzen dutenak gorputz-funtzio desberdinak urrutitik erregulatzeko, hala nola hazkunde-abiadura, ehunen jarduera, metabolismoa, sexu-organoen garapena eta funtzionamendua eta jokabidearen alderdi batzuk; behin helmuga-puntura iritsita, bitartekari horiek xede-zelulan kokatutako hartzaile espezifikoak harrapatzen ditu. Nerbio-sistemak bulkada elektrikoak erabiltzen ditu, eta sistema endokrinoak, berriz, «seinale kimikoen» bidez soilik funtzionatzen du (hormonak). Seinale horiek odol-hodietara isurtzen dira, eta gero bertatik garraiatzen dira. Nerbio-sistema eta sistema endokrinoa dira eskala ebolutiboko goi-organismoetan barne-koordinazioaz arduratzen diren bi sistemak. Zelulen arteko komunikazioa errazten dute.
Endokrinologiak guruin endokrinoak, guruin horiek sortzen dituzten substantzia hormonalak, haien ondorio fisiologikoak eta funtzio-alterazioek eragindako gaixotasunak aztertzen ditu.

## Sistema endokrinoaren funtzioak

Horien artean daude:
* Zelulen funtzio kimikoen intentsitatea kontrolatzea.
* Zelula-mintzen bidez, substantzien garraioa erregulatzea.
* Organismoaren oreka (homeostasia) erregulatzea.
* Bigarren mailako karaktere sexualak ateratzea.
* Zelulen metabolismoaren beste alderdi batzuk, hala nola hazkundea eta jariapena.
Sistema endokrinoak, nerbio eta ugalketa-sistemak giltzurrunekin batera, hesteak, gibela eta gantzak mantentzen eta kontrolatzen laguntzen dute:
* Gorputzaren energia-mailak
* Ugalketa
* Hazkundea eta garapena
* Barne oreka (homeostasia)
* Ingurumen-baldintzekiko erreakzioak

## Guruin endokrinoak eta exokrinoak

Organo endokrinoei hodirik gabeko guruinak edo guruin endokrinoak ere esaten zaie, haien jariakinak zuzenean askatzen direlako odol-uberan; guruin exokrinoek, berriz, epitelioen, barne-azalaren edo kanpo-azaleraren gainean askatzen dituzte jariakinak. Guruin endokrinoek ezaugarri komunak dituzte, besteak beste, hodirik eza, odol-irrigazio handia eta hormonak biltegiratzen dituzten bakuola intrazelularrak.
Sistema endokrinoko hiru guruin adierazgarrienak hauek dira: hipofisia, tiroide guruina eta giltzurrun-gainekoak.
Horretarako espezializatutako guruin endokrinoez gain, badira beste organo batzuk ere, hala nola giltzurruna, gibela, bihotza eta gonadak, funtzio endokrino sekundarioa dutenak. Adibidez, giltzurrunak hormona endokrinoak jariatzen ditu, hala nola eritropoietina eta errenina.

## Hormonak

Hormonak guruin endokrinoek jariatutako substantzia kimikoak dira, eta odolaren bidez xede-zeluletara iristean, zelula horiek funtzio jakin batzuk betetzen dituzte. Gorputzaren funtzio askoren koordinatzaile eta arautzaile gisa jarduten dute, sistema guztiek behar bezala funtziona dezaten. Funtsean, zelula batetik bestera informazioa garraiatzen duten mezulari kimiko gisa jarduten dute. Oro har, zuzenean odolaren barruan askatzen dira, bakarrik edo batez besteko bizitza luzatzen duten proteina garraiatzaileekin lotuta. Sintetizatu ziren tokitik urrun dauden organo edo ehun jakin batzuetan eragiten dute. Hormonek, oro har, odolera isuriz eta urrutitik kokatutako organoetan ekintzak eraginez (komunikazio endokrinoa) jarduten dute; kasu batzuetan, sintetizatzen duen zelula berean (ekintza autokrinoa) edo ondoko zeluletan (ekintza parakrinoa) eragin dezakete.

### Hedapena eta jarduteko moduak

* Zelulaz kanpoko espaziora askatzen dira.
* Odol-hodietara zabaltzen dira eta odolak garraiatzen ditu.
* Hormonaren jatorrizko puntutik urrun egon daitezkeen ehunei eragiten diete.
* Bere eragina bere kontzentrazioarekiko zuzenki proportzionala da.
* Kontzentrazioa edozein dela ere, hartzailearen funtzionaltasun egokia behar dute bere eragina gauzatzeko.

### Efektuak

* Estimulatzailea: ehun batean jarduera sustatzen du. Adibidez, prolaktinak bularreko guruinak esnearen ekoizpena estimulatzen du.
* Inhibitzailea: ehun batean jarduera gutxitzen du (adibidez, somatostatina).
* Tropikoa: beste ehun endokrino baten metabolismoa aldatzen duen hormona da. Adibidez, tirotropinak tiroidearen gainean eragiten du, eta ACTHk guruin suprarrenalaren azalean.
Esaten da bi hormona antagonistak direla kontrako ondorioak dituztenean. Adibidez, intsulinak odoleko glukosa-kontzentrazioa murrizten du eta glukagoiak handitu egiten du. Bi hormona edo gehiago sinergistak dira, oro har bereizita baino eragin indartsuagoa dutenean. (Adibidez: hGH eta T3/T4).

