# krzyż
## Old Polish
### Etymology

Borrowed from Old Czech kříž.

### Pronunciation

* IPA: (10th–15th CE) /kr̝iːʃ/
* IPA: (15th CE) /kr̝iʃ/

### Noun

krzyż m animacy unattested
* (attested in Lesser Poland) cross (cross-shaped type of gallows)
** Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎, Krakow, page 177b:Thy takesz na kryszu musisz vmrzecz, gakoczesm ga vmarl byl[Ty takież na krzyżu musisz umrzeć, jakocieśm ja umarł był]
* (figuratively, attested in Lesser Poland) cross, cross to bear (hardship, difficulty, suffering)
** 1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎, volume XXIV, Częstochowa, page 350:Mussymy szą falbicz w crzyszv nasschego pana Ihu Crista, w gemsze gest zbawyenye nassche[Musimy się falbić w krzyżu naszego Pana Jezu Krysta, w jemże jest zbawienie nasze]
* (Christianity) Used in memory of Christ's suffering on the cross.
** 1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:Krzysz, wlocznyą bozą w zwem szerczyu myeymy[Krzyż, włocznią bożą w swem sercu miejmy]
* (attested in Masovia, Lesser Poland) cross (object shaped like a cross)
** 1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:Moze (sc. wojt) szwą nyewynnoscz przyszaga vkazacz na krzyszv[Może (sc. wojt) swą niewinność przysięgą ukazać na krzyżu]
** 1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3063, Warsaw:Jako my nye dzirszymy gymyenya gwalthem, za kthore Jakvb zamyaną vdzelal, thako nam pomozi boog y szwanthi crzisch[Jako my nie dzirżymy jimienia gwałtem, za ktore Jakub zamianę udziełał, tako nam pomoży Bog i święty krzyż]
** 1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici‎, volume VIIIa, page 113:De cleynodio et proclamacione Nowyni: deferentes crucem in appendio vlg. krzisz w zawasse[De cleynodio et proclamacione Nowiny: deferentes crucem in appendio vlg. krzyż w zawiasie]
** 1913 [1480], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506‎, number 7886, Krakow:Micolai de Posznania, cognomine vlg. s [c]krzysem dictus[Mikołaj de Poznania, cognomine vlg. z [c]krzyżem dictus]
** cross (symbolic gesture in the shape of a cross on one's body)
*** 1853 [Middle of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:Kasdy przesznamionuy sya sznamyenyem svyanthego krzyza[Każdy przeznamionuj się znamieniem świętego krzyża]
* (attested in Greater Poland) cross (cross-shaped sign)
** 1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1248, Poznań:Jaco pąny Katherzina Gorzewska posląla szwego rzacza sze czterdzesczy kmothoviczy y vczinyly cruces al. krzisew et incisiones al. naczoszew faciendo granicies al. granicze in silva[Jako pani Katerzyna Gorzewska posłała swego rzą[d]cę ze czterdzieści kmiotowicy i uczynili cruces al. krzyżew et incisiones al. naciosow faciendo granicies al. granice in silva]

#### Derived terms

* na krzyż
* praw być na krzyżu impf

#### Descendants

* Polish: krzyż

### References

* ↑ Šekli, Matej (2015) “Old Romance place names in early South Slavic and late Proto-Slavic sound changes”, in Linguistica, volume 55(1), page 106
   * B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “krzyż”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN

## Polish
### Etymology

Inherited from Old Polish krzyż, borrowed from Old Czech kříž, borrowed from West Slavic *křižь, from West South Slavic *križь, from early South Slavic *kryžь, borrowed from Romance *krọ̄ǯe, from *krọ̄ge, from *krọ̄ke (compare Venetan cróxe), from Latin crucem, from Latin crux. Further etymology unclear.
For similar religious borrowings, compare Rzym (“Rome”), Żyd (“Jew”).

### Pronunciation

* IPA: /ˈkʂɘʂ/
* (Middle Polish) IPA: (16th c.) /kr̝ɨʂ/, (17th–18th c.) /kʂɨʂ/
* Audio 1:(file)
* Audio 2:(file)
* Rhymes: -ɘʂ
* Syllabification: krzyż
* Homophone: Krzyż

### Noun

krzyż m inan (diminutive krzyżyk)
* cross
* (anatomy) sacrum
* (heraldry) cross

#### Derived terms

* krzyżówka

#### Descendants

* → Belarusian: крыж (kryž)
* → Lithuanian: kryžius
* → Ukrainian: криж (kryž)

### References

* ↑ Boryś, Wiesław (2005) “krzyż”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN, page 268
* ↑ Šekli, Matej (2015) “Old Romance place names in early South Slavic and late Proto-Slavic sound changes”, in Linguistica, volume 55(1), page 106

### Further reading

* krzyż in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
* krzyż in Polish dictionaries at PWN