# Aldude Mendia (kontserbazio bereziko eremua)

Aldude Mendia Nafarroa Garaiko naturagune babestu bat da, 2005ean kontserbazio bereziko eremu (KBE) izendatua izan zena. Nafarroako trantsizio atlantiko-piriniarreko eremuan kokatua, habitat naturalak eta basa flora eta fauna daude bertan, herrialdeko dibertsitate biologikoaren erakusgarri. Orreaga-Irati-Abodi hegaztien kontserbaziorako gune garrantzitsuaren parte da.
Ekologiaren ikuspuntutik, interes komunitarioko zenbait habitat daude, hala nola, pagadi azidofiloak, larre azidofiloak eta txilardi atlantiarrak. Eremu txikikoak izan arren, garrantzi handia dute zohikaztegiek, Nafarroan oso urriak diren landare eta animalien bizileku. Pagadietan aipagarriak dira okilak, saguzarrak eta baso ornogabeak. Erreketan, Pirinioetako desmana eta amuarrain arrunta bizi dira, eta ugatza elikatzen da soilgune eta larreetan.

## Kokapena

Aldude Mendiak 9.028,6 hektarea ditu Baztan, Esteribar, Erroibar, Auritz eta Luzaideko udal mugapeetan, Atlantiko-Mediterraneo uren banalerroan: ipar isurialdeko urak Errobi eta Bidaso ibaietara doaz, eta hegoaldekoak, berriz, Urrobi, Erro eta Argara. Beste bi kontserbazio bereziko eremuren arteko zubia da, mendebaldean Belate baitu, eta ekialdean, aldiz, Orreaga-Iratiko oihana. Naturagunearen ekialdea eskualde alpinoan dago, eta mendebaldea atlantikoan.
Mendirik garaiena Adi da (1.458 metro). Larrakarte (1.186 metro), Okoro (1.259 metro), Argintzu (1.208 metro), Iturrunburu (1.312 metro), Mendiaundi (1.213 metro), Menditxuri (1.194 metro) eta Lindus (1.220 metro) dira beste gailur nabarmen batzuk.

## Landaredia eta interes komunitarioko habitatak

Honako habitat hauek daude Aldude Mendian:
* Basoak. Pagadiak nagusi dira, 5.972 hektarea inguru, 100-125 urteko mozketa-txanden arabera ustiatzen direnak. Aipagarria da Odiako pagadia, Iturrunburu eta Adi mendietako uspelaldean, ustiatu gabe uzten dena.
** Pagadi azidofiloak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 9120), hedatuenak. Pagoa izan ohi da zuhaitz espezie bakarra, edo ia bakarra. Oihanpean gorostia hazten da askotan, eta belar-geruza nahiko urria izaten da: ahabia, Blechnum spicant, Deschampsia flexuosa, Veronica officinalis, Oxalis acetosella...
** Pagadi basofilo xerotermofiloak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 9150), Legua Acotada mendian.
** Pagadi basofilo onbrofiloak, kareharria azaleratzen den lekuetan (Arregi-Itolegi aldean). Oihanpean ezpel arrunta nagusitzen da, eta Galium odoratum, Carex sylvatica, Euphorbia amygdaloides, Hepatica nobilis, Helleborus viridis subsp. occidentalis eta Vicia sepium belar-geruzan.
** Haltzadi kantauriarrak, lehentasunezko habitata (EU kodea: 91E0*), erreka handienen bazterretan (Arga, Olazar).
** Haginadiak, lehentasunezko habitata (EU kodea: 9580*). Hagin arrunta da espezie nagusia. Agiñetako, Kaskalluko eta Errekandiko haginadiak dira aipagarrienak.
* Sastrakadi eta zakardiak.
** Baso ertzeko sastrakadiak, elorri zuri, huntz arrunt, hostazuri, otsalizar edota ezpel arruntek osatutakoak.
** Txilardi lehor europarrak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 4030). Erica cinerea, Erica vagans, Daboecia cantabrica, Calluna vulgaris, otea (Ulex europaeus, Ulex gallii) eta ahabia agertzen dira, eta Erica tetralix hezetasun handiko guneetan.
** Zakardi basofiloak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 4090). Besteak beste, otabera, Erica vagans, Teucrium pyrenaicum, Thymus praecox eta Brachypodium rupestre.
** Aldapa handiko eremu harritsuetako ezpeldiak, interes komunitarioko habitata (EU kodea:5110). Ezpel arrunta da espezie nagusia.
* Larreak.
** Larre mesofilo azidofiloak, lehentasunezko habitata (EU kodea: 6230*). Besteak beste, Danthonia decumbens, Festuca nigra subsp. microphylla, Agrostis capillaris, Potentilla erecta eta Nardus stricta landare belarkarek osatuak. Aldude Mendiko larre motarik hedatuena da.
** Larre mesoxerofiloak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 6210); lehentasunezko habitat gisa hartzen dira orkideetan aberatsak izan ezkero. Besteak beste, Teucrium pyrenaicum, Lotus corniculatus, Plantago media, Festuca gr. ovina, Gentiana verna, Sedum album, Thymus praecox eta Eryngium bourgati hazten dira.
* Megaforbio eutrofo higrofiloak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 6430). Tamaina handiko belarren komunitateak, laiotzetan ateratzen direnak, materia organikoan aberatsak diren lurzoru hezeetan: Festuca gigantea, Chaerophyllum hirsutum, Angelica sylvestris, Cardamine raphanipholia, Valeriana pyrenaica, Astrantia major, Cirsium heterophyllum, Adenostyles alliariae...
* Hezeguneetako landaredia.
** Esfagnadiak eta zohikaztegiak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 7140). Naturaguneko habitatik bakanetako bat da. Drosera rotundifolia, Potamogeton polygonifolius, Narthecium ossifragum, Scutellaria minor, Hypericum elodes, Erica tetralix...
** Idoiak eta baltsak. Caltha palustris, Juncus bulbosus, Ranunculus flammula, Baldellia ranunculoides, Equisetum fluviatile...
* Habitat harritsuak eta leizeak:
** Hartxingadietako landaredia, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 8130).
** Turismorako ustiatu gabeko leizeak, interes komunitarioko habitata (EU kodea: 8310). Bederatzi leize eta bost osin ezagutzen dira.

