OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Danimarkar

    Artikulu hau egungo herriari buruzkoa da; antzinako germaniar herria gaitzat duena beste hau da: «Daniar»
Danimarkarrak edo daniarrak (danieraz: danskere) Europako etnia bat da. Munduan zehar Danimarkako herritarrak eta daniar jatorria duenak daude.
Lehenegoko ikuspegi etniko batetik antzinako daniarren ondorengoak ziren, hala ere, egun danieraren hiztunak edota Danimarka bere aberritzat duenak danimarkarrak dira.

## Danimarkar diaspora

AEBetan ere komunitatea esanguratsua da (Dansk-amerikanere). 1.500.000 pertsona inguruk jatorri hau dauka, gehien-gehienak Mendebaldean eta Erdi-Mendebaldean bizi direnak, bereziki Kalifornian. Solvang eta Racine (Wisconsin) udalerrietan diaspora esanguratsua da. Kanadan 200.000 inguru bizi dira, eta Brasilen 140.000.
Alemanian, 50.000 inguru danimarkar bizi dira Schleswig-Holstein estatuan, beste garai batean Danimarkako lurraldea zena. Populazioaren %10a da , eta izen hauek hartzen dituzte: "Mugatik hegoalderako danimarkarrak" (De danske syd for grænsen), "Danish-minded" (De Dansksindede) edo "Hego Schleswigetarrak". Beste 50.000 bat bizi dira Norvegian eta Australian, 40.000 inguru Suedian eta 20.000 Britainia Handian.

## Daniar ezagunen zerrenda

* Svend I.a Danimarkakoa (960 inguruan - 1014), Danimarkako, Ingalaterrako eta Norvegiako lurralde batzuen erregea.
* Tycho Brahe (1546-1601), astronomoa.
* Caspar Bartholino (1665-1738), anatomista.
* Vitus Bering (1681-1741), esploratzailea.
* Hans Christian Oersted (1777-1851), fisikaria.
* Hans Christian Andersen (1805-1875), idazle ipuingilea.
* J. C. Jacobsen (1811–1887), "Carlsberg" taldearen sortzailea.
* Søren Kierkegaard (1813–1855), filosofoa.
* Carl Nielsen (1865-1931), musikaria.
* Knud Rasmussen (1879-1933), esploratzailea eta etnologoa.
* Niels Bohr (1885-1962), Fisikaren Nobel Sariduna.
* Isak Dinisen edo Karen Blixen (1885-1962), idazlea.
* Bille August (1948-), zinemagilea.
* Allan Simonsen (1952-), futbolaria.
* Lars von Trier (1956–), zinema zuzendaria.
* John Lauridsen (1959-), futbolaria.
* Susanne Bier (1960-), zinemagilea, Oscar Sariduna.
* Tony Rominger (1961- ), txirrindularia.
* Brigitte Nielsen (1963–), aktorea, modeloa eta abeslaria.
* Peter Schmeichel (1963–), futbolaria
* Michael Laudrup (1964–), futbolaria.
* Bjarne Riis (1964-), txirrindularia, Frantziako Tourraren txapelduna.
* Mads Mikkelsen (1965–), aktorea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q164714
* Multimedia: People of Denmark / Q164714
* ↑ Larsen, Dorthe. Folketal. Danmarks Statestik.
* ↑ Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
# Danimarkaren banaketa administratiboa

Danimarka administratiboki bost eskualde eta barrutitan banaturik dago, denera 98 direlarik. Antolamendu administratibo hau 2007ko urtarrilaren 1etik aurrera ezarri zen, data horretan aurretik zegoen lurralde banaketa historikoa desegin zen.
| Eskualdea | Hiriburua | Biztanleria | Azalera | Dentsitatea |
| Hovedstaden Hiriburua | Hillerød | 1.680.271 | 2.561 | 656,10 |
| Midtjylland Erdialdeko Jutlandia | Viborg | 1.253.998 | 13.142 | 95,42 |
| Nordjylland Ipar Jutlandia | Aalborg | 579.628 | 7.910 | 73,28 |
| Sjælland Seelandia | Sorø | 820.564 | 7.273 | 112,82 |
| Syddanmark Hegoaldeko Danimarka | Vejle | 1.200.227 | 12.191 | 98,45 |

