# ဆေး
## Burmese
### Pronunciation

* IPA: /sʰé/
* Romanization: MLCTS: hce: • ALA-LC: cheʺ • BGN/PCGN: hse: • Okell: hseì
* Audio:(file)

### Etymology 1

From Proto-Lolo-Burmese *tsəj² (“to wash”), from Proto-Tibeto-Burman *tsəj (“idem”); cognate with Akha [script needed] (tshì, “to idem”). Said Tibeto-Burman root may be related to Proto-Sino-Tibetan *m/b-s(y)il ~ *m/b-syal (“to wash, bathe”), the latter whence Old Chinese 洗 (OC *sɯːlʔ, *sɯːnʔ, “to wash”) (STEDT).

#### Verb

ဆေး • (hce:)
* to wash (clean with water or other fluid)
* to temper, anneal

##### Derived terms

* ကပ်ဆေး (kaphce:)
* စစ်ဆေး (cachce:)
* ဆေးကြော (hce:krau:)
* ဆေးဖော်ကြောဖက်မလုပ် (hce:hpau-krau:hpakma.lup)
* ဇာတာဆေး (jatahce:)
* ဓားမဆေးကျ (dha:ma.hce:kya.)
* ပျားစားလက်ဆေး (pya:ca:lakhce:)
* ပလ္လင်ဆေးမိုး (pallanghce:mui:)
* ဖြည်းဖြည်းဆေးဆေး (hprany:hprany:hce:hce:)
* မီးဆေး (mi:hce:)
* ရေဆေးငါး (rehce:nga:)
* သင်္ကြန်လက်ဆေးမိုး (sangkranlakhce:mui:)
* အေးဆေး (e:hce:)
* အေးအေးဆေးဆေး (e:e:hce:hce:)
* ဦးနှောက်ဆေး (u:hnaukhce:)

### Etymology 2

From Proto-Sino-Tibetan *r-tsəj (“medicine; juice; paint”). Compare Nuosu ꋌ (cy) (as in ꁬꋌ (bbut cy)), Lolopo naxcir (“medicine”), Naxi cher'ee (“medicine”), Tibetan རྩི (rtsi), Old Chinese 漆 (OC *sʰiɡ, “lacquer, paint”).

#### Noun

ဆေး • (hce:) (classifier မည် or လုံး)
* medicine (substance which promotes healing)
    Synonym: ဩသဓ (au:sa.dha.)
* tobacco
* potion, philtre
* poison
* paint, dye (substance which adds color)
* narcotic drug
* (slang) trouble, annoyance
* (slang) pain in the ass, toxic person

