# ხე
## Georgian
### Etymology

From Old Georgian ხე (xe); see below for more.

### Pronunciation

* IPA: [χe]
* Hyphenation: ხე
* Audio:(file)

### Noun

ხე • (xe) (plural ხეები)
* tree
* (computing) tree

#### Declension

Notes: archaic plurals might not exist.

#### Derived terms

* ხის ნახშირი (xis naxširi)

## Laz
### Alternative forms

* ხეფე (xepe) — Atina

### Etymology

From Proto-Georgian-Zan *qe(l)-.

### Pronunciation

* IPA: /xɛ/
* Hyphenation: ხე

### Noun

ხე • (xe) (plural ხეფე, Latin spelling xe) (Vizha, Artasheni, Vitse–Arkabi, Khopa–Batumi, Chkhala)
* (upper extremity, upper limb); hand and/or arm
    Synonyms: ხანჭალი (xanç̌ali), კლავი (ǩlavi) — arm
    ხე ობონუ შენი ბერეს წკარი გელობამსxe obonu şeni beres ǯǩari gelobamsS/he pours water on the child's hand to wash her/his hands
    პაპულის ლუმჯიშა მუსაჶი ხეზ ელოქაჩუნp̌ap̌ulis lumcişa musafi xez elokaçunThe Qur'an is under my grandfather's arm(limb) until the evening
    ფორჩაში შლოპერი ხე წკარითე ნუნახუმსporçaşi şlop̌eri xe ǯǩarite nunaxumsShe washes the soiled sleeve(arm) of the shirt with water

#### Declension

Notes: dialects may differ on declension.

#### Derived terms

* ოთხო ხე ნიჩანამს (otxo xe niçanams)
* ხე გოსვერი (xe gosveri)
* ხე გუნძე უღუნ (xe gunże uğun)
* ხე ელაჩამს (xe elaçams)
* ხე ელაჩანს (xe elaçans)
* ხე ელაჩაფს (xe elaçaps)
* ხე ელაჭიშუნ (xe elaç̌işun)
* ხე ილაჩაფს (xe ilaçaps)
* ხე სვერი (xe sveri)
* ხებიგონი (xebigoni)
* ხებოლი (xeboli)
* ხეზ დელუველუნ (xez deluvelun)
* ხეზ დოლუველუნ (xez doluvelun)
* ხეზ დოლულამს (xez dolulams)
* ხეზ ვარნაღენ (xez varnağen)
* ხეზ ოხოსქიდუნ (xez oxoskidun)
* ხეთერსი (xetersi)
* ხეკოტი (xeǩoťi)
* ხეკოტილი (xeǩoťili)
* ხემენცხული (xemenʒxuli)
* ხემეჩანერი (xemeçaneri)
* ხეჟინდო (xejindo)
* ხეტაბუ (xeťabu)
* ხეფათიღი (xepatiği)
* ხექური (xekuri)
* ხეშ ტაბუ (xeş ťabu)
* ხეშ ტატი (xeş ťaťi)
* ხეშა ვარმუხთამს (xeşa varmuxtams)
* ხეშალი (xeşali)
* ხეშბურთი (xeşburti)
* ხეშენ ვარმუხთამს (xeşen varmuxtams)
* ხეში გალე (xeşi gale)
* ხეში კაპულა (xeşi ǩap̌ula)
* ხეში ჟინ (xeşi jin)
* ხეჯერი (xeceri)

