OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Apirileko arrain

Apirileko arraina apirilaren 1ean egiten den txantxa da, batez ere lagun, senide edo ezagunei, baina baita ere hedabidetan.

## Sorrera

Jaialdi honen sorrera ez da guztiz ezaguna, hala ere litekeena da Karlos IX.a Frantziakoaren garaietan sortua izatea.
XVI. mendean, Frantzian Urteberri ospatzeko jaialdiak martxoaren 25ean hasi eta apirilaren 1ean bukatzen ziren. 1564an erregeak gregoriotar egutegia ezarri zuenean urtarrilaren 1era mugitu zuen. Kondairak dio kontrakoek martxoaren bukaeran jaiak antolatuz eta opariak eginez jarraitu zutela eta, aldekoek, aurrekoak irrigarri uzteko asmotan, zentzugabeko opariak eta asmaturiko jaiak egiteari ekin ziotela. Honek tradizio bilakatu eta urtero txantxak egiten zituzten.
"Arraina" izena zodiakorekin lotura estua du, egun horretan eguzkiak piscis izar-multzoa uzten baitu.

## Hedapena

Frantziatik herrialde askotara zabaldu zen ohitura:
* Frantzia eta Kanadan: poisson d'avril («apirileko arraina») da.
* Alemania eta Austrian: Erster April («apirilaren lehena») da.
* Herbeheretan eta Flandrian: 1 aprilgrap eta aprilvis da hurrenez hurren.
* Portugal eta Brasilen: dia da mentira («gezurraren eguna») da.
* Galizia: día dos enganos («gezurraren eguna») da.
* Kroazian: prvi april («apirilaren lehena») da.
* Italian: pesce d'aprile («apirileko arraina») da.
* Japonian.
* Anglo-esferan (EB, AEB, Australian eta abar.): April Fools' Day («apirileko kaikuen eguna») da.
* Errumanian: 1ro April "Ziua Pacalelii" da.
* Errusian: день смеха («barre egiteko eguna») edo день дурака («ergelen eguna») da.
* Polonian: prima aprilis da.
* Suedian: april april din dumma sill, jag kan lura dig vart jag vill diote.
* Menorkan: Dia d'enganar («iruzur egiteko eguna») da.

## Erreferentziak

* ↑ sustatu.com. (2006-04-03). Apirileko arrainak sarean. .
* ↑ (Frantsesez) Amerval, Eloy d'. (1991). Le livre de la deablerie. Librairie Droz ISBN 978-2-600-02672-7. (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).
* ↑ (Ingelesez) «April Fools’ Day | Origin, History, Meaning, & Facts» Encyclopedia Britannica (Noiz kontsultatua: 2021-03-30).

## Ikus, gainera

* Inuzente eguna

## Kanpo estekak

* Datuak: Q80949
* Multimedia: April Fools' Day / Q80949
# Apirileko Putscha

Apirileko Putscha 1919ko apirilaren 16an Liepājan gertatutako estatu-kolpe bat izan zen, Letonian. Putsch-a Letoniako Independentzia Gerraren testuinguruan eman zen, Franz Pfeffer von Salomon alemaniarra zuzendutako Baltische Landeswehrraren talde armatu batek Kārlis Ulmanis Presidentea boteretik kentzean. Kārlis Ulmanis, momentu hartara arte Letoniako Behin-behineko Gobernuaren agintaria, Britainiarrengana ihes egin zuen eta denbora batez haren aldekoei Saratov itsasontzitik aginduak eman zituen. Estatu-kolpea ondo atera bazen ere, eta Andrievs Niedra eta bere gobernu pro-Alemaniarra denbora batez boterean mantendu izan baziren ere, azken hauek herriaren aldekotasuna oso azkar galdu zuten, nagusiki herriak Niedra alemaniarren txotxongilo hutsa zela ikusten zuelako. Uztailerako, alemaniarrek Cēsiseko guduaren ondorioz Letonian izandako eragin guztia galdu ondoren, Niedraren gobernua erori zen eta Ulmanis berriz ere Presidente izendatu zuten.
Putscharen ondorioz 1919ko apirilatik uztailera hiru gobernu ezberdin egon ziren: Niedrarena, Ulmanisena eta Boltxebikeen aldekoa, Pēteris Stučkaren aginpean. Lehenengo biek elkarren aurkako borrokak sahiesten saiatu izan bazuten ere, alemaniar eta letoniarren arteko gatazkak areagotu egin ziren, sobietarren aurkako ofentsiba denbora batez geldituz.

