# այր
## Armenian
### Pronunciation

* (Eastern Armenian) IPA: /ɑjɾ/, [ɑjɾ]
* (Western Armenian) IPA: /ɑjɾ/, [ɑjɾ]
* Audio (Eastern Armenian):(file)

### Etymology 1

Learned borrowing from Old Armenian այր (ayr)

#### Noun

այր • (ayr) (archaic, poetic)
* man
* husband, spouse
* (figuratively) brave person, daredevil

##### Derived terms

* առնանդամ (aṙnandam)
* Զորայր (Zorayr)
* Ժիրայր (Žirayr)
* Հրայր (Hrayr)

### Etymology 2

Inherited from Old Armenian այր (ayr).

#### Noun

այր • (ayr)
* cave, grotto
    Synonyms: քարանձավ (kʻaranjav), անձավ (anjav), քարայր (kʻarayr)

##### Alternative forms

* էր (ēr), հեր (her) — dialectal

## Old Armenian
### Etymology 1

From Proto-Armenian *aynr, from *anir, from Proto-Indo-European *h₂nḗr. See also առն (aṙn).

#### Noun

այր • (ayr)
* man, adult male
    քաջ արանց ― kʻaǰ arancʻ ― emperor
    վատ արանց ― vat arancʻ ― coward
    այր երեւելի ― ayr ereweli ― personage
    այր իւրաքանչիւր ― ayr iwrakʻančʻiwr ― everyone, every person, everybody
    այր ոք ― ayr okʻ ― a person, someone
    այր ընդ արամբ, այր զարամբ ― ayr ənd aramb, ayr zaramb ― in competition; with emulation
    այր ցընկեր ― ayr cʻənker ― one to another
    ընդ այր եւ ընդ կին ― ənd ayr ew ənd kin ― the men as well as the women, both men and women
    առ այր, յայր ― aṙ ayr, yayr ― each person, a head, a man
    այր խաղաղութեան ― ayr xałałutʻean ― peaceful man
    այր գործոյ ― ayr gorcoy ― ingenious, active man
    այր զօրութեան ― ayr zōrutʻean ― valorous man
    այր մահու ― ayr mahu ― guilty, worthy of death
    այր պատերազմի ― ayr paterazmi ― belligerous, warlike, martial man
    արք արեանց ― arkʻ areancʻ ― sanguinary, bloody men
    այր Աստուծոյ ― ayr Astucoy ― man of God
    այր եւ ձի, առն եւ ձիոյ ― ayr ew ji, aṙn ew jioy ― cavalry, horse
* husband, spouse
    առն տալ ― aṙn tal ― to marry
    առն՝ արանց լինել ― aṙn, arancʻ linel ― to get, to be married
* man of courage

##### Usage notes

The word has three combining forms: առն- (aṙn-), այր- (ayr-) and ար- (ar-).