### Komunikazio-motak

Jatorriz guruin endokrinoek jariatzen zituzten substantziak hormonatzat bakarrik hartzen ziren arren, gaur egun hormona terminoa zabalagoa da, eta zelula-mailan aldaketa eragin dezakeen seinalea daraman edozein substantzia izendatzen da hormonatzat. Hori dela eta, hormona endokrino klasikoak bereizten dira, odolera pasatzen dira eta urrutitik eragiten diete sortzen diren lekutik oso urrun dauden xede-zelulei, jariatzen diren lekutik distantzia gutxira jarduten duten hormona parakrinoei eta hormonak sortzen dituen zelula berari eragiten dioten hormona autokrinoei.
* Endokrinoa: barneko jariatze-guruinetako zelulek, tiroideak bezala, hormonak odol-korrontera isurtzen dituzte. Hormona organismo osoan zehar ibiltzen da, eta elkarreraginean aritzen da zelula-mintzean edo zitoplasmaren barruan hartzaile espezifikoak dituzten urrutiko xede-zelulekin.
* Parakrinoa: nahiko hurbil dauden zelulen artean sortzen den komunikazioa da. Beraz, tokiko komunikazioa da. Ekintza parakrinoa duen substantzia hormonalaren adibide bat interleuzina 1 da.
* Autokrinoa: zelulek beren seinale propioei erantzuten dietenean.
* Neuroendokrinoa. Neurona batzuen nerbio-terminalek hormona batzuk askatzen dituztenean gertatzen da. Komunikazio mota horren adibide klasikoa hipotalamoaren neuronek askatutako hormonak dira, odolera pasatzen direnak eta beste organo batzuetan eragiten dutenak.

## Anatomia

Sistema endokrinoa guruin endokrino batzuek osatzen dute, zeinak sortzen dituzten produktuak (hormonak) odolera jariatzen dituzten. Sistema endokrinoak nerbio-sistemaren ekintzari gehitzen zaizkion kontrol-funtzioak betetzen ditu, baina, nerbio-sistemak egiten duen kontrola azkar agertzen den moduan, sistema endokrinoak kontrolatzen dituen prozesuen ondorioek denbora behar dute agertzeko, batzuetan urteak. Hala ere, badira adrenalina bezalako hormonak oso efektu azkarrak eragin ditzaketenak, gorputzak beldurrari edo egoera arriskutsu bati ematen dion erantzunaren kasuan esaterako. Baina, oro har, guruin endokrinoek epe luzeko prozesuak erregulatzen dituzte, hala nola metabolismoa edo hazkundea.
Guruin exokrinoek ez bezala, guruin endokrinoek ez dute hodirik beren produktuak jariatzeko; odoletik produktuak hartuz eta ekoizten dituztenak odolera itzuliz funtzionatzen dute.

## Guruin endokrino nagusiak
### Burua eta lepoa

Buruan eta lepoan dauden guruin nagusiak hauek dira:

#### Hipotalamoa

Nerbio-sistema zentraleko guruin hori hipofisiaren gainean dago, eta bere funtsezko eginkizuna nerbio-sistemaren eta sistema endokrinoaren arteko bitartekari gisa jardutea da; hormona sorta bat sortzen du; gehienak hipofisiari eragiten diote beste hormona batzuk askatzea eraginez.
| Jariatutako hormona | Laburdurak | Zerak ekoiztua | Ondorioak |
| Tirotropina askatzen duen hormona (prolaktina askatzen duen hormona) | TRH o TSHRH | Neurona parbozelularren neurojariatzaileak | Adenohipofisitik (nagusiki) tiroide-estimulatzaile hormona (TSH) askatzea estimulatzen du. Adenohipofisitik prolaktina askatzea estimulatzen du |
| Dopamina (prolaktina inhibitzen duen hormona) | DA | Nukleo arkuatutako dopamina sortzen duten neuronak | Adenohipofisitik prolaktina askatzea galarazten du |
| Somatotropina askatzeko hormona (somatocrinina) | GHRH | Nukleo arkuatutako zelula neuroendokrinoak | Hazkunde hormona (GH) adenohipofisitik askatzea estimulatzen du |
| Somatostatina (hazkunde hormona inhibitzen duen hormona) | GHIH | Nukleo peribentrikularreko zelula neuroendokrinoak | Hazkunde hormona (GH) adenohipofisitik askatzea inhibitzen du Tiroidearen estimulazio hormona (TSH) adenohipofisitik askatzea inhibitzen du |
| Gonadotropinen askapenerako hormona | Gn-RH | Eremu preoptikoko zelula neuroendokrinoak | Hormona folikulu-estimulatzaile (FSH) adenohipofisitik askatzea estimulatzen du Hormona luteinizatzailea (LH) adenohipofisitik askatzea estimulatzen du |
| Kortikotropina askatzen duen hormona | CRH o CRF | Neurona parbozelularren neurojariatzaileak | Hormona adrenokortikotropikoa (ACTH) adenohipofisitik askatzea estimulatzen du . |
| Oxitozina | | Zelula neurojariatzaile magnozelularrak | Umetokiko uzkurdura Edoskitzea |
| Vasopresina (hormona antidiuretikoa) | ADH o AVP | Neurona parbozelularren neurojariatzaileak | Uraren iragazkortasuna areagotzen du hodi bihurritu distalean eta nefronaren hodi biltzailean, uraren birxurgapena eta odol bolumena sustatuz. |

