# Asparrena

Asparrena Arabako ipar-ekialdeko ertzeko udalerria da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gipuzkoaren eta Nafarroa Garaiaren mugakide da, eta 1,632 biztanle ditu.
Araia du udalburu, eta udalerriak baditu beste bederatzi herri ere.

## Izena

Udalerriaren izen ofiziala Asparrana izatetik Asparrena izatera igaro zen 1860an. Asparrena izenaren bukaerako –a artikulua da. Hortaz, izena erabiltzean, honakoa da bidea: Asparrena, Asparrenarekin...; baina Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera... Era berean, izen honek bere azken –a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Asparren maitea, Asparren osoan, gure Asparren hau...

## Geografia
### Inguru naturala

Arabako Lautadan badago ere, Asparrenak inguru menditsua du, iparraldean Aratz eta Umandiamendiak, hegoaldean Ballo eta hego-ekialdean Legunbe. Hori dela eta, udalerria txangozaleen abiaburu (eta helburu) izan ohi da. Hidrologiari dagokionez, Zirauntza eta Ametzaga ibaiek Asparrena dute sorburu.

### Mugakideak

Asparrenak mugakide ditu Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra iparraldean, Ziordia (Nafarroa Garaia) ekialdean, Entzia-Iturrietako Partzuergoa hegoaldean, eta Zalduondo eta Donemiliaga mendebaldean.

## Historia

Asparreneko udalerria Sakanarako pasabide naturalean kokatuta dago, hori historian zehar gune garrantzitsua izan da. Bertatik igarotzen zen Euskal Herriko galtzada erromatar nagusia, Bordele-Astorga, alegia, bai eta Done Jakue bidea ere, Lizarratetik zetorrena.

## Ekonomia

Industrialde garrantzitsua dago Asparrenean, N-1 errepidetik gertu. Bertan ezarrita daude, besteak beste, Nestle izozkiak enpresa (lehengo Helados Miko), Pferd Rüggeberg enpresa (Caballito ezizenaz ezaguna), eta Gasteizko Michelin enpresaren oinarri logistikoa.

## Banaketa administratiboa

Hamar herrik osatzen dute Asparrena udalerria:
* Albeniz
* Ametzaga
* Andoin
* Araia (udalburua)
* Arriola
* Egino
* Gordoa
* Ibarguren
* Ilarduia
* Urabain

## Demografia

* Asparreneko biztanleria
* Datu-iturria: www.ine.es

## Politika

2015ko hauteskundeen ondotik, Euskal Herria Bildu taldeko Consuelo Auzmendi da alkatea, nahiz eta EAJ izan zen alderdirik bozkatuena.

### Alkateak

Hauek izan dira Asparreneko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Jose Auzmendi Arenaga | 1979 | 1983 | Independenteak |
| Jesus Martinez de Albeniz Ubago | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jesus Martinez de Albeniz Ubago | 1987 | 1991 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Alfredo Saez de Arregui Lopez de Munain | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jesus Martinez de Albeniz Ubago | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Jose Luis Antia Audicana / Juan Luis Antia | 1999 | 2003 | Eusko Alkartasuna |
| Jose Luis Antia Audicana / Juan Luis Antia Audicana | 2003 | 2007 | Eusko Alkartasuna-Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Diego Xabier Gastañares Zabaleta | 2007 | 2010 $^a$ | Aralar |
| Diego Xabier Gastañares Zabaleta | 2010 | 2011 | Araba Bai |
| Diego Xabier Gastañares Zabaleta | 2011 | 2015 | Bildu |
| Txelo Auzmendi Jimenez | 2015 | 2019 | Euskal Herria Bildu |
| Txelo Auzmendi Jimenez | 2019 | 2023 | Euskal Herria Bildu |
| Txelo Auzmendi Jimenez | 2023 | Jardunean | Euskal Herria Bildu |
$^a$ Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, Aralarren hautagai bezala.

