# Ixcán

Ixcán Guatemalako Errepublikako udalerria da, Quicheko Departamenduaren iparraldean dagoena bereziki Franja Transversal Norte izeneko petrolio eremuan. 1575 km2 azalera du eta Playa Grande du udal buru. Bertako biztanle gehienak 1970ean Franja Transversal Norte delakoa sortu ondoren lurraldera iritsi ziren talde etniko indigenetakoak dira.

## Antolaketa politikoa

Udalerria zazpi mikroeskualdetan banatzen da, honela:
Ixcángo udalerriko antolaketa politikoa :
| Mikroeskualdea | Burua | Mikroeskualdea | Burua |
| I | Playa Grande | II | Tzetún |
| III | Santiago Ixcán | IV | Valle Candelaria I |
| B | El Recuerdo | VI | San Juan Chactelá |
| VII | Mayalán | | |

### Udal gobernua

| Agintaldia | Alderdia | Alkatea |
| 2020 - egun | Unidad Nacional de la Esperanza (UNE) | Antonio Elías Calel |
| 2015 - 2019 | Unidad Nacional de la Esperanza (UNE) | Ricardo Gutierrez Ardón |

## Geografia fisikoa
### Kokapen geografikoa

Ixcán Quicheko departamentuan dago eta mugakide hauek ditu:
* Iparraldean: Chiapas, Mexikoko estatua
* Hego-ekialdea: Cobán, Alta Verapaz departamentuko udalerria
* Hegoaldean: Chajul eta Uspantán, Quiché departamentuko udalerriak
* Mendebaldean: Santa Cruz Barillas, Huehuetenangoko departamendua

### Klima

Ixcángo udalburuak klima tropikala du (Köppen sailkapena: Af).
Datu klimatikoak (Ixcán) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 29.2 | 30.6 | 32.2 | 33.4 | 33.4 | 32.4 | 31.5 | 31.8 | 31.3 | 30.6 | 30.0 | 29.0 | 31.3 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 23.6 | 24.3 | 25.9 | 27.1 | 27.6 | 27.1 | 26.5 | 26.6 | 26.3 | 25.8 | 24.9 | 23.5 | 25.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 18.0 | 18.0 | 19.7 | 20.9 | 21.9 | 21.9 | 21.6 | 21.5 | 21.4 | 21.0 | 19.8 | 18.0 | 20.3 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 118 | 87 | 76 | 83 | 199 | 448 | 449 | 437 | 526 | 440 | 224 | 166 | 3253 |
| Iturria: Climate-Data.org ||||||||||||||

## Historia

Lehen lurralde babesgabea zen eta hiriguneetatik urrun zegoen; beraz, ez zen jendeztatu; hain zuzen, 1882 eta 1896 artean Mexikorekin mugak egin zirenean, Guatemalako Mugen Batzordearen ehunka langile hil ziren, eskualdea osasungaitza zelako.
Erdialdeko Amerikako independentziaren ondoren, 1825ean, Guatemalako Estatuko Batzarrak herrialdeko lurraldeak banatu zituen, eta Ishcáni esleitu zizkion —orduan esaten zitzaion bezala— Totonicapán/Huehuetenango saila eta 9. barrutiko Jacaltenangoko zirkuitua (Totonicapán), epaiketa bidezko justizia emateko. 1838ko apirilaren 3tik aurrera, kreol liberalek Los Alto Estatu gisa ezarri zuten eskualdearen zati izan zen, harik eta Rafael Carrera mestizo jeneral kontserbadoreak 1840an indarra hartu zuen arte.

