OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Arte Abstraktu Espainiarraren museoa (Cuenca)

Arte Abstraktu Espainiarraren museoa, gaztelanaiz Museo de Arte Abstracto Español Espainiako Cuenca hirian dagoen museo ezaguna da. Fernando Zóbel (1924-1984) artistarekin lotura zuzena du. Cuencako etxe eseki batean dago kokatuta. Juan March Fundazioak gestionatzen du. 1980an Espainiako Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina eman zioten.

## Historia

1961an Fernando Zóbelek, artista ezaguna, arte abstraktuaren museo bat irekitzeko toki bat bilatzen hasi zen. 1963an, beste artista batek, Gustavo Tornerrek, Cuencako etxe esekietan jartzeko ideia eman zion. Hiru urte geroago, 1966ko uztailaren 1an, ireki zen museoa. Eraikinaren jabegoa udalarena da eta prezio sinboliko batez alkatu zion Zóbeli. Museoak, aurretik, zaharberritzeko lanak eskau zituen; lan hori Fernando Barja eta Francisco León Meler udal arkitektoek egin zuten.
Museo berriaren zuzendaritzan Zóbel eta Torner jarri ziren eta kontserbatzailearen lanak Gerardo Ruedaren eskuetan gelditu ziren. Ruedak garrantzi handia izan zuen instituzio berriaren gestioan. Hasieran museoaren funtsak nahiko mugatuak zien, gehienak Zóbelek berak bildutakoak. 1978an, Fernando Barjak zuzenduta, museoa handitzeko lanak egin ziren. Urte berean, azaroaren 28an, museoaren berrinaugurazioa egin zen. Bi urte geroago, 1980an, Espainiako Kultura Ministerioak Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina eman zion. Urte berean Juan March Fundazioak funtsen eta gestioaren ardura hartu zuen. Urtero 40.000 pertsona inguru museora hurbiltzen dira.

## Funtsak

Museoak 15.500 obra baino gehiago ditu. Horietako 515 margolanak edo eskulturak. Halaber, liburutegi espezializatua du; Fundazioak hartu zuenean 3.500 liburu eman zituen liburutegi hori hobetzeko.

## Argitaletxea

Arte Abstraktu Espainiarraren museoak ere, hasiera-hasieratik, argitalpen lanak egiten ditu. Horri esker bilduma garrantzitsu bat sortu du. Lan grafiko handia plazaratu du horrelaHasieran Abel Martín zen lan horren arduraduna. Serigrafia alorrean garrantzitsua izan zen, ondoren, Javier Cebriánen lana. 1994tik museoak gela berezia du horrelako lanak erakusteko.

## Bilduma iraunkorreko artistak

* Rodrigo Antonio Calistro Díaz
* Joaquín Rubio Camín
* Rafael Canogar
* Eduardo Chillida
* Martín Chirino
* Cuixart, Modest
* Gerardo Delgado
* Francisco Farreras
* Luis Feito
* Amadeo Gabino
* José Guerrero
* Joan Hernández Pijuan
* Antonio Lorenzo
* César Manrique
* Manolo Millares
* Manuel Hernández Mompó
* Lucio Muñoz
* Jorge Oteiza
* Pablo Palazuelo
* Manuel Rivera Hernández
* Gerardo Rueda
* Antonio Saura
* Eusebio Sempere
* Pablo Serrano
* Antoni Tàpies
* Jordi Teixidor de Otto
* Gustavo Torner
* Manuel Viola
* José María Yturralde
* Fernando Zóbel

## Iruditegia

* Sarrera nagusia.
* Museoa kanpotik ikusita.
* Barrualdeko ikuspegia.
* Fernando Zóbel.Fernando Zóbel.

## Ikus, gainera

* Fernando Zóbel
* Cuencako etxe esekiak
* Arte abstraktu

## Kanpo loturak

* (Gaztelaniaz):Museoaren webgune ofiziala.
* (Gaztelaniaz):Gaztela-Mantxako turismo bulegoaren webguneko informazioa.
* Datuak: Q2046601
* Multimedia: Museo de Arte Abstracto Español / Q2046601
# Arte Ederren Fakultatea (Leioa)

Arte Ederren Fakultatea Bizkaikoko Leioa udalerrian dagoen Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Ederretako fakultate bat da.
Fakultateak Arte Ederrei dagozkion ikasketak eskaintzen ditu: Arteko Gradua, Sorkuntza eta Diseinuko Gradua eta Kultura Ondareen Kontserbazio eta Zaharberritzeari buruzko Gradua. 2020an 1.325 ikasle, 145 irakasle eta ikertzaile biltzen zituen.