## 1970 eta 2006 arteko antolamendua

1970etik 2006ko abenduaren 31ra arte, Danimarka 13 barruti (amter) eta 271 komunetan (kommuner) banaturik egon zen.
Kopenhage hiriguneko kasuan, hau bi udalerri autonomoen salbuespenarekin, bata izen berekoa eta bestea Frederiksberg, izen bereko barrutiak kudeatzen zituen. Bestalde, Bornholm uhartea bost udalerrik osatzen zuten konderria zen, 2003ko urtarrilaren 1ean eskualdeko udalerri bakar bat osatu zuten arte. Eskualdeko udalerri honek hiriburuko udalerri autonomoen ezaugarri berdinak zituen.
2004an gobernuak gaur egungo administrazio sistema berritzea proposatu zuen: osasun zerbitzua hobetu asmoz bost eskualde eratu ziren. Gainera proposamenak bere barnean gutxienez bakoitzak 20.000 biztanle zituzten 100 inguru udalerrietarako murrizketa zeraman (nahiz eta salbuespen batzuk ezarri izan). Azkenik 2005eko otsailaren 24an Danimarkako legebiltzarrak proposamena onartu zuen.
| | Izena | Hiribura | Mota | Biztanleria | Azalera | Dentsitatea |
| 1 | Kopenhage | Kopenhage | Udalerria | 501,158 | 91.3 | 5.489,1 |
| 2 | Frederiksberg | Frederiksberg | Udalerria | 91.855 | 8,7 | 10.560,5 |
| 3 | Copenhague | Glostrup | Barrutia | 618.529 | 526 | 1.175,9 |
| 4 | Frederiksborg | Hillerød | Barrutia | 378.686 | 1.347 | 281,1 |
| 5 | Roskilde | Roskilde | Barrutia | 241.523 | 891 | 271 |
| 6 | Mendebaldeko Selandia | Sorø | Barrutia | 307.207 | 2.984 | 103 |
| 7 | Storstrøm | Næstved | Barrutia | 262.781 | 3.398 | 77,3 |
| 8 | Fionia | Odense | Barrutia | 478.347 | 3.485 | 137,2 |
| 9 | Hegoaldeko Meridional | Aabenraa | Barrutia | 252.433 | 3.939 | 64,1 |
| 10 | Ribe | Ribe | Barrutia | 224.261 | 3.132 | 71,6 |
| 11 | Vejle | Vejle | Barrutia | 360.921 | 2.997 | 120,4 |
| 12 | Ringkjøbing | Ringkøbing | Barrutia | 275.065 | 4.854 | 56.7 |
| 13 | Viborg | Viborg | Barrutia | 234.896 | 4.122 | 57 |
| 14 | Iparraldeko Jutlandia | Aalborg | Barrutia | 495.090 | 6.173 | 80,2 |
| 15 | Aarhus | Aarhus | Barrutia | 661.370 | 4,561 | 145 |
| 16 | Bornholm | Rønne | Eskualdeko Udalerria | 43.245 | 587 | 73,6 |

## Ikus gainera

* Danimarka

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3976655
* Multimedia: Subdivisions of Denmark / Q3976655
# Danimarkako uharte nagusiak

Danimarkan 406 uharte daude, Faroeak eta Groenlandia kontutan hartu gabe. Gaur egun 70 baino ez daude populaturik, azken hamarkadetan arrazoi ekonomikoak direla eta hustu baitira irla batzuk.
Hiru uharte handi daude, Jutlandia eta Suedia arteko itsasartean dauden Sjælland eta Fionia, eta bestetik Jutlandiaren iparraldean dagoen Vendsyssel-Thy uhartea, "Ipar Jutlandiako Uhartea" izena ere hartzen duena.
Uharte gehienak glaziarren morrenek eratu dituzte. Aspaldian ibaien sedmentazioak areazko uharte batzuk ere sortu ditu. Uharte kopurua dinamikoa da izan ere sedimentazioak berriak sortzen dituen bezala uholdeek batzuk ere desagertarazi baitituzte.