### Mugen Hitzarmena Mexikorekin

Bi herrialdeetako ordezkariek 1877ko abenduaren 7an Mexikoko hiriburuan egindako hitzarmenari jarraiki, bi ingeniari-batzorde izendatu zituzten, nazio bakoitzeko bat muga ezagutu eta bi herrialdeen arteko negoziazioetarako balioko zuen plano bat egin zezaten. Tacaná sumendiaren eta Ozeano Barearen arteko mugaren mapa bakarra egin zen arren, Justo Rufino Barrios eta Matías Romero presidenteen bilera egin zen. 1883ko azaroan, mugaren trazadurari eta inguruko plano topografikoaren jasotzeari ekin zitzaion, eta Miles Rock astronomoa eta haren laguntzaileak izan ziren Guatemalako batzordeko burua, Edwin Rockstroh, Felipe Rodríguez, Manuel Barrera eta Claudio Urrutia. Lehen urtean Ixbul muinora baino ez zen iritsi, eta hurrengoan Usumacinta ibaira edo Chixoy ibaira iritsi nahi izan zen, baina oso zaila izan zen, inguru horretan ez baitzegoen biderik. Jasateko zailena Ixcán eskualdeko babesgabea izan zen, sei hilabetean hirurehun laguntzaile inguru hil baitziren. Eta, azkenik, Chixoy ibaia uste baino ekialderago zegoela ikusi zuten, eta Cobándik hurbil aurkitu zuten, Mexikoko mugatik oso urrun. Ez Urrutiak ez Rockstroh-ek ez zuten jarraitu batzordearekin. 1884 eta 1895 artean Peteneko mendebaldeko eta iparraldeko lerroen azterlan eta trazaduretan lan egin zuen.
1895ean beste hitzarmen bat egin zen Emilio de León Guatemalako ministroa eta Mexikoko gobernuaren artean, eta Guatemalako batzorde berri bat antolatu zen. Aukera horretan, batzordeko burua Urrutia ingeniaria izan zen, eta haren laguntzaileak Manuel Amezquita, Fabián Ortiz eta Ricardo Walker ingeniariak izan ziren, Rafael Aldana, Abraham Flores, José Víctor Mejía De León eta Francisco Reyes laguntzaileekin batera. Urte hartako irailean, Petenen buru izan ziren, eta han bildu ziren Mexikoko batzordearekin. Bi batzordeek trazatutako lerroak aztertu ondoren, behin betiko hitzarmenera iritsi zen 1896ko urtarrilean, muga mugatzen zuten hamabost monumentu eraiki zirenean.

### Guatemalako gerra zibila

1982ko martxoaren 23an Lucas Garcíaren porrotaren ondoren, Efraín Ríos Montt jenerala, Horacio Maldonado Shaad eta Francisco Gordillo koronelekin batera heldu zen boterera.
Guatemalako gerra zibilaren ondorioz, berrogeita hamar mila pertsona inguru, ihes egin zuten edo lekuz aldatu zituzten matxinoak izatea leporatuta, Quicheko saileko oihan-eremuetara eraman zituzten, urte horiek kanpoko mundutik eta gobernuaren kontroletik kanpo pasatuz. Hamarkada bat geroago, erdiak gutxi gorabehera han zeuden oraindik, baina 1987tik 1989ra bitartean Amachel eta Sumalen arteko matxinadek bost mila pertsona inguru atera zituzten handik. Geroago, beste batzuk Erresistentziako Populazio Komunitateetatik (CPR) kanpo ezarri ziren, Uspantanen iparraldean. 1992aren erdialdean, Mendilerroko CPRko hamazazpi mila biztanle inguru zeuden, eta sei mila inguru Ixcánen, hau da, hogeita hiru mila inguru.
Etnikoki, Ixcángo CPR gehienak k'icheak ziren; Mendilerroko komunitateetan, berriz, ixilak ziren gehienak, eta gainerakoak Chajuliakoak, Cotzalekoak eta K'icheak ziren, baita mazelak ere. Bisitatutako komunitateek nabarmendu zuten jatorri guztietako kideen bizikidetza berdintasunean.
1994ko urtarrilean, Ixcángo CPRek jakinarazi zuen otsailaren 2tik aurrera Ixcán eta Xalbal ibaien artean, Ixcán Grande Kooperatibako lurretan, aurreko kokalekuetan, modu baketsuan finkatzeko asmoa zutela, eta CPRko kide gehienak Kooperatiba horretako kideak zirela. Halaber, CIDHi eskatu zioten giza eskubideei dagokienez egoera egiaztatzeko. 1994ko martxoaren 9an eta 10ean, Quiché izan ziren CPRak Giza Eskubideen Iberoamerikako Batzordeko (IDEH) kideek bisitatu zituzten; Santiaguito, San Luis, San Francisco, Los Altos eta La Esperanza (Ixcán) eta Cabá eta Santa Clarako (Sierra) CPRek bisitatu zituzten komunitateak. Batzordea Centro Veracruz (Ixcán) eta Asunción del Copón (Sierra) inguruko herrietara joan zen, baita CPRetako batzuen "lantegietara" ere, eta elkarrizketa egin zuen lurralde horietan lanean ari ziren patruila militarrekin. Bidaia horietan, Ordezkaritzak inguruko beste herri batzuk ere ikusi zituen, baita Armadak Hirugarren eta Laugarren Herrian utzitako kuartelak ere.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Alcalde de Ixcán aumentó su sueldo en primera sesión de concejo» Ojoconmipisto.com 2020-03-13 (Noiz kontsultatua: 2022-09-10).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Ojoconmipisto ratifica denuncia contra alcalde de Ixcán por negar información pública» Ojoconmipisto.com 2019-11-11 (Noiz kontsultatua: 2022-09-10).
* ↑ Txantiloi:Cita web
* 1 2 La Ilustración Guatemalteca : Revista quincenal. 1896 (Noiz kontsultatua: 2022-09-10).
* 1 2 3 4 «CPR - Informe» web.archive.org 2010-08-27 (Noiz kontsultatua: 2022-09-10).

