OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# L'Extraordinaire Voyage du fakir

L'Extraordinaire Voyage du fakir 2017ko Ken Scott quebectar zinema zuzendariaren film komikoa da, Romain Puértolasen L'Extraordinaire Voyage du fakir qui était resté coincé dans une armoire Ikea eleberrian oinarrituta.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Aja Mumbaiko lapur txiki bat da. Ama hilko zaio, eta Parisera abiatuko da aitaren bila. Ajak ez du ezagutzen aita. Parisen maitemindu egingo da Marierekin, baina zoriak Ingalaterrara eramango du, Sudango etorkin talde batekin. Gero, ospetsu egingo da Erromako dantzalekuetan. Horrez gain, globoan ibiliko da Mediterraneoaren gainean. Orduan ulertuko du benetako aberastasuna zer den eta zer bihurtu nahi duen.

## Aktoreak

* Dhanush : Ajatashatru Oghash Rathod
* Bérénice Bejo
* Stefano Cassetti : Alfredo
* Barkhad Abdi
* Erin Moriarty : Marie
* Seema Biswas
* Abel Jafri
* Edwin Gillet : Jerry
* Gérard Jugnot : Gustave
* Mar Sodupe : Fernandez inspektorea

## Erreferentziak

* ↑ «Film Sinopsia» Berria 2018-05-30 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43208788
# L'Express

L'Express Frantziako aldizkaria da. 1953an sortu zen, Les Echos egunkari ekonomiko liberalaren gehigarri gisa. Gaur egun Altice multzoaren parte da, SFR taldearen barruan.

## Ibilbidea

Astekaria bi pertsonalitatearen eskutik sortu zen: Jean-Jacques Servan-Schreiber, batetik, gero Alderdi Erradikaleko presidente izango zena, eta Françoise Giroud, bestetik, bederatzi urte geroago Elle aldizkaria sortuko zuena eta, hogei urte geroago, 1974an, Emakumearen Gai Politikoetarako Estatu idazkaria, eta 1976an Kultura Ministroa izango zena.
Jaiotzean, aldizkariak orduko lehen ministro Pierre Mendès-France Indotxinako politikaren alde egin zuen, orokorrean, ezkerreko orientazio politikoa baitzuen. Aldizkaria Aljeriako gerraren eta, bereziki, torturaren erabileraren aurka agertu zen.
1977an Servan Schreiberrek L'Express James Goldsmith finantzariari saldu zion. Honek eragin komunistaren aurkako borrokari ekin zion aldizkarian; hamar urte geroago, Goldsmithek bere partea Compagnie générale d'électricité lantegiari (gaur Alcatel) saldu zion; 1995ean Compagnie européenne de publications eta Occidentale Medias enpresen eskuetara pasa zen. Ondoren, egungo jabeak izan arte, akziodunak aldatzen joan ziren.
1995ean bere webgunea izan zuen lehen astekari frantsesa izan zen. Azken urteetan aldizkariaren salmentak asko jaitsi dira.

## Zuzendariak eta arduradunak

* Françoise Giroud eta Jean-Jacques Servan-Schreiber, azken hau 1969tik 1975era zuzendaria
* Pierre Viansson-Ponté, erredaktoreburu 1953tik 1958ra
* Jean Ferniot
* Christian Dupeyron
* Claude Imbert, erredaktoreburu 1964tik 1971ra
* Philippe Grumbach, zuzendari 1975tik 1978ra
* Jean-François Revel, zuzendari 1978tik 1981era
* Olivier Todd, erredaktoreburu 1978tik 1981era
* Yves Cuau erredakzio zuzendari 1981tik 1986ra
* René de Laportalière, erredakzio zuzendari 1986tik 1987ra
* Yann de L'Écotais, erredakzio zuzendari 1987tik 1994ra
* Christine Ockrent 1994tik 1996ra
* Denis Jeambar, zuzendari 1996tik 2006ra
* Christophe Barbier, erredakzio zuzendari 2006tik 2016ra
* Guillaume Dubois, erredakzio zuzendari 2016tik 2020ra

