# կարմրախայտ
## Armenian
### Etymology

From Old Armenian կարմրախայտ (karmraxayt).

### Pronunciation

* (Eastern Armenian) IPA: /kɑɾmɾɑˈχɑjt/, [kɑɾmɾɑχɑ́jt]
* (Western Armenian) IPA: /ɡɑɾmɾɑˈχɑjd/, [ɡɑɾmɾɑχɑ́jd]

### Noun

կարմրախայտ • (karmraxayt)
* brown trout, Salmo trutta fario

#### Declension

i-type, animate (Eastern Armenian) :
| | singular | plural |
| nominative | կարմրախայտ (karmraxayt) | կարմրախայտներ (karmraxaytner) |
| dative | կարմրախայտի (karmraxayti) | կարմրախայտների (karmraxaytneri) |
| ablative | կարմրախայտից (karmraxayticʻ) | կարմրախայտներից (karmraxaytnericʻ) |
| instrumental | կարմրախայտով (karmraxaytov) | կարմրախայտներով (karmraxaytnerov) |
| locative | — | — |
| | definite forms | definite forms |
| nominative | կարմրախայտը/կարմրախայտն (karmraxaytə/karmraxaytn) | կարմրախայտները/կարմրախայտներն (karmraxaytnerə/karmraxaytnern) |
| dative | կարմրախայտին (karmraxaytin) | կարմրախայտներին (karmraxaytnerin) |
| | 1st person possessive forms (my) | 1st person possessive forms (my) |
| nominative | կարմրախայտս (karmraxayts) | կարմրախայտներս (karmraxaytners) |
| dative | կարմրախայտիս (karmraxaytis) | կարմրախայտներիս (karmraxaytneris) |
| ablative | կարմրախայտիցս (karmraxayticʻs) | կարմրախայտներիցս (karmraxaytnericʻs) |
| instrumental | կարմրախայտովս (karmraxaytovs) | կարմրախայտներովս (karmraxaytnerovs) |
| locative | — | — |
| | 2nd person possessive forms (your) | 2nd person possessive forms (your) |
| nominative | կարմրախայտդ (karmraxaytd) | կարմրախայտներդ (karmraxaytnerd) |
| dative | կարմրախայտիդ (karmraxaytid) | կարմրախայտներիդ (karmraxaytnerid) |
| ablative | կարմրախայտիցդ (karmraxayticʻd) | կարմրախայտներիցդ (karmraxaytnericʻd) |
| instrumental | կարմրախայտովդ (karmraxaytovd) | կարմրախայտներովդ (karmraxaytnerovd) |
| locative | — | — |
i-type, animate (Eastern Armenian) :
| | singular | plural |
| nominative | կարմրախայտ (karmraxayt) | կարմրախայտեր (karmraxayter) |
| dative | կարմրախայտի (karmraxayti) | կարմրախայտերի (karmraxayteri) |
| ablative | կարմրախայտից (karmraxayticʻ) | կարմրախայտերից (karmraxaytericʻ) |
| instrumental | կարմրախայտով (karmraxaytov) | կարմրախայտերով (karmraxayterov) |
| locative | — | — |
| | definite forms | definite forms |
| nominative | կարմրախայտը/կարմրախայտն (karmraxaytə/karmraxaytn) | կարմրախայտերը/կարմրախայտերն (karmraxayterə/karmraxaytern) |
| dative | կարմրախայտին (karmraxaytin) | կարմրախայտերին (karmraxayterin) |
| | 1st person possessive forms (my) | 1st person possessive forms (my) |
| nominative | կարմրախայտս (karmraxayts) | կարմրախայտերս (karmraxayters) |
| dative | կարմրախայտիս (karmraxaytis) | կարմրախայտերիս (karmraxayteris) |
| ablative | կարմրախայտիցս (karmraxayticʻs) | կարմրախայտերիցս (karmraxaytericʻs) |
| instrumental | կարմրախայտովս (karmraxaytovs) | կարմրախայտերովս (karmraxayterovs) |
| locative | — | — |
| | 2nd person possessive forms (your) | 2nd person possessive forms (your) |
| nominative | կարմրախայտդ (karmraxaytd) | կարմրախայտերդ (karmraxayterd) |
| dative | կարմրախայտիդ (karmraxaytid) | կարմրախայտերիդ (karmraxayterid) |
| ablative | կարմրախայտիցդ (karmraxayticʻd) | կարմրախայտերիցդ (karmraxaytericʻd) |
| instrumental | կարմրախայտովդ (karmraxaytovd) | կարմրախայտերովդ (karmraxayterovd) |
| locative | — | — |