## Erreferentziak

* ↑ (Letonieraz) «Tautas padomes prezidija paziņojums Vācijas un sabiedroto valdībām sakarā ar 16.aprīļa puču un tā sekām (ne agrāk par 10.5.1919.)» Historia (Noiz kontsultatua: 2024-08-04).
* ↑ (Ingelesez) «The republic on the sea: The 1919 coup that exiled the Latvian government to a steamboat» eng.lsm.lv (Noiz kontsultatua: 2024-08-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16351635
# Apirileko Feria

Apirileko Feria (gaztelaniaz: Feria de Abril) edo Sevillako Feria, Andaluziako hiriburuan ospatzen den jaialdirik ospetsu eta jendetsuena da. Los Remedios auzoan ospatzen da, eta bertan kasetak eta atrakzioak egoten dira. Orokorrean, aste santua amaitu eta bat edo bi astera ospatzen da, eta, aldi berean, La Maestranzan zezenketak ospatzen dira, ospakizun hauek Sevillako udaberriko Jaiak direlarik. Gainera, Andaluzia guztian eragin ekonomikorik handiena duen jaialdia ere bada.

## Etimologia

Feria hitza latinetik dator, feria, feriae, eta pluralean erabiltzen zen, feriae, feriarum. Erromatarrek jaiak eta atseden egunak adierazteko aipatzen zuten. Baina ez ziren lanari buruzko atsedenak, baizik eta ekintza zibil orori buruzkoak erlijio gurtzari eta ospatzen ziren jaiei dedikatzeko.

## Lehen azoka eta Ferien historia

Europan zehar hiriak sortzearekin bat, XI. mendetik aurrera salgai ororekin negozioak hasi ziren. Hiri bakoitzean, egunero edo astero dago azoka, merkatarien topaketa edo beste merkataritza topaketaren bat, eta bere aberastasun edo kokapen estrategikoagatik prestatuago dauden hirietan antolatzen dira feriak. Hasieran, gertu hornitzerik ez zuten merkatariek toki eta data zehatz batean egin ahal izateko sortu ziren.
Azokak hain ugariak izatean eta hauek lasaitasunez gara zitezen, "azoka bakea" bezala ezagutzen zen errespetu kode bat sortu behar izan zen, "feria eta bideko bakea" den beste bat eta frankizia eta pribilegioen beste bat, bakoitzak merkatariak zeuden unearen arabera zaintzen zituen, azoka batetik besterako bidean, unean zegokion tokian eman beharreko astean izan beharreko lasaitasuna, lapurretak, armak erabiltzearen debekua eta merkatariei jarritako beste muga batzuk.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2918983
* Multimedia: Feria de Abril / Q2918983
# Apiro

Apiro Italiako udalerri bat da. Maceratako probintzian kokatuta dago, Markak eskualdean. 2.035 biztanle ditu, 53,78 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Apirok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cingoli Cupramontana Poggio San Vicino San Severino Marche Serra San Quirico Staffolo Matelica

## Kanpo estekak

* Datuak: Q73249
* Multimedia: Apiro / Q73249
# Apis

Apis edo Hapis zezen-itxuraz irudikatu ohi den Egiptoko jainkoa izan zen. Batzuetan, Rarekin elkartua denean, eguzki-diskoa darama adar artean. Menfisen gurtua zen, eta hasieran emankortasunaren jainko bat izan zen. Laster Ptah-rekin, Menfisko jainko nagusiarekin, elkartu zuten, eta geroago Osirisekin, Osiris-Apis, lur azpiko munduaren eta hildakoen jainko gisa ohoratua izanik. Ezaugarri bereziak (beltzuneak larru zurian) agertzen zituen zezen sakratua zen, eta jainko munduratutzat hartua; Ptah-ren tenpluaren ondoko ukuiluan hazten zuten eta hiltzean baltsamatu eta ohore handitan lurperatu ohi zuten, Serapeum izeneko nekropoli berezian.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q208150
* Multimedia: Apis / Q208150
# Apirileko Altxaldia