## Kolaboratzaile ezagunak

* Albert Camus
* Alfred Sauvy
* André Malraux
* Fernando Arrabal
* François Mauriac
* François Mitterrand
* Françoise Sagan
* Irène Allier
* Jacques Attali
* Jacques Derogy, de 1959 à 1987
* Jean Daniel
* Robert Namia
* Jean-Michel Caradec'h
* Jean-Paul Sartre
* Madeleine Chapsal
* Pierre Mendès France
* Pierre Péan
* Pierre Salinger entre 1973 et 1978
* Raymond Aron
* Robert Badinter
* Roger Priouret
* Françoise Xenakis
* Christian Makarian

## Erreferentziak

* ↑ https://www.lexpress.fr/actualite/politique/l-express-a-55-ans_501943.html
* ↑ https://www.theguardian.com/media/2006/nov/09/pressandpublishing.guardianobituaries
* ↑ https://www.cbnews.fr/medias/image-duo-drahi-laufer-cree-nouveau-groupe-magnewsco-9698

## Kanpo estekak

* (Frantsesez):Webgune ofiziala.
* Datuak: Q770596
* Multimedia: L'Express / Q770596
# L'Ham de Foc

L'Ham de Foc folk musika talde valentziar berritzailea da, valentzierazkoa. Erdi Aroko hainbat tresna berreskuratu dute, Mediterraneo aldeko musikak interpretatu eta nahastuz.

## Diskografia

* L'Ham de Foc (1999).
* Cançó de dona i home (2002).
* Cor de porc (2005).

## Ikus, gainera

* Folk musika
* Katalunierazko musika

## Kanpo estekak

* (Katalanez)(Gaztelaniaz)(Ingelesez)(Alemanez)(Grezieraz)L'Ham de Foc taldearen webgunea
* Datuak: Q1782128
# L'Estartit

L'Estartit :
| L'Estartit herriko hondartza. ||
| Herrialdea | Katalunia |
| Probintzia | Gironako probintzia |
| Udalerria | Torroella de Montgrí, Baix Empordà 42°03′11″N 3°11′58″E﻿ / ﻿42.05306°N 3.19944°E﻿ / 42.05306; 3.19944 |
| Biztanleria | 2.982 (2017) |
| Posta kodea | 17259 |
L'Estartit, Kataluniako Baix Empordà eskualdean dagoen Torroella de Montgrí udalerriko kostaldeko herri bat da. 2009an 3.571 biztanle zituen. Udalerri honetatik kilometro batera Medas uharteak daude.

## Iruditegia

* Kirol portua.
* Hondartza.
* Santa Ana eliza eta enperantza.
* Medas uharteak, L'Estartiteko hondartzatik ikusita.

## Kanpo estekak

* L'Estartit herriko turismo bulegoaren webgunea (eleanitza)
* Torroella de Montgríko udal webgunea (Katalanez)
* Datuak: Q1880654
* Multimedia: L'Estartit / Q1880654
# L'Europe galante

L'Europe galante (euskaraz Europa galantea) opera-ballet ballet bat da. Musika André Camprak konposatu zuen Antoine Houdar de la Motteren libreto gainean. Lehen aldiz Académie Royale de Musiquen interpretatu zen, 1697ko urriaren 24an, Marin Maraisen agindupean. Lanak sarrera eta lau entrée ditu.
Opera historiako lehen opera-ballettzat hartzen da, gai beraren inguruan, kasu honetan maitasuna lau herrialde desberdinetan, Frantzian (entrée 1), Espainian (entrée 2), Italian (entrée 3) eta Turkian (entrée 4). Beraz, ez du narratiba amankomuna.
Arrakasta handia izan zuen eta 1775era arte aldian-aldian aurkeztu zen. Opera hau oso gutxitan antzezten da gaur egun; Operabaseren estatistiketan lau emanaldirekin agertzen da 2005-2010 aldian, André Campraren lehena izanik.

