# ależ
## Old Polish
### Etymology

From ale +‎ -ż. First attested in the 15th century.

### Pronunciation

* IPA: (10th–15th CE) /alʲɛ(ː)ʃ/
* IPA: (15th CE) /alʲɛʃ/, /alʲeʃ/

### Conjunction

ależ
* (emphatic, attested in Greater Poland) but
** 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 83:Tha pany przeczyw themu... nycz nye rzekla..., alesz po szmyerczy yego przyszla przed gayny szad[Ta pani przeciw temu... nic nie rzekła..., ależ po śmierci jego przyszła przed gajny sąd]
* (attested in Lesser Poland) until
** 1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy‎, number D, Częstochowa:Yensze trudy czyrpyal beszmyernye, yeszczecz byl nye przyszpial zawyernye, alesz sząm bog z marthwych wsthąl[Jenże trudy cirpiał bezmiernie, jeszczeć był nie przyśpiał zawiernie, ależ sam Bog zmartwychwstał]
** Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎, page 89:Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę[Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę]
* (attested in Lesser Poland) if not
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 126, 2:Alesz gospodzyn strz[e]dz bødze masta (nisi... custodierit), we prosznoscz czynø, gysz strzegø gego[Ależ Gospodzin strz[e]c będzie miasta (nisi... custodierit), we prozność czują, jiż strzegą jego]
* unless
** Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎, page 182:*W swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)[K swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)]
* (attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.
** 1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki‎, Kłobuck, page 443:Vye alesz Vlian, Pyotr y Maczk, ysz szly luthi[Wie ależ Ulijan, Piotr i Maćk, iż zły luty]

### Particle

ależ
* used to introduce a new, conflicting fact, but
** Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎, page 255:*Iżebyli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie leżeliby tamo, aleby ależ na ten czas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)[Iże [by] byli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie [leże]liby tamo, ale by ależ natenczas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)]

#### Descendants

* Polish: ależ, alez (Masuria, Warmia)
* Silesian: ależ

### References

* B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “ależ”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN

## Polish
### Alternative forms

* alez (Masuria, Warmia)

### Etymology

Inherited from Old Polish ależ. By surface analysis, ale +‎ -ż.

### Pronunciation

* IPA: /ˈa.lɛʂ/
* (Middle Polish) IPA: /ˈa.lɛʂ/
* (Masovia):
** (Ostróda) IPA: /ˈa.lɛʂ/
* Audio:(file)
* Rhymes: -alɛʂ
* Syllabification: a‧leż

### Particle

ależ
* (emphatic) used at the beginning of a sentence for emphasis
    Synonym: ale
* (emphatic) used at the beginning of a sentence; similar in meaning to the English "hey, not so fast", especially when used multiple times
    Synonym: ale
* (Middle Polish) that much, so, so much so; emphasizes the scale of a quality
    Synonym: aż
* (Middle Polish) only, merely
    Synonyms: jedynie, tylko

### Conjunction

ależ
* (Middle Polish) until
    Synonyms: aż, dopóki nie
* (Middle Polish) if not, unless
    Synonym: chyba że

#### Related terms

* ale to

### Further reading

* ależ in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
* ależ in Polish dictionaries at PWN
* Maria Renata Mayenowa, Stanisław Rospond, Witold Taszycki, Stefan Hrabec, Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023) “ależ”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
* J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “ależ”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 24
* Zofia Stamirowska (1987-2024) “ależ”, in Anna Basara, editor, Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, volume 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, →ISBN, page 121

## Silesian
### Etymology

Inherited from Old Polish ależ. By surface analysis, ale +‎ -ż.

### Pronunciation

* IPA: /ˈa.lɛʂ/
* Audio:(file)
* Rhymes: -alɛʂ
* Syllabification: a‧leż

### Particle

ależ
* (emphatic) used at the beginning of a sentence for emphasis

### Further reading

* Aleksandra Wencel (2023) “alez”, in Dykcjůnôrz ślų̊sko-polski, page 17