# Borroka-arte

Borroka-arteak —arte martzialak ere deituak— borrokako praktika eta tradizio kodetuen sistema zabalak dira, hainbat arrazoiz praktikatzen direnak: autodefentsa, lehia, osasun fisikoa edo garapen fisiko eta espirituala.
Arte martzial terminoa Ekialdeko Asian sortutako hainbat borroka arteri lotuta ageri da askotan, baina jatorriz Europan erabili izan zen XVI. mendetik aurrera, bertan garatutako borroka sistemak izendatzeko. Terminoa latinetik dator (euskaraz "Marteren artea") eta erromatarren gerra jainkoa zen Marteren omenezkoa da.
Borroka arte batzuk tradizionaltzat hartzen dira eta etnia, kultura edo erlijio bati lotuta daude; beste batzuk elkarte edo pertsonaren batek sortutako sistema modernoak dira.
Arte martzialen hainbat estilo eta eskola daude, suzko armak eta bestelako armamentu modernoak erabiltzea baztertzen dutenak. Gaur egun arte martzialak kirola, osasuna, babes pertsonala, garapen pertsonala, diziplina mentala, izaera lantzea eta autokonfiantza bezalako arrazoiengatik praktikatzen dira. Gainera, esanahi zorrotza "arte militarrena" denez gero, gorputzez gorputz borroka mota guztiei eta arte militar historikoei aplikatzen zaie. Borrokarekin eta armekin duen lotura hori dela-eta, kirol-modalitatetzat hartzen diren sistemei buruzko ezagutzak biltzen ditu (adibidez, boxeoa, esgrima, arkuteria eta borroka askea), baina horien jatorri historikoa arlo militarrean egon zen.

## Helburua

Arte martzial baten lehen helburu nagusia entrenamendu diziplinatu baten bidez nortasunaren garapen integrala lortzea izan behar da: hor, oinarri moralak, arte horien oinarrizko zutabeak, sendotuko dira eta hezkuntza-metodo gisa duen balioa emanen diote. Gazteen artean garapen harmonikoa lortzea, ahalegin psikofisikoa erregulatzea eta adinaren benetako aukerekin bat datorren eskakizuna da, eta helduenetan, berriz, artean mantentze fisikoa, bizi-kalitate hobea emango diena. Izan ere, diziplinaren oinarri teknikoen barruan, autodefentsarako ahalik eta gaitasun onena eta kirol-arloa garatzea da, betiere aurreko hiru helburuen osagarri gisa izanda.
Arte martzialen irakasketari dagokionez hezkuntza-orientazioarekin batera, borroka-arteetara egokitutako askotariko jolasak egitea dute helburu, hau da, tradizionalen jatorriari eta bilakaera historikoari, esanahiari, espazioaren kokapenari eta denborari hurbiltzea. Jokoa eta ariketa fisiko ez-lehiakorra sustatzea. Hari beretik, haurrek eskubidea dute txapeldun izateko eta ez izateko. Ikasleen arteko harremana erraztea eta ikasle guztiak taldean integratzea, mugimen-ezaugarriak edozein direla ere, eta baztertze-egoerak eta egoera konplexuak ezabatzea garrantzitsua da. Ondorioz, kirol-ohituren finkapena bultzatzea, lankidetzan, elkartasunean eta tolerantzian heziz, bai eta aurkariarekiko errespetua ere, jokabide oldarkorrak saihestuz. Gizarteko, higieneko, nutrizioko eta ariketa fisikoko ohiturak indartzea. Ikasleengan gertuko ingurune fisiko eta naturalarekiko errespetuzko jarrera sortzen laguntzea. Denek parte hartuz eta irabaziz, gainditzeko espiritua sustatzea.

## Historia

Martzialtasun hitzak Marte zen erromatar kulturaren Jainko Gerlariari zor dio jatorria. Horregatik, gaur egun, martzialtasunak diziplina militarrari, armadari edo gerrari buruzko guztia esan nahi du. Bestalde, artea hitzak gizakiak emozio edo sentimendu bat modu ederrean adierazteko duen aukerari egiten dio erreferentzia. Horrela, esaten da «arte martzialak» gizakiak sortutako sistemen izen generikoa dela, diziplina militarreko eta defentsa pertsonaleko teknikarik onenak adierazteko eta irakasteko helburuarekin.
Izan ere, borroka-arteak eta agresibitatea bortizkeria fisikoarekin bereizten dituena teknikak sistema koherente batean antolatzea eta metodo eraginkorrak kodetzea da. Hala, ekialdeko herrialde nagusiek beren defentsa pertsonaleko sistema garatu zuten, beren kultura- eta erlijio-tradizioen eta ezaugarri fisiko eta etnikoen arabera. Japonia karate taldearekin, Txina kung-fu taldearekin eta Korea taekwondo taldearekin.
Arte martzialen jatorria oso urrutikoa da, Kristoren jaiotza baino 2.000 urte lehenago ere praktikatzen zirela uste da; historialarien arabera, monje budisten irakaspenei esker zabaldu ziren Ekialde osoan, bidelapurren eta animalia basatien bidaietan babesteko defentsa pertsonaleko sistema bat asmatu baitzuten.
Bodhidarma edo Daruma Taishi monje budistari egozten zaio, bereziki, ekialdeko arte martzialen lehen sistematizazioa; monje hindu horrek, bidaia bat egin zuen Txinako Honan probintziara, non Shaolinen tenpluan Zen Budismoairakasten zuen, diziplina fisiko, mental eta borrokako ariketez gain; borroka sistema horri, berriz, wudista deitu zioten.