### Further reading

* Adjarian, H. (1898) “Étude sur la langue laze”, in Mémoires de la Société de Linguistique de Paris (in French), volume X, page 396
* Kiria, Č̣abuḳi, Ezugbaia, Lali, Memišiši, Omar, Čuxua, Merab (2015) Lazur-megruli gramaṭiḳa [Laz–Mingrelian Grammar] (in Georgian), Tbilisi: Gamomcemloba Meridiani, page 887
* Klaproth, Julius (1823) Asia polyglotta, Paris: A. Schubart, page 123: “Ke, cheb”
* Kojima, Gôichi (2012–) “xe”, in Temel Lazca-Türkçe Sözlük Taslağı‎ (in Turkish)
* Marr, N. (1910) “ხე”, in Грамматика чанского (лазского) языка с хрестоматией и словарем [Grammar of the Chan (Laz) Language with a Reader and a Dictionary] (Материалы по яфетическому языкознанию; 2) (in Russian), Saint Petersburg: Academy Press, page 230a
* Tandilava, Ali (2013) “ხე”, in Merab Čuxua, Natela Kutelia, Lile Tandilava, Lali Ezugbaia, editors, Lazuri leksiḳoni [Laz Dictionary]‎, online version prepared by Levan Vašaḳiʒe, Tbilisi

## Mingrelian
### Etymology

From Proto-Georgian-Zan *qe(l)-.

### Noun

ხე • (xe) (plural ხელეფი)
* hand

#### Related terms

* ხუ (xu, “fist”)

### Further reading

* Kajaia, Otar (2005) “ხე”, in Megrul-kartuli leksiḳoni [Mingrelian–Georgian Dictionary], online version prepared by Joost Gippert, Frankfurt am Main, published 2001–2004, page 1954
* Kipšidze, Iosif (1914) “ხე”, in Грамматика мингрельского (иверского) языка с хрестоматией и словарем [Grammar of the Mingrelian (Iverian) Language with a Reader and a Dictionary] (Материалы по яфетическому языкознанию; 7)‎ (in Russian), Saint Petersburg: Academy Press, page 400a
* Kiria, Č̣abuḳi, Ezugbaia, Lali, Memišiši, Omar, Čuxua, Merab (2015) Lazur-megruli gramaṭiḳa [Laz–Mingrelian Grammar] (in Georgian), Tbilisi: Gamomcemloba Meridiani, page 887
* Kobalia, Alio (2010) “ხე”, in Merab Čuxua, Nona Kobalia, Nana Kobalia, editors, Megruli leksiḳoni [Mingrelian Dictionary] (Ḳolxuri seria; 7)‎, online version prepared by Manana Buḳia, Tbilisi: Artanuji, →ISBN
* Pipia, Daniel (2008) “ხე”, in Tamaz Pipia, Givi Boǯgua, editors, Megruli saleksiḳono masalebi [Megrelian dictionary materials] (Ḳolxuri seria; 3)‎, online version prepared by Manana Buḳia, Tbilisi: Artanuji, →ISBN

## Old Georgian
### Etymology

A Nakh borrowing, compare Proto-Nakh *xеᶰ. Borrowed сlearly after the 5th century. The word displaced native ძელი (ʒeli) in the sense "tree".

### Noun

ხე • (xe)
* tree

#### Descendants

* Georgian: ხე (xe)

### References

* Abulaʒe, Ilia (1973) “ხე”, in Ʒveli kartuli enis leksiḳoni (masalebi) [Dictionary of Old Georgian (Materials)]‎ (in Georgian), Tbilisi: Metsniereba, page 561
* Fähnrich, Heinz (2022) Der Erbwortschatz der nachischen Sprachen im Kaukasus [The inherited vocabulary of Nakh languages in the Caucasus] (in German), Wiesbaden: Reichert Verlag, page 9
* Klimov, G. A., Xalilov, M. Š. (2003) Словарь кавказских языков. Сопоставление основной лексики [Dictionary of Caucasian Languages. A comparison of the Basic Vocabulary] (in Russian), Moscow: Vostochnaya Literatura, →ISBN, pages 212–213
* Orbeliani, Sulxan-Saba (1685–1716) “ხე”, in S. Iordanišvili, editor, Siṭq̇vis ḳona kartuli, romel ars leksiḳoni [Collection of Georgian words, that is a dictionary]‎, Tbilisi: Georgian SSR print, published 1949, page 466