## Historia

EHUko Arte Ederren Fakultatearen 50. urteurrena da 2020an izan zen. Garai hartan Arte Ederren eskola Bilbon kokatuta zegoen, Zazpikaleetan egun dagoen Euskal Museoaren egoitzan bertan. Lehenengo ikasturtean orotara 48 ikasle izan ziren.
Horren ondoren, beste hainbat lekutan egon zen kokatuta Arte Ederren Eskola: Ibáñez de Bilbao kalean Suhiltzaileen Eraikinean, Sarrikoko Ekonomia eta Enpresa Fakultatean edota Leioako Medikuntza Fakultatean, besteak beste. 1987an Leioako EHUren Leioa-Erandioko gunean, egun arteko eraikina zabaldu zen, martxan jarraitzen duena.
Bertan ikasle izandakoak hainbat funtzio profesional betetzera ailegatu dira, hala nola, artistak, komisarioak, diseinatzaileak, konserbatzaileak, zaharbarritzaileak, ilustratzaileak, hezitzaileak edota irakasleak daude horien artean.
Fakultatearen nazioarteko presentzia handia da, batez ere Erasmus, eta Sicue programetan. 2010eko hamarkadan Arte Ederren Fakultatearen presentzia gizartean hazi egin da,

## Graduak

* Arteko Gradua
* Sorkuntza eta Diseinuko Gradua
* Kultura Ondareen Zaintza eta Zaharberritzeari buruzko Gradua

## Kokalekua

Leioa-Erandioko campusean dago fakultatea, Sarriena auzoan.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 «EHUko Arte Ederren Fakultatearen 50. urteurrena da gaur» El Correo 2020-11-23 (Noiz kontsultatua: 2022-09-26).

## Ikus gainera

* Leioa-Erandioko campusa
* Ismael Manterola

## Kanpo estekak

* Arte Ederren Fakultatearen webgunea (Gaztelaniaz) (Ingelesez)
* Datuak: Q31188890
* Multimedia: Faculty of Fine Arts (University of the Basque Country) / Q31188890
# Arte Ederren Goi Eskola Nazionala (Paris)

Parisko Arte Ederren Goi Eskola Nazionala (frantsesez École nationale supérieure des beaux-arts edo ENSBA), baita ere "Beaux Arts de París" izenarekin ezaguna, nazioarteko mailan prestigioa duen arte-eskola unibertsitarioa da. Parisen kokaturik dago, 6. barrutian.
Unibertsitate publikoa da. Jatorrian Parisko École des Beaux-Arts zen. Lehen lau arte eder erakusten ziren: margolaritza, eskultura, grabatu eta arkitektura. 1968an, André Malraux Kultura Ministroa izanik, zortzi UPA edo "unités pédagogiques d'architecture" sortu zituen Frantzia osoan eta horrekin arte-disziplinen batasuna puskatu zuen. Geroztik, zortzi UPA horiek Arkitektura Goi Mailako Eskola Nazionalak edo ENSA bihurtu dira.

## Arte bilduma

Instituzio honek oso ondare artistiko handia du, 450.000 pieza baino gehiago. Lan horiek jatorri desberdinetatik heldu dira instituzio honetara: emaitzak, Prix de Rome sariaren irabazleen lanak, aspaldiko Errege Akademien ondareak... Margolanen artean, bakarrik, 2.000 inguruko lanak gordetzen ditu, tartean Poussin, Van Dyck, Rigaud, Fragonard eta Ingres mailako margolarienak. Marrazkiak 20.000 baino gehiago dira, tartean Durero, Michelangelo, Veronese, Pontormo, Primaticcio, Rubens, Fragonard, Delacroix eta beste askoren lanak. Gainera 100.000 grabatu, arkitekturako 45.000 diseinu, 75.000 argazki, 65.000 liburu... Liburutegian, 3.500 liburu XV. eta XVI. mendekoak.

