OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Alain Souchon

Alain Souchon (Casablanca, 1944) frantziar abeslaria eta antzezlea da. Lehenengo diskoarekin izugarrizko arrakasta izan zuen Frantzian: J´ai dix ans (1974, Hamar urte ditut). Doinu berria, idazketa berria ordu arte egin zenaren oso bestelakoa, Laurent Voulzy musikagilearekin zuen konplizitatea, dira Souchonen ezaugarri nagusiak. 1976. urtean kantuen hitzak idazten hasi zen, eta Rockcollection idatzi zuen Laurent Voulzyrentzat; izugarrizko arrakasta izan zuen. Hala, lan arrakastatsuak batzuk besteen atzetik etorri ziren, bai beretzat idatzi zituen lanetan ("Allo maman bobo", "Jamais content", "Y'a de la rumba dans l'air", "La P'tite Bill", 1977; "Papa Mambo", "Le Bagad de Lann-Bihoué", "Toto trente ans", 1978; "Marchand de sirop", "Rame", 1980; "Foule sentimentale", "L'Amour à la machine", "Sous les jupes des filles", 1993), bai Laurent Voulzy ("Bubble Star", 1978; "Karin Redinger", "Le Coeur grenadine", 1979; "Bopper en larmes", 1983; "Belle-Île en Mer Marie-Galante", 1985) edo Françoise Hardy ("C'est bien moi", 1982) abeslariei idatzi zizkienetan ere. 1978an François Truffaut zinemagileak eman zion lehenengo antzezle-papera L'Amour en fuite (Maitasuna ihes doa) lanean. Filmak arrakasta handia izan zuen eta 1983an L'Été meurtrier de Jean Becker (1983, Jean Beckerren uda odoltsua) egin zuen.

## Diskografia

* J'ai dix ans (1974, RCA)
* Bidon (1976, RCA)
* Jamais content (1977, RCA)
* Toto 30 ans, rien que du malheur... (1978, RCA)
* Rame (1980, RCA)
* On avance (1983, RCA)
* Olympia 83 (1984, RCA)
* C'est comme vous voulez (1985, Virgin)
* Ultra moderne solitude (1988, Virgin)
* Nickel (1990, Virgin)
* C'est Déjà Ça (1993, Virgin)
* Au Ras Des Pâquerettes (1999, Virgin)
* Collection 1974-1984 (2001, RCA)
* Collection 1985-2001 (2001, Virgin)
* La Vie Théodore (2005, Virgin)
* 100 chansons (5 CD) (2007)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q53453
* Multimedia: Alain Souchon / Q53453
# Alain Tanner

Alain Tanner (Geneva, 1929ko abenduaren 6a - ibidem, 2022ko irailaren 11) suitzar zinemagilea izan zen. Ekonomia-ikasketak egin ondoren, Britainia Handira joan zen zineman lan egitera. Zuzendari-laguntzaile gisa lan egin zuen Frantzian eta Suitzan. Suitzako zinemagileen elkartea sortu zuen eta telebistako saio asko egin zituen. 1968an, Charles mort ou vif filma egin zuen, eta lehen saria eman zioten Locarnoko zinemaldian. Film hura suitzar zinema berriaren abiapuntutzat hartu izan da. Beste film aipagarri batzuk: La salamandre (1971), Retour d´Afrique (1973), Le milieu du monde (1974), Jonas qui aura 25 ans en l´an 2000 (1976) Messidor (1978), Dans la ville blanche (1983), Une flamme dans mon coeur (1986), La Vallée fantôme (1987), La femme de Rose Hill (1989), L'homme qui a perdu son ombre (1991), Le journal de Lady M (1993), Les hommes du port (1995), Requiem (1998), Jonas et Lila, à demain (1999), Fleurs de sang (2002), Paul s'en va (2004).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q688336
* Multimedia: Alain Tanner / Q688336
# Alain Santy

Alain Sanity (Lompret, 1948ko abuztuaren 28a) Frantziako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa

1971
* Korsikako Tourra eta etapa bat
* 3. Boucles de Seine Saint-Denisen
1972
* Aix-en-Provenceko Kriteriuma
* 3. Tour de l'Oisen
1973
* Tour de l'Oise
* Wattrelos
* 2. Paris-Camemberten
* 2. Boucles de Seine Saint-Denisen
1974
* Dauphiné Libéré eta etapa bat
* Paris-Camembert
* 2. Paris-Nizan
* 2. Frantziako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 2. Boucles de l'Aulnen
1975
* Le Samyn
* Étoile de Bessègeseko bi etapa
* 2. Frantziako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 3. Boucles de l'Aulnen

## Kanpo estekak

Alain Santy - ProCyclingStats
* Datuak: Q1916555
# Admitantzia

Admitantzia elektrikoa (Y) material batek korronte elektrikoari pasatzen uzteko jartzen dion erraztasuna da. Bere unitatea Nazioarteko Unitate Sisteman Siemensa da.
Admitantzia inpedantzia elektrikoaren alderantzizkoa da:
    $Y\equiv {\frac {1}{Z}}\,$
non
    Y admitantzia den siemensetan neurtua.
    Z inpedantzia den, Ohmetan (Ω) neurtua.
Erresistentzia material batek korronte elektriko egonkor bati pasatzen uzteko jartzen dion oztopo maila da; inpedantziak efektu dinamikoak ere kontutan hartzen ditu, eta erresistentziaz gain erreaktantzia barneratzen du. Era berean, admitantziak, korronte elektriko egonkor bati pasatzen uzteko jartzen erraztasun mailaz gain, materialearen suszeptantziaren efektu dinamikoak ere barneratzen ditu:
    $Y=G+jB\,$
non:
* $Y$ admitantzia elektrikoa den, Siemensetan neurtua.
* $G$ konduktantzia elektrikoa den, Siemensetan neurtua.
* $B$ suszeptantzia elektrikoa den, Siemensetan neurtua.
* $j={\sqrt {-1}}$ unitate irudikaria den.

## Ikus, gainera

* Inpedantzia elektriko
* Konduktantzia elektriko
* Suszeptantzia elektriko

## Kanpo estekak

* Datuak: Q214518
# Adnan Khashoggi

Adnan Khashoggi (arabieraz: عدنان خاشقجي‎, /ʕædˈnæːn xæːˈʃuqdʒiː/; Meka, 1935ko uztailaren 25-Londres, 2017ko ekainaren 6) enpresaburu, arma trafikatzaile eta munduko gizon aberatsenetarikoa izan zen.

## Biografia

Saudi Arabiako Mekan jaioa, etnia turkiarraren partaidea zen. Aitak oso maila ona zuen Saudi Arabiako errege-familiako medikua izan baitzen. Khashoggik Stanford Unibertsitatean ekonomia ikasi zuen eta laster mendebaldeko zein arabiako eliteekin oso harreman onak izan zituen. Amerekitekako Estatu Batuetan eta Egipton ere ikasi zuen. 1960an Sandra Daly-rekin ezkondu zen; emakumea islamera egin zen, Soraya Khashoggi izena hartuz. 1980an berriro ezkondu zen, Laura Biancolini italiarrarekin, eta honek ere islamera egin zuen. Bizitzan zehar eskandalu eta ekintza biolentoekin lotura zuzena izan zuen, Iran-Contra eta Lockheed eskandaluaren afereekin, besteak beste. 1988an, Suitzan atxilotu zuten eta espetxean ere egon zen Filipinetako Ferdinand Marcos diktadorearekin negozio ilegalak izateagatik.
Nahiz eta bere biografia izan, erabateko inpunitatean bizi zen ondoren. Esaterako Espainiako Marbellan etxetzar bat zuen eta udara oro Puerto Banúsen atrakatzen zuen bere yate, Nabila izenekoa. Londreseko St. Thomas Hospitalean hil zen 2017an, Parkinsonen gaixotasunerako tratamendurako ospitalaren sail batean.