#### Alternative forms

* կարմրախետ (karmraxet), կարմրխետ (karmrxet) — dialectal

### Adjective

կարմրախայտ • (karmraxayt)
* red-spotted, having red spots
** 1634 – 1640, Grigor Daranałcʻi (Kamaxecʻi), Žamanakagrutʻiwn [Chronicle] 22:Եւ յաւուր միոջ, որպէս ասացաք, ի վերոյ քաղաքին ի բացեայ ակներեւ տեսութեամբ ամենայն բազմութեանն մարդկան որ անդ, զի դասք հրեշտակաց յերկրէ յերկինս ելանէին, եւ տեսանէին զի յելանելն արշաւէին երկու երկու, երեք երեք, չորս չորս, եւ մէկ մէկ յաւելուին յելանելն՝ ի ձեւ զինուորականաց եւ կարմրախայտ եւ իսպիտակ երիվարօք եւ հանդերձ հեծելոցն բուն իսպիտակափայլ, եւ նիզակք ի ձեռս իւրեանց եւ արշաւելով գնային ընդ յերկարս եւ ապա վերանային ի բարձունս՝ մինչեւ յերկինս եւ անյայտ լինէին ի կէս օրէն ի վեր մինչեւ ի մուտս արեւու։Ew yawur mioǰ, orpēs asacʻakʻ, i veroy kʻaġakʻin i bacʻeay aknerew tesutʻeamb amenayn bazmutʻeann mardkan or and, zi daskʻ hreštakacʻ yerkrē yerkins elanēin, ew tesanēin zi yelaneln aršawēin erku erku, erekʻ erekʻ, čʻors čʻors, ew mēk mēk yaweluin yelaneln, i jew zinuorakanacʻ ew karmraxayt ew ispitak erivarōkʻ ew handerj hecelocʻn bun ispitakapʻayl, ew nizakkʻ i jeṙs iwreancʻ ew aršawelov gnayin ənd yerkars ew apa veranayin i barjuns, minčʻew yerkins ew anyayt linēin i kēs ōrēn i ver minčʻew i muts arewu.

#### Declension

nominalized, i-type (Eastern Armenian) :
| | singular | plural |
| nominative | կարմրախայտ (karmraxayt) | կարմրախայտներ (karmraxaytner) |
| dative | կարմրախայտի (karmraxayti) | կարմրախայտների (karmraxaytneri) |
| ablative | կարմրախայտից (karmraxayticʻ) | կարմրախայտներից (karmraxaytnericʻ) |
| instrumental | կարմրախայտով (karmraxaytov) | կարմրախայտներով (karmraxaytnerov) |
| locative | կարմրախայտում (karmraxaytum) | կարմրախայտներում (karmraxaytnerum) |
| | definite forms | definite forms |
| nominative | կարմրախայտը/կարմրախայտն (karmraxaytə/karmraxaytn) | կարմրախայտները/կարմրախայտներն (karmraxaytnerə/karmraxaytnern) |
| dative | կարմրախայտին (karmraxaytin) | կարմրախայտներին (karmraxaytnerin) |
| | 1st person possessive forms (my) | 1st person possessive forms (my) |
| nominative | կարմրախայտս (karmraxayts) | կարմրախայտներս (karmraxaytners) |
| dative | կարմրախայտիս (karmraxaytis) | կարմրախայտներիս (karmraxaytneris) |
| ablative | կարմրախայտիցս (karmraxayticʻs) | կարմրախայտներիցս (karmraxaytnericʻs) |
| instrumental | կարմրախայտովս (karmraxaytovs) | կարմրախայտներովս (karmraxaytnerovs) |
| locative | կարմրախայտումս (karmraxaytums) | կարմրախայտներումս (karmraxaytnerums) |
| | 2nd person possessive forms (your) | 2nd person possessive forms (your) |
| nominative | կարմրախայտդ (karmraxaytd) | կարմրախայտներդ (karmraxaytnerd) |
| dative | կարմրախայտիդ (karmraxaytid) | կարմրախայտներիդ (karmraxaytnerid) |
| ablative | կարմրախայտիցդ (karmraxayticʻd) | կարմրախայտներիցդ (karmraxaytnericʻd) |
| instrumental | կարմրախայտովդ (karmraxaytovd) | կարմրախայտներովդ (karmraxaytnerovd) |
| locative | կարմրախայտումդ (karmraxaytumd) | կարմրախայտներումդ (karmraxaytnerumd) |

### References

* ↑ Grigor Daranałcʻi (1915) Mesrop Nšanean, editor, Žamanakagrutʻiwn Grigor Vardapeti Kamaxecʻwoy kam Daranałcʻwoy [Chronicle of Grigor Vardapet Kamaxecʻi or Daranałcʻi]‎, Jerusalem: St. James Armenian Printing House, page 49

## Old Armenian
### Etymology

From կարմիր (karmir, “red”) +‎ -ա- (-a-) +‎ խայտ (xayt, “spotted”), because of its red spots.

