OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Romulo Augustulo

Romulo Augustulo (latinez: Flavius Romulus Augustus; c. 460 - 476 ondoren, 488 baino lehen), azken mendebaldeko erromatar enperadorea izan zen.
Germaniar jatorrizko Flavio Orestes politikaria eta gerlaria zuen aita (Atilaren jenerala izan zen ere). Flavio Orestes "Magister militum" (Armadaren burua) izendatu zuen Julio Nepote mendebaldeko enperadoreak 475ean. Urte horretako abuztuaren 28an, Orestesek Ravenna hiriburua kontrolpean eduki ahal izan zuen estatu-kolpe baten bidez. Julio Nepotek Dalmaziara joan behar izan zuen: handik gobernatzen segitu zuen, 480an hil zen arte.
Hala ere, Flavio Orestes benetako gobernatzailea bilakatu zen. Bere burua kargurako egokirik ez ikusita, semea izendatu zuen enperadore 475eko urriaren 31n. Ekialdeko enperadoreek, Zenonek zein Basiliskok, ez zuten enperadore berria onartu.
Romulok ume edo nerabe bat izan behar izan zuen izendapenaren garaian. Aitak gobernatu ahal izateko panpina baino ez zen. Hala ere, handik gutxira germaniar batzuk matxinatu ziren, Orestesek lursoroak emateari uko egin zionean. Haien buruzagiak, Odoakrok, Orestes atzeman eta hil egin zuen 476ko abuztuaren 28an.
Odoakrok Ravenna hiriburua hartu zuen enperadore gaztearekin batera. Romulok abdikatu behar izan zuen 476ko irailaren 4an. Monasterio batean bizi izan zen bizitza osoan. Horrela, Mendebaldeko Erromatar Inperioa desegin zen. Ekialdekoak 1453 arte iraun zuen. Mendebaldeko erorialdiak, halere, ez zuen hauts handirik harrotu, benetako boterea galdurik baitzeukan Erromak: Odoakro bezalako germaniarrek zeukaten benetako agintea.
* Datuak: Q130601
* Multimedia: Romulus Augustus / Q130601
# Romulus (telesaila)

Romulus, ROMVLVS idatzia, italiar telesaila da, Matteo Roverek Sky Atlantic katerako sortua.
Gomorra telesail goratuko ekoizleen eskutik dator urteko nobedade deigarrienetako bat. Kristo aurreko VIII. mendera egin dute bidaia, Antzinako Erromara. Zehazki, hiria sortu zeneko garai eta gertakarietara. Latinez filmatu dituzte elkarrizketa guztiak, eta inoiz modu horretan egin den lehena da. Abentura eta giro epikoa du.

## Aktoreak

* Andrea Arcangeli: Yemos
* Francesco Di Napoli: Wiros
* Marianna Fontana: Ilia
* Sergio Romano: Amulius
* Ivana Lotito: Gala
* Vanessa Scalera: Silvia

## Beste komunikabide batzuk

HarperCollins-ek telesailen unibertso narratiboa zabaltzen duen nobelen trilogia argitaratu du.
Eleberriak Luca Azzolinik idatzi ditu eta izenburuak hauek dituzte: Romulus: I. liburua - Otsoaren odola (2020ko urriaren 29a), Romulus: II liburua - The queen of battles (2020 azaroa) eta Romulus: III liburua - Otsoen hiria ( 2021eko urtarrila).$^,$

## Erreferentziak

* ↑ «Iruzurrarekin jolasean» Berria 2020-11-07 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.
* ↑ titolo=Ansa: Romulus, esce trilogia ispirata a serie Sky Original
* ↑ titolo="Romulus", la serie tv Sky che racconta le origini di Roma

## Kanpo estekak

* Datuak: Q98708793
# Romualdo Galdos

Romualdo Galdos Baertel (Eibar, 1885eko otsailaren 7 - ib., 1953ko abenduaren 27), elizgizon eta idazle gipuzkoarra zen.