##### Derived terms

* այրաբար (ayrabar)
* այրագողութիւն (ayragołutʻiwn)
* այրաթող (ayratʻoł)
* այրական (ayrakan)
* այրակերպ (ayrakerp)
* այրակերպեմ (ayrakerpem)
* այրակերպիմ (ayrakerpim)
* այրակին (ayrakin)
* այրակորոյս (ayrakoroys)
* այրաձեւ (ayrajew)
* այրանամ (ayranam)
* այրանման (ayranman)
* այրապատկեր (ayrapatker)
* այրապէս (ayrapēs)
* այրասէր (ayrasēr)
* այրասիրութիւն (ayrasirutʻiwn)
* այրասիրտ (ayrasirt)
* այրասպան (ayraspan)
* այրասպանեմ (ayraspanem)
* այրասպանութիւն (ayraspanutʻiwn)
* այրաստեղծութիւն (ayrastełcutʻiwn)
* այրատ (ayrat)
* այրատութիւն (ayratutʻiwn)
* այրացաւեր (ayracʻawer)
* այրացուցանեմ (ayracʻucʻanem)
* այրենոց (ayrenocʻ)
* այրեւձի (ayrewji)
* այրընտիր (ayrəntir)
* այրիկ (ayrik)
* այրութիւն (ayrutʻiwn)
* այրուկ (ayruk)
* այրուձի (ayruji)
* անայր (anayr)
* անարանց (anarancʻ)
* անարի (anari)
* առնաբար (aṙnabar)
* առնագոյն (aṙnagoyn)
* առնազէն (aṙnazēn)
* առնական (aṙnakan)
* առնակերպ (aṙnakerp)
* առնակին (aṙnakin)
* առնակնութիւն (aṙnaknutʻiwn)
* առնակոյս (aṙnakoys)
* առնաձեւ (aṙnajew)
* առնամոլի (aṙnamoli)
* առնամոլութիւն (aṙnamolutʻiwn)
* առնային (aṙnayin)
* առնանման (aṙnanman)
* առնանոց (aṙnanocʻ)
* առնաչափ (aṙnačʻapʻ)
* առնապատկեր (aṙnapatker)
* առնապատկերագործ (aṙnapatkeragorc)
* առնապէս (aṙnapēs)
* առնասպան (aṙnaspan)
* առնասպանեմ (aṙnaspanem)
* առնացի (aṙnacʻi)
* առնի (aṙni)
* առնխօսութիւն (aṙnxōsutʻiwn)
* առնութիւն (aṙnutʻiwn)
* արական (arakan)
* արամբի (arambi)
* արանցի (arancʻi)
* արանք (arankʻ)
* արեացի (areacʻi)
* արի (ari)
* արիաբար (ariabar)
* արիագոյն (ariagoyn)
* արիական (ariakan)
* արիանամ (arianam)
* արիապէս (ariapēs)
* արիացուցանեմ (ariacʻucʻanem)
* արիութիւն (ariutʻiwn)
* արու (aru)
* արուաբար (aruabar)
* արուագէտ (aruagēt)
* արուագիտութիւն (aruagitutʻiwn)
* արուական (aruakan)
* արուամոլ (aruamol)
* արուամոլութիւն (aruamolutʻiwn)
* արուանամ (aruanam)
* արուապղծութիւն (aruapłcutʻiwn)
* արուասէր (aruasēr)
* արուատեսակ (aruatesak)
* արուացուցանեմ (aruacʻucʻanem)
* արուէգ (aruēg)
* արութիւն (arutʻiwn)
* արուորագոյն (aruoragoyn)
* արւութիւն (arwutʻiwn)
* բազմայր (bazmayr)
* բազմայրութիւն (bazmayrutʻiwn)
* գաղթայր (gałtʻayr)
* իշայր (išayr)
* խօսնայր (xōsnayr)
* կիսայր (kisayr)
* միայնայր (miaynayr)
* սիրառն (siraṙn)
* սկեսրայր (skesrayr)
* վատարի (vatari)
* տէր (tēr)
* քեռայր (kʻeṙayr)
* Այրուկ (Ayruk)
* Զարմայր (Zarmayr)
* Կորայր (Korayr)
* Նորայր (Norayr)
* Ուռնայր (Uṙnayr)
* Տիրայր (Tirayr)

##### Descendants

* → Armenian: այր (ayr)

#### References

* ↑ Ačaṙyan, Hračʻya (1940) Hayocʻ lezvi patmutʻyun [History of the Armenian Language] (in Armenian), volume I, Yerevan: University Press, pages 36–37
* ↑ Ačaṙean, Hračʻeay (1971–1979) “այր”, in Hayerēn armatakan baṙaran [Armenian Etymological Dictionary] (in Armenian), 2nd edition, a reprint of the original 1926–1935 seven-volume edition, Yerevan: University Press
* ↑ Godel, Robert (1975) An introduction to the study of classical Armenian, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, page 34
* ↑ Fortson, Benjamin W. (2010) Indo-European Language and Culture: An Introduction, second edition, Oxford: Blackwell, page 387
* ↑ Martirosyan, Hrach (2010) “ayr₁”, in Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 8), Leiden and Boston: Brill, page 61

#### Further reading

* Awetikʻean, G., Siwrmēlean, X., Awgerean, M. (1836–1837) “այր”, in Nor baṙgirkʻ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language] (in Old Armenian), Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Petrosean, Matatʻeay (1879) “այր”, in Nor Baṙagirkʻ Hay-Angliarēn [New Dictionary Armenian–English], Venice: S. Lazarus Armenian Academy

### Etymology 2

The origin is uncertain.
Has been considered an inheritance from Proto-Indo-European, with a cognate either in Ancient Greek ἄντρον (ántron, “cave”) or Hittite [script needed] (ḫariya-, “valley”).