## Erreferentziak

* ↑ Anthony, James R (1992), "Europe galante", The New Grove Dictionary of Opera, Stanley Sadie editorea (Londres) ISBN 0-333-73432-7.
* ↑ https://www.operabase.com/statistics/es

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3203354
# L'Haÿ-les-Roses kantonamendua

L'Haÿ-les-Roses Frantziako kantonamendu bat da. Marne Harana departamenduan dago, Île-de-France eskualdean. Guztira 2 udalerri ditu eta L'Haÿ-les-Roses da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1726033
# Kriptokokosi

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Kriptokokosia Cryptococcus neoformans onddo patogenoak eragiten duen gaixotasuna da, mikosi mota bat dena. Onddo mikroskopikoa (legamia) da aipatutakoa, eta oportunista; horrek esan nahi du infekzio larriak sortzen dituela immunitate-sistema ahula duten pertsonengan, batez ere (HIESa dutenengan, adibidez).

## Infekzioa

Onddoa arnas-bidetik sartu ohi da gorputzean, inhalatzen denean. Legamia hori ugaria da lurrean, batez ere hegaztien gorotzez kutsatutako lurzoruetan. Mikrobioa biriketara iristen da, eta bertan gizabanako osasuntsuengan infekzio azpi-klinikoa (hots, sintomarik gabekoa) garatzen du. Immunitate-sistema gailentzen zaio onddo oportunista horri eta, egoera normalean, gaixotasuna ez da garatzen.
Gizabanako immunogutxituengan, ordea (HIESa dutenak, botika immunosupresoreak hartzen dituztenak...) Cryptococcus neoformansek bizirik dirau eta arnas-bidean bronkitisaren antzeko koadro klinikoa eragiten du. Horretaz gain, onddoa odolera irits daiteke eta hortik gorputzeko atal ezberdinetara hedatu.

## Sintoma klinikoak

Infekzioak, odolaren bidez hedatua, gorputzeko hainbat atal kaltetu ditzake:
* biriketako kriptokokosia: gaixoek bronkitisaren antzeko sintomak dituzte.
* nerbio-sistemaren kriptokokosia: meningitisa sortzen du. HIESaren gaixoen artean meningitis mota honek 600.000 hildako eragin zituen mundu osoan 2009an soilik. Meningitisaren ohiko sintomak (sukarra, zefaleak, buru-nahasmendua, garondo-zurruntasuna...) dira gaitzaren zantzuak. Meningitis horren eboluzioa meningitis birikoaren baino askoz motelagoa da.
* larruazaleko kriptokokosia: larruazaleko ultzerak agertzen dira legamia gaiztoa larruazalera iristen denean.
* kriptokokosi sistemikoa: beste organo batzuk (gibela, barea...) kaltetzen direnean

## Diagnostikoa eta tratamendua

Meningitis dagoenean likido zefalorrakideoaren azterketak (txinatar tinta erabiliz) legamia patogenoaren zelulak agerian jarriko ditu, diagnostikoa egiaztatzeko balio duena. Arnas-aparatutik hartutako laginen (karkaxak, esaterako) azterketa mikroskopikoak ere berdin balio du. Hemokultiboa ere batzuetan positiboa izango da, baina ez beti.
Tratamenduari dagokionez, B anfoterizina 5-fluorozitosinarekin konbinatu ohi da (zain barneko bidetik aplikatuz). Flukonazola aukerako botika da.

## Erreferentziak

* 1 2 Basaran Miren eta Umaran, Adelaida Mikrobiologia medikoa E.H.U.ak argitaratuta, 306-307 orr.
* ↑ Park BJ, Wannemuehler KA, Marston BJ, Govender N, Pappas PG, Chiller TM Estimation of the current global burden of cryptococcal meningitis among persons living with HIV/AIDS AIDS, 2009;23:525-530

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1470140
* Multimedia: Cryptococcosis / Q1470140
# Kriptologia