Apirileko Altxaldia (bulgarieraz: Априлско въстание, Aprilsko vǎstanie) Otomandar Inperioaren aurkako matxinada izan zen, 1876ko apiril eta maiatzean Bulgarian gertatua, otomandar armadak eta baxıbozukek bortizki zapaldu zutena. Errepresio horrek sumindura sortu zuen Europa eta Estatu Batuetan, eta intelektual ugarik salatu zuten bulgariar herriaren zapalkuntza. Bi urte geroago, Bulgariak burujabetza erdietsi zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Chisholm, Hugh, ed. Bulgaria: Political History. 1911 Encyclopædia Britannica, Volume 4, wikisource.org (Noiz kontsultatua: 2017-8-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q622059
* Multimedia: April Uprising / Q622059
# Apirileko Krisia

Apirileko Krisia Errusiako Iraultzaren parte izan zen eta Otsaileko iraultzaren ostean, 1917ko apirilean gertatutako zenbait gertakari izan ziren.

## Gertaerak

1917ko apirilaren 20an, Pavel Miliukov Behin-behineko Gobernuko Kanpo Arazoetarako ministroak (Alderdi Konstituzionalista Demokrata), Errusiako Behin-behineko Gobernuak, tsarrak Ingalaterrako eta Frantziarekin sinatutako itunak errespetatuko zituela, eta beraz, Errusiak Lehen Mundu Gerran jarraituko zuela jakitera eman zuen (“Miliukoven Oharra”). Horrek, Errusiako langile eta baserritarren haserrea piztu zuen. Hurrengo egunean, Alderdi Boltxebikeak Lehen Mundu Gerraren aurkako eta bakearen aldeko greba deitu zuen.
Langileek deialdi honi begi onez erantzun zioten; Petrogradoko manifestaldian 100.000 langile baino gehiagok hartu zuten parte, eta Moskun, Uraletan eta beste hiri askotan, manifestaldi pila burutu ziren. Manifestaldi honen ondorioetako bat, Gobernuan eman zen krisia izan zen; ministro kadete batzuek (Miliukov berak barne) dimititu egin behar izan baitzuten.
Ondorioz, “koaliziozko gobernu” bat eratu zen, hau da, alderdi burgesek (kadeteek batez ere) eta kontziliatzaileek (eseristak eta mentxebikeek) osatutako Gobernua.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 1917ko apirileko manifestazioak, K17. CC0 Domeinu Publikoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5791069
# Amelia Bauerle

Amalie Mathilde Bauerle, Amelia Bauerle izenez ezaguna (Bayswater, Londres, 1873ko azaroaren 12a – 1916ko martxoaren 4a) britainiar margolaria, diseinatzaile apaintzailea, haurren liburuen ilustratzailea eta grabatzailea izan zen. 1909an, Bowerley-ra aldatu zuen abizena.

## Biografia

Karl Wilhelm Bauerle artista alemanaren alaba, South Kensingtongo Arte Eskolan eta Sladeko Arte Ederren Eskolan ikasi zuen, Italian eta Alemanian ibili aurretik. Royal Academyn erakutsi zuen, 1897tik hil zen arte, baita Parisen eta Amerikan ere. Ilustrazioen bidez, The Yellow Book eta The English Illustrated Magazine aldizkarietan parte hartu zuen. Bere lanean eragin handia zuen Art Nouveauk. 1911ko erroldaren arabera, pentsio batean bizi zen Langhorne Gardensen (Folkestone).
Amelia Bauerle-k naturaren irudikapenean zentratu zuen bere lana, bereziki loreen irudi zehatzetan.

## Erakusketak eta katalogoak

* Akuarela eta akuaforte batzuen katalogoa: When the world was young de Amelia M. Bauerlé. Londres: Galerías Dowdeswell, 1908.

