OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Airearen kalitate indize

Airearen Kalitatearen Indize Nazionalak (AKI) aukera ematen du, denbora errealean eta modu errazean, zaintzeko sare nazionaleko neurketa-estazioek markatzen duten airearen kalitatea egiaztatzeko. AKI-ak, gainera, osasunari buruzko aholkuak ematen dizkie herritar guztiei eta herritar sentsibleei, eta aukera ematen du azken hilabeteetan airearen kalitateak izan duen bilakaera ezagutzeko.
Indizeak denbora errealeko datuak erabiltzen ditu, hau da, behin-behineko datuak eta baliozkotu gabeak, monitorizazio-estazioetakoak, eta lurralde nazionalean lan egiten duten aire-kalitatearen sareek orduro jakinarazten dituztenak. Datu horiek, behar izanez gero, Europar Batasuneko Zaintza Atmosferikoaren Zerbitzutik datozen datu modelizatuen bidez osatzen dira. Kontuan hartu behar da datu horiek ez daudela egiaztatuta, eta, beraz, baliteke Trantsizio Ekologikorako eta Erronka Demografikorako Ministerioak airearen kalitateari buruz egiten dituen txosten ofizialetako datuetatik desberdinak izatea.
AKIk airearen kalitatearen 6 kategoria definitzen ditu: ona, nahiko ona, erregularra, txarra, oso txarra eta oso txarra. Estazio bakoitzari kategoria txarrena esleitzen zaio, airearen kalitateari dagokionez, zenbatesteko kontuan hartzen den edozein kutsatzaileri dagokionez, bai neurtutako datuak, bai CAMS ereduaren ondoriozkoak. Hauek dira indizean kontuan hartzen diren kutsatzaileak: partikula esekiak (PM10), partikula esekiak (PM2,5), ozono troposferikoa (O3), nitrogeno dioxidoa (NO2) eta sufre dioxidoa (SO2).

## Erreferentziak

* 1 2 3 Ministerio para la Transición Ecológica y Reto Demográfico. (2020). Índice de Calidad del Aire. Gobierno de España.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2364111
* Multimedia: Air quality monitoring / Q2364111
# Aireko Indar Sobietarretako euskal hegazkinlarien taldea

Aireko Indar Sobietarretako euskal hegazkinlarien taldea hamar bat pilotuk osatu zuten talde bat izan zen. Espainiako Gerra Zibiletik ihesi joandako gerrako umeen artean nagusienak ziren mutilak izan ziren, gehienak euskal herritarrak, elkarrekin ikasi zutenak hegazkinlaritza 1941ean akademia militar sobietar batean, baina gero unitate desberdinetan borrokatu izan zutenak II. Mundu Gerran, Sobietar Batasunaren alde eta Alemania naziaren kontra.