## Ikasle ospetsuak

* Antoine Bourdelle, eskultorea.
* Bernard Buffet, margolaria.
* François Brunet de Baines, arkitektoa.
* Olivier Debré, margolaria.
* Joann Sfar, marrazkilaria eta komikien gidoigilea.
* Roland Topor, margolaritza.
* Joseph Carré, arkitekto eta irakaslea.
* Andrey Lekarski, margolari eta eskultorea.
* Mario Pani, arkitektoa.
* Nicolás Montenegrokoa, arkitektoa, Montenegroko printzea.

## Galeria

* Jauregiaren erdigunea.
* Nicolas Poussin bustoa sarreran.
* Eskolaren planoa.
* Barruko patioa.
* Sarrera Bonaparte kaletik.

## Informazio praktikoa

* Helbidea: 14 Rue Bonaparte, 75006 Paris, Frantzia
* Geltokia: Saint-Germain-des-Prés

## Erreferentziak

* ↑ Dupasquiergrall

## Kanpo estekak

* (Frantsesez):ENSBAren ondarea. Eraikuntzak.
* (Frantsesez):ENSBAren ondarea. Bildumak.
* Datuak: Q273593
* Multimedia: Beaux-Arts de Paris / Q273593
# Arte (telebista katea)

Arte (Association relative à la télévision européenneren akronimoa) franko-alemaniar telebista kate bat da. Enpresa EIET bat da, Estrasburgon egoitza duena eta bi filial dituena: Arte France (Frantzia) eta Arte Deutschland (Alemania). Bi herrialdeek seinale bera dute, eta bi bertsioen arteko alde bakarra emisioaren hizkuntza da.
Arte katearen emankizunak 1992ko maiatzaren 30ean hasi ziren. Kanala irekita dago Lurreko Telebista Digitalean, IPTVn, kablean eta satelitean, eta edukiak doan eskura daitezke smartphone, tableta eta telebista adimendunerako aplikazioetan.

## Kanpo estekak

* Arte telebista katearen webgunea (Frantsesez) (Alemanez)
* Datuak: Q8073
* Multimedia: Arte TV / Q8073
# Bahi

Zuzenbidean, bahia hartzekodunak gauza bat edukitzeko duen eskubide erreala da, zor baten berme gisa. Bahiak ez du gauza hori saltzeko eskubiderik ematen eta soilik zorra ordaintzen ez denean ahal izango du hartzekodunak gauza horren jabetza eskuratzeko prozesu juridikoa abiarazi.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q819049
# Bahiketa birtual

Bahiketa birtuala telefonoz edo Internetez egindako mehatxuen bidez pertsona bat edo pertsona talde bat bahitzaile birtualen esanetara jarri, mugimendu-askatasuna galdu (lekua aldatzeko agintzen zaienean, esaterako) eta aldi berean familia, lagun edo erakunde bati haien askatasuna berreskuratzeko dirua eskatzen deneko bahiketa mota da. Horrela, bahituek ez dituzte inoiz ikusten bahitzaileak eta telefonoz haien aginduak jarraitu besterik ez dute egiten. Delorean musika taldeko kideek bahiketa mota hau pairatu zuten Mexikon 2013ko urrian.

## Erreferentziak

* ↑ Goikoetxea, Garikoitz. (2013-10-09). «Bahiketa igarota, etxerako bidea hartuko dute Deloreaneko kideek» Berria.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5853596
# Bahe

Bahea edo galbahea hondoan sarea duen ontzi bat da, maiz forma biribilekoa, material batean dauden aleak bereizteko erabiltzen dena, grabitatez ale txikiak saretik pasaraziz eta handiak sarearen gainean utziz.