## Liburu ilustratuen aukeraketa

* W. E. Cule, Sir Constant: Knight of the Great King. Andrew Melrose, Londres, 1899.
* Frederic William Farrar Allegories. Longmans & Co., Londres, 1898.
* Alfred Tennyson. The Day-Dream (poema) en : Flowers of Parnassus. vol. 7. [1900, etc.] 8º.
* Ismay Thorn. Happy-go-lucky. Roseleaf Library, Londres, 1894.

## Hautatutako pinturak

* Iratxoen uzta c.1910
* Ofelia

## Ikus, gainera

* Joan Lane.The Yellow Book,An Illustrated Quarterly,Londres, 1897ko apirila.

## Erreferentziak

* 1 2 «Amelia Bauerle (1873 - 1916)» Brier Hill Gallery.
* ↑ «Bauerlé (Bowerley), Amelia (F)» dvpp.uvic.ca.
* ↑ «Poison Hemlock by Marta Bowerley | Annex Galleries Fine Prints» www.annexgalleries.com.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4742222
* Multimedia: Amelia Bauerle / Q4742222
# Amelia Chopitea Villa

María Amelia Chopitea Villa (Colquechacan, 1900eko martxoaren 20a - 1942ko urtarrilaren 26a). Idazlea eta Boliviako lehen emakume medikua izan zen.

## Biografia

Amelia Chopitea Villa, Colquechacako (Potosi) departamenduko jatorria zuen. Amelia Villaren eta Adolfo Chopitearen alaba izan zen.

## Ikasketak

1926an, Villa San Francisco Xavier de Chuquisaca de Sucren Unibertsitatean graduatu zen (Bolivia), gero Parisen bere ikasketekin jarraitu zituen.
1926ko irailean,Nazio Kongresuaren beka bat eman zioten eta horrela bere titulua lortu zuen. Boliviara bueltatu zen eta bertan kirurgialaria egin zen,ginekologian eta pediatrian espezializatuta ere. Oruro Ospitaleko haurren pabiloia ezartzea lortu zuen. Gobernu Boliviarrak duela gutxi bere lana ohoratu zuten, eta "Español" liburuan sartu zuten. ¿Nor den nor? Bolivian 1942an (bere heriotzako urte berean) argitaratuta.

## The Dinner Party

Amelia Villa arte instalazioaren,Judy Chicago aurkeztutako 999 emakumetako bat izan zen: The Dinner Party. Eta Ondare Basamentuan sartuta egon zen.

## Erreferentziak

* ↑ «Chopitea Villa Maria Amelia (1900 - 1951)» www.imbiomed.com.mx (Noiz kontsultatua: 2021-03-20).
* ↑ «La primera médica boliviana» www.paginasiete.bo (Noiz kontsultatua: 2021-03-20).
* (Gaztelaniaz) Amelia Villa. 2015-08-31 (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).
* (Gaztelaniaz) Amelia Villa. 2015-08-31 (Noiz kontsultatua: 2017-04-03).
* Datuak: Q4742315
# Amelia Salanueva

Amelia Salanueva Murgialdai (Lizarra, 1966ko martxoaren 19a) nafar abokatu eta politikaria da.
1991 eta 1999 artean jaioterriko zinegotzia, 1995 eta 2004 artean legebiltzarkidea, 2007an Toki Administrazioa kontseilari izendatu zuten. 2011 eta 2016 artean senataria izan zen.
# Amelia Cuñat Monleon

Amelia Cuñat Monleón (Valentzia, Valentziako probintzia, 1878ko martxoaren 10a - Ibidem, 1946ko ekainaren 8a) valentziar marrazkilaria, zeramikaria eta bildumazalea izan zen.

## Biografia

Amelia Cuñat eta Monleón 1878ko martxoaren 10ean jaio zen Valentzian, Teresa Monleónen Rimbauren alaba. Rafaela Rimbau Saez aktorearen eta Sebastian Monleón Estellés arkitekto eta azuleju-fabrikatzailearen biloba zen, baita Rafael Monleón Torres paisajistaren eta Enrique Gaspar eta Rimbau idazlearen iloba ere. Familia burges batean hazi zen, artearen munduarekin zerikusi handia zuena, eta Manuel González Martí senarraren (1877-1972) harremanen esparruan zeregin erabakigarria izan zuen. Harekin ezkondu zen Babesgabetuen Ama Birjinaren Basilikan, 1904ko maiatzaren 30ean.

## Ibilbidea

Marrazkilaria eta zeramikaria izan zen, eta zeramikaren historiarekiko grina nabaria zuen. Gainera, azuleju-bilduma izugarria bildu zuen. Manisesko Zeramika Eskolari lagundu zion, 1916an sortua eta 1923tik 1947ra bitartean senarrak zuzendua.

## Zeramika bilduma

González Martíren senarraren esanetan, Amelia Cuñat-ek 'kutsatu' zion zeramikaren munduarekiko maitasuna, oso zalea baitzen eta kultura eta ezagutza handiak baitzituen. Valentziako lehen zeramika-museoa beraiek etxean zutena izan zen, azuleju- eta zeramika-bilduma handia baitzuten. Senarrarekin batera, 1944 eta 1952 artean, hiru liburukiko monografia egin zuten, "Cerámica del Levante español" izenekoa, eta zeramikaren munduko ikerlari guztientzako liburu nagusia izaten jarraitzen du. Monografiaren marrazkietako asko Amelia Cuñaten eskutik sortutakoak izan ziren. Abaniko-bilduma ona ere bazuen, gaur egun museoan.
Amelia Cuñat hil zenean, haren senarrak 1947an dohaintzan eman zuen bilduma osoa, azkenean González Martí izena izan zuen Zeramika Museoa sortzeko. Dohaintzaren nahia senar-emazteena zen, baina Amelia Cuñatek ezin izan zuen bere nahia bete, hilabete batzuk lehenago hil zen eta.

## Erreferentziak

* ↑ Hernández, Publicado por Hortensia. Amelia Cuñat i Monleon coleccionista, estudiosa, dibujante y ceramista. (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).
* ↑ Cementerio. Amelia Cuñat Monleon. .
* ↑ (Gaztelaniaz) ARAZO, Mª ÁNGELES. (2022-11-20). «Álbum de Amelia Cuñat» Las Provincias (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).
* ↑ Archivo Municipal Valenciano, Padrón 1880, Mar 6º, n. 21911
* ↑ ISSN https://www.cultura.gob.es/mnceramica/institucion/historia/amelia-cunat-monleon.html..
* ↑ Registro Civil de Valencia, matrimonios 1904 nº 167.
* 1 2 «AMELIA CU�AT MONLEON» www.jdiezarnal.com (Noiz kontsultatua: 2024-04-13).

## Kanpo estekak

* Coll Conesa, Jaume (2021). «Amelia Cuñat y Monleón (1878-1946), fundadora del Museo Nacional de Cerámica» La Gaceta de Folchi (44): 27-28..
* Mas Zurita, Elvira (2017). «Caricatura de Enrique Gaspar y Rimbau firmada por Folchi» La Gaceta de Folchi (32): 21-22..
* Mas Zurita, Elvira (2021). «La casa de muñecas del ‘González Martí’ y el sueño de un museo del juguete» La Gaceta de Folchi (39): 13-14..
* Mas Zurita, Elvira (2022). «Los ancestros de Amelia Cuñat y Monleón» Revista Descendientes (7): 22-25..
* Datuak: Q28029006
* Multimedia: Amelia Cuñat y Monleón / Q28029006
# Amelia Lorza

Amelia Lorza López (Albaita, Trebiñu, Araba, 1959ko urtarrilaren 5a -) arabar lasterkaria da.

## Biografia

Donostian jarri zen bizitzen bederatzi urte zituela familiarekin batera. Garaipen nagusiak: Espainiako txapelduna krosean eta 1.500 m-tan (1980); Espainiako txapelduna 1.500 m-tan (1983); Espainiako txapelduna 10.000 m-tan (1984; errekorra); Espainiako txapelduna 3.000 eta 5.000 m-tan (1985). Euskal Herriko beste errekor batzuk zituen (1982, 1985).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q12253335
# Ammodytidae

Ammodytidae arrain pertziformeen familia da, mundu osoko ozeanotan bizi dena..