### Egipto, Grezia, Afrika eta Erroma

Ez dago arte martzialak noiz sortu ziren zehatz-mehatz kokatzen laguntzen duen dokumenturik, horrek garapen-prozesu luzea baitakar. Hala ere, esan daiteke borroka dela zibilizazioetan ezagutzen den borroka-metodorik zaharrena.
Beni Hassanen hilobietan, Egipton, 2000. urtean datatutako pinturak daude. C. Horietan, borrokalariak agertzen dira, eta hainbat mugimendu egiten dituzte, hala nola jaurtiketak eta sumisioak. Afrikako Nubiako borrokalariak estimu handitan zituzten beren trebetasunagatik. Amarnako Egiptoko hilobietan, K.a. 1350. urtekoak. K. a. Egiptoko borrokalariak makila laburrekin borrokatzen, besaurreetan babesak egiten eta borrokaz gain, borrokatzen erakusten dituzten pinturak agertzen dira. Mesopotamiako artearen horma-irudietan, pertsonen irudiak agertzen dira, baita hura praktikatzen dutenak ere.
Afrikako hegoaldeko gudari zuluek garrotea, lantza eta ezkutua bezalako armekin borrokatzeko taktikak eta teknikak garatu zituzten. Shaka gerlariak (XVIII. eta XIX. mendeak) masako gerra-teknikak irauli zituen, azagaia gehituz (sastakatzeko lantza bat, helduleku laburrago batekin), baita bere armada entrenatzeko modua eta Afrikako beste tribu batzuen aurka eta ondoren ingelesen aurka erabilitako taktikak ere.
Grezian, Olinpiako jokoetan parte hartzeaz gain, hiritarren egoera fisikoa mantentzeko eta gerrarako prestatzeko ere balio zuten hiru borroka-sistema mota praktikatzen ziren: boxeoa, borroka eta pankrationa, guztiak borroka-metodoak. Greziako adierazpen artistikoetan borroka-teknika desberdinak ikusten dira, teknika «zikinak» erabiltzea barne, hala nola begiei egindako erasoak eta haginkadak. Aldi berean, armak erabiltzeko teknikak garatu behar izan zituzten. Espartan, berriz, gerra-praktika nabarmendu zen txikitatik. Bere aplikazioaren adibide gisa, falangearen erabilera dago, borroka formazio bat, greziar armadari bere inperioaren hedapenerako balio izan ziona. Alexandro Handia enperadorearen aldetik , borroka grekoko teknikak teknika indiarretan xurgatu ziren, eta teknika horiek, aldi berean, Txinan sartu zituen Bodhidharma monjeak. Hala ere, hipotesi horiek orain arte ez dute inolako euskarri historiko seriorik.
Antzinako Erroman borroka zegoen, armekin ere egiten zena, besteak beste, Erromako Koliseoko gladiadoreen borroketan. Erromatar armadak taldekako borroka azpimarratzen zuen, gladiadoreak banakako borrokan trebatzen ziren bitartean. Gudari hauek esklaboak ziren, arma kopuru handi baten erabileran eta esku hutsezko borrokan eraginkorrak izan behar zutenak. Bi gladiadore mota ospetsu dira trazioa eta retiariusa. Lehenengoari sika bat (traza-ezpata), kasketa bat eta ezkutu laukizuzen txiki bat (parma) ematen zitzaizkion, eta entrenamendu-eskuliburuak argitaratu ziren. Retiariusari hiruhortzeko edo arpoi bat, sare bat eta daga bat eman zizkioten. Aldi berean, gladiadoreak boxeoan (kaestusa erabiltzen zuten) eta borrokan adituak izan ziren.

