# ข้าหลวง
## Thai
### Pronunciation

| Orthographic | Orthographic | ข้าหลวง kʰ ˆ ā h l w ŋ |
| Phonemic | Phonemic | ข้า-หฺลวง kʰ ˆ ā – h ̥ l w ŋ |
| Romanization | Paiboon | kâa-lǔuang |
| Romanization | Royal Institute | kha-luang |
| (standard) IPA | (standard) IPA | /kʰaː˥˩.lua̯ŋ˩˩˦/ |

### Etymology 1

Compound of ข้า (kâa, “servant”) +‎ หลวง (lǔuang, “royal”)

#### Noun

ข้าหลวง • (kâa-lǔuang) (classifier คน)
* (archaic) royal servant; royal attendant
* (archaic) crown servant; public servant; public official
** 1860 November 16, “หนังสือสมเด็จเจ้าฟ้าทะละหะถึงพระยาคทาธรธรณินทร์ผู้ช่วยราชการเมืองพระตะบอง”, in ไทยสถาปนากษัตริย์เขมร, พระนคร: สำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรี, published 1962, page 57:
    พระยาอนุชิตชาญไชยผู้เป็นข้าหลวงซึ่ง...ให้ออกมาประจำณเมืองพระตะบอง...ฟังราชการเมืองเขมร
       prá-yaa à-nú-chít chaan chai pûu bpen kâa-lǔuang sʉ̂ng ... hâi ɔ̀ɔk maa bprà-jam nɔɔ mʉʉang prá-dtà-bɔɔng ... fang râat-chá-gaan mʉʉang kà-měen
       Phraya Anuchitchanchai, who was the official that...[had been] sent out to be stationed in the town of Phra Tabong ... to hear intelligence [about] the Khmer kingdom
** 1886, “คำให้การพระกำแหงพลศักดิ์”, in ประชุมพงศาวดาร, volume 70, พระนคร: กรมศิลปากร, published 1941, page 218:
    เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงให้ข้าหลวง...ออกไปปักปันเขตต์แดน
       jâao-prá-yaa bɔɔ-din dee-chaa jʉng hâi kâa-lǔuang ... ɔ̀ɔk bpai bpàk-bpan kèet-dɛɛn
       Chaophraya Bodindecha then sent officials...out to delimit the frontiers.
** 1927, จดหมายเหตุเก่า เรื่อง พระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาแต่งทูตไทยไปนมัสการพระมาลัยเจดีย์เมืองหงสา, พระนคร: หอพระสมุดวชิรญาณ, page 4:
    ข้าหลวงทั้งปวงบอกว่า...มาแต่กรุงศรีอยุธยา...เจ้าอยู่หัวใช้ให้มาชัณศูจน์ดูพระมาไลยเจดีย์
       kâa-lǔuang táng-bpuuang bɔ̀ɔk wâa ... maa dtɛ̀ɛ grung sǐi à-yút-tá-yaa ... jâao-yùu-hǔua chái hâi maa chan-ná-sùut duu prá maa-lai jee-dii
       All the officials said that...[they] came from the Kingdom of Glorious Ayutthaya...[and had been] directed by the Lord Over the Heads to come [here] to check [and] inspect the Divine Malai Pagoda.
* (historical) governor; administrator
** 1914, “พงษาวดารเมืองไทรบุรี (ตามฉบับที่มีอยู่ในศาลาลูกขุน)”, in ประชุมพงษาวดาร, volume 2, พระนคร: โบราณคดีสโมสร, page 86:
    เจ้าพระยาไทรบุรีได้ไปปฤกษาราชการกับข้าหลวงเมืองภูเก็จ
       jâao-prá-yaa sai-bù-rii dâai bpai bprʉ̀k-sǎa râat-chá-gaan gàp kâa-lǔuang mʉʉang puu-gèt
       The chaophraya of Sai Buri had gone to confer with the governor of Phuket Town [about] government affairs.
** 1928, “ผู้วายชนม์”, in ปัญญาสชาดก, volume 19, พระนคร: ราชบัณฑิตยสภา, page 1:
    รับราชการเป็นผู้ช่วยข้าหลวงมณฑลนครราชสิมา
       ráp-râat-chá-gaan bpen pûu-chûai kâa-lǔuang mon-ton ná-kɔɔn-râat-chá-sì-maa
       served as an assistant governor of Nakhon Ratchasima Circle
* commissioner: person commissioned to perform certain functions
** 2023 October 16, “การเยือนประเทศไทยอย่างเป็นทางการของข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ ระหว่างวันที่ ๑๕-๑๗ ต.ค. ๒๕๖๖”, in mfa.go.th‎:
    หารือกับนายฟิลิปโป กรันดี ข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติที่ห้องสัตตบงกช
       hǎa-rʉʉ gàp naai fí-líp-bpôo · gran-dîi · kâa-lǔuang yài pûu-líi-pai hɛ̀ng sà-hà-bprà-chaa-châat tîi hɔ̂ng sàt-dtà-bong-gòt
       consulted with Mr Filippo Grandi, United Nations High Commissioner for Refugees, at Sattabongkot Room

##### Derived terms

* ข้าหลวงเดิม
* ข้าหลวงหลังลาย
* ข้าหลวงใหญ่

### Etymology 2

Compound of ข้า (kâa, “servant”) +‎ หลวง (lǔuang, “royal”)

#### Noun

ข้าหลวง • (kâa-lǔuang) (classifier ตัว)
* (zoology) the fish Scolopsis ciliata of the family Nemipteridae
    Synonym: ทรายขาวหลังขาว
* (zoology) the fish Channa marulioides of the family Channidae
    Synonym: ช่อนทอง
* Scolopsis ciliata
* Channa marulioides