## Generoak

FishBaseren arabera, familiak egun 28 espezie ditu, 7 generotan banaturik:
* Ammodytes
* Ammodytoides
* Bleekeria
* Gymnammodytes
* Hyperoplus
* Lepidammodytes
* Protammodytes
Hona hemen generoen bilakaera:

## Erreferentziak

* ↑ Nelson, Joseph S.. (1976). Fishes of the World. John Wiley & Sons ISBN 0-471-54713-1..
* ↑ www.fishbase.org
* ↑ Sepkoski, Jack. (2002). «A compendium of fossil marine animal genera» Bulletins of American Paleontology 364: 560..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q695712
* Multimedia: Ammodytidae / Q695712
* Espezieak: Ammodytidae
# Amomongo

Amomongoa Filipinetako mitologiaren simioa da. Etimologikoki izena hiligaynon hizkuntzatik dator, amó hitzatik, eta tximu esan nahi du.

## Deskribapena

Amomongoa gizaki itxura duen simioa omen da baina oso iletsua eta azkazala luzeez. Testiguen arabera Negros Occidental probintzian bizi da. Inguruko biztanleen arabera amomongoa tximu basatia da eta Kanlaon mendiaren inguruan bizi da. Ahuntzak eta oiloak harrapatzen ditu, haien barrukoak jateko. Batzutan gizakiei ere eraso egin die. Informazio horiek ere populazioa beldurrez bizi dela azaltzen dute.

## Erreferentziak

* 1 2 http://news.abs-cbn.com/classified-odd/06/16/08/amomongo-frightens-villagers-negros

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Amomongo Hominoid Terrorizes Philippines.
* Datuak: Q1619078
# Amon Ritter von Gregurich

Amon Ritter von Gregurich (hungarieraz: Gregurich Ámon; 1867ko maiatzaren 26a - 1915eko ekainaren 28a) hungariar eskrimalaria izan zen. 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan banakako eskriman lehiatu zen, 4. posizioan amaituz. Luigi Barbasetti eskrima erreformatzaile ospetsuaren ikasle izan zen. Lehen Mundu Gerran Erregearen 8. Husarren Errejimentuan borrokatu zuen, Karłowicen. 1915eko ekainaren 28an Munkács-en hil zuten, egungo Mukatxevo, Ukraina.

## Erreferentziak

* ↑ «Olympedia – Ámon von Gregurich» www.olympedia.org (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).
* ↑ «Olympians Who Were Killed or Missing in Action or Died as a Result of War | Olympics at Sports-Reference.com» web.archive.org 2020-04-17 (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4747521
# Amona (Muxika)

    Artikulu hau Muxikako auzoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Amona (argipena)».
Amona edo Amunaga (gaztelerazko grafia jada ez ofiziala) Muxika herriko auzoa da, Gernikatik gertu, BI-635 errepidearen ondoan dago eta errepide honek Muxika uzten duen iparraldeko mugan. Oka ibaiak zeharkatzen du auzoa.
Auzoko baserrien artean, izen bat baino gehiago errepikatzen da: Luperiaga, Etxerre, Okana edo Okaranaga, Zubieta.... Okana delako etxearen ondoan Okanabaso izeneko muino bat dago, sorgin kontuekin lotua, Jose Migel Barandiaranek jasotako alegien arabera. Inguru berean Peru eta Mari izena zuten bi gaztainondo ere baziren, antzinako ezkontza eta erosketa-tratuen lekuko gisako funtzio bat zeukatenak.
Inguruko zahar askok oraindik San Roman izenez ezagutzen dute auzoa, izen hau izan zuelako Amona izenera aldatu baino lehenago.

