# Mary Haʻaheo Atcherley

Mary Ha`aheo Atcherley (Honolulu, Hawaii, 1874ko apirilaren 24a – 1933ko martxoaren 8a) aktibista hawaiiarra izan zen. Hawaiiko Lurraldean kargu publikoetarako aurkeztu zen lehen emakume hawaiiarretako bat izan zen.

## Biografia

Mary Ha'aheo Kinimaka King Streeten jaio zen, Honolulun, 1874an, David Leleo Kinimaka hawaiiar noblearen eta Hannah Keolaokalaauren alaba (Hanakeola edo Hana Keola Allen-Kinimaka izenez ere ezaguna, 1854-1893).
1879an neskentzako Kawaiaha'o Seminariora joan zen. Sei urterekin, Kalākaua erregearen hānai alaba edo alaba adoptatua bihurtu zen. Errege-etxean bizi izan zen hamasei urte bete arte, eta St. El Priorato de Andresen amaitu zuen hezkuntza. Erregea hil ondoren, Kinimaka bere amarekin bizi izan zen, bere aita 1884an hil baitzen.
1893an, bere amaren medikua ezagutu zuen, John Atcherley doktorea (1865-1940), bere koinatuaren praktika medikoa kudeatzera irletara etorri zen ingeles bat. Mary Kinimaka 1894an ezkondu zen John Atcherleyrekin Hawaiiko Kawaiaen. Bikoteak lau seme eta hiru alaba izan zituen.
1897an, Atcherley bi "ahapua´a" edo lur eremuren jabe bakarra bihurtu zen Konan, Hawaiin. 1915ean, lurrarekin zerikusia zuten lege-eztabaidetan parte hartu zuen, Estatu Batuetako Gorte Gorenak erabakitako bat barne.
Familia Hawaii Uharteetara itzuli zen Molokaira (non Atcherley doktorea izan zen konderriko medikua) 1928an Honolulun ezarri aurretik.
Atcherley Diamond Head Memorial Parken lurperatuta dago, Oahu uhartean, bere senarrarekin batera.

## Karrera politikoa

1908an editoreari idatzitako gutunekin hasita, Atcherley aktibista irekia bihurtu zen hawaiiar natiboen eskubideen alde, batez ere osasun publikoari eta gobernuko funtzionarioen tratu txarrei dagokienez. 1919an, Atcherley emakumeen sufragioaren aldeko manifestazioetara joan zen.
1920an, Atcherley Oahuko Alderdi Demokratako hautagai aurkeztu zen lurraldeko senaturako hauteskunde primarioetan. 1920ko artikulu batek honela dio: "Atcherley andreak lege bat ordezkatzen du, lanbide arteko gutxieneko soldata, emakume eta neska langile guztientzat soldata duina, eta langileen kalte-ordainen egintza aldatzea".
Curtis P. Iaukea Lurralde Idazkari Koronelak ez zekien emakumeen izenak boto txartelean sartzen uzten ote zioten; galdera gobernadorearen kabinetearen bidez helarazi zitzaion Harry Irwin fiskal nagusiari. Fiskal nagusiak adierazi zuen legez hautagaiak ezin zirela aurkeztu boto-zenbaketan, ez zirelako hautagai Hawaiiko Lege Organikoaren 34. artikuluaren arabera, (Pub. L. 56-339, 31 Stat. 141), Estatu Batuetako Kongresuak 1900eko apirilaren 30ean aldarrikatutako Lurraldeko gobernua eta legegintzaldia ezartzeko aldarrikatutako lege organikoa. 34. atalak honako hau dio:
   34. atala. Senatari izateko hautagai izateko, pertsona batek baldintza hauek bete behar ditu:
   * Estatu Batuetako gizonezko hiritarra izatea;
   * Hogeita hamar urte izatea;
   * Hawaiiko uharteetan gutxienez hiru urtez bizi izana, eta
   * hautatua den barrutian senatariek bozkatzeko kalifikatuta egotea.
Emakumeak, beraz, legez baimenduta zeuden bozketan egoteko, baina aukeratuak izan balira, ezingo zuketen kargurik bete. Fiskal nagusiak iradoki zuen beste herritar batek froga-kasu bat proposa zezala Gorte Gorenean aurkezteko. Atcherleyren izena zerrendan geratu zen, baina ez zuten aukeratu.
Atcherley 1922an aurkeztu zen berriro, baina 800 boto baino ez zituen jasoko. Hautagarritasunaren auziak ez zuen argi jarraitzen: emakumeei lurralde-karguetarako aurkezteko aukera ematen zitzaien, baina Estatu Batuetako Kongresuko kideek erabakiko zuten lurralde-karguak betetzeko aukera ematen ote zitzaien. 1922ko irailean, lege-proiektu bat onartu zen, emakumeei Hawaiiko lurraldean hautapenezko karguak betetzeko aukera ematen ziena: egunkariek berariaz aipatu zuten Atcherleyren kanpaina deigarria izan zela gai honetan.
1920ko hamarkadan zehar, gobernuari hainbat gairi buruz eskatu zion, besteak beste lurraren erabilerari buruz.
Obituario batek dio: "Atcherley andreak ez zuen inoiz ohore politiko nabarmenik lortu, nahiz eta zerbitzu publikoko leku asko nahi izan", nahiz eta "bere herriaren izenean egindako ahaleginetan, hawaiiarrak, haren urratsak ez ziren inoiz gelditzen, haren ahotsa ez zen inoiz lasaitzen. Bere eskubideak kontuan hartzen zituen txapeldun zorrotza zen".