## Biografia

1904an, Carrión de los Condesen Jesusen Konpainian sartu zen. Espainiako Bigarren Errepublika garaietan Belgikara eta Erromara ihes egin zuen 1940 arte.
Bere ikasketen gai nagusia Biblia zen. Nahiz eta 12 hizkuntza menperatu, euskaraz eta latinez baino ez zuen idatzi.
Eibarko seme kuttuna da, Toribio Etxebarria, Juan San Martin eta Iñaki Goenagarekin batera.
* Datuak: Q9070575
# Romulus (New York)

Romulus Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Seneca konderrian dago, New York estatuan. 3.203 biztanle ditu, 51,38 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Seneca konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3708593
* Multimedia: Romulus, New York / Q3708593
# Romulus (Michigan)

Romulus Michigango hiri bat da. Wayne konderrian kokatua dago. 2010ean 23.989 biztanle zituen, 92,22 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Wayne konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1544846
* Multimedia: Romulus, Michigan / Q1544846
# Romuli

Romuli Errumaniako udalerri bat da, Bistrița-Năsăud konderrian. 1.714 biztanle ditu, 102,29 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak

Udalerrian honako herriak daude:
Romuli $^{(en)}$ Dealul Ștefăniței $^{(en)}$

## Erreferentziak

* ↑ (Errumanieraz) Rezultate | Recensamant 2011. (Noiz kontsultatua: 2019-10-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5059064
* Multimedia: Romuli, Bistrița-Năsăud / Q5059064
# Romulo eta Remo

Romulo eta Remo bikiak Marte gerraren jainkoaren semeak dira. Romulo, Erromako fundatzaile eta lehen errege mitologikoa izan zen. Kondairaren arabera, Amuliok, Alba Longa hiriko erregea izateko nahian, Numitor, bikien aitona eta benetako erregea, hiritik bota zuen. Romulo eta Remo, haztean aitonaren postua eskatu ez zezaten, hiltzea erabaki zuen Amuliok. Hala ere, bikiak hil behar zituen morroiak sehaska batean jarrita, ibaian utzi zituen. Tiberinok, ibaiko jainkoak salbatu zituen bikiak, eta Palatino muinoko otseme batek bularra eman zien. Faustulok, Amulioren artzain batek, Romulo eta Remo aurkitu eta etxeratu zituen.
Garai eta indartsu hazi ziren bikiak, eta Faustulok haren leinu noblearen berri eman zien. Amulio eta Alba Longa eraso egindakoan, aitona kokatu zuten errege. Beste hiri bateko erregeak izan nahi zuten haiek.
Palatino muinora heldu zirenean, Romulok esan zuen hor fundatu behar zutela haien hiri berria. Remok, ordea, Aventino muinoa hobesten zuen. Erabakitzeko, jainkoen borondateari men egitea deliberatu zuten. Plutarkoren arabera, Remok sei bele ikusi zituen, eta Romulok, hamabi. Romulo idi pare baten bitartez hiriko mugak markatzen ari zela, Remok, jeloskor, madarikatu zuen hiria. Romulok bikia hil zuen.
Bere omenez, Erroma deitu zion hiri horri, eta lehen errege bihurtu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren 82. araua: Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2197
* Multimedia: Romulus and Remus / Q2197
# Romy Abergel

Romy Abergel (hebreeraz: רומי אברג'יל‎; Axdod, Israel, 2001eko abuztuaren 23a) israeldar modeloa eta telebistako pertsonaia ezaguna da. Abergel emakume transgeneroa da eta ezaguna egin zen Transkids dokumental-telesailean agertzeagatik.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Ghert-Zand, Renee. (2020-04-24). «TV series follows Israeli transgender high schoolers as they approach IDF draft» The Times of Israel (Noiz kontsultatua: 2021-08-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q97460960
* Multimedia: Romy Abergel / Q97460960
# Romular

Romularrak, romularrez Rihannsu, Star Trek zientzia fikziozko frankiziako estralurtar izakiak dira. Vulkaniar herriarekin senidetuak daude.
Izaera griñatsua, tranpatia eta aukerazaleaz irudikatzen dira.
# Rhodonita

Rhodonita silikato motako minerala da eta rhodonita taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Rhodonita silikato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Mn2+SiO3}}$. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 - 6,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Rhodonite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q409071
* Multimedia: Rhodonite / Q409071
# Rhodocollybia fodiens

Rhodocollybia fodiens Marasmiaceae familiako onddo espezie bat da. Erdipurdiko jangarria, haragi haritsua. Espezie oso urria Euskal Herrian.
Sinonimoak: Calocybe leucocephala, Collybia leucocephala, Agaricus fodiens, Collybia fodiens.

