# Funtzio esponentzial

Matematikan, funtzio esponentziala x argumentua berretzaile gisa aurkezten den $f(x)=ab^{x}$ formako funtzioa da. $f(x)=ab^{cx+d}$formako funtzio bat funtzio esponentziala ere bada, honela berridatz baitaiteke:
    $ab^{cx+d}=\left(ab^{d}\right)\left(b^{c}\right)^{x}.$
Aldagai erreal baten funtzio gisa, funtzio esponentzialen ezaugarri bakarra da funtzio horren hazkunde-tasa (hau da, deribatua) funtzioaren balioarekiko zuzenki proportzionala dela. Erlazio horren proportzionaltasun-konstantea b oinarrian logaritmo naturala da ${\frac {d}{dx}}b^{x}=b^{x}\log _{e}b.$ e = 2.71828... konstantea da proportzionaltasun-konstantea 1 den oinarri bakarra, eta, beraz, funtzioaren deribatua berez da: ${\frac {d}{dx}}e^{x}=e^{x}\log _{e}e=e^{x}.$ Funtzio esponentzialaren oinarriaren aldaketak faktore konstante gehigarri baten agerpena besterik ez duenez ematen emaitza gisa, konputazionalki komenigarria da analisi matematikoan funtzio esponentzialen azterketa funtzio partikular honen azterketara murriztea, konbentzionalki "funtzio esponentzial naturala" deitua, edo besterik gabe, "Funtzio esponentziala" eta honakoek adierazten dutena:$x\mapsto e^{x}$ edo$x\mapsto \exp(x).$ Bi notazio horiek komunak diren arren, lehena, eskuarki, adierazlerik sinpleenentzat erabiltzen da, azkena, berriz, adierazlea adierazpen konplikatua denean erabiltzera jotzen duen bitartean.
Funtzio esponentzialak biderketa-identitate funtsezkoa betetzen du$e^{x+y}=e^{x}e^{y},$ $x,y\in \mathbb {R}$ guztientzat. Identitate hori balio konplexuen berretzaileetara zabaltzen da. Ikus daitekeenez, $f(x+y)=f(x)f(y)$ ekuazio funtzionalaren ebazpen jarraitu bakoitza, zeroz bestelakoa, funtzio esponentzial bat da,$f:\mathbb {R} \to \mathbb {R} ,\ x\mapsto b^{x},$ oinarrizko biderketa-identitatea duena, e zenbakia e$^1$ gisa definitzearekin batera, erakusten du$e^{n}=\underbrace {e\times \cdots \times e} _{n{\text{ termino}}}$ n osoko positiboetarako funtzio esponentziala esponentzialaren oinarrizko nozioarekin erlazionatzen duela.
Funtzio esponentzialaren argumentua edozein zenbaki erreal edo konplexu izan daiteke, baita erabat desberdina den matematika-objektu mota bat ere (adibidez, matrize bat).
Matematika puru eta aplikatuetan nonahi agertzeak W. Rudin matematikaria pentsarazi du funtzio esponentziala "matematikako funtzio garrantzitsuena" dela. Aplikatutako doikuntzetan, funtzio esponentzialek erlazio bat modelatzen dute, non aldagai askeko aldaketa konstante batek mendeko aldagaiaren aldaketa proportzional bera ematen baitu (hau da, ehunekoaren igoera edo murrizketa). Hori asko gertatzen da natur eta gizarte-zientzietan; beraz, funtzio esponentziala fisikaren, kimikaren, ingeniaritzaren, biologia matematikoaren eta ekonomiaren barruko hainbat testuingurutan ere agertzen da.
$y=e^{x}$-ren grafikoa gorantz inklinatuta dago, eta x handitu ahala azkarrago handitzen da. Grafikoa beti x ardatzaren gainetik dago, baina x negatiboarentzat arbitrarioki hurbil egon daiteke; x ardatza asintota horizontal bat da. Grafikoaren ukitzailearen malda puntu bakoitzean bere koordenatuaren berdina da, eta puntu horretan, bere funtzio deribatuak adierazten duen bezala. Alderantzizko funtzioa logaritmo naturala da, $\log ,$ $\ln$ edo $\log _{e}$gisa idatzia, edo horren ondorioz, testu zahar batzuk funtzio esponentzialari antilogaritmo deitzen diote.