### Txina, Korea eta Japonia
#### Arte martzialak Txinan

Txinako arte martzialei buruzko erreferentziek K.a. 2100. urtean kokatzen dute beren jatorria. Arte martzialen biziraupenaren arrazoia borroka fisikoetan defentsa eta eraso metodoak garatzea izan da, gorputzaren, ukabilen, eskuen, ukondoen, belaunen eta abarren erabilera nagusituz, gatazka belikoetan duen adierazpen gorenarekin. Txinan, esaterako, metodo eta filosofia erlijiosoekin elkartzea Ming dinastiaren amaieran gertatu zen, suzko armak agertu zirelako, eta, horren ondorioz, arma zuriak erabiltzeko teknikak, bai eta armekin borrokatzeko teknikak ere, gerraren antzerkian garrantzia galtzen hasi ziren.
Ming dinastiaren amaieran eta Qing dinastian, Txinako arte martzialak osasuna hobetzeko metodo gisa ikusten hasi ziren, eta kalisteniar praktika taoistekin (daoyin) konbinatzen hasi ziren, argiztapena lortzeko modu gisa ikusteaz gain.
Shoubo ("borroka teknikak"), wuji ("gerra teknikak") eta ji ji ("borroka trebetasuna") hitzak agertzen dira jada, Shaolin monasterioa eraiki eta Bodhidharmak Txinara egindako ustezko bisitaren aurretik. Gerran monje budisten parte-hartzearen lehen aipamena Wang Shichongen iloba harrapatzen lagundu zuten hamahiru monjeek egin zuten. Ondoren, Li Shimin, Tang dinastiako lehen enperadorea, monasterioa saritu zuen. Hala eta guztiz ere, ez dago monje horiek egindako estilo berezirik aipatzen duen erreferentziarik.

#### Monje budistak

Monje budistek gerra-jardueretan parte hartzeak pentsarazten du ez zirela monjeak hitzaren zentzu hertsian. Irakaskuntza budisten arabera, beste gizaki bat hiltzea da irainik serioena eta karmarik txarrena duena. Zingirako bidelapurrak edo Ur-bazterra eleberriak Lu Zhishen ("Lu, Sagaz") izeneko pertsonaia aipatzen du, edo Monje Eroa, gizon bat hil izanagatik Wutai mendiko monasterioan ezkutatzera behartuta egon zen armadako ofiziala. Hala ere, ardoa edaten zuen, haragia jaten zuen eta borrokatzea gustatzen zitzaion "monje" hori beste monasterio batera bidali zuten, bere portaera txarragatik. Budismoa Indian sortu zen K. a. VI. eta IV. mendeen artean. Izan ere, Asiako ekialdearen zati handi batera hedatu zen, eta Erdi Aroan bere praktika jatorrizko herrialdean bertan behera utzi zuen. Horrelako «monjeak» agertzen dira beste literatur lan batzuetan, Ji Dian-en kasuan bezala («Ji eroa»). Era berean, XVII. mendean, shaolin monasterioaren inguruan bizi ziren "monje" asko aipatzen dira, budisten arau eta doktrinak urratuz. Horrek azal lezake zergatik "monje" batzuek ez zuten inolako eragozpenik bizitza bat hartzeko edo monje budista baten aurka jokatzeko. Japoniako piraten aurkako kanpainetan edo "Wako" Ming dinastian, shaolin monasterioan sortutako borroka sistema baten lehen aipamena egiten da. Makila-teknikak Qi Jiguang jeneralak aztertu zituen, eta Yu Dayou jeneralak (Qi jeneralaren armakidea), berriz, kritikatu egin zituen, monje talde txiki bat erreklutatu eta makilarekin borrokatzeko teknika propioak erakutsi baitzizkien, bere kideei erakusteko.

#### Ming dinastia

Ming dinastian, Qi jeneralak, Ji xiao xin shu ("Diziplina eraginkorraren liburua") liburuan, esku biluziz borrokatzeko teknikak armekin borrokatzeko tekniketarako prestaketa direla aipatzen du. Liburu honetan, Qi-k bi eskuei makilarekin eta ezpatarekin egindako borrokari buruzko atalak eskaintzen ditu, pirata japoniarrek erabilitako armetatik kopiatu zituztenak, eraginkortasun hilgarriz erabili zituztenak. Beste atal batzuen artean, lantza, hiruhortza, sablea eta armarria, su-armak, besteak beste, daude. Qik esku biluziko tekniken idatzizko lehen errutina sortu zuen. Bere garaian ezagutzen ziren beste dozena bat sistemen teknikak konbinatu zituen. Mandarin ahatea ere asmatu zuen, buruzagi bat, sableez eta ezkutuz armatutako bi soldadu, banbuzko lantza puntadun bi (langxian), lau lantza luzeekin, bi esku biko hiruhortzekin edo sableekin, eta sukaldari bat. Unitateko buruzagia hiltzen bazen, unitate osoko soldaduak exekutatzen zituzten.