##### Derived terms

* ကျန်းမာရေးဆေးလက်မှတ် (kyan:mare:hce:lakhmat)
* ကြွေဆေး (krwehce:)
* ကြေးချွတ်ဆေး (kre:hkywathce:)
* ကာကွယ်ဆေး (ka-kwaihce:)
* ကာကွယ်ဆေးထိုး (ka-kwaihce:htui:)
* ချွဲယိုင်ဆေး (hkywai:yuinghce:)
* ချုပ်ဆေး (hkyuphce:)
* ခြင်ဆေး (hkranghce:)
* ခွက်ချင်းပြီးဆေး (hkwakhkyang:pri:hce:)
* ငန်းဆေး (ngan:hce:)
* စားဆေး (ca:hce:)
* စိတ်ကြွဆေး (citkrwa.hce:)
* ဆံပင်ဆိုးဆေး (hcampanghcui:hce:)
* ဆိုးဆေး (hcui:hce:)
* ဆီဆေး (hcihce:)
* ဆူဆေး (hcuhce:)
* ဆေးကင်ပိမ့် (hce:kangpim.)
* ဆေးကတ်ကြေး (hce:katkre:)
* ဆေးကျ (hce:kya.)
* ဆေးကြမ်း (hce:kram:)
* ဆေးကု (hce:ku.)
* ဆေးကုလားမ (hce:ku.la:ma.)
* ဆေးခတ် (hce:hkat)
* ဆေးခန်း (hce:hkan:)
* ဆေးချက် (hce:hkyak)
* ဆေးချေး (hce:hkye:)
* ဆေးခြောက် (hce:hkrauk)
* ဆေးခွင့် (hce:hkwang.)
* ဆေးခါးကြီး (hce:hka:kri:)
* ဆေးဂန္ဒမာ (hce:ganda.ma)
* ဆေးဂဠုန် (hce:ga.lun)
* ဆေးစစ် (hce:cac)
* ဆေးစပ် (hce:cap)
* ဆေးစွဲ (hce:cwai:)
* ဆေးစာ (hce:ca)
* ဆေးဆရာ (hce:hca.ra)
* ဆေးဆိုး (hce:hcui:)
* ဆေးဆိုးပန်းရိုက် (hce:hcui:pan:ruik)
* ဆေးဆိုင် (hce:hcuing)
* ဆေးဆုံး (hce:hcum:)
* ဆေးညွှန်း (hce:hnywan:)
* ဆေးတံ (hce:tam)
* ဆေးတစ်လုံး (hce:taclum:)
* ဆေးတပ် (hce:tap)
* ဆေးတဘက် (hce:ta.bhak)
* ဆေးတွေ့ (hce:twe.)
* ဆေးတိုး (hce:tui:)
* ဆေးတို့ဖတ် (hce:tui.hpat)
* ဆေးတိုက် (hce:tuik)
* ဆေးတောင့် (hce:taung.)
* ဆေးထ (hce:hta.)
* ဆေးထမင်းချိုး (hce:hta.mang:hkyui:)
* ဆေးထိုး (hce:htui:)
* ဆေးထိုးပြွတ် (hce:htui:prwat)
* ဆေးထိုးအပ် (hce:htui:ap)
* ဆေးဒန်း (hce:dan:)
* ဆေးဒန်းနီ (hce:dan:ni)
* ဆေးပြင်းလိပ် (hce:prang:lip)
* ဆေးပြား (hce:pra:)
* ဆေးပုလဲ (hce:pu.lai:)
* ဆေးပေးမီးယူ (hce:pe:mi:yu)
* ဆေးပေါ့လိပ် (hce:pau.lip)
* ဆေးပဲစိတ် (hce:pai:cit)
* ဆေးဖက်ဝင် (hce:hpak-wang)
* ဆေးဖိုးဝါးခ (hce:hpui:wa:hka.)
* ဆေးဖော် (hce:hpau)
* ဆေးဖော်ဝါးဖက် (hce:hpauwa:hpak)
* ဆေးမင်ရည် (hce:mang-rany)
* ဆေးမတိုး (hce:ma.tui:)
* ဆေးမန်ကျည်း (hce:mankyany:)
* ဆေးမြွေပါ (hce:mrwepa)
* ဆေးမြီးတို (hce:mri:tui)
* ဆေးမှုန့် (hce:hmun.)
* ဆေးမှူး (hce:hmu:)
* ဆေးမိ (hce:mi.)
* ဆေးမီ (hce:mi)
* ဆေးယဉ် (hce:yany)
* ဆေးရင်း (hce:rang:)
* ဆေးရည် (hce:rany)
* ဆေးရွက်ကြီး (hce:rwakkri:)