## Zerrenda
### Biztanleen araberako zerrenda

| # | Izena | Populazioa |
| 1 | Sjælland | 2.164.217 |
| 2 | Fionia | 454.358 |
| 3 | Vendsyssel-Thy | 302.546 |
| 4 | Amager | 171.210 |
| 5 | Lolland | 65.764 |
| 6 | Als | 51.322 |
| 7 | Falster | 43.398 |
| 8 | Bornholm | 42.154 |
| 9 | Morsø | 21.800 |
| 10 | Langeland | 13.277 |
| 11 | Møn | 9.909 |
| 12 | Ærø | 6.669 |
| 13 | Tåsinge | 6.187 |
| 14 | Samsø | 4.010 |
| 15 | Thurø | 3.725 |

### Azaleraren araberako zerrenda

| # | Izena | Azalera (km²) |
| 1 | Sjælland | 7.031 |
| 2 | Vendsyssel-Thy | 4.685 |
| 3 | Fionia | 2.985 |
| 4 | Lolland | 1.243 |
| 5 | Bornholm | 588 |
| 6 | Falster | 514 |
| 7 | Morsø | 368 |
| 8 | Als | 312 |
| 9 | Langeland | 284 |
| 10 | Møn | 218 |
| 11 | Rømø | 129 |
| 12 | Samsø | 112 |
| 13 | Læsø | 101 |
| 14 | Amager | 95 |
| 15 | Ærø | 88 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q927909
* Multimedia: Islands of Denmark / Q927909
# Danimarkako itsasartea

Danimarkako itsasarteak (danieraz: Danmarksstrædet; islandieraz: Grænlandssund), Groenlandia eta Islandiaren artean, Groenlandia eta Irminger itsasoak bereizten ditu. 480 km-tik 289 km-ko zabalerarekin, Straumnes eta Nansen lurmuturraren artean 336 km-ko luzera du. 191 metroko sakonera du.
Bigarren Mundu Gerran, 1941eko maiatzaren 24an bere uretan Danimarkako itsasarteko gudua gertatu zen, non Bismarck korazatuak HMS Hood britainiarra hondoratu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q152058
* Multimedia: Denmark Strait / Q152058
# Dorothy Vaughan

Dorothy Johnson, Vaughan (Kansas City, Missouri, AEB, 1910eko irailaren 20a - Hampton, Virginia, 2008ko azaroaren 10a) afroamerikar matematikaria izan zen, NACAn (Aholku Batzorde Nazionala Aeronautikan) lan egin zuena, agentzia hori NASA bihurtu zen geroago. Bertan hainbat lan-taldetan nabarmendu zen, esaterako West-computing taldean (Analisiko dibisioan eta Konputaziokoan, non aditu bihurtu zen FORTRAN programazio-lengoaian). Sateliteak jaurtitzeko SCOUT proiektuan lan egin zuen geroago NASAn 1971ean erretiroa hartu zuen arte. NACAn eta NASAn lehenengo arduradun eta kudeatzaile afroamerikarra izan zen. NACAn sartu aurretik matematika irakaslea izan zen.

## Lehenengo urteak

Zazpi urte zituela bere gurasoak, Leonard eta Anne Johnson, Mende-Virginiako Morgantown-era mugitu ziren. Dorothy batxilergoan graduatu zen Beechurst High School-en 1925ean, eta 1929an jaso zuen Matematika Zientzien lizentziatura Wilberforce Unibertsitatean.