### Noun

կարմրախայտ • (karmraxayt)
* brown trout, Salmo trutta fario
** 11th century, Grigor Magistros, Grigor Magistrosi tʻłtʻerə [The letters of Grigor Magistros] :Խոստացար երբեմն մեզ նպաստ առաքել ղուղակս եւ այն յատուկ կարմրախայտ, արտակիտեալ զնա կարթիւք ի կաղկաջահոս եւ ի կոհակաւէտ ականակիտ ականց։Xostacʻar erbemn mez npast aṙakʻel łułaks ew ayn yatuk karmraxayt, artakiteal zna kartʻiwkʻ i kałkaǰahos ew i kohakawēt akanakit akancʻ.
** 11th century, Grigor Magistros, Grigor Magistrosi tʻłtʻerə [The letters of Grigor Magistros] :Բայց դու փութա՛ զխոստացեալսն առաքել, թէ ոչ, զկնի այսմ նամակի ճահեցուցից քեզ ճարտասան բանիւք ճայթմունս առասութեան, զի ոչ քաղցրասցի ի կոկորդս քո պարարտութիւն կարմրախայտիդ […] Baycʻ du pʻutʻá zxostacʻealsn aṙakʻel, tʻē očʻ, zkni aysm namaki čahecʻucʻicʻ kʻez čartasan baniwkʻ čaytʻmuns aṙasutʻean, zi očʻ kʻałcʻrascʻi i kokords kʻo parartutʻiwn karmraxaytid […]
** 11th century, Grigor Magistros, Grigor Magistrosi tʻłtʻerə [The letters of Grigor Magistros] :Առ նոյն Մամիկոնեան, որ խնդրէր իմաստասիրել յաղագս ձկանց եւ առաքէր նմա կարմրախայտ։Aṙ noyn Mamikonean, or xndrēr imastasirel yałags jkancʻ ew aṙakʻēr nma karmraxayt.

#### Descendants

* Armenian: կարմրախայտ (karmraxayt), կարմրախետ (karmraxet), կարմրխետ (karmrxet) — dialectal
* → Georgian: კალმახი (ḳalmaxi), კალმახა (ḳalmaxa)
** →⇒ Avar: кӏалмах-ччугӏа (kʼalmax-ččuʻa)
** → Bats: კალმახ (ḳalmax)
** → Chechen: кӏамах (kʼamax) — Kist
** → Ingush: кӏалмах (kʼalmax)
** → Laz: კარმახა (ǩarmaxa), კალმახა (ǩalmaxa) — Borghola, კალმახი (ǩalmaxi)
** → Mingrelian: კალმახი (ḳalmaxi), კალმახა (ḳalmaxa), კაჲმახა (ḳaymaxa) — Martvili–Bandza
*** → Abkhaz: а-калмаҳа (a-kʼalmaḥa), а-калма́ҳ (a-kʼalmáḥ), а-камла́ҳ (a-kʼamláḥ)
** → Ossetian: къалмахи (k’almaxi)
** → Russian: калма́хи (kalmáxi)
** → Svan: კალმახ (ḳalmax), კალმა̈ხ (ḳalmäx), კალმახუ̂ (ḳalmaxû)
** → Udi: кӏалмах (ḳalmaχ)

### References

* ↑ Kostaneancʻ, Karapet (1910) Grigor Magistrosi tʻġtʻerə [The letters of Grigor Magistros]‎, Alexandropol: Gēorg Sanoyeancʻ Press, page 213
* ↑ Kostaneancʻ, Karapet (1910) Grigor Magistrosi tʻġtʻerə [The letters of Grigor Magistros]‎, Alexandropol: Gēorg Sanoyeancʻ Press, page 214
* ↑ Kostaneancʻ, Karapet (1910) Grigor Magistrosi tʻġtʻerə [The letters of Grigor Magistros]‎, Alexandropol: Gēorg Sanoyeancʻ Press, page 215

### Further reading

* Awetikʻean, G., Siwrmēlean, X., Awgerean, M. (1836) “կարմրախայտ”, in Nor baṙgirkʻ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language] (in Old Armenian), volume I, Venice: S. Lazarus Armenian Academy, page 1075b
* Ačaṙean, Hračʻeay (1973) “կարմիր”, in Hayerēn armatakan baṙaran [Armenian Etymological Dictionary] (in Armenian), 2nd edition, a reprint of the original 1926–1935 seven-volume edition, volume II, Yerevan: University Press, page 559a
* Ġazarean, Ṙubēn (2000) “կարմրախայտ”, in G. B. Tʻosunean, editor, Grabari baṙaran [Dictionary of Old Armenian] (in Armenian), volume I, Yerevan: University Press, page 644b
* Petrosean, Matatʻeay (1879) “կարմրախայտ”, in Nor Baṙagirkʻ Hay-Angliarēn [New Dictionary Armenian–English], Venice: S. Lazarus Armenian Academy