# Labetze-Bizkai

Labetze-Bizkai Nafarroa Behereko udalerria da eta Amikuze eskualdean dago kokaturik.

## Geografia
### Ingurune naturala

Amiküze eskualdea historikoki zatituta zegoen hiru eremuetatik Ahetze izenekoan kokatuta dago. Amikuze muino apal eta ugariren lurraldea da eta halakoa da Labetze-Bizkai ere: punturik altuena (122 m) Labetzen dago, Altzümartarekiko mugan eta baxuena (22 m) Bizkain, Biduze ibaiaren ertzean. Herriko Etxea 60 metrotan dago.
Aipatu Biduze ibaiak udalerri hau eta Ilharreren arteko muga marrazten du ekialdean. Urak ibai honetara isurtzen dituzten Minhurrieta eta Sallarteko errekak ere udalerri batzuen mugak markatzen dute: lehenak iparraldetik Burguerekin eta mendebaldetik Martxuetarekin, bigarrenak ekialdetik Gabadirekin.

### Udalerri mugakideak

* Burgue-Erreiti iparraldean
* Gabadi eta Ilharre ekialdean
* Martxueta mendebaldean
* Behauze hego-mendebaldean
* Amendüze-Unaso eta Lüküze-Altzümarta hegoaldean
Agaramonten dagoen lehena izan ezik, denak dira herri amikuztarrak.

### Herriak eta auzoak

Udalerria osatzen duten bi herrietako kaskoetan jende gutxi bizi da eta hainbeste auzo sakabanatu daude:
* Bizkain Larraldia, Bidegain, Garatia, Sala, Malgoria...
* Labetzen Etxebarnea, Lagart, Latsaga, Bidartia...

### Errepideak

* D 11 (Donapaleu-Bidaxune) departamendu mailako errepidean Altzümarta pasatuta D 646 izenekoa ateratzen da, Labetzeraino heltzen dena.
* D 11tik beretik, Martxuetan D 246 abiatzen da; Bizkairako gurutzean (D 321 errepidea ezkerrerantz jotzen duena) hegoaldera joan eta Labetzetik pasa ostean, Biduze zeharkatu eta berriro iparralderako norabidea hartuta Ilharrera eramaten gaitu.
* D 321: hegoaldetik abiatuta Labetzetik Bizkaira eramaten gaitu eta hortik iparralderantz segituta Agaramont eskualdera, hau da Bidaxune aldera.

## Izenez
### Labetze

Dokumentazio historikoan lekuizen hau forma desberdinetan agertzen da: Labedz (1120an Okzitaniako Sòrdako kartularioan, 1134an), Sanctus Martinus de Lavez (1160an), Lavetz (1268an), Lavez (1304 eta 1309an), Lavetç (1350ean), Labetz (1316, 1413 eta 1472an Bastidaxarreko notarioen idazkietan) eta Labez (1513ko Iruñeko dokumentazioan). Arlo hori landu dutenek , Jean-Baptiste Orpustanek bereziki, dio erroa "labe" eta zehatzago "galtzina-labe" zentzuarekin izan daitekeela, bestela "arragoa" esanahia duen hitza ere izan daitekeela.

### Bizkai

Etimologikoki Euskal Herri osoan dauden "bizkai" eta "bizkar" guztiak bezala, "muino, mendi xume" itzulpena eman ohi zaio.

## Historia

1841eko maiatzaren 12an Labetze eta Bizkai herriak batu egin ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 342 | 275 | 282 | 356 | 376 | 399 | 514 | 516 | 460 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 453 | 404 | 384 | 407 | 392 | 356 | 349 | 335 | 299 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 325 | 338 | 318 | 329 | 309 | 301 | 290 | 286 | 245 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2009 | 2014 | 2020 |
| 234 | 226 | 226 | 214 | 197 | 166 | - | - | - |
Oharra: 2006ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da; fusio aurreko 1836ko datuak Labetzeri baino ez dagozkio.

## Herri elkargoak

* Amikuzeko Herri Elkargoan dago.
* Hezkuntza arloan Amendüze-Unaso, Gabadi eta Ilharrerekin batera RPI (regroupement pédagogique intercommunal, "udalerri arteko bateratze pedagogikoa") delako bat sortu zuen; udalerria eskolarik gabe geratu zen.

## Labeztar-bizkaitar ezagunak

* Martin Minvielle (1886-1948) medikua, Labetzen jaio eta hila.
* Pierre Narbaitz Jauregi (1910 - 1966) apaiz eta misiolari labeztarra.
* Bernardin Narbaitz Jauregi aurrekoaren anaia.

## Kartografia

* IGNko 1:25.000 eskalako 1444 O (Salies-de-Béarn) eta 1445 O (Saint-Palais) mapak.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Labetze Patxi Salaberriren "Nafarroa Behereko herrien izenak" lanean: 277/278. or.
* ↑ Piarres Xarriton euskal idazle medikuez, tartean Minviellez.

## Ikus, gainera

* Labetze
* Bizkai

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Labetze-Bizkai annuaire-mairie.fr.n.
* Datuak: Q188701
* Multimedia: Labets-Biscay / Q188701
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Labetze-Bizkai