## Ibilbidea

NACAko Langley Ikerketa-zentroan 1943an sartu aurretik Vaughan bigarren hezkuntzako matematika irakaslea izan zen, Farmville-ko Moton High School-en (Virginia). Hori Franklin D. Roosevelt presidentearen 8802 Ordena Exekutiboari esker izan zen, industrian arraza edo erlijioagatik diskriminaziorik ez izateko sortua. Behin NACA ikerketa-zentroan sartuta, berak uste zuen lan horrek gerra amaitu arte baino ez zuela iraungo, baina jarraitu zuen eta 1949an Vaughan West Area Computers lan-ataleko zuzendari gainbegiratzailea bihurtu zen. Lan talde berezi hura afroamerikar emakumeekin osatuta zegoen esklusiboki, eta denak ziren espezialistak matematikan. NASAn hasieran emakume zurien eta beltzen komunak bananduta zeuden. Denborarekin emakume matematikari horien ekarpena nabarmendu egin zen, bai banaka eta talde gisa ere, euren ekarpenak ia arlo guztietara heldu ziren Langley-ko ikergunean. Vaughan-ek hainbat emakume zuriri ere lagundu zien merezitako sustapena edo soldata-igoera jasan zitzaten.
Bere ibilbidean zehar Vaughan matematikari oso errespetatu bat izan zen, eta zuzendari gainbegiratzailea izatera heldu zen lehen pertsona afroamerikarra izan zen NACAn, baita geroago NASAn ere. NASAko bere azken hamarkada hartan Katherine Johnson eta Mary Jackson emakume matematikari ospetsuekin lan egin zuen, emakume kalkulatzaileen taldean. Gero John Glenn astronautaren bidaietako orbiten kalkuluak egin zituzten. 1971ean erretiratu zen NASAn. 2008an hil zen 98 urterekin.
2017an estreinatu zen Hidden Figures filmak ("Ezkutuko talentuak") Dorothy Vaughan-en eta bere bi lankideren bizitza kontatzen du (Katherine Jhonson eta Mary Jackson).

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20130322073447/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/2/29/VaughanBio.pdf

## Kanpo loturak

* (Ingelesez) Hidden Figures filma IMDB datu-basean
* Datuak: Q22915129
* Multimedia: Dorothy Vaughan / Q22915129
# Dorothy Richardson

Dorothy Richardson (Abingdon, Berkshire, 1873ko maiatzaren 17a - Beckehnham, Kent, 1957ko ekainaren 17a) britainiar eleberrigilea izan zen. Maistra eta idazkari gisa lan egin zuen. Obra nagusia Pilgrimage (Erromesaldia) izenburu orokorrarekin argitaratu zuen: 13 eleberri, 4 liburukitan bilduak. Ingeles emakume gazte baten sentimenduak, pentsamenduak eta gorabeherak kontatzen dira liburu horietan. Obra historikoak ere idatzi zituen, hala nola The Quakers: Past and Present (1914, Kuakeroak: iragana eta oraina). Eleberri modernoaren historian barne-elkarrizketa lehen aldiz erabili zuen idazlea da, J. Joyceren eta V. Woolfen aurretik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q447268
* Multimedia: Dorothy Richardson / Q447268
# Dorothy Parker

Dorothy Parker (West End, New Jersey, 1893ko abuztuaren 22a - New York, 1967ko ekainaren 7a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.
Vanity Fair eta The New Yorker agerkarietan argitaratu zituen lehen kontakizunak, A Month of Saturday lanean bildu zituenak (1971ean argitaratua). 1926. urtean plazaratu zuen lehen bertso-bilduma, Enough Rope. Sunset Gut (1928) eta Death and Taxes (1931) bertso-bildumak argitaratu zituen ondoren. Big Blonde kontakizun-liburuari esker sari bat eskuratu zuen hurrengo urtean, eta Laments for the Living (1930) eta After Such Pleasures (1933) kontakizun-liburuak argitaratu zituen ondoren. 1933an, bigarren senarrarekin batera, idatzitako istorioetan oinarritutako filmak egiten hasi zen; haietakoa da A Star Is Born (Izar bat jaio da) filma.

## Euskaraz

* Hona hemen gu biok. itzul.: Mirentxu Larrañaga. Alberdania-Elkar, 2005 Literatura Unibertsala 116

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q270707
* Multimedia: Dorothy Parker / Q270707
# Dorothy Reed Mendenhall

Dorothy Reed Mendenhall (Columbus, 1874 – Chester, 1964) mediku estatubatuarra izan zen.