## Definizio formala

$\exp :\mathbb {R} \to \mathbb {R}$ funtzio esponentzial erreala zenbait modu baliokidetan karakteriza daiteke. Eskuarki, potentzia-serie hauek definitzen dute:
    $\exp(x)=\sum _{k=0}^{\infty }{\frac {x^{k}}{k!}}=1+x+{\frac {x^{2}}{2}}+{\frac {x^{3}}{6}}+{\frac {x^{4}}{24}}+\cdots$
Potentzia horien konbergentzia-erradioa infinitua denez, definizio hori$z\in \mathbb {C}$ zenbaki konplexu guztiei aplikatzen zaie.
Potentzia-multzo hori terminoz terminokako diferentziak adierazten duenez, $(d/dx)(\exp x)=\exp x$ x erreal guztientzat, $\exp(x)$-en beste karakterizazio komun bat da ekuazio diferentzialaren ebazpen bakarra.
    $y'(x)=y(x),$
hasierako $y(0)=1$ baldintza betez.
Karakterizazio horretan oinarrituta, katearen erregelak erakusten du alderantzizko funtzioak, logaritmo naturalak, betetzen duela $(d/dy)(\log _{e}y)=1/y$ denean $y>0,$ edo log$_e$⁡y=∫$_1$$^y$ 1/t dt.{\textstyle \log _{e}y=\int _{1}^{y}{\frac {1}{t}}\, dt.}Erlazio horrek $\exp(x)$ funtzio esponentzial errealaren definizio $y$ ez hain arrunt batera eramaten duela ekuazioaren emaitza gisa.
    $x=\int _{1}^{y}{\frac {1}{t}}\,dt.$
Binomioaren teoremaren eta potentzia-seriearen definizioaren bidez, funtzio esponentziala ere limite gisa defini daiteke:
    $e^{x}=\lim _{n\to \infty }\left(1+{\frac {x}{n}}\right)^{n}.$

## Ikuspegi orokorra

Funtzio esponentziala sortzen da kopuru bat bere egungo balioarekiko proportzionala den tasa batera igotzen edo jaisten denean. Egoera horietako bat etengabeko interes konposatua da, eta, hain zuzen, behaketa horrek eraman zuen Jacob Bernoulli 1683an zenbaki honetara:
    $\lim _{n\to \infty }\left(1+{\frac {1}{n}}\right)^{n}$
orain e deitzen zaiona. Geroago, 1697an, Johann Bernoullik funtzio esponentzialaren kalkulua aztertu zuen.
1 kopuru nagusi batek interesak irabazten baditu hileko x kapitalizazioko urteko tasan, hilean irabazitako interesa uneko balioa baino x/12 aldiz handiagoa izango da; beraz, hilero balio totala (1 + x/12) bider handiagoa izango da, eta urte-amaierako balioa (1 + x/12)$^{12}$ izango da. Aldiz, interesa egunero larriagotzen bada, (1 + x/365)$^{365}$ bihurtzen da. Urte bakoitzeko denbora-tarteen kopurua mugarik gabe hazten uztea funtzio esponentzialaren mugara eramaten du.
    $\exp(x)=\lim _{n\to \infty }\left(1+{\frac {x}{n}}\right)^{n}$
lehenik, Leonhard Eulerrek emana. Funtzio esponentzialaren zenbait karakterizaziotako bat da; beste batzuek serie edo ekuazio diferentzialak dituzte.
Definizio horietako edozeinen bidez froga daiteke funtzio esponentziala oinarrizko esponentziazio-identitatearen araberakoa dela.
    $\exp(x+y)=\exp(x)\cdot \exp(y)$
eta horrek e$^x$ notazioa justifikatzen du.
Funtzio esponentzialaren deribatua (aldaketa-tasa) funtzio esponentziala da berez. Eskuarki, funtzioaren beraren araberako aldaketa-tasa duen funtzio bat (haren berdina izan beharrean) funtzio esponentzialaren terminoetan adieraz daiteke. Funtzio-propietate horrek hazkunde esponentziala edo gainbehera esponentziala eragiten du.
Funtzio esponentziala plano konplexuko funtzio oso batera hedatzen da. Eulerren formulak bere balioak funtzio trigonometrikoak dituzten irudimenezko argudioetan lotzen ditu. Funtzio esponentzialak ere antzeko funtzioak ditu, eta argumentua matrize bat da, edo Banachen aljebrako elementu bat edo Lieren aljebra ere.

