# rząd
## Kashubian
### Etymology

Inherited from Proto-Slavic *rędъ.

### Pronunciation

* IPA: /ˈr̝ɔ̃t/
* Rhymes: -ɔ̃t
* Syllabification: rząd

### Noun

rząd m inan
* government

#### Declension
### Further reading

* Jan Trepczyk (1994) “rząd”, in Słownik polsko-kaszubski (in Kashubian), volumes 1–2
* Eùgeniusz Gòłąbk (2011) “rząd”, in Słownik Polsko-Kaszubski / Słowôrz Pòlskò-Kaszëbsczi‎
* “rząd”, in Internetowi Słowôrz Kaszëbsczégò Jãzëka [Internet Dictionary of the Kashubian Language], Fundacja Kaszuby, 2022

## Old Polish
### Etymology

Inherited from Proto-Slavic *rędъ. First attested in the 14th century.

### Pronunciation

* IPA: (10th–15th CE) /r̝ɑ̃t/
* IPA: (15th CE) /r̝ɑ̃t/

### Noun

rząd m inan
* row, series (line of objects)
** 1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 8, 7:Ale lyvd stal kaszdi w svem rzødze (in gradu suo)[Ale lud stał każdy w swem rzędzie (in gradu suo)]
* order (sequence in an established order)
** 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 2, 17:Kaszdi w myesczech a w rzødzech (per loca et ordines) swych poydø[Każdy w mieściech a w rzędziech (per loca et ordines) swych pojdą]
* (attested in Greater Poland) order (established order, accepted rules of conduct)
** End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:Nye pozchąday zchony gyego, thak szchowasz rząd sthadla thwego[Nie pożądaj żony jego, tak schowasz rząd stadła twego]
** 1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 10, 11:Angyol bozi... dowyedz was przes przekazi do domv, abiscye nalezly wszitek rzød (omnia recte) przi waszich starszich[Anjoł boży... dowiedź was przez przekazy do domu, abyście naleźli wszytek rząd (omnia recte) przy waszych starszych]
** 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 18, 20:Ukaszy ludu obiczaye duchowne a rzød naszladowanya (ritum colendi)[Ukaży ludu obyczaje duchowne a rząd naśladowania (ritum colendi)]
** 1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎, volume XXIII, page 307:Clausit ordine skonal obicziaiem, rzandem (sui moras incolatus miro clausit ordine)[Clausit ordine skonał obyczajem, rzędem (sui moras incolatus miro clausit ordine)]
** 1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490‎, Lubiń, page 89:Domowy rzad policia[Domowy rząd policia]
* occupation, employment, position, office, duties, function
** 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 4, 4:Ten to gest rzøød (cultus) synow kaatskich[Ten to jest rząd (cultus) synow kaatskich]
* (in the plural) direction, management (act of guiding or controling something)
** Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎, page 487:Przydzye pan onego slugy... y odeymye r[z]ądy yego (dividet eum Mat 24, 51)[pan onego sługi... i odejmie r[z]ędy jego (dividet eum Mat 24, 51)]
* (attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement; pact
** 1958 [1401], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume II, number 2, Krakow, page -:Esz Climanth... nye pyl w karczme rzandv ss kmeczmi, alye na drodze, a on syedzy na konyv, zadany yemv rani[Eż Klimąt... nie pił w karczmie rządu z kmiećmi, ale na drodze, a on siedzi na koniu, zadany jemu rany]
** 1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 969, Pyzdry:Ysze Jan sz Mycolayem nye myal gynnego rzødu, nyszly wszyøl kon za kon[Iże Jan s Mikołajem nie miał jinnego rządu, niżli wziął koń za koń]
** 1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV‎, Masovia, page 47:O kthorego paropka Jan na myą zalowal, thegom ya wząl, gdi my rząd sesnal[O ktorego parobka Jan na mię żałował, tegom ja wziął, gdy mi rząd zeznał]
* (attested in Lesser Poland) state, echelon; caste; level (layer of society)
** 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎, Lesser Poland, page 65:Slvschno... zakazacz, aby gyadącz z woyny... sąly... ryczerze albo gynschego rzadv lyvdze (alterius status cuiuscumque vel conditionis homines existant), sobye nye mayą nyczs gwaltem bracz[Słuszno... zakazać, aby jadąc z wojny... sąli... rycerze albo jinszego rzędu ludzie (alterius status cuiuscumque vel conditionis homines existant), sobie nie mają nics gwałtem brać]
* (attested in Masovia) command, order, prescription
** 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 98:Paklibi... pyruemu poziczczi podlug rząndu naschich lystow (secundum exigentiam nostrarum litterarum) pyenyandzi... wroczycz nye moglbi..., tegdi thego istego... o ten isti dlug swoy gabacz nye bandzye mocz[Pakliby... pirwemu pożyczcy podług rzędu naszych listow (secundum exigentiam nostrarum litterarum) pieniędzy... wrocić nie mogłby..., tegdy tego istego... o ten isty dług swoj gabać nie będzie moc]
* type of ornament; perhaps necklace or headband
** 1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego‎, volume XIII, page 580:Iacobus... proposuit super... Martinum..., quomodo ipse existens suus dispensator et vicethezaurarius *zomam, frustrum al. rząnd de margaritis... et cum hoc zapona [recepit][Iacobus... proposuit super... Martinum..., quomodo ipse existens suus dispensator et vicethezaurarius *zomam, frustrum al. rząd de margaritis... et cum hoc zapona [recepit]]