#### Borroka-arteak Japonian

Japoniako arte martzialen bilakaeraren historia urria da; erregistro zaharrenak Txinako iturrietatik datoz.
Weizhiren erregealdiaren historian, K. a. 297an Japoniako uharteetan bakean bizi ziren ehunka herri aipatzen dira. Hanen Historian (Hou Hanshu), aldiz, ezegonkortasun eta gerra handiko garai bati buruz irakurtzen da.

#### Koreako borroka-arteak

Koreako penintsulan, borroka praktikaren ebidentziarik zaharrena Txinako ipar-ekialdeko mugatik gertu dauden hilobietan agertzen da, Koguryo erresuman. Korea kolonizatua izan zen eta txinatarren kontrolpean geratu zen K. a. 108an.. Fresko batzuetan borroka-eszenak antzematen dira (jueli, txineraz; kajko, koreeraz).
Sunjo erregeak (1567-1608) Qi Jiguang jeneral txinatarrak idatzitako liburua aztertzeko agindu zien bere ofizialei, eta antzeko liburu bat prestatzeko, Ming dinastiako soldaduen metodoak kopiatuz. Jungjo erregeak (1776-1800) armadak erabilitako eskuliburua zabaltzea agindu zuen, japoniarren borroka-teknikak barne hartzeko. Liburu honen izenburua Muye Dobo Tongji da (Arte martzialen eskuliburu ilustratua). Liburu honen sarreran, Jungjo erregeak idatzi zuen Kwanhaekun erregearen erregealditik (1608tik 1623ra) borroka-sistema ofizial bakarra arku-tiroaren praktika zela.
Koreako borroka-sistemek, hala nola tang soo do (Tang dinastiaren eskutik), hwa rang do, taekkyon, neikung, kumdo, kuk sool won, besteak beste, erabat korearrak direla diote, eta ehunka urte daramatzatela. Hala ere, Muye Dobo Tongjik kontraesanean jartzen ditu, gaur egungo arte martzial korearren sorrera txinatarren edo japoniarren eraginpean dagoela kontuan hartuta.

### Beste herrialde batzuk

Inperioen eraketan ere lagundu zuten, beste borroka sistema batzuen adibide bat nazio mongoliarraren bökh borroka metodoa da.
Armada mongoliarrek borroka, zaldi-jolasak eta arku-tiroaren eskumenak erabili zituzten tropak sasoi fisiko onean mantentzeko. Gaur egun, naadama izenez ezagutzen den udako festibalean praktikatzen dira oraindik trebetasun horiek.
1295ean, Alemanian, ezagutzen den eskulibururik zaharrena argitaratu zen. Bertan, ezpata eta ezkutu bidezko borrokarako teknikak jasotzen dira, Europan argitaratutako mota horretako lan askoren artean. Erdi Aroan Europan borroka-eskuliburuak argitaratu ziren, hala nola Flos duellatorum (batailaren lorea), 1410ean, non armak dituzten eta ez dituzten teknikak deskribatzen diren. Bikingoen sagetan, bestalde, borrokarako taktikak eztabaidatzen dira, estrategiaz gain. Thailandian eta Kanbodian sortu ziren gaur egun Thailandiako muay thai edo boxeo eta bokator izenekoak. Hala ere, ez dago borroka-metodo honen jatorria adierazten duen iturri fidagarririk. Thailandiako jatorria partekatzen duen beste borroka mota bat krabi krabong da, besteak beste, makila, armarria edo sable bikoitzak erabiltzera bideratuta dagoena.
Indian bi tradizio martzial dira garrantzitsuenak. Tamila (dravidiana) eta Dhanur-veda sanskritoa (arkuaren gaineko egia). Lehenengoan, K.a. 400 urteen artean idatzitako poemak daude. K. a. eta 600. K. a. herrialdearen hegoaldeko gatazka belikoak aipatzen dira. Gudariak lantza (vel), ezpata (val) eta ezkutua (kedaham) erabiltzen trebatzen ziren. Bestalde, tradizio sanskritoan, arkuaren eta geziaren erabilera jotzen zen garrantzitsuentzat, Majabharata eta Ramaianaren idazki indiarretan irakur daitekeen bezala.
Errusian, klima eta lur baldintza txarretan etsaiei aurre egin beharrak, kosakoek borroka teknika moldakor eta instintiboak garatzea ekarri zuen. Horrela hasi zen, XX. mendearen lehen erdian, borroka ezagueren pilaketa bat, samboa metodoa sorrarazi zuena.
Era berean, orain dela gutxi zabaldu diren beste borroka-sistema batzuk ere badaude, hala nola kali / arnis / eskrima (Filipinetan) eta silat (Indonesian). Sistema horiek oraindik ez dira zabaldu, ez dira sakonki egituratu edo sustatu mendebaldeko borroka-kirol gisa, estilo ugari dituztelako, eta haien ikuspegi nagusia defentsa pertsonala eta borroka armatuan erabiltzea delako.