## Taldearen osaketa

Nagusiki Bilbotik ebakuatutako errefuxiatuen artetik, bederatzi lagun Moskuko aeroklub batean sartu ziren 1940an, hegazkinlaritzaren lehen ikasgaiak hartzera. Honako hauek izan ziren:
* Ignazio Agirregoikoa Benito (Soraluze)
* Isaias Albistegi Agirre (Eibar)
* Ramon Cianca Bengoetxea (Bilbo)
* Antonio Lekunberri Goikoetxea (Eibar)
* Jose Luis Larrañaga Muniategi (Eibar)
* Antonio Uribe Galdeano (Barakaldo)
* Luis Lavin Lavin (Bilbo)
* Tomás Suárez (kontaketa batzuetan agertzen da, ez beste batzuetan).
* Eugenio Prieto Arana (Eibar)
* Ruben Ruiz Ibarruri, Dolores Ibarruriren semea: teknikoki ez zen gerrako umea, jada militar aktiboa izana zen Espainiako Gerra Zibilean; eta bere presentziak Sobietar Batasunean erlazio gehiago zuen amaren erbestetzearekin, beste mutilen ebakuazioarekin baino. Infanterian egin zuen borroka Armada Gorriarekin, eta Stalingradoko guduan hil zen.
Hauetarik zortzi, akademia militar batean onartu zituzten 1941an, Vorishogliebsk-eko Pilotu Eskolan, Txkalov hirian. Isaias Albistegik ez zuen pilotu militarraren ikasketak amaitu, baina planeatzaileetan lan egin zuen, garraio zerbitzuetan, gerra amaitu aurretik. Ruiz Ibarrurik ere ez zuen kurtsoa osatu, baina bai borrokatu zen infanterian.
Gainerakoek pilotu bilakatu ziren, eta Gerran zuzenean parte hartu zuten Aireko Indar Sobietarretan. Agirregoikoa, Larrañaga eta Uribe borrokan hil ziren. Hiru hauek Izar Gorriaren Ordenaren aipamena lortu zuten eta Uribek Gerra Patriotikoarena ere bai.
Bizirik irten zirenek ere lortu zituzten ohoreak. Prieto eibartarrak lau garaipen (etsaiaren lau hegazkin suntsitu, alegia) eskuratu zituen, eta Bandera Gorriaren Ordenaren aipamena jaso zuen; borrokan zela bi aldiz bota zioten hegazkina behera, baina lurretik indar sobietarrekin bat eginda, borrokan jarraitu ahal izan zuen.

## Erreferentziak

* ↑ «#BILBAO · Aquellos pilotos antifascistas héroes» Mugalari 2017-05-03 (Noiz kontsultatua: 2019-08-30).
* 1 2 (Gaztelaniaz) De Madariaga Fernández, Rafael. (2010). Aeroplano, Revista de Historia Aeronáutica (28): 106-116..
* ↑ (Gaztelaniaz) A.D.A.R. | Asociación de Aviadores de la República. (Noiz kontsultatua: 2019-08-30).
* ↑ «- Fuerzas Aereas. :: Españoles en la 2ª G. M.» www.mve2gm.es (Noiz kontsultatua: 2019-08-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q85965622
# Aire konprimatu

Aire konprimatua konpresore baten bidez presioa jaso duen airea erabiltzen duten tekniken aplikazio bat da. Aplikazio gehienetan, airea konprimitzeaz gain, hezetasuna desagertu eta iragazi ere egiten da. Hori oso ohikoa da industrian, sistema hidraulikoen aldean abantaila bat du: azkarragoa da, baina ez da hain zehatza mekanismoen posizionamenduan, eta ez du indar handirik ahalbidetzen.
Beraz, aire konprimitua atmosferikoa baino presio handiagoa jasaten duen aire-masatzat har daiteke. Aireak konprimitua izateko duen gaitasun hori gasen legeetan azaltzen da.
Aire konprimituaren aplikazioak askotarikoak dira. Bai energia-iturri gisa, bai geroago erabiltzeko metatutako aire gisa; zenbait egileren ustez, aire konprimitua laugarren energia da, elektrizitatearen, erregai fosilen edo haizearen ondoren.
Aire konprimitua erabiltzeak aire horren tratamendua ere eskatzen du. Aplikazio gutxitan erabil daiteke aire konprimitua zuzenean konpresoreen irteeratik. Normalean, beharrezkoa izaten da gutxienez hautsa eta kutsatzaileak ezabatzea, bai eta ur kondentsatua edo lurrunezkoa ere.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2002]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q143746
* Multimedia: Compressed air / Q143746
# Airea (Ibon Koteron)

Airea 2004. urtean Ibon Koteron albokariak izen bereko Airea diskoaren barnean kaleratu zuen abesti bat da. Abesti honetako protagonista nagusia ezbairik gabe alboka da, berarekin batera sintetizagailu, akordeoi nahiz txalaparta ere entzun daitezkelarik.