## Garraioa

Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 4 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Alas/Boulebard) • Zurbao • Ilarratza • Matauku • Arbulu • Argomaiz • Venta del Patio • Mendixur • Matura • Ozeta • Hermua • Larrea • Axpuru • Barria (bidegurutzea) • Barria (aterpe) • Narbaxa • Arriola • Gordoa | Galarreta⁠ |
| 5 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Alas/Boulebard) • Gasteiz (Madril/Arantzabela) • Arkauti • Arkauti (Nekazaritza i.) • Arkauti (akademia) • Oreitia • Burgu • Dulantzi • Gauna • Adana • Uribarri Jauregi • Gereñu • Alaitza • Langarika • Gazeo • Agurain • Erdoña • Zalduondo • Araia (Iduia) | Araia |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 9a | Araia Agurain Erdoña | Ametzaga • Zalduondo • Galarreta • Gordoa • Arriola • Narbaxa • Luzuriaga • Zuhatzu Donemiliaga | Araia Agurain Erdoña⁠ |
| 9b | Araia Agurain Erdoña | Ametzaga • Albeiz • Ilarudia • Egino • Andoin • Ibarguren • Urabain • Durruma • Egilatz • Bikuña • Mezkia • Munain • Okariz • Opakua • Arrizala • Alangua • Egileor • Zuhatzu Donemiliaga • Luzuriaga | Araia Agurain Erdoña |
Bestalde, La Burundesa autobus konpainiak Sakanako herriak elkartzen ditu Gasteiz-Iruñea linearen bidez, eta Asparreneko Ibarguren eta Andoin herrietan du geltokia. Guztira hiru zerbitzu eskaintzen ditu norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Kultura
### Kirolak

Aipatzekoa da Ilarduia eta Eginoko eskalada eskola. Edozein zailtasuneko bideak daude udalerrian, baita hegan egiteko errapelak ere.

### Jaiak eta ospakizunak

* Ekainaren 28an: San Petri eguna.
* Abuztuaren 2. astean: Araiako Umore Antzerkia.

## Ondasun nabarmenak

* Eginoko Lezea izeneko haitzuloa, (espainieraz, Cueva de la Lece, tautotoponimoa erabilita, esaten zaio). Barnetik osorik ikusteko eskalada egiteko material egokia beharrezkoa da.
* Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak —Murutegi eta Morutegi izenez ere ezaguna—-, izen bereko haitzean daudenak, 863 metro inguruko garaieran.
* San Joan Amamioko baseliza erromanikoa, Albeniz inguruan dagoena.

## Asparrendar ospetsuak

* German Landazabal Garagalza (Araia, 1884 - Gaulegay, Argentina, 1953), piano-jotzailea eta musika-konpositorea.
* Andoni Urrestarazu "Umandi" (Araia, 1902 - Gasteiz, 1993), euskal idazlea.
* Iñaki Arakama Mendia (Ibarguren, 1951), etakide historikoa.
* Alberto Lopez de Munain (Gasteiz, 1972), albeniztar txirrindularia.

## Partzuergoa

Asparrena Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* 1 2 Euskaltzaindia: 150. araua: Arabako herri izendegia.
* ↑ «Berria Estilo Liburua» www.berria.eus (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-04-05).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El PNV denuncia pintadas contra un ex alcalde de Aspárrena» El Mundo 2015-08-15 (Noiz kontsultatua: 2020-05-01).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocho ex alcaldes alaveses cuentan cómo es su nueva vida sin el bastón de mando.» El Correo 2014-10-22 (Noiz kontsultatua: 2021-01-11).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde de EA de Asparrena (Alava) dice no se presenta a la reelección porque no se reedita la coalición con el PNV» Europa Press 2007-01-22 (Noiz kontsultatua: 2020-05-01).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Araba Bai rechaza una coalicion con Aralar y apuesta por la unidad abertzale y de izquierdas» Gara 2011-02-19 (Noiz kontsultatua: 2020-05-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Araba Bai se incorpora a Bildu pese a las amenazas contra la coalicion» Gara 2011-04-16 (Noiz kontsultatua: 2020-05-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde de Asparrena denuncia amenazas de muerte por el calendario ganadero» El Correo 2013-01-10 (Noiz kontsultatua: 2020-05-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu gobernará en nueve municipios de Álava durante la presente legislatura» 20 minutos 2015-06-13 (Noiz kontsultatua: 2023-04-29).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-27).
* ↑ «"Uraren kudeaketa gure eskumena da, eta kito" - Lautada» Alea 2022-10-14 (Noiz kontsultatua: 2023-02-11).
* ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu refuerza su poder municipal en la Llanada alavesa» Diario de Noticias de Álava 2023-05-29 (Noiz kontsultatua: 2023-08-03).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Txelo Auzmendi sigue al frente de Asparrena cuatro años más» Diario de Noticias de Álava 2023-06-17 (Noiz kontsultatua: 2023-08-02).
* ↑ Marutegi hiru.com webgunean

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Lautadako Kuadrilla
* Azparren
* Entzia-Iturrietako Partzuergoa
* Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra
* Hazparne

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Asparreneko Udalaren webgunea.
* «Asparrena», Eusko Jaurlaritzaren turismo webgunea.
* (Gaztelaniaz) «Asparrena», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Datuak: Q1368957
* Multimedia: Asparrena / Q1368957
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Asparrena