## Deribatuak eta ekuazio diferentzialak

Funtzio esponentzialak matematikan eta zientzietan duen garrantzia, nagusiki, funtzio bakar gisa duen definiziotik dator. Funtzio hori bere deribatuaren berdina da, eta 1 da x = 0 denean. Hau da,
    ${\frac {d}{dx}}e^{x}=e^{x}\quad {\text{eta}}\quad e^{0}=1.$
c konstanterako ce$^x$ formaren funtzioak dira deribatuaren (Picard-Lindelöf-en teoremaren bidez) berdinak diren funtzio bakarrak. Gauza bera esateko beste modu batzuk:
* Grafikoaren malda, edozein puntutan, funtzioak puntu horretan duen altuera da.
* x funtzioaren igoera-tasa funtzioak x-n duen balioaren berdina da.
* Funtzioak y'=y ekuazio diferentziala ebazten du.
* exp funtzional gisa deribatutako puntu finko bat da.
Aldagai baten hazkunde- edo gainditze-tasa haren tamainarekiko proportzionala bada, hala nola populazioaren hazkunde mugagabea (ikus Maltusiar hondamendia), interes konposatua etengabea edo gainbehera erradiaktiboa, aldagaia denboran zehar funtzio esponentzial gisa idatz daiteke. Esplizituki, k konstante erreal orotarako, f funtioak R -> R' betetzen du f = kf baldin bada, eta soilik baldin eta f (x) = cekx bada c konstante baterako.
Gainera, f(x) bereizgarria den edozein funtziotarako, katearen erregelaren arabera, honako hauek aurki ditzakegu:
    ${\frac {d}{dx}}e^{f(x)}=f'(x)e^{f(x)}.$

## Frakzio jarraituak e$^x$-erako

e$^x$-erako frakzio jarraitu bat Eulerren identitate baten bidez lor daiteke:
    $e^{x}=1+{\cfrac {x}{1-{\cfrac {x}{x+2-{\cfrac {2x}{x+3-{\cfrac {3x}{x+4-\ddots }}}}}}}}$
Hurrengo frakzio jarraitu orokorrak azkarrago lortzen du konbergentzia:
    $e^{z}=1+{\cfrac {2z}{2-z+{\cfrac {z^{2}}{6+{\cfrac {z^{2}}{10+{\cfrac {z^{2}}{14+\ddots }}}}}}}}$
edo z = x/y ordezkapena aplikatuz:
    $e^{\frac {x}{y}}=1+{\cfrac {2x}{2y-x+{\cfrac {x^{2}}{6y+{\cfrac {x^{2}}{10y+{\cfrac {x^{2}}{14y+\ddots }}}}}}}}$
kasu berezi batekin z = 2 denean:
    $e^{2}=1+{\cfrac {4}{0+{\cfrac {2^{2}}{6+{\cfrac {2^{2}}{10+{\cfrac {2^{2}}{14+\ddots \,}}}}}}}}=7+{\cfrac {2}{5+{\cfrac {1}{7+{\cfrac {1}{9+{\cfrac {1}{11+\ddots \,}}}}}}}}$
Formula horrek ere bat egiten du, motelago bada ere, z>2 denean. Adibidez:
    $e^{3}=1+{\cfrac {6}{-1+{\cfrac {3^{2}}{6+{\cfrac {3^{2}}{10+{\cfrac {3^{2}}{14+\ddots \,}}}}}}}}=13+{\cfrac {54}{7+{\cfrac {9}{14+{\cfrac {9}{18+{\cfrac {9}{22+\ddots \,}}}}}}}}$