## Biografia

Columbusen (Ohio) jaio zen 1874an. Sei urte zituela bere aita hil zen, eta familiak, zapatak egiten zituen enpresaren diru-sarrerei eutsi behar izan zien, asko iraun ez zuen arren. Gainbehera finantzario hori zela eta, medikuntza ikastera joan zen, senideak aurka egon ziren arren. Kimikan eta fisikan matrikulatu zen Massachusettseko Institutu Teknologikoan 1895ean, Smith Collegetik graduatu ondoren. Urtebete geroago, Johns Hopkins Unibertsitateko Medikuntza Eskolan hasi zen lanean.
1900 urtean William Osler medikuak sorturiko erresidentzian bizi izan zen eta 1901ean William H. Welch patologoarekin beka bat lortu zuen. Denbora horretan, Reed-Sternbergen zelulak aurkitu zituen. Hodgkin-en linfoman agertzen dira, eta izen hori dute haren eta Carl Sternberg mediku austriarraren ohoretan. Dorothy Reed Hodgkinen gaixotasuna eta tuberkulosia diskriminatzen lehena izan zen.
Graduatu ondoren, New Yorkera joan zen 1903an, Babies Hospital-en lan egiteko. Charles Elwood Mendenhall Wisconsineko Unibertsitateko fisikako irakaslearekin ezkondu zen 1906an, eta Madisonera joan zen. Bere jarduera medikua oso eskasa izan zen hurrengo urteetan, denbora bere familiari eskaini behar izan baitzion; hiru seme-alaba izan zituen. Hildako ahizparen alabak zaintzeko behar zen dirua irabazteko, osasun publikoari buruzko hitzaldiak eman zituen. Wisconsineko Unibertsitateko Etxeko Ekonomia sailerako, Wisconsineko Osasun Kontseilurako eta Estatu Batuetako Nekazaritza Sailerako buletinak ere idatzi zituen. Gizonezko lankide batzuek medikuntza arloko interes falta leporatu zioten, osasun publikoarekiko interesa eta familiarekiko dedikazioa zirela eta.
1917an, Washington D. C.ra joan zen bizitzera, eta Mendenhall Children's Bureauren hasi zen lanean. Han egin zituen gainerako lanak. 1926an, Danimarkako amen eta haurren heriotza-tasei buruzko ikerketa gidatu zuen, baita AEBekin alderatzeari buruzkoa ere. Midwifery in Denmark du izenburua, eta 1929an argitaratu zen. Horren arabera, Estatu Batuetan hautemandako heriotza-tasarik handiena medikoek eragindako alferrikako ebakuntzen ondorioa zela azalduz.
Chesterren (Connecticut) hil zen 1964an, senarra hil eta gutxira (1935).

## Erreferentziak

* Artikulu honen zati batzuetan, Estatu Batuetako Medikuntzako Liburutegi Nazionalaren web orria dago, jabetza publikoan, Gobernu federalaren lana baita, Estatu Batuetako Kodearen 17. tituluko 1. kapituluko 105. atalean xedatutakoaren arabera.
* 1 2 3 4 Biblioteca Nacional de Medicina de Estados Unidos 2003.
* ↑ Parry 2006.

## Bibliografia

* Estatu Batuetako Medikuntzako Liburutegi Nazionala(2003). «Dr. Dorothy Reed Mendenhall» Changing the Face of Medicine.
* «Dorothy Reed Mendenhall (1874–1964)» American Journal of Public Health 96 (5): 789. 2006 doi:10.2105/AJPH.2006.085902. OCLC .1470592 PMID 16571682..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q274827
* Multimedia: Dorothy Reed Mendenhall / Q274827
# Dorr udalerria, McHenry konderria (Illinois)

Dorr udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, McHenry konderrian. Azken zentsuaren arabera 21.572 biztanle zituen, 36 milia karratu (93 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Dorr udalerrian 8049 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 33.301 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5298725
# Determinatzaile zehaztugabe
## BERRIETAKO EDUKIA

Determinatzaile-mota bat, ez mugatzaile dena, ez zenbatzaile. Determinatzaile zehaztugabe deritze, deitura horretan halako kontraesan moduko bat badago ere. Hauek dira nagusiak:
* zein, zer, edozein, edozer, zeinahi, zernahi.

## Kokagunea

Determinatzaile hauek izen-sintagma barnean izenaren ezkerreko kokagunea hartzen dute:
* ZEIN etxe erosi dute?
* EDOZEIN liburu erabil dezakezu.
* Pittin bat edanez gero, batzuek EDOZER gauza esaten dizute.