#### Guruin pineala

Guruin hori ornodunen garunean aurkitzen da eta melatonina jariatzearen bidez erritmo zirkadianoak erregulatzen ditu.
| Jariatutako hormona | Sortzen duten zelulak | Funtzio nagusia |
| Melatonina (nagusiki) | Pinealozitoak | Antioxidatzaile Denborazko ugalketa-zikloak eta lo-zikloak erregulatzen ditu; pubertaroaren hasiera erregula dezake. |
| Dimetiltriptamina | | Ametsetan eta esperientzia mistikoetan izan dezakeen rolari buruz espekulatzen da |

#### Hipofisia (pituitarioa)

Nerbio-sistema zentraleko guruin hau, hipofisi-guruina ere deitzen dena, buruezurraren oinarrian dago, entzefaloaren azpian, eta hipotalamoarekin oso lotuta dago organismoaren hormonen funtzio gehienak erregulatzeko. Gizakietan, bi zati edo lobuluz osatuta dago: adenohipofisia edo aurreko lobulua hipotalamoaren kontrolpean hormonak jariatzen dituena eta neurohipofisia edo atzeko lobulua hormonak soilik gordetzen dituena. Ornodun batzuetan, hirugarren lobulu zentral bat dago, melanozitoak estimulatzen dituen hormona jariatzen duena.

#### Adenohipofisia (aurreko hipofisia)

| Jariatutako hormona | Laburdurak | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Hazkunde-hormona (somatotropina) | GH | Somatotropoak | Hazkunde eta ugalketa zelulak estimulatzen ditu. Gibelak jariatzen duen 1 motako intsulina hazkunde-faktorea askatzea estimulatzen du. |
| Tiroidearen estimulazio hormona (tirotropina) | TSH | Tirotropoak | tiroxina (T4) eta triiodotironina (T3) sintesia estimulatzen, eta tiroide-guruinetik askatzen du Tiroide-guruinaren iodoaren xurgapena estimulatzen du. |
| Hormona adrenokortikotropikoa (kortikotropina) | ACTH | Kortikotropoak | kortikoide (glukokortikoide eta mineralokortikoide) eta androgenoen Kortex adrenalen sintesia eta askapena estimulatzen ditu. |
| Hormona folikulu-estimulatzailea | FSH | Gonadotropoak | Emeetan: obulutegiko folikuluen heltzea estimulatzen du. Arretan: Hodi seminiferoen heltzea espermatogenesia eta, barrabiletako Sertoli zeluletan, androgenoak lotzen dituzten proteinak estimulatzen ditu. |
| Hormona luteinizatzailea | LH | Gonadotropoak | Emeetan: obulutegia eta gorputz luteoaren eraketa estimulatzen du. Arretan: Leydig zelulen aldetik, testosterona sintesia estimulatzen du. |
| Prolaktina | PRL | Lactotropoak eta mamotropoak | Bularreko guruinetik esnearen askapenaren sintesia suspertzen du. Orgasmoan parte hartzen du. |

#### Neurohipofisia (Atzeko hipofisia)

| Jariatutako hormona | Laburdurak | Substantzia kimiko mota | Funtzio nagusia |
| Oxitocina | | Peptidoa | Emakumeetan, erditzean, umetokiko muskuluen uzkurdura, esnea jariatzea eta amaren jokabideak estimulatzen ditu. Gizonetan espermatozoideen eiakulazioa errazten du. |
| Vasopresina (hormona antidiuretikoa) | ADH | Peptidoa | Urarekiko iragazkortasuna areagotzen du hodi korapilatsu distalean eta nefronaren hodi biltzailean; giltzurrunetan, uraren birxurgapena sustatzen du, eta arterik konprimatzen ditu. |
Oxitozina eta vasopresina hipotalamoan sintetizatzen dira, eta, neurohipofisian, jariatzeko soilik gordetzen dira.

#### Erdiko hipofisia

| Jariatutako hormona | Laburdura | Eragiten duten zelulak | Ondorioak |
| Melanozito hormonen estimulatzailea | MSH | Melanotropoak]] | Larruazaleko eta ileetako melanozitoetan, melaninaren sintesia eta askatzea estimulatzen du. |