Kriptologia kriptosistemak ikertzen duen zientzia da. Kriptosistema komunikaziorako baliabide seguruak eskaintzen dituen sistema da, non mezua bidali baino lehenago igorleak mezua zifratzen du hartzaile baimenduak bakarrik (edo inork ere) deszifra dezan.
Kriptologia bi zientzia antagonikotan eta nagusitan banatzen da: Kriptografia eta kriptoanalisia, baina Esteganografia ere sartzen da. Etimologikoki, hitz hauek greko klasikotik datoz. Kriptografia, “ezkutuan idaztea” bezala itzuli daiteke (Criptos, ezkutuan; graphos, idatzi). Aldiz kriptoanalisia kriptografiari kontrajartzen zaio, eta kriptografiaren bitartez lortutako mezu zifratua desegitea helburu duen zientzia da.
Kriptologia informazio seguruaren arlotik aparte beste esparrutara hedatu da. Hauen artean informazio digitala kautotzea da, sinadura digitala alegia.
Datuak ulergaitzak egiteko (zifratzeko) algoritmo baten bitartez egiten da, zifratze algoritmoa alegia. Zifratze algoritmoak gako bat erabiliz mezu originala (mezu gargia) desordenatzen duen prozedura da, mezu garbia ulergaitza bihurtuz. Kasu askotan deszifratze algoritmoa dago eta bere zeregina desordenatuta dagoen mezua ulergarri bihurtzea da.
Datuak eraldatzeak, datu maneiatzeren segurtasun arazo biri irtenbidea ematen die, Pribatutasuna eta kautotzea alegia. Datuak eraldatzean ez baimendutako pertsonek transmisio-bidetik mezua erauztea edo aldatzea eragozten da.
Zifratze metodoak bi taldetan banatu dira: ordezkapen eta lekuz aldatzeko zifratzaileak.
Ordezkapen zifratzaile batean letra bakoitza beste letraren edo letra multzoren ordez aldatzen da. Caesar kriptosistema da ordezkapen zifratzailerik zaharrena.
Ordezkapen zifratzaileetan karaktereen ordena mantentzen da baina edukia itxuraz aldatzen da. Aldiz lekuz aldatzeko zifratzaileek letrak desordenatzen dituzte baina ez dira aldatzen.

## Zifratzaile ezagunenak

   * Zesar kriptosistema
   * Vigenere kriptosistema
   * Verman kriptosistema
   * Vigenere kriptosistema
   * DES
   * RSA
   * ElGamal
   * McEliece kriptosistema

## Ikus, gainera

* Kriptografia simetrikoa
* Kriptografia asimetrikoa
* Kriptoanalisia
* Zifratze algoritmo
* Kriptograma
* Esteganografia
* PGP
* Password Crack
* Spoofing
* Hijacking
* Sniffing
* Troyako zaldi
* Birus
* SSL

## Kanpo estekak

* UEU-ren kurtsoa: Segurtasuna Aplikazio Informatikoetan
* (Gaztelaniaz) Kriptopolis Webgunea
* Datuak: Q1430062
* Multimedia: Cryptography / Q1430062
# Kriptomelana

Kriptomelana mineral bat da eta coronadite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Kriptomelana elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {K(Mn4+7Mn3+)O16}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 - 6,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Cryptomelane: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3559150
* Multimedia: Cryptomelane / Q3559150
# Kriptosporidiosi

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Kriptosporidiosia Cryptosporidium izeneko protozooak eragiten duen gaixotasuna da. Gaitza protozoo honetaz kutsatutako ur edo janariak hartzean harrapatzen da. Gastroenteritisa eragiten du.
1993. urtean AEBetan inoiz gertatu den uraren bidez transmititutako gaixotasun baten agerraldirik larriena izan zen, Milwaukee hirian (Wisconsin). Ia 400.000 pertsonek gastroenteritis akutua izan zuten. Gaitzaren jatorrian ez zen inongo birus edo bakteriorik agertu, Cryptosporidium parvum protozooa baizik, hiriaren ur-hornidura sisteman sartu zena.
Gastroenteritisa eragiten duten beste eragile patogenoen antzera, gaitza gorotz-aho bidetik transmititzen da. Ur kutsatua edatean, janari kutsatuak irensterakoan, protozooa duten ur zikinetan bainatzerakoan (ibaiak, aintzirak...) eta baita harreman sexualen bidez (uzki-sexua egiterakoan) harrapatzen da gaitza. Kasu horietan guztietan protozoo patogenoa duten gaixo baten gorozkiak dira gaitza transmititzen dutenak.
Aipatu behar da Cryptosporidium-ek, beste protozoo eta bakterioen aldean, erresistentzia handiagoa duela kloroarekiko. Beraz, edateko uraren arazketa prozesuan, klorazioaz gain, sedimentazioa eta iragazketa prozesuek garrantzi handia dute eragile patogenoa erauzteko.
Esan bezala, gastroenteritis akutua eragiten du kriptosporidiosiak. Gaitza ez da larria, eta hamar egunen buruan berez sendatzen da. Beherakoak, sabeleko mina eta odolik gabeko gorozki urtsuak dira sintoma nagusiak. Hala ere, immunitate-sistema ahulduta dutenek (HIESdunek, adibidez) konplikazio larriak dituzte, beherako ugari izanik (50 inguru egunero). Ospitaletako zainketa berezien unitateetan artatu behar dira gaixo horiek.
Gaitzaren diagnostikoa gorotzaren azterketan datza (protozoo bizkarroia antzemateko) edo ELISA bitarteko frogaren bidez, protozoo patogenoaren antigenoak aurkitzeko. Tratamenduari dagokionez, kasu gehienetan ez da inongo botikarik ematen, gaixoaren birhidratazioa zaindu behar da soilik. Pertsona immunogutxituetan besterik ez dira erabiltzen azitromizina eta paramomizina bezalako medikamentuak.

## Ikus,gainera

* 1993ko Milwaukeeko izurrite

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1359898
* Multimedia: Cryptosporidiosis / Q1359898
# Kripton

Kriptona (grezieraz: κρυπτόν, kryptos, "ezkutua" esan nahi du) elementu kimiko bat da, Kr ikurra eta 36 zenbaki atomikoa dituena. Gas noble koloregabe, usaingabe eta zaporegabea da. Lurraren atmosferan aztarna-kantitatetan ageri da; aire likidotua frakzioka distilatuz isolatzen da eta sarritan lanpara fluoreszenteetan erabiltzen da beste gas arraro batzuekin konbinatuta. Kriptona inertea da eta, beraz, ezin zaizkio erabilera praktiko asko eman. Konposatuak eratzen ditu fluorrarekin, eta baita klatratoak urarekin, bere atomoak ur-molekulen sarean harrapatuta geratzen direnean.
1960tik 1983ra, metroaren distantzia definitzeko kripton-86 isotopoaren espektro-lerro laranja-gorria erabili zen. Beste gas nobleak bezala, argiztatzean eta argazkigintzan erabil daiteke. Kriptonak betebehar garrantzitsua dauka kripton fluoruroko laserraren ekoizpen eta erabileran.

## Erreferentziak

* ↑ «Elementu kimikoak» Berria Estilo Liburua. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q888
* Multimedia: Krypton / Q888
# Kriptosistema

Kriptosistema komunikaziorako baliabide seguruak eskaintzen dituen sistema da, non mezua bidali baino lehenago igorleak mezua zifratzen du hartzaile baimenduak bakarrik (edo inork ere) deszifra dezan.

## Osagaiak

Kriptosistema bat honako elementu hauek definitzen dute:
   * Zifratu gabe sortu eta zifratu daitezkeen mezu guztien multzoa. P bezala izendatua.
   * Kriptograma edo zifratutako mezu guztien multzoa. C bezala izendatua.
   * Kriptosisteman erabili daitezkeen gakoen multzoa. K deituko dugu.
   * C-ko elementu bat lortzeko M-ko elementu bakoitzari aplikatzen zaizkion zifratze transformazioek edo funtzio familiek osatzen duten multzoa. E bezala izendatua. k gakoaren balio posible bakoitzerako, Ek transformazio desberdin bat dago.
   * Deszifratzeko transformazioen multzoa Eren baliokide da. D bezala izendatua.
Kriptosistema guztien oinarrizko ekuazioa honako hau da:
Dk(Ek(P)=P
nahiz eta jakin beharra dagoen zifratze eta deszifratze gakoek ez dutela zertan berdinak izan behar.
Zifratzeko erabiltzen diren metodo klasikoek zifratzeko algoritmoan jartzen zuten indarra eta horietako askotan ez dago gako kontzepturik. Zifratzeko sistema modernoetan berriz, segurtasuna ez da sistemaren isiltasunean oinarritzen, bere operadoreen sendotasunean (erabilitako algoritmoak) eta bere protokoloetan baizik, sekretu bakarra gakoa izanik, operadorea eta protokoloa agerikoak baitira