## Erreferentziak

* ↑ «Amona - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-11-14).
* 1 2 «Muxikako Udala - Auzoak» Muxikako Udala 2009-01-06 (Noiz kontsultatua: 2021-11-14).
* ↑ Eusko Jaurlaritza, Geoeuskadi. (2016-10). MUXIKAko toponimoen mapa eta kale izendegia. GeoEuskadi / Muxikako udala / Eusko Jaurlaritza / Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2021-11-14).
* ↑ «San Roman eta Ugarte arteko mugak - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2021-11-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48750971
# Amon

    Artikulu hau egiptoar jainkoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ammon (argipena)».
Amon edo Ammon («jainko ezkutua») Antzinako Egiptoko jainko nagusia zen. Hasiera batean airearen jainkoa zen, baina gero Rarekin bateratu zen, Amon-ra izenpean. Bere gurtzaren gunerik gorena K.a. 2000 eta 1780 artean izan zen, XII. dinastian. Ahari burua eta gizon gorputzarekin irudikatzen zen, baita bi ahari adar zituen faraoiaren aurpegiarekin ere.
Idazkera hieroglifikoan:

## Historia eta ezaugarriak

Hasieran Tebasko jainko soila zen, eta XII. dinastian (K.a. 2000-1800) jainko nagusiengana goratua izan zen. Hiksoren inbasioaren ondoren haren izena eta Ra eguzkiaren jainkoarena laster batu ziren Ammon-Ra edota Ammon-Re bezala, eta Tebas hiri inperialean halakotzat gurtu zuten. Munduaren sortzaile eta bizitza emailea; haren ageriko gauzatzea eguzkia da, biziemaile eta, zenbaitetan, suntsitzaile ere badena.
Laster Inperio Askearen jainko goren bihurtu zen, eta Inperio Berriaren zaindari. Akenaton enperadorearen erlijiozko iraultzak Aton jainkoaren gurtza ezarri zuen Amonenaren ordez, hein handi batean Amonen apaiz gero eta aginpidetsuagoen aurka zuzendua zelarik.
Tutankhamon (K.a. 1350 inguruan), Akenatonen ondorengoa, berriro itzuli zen Amonen gurtzara, lehen baino indar gehiagoz agian, eta haren ohorez Karnakeko tenplu nagusia eraikiarazi zuen. Amon jainkoaren irudikapenetan, ahari buruz, haren adarrez eta giza aurpegiz agertzen da, edota buru gainean eguzki diskoa eta gabirai luma luzeak dituela.
Jainko honen gurtza ez zen baztertu harik eta asiriarrek Tebas hiria suntsitu zuten arte (K.a. 664 inguruan), eta jainkoen arteko lehen tokia Osiris jainkoak beretu. Grekoek Zeusekin ez zen berdindu.

## Irudi galeria

* Amon faraoi gisa, erliebe baxua
* Amon-Raren erliebea (Karnak)
* Seti Amonen aurrean (Abydosko Setiren tenplua)
* Horus eta Amon (Ramses IV.aren hilobia)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q58373
* Multimedia: Amun / Q58373
# Amon Ethir

Amon Ethir ("espioien muinoa" sindarinez) Tolkienek bere legendarium ospetsuan deskribatzen duen eta bere Silmarillion lanean agertzen den fikziozko muino bat da.

## Etimologia eta esanahia

Amon Ethir izena sindarinezkoa da. Amon (muinoa) eta Ethil (itsasoratzea) hitzek osatzen dute, honen ondorioz et-tir hartu behar delarik, "zaindu" esan nahi duena.

## Fikziozko historia

Muino artifizial bat da, Nargothrondeko ateetatik ekialdera dagoena, Narog ibaiaren goiko zatian. Noldorrek eraiki zuten Finroden garaian, zaintza gune bezala.
"Silmarillion"en Nargothrond guztia Glaurung herensugeak, Narog ibaiaren uretan sartzean sortutako laino trinko batez ilunduta geratu zela kontatzen da, lainorik gabe soilik muinoaren tontorra geratuz. Han, Mablungek zaldizkoek osatutako zaintza bat jarri zuen Morwen eta Nienorren inguruan, baina hauek damekin batera ihes egiten saiatu ziren haizea aldatzean. Hau oso akats larria izan zen, laino itogarriak itzuli egin baitziren eta zaldiak erotu baitzituzten, sakabanatuz. Nienor muinora itzuli zen bere burua salbu jartzeko, baina han aurrez aurre topo egin zuen herensugearekin, ahazte aztikeri bat jaurti ziona.
Eguzkiaren Lehen Aroaren amaieran, Amon Ethir Belegaerren urpean desagertu zen, gainontzeko Beleriand guztia bezala.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2690864