#### Guruin tiroidea

Hipofisiaren menpeko guruina da. Guruin hori lepoan dago, tiroide kartilagoaren azpian, eta zein azkar erretzen duen energia kontrolatzen du [[Hormona tiroideo|hormona tiroideoen]] (triiodotironina, tiroxina, kaltzitonina) ekoiztearen bidez eta gorputzak beste hormonekiko duen sentikortasuna erregulatuz.
| Jariatutako hormona | Laburdura | Eragiten duten zelulak | Ondorioak |
| Triiodotironina | T3 | Tiroideoaren epitelio-zelulak | (Hormona tiroideoen formarik indartsuena) Oxigenoaren eta energiaren kontsumoa estimulatzen du oinarrizko metabolismoa areagotuz RNA polimerasa I eta II estimulatzen ditu, eta, horrela, proteinen sintesia sustatzen du |
| Tiroxina (tetraiodotironina) | T4 | Tiroideoaren epitelio-zelulak | (Hormona tiroideoen forma ez hain aktiboa) (Triodotironina ekoizteko prohormona gisa jarduten du) Oxigenoaren eta energiaren kontsumoa estimulatzen du oinarrizko metabolismoa areagotuz RNA polimerasa I eta II estimulatzen ditu, eta, horrela, proteinen sintesia sustatzen du |
| Kalzitonina | | Zelula parafolikularrak | Osteoblastoak eta hezurren eraikuntza estimulatzen ditu Hezurretik Ca$^{2+}$ askatzea eragozten du; horrela, odoleko Ca$^{2+}$ murrizten du |

#### Paratiroidea

Hipofisiaren guruin independente bat da. Guruin endokrino horrek, ugaztunetan tiroide-guruinaren atzealdean kokatutako lau elementu izan ohi dituena, odolean eta likido interstizialean, kaltzioaren kontzentrazioa erregulatzaile gisa jokatzen duen hormona paratiroidea sortzen du. G proteinekin, akoplatutako errezeptoreetan eta adenosina monofosfato ziklikoan ere jarduten du hezurren kaltzioaren askapena eta giltzurrun-hodietan kaltzioaren birxurgapena sustatzeko. D bitaminan ere eragiten du, eta horrek, hesteetan, kaltzioaren xurgapena areagotzen du.

### Digestio-aparatua
#### Urdaila

Digestio-aparatuko organo horrek odolera askatzen diren hormonak ere sintetizatzen ditu mukosaren geruzan dauden zelula endokrinoek eginda. G zelulek, batez ere kardia eskualdean aurkitzen direnak, gastrina ekoizten dute, azido klorhidrikoaren (Hcl) jariapena estimulatzen duen hormona, eta azido gastrikoen ekoizpena sustatzen duen ECL zelulek, histamina. Mukosaren P/D1 zelulek grelina ekoizten dute, gosea pizten duen gosearen hormona; EC zelulek, serotonina, eta D zelulek somatostatina sortzen dute.
| Jariatutako hormona | Abreviatura | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Gastrina (nagusiki) | | G zelulak | Zelula parietalen bidez azido gastrikoa jariatzea |
| Ghrelina | | P/D1 zelulak | Gosea estimulatzen du, adenohipofisitik somatotropina jariatzea |
| Neuropèptid I | NPY | | Elikagaien kontsumoa handitu eta jarduera fisikoa gutxitu egiten du |
| Somatostatina | | Delta zelulak | Gastrina, kolezistokinina (CCK), sekretina, motilina, hesteetako peptido basoaktiboa (VIP), heste urdaileko polipeptidoa (GIP), enteroglucagonaren askapena kentzen du. Urdaileko hustuketa-tasa baxuak muskulu leunaren uzkurdurak eta hesteetako odol-fluxua murrizten ditu |
| Histamina | | ECL zelulak | Azido gastrikoaren jariapena estimulatzen du |
| Endotelina | | X zelulak | Urdaileko muskulu leunaren uzkurdura |

#### Duodenoa

Duodenoak urdaila hustearen abiadura erregulatzen du hormona jariatzearen bidez. Duodenoko zelula epitelioek sekretina eta kolezistokinina askatzen dituzte odolera, azido eta gantz estimuluei erantzunez, piloroa irekitzen denean, eta kimo gastrikoa duodenora askatzen dute digestiorako. Horrek behazun xixkuak gibelak sortutako behazunak askatzen ditu pankreak hidrogeno karbonatoa eta tripsina, lipasa eta amilasa gisako digestio-entzimak duodenora askatzeko.
| Jariatutako hormona | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Secretina | S zelulak | Hidrogeno karbonatoaren jariapena gibeletik, pankreatik eta Brunner-en guruin duodenaletatik. Kolekistokininaren eragina areagotzen du. Zuku gastrikoaren ekoizpena eteten du. |
| Colecistoquinina | I zelulak | Pankreatik digestio-entzimak askatzea Behazun-xixku askatzea. Gosea kentzea |

#### Gibela

Gibelak ere hormonak ekoizten ditu, hala nola intsulina 1aren antzeko hazkunde-faktorea (IGF-1), haurtzaroko hazkundean zeregin garrantzitsua duen eta helduengan efektu anabolikoak izaten jarraitzen duen hormona polipeptidikoa edo tronbopoietina (TPO), hormona glukoproteiko bat, zeinak hezur-muinean plaketen ekoizpena erregulatzen duen.
| Jariatutako hormona | Laburdura | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Hazteko intsulina faktorea (edo somatomedinak) (nagusiki) | IGF | Hepatozitoak | Zelulen eta gorputzaren hazkundea modulatzen dituen intsulinaren antzeko efektu erregulatzailea |
| Angiotensinogenoa eta angiotensina | | Hepatozitoak | Basokonstrikzioa Aldosterona askatzea kortex adrenal dipsogenikotik |
| Trombopoetina | | Hepatozitoak | Megakariozitoek plaketak sortzea estimulatzen du |