## Klasifikazioa

Arte martzialen sailkapen orokorretako bat armarik gabeko sistemen eta armadun sistemen arteko banaketa da. Arte martzial gehienak arma mota batean edo esku hutsezko teknika mota batean espezializatuta daude (armarik gabe). Hala ere, batzuk sistema osoak dira armekin eta armarik gabe. Horien adibide dira Txinako arte martzial klasiko gehienak, hala nola shaolin motako kung-fu edo estilo taoistak; Japoniako arte martzial batzuk, ninjutsua adibidez, eta baita arte modernoak ere, hapkidoa kasu. Armak dituzten sistemek honako hauek hartzen dituzte arma nagusitzat: arkua, lantza eta ezpata.
Hainbat luzera, lodiera eta materialetako makila. Era berean, bigarren mailako arma ugari daude, hala nola kateak, mazoak, aizkorak eta aiztoak. Armarik gabeko sistemetan garatutako teknikak hauek dira: ukabilkadak, esku irekiko kolpeak, ostikoak edo borroka-teknikak; adibidez, heldulekuak, luxazioak, itotzeak, proiekzioak eta ibilgetzeak, eta kontuan har dezakete aurkariak armadura duen ala ez.

## Metodoak

Entrenamendu-prozedura komun bat serie batean kateatutako eta kodetutako teknika-multzo bat praktikatzea da. Egitura edo, ezagunago, forma bezala ezagutzen da (kata, poomse, chuan tao, kuen, tao lu, hyung edo tul). Formak praktikatzea teknikak ikasteko eta entrenatzeko metodo bat da, aplikazio espezifiko batekin.
Beste entrenamendu-sistema bat ikaskide batekin edo binakako ariketekin (sparring, randori, kumite, tui shou, rou shou, chi sao, san shou) simulatutako borroka-sistema da, non borroka-teknikak entrenatzen diren ikaskide batekin ikasteko helburuarekin, borroka edo lehiaketa ez bezala, non helburua garaipena den.