## Erreferentziak

* ↑ ABC: Muere Adnan Khashoggi, uno de los hombres más ricos del mundo
* ↑ https://www.theguardian.com/world/2007/jun/08/bae52

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Aberatsaren heriotza bere webgunean.
* Datuak: Q359381
* Multimedia: Adnan Khashoggi / Q359381
# Admontita

Admontit magnesio borato bat da, MgB$_6$O$_{10}$·7H$_2$O formularekin. Austriako Admonten omenez izendatu zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q359343
* Multimedia: Admontite / Q359343
# Adnan Januzaj

Adnan Januzaj (Brusela, Belgika, 1995eko otsailaren 5a) Belgikan jaiotako ezker hegaleko erasokor hau Manchester United harrobietatik eta Sunderlandik pasa da. Albano-kosovar jatorrikoa da eta 2017ko uztailetik 2022ra Errealeko jokalaria izan zen.

## Kirol ibilbidea

Adnan Januzajek lau taldetan jokatu izan du eta ekipo bakoitzarekin hainbat egoera bizi izan ditu, onak eta txarrak.

### Manchester United

Urriaren 5ean bi gol sartu zituen Sunderlanden kontra eta partidua irabazi zuten. Ligan 27 partidu jokatu zituen eta lau gol sartu zituen. Adnan Januzajek Belgikarekin jokatzea erabaki zuen entrenatzaileak partidu guztietara eramango zuela ziurtatu ziolako.

### Borussia Dortmund

2015-16 denboraldian Borussia Dortmundekin jolastu zuen denboraldi bat eta 12 partidu jolastu zituen eta 3 partiduetan izan zen bakarrik titular, ondoren Manchester Unitedera bueltatu zen.

### Sunderland

2016ko abaztuaren 12an Januzakek Suderlandekin jolastea erabaki zuen. Hirugarren partiduan bere lehenengo gola sartu zuen taldearentzat eta azkenean bere ibilbidea 28 partidurekin, gol 1ekin eta 3 asistentziarekin bukatu zuen.

### Real Sociedad

Errealak 2017ko uztailaren 12an hartu zuen, Adnan Januzaj 11 milioi eurotan. Bere lehenengo partidua irailaren 10ean jokatu zuen eta 4-2 irabazi zuten. Bere lehenengo gola azaroaren 5ean izan zen 3-1 irabazitako partiduan Eibarren aurka. 2022ko abuztuan Sevilla FC taldeak fitxatu zuen.

## Futbol selekzio nazionala

Adnan Januzaj internazionala da eta partiduak jokatzen ditu Belgikako selekzioarekin eta munduko kopan egin zuen debuta, 2014ean. 2014ko maiatzaren 13an Januzaji konbokatua izan zen finalerako, Maiatzak 25ean Januzaji 20. zenbakia eman zioten eta Hego korearen kontra egin zuen debuta. 2018ko ekainaren 4an Roberto Martinezek munduko txapelketara joateko 23 aukeratutako bat izan zen, jolastu zuen eta gol bat sartu zuen eta final erdietara iritsi zen Belgikarekin.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q14558450
* Multimedia: Adnan Januzaj / Q14558450
# Adoaingo Aita Estebanen monumentua

Adoaingo Aita Estebanen monumentua Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua

Kaputxinoen Harresiez Haratagoko komentua eta San Pedro elizaren alboan dago, Arrotxapea auzoan.

## Monumentua

1980an Jose Ulibarrena nafar eskultoreak egin zuen, eta urte hartako urriaren 7an, Kaputxinoen elizaren plazan (Errotazar kalea, 42) paratu zen. Esteban Adoain (1828-1880) nafar misiolari kaputxinoaren omenezko monumentua da.
Harri, hormigoi eta berunez egina dago. Neurriak: Irudia: 195 cm.; Idulkia: 380 x 600 x 160 cm.

