# Yi Gwal

Yi Gwal (Hangul: 이괄; Hanja: 李适; 1587 - 1624ko otsailaren 14a) Koreako jenerala izan zen Joseon dinastian, Yi Gwal-en matxinada porrotagatik ezaguna. Bere familia Goseong Yi klanekoa zen.
1624an Injo erregearen aurka matxinatu zen, baina porrot egin zuen. Yi Gwal bere tropek hil zuten orduan. Yi Gwal-en matxinadak Korea kaos egoeran jarri zuen Manchu Qing dinastiak inbaditu aurretik.

## Aurrekariak

1622an, Injo iraultzarekin bat egin zuen, Koreako mugimendua zen Gwanghaegun erregearen gobernua kentzeko, zeinak Ming eta Qingen arteko diplomazia parekidea defendatzen zuen. Garai hartan, Han Ming dinastia zuela gutxi Jurchen inbaditzaileen esku geratu zen, zeinak bere burua Manchu izena jarri zioten. Historikoki, Koreak gatazka luzea izan zuen Jurchen tribuekin, Mantxuriako lautada zabaletan bizi zirenekin. Jurchenek Liaoning hartu zuten Ming amaieran eta Beranduago Jin dinastia ezarri zuten.
Yi Gwal-ek Hanyang hiriburua hartu zuen eta Gwanghaegun erbesteratu zuen. Hala ere, bigarren mailako laguntzaile gisa bakarrik saritua izan zen eta Erregeak alde batera utzi zuen.
Later Jin-ekin harremanak okerrera egin ahala, Koreako gobernuak eta Injok Yi Gwal bidali zuten Pyongan probintziaren mugara, Jin-en inbasioak uxatzeko. Bertan, Yik muga inguruko harresiak eta gotorlekuak sendotu zituen eta ordena militar zorrotza mantendu zuen.
Iparraldeko mugan kokatutako hamabost mila soldaduetatik, Yi Gwal-ek hamar milaren agintea zuen, Yongbyonen kokatuta, bost mila Jang Man jeneralarekin (张晚) Pyongyangen geratu ziren bitartean.

## Yi Gwal-en matxinada

Garai hartan Korearen jarrera politikoak Yi Gwal-en erorketa eragin zuen. Taejo erregeak Konfuziar dinastia ezarri zuenetik, gobernuko alderdien arteko gatazka politikoak egon ziren. Gatazka batzuk odol isurketak ere amaitu ziren, Yeonsangun erregearen garaian gertatu zena bezala. Era berean, Seonjo erregearen garaian Koreako japoniar inbasioen aurretik, alderdi politikoak ekialdekoen eta mendebaldekoen artean banatuta zeuden. Ekialdekoak pixkanaka Iparraldekoak eta Hegoaldekoak izeneko bi alderditan banatu ziren.
1624ko urtarrilean, mendebaldekoek, zuela gutxi Yi Gwal-en (Iparraldekoen parte zen) arrakastarekin konforme ez zeudenak, eskaera bat egin zioten Erregeari, Yi Gwal eta Iparraldeko kide batzuk matxinada bat planifikatzen ari zirela adieraziz. Ministro hauek guztiek Erregearekin harreman estua zutenez, eskaera aztertu zuten. Hala ere, txostenak faltsuak izan ziren, eta mendebaldekoek ez zuten Yi Gwal gaitzetsi. Handik gutxira berriro saiatu ziren, eta horrek Erregearen susmoa piztu zuen.
Gobernuak laster bidali zuen azterketa eta atxiloketa talde bat Yongbyonera Yi Gwal-en semea Yi Jeon atxilotzeko. Semeak aitortuz gero bera kondenatua izango zela susmatzen zuenez, aurre-greba egitea erabaki zuen. Azkenik, atxiloketa taldeak hil zuen eta matxinada ofizialki 1624ko urtarrilaren 22an hasi zen. Bera eta bere hamar mila soldadu zuzenean Hanyang aldera abiatu ziren, hiriburua arintzeko eta erregea harrapatzeko.
Gobernuko tropekin lehen liskarra Hamgyong probintzian gertatu zen, non gobernuko tropak Jeong Chung-sin eta Nam Yi-hong buru zirela. Bi jeneral horiek saihesten saiatu zen eta haien tropak gainditu zituen. Hiribururako martxan zehar, Yi Gwalek oposizio handia egin zuen, baina guztiak garaituak izan ziren. Injok laster utzi zuen hiriburua eta Yi Gwal-ek otsailaren 10ean harrapatu zuen. Joseon dinastia ezarri zenetik, armada matxino batek hiriburua hartzen zuen lehen aldia izan zen.
Yi Gwalek Heungangun jarri zuen tronuan, erregearen errege-senide bat. Gainera, hiri osoan zehar esku-paperak jarri zituen jendeak bere tropei laguntzeko. Hala ere, hiriburuaren matxinoen okupazioak ez zuen asko iraun.
Hanseong laster mehatxatu zuten Jang Manek eta gobernuko indarren beste jeneralek. Yi Gwalek Han Myeong-ryun bidali zuen etsaien aurka borrokatzera, baina matxinoak garaitu egin zituzten posizio geografiko eskasagatik. Ordurako, Yi Gwal hiriburutik ihes egiten saiatu zen, matxinoen armada desegin eta banandu zelako. Otsailaren 15ean Yi Gwal eta Han Myeong-ryun ihes egiten saiatu zirenez, Gi Ik-heon-ek zuzendutako beren tropek erail zituzten, gobernuari barkamena eskatzen zutenak.
Yi Gwalek porrot egin zuen, baina Joseon gizarteak kaos garai batean sartu zen, eta horrek 1627an Korearen lehen mantxuen inbasioa eragin eta erraztu zuen. Azkenean Joseon erori eta Qing dinastiaren basailu bihurtuko zen.
Ondoren, Yi Gwal-en izena, bere aitarenarekin batera, familiaren genealogiatik kanpo geratu zen, baina 1930etik aurrera berriro zerrendatu zuten. Erregistro gehigarriak aurkitu ziren 30 urte inguruan hil zen bere senidearen, Yi Eung-tae-ri buruz, eta 445 urtetan lehen aldiz aurkitutako momiari buruzko ikerketak egiten ari ziren.

## Familia

* Aita - Yi Je (이제, 李磾)
* Ama - Dongrae Jeong klaneko Lady Jeong (동래 정씨, 東萊 鄭氏)
** Aitona - Jeong Sun-ha (정순하, 鄭淳蝦)
* Anai-arrebak
** Anaia zaharra - Yi Yun (이윤, 李胤)
** Anaia zaharra - Yi Ju (이주, 李胄)
** Anaia gaztea - Yi Don (이돈, 李遯)
* Ezkontidea
** Gwangju Yi klaneko Lady Yi (광주 이씨, 廣州 李氏)
*** Aitaginarreba - Yi Byeong-jwa (이방좌, 李邦佐) (? - 1624ko otsailaren 4a)
* Seme-alabak
** Semea - Yi Jeon (이전, 李栴)
*** Erraina - Gye-yi (계이, 季伊) (? - 1624ko otsailaren 6a)
* Ahaidea
** Yi Eung-tae (이응태) (1556 - 1586)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8053450