# կոյս
## Old Armenian
### Etymology 1

Probably an Iranian borrowing, but the details are uncertain. Likely from the family of Persian کس (kos, “pussy”) and Persian کشتی (kusti, košti, “sacred girdle”), and so related to Etymology 2 bellow. Alternatively, from the family of Classical Persian کوسه (kōsa, “man with little or no beard”).

#### Noun

կոյս • (koys)
* virgin, maiden, unmarried girl
    կոյս դեռահասակ ― koys deṙahasak ― young virgin, girl, maid
* (Christianity) the Holy Virgin
* (astronomy) Virgo

##### Declension
#### Adjective

կոյս • (koys)
* virgin, virginal, maiden, maidenly
* pure, chaste (of a girl or young man)
* uncontaminated, untouched, unmingled, inviolate (of things)
    կոյս ճանապարհ ― koys čanaparh ― untrodden path
    կոյս գերեզման ― koys gerezman ― empty tomb
* mysterious, secret, hidden (of things)
    կոյս թիւ ― koys tʻiw ― the number seven

##### Derived terms

* առնակոյս (aṙnakoys)
* կուսազանցութիւն (kusazancʻutʻiwn)
* կուսածաղիկ (kusacałik)
* կուսածին (kusacin)
* կուսածնութիւն (kusacnutʻiwn)
* կուսական (kusakan)
* կուսակրօն (kusakrōn)
* կուսամայր (kusamayr)
* կուսան (kusan)
* կուսանակ (kusanak)
* կուսանամ (kusanam)
* կուսանանամ (kusananam)
* կուսանոց (kusanocʻ)
* կուսասէր (kusasēr)
* կուսաստան (kusastan)
* կուսատած (kusatac)
* կուսարան (kusaran)
* կուսարար (kusarar)
* կուսորդի (kusordi)
* կուսութիւն (kusutʻiwn)
* մշտակոյս (mštakoys)
* մշտնջենաւորակոյս (mštnǰenaworakoys)
* յարակոյս (yarakoys)
* յաւէժակոյս (yawēžakoys)
* յաւէտակոյս (yawētakoys)

##### Descendants

* Armenian: կույս (kuys)
* → Georgian: კუსი (ḳusi), ყუსი (q̇usi)

#### Further reading

* Ačaṙean, Hračʻeay (1973) “կոյս”, in Hayerēn armatakan baṙaran [Armenian Etymological Dictionary] (in Armenian), 2nd edition, a reprint of the original 1926–1935 seven-volume edition, volume II, Yerevan: University Press, pages 629–630
* Awetikʻean, G., Siwrmēlean, X., Awgerean, M. (1836–1837) “կոյս”, in Nor baṙgirkʻ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language] (in Old Armenian), Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Gippert, Jost (1993) Iranica Armeno-Iberica: Studien zu den iranischen Lehnwörtern im Armenischen und Georgischen (Österreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse. Sitzungsberichte; 606. Veröffentlichungen der Kommission für Iranistik; 26)‎ (in German), volume I, Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, pages 165–166
* J̌ahukyan, Geworg (1979) “Stugabanutʻyunner [Etymologies]”, in Lraber Hasarakakan Gitutyunneri [Herald of the Social Sciences]‎ (in Armenian), number 3, Yerevan: Academy Press, page 27 of 23–34, deriving from Hittite [script needed] (kūša-, “in-law; bride”)
* Olsen, Birgit Anette (1999) The noun in Biblical Armenian: origin and word-formation: with special emphasis on the Indo-European heritage (Trends in linguistics. Studies and monographs; 119), Berlin, New York: Mouton de Gruyter, page 298
* Pedersen, Holger (1907) “Neues und nachträgliches”, in Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der Indogermanischen Sprachen‎ (in German), volume 40, number 2, pages 197–198
* Pedersen (Pedersən), Holger (1907) H. Tʻovmas Ketikean, transl., Hayerēn ew dracʻi lezunerə [Armenian and the Neighbouring Languages] (in Armenian), Vienna: Mekhitarist Press, page 204
* Petrosean, Matatʻeay (1879) “կոյս”, in Nor Baṙagirkʻ Hay-Angliarēn [New Dictionary Armenian–English], Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Sims-Williams, Nicholas (1979 February) “A Parthian sound-change”, in Bulletin of the School of Oriental and African Studies‎, volume 42, number 1, →DOI, pages 133–136

### Etymology 2

An Iranian borrowing: compare Parthian 𐫐𐫇𐫘 (kws /⁠kōs⁠/, “district, region, countryside”), Sogdian [script needed] (kws, “side”).