#### Noun

այր • (ayr)
* cave, cavern, grotto
* desolate place

##### Derived terms

* Ուրբաթայրք (Urbatʻayrkʻ)
* քարայր (kʻarayr)

##### Descendants

* Armenian: այր (ayr)

#### References

* ↑ Pisani, Vittore (1944) “Armenische Studien. I. Zur armenischen Etymologie”, in Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung‎ (in German), volume 68, number 3/4, pages 161–162
* ↑ Pokorny, Julius (1959) Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Indo-European Etymological Dictionary] (in German), volume 1, Bern, München: Francke Verlag, page 50
* ↑ Lamberterie, Charles de (1978) “Armeniaca I–VIII: études lexicales”, in Bulletin de la Société de Linguistique de Paris (in French), volume 73, pages 243–245
* ↑ Lamberterie, Charles de (1992) “Introduction à l’arménien classique”, in Lalies: Actes des sessions de linguistique et de littérature 10 (Aussois, 29 août – 3 septembre 1988 / 28 août – 2 septembre 1989) (in French), volume 10, page 238 of 234–289
* ↑ Olsen, Birgit Anette (1999) The noun in Biblical Armenian: origin and word-formation: with special emphasis on the Indo-European heritage (Trends in linguistics. Studies and monographs; 119), Berlin, New York: Mouton de Gruyter, page 92
* ↑ J̌ahukyan, Geworg (2010) “այր II”, in Vahan Sargsyan, editor, Hayeren stugabanakan baṙaran [Armenian Etymological Dictionary] (in Armenian), Yerevan: Asoghik, page 50a
* ↑ Greppin, John A. C. (1983) “Armenian h-, Hittite h-, and the Indo-European laryngeal”, in Handes Amsorya‎, volume 87, Vienna, column 69
* ↑ Tischler, Johann (1977–1983) “ḫari-”, in Hethitisches etymologisches Glossar (Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft; 20) (in German), volume I, Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, pages 172–173
* ↑ Puhvel, Jaan (1991) Hittite Etymological Dictionary (Trends in linguistics. Documentation; 5), volume 3, Berlin, New York: Mouton de Gruyter, page 144
* ↑ Mallory, J. P., Adams, D. Q., editors (1997), Encyclopedia of Indo-European Culture, London, Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, page 96a

#### Further reading

* Ačaṙean, Hračʻeay (1971) “այր”, in Hayerēn armatakan baṙaran [Armenian Etymological Dictionary] (in Armenian), 2nd edition, a reprint of the original 1926–1935 seven-volume edition, volume I, Yerevan: University Press, pages 174–175
* Awetikʻean, G., Siwrmēlean, X., Awgerean, M. (1836–1837) “այր”, in Nor baṙgirkʻ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language] (in Old Armenian), Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Clackson, James (1994) The linguistic relationship between Armenian and Greek (Publications of the Philological Society; 30), Oxford, Cambridge: Blackwell, page 98
* Martirosyan, Hrach (2010) “ayr₂”, in Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 8), Leiden and Boston: Brill, page 62
* Martirosyan, Hrach (2013) “The place of Armenian in the Indo-European language family: the relationship with Greek and Indo-Iranian”, in Journal of Language Relationship‎, number 10, page 109
* Petrosean, Matatʻeay (1879) “այր”, in Nor Baṙagirkʻ Hay-Angliarēn [New Dictionary Armenian–English], Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Thorsø, Rasmus (2023) Prehistoric loanwords in Armenian: Hurro-Urartian, Kartvelian, and the unclassified substrate‎, PhD dissertation, Leiden University, page 21