# źwierzę
## Old Polish
### Alternative forms

* źwirzę

### Etymology

Inherited from Proto-Slavic *zvě̄rę̀. By surface analysis, źwierz +‎ -ę. First attested in the second half of the 14th century.

### Pronunciation

* IPA: (10th–15th CE) /ʑvjɛ(ː)r̝æ̃/
* IPA: (15th CE) /ʑvjɛr̝æ̃/, /ʑvjer̝æ̃/

### Noun

źwierzę n (related adjective źwierzęcy)
* (attested in Lesser Poland) creature (living being)
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 11:Zwerzøta (animalia) twoia przebiwacz bødø w ney (sc. w dziedzinie twej)[Źwierzęta (animalia) twoja przebywać będą w niej (sc. w dziedzinie twej)]
* (sometimes collective, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) animal (something alive that isn't a person or plant, etc.)
    źwierzęta na ziemi/ziemska ― beasts of the Earth
    źwierzęta lasa/lasow/leśna; leśnia źwirzęta ― woodland animals
    źwierzęta polna ― field animals
    wolna źwierzęta ― free animals
    złe źwierzę ― angry animal
    źwierzęta zła ― angry animals
    żarłoczna źwierzęta ― predatory animals
** 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 8, 17:Wszitky zwyerzøta (cuncta animantia), gez to sø s tobø,... wywyecz s sobø[Wszytki źwierzęta (cuncta animantia), jeż to są z tobą,... wywiedź z sobą]
** Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎, page 182:*Nalyezonly v ktorem grzesche, odpądzyly od szyebye, aby yako zvyerza (more pecorum) na pvsczy korzenym byl zyw[Nalezionli w ktorem grzesze, odpędzili od siebie, aby jako źwierzę (more pecorum) na puszczy korzenim był żyw]
** 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 49,11:Bo moia sø wszistka zwerzøta lassow (omnes ferae silvarum)[Bo moja są wszystka źwierzęta lasow (omnes ferae silvarum)]
** 1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 11, 5:Bo nye tilko lyvdze sluszø gemv przez cyø, ale y zwyerzøta polna (bestiae agri) poddani sø gemv[Bo nie tylko ludzie służą jemu przez cię, ale i źwierzęta polna (bestiae agri) poddany są jemu]
** Middle of the 15th century, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 279:Texente aranea retiaculum artis sue musca volitans coram ponita dixit: Vt quid concludis fallaci rethi semitas liberioris nature, gl. liberalium animalium wolnym szwyerzątom?[Texente aranea retiaculum artis sue musca volitans coram ponita dixit: Vt quid concludis fallaci rethi semitas liberioris nature, gl. liberalium animalium wolnym źwierzętom?]
** 1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts‎, page 287:Zle zwyerzą (auferam malas bestias Lev 26, 6) y myecz nye przeydze waszey granycze[Złe źwierzę (auferam malas bestias Lev 26, 6) i miecz nie przejdzie waszej granice]
** Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎, page 140:Snadzyes navykl navką czarnoxyąska y chytrosczyą, przeto szye tym nyerozvmnem[y] a zarlocznem zvyarzatam (brutis et ferocibus... feris) przylączasz[Snadzieś nawykł nauką czarnoksięską i chytrością, przeto sie tym nierozumnem[y] a żarłocznem źwierzętam (brutis et ferocibus... feris) przyłączasz]
** 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎, 1, 25:Vczynyl bog szwyerzøta szemska (bestias terrae)[Uczynił Bog źwierzęta ziemska (bestias terrae)]
** (attested in Lesser Poland) mammal
*** Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎, Krakow, page 3b:Gakocz ptaskowe szukagøcz ony gnaszda szobe a sverzøtha barloga[Jakoć ptaszkowie szukająć oni gniazda sobie a źwierzęta barłoga]
** (attested in Masovia) wild animal
*** 1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 473, Warsaw:Jacom ya v Anninich lowczow nye wząl zwerzancza samotrzecz silø[Jakom ja u Anninych łowcow nie wziął źwierzęcia samotrzeć siłą]
** (attested in Lesser Poland) pet (domestic animal kept in the house)
    źwierzęta domowa ― house pet
*** Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎, Krakow, page 3a:Difnecz tesze ono (sc. dzieciątko) gest medzy sverzøthy bilo[Dziwneć teże ono (sc. dzieciątko) jest miedzy źwierzęty było]
*** 1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎, volume IV, page 569:Swerzøtom domowim y lesznym[Źwierzętom domowym i leśnym]
* (derogatory) animal (person acting wildly)
** Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎, page 733:A thu szye yemv (sc. Krystusowi) począly nasmyevacz dopyro rzekącz: O sprostne, vczyekl[y]e zvyerze, mnymalesz, aby ty byl lepsy y mądrschy naszych byskupov?[A tu sie jemu (sc. Krystusowi) poczęli naśmiewać dopiro rzekąc: O sprostne, uciekłe źwierzę, mnimałeś, aby ty był lepszy i mędrszy naszych biskupow?]
* (attested in Masovia) game meat (meat of hunted animals that is typically for food)
** 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:Thaky za swyerzą albo za myąszo (pro ferinis seu carnibus) trzy grzywny... zaplaczycz bącz... przyczysnyon[Taki za źwierzę albo za mięso (pro ferinis seu carnibus) trzy grzywny... zapłacić bądź... przyciśnion]
* (attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.
** 1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku‎, Silesia, page 231v:Szwerzø animal[Źwierzę animal]

#### Derived terms

* źwierzyna
* źwierzyniec
* źwierzątko

#### Related terms

* źwierz

#### Descendants

* Polish: zwierzę
* Silesian: zwiyrzã

### References

* Boryś, Wiesław (2005) “zwierz”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
* Mańczak, Witold (2017) “zwierz”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
* B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “źwierzę”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN