# ձեռն
## Old Armenian
### Etymology

From Proto-Indo-European *ǵʰésr-m̥, accusative of *ǵʰésr- (“hand”). The plural ձեռք (jeṙkʻ) is from Proto-Indo-European *ǵʰesr-es. The old instrumental *ձերբ (*jerb), found only in compounds, continues Proto-Indo-European *ǵʰesr̥-bʰi (see -բ (-b)).

### Noun

ձեռն • (jeṙn)
* (anatomy) hand; fist; arm; (figuratively) strength, might, power, force, main strength; aid, succour, protection
    ի ձեռն, ընդ ձեռն ― i jeṙn, ənd jeṙn ― by, by means of, through the medium or channel of
    զձեռամբ ― zjeṙamb ― as much as one can, according to one's power
    ի ձեռանէ ― i jeṙanē ― coadjutor, assistant
    պաշտօնեայ ի ձեռանէ ― paštōneay i jeṙanē ― subaltern functionary
    առ ձեռն ― aṙ jeṙn ― ready at hand, under one's hand, near, at hand
    առ ձեռն բառարան ― aṙ jeṙn baṙaran ― portative dictionary
    ձեռն ի ձեռանէ, ընդ ձեռն, ձեռն ի ձեռն ― jeṙn i jeṙanē, ənd jeṙn, jeṙn i jeṙn ― from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him, etc.
    որ ընդ ձեռամբ է ― or ənd jeṙamb ē ― subordinate
    հզօր ձեռամբ ― hzōr jeṙamb ― with main strength, with a strong army
    ձեռն օտար ― jeṙn ōtar ― a strange hand
    յերկոցունց ձեռաց աջողակ ― yerkocʻuncʻ jeṙacʻ aǰołak ― ambidexter, right- and left-handed person
    ձեռն հաւանութեան ― jeṙn hawanutʻean ― consent, assent
    ձեռս ի կապ ― jeṙs i kap ― with one's hand tied; with folded arms; (figuratively) idle
    ձեռս յետս կապեալ ― jeṙs yets kapeal ― with one's hands tied behind
    ձեռք փապարեալք յաշխատութէնէ ― jeṙkʻ pʻaparealkʻ yašxatutʻēnē ― hands hardened by toil
    մահահամբոյր ձեռամբ ― mahahamboyr jeṙamb ― with a deadly hand
    ձեռն Տեառն ― jeṙn Teaṙn ― the hand, Spirit or Word of God
    ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց ― əst jeṙin bawakani, əst kari jeṙacʻ iwrocʻ ― according to one's strength, power or means
    ամբարձ զձեռն իւր ի տիրապետել ― ambarj zjeṙn iwr i tirapetel ― he formed the project of seizing the chief authority
    ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն ― jeṙōkʻ iwreancʻ haytʻaytʻēin zpētsn ― they lived by their labour
    ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն ― i jeṙanē nora varē išxanutʻiwn ― he governs under him
    ի ձեռս քո է ― i jeṙs kʻo ē ― it is in your power, it depends on you
    չէր ձեռն նորա բաւական ― čʻēr jeṙn nora bawakan ― he could not, he had not the means
    ահա ձեռն իմ ընդ քեզ ― aha jeṙn im ənd kʻez ― my hand shall be with you
    յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր ձեռն իւր ― yamenayn tełis ur miangamayn hasanēr jeṙn iwr ― everywhere he could
    եղեւ ձեռն տեառն ի վերայ իմ ― ełew jeṙn teaṙn i veray im ― the hand of God was on me
    ձեռն տալ իրերաց ― jeṙn tal ireracʻ ― to help or assist each other
    ձեռն տալ ի ― jeṙn tal i ― to consent to
    ձեռն տալ անմեղութեան ― jeṙn tal anmełutʻean ― to support, sustain or uphold innocence
    ձեռն տալ ― jeṙn tal ― to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help
    ձեռն արկանել ― jeṙn arkanel ― to lay hands on, to seize, to take possession of
    ձեռն արկանել, ձեռն ի գործ արկանել/առնել ― jeṙn arkanel, jeṙn i gorc arkanel/aṙnel ― to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try
    ի ձեռն տալ ― i jeṙn tal ― to hand over, to deliver over, to give up
    ձեռս բառնալ ― jeṙs baṙnal ― to lift up the hands