## Determinatzaile zehaztugabeak eta mugatzailea

Determinatzaile zehaztugabeak ezin dira mugatzailearekin batera agertu izen-sintagman. Beraz, honako konbinazio hauek txarrak dira:
* *Hartu edozein liburua, eta irakurri.
* *Zer liburuak erosi dituzu?
Haien ordain zuzenak honako hauek dira: * Hartu edozein liburu, eta irakurri. * Zer liburu erosi dituzu?

## Determinatzaile zehaztugabeak eta zenbatzaileak

Zenbatzaileekin konbinatzean, gauzak pixka bat konplikatzen dira, zeren denek ez baitute berdin jokatzen. Adibidez, badirudi EDOZEIN eta EDOZER ezin direla zenbatzaileekin batera agertu:
* *Edozein liburu bat hartu, eta irakurri.
* *Edozer bost liburu har ditzakezu.
Baina ZER eta ZEIN, adibidez, ager daitezke zenbatzaileen lagun:
* Zein bi liburu aukeratuko zenituzke uharte batera eramateko?
* Zer bost arazo nagusi aipatuko zenituzke?
Jakina, horrelakoetan, sarritan aposizioaren bidea erabil daiteke:
* Har itzazu bost liburu, edozein, eta irakurri.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
# Detmold (Maryland)

Detmold Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Allegany konderrian dago, Maryland estatuan. 66 biztanle ditu, 0,405216 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Allegany konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3885809
# Detmold (eskualdea)

Detmold eskualdea (alemanez Regierungsbezirk Detmold) Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatuaren ipar-ekialdea hartzen duen eskualdea da. Detmold da hiriburua.

## Hiriak eta barrutiak

Hiri aske bakarra du:
* Bielefeld (DU)
Hauetaz gain sei barruti ditu:
* Gütersloh (GT)
* Herford (HF)
* Höxter (HX)
* Lippe (LIP)
* Minden-Lübbecke (MI)
* Paderborn (PB)

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q7923
* Multimedia: Ostwestfalen-Lippe / Q7923
# Determinatzaile (gramatika)

Determinatzailea, hizkuntzalaritzan, izen-sintagma baten erreferentea mugatzen, zehazten edo kuantifikatzen duen hitza edo morfema da.
Izen-sintagmak ardaztzat izen berezi bat edo izenordain bat baldin badu, ardatz horrek ez du bestelako laguntzarik behar izen-sintagma osatzeko. Baina ardatza izen arrunt bat bada, izen-sintagma ez da gauzatzen determinatzailerik ez baldin bada.
Determinatzailearen zeregina izen-sintagmaren erreferentzia zehazten laguntzea da. Alegia, txakur izena animalia-mota ezagun bati aplikatzen zaio. Baina egiazko munduan, lau hankaren gainean dabiltzan txakur zehatzez hitz egin behar izaten da, eta orduan zein txakur aipatzen ari den zehaztu beharra dago: txakurrak esanda, esan nahi du txakur guztiak aipatzen ari direla. Txakur hau esanda, berriz, ez. Ezta txakurra edo txakur handia esanda ere. Oraingoan, mundu errealean, edo asmatuan, dabiltzan animalia jakin batzuk aipatzen ari dira. Horixe da determinatzailearen zeregina.
Hiru multzotan sailkatzen dira:
* mugatzaileak,
* zenbatzaileak eta
* determinatzaile zehaztugabeak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q576271
# Determinismo teknologiko