## Deskribapena

Kapela: 6 eta 8 cm arteko diametrokoa, erdian kolore marroi-gorrixka du eta ertzerantz zurbildu egiten da. Ganbila, nahiko lodia, batzuetan titi apur batekin.
Orriak: Krema kolorekoak, nahiko estu eta gutxi asko koskekin.
Hanka: Sendoa, hasieran zuria, gero okre koloreko orbanekin zikintzen da. Ildaskatua luzetara, erdian lodiagoa eta behealdean sustrai itxurarekin.
Haragia: Zurixka, usain eta zapore gabea. Nahiko trinkoa kapela eta zuntzuna oinean.
Etimologia: Collybia terminoak txanpon txikia esan nahi du. Fodiens epitetoa latinetik dator, zanga esan nahi duen " fodio" hitzetik. Bere oin ildaskatuagatik?

## Jangarritasuna

Ezin da jan haragi zuntzunagatik.

### Nahasketa arriskua

Lehen begiratuan, Collybia fusipes edo Collybia distorta delakoekin nahas daiteke, baina hauengatik bereizten da bere oin ildaskatu eta sendoagatik.

## Sasoia eta lekua

Udan eta udazkenean, konifera basoetan.

### Banaketa eremua

Europan, batez Alpeetan, Erresuma Batua, Eskandinavian, Estonia, Finlandian eta Errusian ere, baina ez iberiar penintsulan edo Euskal Herrian.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Kutxa Fundazioa Sozial eta Kulturala. (1992). Euskal Herriko perretxikoak. Litografía Danona s. coop.ltda., 429 or. ISBN 84-7173-211-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 291 or. ISBN 84-282-0541 (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ Rhodocollybia fodiens: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7321112
* Multimedia: Rhodocollybia fodiens / Q7321112
# Rhodocybe

Rhodocybe Entolomataceae familiako onddo basidiomizetoen genero bat da. Talde honetako espezieek tamaina txiki edo ertaineko perretxikoak sortzen dituzte, eta horien haragia horixka, marroi grisa edo grisa izaten da. Halaber, kolore arrosako esporak sortzen dituzte eta, batzuetan, marroi grisaxka. Lamina dekurrenteak izaten dituzte, oinean oso itsatsiak.

## Espezieak

* Rhodocybe albovelutina
* Rhodocybe antipoda
* Rhodocybe caelata
* Rhodocybe conchata
* Rhodocybe dingleyae
* Rhodocybe fallax
* Rhodocybe fuliginea
* Rhodocybe gemina, euskaraz Gorritza
* Rhodocybe griseospora
* Rhodocybe hirneola
* Rhodocybe iti
* Rhodocybe maleolens
* Rhodocybe melleopallens
* Rhodocybe multilamellata
* Rhodocybe muritai
* Rhodocybe nitellina
* Rhodocybe piperata
* Rhodocybe popinalis
* Rhodocybe roseoavellanea
* Rhodocybe stangliana
* Rhodocybe truncata

## Erreferentziak

* ↑ Grünert, H.; Grünert, R.; VV.AA. (1984). Guías de Naturaleza Blume: Setas Bartzelona: Blume. 56.or. ISBN 84-87535-11-9.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Rhodocybe generoa.
* Datuak: Q5228916
* Multimedia: Rhodocybe / Q5228916
# Rhodocybe nitellina

Rhodocybe nitellina Entolomataceae familiako onddo espezie bat da. Mikologoek oraindik ez dute esan jan daitekeenik.
Sinonimoa: Collybia nitellina, Rhodophana nitellina.

## Deskribapena

Kapela: Higrofanoa, 1,5 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, batzuetan pixka bat deprimitua erdian; gardentasunagatik, hezetasun egoeran, ertza ildaskatua izaten du. Okre-laranja kolorekoa edo gorrixka-lehoi kolorekoa, lehortzean asko argitzen da.
Orriak: Hankari itsatsiak, luzera desberdineko orritxo ugarirekin, kapelaren haragiarekiko zabalak, okre argi kolorekoak, denborarekin areagotzen den kolorea.
Hanka: 3 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,6 cm bitarteko lodierakoa. Zurruna, kapelaren kolore berekoa, Higrofanoa, oinarria kotoi itxurakoa.
Haragia: Fina eta biguna. Irinaren usain eta zapore handikoa.
Etimologia: Rhodocybe terminoa grekotik dator, arrosa, esan nahi duen "rhódon" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik. Kapelaren koloreagatik. Nitellina epiteto berriz latinetik dator, distiratzen, esan nahi duen "niteo" hitzetik. Bere kolore distiratsuagatik.