## Kanpo estekak

* Ibon Koteron albokariaren Airea abestia entzungai
* Datuak: Q10990430
# Angera

Angera Italiako udalerri bat da. Vareseko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 5.391 biztanle ditu, 17,72 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Angerak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cadrezzate con Osmate $^{(en)}$ Ispra Meina Ranco Sesto Calende Taino Dormelletto Arona

## Kanpo estekak

* Datuak: Q40817
* Multimedia: Angera / Q40817
# Angelusa

Angelusa Jean F. Millet margolari frantsesaren oso margolan ospetsua da, 1857an eta 1859an artean egina. Lana errealismoan kokatzen da. Gaur egun Pariseko Orsay Museoan erakusten da. Margolana Estatu Batuetako Thomas Gold Appleton arte-bildumagilearen enkargua izan zen. Arte-lana bertsio desberdinak ezagutu zituen gaur egun ospetsua egin dena izan arte. Izenburua ere aldatzen joan zen; lehendabizikoa Pataten uzta eskertzeko otoitza izan zen. Lehenengo urteetan ez zen oso baloratua izan.

## Deskribapena

Lan honetan Millet margolariak nekazal inguruko eszena bat azaldu nahi izan zuen; bere obraren lehenengo garaian ohikoak izango dira horrelako gaiak. Urte horietan nekazarien mundua, langileenaren aurka, postiibotzak jotzen zen, mundu naturala, usteldu gabekoa. Mezu hori burgesiaren gustukoa zen, jakina. Egileak nekazari pobreak erakutsi nahi ditu, modu batez haien irudia goraipatuz.
Eszenan nekazari bikote bat ikusten dugu. Haien lanean geldiune bat egin dute angelusen otoitzak egiteko. Otoitz horrekin Mariari egiten zitzaion omenaldia eta egunero, eguerdian, egiten zen. Bikotea soro lainotsu eta ireki batean dago. Haien artean saski bat ikus daiteke eta atzean gurdi bat. Gizonaren eskuinean sardea ikusten da. Oso atzean kanpandorre bat ikus daiteke eta zeruan hegazti talde bat.
Protagonisten aurpegian iluntasunean gelditzen dira, horrela haien jarrerak eta debozioa azpimarratuz.

## Lehenengo bertsioa

Hasieran lanaren gaia desberdina zen. Gaur egun saskia ikusten dugun tokian hildako haur bat ikusten zen. Nekazariak haren gurasoak ziren eta otoitza haren arimaren alde zen. Irudia inpakto handia sortu zuen ikusleen artean eta zentsuraren beldurrak Millet eraman zuen lanaren gaia aldatzera.

## Salvador Dalí eta Angelusa

Margolari katalanak behin baino gehiagotan hitz egin zuen obra honi buruz. Haren esanetan, Angelusa berarentzat benetako obsesioa izan zen. Ondorioz lanaren interpretazio desberdinak egin zituen eta 1932 - 1935 artean honi buruzko saiakera idatzi zuenː El mito trágico del Angelus de Millet. Beste liburu batean, Confesiones inconfesables, durduzagarri eta sakona bezala definitu zuen.

## Erreferentziak

* 1 2 http://elangelusblog.blogspot.co.ke
* ↑ http://www.casadellibro.com/libro-el-mito-tragico-de-el-angelus-de-millet/9788483108376/858145?gclid=cpvd4bu60decfemp0wodff4fkg&utm_source=google&utm_medium=cpc&utm_campaign=19330

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)ːOrsay Museoaren webguneko fitxa.
* (Gaztelaniaz)ːMargolanari buruzko komentarioa.
* Datuak: Q2571560
* Multimedia: L'Angélus by Jean-François Millet / Q2571560
# Anger (Bavaria)

Anger Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan dago, Berchtesgadener Land barrutian. 2014an 4.394 biztanle zituen 45,91 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q260704
* Multimedia: Anger (Berchtesgadener Land) / Q260704
# Angelândia

Angelândia Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. 8.502 biztanle ditu 185,211 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Minas Gerais

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1756210
* Multimedia: Angelândia / Q1756210
# Anger (musika taldea)

Anger 1997an Arrasateko Musakola auzoan sortu zen post hardcore eta metal taldea da.
2000. urtean Gaztea maketa lehiaketako entzuleen saria irabazi zuen.