## Kanpo estekak

* Iruñeako eskulturen gida.
* Datuak: Q25476368
# Ado Birk

Ado Birk (Mõnnaste, 1883ko azaroaren 14a - Sosva, 1942ko otsailaren 2a) estoniar politikaria izan zen. Estoniako 3. lehen ministroa izan zen 1920ko uztailaren 20tik uztailaren 30ra.
Rigako Seminario Teologiko Ortodoxoan graduatu zen eta San Petersburgoko Akademia Teologikoan eta Tartu, San Petersburgo eta Leipzigeko zuzenbide fakultateetan ikasi zuen.
Lehen ministro izan zen hiru egunez 1920ko uztailean. 1922tik 1926ra Estoniako enbaxada Errusian lan egin zuen. 1920ko eta 1930eko hamarkadetan aktibo egon zen Estoniako Eliza Ortodoxoan. Estoniako okupazio sobietarraren ondoren, NKVDk atxilotu zuen eta SESBra bidali zuten. Heriotza-zigorra ezarri zioten, baina exekuzioaren aurretik hil zen.
* Datuak: Q300781
* Multimedia: Ado Birk / Q300781
# Adnan Menderes

Adnan Menderes (1899 – 1961eko irailaren 17a) turkiar politikaria izan zen. Turkiako lehen ministroa izan zen 1950 eta 1960 artean. Alderdi Demokrataren (DP) sortzaileetako bat izan zen 1946an, Turkiako oposizioko laugarren alderdi legala. 1960ko estatu kolpearen ostean epaitu eta urkatu zuten junta militarraren menpe, Fatin Rüştü Zorlu eta Hasan Polatkan beste bi kabineteko kideekin batera. Bere aurka jarritako salaketetako bat Istanbulgo Pogrom agindu zuen etnia greziarreko herritarren aurka. Estatu kolpe militar baten ondoren exekutatu zuten azken turkiar buruzagi politikoa izan zen eta Turkiako Errepublikako hiru buruzagi politikoetako bat (Kemal Atatürk eta Turgut Özalekin batera) bere omenez mausoleoa eraiki zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q238745
* Multimedia: Adnan Menderes / Q238745
# Adnan Menderes aireportua

Adnan Menderes nazioarteko aireportua (turkieraz: Adnan Menderes Havalimanı) Esmirna hiria zerbitzatzen duen aireportua da.
2012an 9.356.284 pertsonek erabili zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Eurocontrol. (Noiz kontsultatua: 2013-05-29).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) (Turkieraz) Aireportuaren webgunea.
* Datuak: Q504382
* Multimedia: Adnan Menderes Airport / Q504382
# Animalia-uxagarri

Animalia-uxagarria animalia batzuk objektu, eremu, pertsona, landare edo beste animali batzuetatik urrun mantentzeko diseinatutako substantzia da. Animalia-uxagarriek, oro har, animaliak zerbaitekiko duen nazka naturala aprobetxatuz funtzionatzen dute, eta askotan aukeratutako gauza animaliak bere ingurune naturalean saihesten (edo instintiboki saihesten) ikasi duen zerbait da. Adibidez, harraparien gernuak harrapakinak urruntzen ditu.. Uxagarri gisa oso eraginkorrak dira: tigrearen, koiotearen eta azeriaren gernua, besteak beste. Konposatu kimikoek animaliak uxatzen dituzten edo narritagarriak diren substantziak imitatzen dituzte, produktu kimiko batzuek bi estrategia horiek konbinatzen dituzte. Esaterako, Milorganite belar gainean dagoen ongarria uxagarri eraginkorra da usainagatik. Uxagarriak bi kategoriatan sailka daitezke: usaina eta zaporea. Uxagarri ez-kimikoen artean artzain elektrikoaren hesi elektrikoa edo txarrantxa daude. Sistema elektrikoak marrazoen aurka probatu dira. Maiztasun altuak edo ultrasoinuak intsektu eta karraskarien aurka probatu dira. Sugeen aurka erramu olioa, hirusta olioa eta eugenola probatu dira. Acacia polyacantha subsp. Campylacantha sustraiek arratoiak, sugeak eta krokodiloak uxatzen dituzten konposatu kimikoak igortzen dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ Deer Repellent Recipes For Homemade Deer Repellent. www.deer-departed.com.
* ↑ Página en www.aphis.usda.gov. .
* ↑ Acacia polyacantha. www.plantzafrica.com.
* ↑ Species Information. www.worldagroforestrycentre.org.