## Flora

Habitatei buruzko zuzentarauko (92/43/EEE) II. eranskineko bi espezie daude Aldude mendian: Narcissus asturiensis subsp. jacetanus eta Narcissus pseudonarcissus subsp. nobilis. Beste espezie bakan edo interes handiko batzuk ere hazten dira bertan, hala nola, Angelica razulii, Arnica montana, Galanthus nivalis, Gentiana lutea subsp. lutea, Gentiana burseri subsp. burseri, Huperzia selago, Leucanthemum maximum, Menyanthes trifoliata, Orchis provincialis, Narcissus bulbocodium, Narcissus pallidiflorus eta Ruscus aculeatus.

## Onddoak

350 espezie baino gehiago katalogatu dira, denak garrantzi handikoak, zenbait prozesu biologikotan parte hartzen dutelako. Batzuk interes komertzialekoak dira: barrengorria, galanperna, gorringoa, udako onddozuria, udazkeneko onddozuria, belarri landua, ilarraka...

## Fauna

Rosalia alpina, Cerambyx cerdo, Lucanus cervus, Gnorimus variabilis, eta Tetropium castaneum kakalardoak pagadi zaharretan bizi dira. Coenagrion mercuriale eta Cordulegaster bidentata odonatuak, berriz, hezegune gutxi batzuetan behatu dira. Errekak dira amuarrain arruntaren (Salmo trutta fario), piriniotar uhandrearen (Calotriton asper), suge gorbatadunaren (Natrix natrix) bizilekua. Eskulapioren sugea (Zamenis longissima) oihan bazterretan ibili ohi da, eta hezeguneen inguruan sugandila bizierrulea (Zootoca vivipara).
Basoetako hegaztiei dagokienez, okil beltza (Dryocopus martius) eta okil gibelnabarra (Dendrocopos leucotos subsp. lilfordi) dira aipagarrienak. Baso bakanetako eta elordietako biztanleak dira antzandobi arrunta (Lanius collurio), pirripioa (Lullula arborea) eta zata arrunta (Caprimulgus europaeus). Zapelatz liztorjalea (Pernis apivorus), miru gorria (Milvus milvus), miru beltza (Milvus migrans), arrano beltza (Aquila chrysaetos) eta arrano sugezalea (Circaetus gallicus), habia oihanean egin arren, soilgune eta larreetan aritzen dira ehizean. Ugatzak (Gypaetus barbatus), sai zuriak (Neophron percnopterus) eta sai arreak (Gyps fulvus), kontserbazio bereziko eremutik hurbil ugaltzen baitira, bertako larreetara jotzen dute bazka bila. Erreketan martin arrantzalea (Alcedo athis) eta ur-zozoa (Cinclus cinclus) ikus daitezke.
Nabarmentzekoa da Aldude mendiko saguzar espezie aberastasuna, besteak beste, baso-saguzarra (Barbastella barbastellus), Schreibers saguzarra (Miniopterus schreibersii), ferra-saguzar handia (Rhinolophus ferrumequinum), ferra-saguzar txikia (Rhinolophus hipposideros), Myotis alcathoe, gau-saguzar txikia (Nyctalus leisleri) eta gau-saguzar handia (Nyctalus lasiopterus). Pirinioetako desmana (Galemys pyrenaicus), kaltebera eta babestua, europar bisoia (Mustela lutreola), igaraba arrunta (Lutra lutra) eta basakatua (Felis silvestris) ere bizi dira bertan.
Udazkenean iparraldetik datozen hegazti asko igarotzen dira Artesiaga eta Lindus arteko mendi-lepoetan barrena, ehunka mila pagauso (Columba palumbus) barne. Ehizak garrantzi handia dauka, eta 150 usategi baino gehiago daude. Saguzar mugimendua ere atzeman da lepo horietan, Artesiagan bereziki.