## Zifratze algoritmoak
### Simetrikoak

   * AES
   * DES / 3DES
   * IDEA
   * TEA / XTEA
   * RC4
   * BlowFish

### Asimetrikoak

   * RSA
   * DSA
   * ECDSA
   * Diffie-Hellman
   * Fortezza

### Hash algoritmoak

   * MD5
   * SHA

## Protokoloak

   * TLS
   * SSL
   * SET
   * OpenPGP
   * DSS
   * SSH

## Aplikazioak

   * Software
      * PGP
      * GnuPG
      * John the Ripper
   * Boto elektronikoa
   * Ordainketa elektronikoa
   * Transakzio seguruak
   * Diru-zorro elektronikoa

## Ikus, gainera

* Kriptologia
* Kriptografia simetrikoa
* Kriptografia asimetrikoa
* Kriptoanalisia
* Zifratze algoritmo
* Kriptograma
* Esteganografia
* PGP
* Password Crack
* Spoofing
* Hijacking
* Sniffing
* Troyako zaldi
* Birus
* SSL

## Kanpo estekak

* UEU kurtsoa: Segurtasuna Aplikazio Informatikoetan
* (Gaztelaniaz) Kriptopolis Webgunea
* Datuak: Q976521
# Kriptoxantina

Kantaxantina xantofila mota bat da, kolore gorria duen pigmentu bat da.

## Iturriak

Physalis generoko loreen petaloetan aurkitzen da, bai eta hainbat barazki eta fruitutan ere, hala nola, meloia, mertxika, nektarina, sagarra, artoa, papaia, guaiaba eta laranjatan. Landare ehunen kolore laranja biziaren arduradunetako bat da. Arrautza gorringoan eta gurinean ere aurkitzen da.
    Kriptoxantina duten hainbat elikagai Artoa Mertxika Papaia Arrautza gorringoa

## Funtzioak

Kantaxantinak A probitamina izaera du, hau da, bitan zatitu eta erretinola (A bitamina) sortzen da. Bestalde antioxidatzaile oso eraginkorra da eta erradikal askeek ADNari eragindako kalteen konponketa estimulatzen du.
Azken ikerketek erakutsi dute birika minbiziaren arriskua gutxitzen duela.

## Erabilerak

Elikagaien koloratzaile gisa erabiltzen da Australia eta Zeelanda Berrian, baina Europar Batasunean eta Estatu Batuetan debekaturik dago.

## Erreferentziak

* ↑ Aranceta Bartrina, Javier. (2004). Frutas, verduras y salud. Elsevier España, 108 or..
* ↑ Caballero, Benjamin. (2005). Guide to Nutritional Supplements. Elsevier, 105 or..
* 1 2 (Ingelesez) Collins, Andrew R.; Domínguez, Gemma; Bonilla, Félix; Luna, Luisa; Azqueta, Amaia; Lorenzo, Yolanda. (2009-02-01). «The carotenoid β-cryptoxanthin stimulates the repair of DNA oxidation damage in addition to acting as an antioxidant in human cells» Carcinogenesis 30 (2): 308–314. doi:10.1093/carcin/bgn270. ISSN 0143-3334. (Noiz kontsultatua: 2019-01-05).
* ↑ Mutanen, Marja. (2009). Vegetables, Whole Grains, and Their Derivatives in Cancer Prevention. Springer, 82 or..
* ↑ (Ingelesez) Health. «Australia New Zealand Food Standards Code - Standard 1.2.4 - Labelling of Ingredients» www.legislation.gov.au (Noiz kontsultatua: 2019-01-05).