#### Pankreak

Hipofisiaren guruin independentea da. Elikagaien digestioan duen zereginaz gain, pankreak guruin endokrino gisa ere funtzionatzen du Langerhans irletan ekoitzitako hormona batzuk jariatuz; horien artean, intsulina eta glukagoia daude, zeinak glukosa maila prozesu metaboliko desberdinak aktibatuz edo inhibituz kontrolatzen duten. Intsulina ekoizpenaren defizitak diabetesa agertzea dakar.
| Jariatutako hormona | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Intsulina (nagusiki) | Beta zelulak | Odoleko glukosa hartzea, glukoneogenesia eta glukolisia gibelean eta muskuluan. Lipidoen harrapaketa eta triglizeridoen sintesia adipozitoetan beste efektu anaboliko batzuk. |
| Glukagoia (nagusiki) | Alfa zelulak | Glukogenolisia eta glukoneogenesia gibelean. Odoleko glukosa maila handitzen du. |
| Somatostatina | Delta zelulak | Intsulinaren askapena galarazten du. Glukagonaren askapena galarazten du. Pankreako jariatze ekintza exokrinoa kentzen du. |
| Polipeptido pankreatikoa | PP zelulak | Pankreako jariatze-funtzioa eta gibeleko glukogeno-maila autoerregulatzen ditu. |

#### Giltzurrun gaineko guruina

Guruin endokrino horietan, ugaztunetan triangelu itxura dutenak eta giltzurrunen gainean kokatuta daudenak, bi zati bereizten dira: kortexean eta guruin adrenalean. Kortexak, bizitzarako, kortikoideak gizako ezinbestekoak diren hormona esteroideak sortzen dituen kanpoko atala da (glukokortikoideek karbohidratoen, gantzen eta proteinen metabolismoa kontrolatzen dute, adibide bat kortisola da; mineralokortikoideek, hala nola aldosterona, uraren eta gatz mineralen oreka maila mantentzean). Kortexak, gainera, sexu-ezaugarri sekundarioen kontrolean esku hartzen duten hormonak ekoizten ditu gonadek sortutakoekin modu osagarrian. Giltzurruneko medula, izan ere, kortexak inguratuta dago, eta adrenalina ekoizten du batez ere, eta horrek gorputzaren erantzuna eragiten du arrisku edo beldur egoeretan, baita noradrenalina ere.

#### Giltzurrun gaineko guruina

| Jariatutako hormona | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Glukokortikoidea (Nagusiki Kortisola) | Eremu faszikulatutako zelulak, eta eremu erretikulatutako zelulak | Glukoneogenesia estimulatzen du. Gantz-ehunean, gantz-azidoen degradazioa estimulatzen du. Proteinen sintesia inhibitzen du. Gihar eta ehun adiposoan glukosa hartzea inhibitzen du. Erantzun immunologikoa inhibitzen du (immunosupresoreak). Hanturazko erantzuna inhibitzen du (antiinflamatorioa). |
| Mineralokortikoideak (Nagusiki aldosterona) | Glomerularen eremuko zelula | Giltzurrunetan, sodioaren birxurgapen aktiboa estimulatzen du. Giltzurrunetako uraren birxurgapen pasiboa estimulatzen du, odol-bolumena eta odol-presioa handituz. Giltzurruneko nefronean, potasio eta H+ jariapena eta ondorengo iraizpena estimulatzen ditu. |
| Androgenoak (DHEA barne eta testosterona) | Eremu faszikulatutako zelulak, eta eremu erretikulatutako zelulak | Arretan: efektu murriztuak barrabil androgenoekin alderatuta. Emeetan: maskulinizazio efektua (adibidez, aurpegiko ile gehiegizkoa), eta, menopausiaren ondoren, sexu hormonen ekoizpena. |

#### Guruin adrenala

| Jariatutako hormona | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Adrenalina (epinefrina) (Nagusiki) | Zelula kromafinak | Borroka edo ihes erantzuna: Garuneko eta muskuluetarako oxigeno eta glukosa hornidura handitu (bihotz-taupadak eta bihotz-irteerak handituz, basodilatazioa, gibeleko glukogenoaren katalisia areagotzea, gantz-zeluletan lipidoen degradazioa). Begi-ninien dilatazioa. Lehentasunezkoak ez diren prozesu fisiologikoak ezabatzea (adibidez, digestioa). Erantzun immunologikoaren gutxitzea. |
| Noradrenalina (norepinefrina) | Zelula kromafinak | Borroka edo ihes erantzuna: Garuneko eta muskuluetarako oxigeno eta glukosaren hornidura areagotu (bihotz-taupadak eta odol-presioa areagotzearen bidez, gantz-zeluletan lipidoen apurketa) Hezur-muskuluen sintonizazioa. |
| Dopamina | Zelula kromafinak | Bihotz-taupadak eta odol-presioa handitzen ditu |
| Enzefalina | Zelula kromafinak | Minaren erantzuna erregulatzen du |