## Funtsezko elementuak

Aldude Mendia kontserbazio bereziko eremua kudeatzeko funtsezko elementuak hauek dira:
* Pagadiak
* Zakardiak eta larreak
* Hezeguneetako habitatak: zohikaztegiak eta baltsak
* Turismorako ustiatu gabeko leizeak
* Okil gibelnabarra eta okil beltza
* Saguzarrak
* Ornogabe mehatxatuak
* Erreketako fauna: Pirinioetako desmana, igaraba arrunta, europar bisoia, amuarrain arrunta
* Ugatza
* Espezie migratzaileak: hegaztiak eta saguzarrak

## Erreferentziak

* 1 2 3 105/2005 Foru Dekretua, abuztuaren 22koa, Aldude mendia Zainketa Bereziko Eremu deklaratu eta Kudeaketa Plana onesten duena. Nafarroako Aldizkari Ofiziala 2005eko irailak 16, bon.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-2-12).
* ↑ Roncesvalles-Irati-Abodi mountain range. datazone.birdlife.org (Noiz kontsultatua: 2021-2-12).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ES2200019 Monte Alduide. Natura 2000 - Standard data form, natura2000.eea.europa.eu (Noiz kontsultatua: 2021-2-14).
* 1 2 3 4 Aldude Mendia. espaciosnaturales.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-2-12).
* 1 2 3 4 5 Bases técnicas para el plan de gestion del lugar ES2200019 Monte Alduide. Nafarroako Ingurumen Kudeaketa, espaciosnaturales.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-2-14).
* ↑ Monte Alduide. nafarroa.gob.es (Noiz kontsultatua: 2021-2-14).
* ↑ Cárcamo, Susana; Schwendtner, Oscar. Las tejedas de Quinto Real,formaciones forestales relícticas. Gorosti 2000-2001, biomaforestal.es (Noiz kontsultatua: 2021-2-14).
* 1 2 Lorda López, Mikel. Afloramientos silíceos y flora en el macizo de Oroz-Betelu y territorios adyacentes (Pirineo navarro, Navarra). Munibe, 48. zenbakia, 1996, aranzadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-2-21).
* ↑ Argintzu. lifetremedal.eu (Noiz kontsultatua: 2021-2-21).
* ↑ Micó, Estefanía. Gnorimus variabilis. miteco.gob.es (Noiz kontsultatua: 2021-2-21).
* ↑ San Martín, Antonio F., Recalde, José I. eta Bregaña, Mario. Nuevos registros de Longicornios de Navarra, destacables a nivel Ibérico (Coleoptera: Cerambycidae). Zapateri: revista aragonesa de entomología, 9. zenbakia, 2001, cerambycoidea.com (Noiz kontsultatua: 2021-2-21).
* ↑ Miralles-Nuñez, Adriá; Cabana, Martiño; Tapia Arriada, Mikel. Primera cita y confirmación de la reproducción de Cordulegaster bidentata Selys, 1843 (Odonata: Cordulegastridae) en la Comunidad Foral de Navarra (España). Boletín de la Sociedad Entomológica Aragonesa 62, 2018ko uztaila, 287–289, researchgate.net (Noiz kontsultatua: 2019-10-15).
* ↑ Aldaketak atzeman dira hegaztien migrazio-portaeran. lindus2.eu (Noiz kontsultatua: 2021-2-24).
* ↑ Saguzar mugimendu handia atzeman da Baztango mendi-lepoetan. lindus2.eu (Noiz kontsultatua: 2021-2-24).

## Kanpo estekak

* Aldude Mendia, espaciosnaturales.navarra.es
* (Ingelesez) Monte Alduide, protectedplanet.net
* Datuak: Q105452023
* Multimedia: Monte Alduide (Special Area of Conservation) / Q105452023