## Erreferentziak

* ↑ «bahe» Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q381155
* Multimedia: Sieves / Q381155
# Bahi Ladgham

Bahi Ladgham (Tunis, 1913ko urtarrilaren 10a – Paris, 1998ko apirilaren 13a) tunisiar politikaria izan zen. Tunisiako lehen ministroa izan zen 1969tik 1970era.
Familia apal batean jaio zen, aitaren aldetik Libiatik eta amaren aldetik Aljeriatik. 1930ean atxilotu zuten Kartagon Eukaristia kongresu baten aurka ikasleen protestak antolatzeagatik. Orduan, Habib Bourguibak ikasleak defendatzeko eskatu ondoren hasi zuen bere jarduera politikoa, eta Neo-Destour alderdian afiliatu zen.
1939an hamabost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, aurreko urtean frantsesen aurka izandako istiluetan parte hartzeagatik. De Gaullek amnistia eman zion 1944an. Tunisiako merkataritza ganberaren zuzendari bihurtu zen eta sindikatuen sorreran parte hartu zuen. Mission egunkariko erredaktore burua ere izan zen.
1951tik aurrera, Tunisiaren independentzia lortzeko negoziazioetan parte hartu zuen, eta gatazka nazioartekotzeaz arduratu zen. 1955ean Tunisiara itzuli eta Tahar Ben Ammarren gobernuan sartu zen, 1956an herrialdea autonomiatik independentziaraino zuzendu zuena. Batzar Konstituziogileko kide hautatu zuten eta Bourguibako gobernuko lehen ministrorde izendatu zuten. Armada nazionalaren sortzailea izan zen eta tunisiarrak administrazioan sartzea sustatu zuen. Ondoren, Defentsa ministroa, Finantza ministroa eta Presidentetzako idazkaria izan zen.
1969an Bourguibak lehen ministro izendatu zuen, baina bien arteko liskarrek okerrera egin zuten eta urtebete geroago karguan ordezkatu zuten. Arabiar Ligako nazioarteko misioetan aritu zen. Hamar urte geroago, Bourguibarekin adiskidetu zen.
* Datuak: Q800238
* Multimedia: Bahi Ladgham / Q800238
# Bahiketa (argipena)

Bahiketa hitzak adiera zenbait ditu:
* bahiketa, pertsona edo talde bati legez kanpo askatasuna kentzea;
* bahiketa edo bahia, kontratu mota bat;
* bahiketa edo konfiskazioa.
# Bahetze

Bahetzea lastoa edo hautsa aletik bereizteko prozesua da. Biltegiratutako aleetan izurriak ezabatzeko ere erabil daiteke. Gari-jotzearen edo larrainaren ostean izaten da alea prestatzeko prozesuan. Modurik errazenean, nahasketa airera jaurtitzean datza, haizeak lastoa arinago eraman dezan; ale astunenak, berriz, berriro erortzen dira, berreskuratzeko aukera ematen duena. Tekniken artean daude, besteak beste, abaniko bat erabiltzea (lastoa altxatzeko balio duena) edo bahea bezalako tresna bat erabiltzea bildutako ale pila baten gainean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q961751
* Multimedia: Winnowing / Q961751
# Bahianita

Bahianita oxido motako minerala da.

## Ezaugarriak

Bahianita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Al5Sb3O14(OH)2}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 9 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Bahianite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Bahiketa

    Artikulu hau pertsonei legez kanpo askatasuna kentzeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bahiketa (argipena)».
Bahiketa pertsona edo talde bat bere borondatearen eta legez kanpo denbora batez askatasuna kentzearen ekintza da, horren askatasunaren trukean etekin ekonomiko edo politikoa eskatzeko, giza ezkutu moduan erabiltzeko, bahitutakoei eta bere ingurukoei kalte fisiko nahiz psikologikoa eragiteko edota besterik gabe pertsona hori mendean izateko. Bahiketa burutzen duten pertsonak bahitzaileak dira. Bahitu batzuek bahitzaileen alde izan duten atxikimendu-sentimendua Estokolmoko sindrome izenez izendatzen da.
Espainiako Zigor Kodeak askatasunaren aurkako delitu hau 163. artikuluan azaltzen du:
| « | 1. Norbanako batek beste bat giltzaperatu edo atxilotzen badu, askatasuna kenduta, lau urtetik sei arteko espetxealdi-zigorra ezarriko zaio. 2. Errudunak giltzaperatuari edo atxilotuari askatasuna ematen badio atxiloketaren lehenengo hiru egunetan, helburu gisa zuen objektua lortu barik, orduan, errudunari aurreko idatz-zatian ezarritako zigorra baino gradu bat gutxiagokoa ezarriko zaio. 3. Bost urtetik zortzi arteko espetxealdi-zigorra ezarriko da, itxialdiak edo atxiloketak hamabost egun baino gehiago iraun badu. 4. Norbanakoak, legeak baimentzen dituen kasuetatik kanpo, pertsona bat harrapatzen badu agintaritzari berehala aurkezteko, orduan, norbanakoari hiru hilabetetik sei arteko isun-zigorra ezarriko zaio. | » |
Bahiketa gehiago dituzten herrialdeak :
| | 1999 !! 2006 |
| 1 | Kolonbia | Mexiko |
| 2 | Mexiko | Irak |
| 3 | Brasil | India |
| 4 | Filipinak | Hegoafrika |
| 5 | Venezuela | Brasil |
| 6 | Ekuador | Pakistan |
| 7 | Sobietar Batasun ohia | Ekuador |
| 8 | Nigeria | Venezuela |
| 9 | India | Kolonbia |
| 10 | Hegoafrika | Bangladesh |