## Onurak eta kalteak

Borroka-arteek hobeto borrokatzeko eta defendatzen jakiteko baino balio ez dutela uste dutenak oso oker daude. Beste edozein kirolek bezala, onura handiak ekartzen dituzte maila psikikoan zein fisikoan. Arte martzialak ariketa egiteko gero eta modu ezagunagoa dira adin eta sexu guztietako pertsonen artean. Egia da horiek praktikatzeko arintasuna, erresistentzia eta batzuetan indarra eskatzen direla, baina borroka-arteen irakaskuntza askok adimen-egonkortasuna, kontzentrazioa eta kontrola bilatzen dute meditazioaren bidez. Alde horretatik, hona hemen diziplina horien onurak ikuspegi psikikotik:
Estresa ezabatzen laguntzen du
Estresa osasun-arazo nagusietako bat bihurtu da herrialde askotan. Urduritasuna, suminkortasuna edo nekea ez dira sortzen dituen arazo bakarrak. Estres-egoera luze batek bihotz-erasoak, antsietatea eta buruko min kronikoak izatera eraman dezake, besteak beste. Arte martzialek maila fisiko ona eta kontzentrazio bikaina eskatzen dute, eta horrek estresa murrizten eta tentsioa alde batera uzten laguntzen du. Bestalde, borroka-arte ugarik arnasketa-ariketak, meditazio-teknikak eta, oro har, diziplina eta beste emozio batzuen kontrola sustatzen dituzte.
Endorfinak eta dopamina isurtzea
Jarduera fisikoa lagungarria da hobeto aurkitzen laguntzen diguten substantzia kimikoen ekoizpena handitzeko. Hona hemen adibide bat: endorfinak, garunak sintetizatutako elementu naturalak, mina arintzen dutenak eta, batez ere, ongizate-sentsazioa ematen dutenak. Horrek lasai egoten eta eguneroko errutinatik deskonektatzen lagun dezake.
Dopamina ekoizten ere laguntzen du, gogo-aldartea hobetzen laguntzen baitu. Bere eginkizunen artean daude muskulu-mugimendu jakin batzuen koordinazioa, memoriaren erregulazioa, ikaskuntzari lotutako prozesu kognitiboak eta, are gehiago, ikusi da zeregin garrantzitsua duela erabakiak hartzeko garaian.
Amorrua ezabatzen du
Arte martzialek haserreari irtenbide bat ematen diote. Kirol horiek eginez gero, dena kanpora ateratzeko aukera dago borroka batean. Borroka horrek abantaila bat du: arauak betez eta irakasleek gainbegiratuta egiten da, eta horrek kalte fisikorik ez eragitea eragiten du.
Autoestimua eta konfiantza hobetzen ditu
Hainbat ikerketen arabera, arte martzialetan trebatzen diren pertsonek gehiago garatzen dute beren barne-boterea, eta ez diete hainbeste eragiten beren emozioen eta kanpoko zirkunstantzien eraginei. Edozein ariketa modu bezala, praktikatzen dutenek sentitzen dute helburu batzuk betetzen dituztela eta arrakasta dutela ahalegintzen direnean. Borroka-arteek, bereziki, konfiantza sustatzen dute, oso erraza baita bakoitzak bere forma fisikoaren eta gaitasunaren hobekuntza eta garapena ikustea. Gainera, emaitza fisikoak ere norberaren ahaleginen eta lorpenen froga dira.
Erlaxatzen eta kontzentratzen laguntzen dute
Arte martzialek erlaxatzeko aukera ematen dute, meditazioaren eta arnasketa-tekniken bidez. Mugak gainditzeko kontrol mentala izateko trebetasuna ere ikas daiteke.
Horren harira, kirol horiek egitearen beste abantailetako bat zera da, gauza zehatz batean zentratzea eta kontzentratzea ahalbidetzen dutela. Borroka batean oso kontzentratuta egon behar da, kontrakoak jo ez zaitzan. Era berean, arte martzialetako klaseek hobeto kontzentratzeko pentsatutako lasaitasun-uneak dituzte. Ohikoak dira arnasketa-ariketak eta meditazio-uneak. Bi jarduerek gorputza eta burua hobeto sinkronizatzen laguntzen dute.
Itxura fisikoan (azken finean, kirolak dira eta, beraz, sasoi hobean egoteko aukera ematen digute) arte martzialek abantaila asko dituzte. Diziplina guztiak ez dira berdinak, eta egiten denaren arabera, gorputzaren zati bat edo bestea gehiago landuko da. Hala ere, guztiek dituzte onura komun batzuk.
Osasun kardiobaskularra
Munduko heriotza-kausa nagusietako bat bihotzeko gaixotasunak dira, dieta osasungarria eta ariketa asko barne hartzen dituen bizimoduarekin saihestu daitezkeenak. Borroka-arteen klase batean dagoen ariketa-erritmoa bihotza osasuntsu mantentzeko egokiena da.
Muskuluen tonua eta indarra
Arte martzialak ikastean, gorputzaren muskulu-masa asko hobetzen da. Zenbat eta muskulu-masa handiagoa izan, orduan eta handiagoa da eskari metabolikoa, eta, ondorioz, kaloria gehiago erretzen dira egunetik egunera. Horrela, obesitatea prebenitzen laguntzen da, eta, aldi berean, pisua galtzea sustatzen da. Muskulu-masaren maila altuek ere bizkortasuna areagotuko dute, adinagatik erortzea saihestuz pertsona zaharrenen kasuan.
Oreka
Teknika perfektuak gauzatzeko beste funtsezko trebetasun bat oreka ona da. Oreka egokiarekin batera, koordinazio ona ere behar da. Oreka eta koordinazioa ez dira gauza naturala, trebetasun horiek praktikatu eta garatu behar dira. Arte martzialek oso modu bizian garatzen dituzte bi gaitasun horiek. Oreka eta koordinazioa hobetzeak karateka edo judoka hobea izateko ez ezik, beste jarduera batzuetarako ere balio dezake.