Determinismo teknologikoa teoria erredukzionista bat da. Teoria horren oinarria da gizarte baten teknologiak bere eraginkortasunaren barne-logikari jarraituz egiten duela aurrera, eta, aldi berean, gizarte-egituraren eta kultura-balioen garapena zehazten duela. Horrek aurrerapen teknologikoa funtsean antidemokratikoa den indar bihurtzen du. Uste da terminoaren jatorria Thorstein Veblen (1857-1929) soziologo eta ekonomista estatubatuarrari zor zaiola. XX. mendeko determinista teknologiko erradikalena, Ameriketako Estatu Batuetan, Clarence Ayres izan zen ziurrenik, Thorstein Veblenen eta John Deweyren jarraitzailea. William Ogburn ere bere determinismo teknologiko erradikalagatik eta atzerapen kulturalari buruzko teoriagatik.
Garapen sozioekonomikoaren ikuspegi determinista teknologiko baten lehen elaborazio garrantzitsua Karl Marx filosofo eta ekonomialari alemanaren eskutik etorri zen. Hark argudiatu zuen teknologia-aldaketak, eta bereziki ekoizpen-teknologian, giza harremanetan eta antolamendu-egituran duten eragin nagusia direla, eta gizarte-harremanak eta kultura-praktikak, azken batean, gizarte jakin baten oinarri teknologiko eta ekonomikoaren inguruan dabiltzala. Marxen jarrera sustraitu egin da gaur egungo gizartean; izan ere, azkar aldatzen diren teknologiek gizakien bizitza erabat aldatzen dute. Nahiz eta autore askok egozten dien Marxen ideiei teknologiaren aldetik gizakiaren historiaren ikuspegi jakin bat, marxista guztiak ez dira determinista teknologikoak, eta autore batzuek zalantzan jartzen dute noraino zen Marx bera determinista. Gainera, determinismo teknologiko mota asko daude.

## Erreferentziak

* ↑ Héder, Mihály. (2021-06-01). «AI and the resurrection of Technological Determinism» Információs Társadalom 21 (2): 119. doi:10.22503/inftars.XXI.2021.2.8. ISSN 2063-4552. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
* ↑ Does technology drive history? : the dilemma of technological determinism. MIT Press 1994 ISBN 0-262-19347-7. PMC 28929481. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
* ↑ (Ingelesez) Bimber, Bruce. (1990). «Karl Marx and the Three Faces of Technological Determinism» undefined (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q605434
* Multimedia: Technology / Q605434
# Detlof von Winterfeldt

Detlof Sigismund von Winterfeldt (1867ko maiatzaren 28an jaio zen Berlinen, eta 1940ko uztailaren 3an hil zen) alemaniar jeneral eta agregatu militarra izan zen. Compiègneko Armistizioaren sinatzailetako bat izan zelako ezaguna da.

## Bizitza
### Jatorria

Detlof Rudolf von Winterfeldten (1829-1894) jeneral prusiarraren eta Pauline Bertharen (1842-1914) semea izan zen. Anai bat izan zuen: Hans Karl von Winterfeldt (1862-1931), armadan teniente-jeneral kargura iristea lortu zuena eta Joachim von Winterfeldt-Menkin, bere lehengusua, Reichstageko diputatu bat izan zen.

### Karrera militarra

Winterfeldtek Französisches Gymnasium Berlinen ikasketak egin zituen eta 1886ko urriaren 1ean Fahrenjunker (ofizialordea) mailarekin Frantzisko I.a Kaiserraren Granadarien 2. erregimentuan sartu zen. 1888an bigarren mailako teniente maila lortu zuen eta 1898an lehenengo mailakoa. 1900ko irailaren 14an Belgikara bidali zuten alemaniar enbaxadaren agregatu militar gisa bidali zuten. Han iraun zuen 1905ra arte, noiz armadan sartu zen berriro.
1909an, hala ere, Frantziara joan zen alemaniar enbaxadaren agregatu militar gisa, Belgikan bezala. 1913an Frantzian oraindik egonda auto-istripu bat izan zuen eta zauri oso larriak jaso zituen, hala ere urte berean teniente-jeneral titulua jaso zuen. 1914ko Uztaileko Krisialdian Alemaniara itzuli behar izan zuen baina joan baino lehen Frantziako gobernuak Ohorezko Legioaren ofizialen gurutzea eman zion.
1914ko abenduaren 31ara arte armadan ezin izan zuen sartu zauriengatik baina 1915ean 8. armadaren agintaria egin zuten. 1917tik aurrera Alemaniako Kantzilerraren ordezkariorde gisa lan egin zuen eta honengatik 1918ko azaroaren 11ko Compiègneko armistizioan parte hartu zuen.
1940ko uztailaren 3an hil zen.

## Erreferentziak

* ↑ Priesdorff, Kurt von. (1942). «Soldatisches Führertum» Hanseatische Verlagsanstalt Hamburg, o. O. (Hamburg) 10 (3124): 131..
* Datuak: Q1201484
* Multimedia: Detlof von Winterfeld / Q1201484