## Ikus, gainera

* Karotenoideak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q392062
# Kriptorkidia

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Kriptorkidia ugaztunen garapenaren asaldua da, testikuluak enbrioian izaten diren tokitik eskrotora ez jaistea eragiten duena.
Enbrioian testikuluak abdomen aldean izaten dira, eta, enbrioia garatu ahala, eskrotora joan ohi dira; batzuetan, abdomenetik eskrotora bitarteko guneren batean gelditzen dira.
Kriptorkidia alde bakarrekoa (testikulu bat ez jaistea) edo bi aldeetakoa (bi testikuluak ez jaistea) izan daiteke. Haurtzaroan sarri gertatzen da ektopia-mota hau, eta kirurgia bidez sendatu behar izaten da.
Konpontzen ez bada, antzutasun iraunkorra eragiten du. Gainera, testikuluko tumoreak garatzeko probabilitatea handitu egiten da. Zenbait espezietan, hala nola txakurretan, heredagarria da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q966052
* Multimedia: Cryptorchidism / Q966052
# Kriptozoologia

Kriptozoologia (grezieratik, κρυπτος cryptos, 'ezkutua', ζωος zoos, 'animalia' eta λογος logos, 'ikerketa'; literalki: animalia ezkutuen ikerketa) benetan errealak diren ala ez demostratu ez den animalien ikerketarako sasizientzia da. Aurkitu gabeko animalia horiei kriptidoak izena ematen zaie eta ikertzaileei kriptozoologoak. Definizioa John Wallek sortu zuen, 1983an.

## Kriptozoologiaren oinarria

Sasizientzia honen arabera toki askotan jasotzen diren munstroen testigantzen eta kondairen atzean benetako izakiak egon daitezke. Horrela, yetiren edo Oin Handiren atzean erabat baztertuak eta ezkutuan bizi diren espezie batzuen azkeneko indibiduoak egon daitezke. Beste teoria batzuen arabera horrelakoek jatorri estralurtarra edo parapsikologikoa izan dezakete. Normala denez, komunitate zientifikoak horrelako hipotesiak ez ditu onartzen. Beraz, kriptozoologiak ez dauka lotutarik zoologiarekin, eta haren ikerketa metodoak eta informazio iturriak ez dira zientifikoak: kondairak, gertaera harrigarriak, etab.
Halere, zenbaitetan, txipiroi erraldoietan kasu (Krakena), zientziak onartu behar izan ditu kriptozoologiaren proposamanenak. Okapia ere hasieran animalia mitikotzat jotzen zen, 1890ean identifikatua izan arte; dena den, okapia ez zuten kriptozoologoek aurkitu. Kontua da, bestalde, horrelako animalia bat benetan identifikatzen denean, automatikoki zoologiaren eskuetara pasatzen dela eta, berriro ere, kriptozoologiak sasizientzien esparruan jarraitzen duela.

## Sasizientzia honen historia

Kriptologiaren sorrera Bernard Heuvelmans (Le Havre (Frantzia), 1916ko urriaren 10 – Le Vésinet (Frantzia), 2001eko abuztuaren 22) zoologoari zor diogu. Heuvelmansek honela definitu zuen disziplina berria: «zirkunstantzialki bakarrik edo testigantzen bidez ezagutzen ditugun animalien ikerketa; edota ezagutzen diren animalia horien aztarnak gehiengoentzat nahikoa ez direnean haien existentzia ziurtatzeko». Haren liburua, Sur la Piste des Bêtes Ignorées (1955) ikerketa bide berriaren oinarritzat hartzen da. Dena dela, Heuvelmansek kriptologiaren oinarria 1892ko liburu batean jarri zuen: The Great Sea Serpent Anthonid Cornelis Oudemansena. 1975an Heuvelmansek Frantzian Kriptologia gune bat sortu zuen. 1982an International Society of Cryptozoology elkartearen presidente izendatu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Coleman, Loren and Clark, Jerome: Cryptozoology A to Z: The Encyclopedia of Loch Monsters, Sasquatch, Chupacabras, and Other Authentic Mysteries of Nature. New York: Fireside/Simon and Schuster, 1999
* ↑ http://cryptozoo.pagesperso-orange.fr/personalia/oudemans.htm

## Kanpo estekak

* Kriptozoologiari buruzko aurkezpena.
* (Ingelesez): True Authority.
* (Gaztelaniaz): Kriptozoologia parapsikologiari buruzko webgune batean.
* (Frantsesez):
* Datuak: Q180933
* Multimedia: Cryptozoology / Q180933