## Jangarritasuna

Ezezaguna.

### Nahasketa arriskua

Collybia baten itxurak, kolore laranja-arrexka uniformeak eta usain irintsuak erraz identifikatzen dute.

## Sasoia eta lekua

Udazkenean. Espezie arraroa, ezezaguna, Arantzen azpian ezkutatzen baita. Taldeak osatuz ateratzen da. Artadietan eta larreetan, arantzadun sastrakadietan, sasiarrosetan, koniferoetan eta hostozabaletan.

### Banaketa eremua

Europa, Ipar Amerika.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 285 or. ISBN 84-404-0530-8..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona,, 285 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ (Gaztelaniaz) Palazon Lozano Fernando. (2006). Setas para todos. Jose Luis Añanos Echo Editorial Pirineo, 379 or. ISBN 84-87997-86-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Bon,Marcel. (1988). Guia de Campo de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 188 or. ISBN 84-282-0865-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10434744
* Multimedia: Rhodocybe nitellina / Q10434744
# Rhodocybe popinalis

Rhodocybe popinalis Entolomataceae familiako onddo espezie bat da. Gida batzuetan jangarritzat jotzen den arren, ez du zapore onik eta ez da bildu behar urria delako.
Sinonimoa: Agaricus mundulus, Clitocybe mundula, Clitopilopsis mundula, Clitocella popilis.

## Deskribapena

Kapela: 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo hemisferikoa, laster zabaldu egiten da eta pixka bat deprimitu, titi txiki bat izan dezake, lehenengo ertza oso biribildua, gero ia zuzena, mehea, ildaskatu gabea. Kapelaren gainazala, glabroa, higrofano samarra, batzuetan eraztun zentrokide antzeko batzuekin, kolore aldakorrekoa, krema zurixkatik, arre-grisaxkara, marroi-grisaxka, baita arre-beltzaxka ere.
Orriak: Nahiko estu, hasieran adnatu-dekurrenteak, gero oso dekurrenteak, gris-zurixka kolorekoak, krema marroiak edo marroi-grisak, kolore arrosako tinduekin helduaroan, ertza osoa eta kolore berekoa.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: 1,5 eta 5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 1,5 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, pixka bat loditua oinarrirantz, leuna eta apur bat tomentuduna beheko erdian, zurixka, gero marroi-gris kolorekoa, ukitzean belztu ere egiten da.
Haragia: Trinkoa edo pixka bat elastikoa, irin usaina eta zapore mikatz samarra.
Etimologia: Clitocella generoaren terminoak Clitopilus eta Clitopilopsis delakoen antzekotasun morfologikoa eta hurbiltasun filogenetikoa islatzen ditu.

## Jangarritasuna

Zapore ona ez duen jangarria.

### Nahasketa arriskua

Maiz, Pleurotus eryngii delakoaren forma ilunekin nahasten da, askotan habitata partekatzen dute, baina honek ez du irin usainik.

## Sasoia eta lekua

Udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen basoetako soilguneetan, belardietan, larreetan eta zelaietan, oinarrizko lurzoruetan eta hareatsuetan.

### Banaketa eremua

Europa, Kanada, Japonia.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Bon,Marcel. (1988). Guia de Campo de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 188 or. ISBN 84-282-0865-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Calvo Pérez Javi. (2006). El mundo de las setas. Asociacion Micológica Fungipedia.
* ↑ (Gaztelaniaz) Sociedad micológica Barakaldo. Investigación y divulgación de la micologia.
* ↑ (Gaztelaniaz) Velazquez Vergara José Ignacio, Suarez Gil Angela. (2009). Catalogo micológico. Banco de setas..
* ↑ Rhodocybe popinalis: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10497189
* Multimedia: Rhodocybe popinalis / Q10497189
# Riečka (Banská Bystricako barrutia)