## Taldekideak

* Iban Morales - bateria
* Arkaitz Biain - ahotsa
* Beñat Unzueta - gitarra
* Ekain Zubizarreta - baxua

## Diskografia

* Zuhaitz lehorra ereiten (2000, autoekoiztua)
* Jarraitzen digun itzala (2002, Gara)
* Biluztu (2004, autoekoiztua)
* Sedukzioaz (2009, MusikHerria)
* Hirugarren azala (2012, Bonberenea Ekintzak)
* Sute perfektua (2014, Bonberenea Ekintzak)

## Kanpo estekak

* Taldearen webgunea
* Datuak: Q31189038
* ↑ «Maketa Lehiaketa, 27. irabazlearen bila» Euskal Irrati Telebista (Noiz kontsultatua: 2020-11-14).
# Angermünde

Angermünde Alemaniako hiri-udalerri bat da, Brandenburgo estatuan. Azken zentsuaren arabera 13.692 biztanle zituen, 324,2 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q490066
* Multimedia: Angermünde / Q490066
# Alderdi Laborista (Malta)

Alderdi Laborista (malteraz: Partit Laburista, ingelesez: Maltese Labour Party) Maltako alderdi politiko sozialdemokrata da. 2003an ezezkoaren aldeko kanpaina egin zuen, haren herrialdea Europako Batasuneko estatu kide bilakatzeko erreferendumean baina, harrezkero moderatu eta Europako Alderdi Sozialistarekin bat egin du.

## Buruzagiak

| Data | Leader |
| 1925-1927 | William Savona |
| 1927-1928 | Michael Dundon |
| 1928-1949 | Paul Boffa |
| 1949-1984 | Dom Mintoff |
| 1984-1992 | Karmenu Mifsud Bonnici |
| 1992-2008 | Alfred Sant |
| 2008 - 2008 | Charles Mangion |
| 2008-2020 | Joseph Muscat |
| 2020- egun | Robert Abela |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q684886
* Multimedia: Labour Party (Malta) / Q684886
# Alderdi Laborista (Norvegia)

Alderdi Laborista (norvegieraz: Arbeidarpartiet) Norvegiako alderdi politiko sozialdemokrata da. Egun, koalizio-gobernuko alderdi handiena da, eta bere buruzagia, Jonas Gahr Støre, Norvegiako lehen ministroa da.
Tradizionalki, sozialdemokraziaren oinarriei lotua, 1930eko hamarkadatik aurrera "guztiontzako languneak" izan da bere lelo garrantzitsuena. Ongizate-estatu sendoa bultzatu nahi du, zerga-tasa garaietan oinarrituta. Azken 20-30 urteotan, dena dela, estatuaren zenbait enpresa pribatu bihurtzearen aldeko jarrera ere erakutsi izan du, baita pixkanaka zergak murriztekoa ere. 1980tik aurrera, bereziki Gro Harlem Brundtlanden gidaritzapean, alderdia eskuindartuz joan zen, alderdi kontserbadoreengana ihes zihoazen boto-emaileak atxikitzeko asmoz.
1887an sortua, apurka-apurka hazi zen, 1927an Norvegiako alderdi bozkatuena bihurtu arte (gaur egunera arte gorde duen tokia). 1945 eta 1961 bitartean, gehiengo osoa izan zuen parlamentuan (Stortinget). Horrela, 1935etik gaur arte, hamasei urtetako epea kenduta (1963ko iraila, 1965-1971, 1972-1973, 1981-1986, 1989-1990, 1997-2000 eta 2001-2005) Norvegiako lehen ministro guztiak Alderdi Langiletiarreko kide izan dira. Agintean egon den urte guztietan, gainera, bakarrik jaurri izan du, 1945eko tarte labur bat (Bigarren Mundu Gerraren osteko egoera kudeatzen hasteko) eta 2005etik honakoa izan ezik. Azken horretan, Zentroko Alderdiarekin eta Ezkerreko Alderdi Sozialistarekin jaurri du.