## Erreferentziak

* ↑ Briggs, Rachel. (2001). «The Kidnapping Business» Guild of Security Controllers Newsletter (Noiz kontsultatua: 2011-01-10).
* ↑ Kidnapping is a booming business. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q318296
* Multimedia: Kidnapping / Q318296
# Bahir Dar

Bahir Dar (amhareraz: ባሕር ዳር, Baḥər Dar) ipar-mendebaldeko Etiopiako hiria da, Amhara eskualdeko hiriburua. Tana aintziraren ertzean dago, Nilo Urdinaren iturburutik gertu, 1.800 metroko garaieran. 2015ean 243.300 biztanle zituen.

## Geografia
### Klima

Bahir Dar-ek sabanako klima du, Aw, Köppen klima sailkapenaren arabera.
Datu klimatikoak (Bahir Dar, 1981–2010) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 37 | 36 | 36 | 38 | 38 | 32 | 30 | 29 | 29 | 35 | 35 | 33 | ' |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 29 | 31 | 32 | 32 | 32 | 29 | 26 | 25 | 26 | 27 | 28 | 28 | 28.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 8 | 9 | 11 | 13 | 13 | 13 | 13 | 13 | 12 | 12 | 10 | 8 | 11.3 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | 8 | 8 | 9 | 5 | 6 | 10 | 9 | 8 | 7 | 7 | 9 | 6 | ' |
| Euria (mm) | 2 | 2 | 12 | 28 | 80 | 205 | 396 | 375 | 211 | 87 | 12 | 6 | 1416 |
| Euri egunak (≥ 0.1 mm) | 1 | 1 | 2 | 3 | 10 | 18 | 28 | 28 | 20 | 10 | 3 | 1 | 125 |
| Iturria (1): World Meteorological Organisation ||||||||||||||
| Iturria (2): National Meteorology Agency (muturrekoak) ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Etiopia. Berria Estilo liburua, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2017-10-5).
* ↑ Ethiopia: Regions, Major Cities & Towns - Population Statistics. citypopulation.de (Noiz kontsultatua: 2017-10-6).
* ↑ World Weather Information Service – Bahir Dar, worldweather.wmo.int. World Meteorological Organization (Noiz kontsultatua: 2017-10-6).
* ↑ Climate of City: Bahir Dar, ethiomet.gov.et. National Meteorology Agency (Noiz kontsultatua: 2017-10-6).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q464699
* Multimedia: Bahir Dar / Q464699
# Artemision

Artemision (grezieraz: Ἀρτεμίσιον Artemisium latinizatua) Greziako lurmuturra da, Eubea uharteko iparraldean dagoena. Bertan topatu zuten Artemisiongo Brontzea. Termopiletako gudua lurrean borrokatzen zuten une berean, itsasoan Artemisiongo gudua borrokatu zuten.

## Ikus, gainera

* Artemisaren tenplua

## Erreferentziak

* ↑ Woodford, Susan. (1982). The Art of Greece and Rome. Cambridge: Cambridge University Press, 15 or. ISBN 0521298733..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25105448
* Multimedia: Artemisium / Q25105448
# Artenacia

Artenacia Yponomeutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Artenacia jaurella da.