Riečka Eslovakiako udalerri bat da, Banská Bystricako barrutian kokatuta. 6,82 km²ko azalera du eta 802 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1455. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1045475
# Rieux (Morbihan)

Rieux (Morbihan) (bretainieraz Reoz) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q127544
* Multimedia: Rieux (Morbihan) / Q127544
# Riez kantonamendua

Riez kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Proventza Garaiko Alpeak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. Guztira 26 udalerri ditu eta Riez da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1726957
# Riečka (Rimavská Sobotako barrutia)

Riečka Eslovakiako udalerri bat da, Rimavská Sobotako barrutian kokatuta. 4,78 km²ko azalera du eta 232 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1282. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q780996
* Multimedia: Riečka / Q780996
# Richard Schmidt (arraunlaria)

Richard Schmidt (Treveris, 1987ko maiatzaren 23an jaioa), alemaniar arraunlaria da. 2008 eta 2020 urteen artean, lau Udako Olinpiar Jokotan hartu zuen esku: Pekin 2008 (Pekin), Londres 2012 (Londres), Rio 2016 (Rio de Janeiro) eta Tokio 2020 (Tokio) hiru domina lortuz, denak zortzikoan. Tokion lehiatu zuen taldea hauek osatzen zuten: Richard Schmidtek berak, Johannes Weißenfeldek, Laurits Follertek, Olaf Roggensackek, Torben Johannesenek, Jakob Schneiderrek, Malte Jakschikek, Hannes Ocikek eta Martin Sauerrek.

## Nazioarteko emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2012 | Londres Erresuma Batua | 01 ! | Zortzikoa |
| 2016 | Rio de Janeiro Brasil | 02 ! | Zortzikoa |
| 2020 | Tokio Japonia | 02 ! | Zortzikoa |

## Erreferentziak

* ↑ "Richard Schmidt" olympedia.org.(Ingelesez)
* ↑ "Richard Schmidt" FISAren datu-basea. (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q67660
* Multimedia: Richard Schmidt (rower) / Q67660
# Richard Rodgers

    Artikulu hau Richard Rogers musikagileari buruzkoa da; Richard Rogers arkitektoa gaitzat duena beste hau da: «Richard Rogers»
Richard Charles Rodgers (New York, AEB, 1902ko ekainaren 28a - New York, AEB, 1979ko abenduaren 30a) Estatu Batuetako musikagilea izan zen.

## Biografia

Estatu Batuetako musika-komedia famatuak idatzi zituen, Lorenz Hart eta Oscar Hammerstein II.a testugileekin batera. Bi Pulitzer sari irabazi zituen.
Azpimarratzekoak dira, besteak beste: The Girl Friend (1926, Neskalaguna), Pal Joey (1940), Oklahoma (1943), Carousel (1945), South Pacific (1949) eta The King and I (1951, Erregea eta ni).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q269094
* Multimedia: Richard Rodgers / Q269094
# Richard Rogers

Richard Rogers, Rogers of Riverside baroia (Florentzia, 1933ko uztailaren 23a - Londres, 2021eko abenduaren 18a) britainiar arkitektoa izan zen, jatorriz italiarra.
Londresen hasi zen Arkitekturako ikasketak egiten, eta Arkitektoen Elkargoaren Akademian eta Yaleko Unibertsitatean ikasi zuen. Irakasle izan zen Cambridgen, Yalen, Princetonen eta beste hainbat unibertsitatetan. Team 4 taldeko sortzaile eta bazkide (1963-1968) izan zen, eta ondoren Renzo Pianorekin lanean jardun zuen Parisko Pompidou Zentrorako lehiaketa prestatzen (1971). 1960ko hamarraldiaren amaieran plastikozko eraztunez osaturiko etxe malgu arin baten proiektua prestatu zuen bere emaztearekin batera, eta 1971n gauzatu zuen hura, Zip-up izenarekin. Pianorekiko elkarlanaren ondoren (1977) bere estudioa sortu eta industria eraikin bikainak egin zituen (Newport Swenteko Inmos Microprocessor Factory, Galesen; PA Technology Cambridge Laboratory, Cambridgen). Bere obretan teknologiaren eta eraikina makina bat bailitzan adierazten duen ikuspegiaren aldeko zaletasuna nabarmentzen da. Hain zuzen ere, goi-mailako teknologia (High Technology) izenaz ezagutzen den joeraren sortzaileetakoa izan zen Rogers, eta bera da nazioartean ospea lortu zuten britainiar arkitekto bakarretakoa. Oro har, jendearentzako eraikinak, eraikin funtzionalak osatu ditu, eta malgutasunez jokatu du, adibidez Londresko Lloyd`s eraikinaren proiektuan (1986). Aipagarriak ditu, orobat, Londresko Reuters eta Channel 4, Gizakiaren Eskubideen Gortea, Estrasburgon, Marseillako aireportuaren zabaltze-lanak, zenbait bulego-etxe Alemanian eta Japonian, eta Berlin eta Londresko South Bank Centreren egoitzen planoak. Azkenaldiko lanetan, Madrilgo Barajas aireportuko hirugarren terminalerako Antonio Lamelaren estudioarekin egindako elkarlana du azpimarratzekoa.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q237412
* Multimedia: Richard Rogers / Q237412
# Richard Réti