    ձեռս ամբառնալ ― jeṙs ambaṙnal ― to raise one's hand against
    դնել զանձն ի ձեռին իւրում ― dnel zanjn i jeṙin iwrum ― to jeopard, to risk one's life
    ձեռն անձին հարկանել ― jeṙn anjin harkanel ― to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour
    ձեռն յանձին հարկանել ― jeṙn yanjin harkanel ― to oblige oneself to, ("on my head be it")
    ձեռն դնել ― jeṙn dnel ― to lay hands on, to ordain, to consecrate; to put one's signature to, to sign
    ձեռն տալ աղջկան ― jeṙn tal ałǰkan ― to give one's hand, to consent to marry
    ընդ ձեռամբ/զձեռամբ լինել ― ənd jeṙamb/zjeṙamb linel ― to be in the hands of, under the power, in subjection to
    ունել ընդ ձեռամբ ― unel ənd jeṙamb ― to have ready at hand
    ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ ― ənd jeṙamb aṙnel, nuačel, arkanel ənd jeṙamb ― to bring under one's power, to subdue, to subjugate
    կալ ընդ ձեռամբ ուրուք ― kal ənd jeṙamb urukʻ ― to put oneself under the protection of; to submit, to yield; to be submissive
    ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել ― ənd jeṙamb ankanil, gal i jeṙs, i jeṙs ankanel ― to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught
    ի ձեռս բերել ― i jeṙs berel ― to obtain, to procure, to entrap, to catch
    անկանել ի ձեռս ուրուք ― ankanel i jeṙs urukʻ ― to fall into the power of
    ձեռն օգնականութեան գտանել ― jeṙn ōgnakanutʻean gtanel ― to find a helping hand, to be sustained by, favoured with
    զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել ― zjeṙanē aṙnul, unel, jgel ― to take or lead by the hand
    ձեռամբ առնել ― jeṙamb aṙnel ― to indicate, to point to with the band
    զձեռամբ լինել ― zjeṙamb linel ― to be able, sufficient, capable
    զձեռօք ածել ― zjeṙōkʻ acel ― to seize, to grasp; to arrest
    ի ձեռն առնուլ ― i jeṙn aṙnul ― to obtain, to acquire; to reacquire; to undertake, to begin
    տարածել զձեռս իւր առ ոք ― taracel zjeṙs iwr aṙ okʻ ― to open one's arms to
    ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք ― čołopril i nerkʻust jeṙin urukʻ ― to escape from the hands or power of
    ձեռն մխել ― jeṙn mxel ― to meddle, to interfere; to set a hand to, to undertake
    ձեռն մխել յոք ― jeṙn mxel yokʻ ― to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-reat; to put to death
    ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք ― i bacʻ kal, apstambel i jeṙanē urukʻ ― to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of
    ձեռն/ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ ― jeṙn/jeṙs i glux elanel, daṙnal ― to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down
    ձեռն զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն ― jeṙn zjeṙamb pʻopʻoxelov kʻaršel zčʻuann ― to draw a cord, to tighten a rope hand over hand
    ձեռն արկանել զգանձիւն ― jeṙn arkanel zganjiwn ― to try to rob the treasure
    լուանալ զձեռս ― luanal zjeṙs ― (figuratively) to wash one's hands of, to clear oneself from
    ձեռն ունել ― jeṙn unel ― to be fortunate, to have a lucky hand
    ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ ― jeṙin katak, gṙehkacʻ katak ― rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards

#### Usage notes

The word has many combining forms, including ձեռն- (jeṙn-), ձեռնա- (jeṙna-), ձեռա- (jeṙa-), ձեռ- (jeṙ-), ձերբ- (jerb-).