#### Noun

կոյս • (koys)
* side
    ընդ ո՞ր կոյս ― ənd o$^?$r koys ― which way? where?
    ի կուսէ անտի ― i kusē anti ― on that side or part
    յամենայն կուսաց ― yamenayn kusacʻ ― on all sides
    յոր կոյս եւ կամիցի ― yor koys ew kamicʻi ― wherever he pleases
    յայս կոյս յայն կոյս ― yays koys yayn koys ― from one side to another, on one side and the other, here and there
    զգնալ յայս կոյս եւ յայն կոյս ― zgnal yays koys ew yayn koys ― to take a walk hither and thither, to and fro
    յայս կոյս յայն կոյս գետոյն ― yays koys yayn koys getoyn ― on this side and on that of the river, here and there
    յայն կոյս ծովուն ― yayn koys covun ― beyond the sea
    ի թիկունս կոյս, յետս կոյս ― i tʻikuns koys, yets koys ― behind one's back, behind, from behind
    յարեւելից կուսէ ― yarewelicʻ kusē ― from the East
    յարեւմուտս կոյս ― yarewmuts koys ― towards the West
    ի կայս եւ ի կոյս կողմանց հիւսիսոյ ― i kays ew i koys kołmancʻ hiwsisoy ― towards the North
    ի հարաւակողմն կուսէ ― i harawakołmn kusē ― from the South
    ի մէնջ կուսէ ― i mēnǰ kusē ― for us, for our part, as for us
    ի մեր կոյս է ― i mer koys ē ― he is on our side, he is favourable to us
    ոմն ի սորա կոյս, եւ ոմն ի նորա ― omn i sora koys, ew omn i nora ― one maintained this and another that
    կոյս մի ընդ միոյ կուսին ընդհարեալ ― koys mi ənd mioy kusin əndhareal ― one side fought with the other
    ի կատարածն կոյս թղթիս ― i kataracn koys tʻłtʻis ― towards the end of my letter
    ելանել ի բացեայ կոյս ― elanel i bacʻeay koys ― to retire aside
    ի չորս կոյս վիմաց ― i čʻors koys vimacʻ ― of hewn stone

##### Derived terms

* անմեկուսաբար (anmekusabar)
* անմեկուսապէս (anmekusapēs)
* անմեկուսի (anmekusi)
* աջակոյս (aǰakoys)
* աստուածակոյս (astuacakoys)
* երեքկուսի (erekʻkusi)
* ծովակոյս (covakoys)
* կուսակալ (kusakal)
* կուսակալեմ (kusakalem)
* կուսակալութիւն (kusakalutʻiwn)
* կուսակցիմ (kusakcʻim)
* կուսապատիմ (kusapatim)
* հարաւակոյս (harawakoys)
* ձախակուսի (jaxakusi)
* մեկուսաբար (mekusabar)
* մեկուսագոյն (mekusagoyn)
* մեկուսական (mekusakan)
* մեկուսանամ (mekusanam)
* մեկուսացուցանեմ (mekusacʻucʻanem)
* մեկուսեմ (mekusem)
* մեկուսի (mekusi)
* մեկուսիմ (mekusim)
* մեկուսութիւն (mekusutʻiwn)
* միակուսեցուցանեմ (miakusecʻucʻanem)
* յայնկոյս (yaynkoys)
* յայսկոյս (yayskoys)
* յառաջկոյս (yaṙaǰkoys)
* յետկոյս (yetkoys)
* չորեքկուսի (čʻorekʻkusi)
* վեցակուսի (vecʻakusi)
* տարակոյս (tarakoys)
* տեառնակոյս (teaṙnakoys)
* քառակոյս (kʻaṙakoys)
* քառակուսեան (kʻaṙakusean)
* քառակուսի (kʻaṙakusi)

##### Descendants

* Armenian: կույս (kuys)

#### Further reading

* Ačaṙean, Hračʻeay (1973) “կոյս”, in Hayerēn armatakan baṙaran [Armenian Etymological Dictionary] (in Armenian), 2nd edition, a reprint of the original 1926–1935 seven-volume edition, volume II, Yerevan: University Press, page 630ab
* Awetikʻean, G., Siwrmēlean, X., Awgerean, M. (1836–1837) “կոյս”, in Nor baṙgirkʻ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language] (in Old Armenian), Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Martirosyan, Hrach (2010) Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 8), Leiden and Boston: Brill, pages 370–371
* J̌ahukyan, Geworg (1995) “Hay-iranakan lezvakan zugadipumner [Armenian–Iranian Lingual Parallels]”, in Patma-banasirakan handes [Historical-Philological Journal]‎ (in Armenian), number 2, pages 183–186
* Petrosean, Matatʻeay (1879) “կոյս”, in Nor Baṙagirkʻ Hay-Angliarēn [New Dictionary Armenian–English], Venice: S. Lazarus Armenian Academy
* Sims-Williams, Nicholas (1979 February) “A Parthian sound-change”, in Bulletin of the School of Oriental and African Studies‎, volume 42, number 1, →DOI, pages 133–136