## Hizkuntza-ekarpenak

Atcherleyk, errege familiarekin hawaiieraz hitz egiten hazi zenak, hawaiiar klaseak eman zituen Molokai eta Oahun 1920ko hamarkadan, eta bere testuliburu propioak idatzi zituen. 1923an, Lurralde Legegintzaldiak 243 Legea onartu zuen ("hawaiierazko eskola-testuliburu bat prestatzeko eta argitaratzeko legea"); Atcherleyren Lehen liburua hawaiieraz: testu-liburua hawaiieraz hautatu zuten azken testu-liburu gisa, eta Lurralde Gobernuak argitaratu zuen 1930ean, Hawaii osoko eskoletan erabiltzeko.

## Erreferentziak

* 1 2 «Mary Ha'aheo (Kinimaka) Atcherley» Newspapers.com 1920-09-21 (Noiz kontsultatua: 2023-05-16).
* 1 2 «David Kinimaka's children» Newspapers.com 2013-05-27 (Noiz kontsultatua: 2023-05-16).
* ↑ «Mary Haaheo Kinimaka b. 24 Apr 1874 Honolulu, Oahu, Hawaiian Islands, USA d. 8 Mar 1933 Honolulu, Oahu, Hawaiian Islands, USA» www.atcherley.org.uk (Noiz kontsultatua: 2023-05-16).
* ↑ Humanities, National Endowment for the. (1897-12-11). The Pacific commercial advertiser. [volume (Honolulu, Hawaiian Islands) 1885-1921, December 11, 1897, Image 10. ], 10 or. ISSN 2375-3137. (Noiz kontsultatua: 2023-05-16).
* ↑ Humanities, National Endowment for the. (1897-12-08). The Pacific commercial advertiser. [volume (Honolulu, Hawaiian Islands) 1885-1921, December 08, 1897, Image 9. ], 9 or. ISSN 2375-3137. (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ Humanities, National Endowment for the. (1897-12-11). The Pacific commercial advertiser. [volume (Honolulu, Hawaiian Islands) 1885-1921, December 11, 1897, Image 10. ], 10 or. ISSN 2375-3137. (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ (Ingelesez) Court, United States Supreme. (1915). Supreme Court Reporter. West Publishing Company (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ (Ingelesez) «FindLaw's United States Supreme Court case and opinions.» Findlaw (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ (Ingelesez) «LEWERS & COOKE, Limited, Appt., v. MARY H. ATCHERLY.» LII / Legal Information Institute (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «Mrs. [Mary Haaheo Atcherley Will Conduct Classes in Hawaiian Language»] Honolulu Star-Bulletin: 21. 1928-12-17 (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «Mrs. Atcherley - Rites planned.» Honolulu Star-Bulletin: 1. 1933-03-08 (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ Humanities, National Endowment for the. (1908-04-11). The Pacific commercial advertiser. [volume (Honolulu, Hawaiian Islands) 1885-1921, April 11, 1908, Image 1. ] ISSN 2375-3137. (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Gendering the trans-Pacific world | WorldCat.org» www.worldcat.org (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* 1 2 3 «Atcherley. MARY HAAHEO. History of her senatorial candidacy. HSB, 06 Oct 1971, pg 23. Keep» Honolulu Star-Bulletin: 23. 1971-10-06 (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ Humanities, National Endowment for the. (1920-10-08). The Maui news. [volume (Wailuku, Maui, H.I.) 1900-current, October 08, 1920, Image 8. ], EIGHT or. ISSN 8750-457X. (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «Mary (Kinimaka) Atcherley wins primary, name remains on Ticket» The Maui News: 2. 1920-10-15 (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «uslaw.link» uslaw.link (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ (Ingelesez) Atcherley.org.uk, Steve @. (2015-05-11). Mary Haaheo Atcherley and her Democratic candidacy – Atcherley.org.uk. (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «Morning Oregonian. (Portland, Or.) 1861-1937, October 23, 1920, Page 3, Image 3 « Historic Oregon Newspapers» oregonnews.uoregon.edu (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «Mary (Kinimaka) Atcherley expected to poll 800 in 1922 election.» The Maui News: 1. 1922-03-24 (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «Mary (Kinimaka) Atcherley to run, but doubts over eligibility to sit» The Maui News: 1. 1922-02-10 (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ Humanities, National Endowment for the. (1922-09-01). The Maui news. [volume (Wailuku, Maui, H.I.) 1900-current, September 01, 1922, Image 1. ] ISSN 8750-457X. (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ (Ingelesez) Congress, United States. (1924). Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress. U.S. Government Printing Office (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «Mary Haaheo Atcherley [obituary»] Honolulu Star-Bulletin: 6. 1933-03-10 (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).
* ↑ «First book in Hawaiian — Ulukau books» puke.ulukau.org (Noiz kontsultatua: 2023-05-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q98079355
* Multimedia: Mary Haʻaheo Atcherley / Q98079355