### Ugaltze-aparatua
#### Barrabilak

Hipofisiaren menpeko guruina da. Espermatozoideak ekoizteaz gain, testikuluek androgenoak ere (gizonezkoen sexu-hormona) ekoizten dituzte, batez ere Leydig-en zeluletan testosterona ekoizten baitute, besteak beste gizonezkoen bigarren mailako sexu-ezaugarrien eta adenohipofisiak sortzen duen hormona luteinizatzailearen kontrolpean espermatogenesiaren arduraduna dena.
| Jariatutako hormona | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Androgenoak (nagusiki testosterona) | Leydig zelulak | Anabolikoa: muskulu-masa eta indarra handitzea, hezur-dentsitatea handitzea Gizonezkoen ezaugarriak: sexu-organoen heltzea, barrabil-zorroaren eraketa, laringearen hazkundea, bizar eta axilaren ilearen itxura. |
| Estradiol | Sertoli zelulak | Germen-zelulen apoptosia ekiditen du. |
| Inhibina | Sertoli zelulak | FSH ekoizpena galarazten du. |

#### Obulutegiko folikulua / gorputz luteoa

Hipofisiaren menpeko guruina da. Obulutegiak ekoizteaz gain, emakumezkoen hormonak ere ekoizten ditu; De Graaf-en folikuluek estrogenoak ekoizten dituzte (estradiola edo estrona, adibidez), emakumezkoen bigarren mailako sexu-ezaugarrien arduradunak, eta gorputz luteoak progestagenoak sortzen ditu (progesterona), hilekoaren zikloan, haurdunaldian eta enbriogenesian parte hartzen dutenak, edo inhibina, hilekoan funtsezko zeregina dutenak.
| Jariatutako hormona | Zelula jaratzaileak | Ondorioak |
| Progesterona | Granulosa zelulak; teka zelulak | Haurdunaldia mantentzen dute: Endometrioan, jariatze fasea eragiten du. Muki zerbikala semenarekiko iragazkorra egiten du. Erantzun immunea galarazten du, adibidez, enbrioiarekiko. Muskulu lisoaren uzkurkortasuna murrizten du. Edoskitzea galarazten du. Erditzearen hasiera galarazten du. Beste batzuk: Epidermisaren Hazkunde Faktore-1 mailak handitzen ditu. Obulazio garaian, tenperatura basala handitzen du. Espasmoak murrizten ditu, eta muskulu leuna erlaxatzen du. Antiinflamatorioa. Behazun-xixku jarduera murrizten du. Gatzapena eta tonu baskularra kontrolatzen ditu zink eta kobre mailak, oxigeno-maila zelularra eta gantz-erreserbaren erabilera energia sortzeko. Tiroidearen funtzioaren eta hezurren hazkundearen laguntza, osteoblastoen bidez Hezur, hortz, hortz-hobi, artikulazio, tendoi, lotailu eta larruazaleko erresilientzia areagotzen du. Kolagenoa erregulatuz, orbantzea sustatzen du. Funtzio neuronalean eta orbantzean, esku hartzen du mielinaren erregulazioaren bidez. Endometrioko minbizia saihesten du estrogenoaren eragina erregulatuz. |
| Androstenediona | Teka zelulak | Estrogenoa ekoizteko substratua |
| Estrogenoak (nagusiki estradiola) | Granulosa zelulak | Egitura: Emakumezko karaktere sexualen agerpena sustatzen du. Hazkunde-tasa bizkortzen du. Metabolismoa bizkortzen du. Muskulu-masa murrizten du. Endometrioaren ugalketa suspertzen du. Umetokiko hazkundea areagotzen du. Odol-hodiak eta azala mantentzen ditu. Hezurren birxurgapena murrizten du hezurren eraketa areagotuz. Proteinen sintesia: Lotze-proteinen gibeleko ekoizpena areagotzen du. Gatzapena: II, VII, IX, X, antitrombina III (plasminogeno) faktoreen maila zirkulatzailea handitzen du. Plaketen atxikimendua areagotzen du. HDL eta triglizerido mailak handitzen ditu. LDL mailak jaisten ditu. Fluidoen balantzea: Sodio maila eta ur atxikipena erregulatzen ditu. Somatotropina maila handitzen du. Kortisola eta SHBGa handitzen ditu. Aparatu gastrointestinala: Hesteetako mugikortasuna murrizten du. Behazunean, kolesterola handitzen du. Melanina: Feomelanina handitzen, eta eumelanina gutxitzen du. Minbizia: Estrogenoarekiko sentikorrak diren bularreko minbizien hazkundea areagotzen du. Biriken funtzioa: Biriken funtzioa erregulatzen du albeoloak mantenduz. |
| Inhibina | Granulosa zelulak | Adenohipofisitik, FSH ekoiztea galarazten du. |

#### Karena

| Jariatutako hormona | Laburdura | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Progesterona (nagusiki) | | | Haurdunaldia mantentzen du: Umekiarenganako erantzun immunea galarazten du. Muskulu lisoaren uzkurkortasuna murrizten du. Edoskitzea galarazten du. Erditzearen hasiera ekiditen du. Umekiaren mineralokortikoide eta glukokortikoideen ekoizpena onartzen du. Obulutegiko folikuluak sortutako progesteronaren antzeko beste efektu bat amarengan. |
| Estrogenoak (nagusiki Estriola) | | | Obulutegiko folikuluak sortutako progesteronaren antzeko beste efektu bat amarengan. |
| Giza gonadotropina korionikoa | HCG | Sinzitiotrofoblastoa | Gorputz luteoaren funtzioa mantentzea sustatzen du haurdunaldiaren hasieran. Enbrioiarekiko, erantzun immunea galarazten du. |
| Giza plazentako laktogenoa | HPL | Sinzitiotrofoblastoa | Intsulina eta IGF-1 ekoizpena areagotzen du. Intsulinarekiko erresistentzia eta karbohidratoekiko intolerantzia areagotzen ditu. |
| Inhibina | | Trofoblastoa | FSHa ezabatzen du. |

