# acz
## Translingual
### Symbol

acz
* (international standards) ISO 639-3 language code for Acheron.

### See also

* Wiktionary's coverage of Acheron terms

## Old Polish
### Etymology

Inherited from Proto-Slavic *ače. First attested in the 14th century.

### Pronunciation

* IPA: (10th–15th CE) /at͡ʃ/
* IPA: (15th CE) /at͡ʃ/

### Conjunction

acz
* (attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) introducing a real conditional; if
    acz niegdzie ― if anywhere
    acz zaprawdę ― if true
** Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎, Krakow, page 14b:Acz my... chemi otrzymacz sbauene..., ny przes kogo gynszego ne mamy otrzymacz tego, gedno pres dar ducha svøtego[Acz my... chcemy otrzymać zbawienie..., ni przez kogo jinszego nie mamy otrzymać tego, jedno przez dar Ducha Świętego]
** 1887, 1889 [1397], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 564, Pyzdry, Gniezno, Kościan:Swaczimi, acz sø kthore rani dani Maczeyewi a Yanowi, to se stalo za gich poczøthkem[Świaczymy, acz są ktore rany dany Maciejewi a Janowi, to sie stało za jich początkiem]
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 7:Kamo od oblycza twego vczekø? Acz wstøpø na nebo, ty tamo ges; acz wstøpø do pekla, tu ty ges (si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades)[Kamo od oblicza twego uciekę? Acz wstąpię na niebo, ty tamo jeś; acz wstąpię do piekła, tu ty jeś (si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades)]
** 1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 364:Gego brath, acz od gednego oczczą, ma wzancz gego gymyenye po gego smyerczy[Jego brat, acz od jednego oćca, ma wziąć jego jimienie po jego śmierci]
** 1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎, volume I, Międzyrzecz, Warsaw, page 492:Acz negdze sicubi[Acz niegdzie sicubi]
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 30:Acz zaprawdø sinowe iego ostali sø zacona mego..., nawedzø w metle lychoti gich (si autem dereliquerint..., visitabo in virga iniquitates eorum)[Acz zaprawdę synowie jego ostali są zakona mego..., nawiedzę w mietle lichoty jich (si autem dereliquerint..., visitabo in virga iniquitates eorum)]
* (attested in Lesser Poland) at least
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 5:Acz (si) vstawø przeciwo mne grodi, ne bødze se bacz serce moie[Acz (si) ustawią przeciwo mnie grody, nie będzie sie bać sierce moje]
** 1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎, volume I, page XLV:Wyeza dokonana a myesszek wyproznyony czyny czleka, acz (sed) nyerichlo, ale barzo mąndrego[Wieża dokonana a mieszek wyproźniony czyni człeka, acz (sed) nierychło, ale barzo mądrego]
* (attested in Lesser Poland) because
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 3–4:Bosze moy, acz iesm vczinil to, acz iest lichota w moiu røku, acz iesm se wraczal odplaczaiøczim mne zla, doostoyno iest, bich spadl od mogich neprzy[a]czol prosznich (si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis)[Boże moj, acz jeśm uczynił to, acz jest lichota w moju ręku, acz jeśm sie wracał odpłacającym mnie zła, dostojno jest, bych spadł od mojich nieprzyj[a]cioł proznych (si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis)]
* (attested in) introduces an object clause; that
** 1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 561:Movyą acz... Myenyly acz... Przysagą acz... Pyssaly acz... Wysznaly szye ktho acz[Mowią acz... Mienili acz... Przysięgą acz... Pisali acz... Wyznali sie kto acz]
** 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 18, 30:Racz my otpuszczycz, acz prosyø czyebye (ne quaeso... indigneris, domine, si loquar)[Racz mi otpuścić, acz proszę ciebie (ne quaeso... indigneris, Domine, si loquar)]
* (attested in Masovia) introduces a subject clause; that
** 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:Nye ma ganyebnee any dzywne mnymano bicz, acz podlug myenyenya czassow obiczage a dzege lyvczke szą odmyenyayø (non debet reprehensibile nec mirum iudicari, si secundum temporum varietatem consuetudines et statuta humana varientur)[Nie ma ganiebne ani dziwne mnimano być, acz podług mienienia czasow obyczaje a dzieje ludzkie się odmieniają (non debet reprehensibile nec mirum iudicari, si secundum temporum varietatem consuetudines et statuta humana varientur)]
* (attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.
** c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:Dummodo alsz lang yesth thak acz[Dummodo alsz lang jest tak acz]