#### Derived terms

* անձեռագործ (anjeṙagorc)
* անձեռակերտ (anjeṙakert)
* անձեռն (anjeṙn)
* անձեռնարկելի (anjeṙnarkeli)
* անձեռնընդել (anjeṙnəndel)
* անձեռնընտել (anjeṙnəntel)
* անձեռնկալ (anjeṙnkal)
* անձեռնհաս (anjeṙnhas)
* անձեռնհասութիւն (anjeṙnhasutʻiwn)
* անձեռոց (anjeṙocʻ)
* անձեռոցիկ (anjeṙocʻik)
* ապաձեռն (apajeṙn)
* ապաձեռնութիւն (apajeṙnutʻiwn)
* աջողաձեռն (aǰołajeṙn)
* աջողաձեռնաբար (aǰołajeṙnabar)
* աջողաձեռնութիւն (aǰołajeṙnutʻiwn)
* առատաձեռն (aṙatajeṙn)
* առատաձեռնեմ (aṙatajeṙnem)
* առատաձեռնութիւն (aṙatajeṙnutʻiwn)
* առձեռն (aṙjeṙn)
* առձեռնեմ (aṙjeṙnem)
* առձեռնպատրաստ (aṙjeṙnpatrast)
* առձեռնպատրաստաբար (aṙjeṙnpatrastabar)
* առձեռնպատրաստագոյն (aṙjeṙnpatrastagoyn)
* բազմաձեռն (bazmajeṙn)
* բազմաձեռնեան (bazmajeṙnean)
* բազմաձեռնութիւն (bazmajeṙnutʻiwn)
* բարձրաձեռն (barjrajeṙn)
* գործաձեռն (gorcajeṙn)
* դատարկաձեռն (datarkajeṙn)
* դժոխաձեռնարկելի (džoxajeṙnarkeli)
* դժուարաձեռն (džuarajeṙn)
* դժուարաձեռնութիւն (džuarajeṙnutʻiwn)
* դիւրաձեռն (diwrajeṙn)
* երկայնաձեռն (erkaynajeṙn)
* ընդարձակաձեռն (əndarjakajeṙn)
* ընդձեռեմ (əndjeṙem)
* ընդունայնաձեռն (əndunaynajeṙn)
* ընկընձեռնեմ (ənkənjeṙnem)
* ընկնձեռնեմ (ənknjeṙnem)
* ընձեռայք (ənjeṙaykʻ)
* ընձեռեմ (ənjeṙem)
* ընձեռիմ (ənjeṙim)
* ընձեռիչ (ənjeṙičʻ)
* ընձեռութիւն (ənjeṙutʻiwn)
* ընձեռումն (ənjeṙumn)
* ինքնաձեռն (inkʻnajeṙn)
* ինքնաձեռնադրեալ (inkʻnajeṙnadreal)
* ինքնաձեռնադրելի (inkʻnajeṙnadreli)
* լիաձեռն (liajeṙn)
* հարիւրաձեռանի (hariwrajeṙani)
* հարիւրաձեռն (hariwrajeṙn)
* ձախաձեռնեայ (jaxajeṙneay)
* ձեռագէտ (jeṙagēt)
* ձեռագիտութիւն (jeṙagitutʻiwn)
* ձեռագիր (jeṙagir)
* ձեռագործ (jeṙagorc)
* ձեռագործական (jeṙagorcakan)
* ձեռագործեմ (jeṙagorcem)
* ձեռագործութիւն (jeṙagorcutʻiwn)
* ձեռագրեմ (jeṙagrem)
* ձեռագրութիւն (jeṙagrutʻiwn)
* ձեռադրութիւն (jeṙadrutʻiwn)
* ձեռածու (jeṙacu)
* ձեռակալ (jeṙakal)
* ձեռական (jeṙakan)
* ձեռակապ (jeṙakap)
* ձեռակերտ (jeṙakert)
* ձեռակերտական (jeṙakertakan)
* ձեռակերտեմ (jeṙakertem)
* ձեռակերտիկ (jeṙakertik)
* ձեռակոծ (jeṙakoc)
* ձեռակոծեմ (jeṙakocem)