#### Umetokia (haurdunaldian)

| Jariatutako hormona | Laburdura | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Prolaktina | PRL | Zelula dezidualak | Ugatz-guruinetan, esne-ekoizpena |
| Relaxina | | Zelula dezidualak | Ez dago argi horren funtzioa |

### Kaltzioaren doitzea
#### Paratiroidea

| Jariatutako hormona | Laburdura | Zelula jariatzaileak | Ondorioak |
| Hormona paratiroidal edo parathormona | PTH | Paratiroidearen zelula nagusiak | Kaltzioa: Hezurretik Ca$^{2+}$ askatzea estimulatzen du odoleko Ca$^{2+}$ maila handituz. Osteoklastoen hezurren birxurgapena estimulatzen du. Giltzurrunetan, Ca$^{2+}$-aren berxurgapena estimulatzen du. D bitamina aktibatuaren ekoizpena estimulatzen du giltzurrunetan. Fosfatoa: Hezurretik PO$^{3-}$₄ askatzea estimulatzen du, eta, ondorioz, PO$^{3-}$₄ odol-maila handitzen du. PO$^{3-}$₄ giltzurrunaren birxurgapena inhibitzen du; PO$^{3-}$₄ gehiago kanporatzen du. |

#### Larruazala

| Jariatutako hormona | Hormona jariatzaileak | Ondorioak |
| Kaltzifediola (25-hidroxibitamina D₃) | | D₃ bitaminaren forma inaktiboa (kaltzitriol) |

#### Bihotza

Bihotzak peptido natriuretiko aurikularra ekoizten du (hormona polipeptidikoa), uraren, sodioaren, potasioaren eta gantzaren oreka homeostatikoa mantentzen duena eta hipertentsio arterialari erantzuteko askatzen dena; miokardioak kontrako efektua duen garuneko peptido natriuretikoa ere sortzen du.
| Jariatutako hormona | Laburdura | Zelula jariatzailea | Ondorioak |
| Peptido natriuretiko aurikularra | ANP | Miozitoak | Odol-presioa murrizten du erresistentzia baskular periferikoa gutxituz; ur-baskular barneko, sodio eta lipidoen edukia murrizten du. |
| Burmuineko peptido natriuretikoa | BNP | Miozitoak | (ANP baino indar txikiagokoa da) Odol-presioa murrizten du erresistentzia baskular periferikoa ere murriztuz. Ura, sodioa eta zelula barneko lipidoak murrizten ditu. |

#### Hezur-muina

| Jariatutako hormona | Zelula jariatzailea | Ondorioak |
| Trombopoetina | Gibela eta giltzurruna | Megakariozitoak estimulatzen ditu plaketak sortzeko. |

##### Gantz ehuna

| Jariatutako hormona | Zelula jariatzailea | Ondorioak |
| Leptina (nagusiki) | Adipozitoak | Gosea gutxitzea, eta metabolismoa areagotzea. |
| Estrogenoak (nagusiki estrona) | Adipozitoak | |

#### Timo

Guruin endokrino hori, ornodunetan dagoen eta gizakietan mediastinoan (bularrezur atzean) dagoena, bere tamaina maximoa haurrengan da, eta, adinarekin, txikituz doa, helduengan ia desagertzen den arte. XX. mendearen erdialdera arte, ez zitzaion sistema immunologikoarekin lotutako funtziorik ezagutzen, eta timosinaren jariaketarekin lotuta dago.

## Erregulazio mekanismoa

Erantzun endokrinoaren mekanismo erregulazioa atzeraelikadura negatiboaren bidez egiten da. Hau hipotalamo-hipofisi ardatzean hormonen sintesi eta jariaketa mekanismoen erregulazioan gertatzen den efektu garrantzitsu da. Efektu honen funtsa guruin endokrinoan jariatutako hormonaren odoleko kontzentrazio altuak hipotalamoan edo hipofisian jariatu den bere estimulatzaile edo inhibitzailearen jariaketa erregulatzen duela da.

## Lotutako gaixotasunak

Sistema honekin lotutako gaixotasunak tratatzen dituen espezialitate medikoa, askotan beste batzuekin elkarlanean, Endokrinologia da.
* Anorexia.
* Goloa.
* Bulimia.
* Diabetesa.
* Ernalezintasuna.
* Gutxiegitasun suprarrenala.
* Hazkunde gabezia.
* Hipertentsioa.
* Loditasuna.
* Osteoporosia.
* Tiroiditisa.
* Tiroideko tumoreak.