## Ikus, gainera

* Alderdi langiletiar

## Kanpo-estekak

* (Norvegieraz [bokmål]) Arbeidarpartiet - Webgune ofiziala.
* (Ingelesez) - Alderdiari buruzko informazioa, ingelesez.
* Datuak: Q190219
* Multimedia: Arbeiderpartiet / Q190219
# Alderdi Liberal Demokratikoa

Alderdi Liberal Demokratikoa (PLD) izan daiteke:
* Alderdi Liberal Demokratikoa (Txile) (1893-1932).
* Alderdi Liberal Demokratikoa (Japonia)
* Alderdi Liberal Demokratikoa (Errusia)
* Alderdi Liberal Demokratikoa (Australia)
# Alderdi Liberala (Belgika)

Alderdi Liberala (nederlanderaz: Liberale Partij; frantsesez: Parti libéral) 1846 eta 1961 artean existitu zen alderdi politiko bat izan zen. 1961ean Askatasuna eta Aurrerapenaren Alderdia bihurtu zen, Partij voor Vrijheid en Vooruitgang/Parti de la Liberté et du Progrès edo PVV-PLP Omer Vanaudenhoveren buruzagitzapean.

## Historia

Alderdi Liberala 1846an sortu zen, Belgikako lehen alderdi politiko bezala. Walthère Frère-Orbanek alderdi berriaren lehen estatutua idatzi zuen. 1887tik 1900era arte, Alderdi Progresista (frantsesez: Parti Progressiste, nederlanderaz: Progressieve Partij) Alderdi Liberalarekiko erabat independente existitu zen.

## Presidenteak

* 1920 - 1921 : Albert Mechelynck
* 1924 - 1926 : Edouard Pécher
* 1927 - 1933 : Albert Devèze
* 1933 - 1934 : Octave Dierckx
* 1935 - 1936 : Léon Dens
* 1936 - 1937 : Victor de Laveleye
* 1937 - 1940 : Emile Coulonvaux
* 1940 - 1945 : Jane Brigode eta Fernand Demets (elkarpresidentzia)
* 1945 - 1953 : Roger Motz
* 1953 - 1954 : Henri Liebaert
* 1954 - 1958 : Maurice Destenay
* 1958 - 1961 : Roger Motz
* 1961 : Omer Vanaudenhove

## Kide esanguratsuak

* Jules Bara
* Gustave Boël (1837-1912), industrialaria
* Charles Buls, Bruselako alkatea (1881-1899)
* Eugène Defacqz
* François-Philippe de Haussy, (1789-1869), Belgikako Banku Nazionaleko lehen gobernaria.
* Constant de Kerchove de Denterghem
* Walthère Frère-Orban
* Charles Graux
* Paul Hymans, Nazioen Ligako lehen presidentea
* Paul Janson
* Paul-Émile Janson, Belgikako lehen ministroa
* Joseph Lebeau
* Albert Lilar
* Adolphe Max, Bruselako alkatea (1909-1939)
* Eudore Pirmez
* Eugène Prévinaire, (1805-1877), Belgikako Banku Nazionaleko bigarren gobernaria.
* Jean Rey (1902-1983), Europar Batzordeko Presidentea
* Charles Rogier
* Gustave Rolin-Jaequemyns
* Ernest Solvay (1838-1922), kimikaria, industrialaria eta filantropoa.
* Henri Story (1897-1944)
* Pierre Van Humbeeck
* Jan Van Rijswijck
* Pierre-Théodore Verhaegen, Bruselako Unibertsitate Librearen sortzailea
* Raoul Warocqué

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2636334
* Multimedia: Liberal Party (Belgium) / Q2636334
# Alderdi Liberal Fusionista

Alderdi Liberal Fusionista (gaztelaniaz: Partido Liberal Fusionista) edo Alderdi Liberala espainiar alderdi liberala izan zen, 1876 eta 1931 artean iraun zuena. Práxedes Mateo Sagastak sortua, borboien berrezarkuntzan kooptazio sistema bat ezarri zuen Alderdi Liberal-Kontserbadorearekin.