## Ospetsuenak (mistoak)

Arte martzial mistoak (ingelesez MMA, Mixed martial arts) hainbat borroka-artetatik eta borroka-kiroletatik datozen tekniken konbinazioa dira. Oro har, borroka-kirolean lehiatzeko erabiltzen da, baina baita defentsa pertsonalerako ere.
Kick boxing: Kyokushinkai Osamu Noguchi karateko maisu japoniarrak sortutako borroka-kirola, kick boxinga ukabilak eta oinak erabiltzen dituen borroka-kirola da. Boxeoaren eta karatearen tekniken nahasketa bat da, muay thaiaren izterretako ostiko baxuak barne. Azken horren aldean, ezin du ukondoekin jo, belaunekin kolpe batzuk ditu, ez du ebakirik edo eskobadarik oinetan eta guardia-posizioak aldatzen ditu.
Brasilgo jiu-jitsu: Japoniako judoaren lurrean borroka edo newazaren aldaera bat da, Brasilgo Gracie familiak moldatua. Giltzaduretarako giltzen teknikak ditu ezaugarri nagusi. Bere armategiaren artean, errenditzeko, luxatzeko eta itotzeko teknikak daude, baita ibilgetzeak ere. MMAko borrokalari profesional gehienek Brasilgo jiu-jitsu jakintzaren bat dute, lurreko arte martzialik eraginkorrena dela uste baita.
Muay thai: artista martzial mistoek praktikatzen dute, kolpatze eta ostikatze lanerako aproposa delako; izan ere, erasoan espezializatzen da ukondoekin, belaunekin eta oinekin kolpatuz; enborrarekin, buruarekin eta aurkariaren izterrekin. Bere ostikatze-sistema beste borroka-arte batzuena baino hobesten da, kontaktu osoan oinarrituta baitago, eta bere teknikak aurkaria hankarekin "zeharkatzea" aurreikusten du, gorputzeko pisu guztia bertan deskargatuz, beste borroka-kirol batzuen teknikaren aurka, hala nola taekwondoa edo "Koreako karatea"; bertan, zangoak jotzen du; hau da, eraso egiten duen gorputz-adarra (oina) abiapuntura itzuli behar da kolpatu ondoren.
Borroka askea edo greko-erromatarren borroka: buruz buruko borrokarako, eraiste eta jaurtiketa ugari aurreikusten ditu. Kirol honetan, bi aurkarik, arau batzuei jarraituz, buruz buru borrokatzen dute, aurkaria lurrera bota eta immobilizatzeko asmoz, segundo batzuez bizkarra lurrean ukitzeko moduan. Garaipena kontrarioaren utzikeriaz edo epaileen erabakiz ere lor daiteke. Borrokaldiak 6 × 6 m-ko tapiz batean egiten dira (8 × 8 m-koa olinpiadetan eta mundukoetan) eta 10, 12 edo 20 minutu irauten dute, bi zati berdinetan banatuta. "Borroka kirol olinpiko zaharrenetako bat da".
San Da: kung fu edo wushu arte martzial tradizionalaren teknika eraginkorrenetan oinarritutako estiloa da. Txinan ofizial militarrek garatu zuten, eta borrokarako edo defentsa pertsonalerako sistema hau borroka errealistarako trebetasunean oinarritzen da. Chino-mongola edo shuai jiao borrokaren proiekzioak, iparraldeko boxeo txinatarraren ostikoak edo changquanak, hegoaldeko boxeo txinatarraren edo nanquanen esku-kolpeak eta hainbat estilo klasikotan dagoen chin naren luxazioak erabiltzen ditu, eta, horrela, ohiko kung fu edo wushu estiloen onena berreskuratzen du, borroka-diziplina moderno oso eraginkorra sortzeko. Praktikatzaile ospetsu batzuk Cung Le (MMA Strikefmudeko antolakuntzako txapelduna) eta Liu Hailong dira, "Sandako Errege" titulua eta "Conquistador del muay thai" titulua lortu zituena.
Jujutsu tradizionala: Japoniako edo samuraiko gerlari feudalen gorputzezko borroka-sistema, estiloetan edo ryuetan banatua. Judoaren eta aikidoaren gerra-artearen aita da. Zutik zein lurrean borrokatzen da, eta luxazio artikularrak, jaurtiketak, itotzeak eta sumisioak askotarikoak direlako nabarmentzen da, bai eta arma tradizional batzuk erabiltzeagatik ere.
Judoa: Japoniako jujutsu tradizionaletik sortutako kirol olinpikoa. Batez ere, itotzeetan, luxazioetan (batez ere ukondoan, kirol-araudiaren arabera), ibilgetzeetan eta, bereziki, jaurtiketetan oinarritutako sistema da, eta emaitza oso erabilgarria eta ondo kulunkatua da zutik eta lurrean borrokatzearen artean. Borroka-sistema eraginkorrenetakotzat jotzen da.
Boxeoa: Mendebaldeko boxeoa artista martzial mistoek praktikatzen dute ukabilak lantzeko eta distantzia ertaina erabiltzeko aproposa delako. Gizateriaren ondare kultural inmateriala da, Unescok 2014ko azaroaren 26an xedatua.