Richard Selig Réti (1889ko maiatzaren 28a, Pezinok, Austria-Hungariako Inperioa, gaur egun Eslovakia – 1929ko ekainaren 6a, Praga) txekiar xakelari bat izan zen. 1910-1920 artean munduko xakelari onenetakoa izan zen.
Lehen Mundu Gerra ostean txekoslovakiar nazionalitatea jaso zuen.

## Biografia eta lorpenak

Richard Selig Réti Eslovakian jaio zen 1889ko maiatzaren 28an. Familia judu batean jaio zen garai hartan Austria-Hungariako inperioa zenean. Aita, Samuel, medikua izan zen austriar armadan eta anaia zaharrena izan zuen Rudolph Reti pianista eta konpositore nabarmena izan zen. Elias Maria Reti margolariaren birraitona ere izan zen.
Umore handiko gizona, beti omen zegoen irrifarrez; ez, ordea, autoa ikusten zuenean, izutu egiten baitzuen horrek.
Ekonomikoki ondo kokatutako familian, Rétik hezkuntza ezinhobea jaso zuen eta, hizkuntza bat baino gehiago dominatzeaz gain, 15 urterekin asko zekien margoaz, musikaz edo literaturaz eta Vienara joan zen hango unibertsitatean matematika ikasteko asmoz.
Umetatik ikasi zuen xaken jokatzen eta orduak ematen zituen jokoan. Xakelari garrantzitsuenetako batean bilakatuko zen eta, Breyer eta Nimzowischekin batera, XX. mendeko xakea irauliko zuen Eskola Hipermodernoaren sortzaileetako bat kontsideratzen dute. Bere ustez, xake-taularen erdigunea kontrolatu nahi bada, ez da ezinbestekoa peoiek eta piezek okupatzea eta (Steinitz eta Tarraschen teoria) eta nahikoa litzateke urrititik kontrolatzea, peioak alboetan ezarriz eta alfilen mugimendua garatuz.
Arrakasta handienak 1918 eta 1921 artean izan zituen Kaschau (Košice, 1918), Rotterdam (1919), Amsterdam (1920), Viena (1920) eta Göteborg (1921).
Réti apertura deituriko mugimenduak (1. Nf3 d5 2. c4) garaiko munduko txapeldun zen José Raúl Capablancari irabazten lagundu zion New Yorken 1924an —Lehen aldiz galtzen zuen Capablancak 8 urtetan eta lehen aldia zen txapelduna zenetik—.
1925ean, Rétik munduko errekorra lortu zuen begiak estalita aldibereko 29 joko jokatu zituenean eta 21 irabazi, 6 enpatatu eta 2 galdu zituenean.
Rétiren idatziak oinarrizko irakurketa dira xakean: Modern Ideas In Chess (1923) eta Masters Of The Chess Board (1933) oraindik gaur ere ikasten diren testuak dira.
Eskarlatinak hil zuen Réti 1929ko ekainaren 6a, Pragan. 40 urte besterik ez zituen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Gaztelaniaz)https://www.ecured.cu/Richard_R%C3%A9ti
* ↑ (Gaztelaniaz)https://web.archive.org/web/20181223023235/http://ajedrez12.com/2018/05/24/reti-un-talento-innovador/
* Datuak: Q312985
* Multimedia: Richard Réti / Q312985