## Kanpo estekak

* https://web.archive.org/web/20090704093059/http://cmip.pasteur.fr/cmed/voy/Repulsifs-Afssaps2008.pdf
* https://web.archive.org/web/20150218181327/http://altmedicine.about.com/od/aznaturalremedyindex/a/mosquito.htm
* https://web.archive.org/web/20200719192041/http://www.chups.jussieu.fr/polys/dus/diumedvoyages/Lundwall1.pdf
* "Eguzki animalia-uxagarria - Mantendu zure lorategitik kanpo nahi ez diren izurriteak "
* "Artzain elektrikoa"
* Datuak: Q14535662
* Multimedia: Repellents / Q14535662
# Animalia (filma)

Animalia 2023ko Sofia Alaoui franko-morokoar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko filma da.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Itto landa eremutik datorren emakume gaztea da; berbere jatorria du, eta haren familiak ez du diru askorik. Aminerekin ezkondu da Itto, ekonomikoki eta politikoki botere handia duen familiako semearekin, eta haien lehen haurra jaiotzear da. Ittok Amine maite du, eta bere familia berriaren luxuzko bizimoduarekin pozik dago, baina Amineren amak ez du onartzen emakumea, eta emazte ona izateko bete beharrekoetan huts egiten du.
Familia Khurigban negozioak egiten ari dela, Itto etxean gelditu da, epairik gabe sofan etzateko aukera gozatuz. Kanpoan, baina, fenomeno arraro bat gertatzen hasi da: hodeiak azaldu dira ordura arte garbi-garbi zegoen zeruan, eta tximista berdez beteta daude. Animaliek jarrera xelebrea dute, lanbro berezi bat zabaldu da, eta sakelako telefonoek konexio arazoak dituzte. Armadako soldaduak azalduko dira, inor etxetik ez ateratzeko eskatuz, baina Aminek bizilagunari eskatu dio emakumea Khurigbara eramateko, familiarekin elkartu dadin. Naturaz gaindiko ekaitza buru gainean duela, bidaia hasiko du orduan Ittok; bere jatorriaz eta bere etorkizunaz galdetzera eramango duen bidaia, baita jainkoaz eta gizadiaren patuaz ere.

## Aktoreak

* Oumaïma Barid : Itto
* Mehdi Dehbi : Amine
* Fouad Oughaou : Fouad
* Souad Khouyi : Hajar
* Rajaa Essaaidi : Noor
* Az Elarab Kaghat : Mustapha
* Said Lazraq : gobernadorea
* Abderrahmane Akrifa : imama
* Mohamed Lahbib : nerabea
* Mohamed Oughaou : auzokoa
* Khadija Chatir : emakumea
* Bouchra Bouyes : emakumea
* Maid Naouim Boujaber : emakumea
* Hsain Bellahcen : nekazaria
* Hssain Ghinich : zoroa

## Erreferentziak

* 1 2 «Ekaitzaren ostekoak» Berria 2024-04-03 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q116455851
# Animaliek egindako arte

Animaliek egindako artea gizakiak ez diren animaliek sortutako artelanei dagokie. Hainbat artelan primate, elefante, narrasti, hegazti eta beste animalia batzuek sortu dituzte.

## Animalia margolariak

Mota askotako animaliak margotzeko gaitasuna erakutsi dute:
* zerriak
* primateak
* izurdeak
* elefanteak
* astoak
* untxiak