## Txapelketak

Arte martzialeko txapelketa guztietan arau berak dituzte eta pișuak kategorietan banatzen dira.
Pisu kategoriak:
* Euliaren pisua: 48,7 kg arte
* Oilarraren pisua: 48,7 kg eta 61,2 kg artean
* Lumaren pisua: 61,2 kg eta 65,7 kg artean
* Pisu arina: 65,7 kg eta 70,3 kg artean
* Welter pisua: 70,3 kg eta 77,1 kg artean
* Batez besteko pisua: 77,1 kg eta 83,9 kg artean
* Pisu erdiosoa: 83,9 kg eta 92,9 kg artean
* Pisu astuna: 92,9 kg eta 120,2 kg artean).
* Pisu superastuna: gehienezko pisu-mugarik gabe.
Honako egintza hauek lehia batean edo arte martzial mistoen erakustaldi batean egindako hutsegiteak dira, eta, arbitroaren nahierara, zigorrak eragin ditzakete, egiten badira:
* Burukadak ematea
* Begiko edozein pikete mota
* Haginka
* Tu egin aurkariari
* Iletik tira egitea
* Fish hooking (sartu hatza aurkariaren ahoan eta bota alde batera)
* Ingelesaren aurkako edozein eraso mota
* Jarri hatza aurkariaren edozein zulo, ebaki edo zulotan
* Artikulazio txikiak manipulatzea
* Ukondoaren puntaz beherantz jo
* Bizkarrezurrari edo buruaren atzealdeari emandako kolpeak
* Ostikatu gibela orpoarekin
* Edozein motatako kolpeak eztarrian, trakeari heltzea barne, inolako mugarik gabe
* Larruazalari heldu, atximur egin edo bihurritu
* Lepauztaia heldu
* Eroritako aurkari bati buruan ostikoka aritzea
* Eroritako aurkariari belaunikadak ematea buruan
* Eroritako aurkari bat zapaltzea
* Hesia hartu
* Aurkariaren shortak edo eskularruak hartu
* Ring barruan hizkuntza lizuna erabiltzea
* Kirolaren aurkako jokabidea izatea, aurkariari lesioa eragiteko modukoa.
* Atseden batean aurkari bati erasotzea
* Arbitroa artatzen ari den aurkariari erasotzea
* Erasoari amaiera ematen dion kanpaiak jo ondoren, aurkari bati erasotzea
* Herabetasuna; horren barruan sartzen da, mugarik gabe, aurkariarekin kontakturik ez izatea, nahita, edo ahoko babeslea behin eta berriz botatzea, edo lesioaren itxurak egitea.
* Aurkari bat ringetik kanpo botatzea
* Arbitroaren jarraibideak nahita ez betetzea
* Aurkari bat lurrera eroraraztea buru edo lepo gainean
* Izkinan interferitu
* Ileari edo gorputzari substantzia arraroren bat ematea abantaila ateratzeko

## Ikuspuntua XXI. mendean

Gaur egun, arte martzialak hainbat arrazoirengatik praktikatzen dira, hala nola kirola, osasuna, babes pertsonala, garapen pertsonala, diziplina mentala, izaeraren forja eta autokonfiantza; gainera, arte militarren esanahi hertsia denez, gorputzez gorputzeko borroka mota guztiei eta arte militar historikoei aplikatzen zaie. Laburbilduz, borroka-arteak antzinako armekin edo arma gabe borrokatzeko estiloak dira; arte guztiak bezala, gizakiaren adierazpen ere badira, eta ez dira nahitaez sistematikoki edo zientifikoki ulertzen.

## Erreferentziak

* ↑ Clements, John. (2006ko urtarrila). A Short Introduction to Historical European Martial Arts. in: Meibukan Magazine. Special Edition No. 1, 2–4 or..
* ↑ (Gaztelaniaz) Infolibros. (2019-04-02). «¿Qué son las Artes Marciales? | Definición y Mejores Libros» infolibros.org (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Los 12 principales tipos de artes marciales» psicologiaymente.com 2019-03-11 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* ↑ Santurio, José Ignacio Menéndez. (2017). «Las artes marciales y deportes de combate en educación física. Una mirada hacia el kickboxing educativo.» EmásF: revista digital de educación física (48): 108–119. ISSN 1989-8304. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* ↑ «Objetivos generales y específicos en la enseñanza de artes marciales en educación primaria con una orientación educativa» Ricardo Sanz Orús (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) Arte marcial. 2022-04-14 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* ↑ Clasificación de las Artes Marciales. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Técnicas Y Métodos De Acondicionamiento En Artes Marciales» www.puntofape.com 2019-04-17 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* ↑ (Gaztelaniaz) Redacción. «La práctica de artes marciales aporta muchos beneficios» www.economistjurist.es (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Artes marciales mixtas. 2022-05-07 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11417
* Multimedia: Martial arts / Q11417