* ձեռահիւս (jeṙahiws)
* ձեռահմուտ (jeṙahmut)
* ձեռաձիր (jeṙajir)
* ձեռամբացի (jeṙambacʻi)
* ձեռաշէն (jeṙašēn)
* ձեռասուն (jeṙasun)
* ձեռաստեղծ (jeṙastełc)
* ձեռաստեղծական (jeṙastełcakan)
* ձեռատունկ (jeṙatunk)
* ձեռարուեստ (jeṙaruest)
* ձեռարուեստակ (jeṙaruestak)
* ձեռարուեստիկ (jeṙaruestik)
* ձեռացկոծ (jeṙacʻkoc)
* ձեռբակալ (jeṙbakal)
* ձեռբացի (jeṙbacʻi)
* ձեռէք (jeṙēkʻ)
* ձեռընդել (jeṙəndel)
* ձեռընկալու (jeṙənkalu)
* ձեռնաբաշխութիւն (jeṙnabašxutʻiwn)
* ձեռնագէտ (jeṙnagēt)
* ձեռնագիտական (jeṙnagitakan)
* ձեռնագիր (jeṙnagir)
* ձեռնագործ (jeṙnagorc)
* ձեռնագործական (jeṙnagorcakan)
* ձեռնագրեմ (jeṙnagrem)
* ձեռնագրութիւն (jeṙnagrutʻiwn)
* ձեռնադրեմ (jeṙnadrem)
* ձեռնադրիչ (jeṙnadričʻ)
* ձեռնադրութիւն (jeṙnadrutʻiwn)
* ձեռնազնին (jeṙnaznin)
* ձեռնազննին (jeṙnaznnin)
* ձեռնաթափ (jeṙnatʻapʻ)
* ձեռնածու (jeṙnacu)
* ձեռնածութիւն (jeṙnacutʻiwn)
* ձեռնակալ (jeṙnakal)
* ձեռնակալեմ (jeṙnakalem)
* ձեռնակապ (jeṙnakap)
* ձեռնակապանք (jeṙnakapankʻ)
* ձեռնակապեալ (jeṙnakapeal)
* ձեռնակոտոր (jeṙnakotor)
* ձեռնաձգութիւն (jeṙnajgutʻiwn)
* ձեռնաձիգ (jeṙnajig)
* ձեռնաձուլեմ (jeṙnajulem)
* ձեռնամած (jeṙnamac)
* ձեռնամերձ (jeṙnamerj)
* ձեռնամխեմ (jeṙnamxem)
* ձեռնամուխ (jeṙnamux)
* ձեռնաշարժութիւն (jeṙnašaržutʻiwn)
* ձեռնապետ (jeṙnapet)
* ձեռնաջողութիւն (jeṙnaǰołutʻiwn)
* ձեռնասուն (jeṙnasun)
* ձեռնաստեղծական (jeṙnastełcakan)
* ձեռնատ (jeṙnat)
* ձեռնատարած (jeṙnatarac)
* ձեռնատեղ (jeṙnateł)
* ձեռնատու (jeṙnatu)
* ձեռնատումն (jeṙnatumn)
* ձեռնատուութիւն (jeṙnatuutʻiwn)
* ձեռնատուր (jeṙnatur)
* ձեռնարար (jeṙnarar)
* ձեռնարկ (jeṙnark)
* ձեռնարկածք (jeṙnarkackʻ)
* ձեռնարկեմ (jeṙnarkem)
* ձեռնարկութիւն (jeṙnarkutʻiwn)
* ձեռնարկումն (jeṙnarkumn)
* ձեռնարձակութիւն (jeṙnarjakutʻiwn)
* ձեռնարուեստ (jeṙnaruest)
* ձեռնաւորութիւն (jeṙnaworutʻiwn)
* ձեռնափոխ (jeṙnapʻox)
* ձեռնաքարշութիւն (jeṙnakʻaršutʻiwn)
* ձեռնբեկ (jeṙnbek)
* ձեռնդրութիւն (jeṙndrutʻiwn)
* ձեռներէց (jeṙnerēcʻ)
* ձեռներիցութիւն (jeṙnericʻutʻiwn)
* ձեռնընդել (jeṙnəndel)
* ձեռնընդելագոյն (jeṙnəndelagoyn)
* ձեռնընդելութիւն (jeṙnəndelutʻiwn)