## Plano konplexua

Benetako kasuan bezala, funtzio esponentziala plano konplexuan zenbait forma baliokidetan defini daiteke. Funtzio esponentzial konplexuaren definizio arruntena paraleloa da argumentu errealen potentzia-seriearen definizioarekin, non aldagai erreala konplexu batek ordezkatzen baituen:
    $\exp(z):=\sum _{k=0}^{\infty }{\frac {z^{k}}{k!}}$
Potentzia-serie horien bi kopia Cauchy-ren noranzkoan biderkatzean (Mertens-en teoremaren bidez onartua), ikusten da funtzio esponentzialen biderketa-propietateak baliozkoa izaten jarraitzen duela argumentu konplexu guztietarako:
    $\exp(w+z)=\exp(w)\exp(z)$, $w,z\in \mathbb {C}$ guztietarako
Funtzio esponentzial konplexuaren definizioak, era berean, funtzio trigonometrikoak argumentu konplexuetara zabaltzen dituzten definizio egokiak ematen ditu.
Zehazki, $z=it$ seriearen definizioak hedapena eragiten duenean
    $\exp(it)={\Big1-{\frac {t^{2}}{2!}}+{\frac {t^{4}}{4!}}-{\frac {t^{6}}{6!}}+\cdots {\Big )}+i{\Bigt-{\frac {t^{3}}{3!}}+{\frac {t^{5}}{5!}}-{\frac {t^{7}}{7!}}+\cdots {\Big )}$
Hedapen horretan, terminoak benetako eta irudizko zatietan berrantolatzeko, seriearen erabateko konbergentzia behar da. Aurreko adierazpenaren parte errealak eta irudimenezkoak, hurrenez hurren,$\cos t$ eta $\sin t$ serieko hedapenei dagozkie.
Korrespondentzia horrek motibatu egiten ditu kosinua eta sinua, argumentu konplexu guztietarako $\exp(\pm iz)$ terminoetan, potentzia baliokideen eta seriearen arabera:
    $\cos z:={\frac {1}{2}}{\Big\exp(iz)+\exp(-iz){\Big ]}=\sum _{k=0}^{\infty }(-1)^{k}{\frac {z^{2k}}{(2k)!}}$$\operatorname {sen} z:={\frac {1}{2i}}{\Big\exp(iz)-\exp(-iz){\Big ]}=\sum _{k=0}^{\infty }(-1)^{k}{\frac {z^{2k+1}}{(2k+1)!}}$$z\in \mathbb {C}$ guztietarako.
Horrela definitutako exp, cos eta sin funtzioek elkarganatze-erradio infinitua dute erlazio-probaren bidez, eta, beraz, funtzio osoak dira (hau da, holomorfoak $\mathbb {C}$ denean). Funtzio esponentzialaren heina $\mathbb {C} \setminus \{0\}$ da, eta sinuaren eta kosinuaren funtzio konplexuen heinak, berriz, $\mathbb {C}$dira bere osotasunean, Picard-en teoremaren arabera, baieztatzen baitu konstante ez den funtzio oso baten heina hau dela: $\mathbb {C}$ edo $\mathbb {C}$ balio lakunarioa bat kenduz.
Funtzio esponentzial eta trigonometrikoetarako definizio horiek Eulerren formulara garamatzate:
    $\exp(iz)=\cos z+i\operatorname {sen} z$, $z\in \mathbb {C}$ guztietarako
Bestela, erlazio horretan oinarritutako funtzio esponentzial konplexua defini genezake. $z=x+iy$, non $x$ eta $y$ errealak diren, honela defini genezake haren esponentziala:
    $\exp z=\exp(x+iy):=(\exp x)(\cos y+i\operatorname {sen} y)$
non exp, cos eta sin baitira, definizio-zeinuaren eskuinaldean, aldagai erreal baten funtzio gisa interpretatu behar dira, aldez aurretik beste bitarteko batzuek definitua.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Fuentes de libros - Wikipedia, la enciclopedia libre» es.wikipedia.org (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).
* ↑ (Ingelesez) Goldstein, Larry Joel; Lay, David C.; Schneider, David I.; Asmar, Nakhle H.. (2005-12). Brief Calculus and Its Applications. Pearson Education ISBN 978-0-13-191965-5. (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).
* 1 2 Rudin, Walter (1987). Real and complex analysis (3rd edición). New York: McGraw-Hill. p. 1. ISBN 978-0-07-054234-1
* ↑ In pure mathematics, the notation log x generally refers to the natural logarithm of x or a logarithm in general if the base is immaterial
* ↑ The notation ln x is the ISO standard and is prevalent in the natural sciences and secondary education (US). However, some mathematicians (e.g., Paul Halmos) have criticized this notation and prefer to use log x for the natural logarithm of x
* ↑ (Ingelesez) Durell, Fletcher. (1910). Plane Trigonometry. C.E. Merrill Company (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).
* 1 2 Eli Maor, e: the Story of a Number, p.156.
* ↑ John J O'Connor; Edmund F Robertson. «The number e» School of Mathematics and Statistics (University of St Andrews, Scotland).
* ↑ John J O'Connor; Edmund F Robertson. «The number e» School of Mathematics and Statistics (University of St Andrews, Scotland).
* ↑ "A.2.2 The exponential function." L. Lorentzen and H. Waadeland, Continued Fractions, Atlantis Studies in Mathematics, page 268.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Fuentes de libros - Wikipedia, la enciclopedia libre» es.wikipedia.org (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Fuentes de libros - Wikipedia, la enciclopedia libre» es.wikipedia.org (Noiz kontsultatua: 2023-02-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q168698
* Multimedia: Exponential functions / Q168698