## Egile eskubideen arazoa

Artelan baten egile-eskubidea, normalean, egilearena izaten da. Obra artistiko bat animalia batek sortzen duen kasuetan, jabetza intelektualean adituak diren Mary M. Luria eta Charles Swanek argudiatu dute ez tresneria hornitzen duen gizakiak ez animaliaren jabeak (aplikagarria denean) ezin dutela egile-eskubiderik izan animalia batek ekoitzitako obra baten gainean. Kasu horietan, animaliaren lana ez da giza sorkuntza intelektual bat, eta hori legezko baldintza bat da.
Animaliek sortutako argazkietarako egile-eskubideen jabetzari dagokionez, 2014. urtearen erdialdean kasu bat planteatu zen, makako baten autofotoarekin. David Slater naturako argazkilariaren taldea makako beltz krestatu batek haien kamera bat erabili zuen, Indonesiako Tangkoko Batuangus erreserba naturalean, autoerretratu batzuk hartzeko. Slaterrek irudiaren gaineko egile-eskubideak eskatu zituen, egoera berak prestatu zuela argudiatuz (nahiz eta lehenago istripuz izan zela adierazi zuen). Beste gizabanako eta erakunde batzuek, ordea, argudiatu zuten argazkiak, animalia baten lanaren emaitza gisa, jabetza publikokoak zirela. Honako hau adierazi zuen Slaterrek: irudiak Wikimedia Commonsera igotzea, eduki askeen gordailura, 10.000 libera esterlina baino gehiago kostatu zitzaiola galdutako irabazietan; argazkiak ezabatzen saiatu zen arrakastarik gabe. Estatu Batuetako Egile Eskubideen Bulegoaren arabera, 2014ko abuztuan plazaratutako erabakiarekin, animaliek egindako argazkiak ez daude egile-eskubideekin babestuta.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.83.9.3042
* ↑ https://web.archive.org/web/20140811035937/http://lightbox.time.com/2014/08/06/monkey-selfie/
* ↑ https://www.techdirt.com/2011/07/12/monkeys-dont-do-fair-use-news-agency-tells-techdirt-to-remove-photos/
* ↑ https://www.csmonitor.com/Technology/Tech-Culture/2014/0822/US-government-Monkey-selfies-ineligible-for-copyright

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):Conn Ó Muíneacháin, "‘Monkey Selfie’ Photographer David Slater on his Fight with Wikipedia (audio)", www.technology.ie/ Abuztuaren 14a, 2014. —Audio file.
* Datuak: Q6900844
* Multimedia: Animal art / Q6900844
# Animalien Osasunaren Nazioarteko Erakundea

Animalien Osasunaren Nazioarteko Erakundea (OMSA) (ingelesez: World Organisation for Animal Health, WOAH; frantsesez: Organisation Mondiale de la Santé Animale, OMSA; gaztelaniaz: Organización Mundial de Sanidad Animal, OMSA) animalien osasunaz arduratzen den nazioarteko erakundea da. Herrialde desberdinetako gobernuek animalien gaixotasun infekziosoen inguruan emandako araudiak bateratu eta harmonizatzea, behaketa eta kontroleko azterketak koordinatzea eta gaitzen hedapena saihestea dira OMSA erakundearen helburu nagusiak. 1924an sortu zutenean, Epizootien Nazioarteko Bulegoa zuen izena eta 2003an egungoa hartu zuen. Parisen du egoitza.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Albaitaritza Hiztegia] [2018]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1058594
* Multimedia: World Organisation for Animal Health / Q1058594
# Animalien Tratu Etikoaren Aldeko Jendea

Animalien Tratu Etikoaren Aldeko Jendea (ingelesez People for the Ethical Treatment of Animals edota PETA) Animalien eskubideen alde jarduten duen estatubatuar erakunde bat da. Egoitza nagusia Virginia estatuko Norfolk hirian du. Irabazteko asmorik gabeko erakundea da eta 300 langile ditu, erakundearen arabera mundu osoan 3 milioi kide eta jarraitzaile omen ditu. Honako leloa du: "animaliak ez dira geu elikatzeko, jazteko, haiekin esperimentatzeko, edota edozein modutara menpean hartzeko ere."
1980ean Ingrid Newkirk eta Alex Pacheco ekintzaileek sortu zuten.
Animalien eskubideak azken muturreraino defendatzen dituzte: zezenketa, txakur, idi eta oilar demak, eta animalien esperimentazioaren aurka egoteaz gain, animalien hiltegien, aziendadun baserrien, animali haztegi, maskota denda eta ganadu azoken aurka ere badaude, gainera animaliak jateko hiltzea, arrantzatzea edota maskota gisa edukitzearen aurkako kanpainiak ere burutu dituzte.
AEBetan gain beste munduko hainbat herrialdeetan ere ordezkaritzak baditu, tartean Alemania, Erresuma Batua, Espainia, Frantzia, Kanada, Herbehereak, India, Italia, Txina,
Euskal Herrian nagusiki urtero erakundeko kideak Iruñeko Sanferminetan zezenketa eta zezen lasterketen aurka biluzik manifestatzeagatik ezagunak egin dira.