## Bibliografia

* Asamblea Constituyente (1985). Constitución Política de la República de Guatemala. Guatemala: Gobierno de Guatemala. Archivado desde el original el 2 de febrero de 2016.
* CIDH (1994). «Informe especial sobre la situación de los derechos humanos de las llamadas "Comunidades de población en resistencia" de Guatemala». Comisión interamericana de derechos humanos. Organización de los Estados Americanos (OEA). Archivado desde el original el 27 de agosto de 2010.
* Citation Resources (2013). «Guatemalan Oil Production and Exploration». Oil Council (en inglés) (Perth, Washington, Estados Unidos). Archivado desde el original el 18 de febrero de 2015.
* Comisión Guatemalteca de Límites con México (1900). Memoria sobre la cuestión de límites entre Guatemala y México. Guatemala: Tipografía Nacional. p. 325.
* Congreso de Guatemala (2012). Código Municipal de Guatemala. Guatemala: Gobierno de Guatemala. Archivado desde el original el 7 de agosto de 2015.
* Falla, Ricardo (1995). Historia de un gran amor: recuperación autobiográfica de la experiencia con las Comunidades de Población en Resistencia. Ixcán, Guatemala. Guatemala: Universitaria de la Universidad de San Carlos.
* — (1993). «Masacres de la selva: Ixcán, Guatemala (1975-1982)». Colección 500 años 1 (Guatemala: Universitaria de la Universidad de San Carlos).
* Iznardo, F. (2002). «Militarización en el Ixcán: las delgadas líneas rojas». Revista Envío (Managua, Nicaragua: Universidad Centroamericana (UCA), edición digital) (240). Archivado desde el original el 4 de septiembre de 2014.
* Justice Republic (11 de mayo de 2013). «Entrevista completa Ríos Montt: Yo controlo al ejército». YouTube. Consultado el 22 de octubre de 2014.
* La Ilustración Guatemalteca (1896). «Nuestras fronteras». La Ilustración Guatemalteca (Guatemala: Síguere, Guirola y Cía.) I (13).
* Pineda de Mont, Manuel (1869). Recopilación de las leyes de Guatemala, 1821-1869 I. Guatemala: Imprenta de la Paz en el Palacio.
* REMHI (2000). «Tierra, guerra y esperanza. Memoria del Ixcán (1960-1992)». Informe del Proyecto Interdiocesano de Recuperación de la Memoria Histórica (Diócesis del Quiché, Santa Cruz del Quiché, Guatemala).
* SEGEPLAN (s.f.). «Municipios de Quiché, Guatemala». Secretaría General de Planificación y Programación de la Presidencia de la República. Guatemala. Archivado desde el original el 2 de julio de 2015.
* Solano, Luis (2012). Contextualización histórica de la Franja Transversal del Norte (FTN). Centro de Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala, CEDFOG. Archivado desde el original el 31 de noviembre de 2014.
* Solano, Luis (15 de julio de 2015). «Palma Africana y empresas se expanden aceleradamente a lo largo de la FTN». Revista Enfoque (Guatemala) (36). Archivado desde el original el 19 de julio de 2015.

## Ikus, gainera

* Quiché

## Kanpo estekak

* El maíz amargo del Ixcán (El País, 2019)
* Datuak: Q2609036
* Multimedia: Ixcán / Q2609036