## Buruzagiak

* 1876–1902: Práxedes Mateo Sagasta;
* 1902–1905: Eugenio Montero Ríos;
* 1905–1912: José Canalejas Méndez;
* 1912–1913: Segismundo Moret y Prendergast;
* 1913–1918: Álvaro Figueroa, Romanonesen kondea;
* 1918–1923: Manuel García Prieto eta Romanonesen kondea;
* 1923-1931: huts betegabe (Miguel Primo de Riveraren diktadura);
* 1931: Romanonesen kondea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3178479
* Multimedia: Partido Liberal (Spain) / Q3178479
# Alderdi Liberala (Erresuma Batua)

Alderdi Liberala (ingelesez: Liberal Party) Erresuma Batuko alderdi handia izan zen. 1859an sortu zuten zenbait whigh eta erradikalak bilduz. 1920ko hamarkadara arte bere urrezko aroa bizi zen. 1988an desegin eta Erresuma Batuko Liberal Demokratak alderdiaren barnean desagertu zen.

## Buruzagien zerrenda
### Lorden Ganberako buruzagiak (1859-1988)

* 1859-1865 : Granville Leveson-Gower
* 1865-1868 : John Russell
* 1868-1891 : Granville Leveson-Gower
* 1891-1894 : John Wodehouse
* 1894-1896 : Archibald Primrose
* 1896-1902 : John Wodehouse
* 1902-1905 : John Spencer
* 1905-1908 : George Robinson
* 1908-1923 : Robert Crewe-Milnes
* 1923-1924 : Edward Grey
* 1924-1931 : William Lygon
* 1931-1936 : Rufus Isaacs
* 1936-1944 : Robert Crewe-Milnes
* 1944-1955 : Herbert Samuel
* 1955-1967 : Philip Rea
* 1967-1984 : Frank Byers
* 1984-1989 : Beatrice Seear

### Komunen Ganberako buruzagiak (1859-1916)

* 1859-1865 : Henry John Temple
* 1865-1875 : William Ewart Gladstone
* 1875-1880 : Spencer Compton Cavendish
* 1880-1894 : William Ewart Gladstone
* 1894-1898 : William Vernon Harcourt
* 1899-1908 : Henry Campbell-Bannerman
* 1908-1916 : Herbert Henry Asquith

### Alderdiaren buruzagiak (1916-1988)

* 1916-1926 : Herbert Henry Asquith
* 1926-1931 : David Lloyd George
* 1931-1935 : Herbert Samuel
* 1935-1945 : Archibald Sinclair
* 1945-1956 : Clement Davies
* 1956-1967 : Jo Grimond
* 1967-1976 : Jeremy Thorpe
* 1976-1988 : David Steel

## Kanpo estekak

* Datuak: Q622441
* Multimedia: Liberal Party (UK) / Q622441
# Alejandro González Iñárritu

Alejandro González Iñárritu (Mexiko Hiria, 1963ko abuztuaren 15) Mexikoko zinema zuzendaria da.
Musikagintzan hasita, sei filmetako musika sortu zuen. Zinema ikasketak Maine eta Los Angelesen ikasi ostean, Televisa telebista mexikarrean aritu zen. Lehen film ertaina, Detrás del dinero, 1995ean zuzendu zuen, Miguel Bosé protagonista zuela.
Nazioarteko ospea 1999ko Amores perros filmari esker iritsi zitzaion. Izan ere, Oscar sarirako izendapena jaso zuen. Geroago, 11'09'01 filmean ere parte hartu zuen, beste zuzendari askoren artean, Claude Lelouch, Shohei Imamura, Ken Loach, Mira Nair, Amos Gitai edo Sean Pennekin batera.
Amores perros filmaren arrakastak Hollywoodera eraman zuen. Hor, 21 Grams eta Babel zuzendu ditu. Biek Oscar kategoriaren bat irabazi dute. Zuzendari onenaren Oscar Saria bi aldiz irabazi zuen, 2014an eta 2015ean, Birdman eta The Revenant filmeengatik.

