# Itsaso Beltza

Itsaso Beltza, antzinako izena Ponto Euxino (antzinako grezieraz: Εὔξεινος Πόντος, Euxeinos Pontos, euskaraz: «itsaso abegikorra»), Ozeano Atlantikoaren bazterreko itsasoa da, Ekialdeko Europaren, Kaukasiaren eta Anatoliaren artean dagoena, Dardaneloak eta Bosforo itsasarteen bitartez Mediterraneoarekin lotua.

## Historia

Pentsatzen da duela milaka urte egungo Itsaso Beltzaren eskualdea ur gezako aintzira bihurtu zela, Mediterraneotik bereiz, klima hoztu zenean. Aitzitik, duela 5.500 urte, klima zertxobait berotu zenean, Mediterraneoaren ur azalera igo egin zen, eta arrakala bat ireki zen erliebe sakonagoa zuen ingurune horretara, ur gazia barra-barra sartuz aintzira gezara 1.000 egunez (15 cm eguneko). Gertaera horiek Noeren dilubioaren narrazioaren sorburutzat jo izan dituzte aditu batzuek, baita Europako migrazio neolitiko handiaren abiapuntutzat ere, aintziraren inguruko herriek uholde handitik ihes egitean.
XX. mendean, Noborosisk portuaren inguruan ur-azpiko bonbak jarri ziren. 2016. urteko irailean, Bilboko Itsas Museoko gida zen Asier Barrenetxeak, Atyla itsasontziak Itsasoa gurutzatu zuen. 2018. urtean, munduko itsasontzirik zaharrena bertan aurkitu zen.
Itsaso honetatik zibilizazio askoren nabigatzaileak pasa dira: hititarrak, kolkidarrak, traziarrak, greziarrak, persiarrak, zimeriarrak, eszitiarrak, erromatarrak, bizantziarrak, godoak, hunoak, abaroak, eslaviarrak, baregoak, gurutzatuak, veneziarrak, genoarrak, georgiarrak, bulgariarrak, tartaroak eta otomandarrak.

## Geografia

Iparraldean Ukraina du, ekialdean Errusia eta Georgia, hegoaldean Turkia, eta mendebaldean Bulgaria, Errumania. 436.402 kilometro koadroko eremua du. Batez besteko sakonera 1.253 metrokoa da, eta gehienekoa 2.245 metrokoa.
Uharte txiki anitz daude Bulgaria, Errumania, Turkia eta Ukrainakoak direnak, esate baterako Suge uhartea Ukrainan.
Kostalde aldapatsua da askotan inguruan mendi garrantzitsuak dituelako: Pontoko mendiak hegoaldean, Kaukaso mendikatea ekialdean eta Krimeako mendiak iparraldean.
Itsas gorabeherarik gabea da ia, eta ez da izozten neguan. Iparraldean Krimeako penintsula dago. Bere ertzeetan dauden hiri garrantzitsuenak Istanbul, Odesa, Sebastopol, Jalta eta Konstantza ditugu. Danubio, Don eta Dnieper ibaiak bertan itsasoratzen dira. Hegoaldean Marmarako itsasoarekin eta iparraldean Azoveko itsasoarekin dago loturik Kertx-eko itsasartearen bidez.

### Jariatzen duten ibaiak

Itsaso Beltzara ura jariatzen duten ibai nagusiak hauek dira:
* Danubio
* Dnieper
* Don
* Dniester
* Kizil-Irmak
* Kuban
* Sakarya
* Hegoaldeko Bug
* Çoruh
* Yeşilırmak
* Rioni
* Yeya
* Mius
* Kamchiya
* Enguri
* Kalmius
* Molochna
* Tylihul
* Velykyi Kuialnyk
* Veleka
* Rezovo
* Kodori
* Bziphe
* Supsa
* Mzymta
Ibai hauek zeharkatzen dute nola edo hala 24 herrialde.

### Herrialdeak eta dagokien kostaldea

| Herrialdea | Itsasertzaren luzera(km) | Zona ekonomiko esklusiboaren zabalera (km$^2$) |
| Turkia | 1,329 | 172,484 |
| Ukraina | 2,782 | 132,414 |
| Errusia | 800 | 67,351 |
| Bulgaria | 354 | 35,132 |
| Georgia | 310 | 22,947 |
| Errumania | 225 | 29,756 |
| Total | 5,800 | 460,084 |

## Hidrologia

Mediterraneoarekin baino ez du ur-trukea Itsaso Beltza, beraz, irteera- eta sarrera-fluxu guztiak Bosfororen eta Dardanelos itsasarteetan zehar gertatzen dira. Mediterraneotik datorren fluxuak irteerako fluxuak baino gazitasun eta dentsitate handiagoa duenez horrek sortzen du estuarioen ohiko zirkulazioa. Horren ondorioz Mediterraneoko ur dentsoenaren barnealderanzko fluxua hondoan gertatzen dela, eta Itsaso Beltzaren azaletik Marmarako itsasorantz doan irteera-fluxua, berriz, gainazaletik gertu.
Ur kopuruaren gorabeherak horrela estimatze dira:
* Irabaziak: 900 km$^3$/a (ibaien ekarpena 370 km$^3$/a, prezipitazioak 180 km$^3$/a, sarrerak Bosforon zehar 350 km$^3$/a.
* Galerak: 9000 km$^3$/a (lurruntzea 400 km$^3$/a, irteerak Bosforon zehar 500 km$^3$/a)

## Turismoa

Ondoren Itsaso Beltzean dauden hiri turistiko garrantzitsuenak:
* Agigea (Errumania)
* Batumi (Georgia)
* Burgas (Bulgaria)
* Costinești (Errumania)
* Eupatoria (Krimea, Ukraina/Errusia (liskarretan))
* Feodosia (Krimea, Ukraina/Errusia (liskarretan))
* Istanbul (Turkia)
* Jalta (Krimea, Ukraina/Errusia (liskarretan))
* Kobuleti (Georgia)
* Odesa (Ukraina)
* Samsun (Turkia)
* Sinope (Turkia)
* Sotxi (Errusia)
* Trabzon (Turkia)
* Varna (Bulgaria)

### Arkeologia
## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014/03/25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ 159. araua. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-04-18).
* ↑ Uriarte Cantolla, Antón. (2009 [i.e. 2010]). Lurreko klimaren historia. (2.a. argitaraldia) Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco ISBN 978-84-457-3059-1. PMC 796321956. (Noiz kontsultatua: 2021-12-20).
* ↑ Turkish Statistical Institute. Rapor.tuik.gov.tr jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012-01-31).
* ↑ Turkish Statistical Institute. Rapor.tuik.gov.tr jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 01-14).
* ↑ Turkish Statistical Institute. Rapor.tuik.gov.tr jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-01-11).
* ↑ Cele mai mari orase din Romania. Stiati.ca jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-01-11).
* ↑ Rapor.tuik.gov.tr jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2013-12-04).
* ↑ Batumi City Hall website. http://www.batumi.ge.
* ↑ Fisheries, Ecosystems and Biodiversity |url=http://www.seaaroundus.org/data/#/eez |publisher=University of British Columbia}}

## Ikus, gainera

* Azoveko itsasoa
* Kertx-eko itsasartea

## Kanpo estekak

* Surfa eta snowboarda Sotxi hirian
* Datuak: Q166
* Multimedia: Black Sea / Q166