### Particle

acz
* (attested in Lesser Poland, Greater Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question
** 1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 381:Kako wyele maya bycz przyszasznykow na nyem: acz gych mnyey nye moze bicz albo acz gych nye wyaczey trzebą kv wszelkyey rzeczy?[Kako wiele mają być przysiężnikow na niem: acz jich mniej nie może być albo acz jich nie więcej trzeba ku wszelkiej rzeczy?]
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 35:Iednøø przisøgl iesm w swøtem moiem: acz Dawidem selszø?[Jedną przysiągł jeśm w świętem mojem: acz Dawidem sełżę?]
** 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 79:Przyszla... vmarlego zona... y pythala, acz ona nye gest blysza kv dokazanyv[Przyszła... umarłego żona... i pytała, acz ona nie jest blisza ku dokazaniu]
** 1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego‎, page 119:Ya *chiczi thu otpoveczecz podle *møch listow papeskych, aczesz mi thi *moczon sandczicz o me prawo pape[s]ke[Ja *chiczi tu otpowiedzieć podle mych listow papieskich, acześ mi ty moczen sędzić o me prawo papie[s]kie]

#### Derived terms

* acz jedno
* acz nic ale
* aczby
* aczci
* aczciby
* aczkakole
* aczkole
* aczkoli
* aczkoliby
* aczkolić
* aczkolwie
* aczle
* aczli
* aczliby
* aczżeż
* jedno acz
* le acz

#### Descendants

* Polish: acz

### References

* Boryś, Wiesław (2005) “acz”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
* Mańczak, Witold (2017) “acz”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
* Bańkowski, Andrzej (2000) “acz”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
* B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “acz”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
* Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “acz”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

## Polish
### Etymology

Inherited from Old Polish acz.

### Pronunciation

* IPA: /ˈat͡ʂ/
* (Middle Polish) IPA: /ˈat͡ʂ/
* Audio:(file)
* Rhymes: -at͡ʂ
* Syllabification: acz

### Conjunction

acz
* (literary) although, albeit
    Synonyms: aczkolwiek, chociaż, choć
* (Middle Polish) if
    Synonym: jeśli
* (Middle Polish) because
    Synonym: ponieważ
* (Middle Polish) or, either … or
    Synonyms: albo, bądź, czy
* (Middle Polish) and so
    Synonym: a więc

### Particle

acz
* (Middle Polish) interrogative particle: introduces a yes-no question
    Synonym: czy
* (Middle Polish) emphasis particle
    Synonym: nawet
* (Middle Polish) limiting particle
    Synonym: przynajmniej
* (Middle Polish) imperative particle
    Synonym: niech
* (Middle Polish) The meaning of this term is uncertain.
** 1564, J. Mączyński, Lexicon‎, page 340a:Queis, ablativus, Acz.[Queis, ablativus, Acz.]
** 1588, A. Calepinus, Dictionarium decem linguarum‎, page 149b:Caeteroquin – Acz[Caeteroquin – Acz]

#### Related terms

* (Middle Polish) aczci
* (Middle Polish) aczej
* (Middle Polish) aczkolek
* (obsolete) aczkoli
* (Middle Polish) aczkolwie
* aczkolwiek
* (Middle Polish) aczkolwiekci
* (Middle Polish) aczkolwiekciem

### Further reading

* acz in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
* acz in Polish dictionaries at PWN
* Maria Renata Mayenowa, Stanisław Rospond, Witold Taszycki, Stefan Hrabec, Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023) “acz”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
* “ACZ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 19.09.2022
* Samuel Bogumił Linde (1807–1814) “acz”, in Słownik języka polskiego, volume 1, page 4
* Aleksander Zdanowicz (1861) “acz”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
* J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “acz”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 6