#### Derived terms

* rządny
* po rząd
* rządek
* rzędzić impf

#### Related terms

* rzączczyn
* rządliwy
* po rządnemu
* rządnie
* rządca
* rządność
* rządzenie
* rządziciel

#### Descendants

* Polish: rząd
* Silesian: rzōnd

### References

* Boryś, Wiesław (2005) “rząd I”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
* Bańkowski, Andrzej (2000) “rząd I”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
* B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “rząd”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
* Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “rząd”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

## Polish
### Pronunciation

* IPA: /ˈʐɔnt/
* (Middle Polish) IPA: (16th c.) /ˈr̝ɔ̃t/, (17th–18th c.) /ˈʐɔ̃t/
* Audio:(file)
* Rhymes: -ɔnt
* Syllabification: rząd

### Etymology 1

Inherited from Old Polish rząd.

#### Noun

rząd m inan (diminutive rządek, related adjective rzędowy)
* row (line of objects, often regularly spaced)
    Synonyms: linia, łańcuch, szereg, sznur, wąż
* row (people sitting in a line of seats, e.g. at a theater)
* order, rank (group of people or things separated by some criteria)
    Synonyms: kategoria, rodzaj, typ
* tack (equipment and accessories worn by horses)
* (biology, taxonomy) order (category in the classification of organisms, ranking below class and above family; a taxon at that rank)
* (algebra, logic) order
* (linear algebra) rank
* (chess) rank
* (obsolete) rank, fellowship, retinue
    Synonyms: towarzystwo, poczet

##### Derived terms

* pod rząd
* rzędami
* rzędem
* z rzędu
* konia z rzędem
* nierząd
* rząd wielkości
* rzędu
* w pierwszym rzędzie

### Etymology 2

Deverbal from rządzić. First attested in the 16th century.

#### Noun

rząd m inan (diminutive rządowy)
* government (body with the power to make and/or enforce laws to control a country, land area, people or organization)
    Synonyms: gabinet, Rada Ministrów
* (colloquial) session held by such a body
    Synonyms: gabinet, Rada Ministrów
* (grammar, linguistics) government (relationship between a word and its dependents)
    Synonym: rekcja
* (in the plural) reign, leadership, governance
    Synonym: władza
* (in the plural) governance (validity of a particular law or rule)
    Synonym: władza
* (chiefly archaic) government, management, economy (body controlling something)
    Antonym: nierząd
* (obsolete) order (state of being organized)
    Synonyms: ład, porządek

##### Derived terms

* rządny
* bezrząd
* rząd dusz
* rząd mniejszościowy
* rząd techniczny
* rząd wielkości
* rząd większościowy
* rządy ulicy
* związek rządu

##### Related terms

* antyrządowy

#### Trivia

According to Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej (1990), rząd is one of the most used words in Polish, appearing 2 times in scientific texts, 158 times in news, 62 times in essays, 7 times in fiction, and 3 times in plays, each out of a corpus of 100,000 words, totaling 232 times, making it the 235th most common word in a corpus of 500,000 words.

### References

* ↑ Boryś, Wiesław (2005) “rząd II”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
* ↑ Bańkowski, Andrzej (2000) “rząd II”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
* ↑ Maria Renata Mayenowa, Stanisław Rospond, Witold Taszycki, Stefan Hrabec, Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023) “rząd”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
* ↑ Ida Kurcz (1990) “rząd”, in Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej [Frequency dictionary of the Polish language] (in Polish), volume 2, Kraków, Warszawa: Polska Akademia Nauk. Instytut Języka Polskiego, page 513

### Further reading

* rząd in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
* rządy in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
* rząd in Polish dictionaries at PWN
* “RZĄD”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 28.02.2023
* Samuel Bogumił Linde (1807–1814) “rząd”, in Słownik języka polskiego
* Aleksander Zdanowicz (1861) “rząd”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
* J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1912), “rząd”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 5, Warsaw, page 802