* ဆေးရိုး (hce:rui:)
* ဆေးရုံ (hce:rum)
* ဆေးရုံအုပ် (hce:rum-up)
* ဆေးရေးပန်းချီ (hce:re:pan:hkyi)
* ဆေးလက်မှတ် (hce:lakhmat)
* ဆေးလိပ် (hce:lip)
* ဆေးလိပ်ခုံ (hce:liphkum)
* ဆေးလိုက် (hce:luik)
* ဆေးလုံး (hce:lum:)
* ဆေးဝါး (hce:wa:)
* ဆေးသကြား (hce:sa.kra:)
* ဆေးသား (hce:sa:)
* ဆေးသုဉ်း (hce:suny:)
* ဆေးသေပေါက် (hce:sepauk)
* ဆေးအိပ် (hce:ip)
* ဆေးအိုး (hce:ui:)
* ဆေးအိုးပုတ် (hce:ui:put)
* ဆေးအုံ (hce:um)
* တန်ဆေး (tanhce:)
* တိရစ္ဆာန်ဆေးကုသရေးဆရာဝန် (ti.rachcanhce:ku.sa.re:hca.rawan)
* တိရစ္ဆာန်ဆေးပညာ (ti.rachcanhce:pa.nya)
* တေဆေး (tehce:)
* ထိုးဆေး (htui:hce:)
* ထုံဆေး (htumhce:)
* ဒဏ်ကျေဆေး (dankyehce:)
* နီပါးဆေး (nipa:hce:)
* ပြီးဆေး (pri:hce:)
* ပြုတ်ဆေး (pruthce:)
* ပိုးသတ်ဆေး (pui:sathce:)
* ဖြေဆေး (hprehce:)
* မျက်ချစ်ဆေး (myakhkyachce:)
* မျက်နှာပွင့်ဆေး (myakhna-pwang.hce:)
* မြစ်ချင်းပြီးဆေး (mrachkyang:pri:hce:)
* မြစ်ဖြတ်ဆေး (mrachprathce:)
* မြေဆေး (mrehce:)
* မွဲဆေးဖော် (mwai:hce:hpau)
* မှုတ်ဆေး (hmuthce:)
* မီးမကင်ဆေး (mi:ma.kanghce:)
* မုဆိုးကျော်ဆေး (mu.hcui:kyauhce:)
* မူးယစ်ဆေးဝါး (mu:yachce:wa:)
* မေ့ဆေး (me.hce:)
* ရှူဆေး (hruhce:)
* ရှောက်သီးဆေးပြား (hrauksi:hce:pra:)
* ရေဆေး (rehce:)
* ရောင်ဖြူဆေး (raunghpruhce:)
* ရဲဆေးတင် (rai:hce:tang)
* လက်ဆေးခွက် (lakhce:hkwak)
* လက်ဆေးရေ (lakhce:re)
* လျှာပွတ်ဆေး (hlya-pwathce:)
* လိမ်းဆေး (lim:hce:)
* လူးဆေး (lu:hce:)
* လေဆေး (lehce:)
* လောင်းဆေး (laung:hce:)
* ဝမ်းနုတ်ဆေး (wam:nuthce:)
* သက်စောင့်ဆေး (sakcaung.hce:)
* သင်္ဘောဆေး (sangbhau:hce:)
* သွားတိုက်ဆေး (swa:tuikhce:)
* သွေးဆေး (swe:hce:)
* သုတ်ဆေး (suthce:)
* သောက်ဆေး (saukhce:)
* အကြောဆေး (a.krau:hce:)
* အခံဆေး (a.hkamhce:)
* အညှော်ခံဆေး (a.hnyauhkamhce:)
* အတွင်းဆေး (a.twang:hce:)
* အနုဆေး (a.nu.hce:)
* အန်ဆေး (anhce:)
* အဖျားဖြတ်ဆေး (a.hpya:hprathce:)
* အသားဆေး (a.sa:hce:)
* အသားထိုးဆေး (a.sa:htui:hce:)
* အားဆေး (a:hce:)
* အားတိုးဆေး (a:tui:hce:)
* အိပ်ဆေး (iphce:)
* အိမ်သုံးဆေး (imsum:hce:)
* အုပ်ဆေး (uphce:)

### Further reading

* “ဆေး” in Myanmar–English Dictionary (Myanmar Language Commission 1993). Searchable online at SEAlang.net.