## Kanpo estekak

* PETAren webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q151888
* Multimedia: People for the Ethical Treatment of Animals / Q151888
# Animalia jatorriko produktu

Animalia jatorriko produktua animalia baten gorputzetik eratorritako edozein material da. Adibidez, koipeak, haragia, odola, esnea, arrautzak eta hain ezagunak ez diren beste produktu batzuk, esate baterako, arrain buztana eta gatzagia.
Lurralde bakoitzean indarrean dagoen araudiaren arabera animalia produktu edo azpiproduktu gisa definitzen da. Adibidez, Estatu Batuetako Nekazaritza Sailarentzat (USDA) abereetatik ateratako edo fabrikatutako produktuak dira, gihar ehunak izan ezik, EBn jendeak kontsumitzen dituen edo ez kontuan hartuta, termino orokorragoetan definitzen dira. Beraz, gizakiak kontsumitzeko oilasko arrautzak animalia azpiproduktu gisa hartzen dira AEBetan, baina ez Frantzian, animaliak elikatzeko pentsatutako arrautzak bi herrialdeetan animalien azpiproduktu gisa sailkatzen dira. Horrek ez du berez produktuaren egoera, segurtasuna edo "osotasuna" islatzen.
Animalien azpiproduktuak hiltegietako, animalien aterpetxeetako, zoologikoetako eta albaitari-guneetako animalien gorpuzkiak, eta gizakion kontsumorako pentsatuta ez dauden animalia jatorriko produktuak, janari hondarrak barne. Gizakien eta ez gizakien kontsumorako elikagaiak, koipeak eta beste produktu komertzialak ekoizteko saldu daitezke, hala nola kosmetikoak, margoak, garbigarriak, distira-emaileak, kolak, xaboiak eta koloratzaileak. Animalia azpiproduktuen salmentak harakintzari landare proteina iturriak saltzen dituzten industriekin ekonomikoki lehiatzeko aukera ematen dio.
Orokorrean, fosilizatutako edo deskonposatutako animaliekin egindako produktuak (esate baterako, petrolioa, antzinako itsasoko animalien aztarnekin osatuta) ez dira animalia-produktuak kontsideratzen. Animalia-hondakinekin ongarritutako lurzoruan hazitako laboreak oso gutxitan dira animalia-produktuak.
Hainbat dietak debekatu egiten du animalia produktu batzuk sartzea, begetarianoak, kosherrak eta halalak barne. Bestelako dietek, esate baterako, beganismoak eta beganismo gordinak animalia jatorriko osagai guztiak baztertzen dituzte.

## Hiltegiko hondakinak

Prestatzen direnetik elikagai gisa erabiltzeko ebakitako animalien gorputzen atalak dira. Hondakin horiek hainbat iturritatik etor daitezke, hiltegietatik, jatetxeetatik, dendetatik eta baserrietatik. Erresuma Batuan hirugarren mailako arrisku gisa sailkatzen dira animalien azpiproduktuen araudietan, haragi konfiskatua izan ezik, bigarren mailakoa dena.

## Erreferentziak

* ↑ Unklesbay, Nan. World Food and You. Routledge, 1992, or. 179ff.
* ↑ Stepaniak, Joanne. Being Vegan: Living with Conscience, Conviction, and Compassion. McGraw-Hill Professional, 2000, or. 7.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q629103
* Multimedia: Animal products / Q629103