## Erreferentziak

* ↑ Crespo González, Isabel. (2016). Fisiopatología general. (1ª ed. argitaraldia) Paraninfo ISBN 978-84-283-3798-4. PMC 960403242. (Noiz kontsultatua: 2022-09-07).
* ↑ Cohen, Barbara J.. (2010). Memmler : el cuerpo humano salud y enfermedad. (11a ed. argitaraldia) Wolters Kluwer Health/Lippincott William & Wilkins ISBN 978-84-96921-56-6. PMC 667752573. (Noiz kontsultatua: 2022-09-07).
* ↑ Aldaba, J., Aseginolaza, P. eta beste batzuk: Biologiaren Hastapenak UBI, Elkar (1988), 335 orr. ISBN: 84-7529-602-5
* ↑ Ross, Michael H.. (2007). Histología : texto y atlas color con biología celular y molecular. (5a ed. argitaraldia) Médica Panamericana ISBN 978-950-06-0435-2. PMC 174297324. (Noiz kontsultatua: 2022-09-08).
* ↑ Palastanga, Nigel. (2000). Anatomía y movimiento humano : estructura y funcionamiento. (1. ed. argitaraldia) Editorial Paidotribo ISBN 84-8019-500-2. PMC 45619941. (Noiz kontsultatua: 2022-09-08).
* ↑ (Ingelesez) Gilbert, Scott F.. (2000). «Paracrine Factors» Developmental Biology. 6th edition (Noiz kontsultatua: 2022-09-08).
* ↑ Campbell, Neil A.. (2002). Biology. (6th ed. argitaraldia) Benjamin Cummings ISBN 0-8053-6624-5. PMC 47521441. (Noiz kontsultatua: 2022-09-08).
* ↑ (Ingelesez) Kiev, Ari. (2011-02-17). Hedge Fund Masters: How Top Hedge Fund Traders Set Goals, Overcome Barriers, and Achieve Peak Performance. John Wiley & Sons ISBN 978-1-118-04616-6. (Noiz kontsultatua: 2023-06-04).
* ↑ (Ingelesez) Scott, Ann Senisi; Fong, Elizabeth. (2004). Body Structures & Functions. Thomson/Delmar Learning ISBN 978-1-4018-0996-6. (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* ↑ (Ingelesez) Starr, Cecie; Taggart, Ralph. (2005-11-23). Biology: The Unity and Diversity of Life. Cengage Learning ISBN 978-0-495-01599-4. (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* ↑ (Ingelesez) Trevor, Anthony; Katzung, Bertram G.; Masters, Susan. (2008). Katzung & Trevor's Pharmacology Examination and Board Review: Eighth Edition. McGraw Hill Professional ISBN 978-0-07-148869-3. (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* ↑ (Ingelesez) Solomon, Eldra Pearl; Berg, Linda; Martin, Diana. (2004-07). Biology. Cengage Learning ISBN 978-0-534-63064-5. (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* ↑ (Ingelesez) Ghrelin. Elsevier 2007-11-08 ISBN 978-0-08-055492-1. (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* ↑ «Somatastatin» www.vivo.colostate.edu (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* ↑ (Ingelesez) Publishing, Britannica Educational. (2010). The Digestive System. Britannica Educational Pub. ISBN 978-1-61530-252-9. (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* 1 2 (Ingelesez) Kaushansky, Kenneth. (2006-05-11). «Lineage-Specific Hematopoietic Growth Factors» New England Journal of Medicine 354 (19): 2034–2045. doi:10.1056/NEJMra052706. ISSN 0028-4793. (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
* 1 2 3 4 «Placental Hormones» www.vivo.colostate.edu (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
* ↑ Hould, Frederic S.; Fried, Gerald M.; Fazekas, Arpad G.; Tremblay, Sylvie; Mersereau, William A.. (1988-12). «Progesterone receptors regulate gallbladder motility» Journal of Surgical Research 45 (6): 505–512. doi:10.1016/0022-4804(88)90137-0. ISSN 0022-4804. (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
* ↑ «Hormonal Therapy for Breast Cancer» www.breastcancer.org (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
* ↑ (Ingelesez) Massaro, Donald; Massaro, Gloria DeCarlo. (2004-12). «Estrogen regulates pulmonary alveolar formation, loss, and regeneration in mice» American Journal of Physiology-Lung Cellular and Molecular Physiology 287 (6): L1154–L1159. doi:10.1152/ajplung.00228.2004. ISSN 1040-0605. (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
* 1 2 Widmaier, Eric P.; Hershel Raff, Kevin T. Strang. Vander's Human Physiology, 11th Ed. (ingelesez). McGraw-Hill, 2008, p. 291, 509–10. ISBN 978-0-07-304962-5
* ↑ (Ingelesez) Frühbeck, G.. «The Adipose Tissue as a Source of Vasoactive Factors» Current Medicinal Chemistry - Cardiovascular & Hematological Agents 2 (3): 197–208. doi:10.2174/1568016043356255. (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).
* ↑ (Ingelesez) Anastasiadis, Kyriakos; Ratnatunga, Chandi. (2007-06-07). The Thymus Gland: Diagnosis and Surgical Management. Springer Science & Business Media ISBN 978-3-540-33426-2. (Noiz kontsultatua: 2023-06-06).

## Kanpo estekak

* Sociedad Española de Endocrinología y Nutrición
* Société Française d'Endocrinologie
* Datuak: Q11078
* Multimedia: Endocrine system / Q11078