## Filmografia

* Timbre, El (1996)
* Amores perros (2000)
* Powder Keg (The Hire, BMWk babestutako seriea) (2001)
* 11´09´´01 September 11 (Mexikoko zatia) (2002)
* 21 Grams (2003)
* Babel (2006)
* Biutiful (2010)
* Birdman (2014)
* The Revenant (2015)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q55215
* Multimedia: Alejandro González Iñárritu / Q55215
# Alejandro Gorostiaga

Alejandro Gorostiaga Orrego jenerala (La Serena, 1840ko maiatzaren 12a - Santiago, 1912ko urriaren 30a) Txileko militarra zen.
Aitaren eta amaren aldetik euskaldunen ondorengoa zen. 1857ko urtarrilean Txileko Eskola Militarrean sartu zen, 1878ra arte zerbitzuak emanez.
1879an Txileko Armadara itzuli zen, Txile, Bolivia eta Peruren arteko Ozeano Bareko Gerra piztu zenean. Urte horretako maiatzean, Coquimbo 1 izeneko batailoi mobilizatuaren komandante izendatu zuten. Pisaguako eraso eta hartzean parte hartu zuen, baita Dolores eta Tacnako guduetan ere.
Txileko militar honen egintza nagusia Huamachucoko gudua izan zen, 1883ko uztailak 10ean gertatu zena, Andrés Avelino Cáceresek zuzendutako Peruko armada garaitua izan zenean. Han, arerio ziren ofizial guztiak hiltzeko agindu zuen, Peruko armada, eta ez armada erregularra, montonera bat zelakoan. Gudu hau, Ozeano Bareko Gerran, magnitude handiko azkenekotzat hartzen da, ondorengo gudu bakanak oso txikiak direlarik.
* Datuak: Q2832454
* Multimedia: Alejandro Gorostiaga Orrego / Q2832454
# Alejandro Jodorowsky

Alejandro Jodorowski (Tocopilla, 1929ko otsailaren 17a) txiletar zinema- eta antzerki-zuzendaria da. Fernando Arrabal antzerkigilearekin eta Roland Topor pintorearekin batera, Burlesque antzerki taldea (1962) —gero Panique izango zena (1964-1965)— sortu zuen Parisen.

## Bizitza

Filosofia eta letretako ikasketak egin zituen Santiagon. Pailazo eta antzezle gisa hasi zen lanean, eta txotxongilo- eta mimo-konpainia bat sortu zuen.
1953an Parisera joan zen Marcel Marceaurekin ikastera. Garai hartan idatzi zituen El fabricante de máscaras (Maskara egilea) eta La jaula (Kaiola).
1965ean Mexikora joan eta hamar urtez egon zen bertan. Garai hartan egin zituen muntaketak iskanbila handien iturri izan ziren kulturaren munduan, oso urratzaile eta abangoardistak zirelako. Beckett, Shakespeare, Ionesco eta Strindbergen testuak eta paniko famatuak erabili zituen muntaia horietarako.
Producciones Pánicas bere ekoizpen-enpresarekin zenbait film egin zituen: Fando y Lis (1968, Fando eta Lis), El topo (1970, Satorra), La montaña sagrada (1972, Mendi sakratua) eta Santa sangre (1989, Odol santua). Bere zenbait filmetan, gainera, antzezle, musikagile eta gidoigile gisa parte hartu du. Nobelak (El paraíso de los periquitos, 1984; El dedo y la luna, 1987; El niño del jueves negro, 1999) eta poesia (Poesía sin fin, 2009) ere idatzi ditu.
1974. urtea geroztik, Parisen bizi da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q263730
* Multimedia: Alejandro Jodorowsky / Q263730