## Espezieak

| Espeziea | Irudia | Egoera |
| Artenacia jaurella | | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4797528
# Artenara

Artenara Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.
Artenara izena berbere jatorrizkoa da eta "arroka artean gordetako herrialdea" esan nahi du. XX. mendeko 30eko hamarkadara oso jende gutxi bizi zen eliza ondoan, ohikoena kobetan egindako etxeetan bizitzea zen eta.

## Ekonomia

Ekonomia iturri nagusiena nekazaritza da. Patata, artoa eta fruta-arbola da gehien lantzen dena. Horrez gain, artzaintza nabarmena da.
Artisautzari dagokionez, buztingintza, erratzgintza, artilezko produktuak eta arbendolezko olioa aipagarriak dira.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Artenarako Udalaren webgunea
* Datuak: Q706892
* Multimedia: Artenara / Q706892
# Artemps

Artemps Aisne departamenduko Frantziako udalerria da, Frantzia Garaia eskualdean.

## Ikus, gainera

* Aisne departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q677435
* Multimedia: Artemps / Q677435
# Artena

Artena Italiako udalerri bat da. Erromako probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. 13.616 biztanle ditu, 54,8 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Artenak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Colleferro Lariano Rocca di Papa Rocca Massima Segni Velletri Cisterna di Latina Cori Palestrina Rocca Priora Valmontone

## Kanpo estekak

* Datuak: Q241770
* Multimedia: Artena / Q241770
# Artemisinina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Artemisinina (txineraz: 青蒿素, qing hao su) eta haren deribatu erdisintetikoak sendagai multzo bat dira, Plasmodium falciparum-ek eragindako malariaren tratamenduan erabiltzen direnak. Tu Youyou txinatar ikerlariak isolatu zuen 1972, txinatar medikuntza tradizionalean erabiltzen den Artemisia annua landaretik. Tu Youyouk 2015eko Medikuntzako Nobel saria jaso zuen. Karolinska Institutuaren arabera, Afrikara mugatuta, urtero 100.000 pertsona onik ateratzen dira malariatik botika horri esker.
Egitura kimikoari dagokionez, laktona seskiterpenikoa da, peroxido-zubi bat duena. PfATP6 proteinaren inhibitzailea dela aurkitu zen 2003an, bizkarroiak energia ekoizteko erabiltzen duen proteinetako batena, hain zuzen ere. Munduko Osasun Erakundeak artemisina monoterapian ez erabiltzeko aholkatzen du, bizkarroi batzuk erresistentzia garatzen ari direlako; hori dela-eta, malariaren aurkako beste sendagai batekin batera hartu ohi da.

## Historia

1970eko hamarkadaren hasieran, kinina edo klorokina erabiltzen ziren malaria tratatzeko, baina gero eta eraginkortasun txikiagoarekin. Horren aurrean, Tu Youyouk Txinako medikuntza tradizionalera jo zuen, malariaren aurkako konposatu berri baten oinarri bila. Malariarekin infektatutako animaliekin ikertuta, Artemisia annua landaretik ateratako estraktu bat interesgarria izan zitekeela iruditu zitzaion. Probatu zuenean, ordea, ez zituen esperotako emaitzak jaso.
Horrenbestez, iraganeko literatura medikoa aztertu zuen, eta han topatu zituen bere ikerketa bide onera eramateko gakoak. Horri esker, Artemisia annua landarearen konposatu aktiboa isolatu zuen, artemisinina. Animalietan ez ezik, gizakietan ere eraginkorra zela frogatu zuen. Horretan oinarrituta garatu ziren malariaren bizkarroia zikloaren lehen faseetan hiltzen duten eragile berriak.