* ձեռնընտել (jeṙnəntel)
* ձեռնթափ (jeṙntʻapʻ)
* ձեռնկալ (jeṙnkal)
* ձեռնկալիմ (jeṙnkalim)
* ձեռնկալու (jeṙnkalu)
* ձեռնկալութիւն (jeṙnkalutʻiwn)
* ձեռնհաս (jeṙnhas)
* ձեռնհասութիւն (jeṙnhasutʻiwn)
* ձեռնձգութիւն (jeṙnjgutʻiwn)
* ձեռնունայն (jeṙnunayn)
* ձեռնուրար (jeṙnurar)
* ձեռնպահ (jeṙnpah)
* ձեռնտու (jeṙntu)
* ձեռնտուեմ (jeṙntuem)
* ձեռնտուութիւն (jeṙntuutʻiwn)
* ձեռնփոխ (jeṙnpʻox)
* ձեռնօժանդակեմ (jeṙnōžandakem)
* ձեռքոց (jeṙkʻocʻ)
* ձերբազատ (jerbazat)
* ձերբազատիմ (jerbazatim)
* ձերբակալ (jerbakal)
* ձերբակալեմ (jerbakalem)
* ձերբացի (jerbacʻi)
* մեծաձեռնութիւն (mecajeṙnutʻiwn)
* միաձեռանի (miajeṙani)
* միաձեռն (miajeṙn)
* յառաջաձեռն (yaṙaǰajeṙn)
* յառաջաձեռնեմ (yaṙaǰajeṙnem)
* յոգնաձեռնութիւն (yognajeṙnutʻiwn)
* յոլովաձեռն (yolovajeṙn)
* նախաձեռն (naxajeṙn)
* նախաձեռնարկեմ (naxajeṙnarkem)
* նախաձեռնեմ (naxajeṙnem)
* նախաձեռնութիւն (naxajeṙnutʻiwn)
* նախընձեռեմ (naxənjeṙem)
* ունայնաձեռն (unaynajeṙn)
* չձեռնհաս (čʻjeṙnhas)
* պակասաձեռն (pakasajeṙn)
* սակաւաձեռն (sakawajeṙn)
* սկզբնաձեռն (skzbnajeṙn)
* վերաձեռնեմ (verajeṙnem)
* վեցձեռնի (vecʻjeṙni)

#### Descendants

* → Arabic: زرنوك (zarnūk)
* Armenian: ձեռք (jeṙkʻ), ձեռ (jeṙ)

### References

* Ačaṙean, Hračʻeay (1971–1979) “ձեռն”, in Hayerēn armatakan baṙaran [Armenian Etymological Dictionary] (in Armenian), 2nd edition, a reprint of the original 1926–1935 seven-volume edition, Yerevan: University Press
* Awetikʻean, G., Siwrmēlean, X., Awgerean, M. (1836–1837) “ձեռն”, in Nor baṙgirkʻ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language] (in Old Armenian), Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Fortson, Benjamin W. (2010) Indo-European Language and Culture: An Introduction, second edition, Oxford: Blackwell, page 390
* Martirosyan, Hrach (2010) Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 8), Leiden and Boston: Brill, page 431
* Petrosean, Matatʻeay (1879) “ձեռն”, in Nor Baṙagirkʻ Hay-Angliarēn [New Dictionary Armenian–English], Venice: S. Lazarus Armenian Academy