## Erreferentziak

* ↑ White, N.J.. Assessment of the pharmacodynamic properties of antimalarial drugs in vivo. Antimicrobial Agents and Chemotherapy, 41 (7): 1413–22, doi:10.1128/AAC.41.7.1413, ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2020-4-8).
* ↑ Rejado, Jon. Parasitoen aurkako bi ikerketa saritu ditu Medikuntzako Nobel sariak. Berria egunkaria, 2015eko urriak 6, CC BY-SA 4.0, berria.eus (Noiz kontsultatua: 2020-4-8).
* ↑ Malariaren aurkako erremedio zahar baten azterketa. Elhuyar aldizkaria, 2003/10/01, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2020-4-8).
* ↑ Pelfrene, Eric; Pinheiro, Marie-Hélène; Cavaleri, Marco. Artemisinin-based combination therapy in the treatment of uncomplicated malaria: review of recent regulatory experience at the European Medicines Agency. International Health, 7 (4): 239–246, doi:10.1093/inthealth/ihv017 (Noiz kontsultatua: 2020-4-8).
* 1 2 Galarraga Aiestaran, Ana. Medikuntzako Nobel Saria, zizare bizkarroiek eragindako gaitzen eta malariaren aurkako terapiak asmatu dituztenentzat. Elhuyar aldizkaria, 2015/10/05, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2020-3-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q426921
* Multimedia: Artemisinin / Q426921
# Australoide

Australoidea, Thomas Huxleyk 1870. urtean Australiako herri autoktonoetako giza-arraza izendatzeko ezarri zuen. Hitz honekin, Indiako hegoaldeko jendeari egiten dio erreferentzia batik bat, nahiz eta askotan arraza hau negroide edo "arraza beltza"ren barruan sartzen dute.
Arraza honetako jendearen azala, beltza eta marroia artean dute eta ile beltz kizkurra, negroideen ezaugarri oso antzekoak dituzte.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q854556
# Australopithecus anamensis

Australopithecus anamensis Meave Leakey ikerlariak aurkitutako espeziea da. Honen arrasto gutxi aurkitu dira orain arte: aurpegi baten zati bat hortz batzuekin, eskeletoko hezur batzuk eta osatu gabe dagoen mandibula bat.
Jakina da bere haginak Ardithipecus ramidus-arenak baino handiagoak direla, eta aurkitutako tibia zabal eta gogor bati esker, hankabikoa zela ziurtatzen da. Letaginen txikitzeak, seguruenez, ahoekin eginiko borrokak amaitutzat ematen ditu. Anamensisaren hortz esmaltea bere arbasoak baino lodiagoa da eta honek esan nahi du, oihan inguruetan bizi bazen ere, fruitu lehorrak bezalako jaki gogorrak jaten zituela, tuberkulu eta haziez gain.
Bere habitata bere arbasoena baino irekiagoa zen, oihan eta baso irekietan bizi baitzen, eta horrela, jaki eta babesleku gehiago zituen.
Aurkitutako hezur urriekin eginiko kalkuluen arabera metro eta erdira iristen ez zen garaiera zuten gizaki hauek eta 30 kilogramo inguru pisatzen zituzten, gaur egungo txinpantzeen antzera.
Espezie hau eta gero, giza eboluzioaren katea banatu egiten da, batzuk milioi urte batzuk eta gero desagertu egiten direlarik eta beste batzuk gu bizi garen garairaino iraun dugularik.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) C. David Kregerren artikulua
* Datuak: Q310520
* Multimedia: Australopithecus anamensis / Q310520
* Espezieak: Australopithecus anamensis
# Bantry (Ipar Dakota)

Bantry Ipar Dakotako hiri bat da. McHenry konderrian kokatua dago. 2010ean 14 biztanle zituen, 0,44 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* McHenry konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1969328
* Multimedia: Bantry, North Dakota / Q1969328
# Bantry badia

Bantry badia (irlanderaz Bá Bheanntraí, baita Cuan Baoi, Inbhear na mBárc edo Bádh Bheanntraighe ere; ingelesez Bantry Bay) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hego-mendebaldean dagoen badia bat da. Badia luzez ipar-ekialdetik hego-mendebaldera 35 kilometro ditu. Barnealdean 3-4 kilometroko zabalera du eta sarreran 10 kilometrokoa. Iparraldean Beara penintsula du eta hegoaldean berriz Sheep's Head penintsula.
Izena Bantry udalerriari zor dio. Bestalde, badia honen kostaldean Bantry etxea deritzon eraikina dago.
Badian honetan Bere uhartea dago.

## Kanpo estekak

* Bantry badiari buruzko informazioa (Ingelesez)
* Datuak: Q2292350
* Multimedia: Bantry Bay, County Cork / Q2292350