# A Sanskrit Reader/Selection I

1
॥ अथ नलोपाख्यानम् ॥$^^$
बृहदश्व उवाच ।$^^$
आसीद् राजा नलो नाम$^^$ वीरसेनसुतो बली।$^^$ उपपन्नो गुणैर् इष्टै$^^$ रूपवान् अश्वकोविदः$^^$ ॥१॥ 5अतिष्ठन् मनुजेन्द्राणां$^^$ मूर्ध्नि देवपतिर् यथा$^^$ । उपर्य् उपरि सर्वेषाम्$^^$ आदित्य इव तेजसा$^^$ ॥२॥ ब्रह्मण्यो वेदविच् छूरो$^^$ निषधेषु महीपतिः$^^$ । अक्षप्रियः सत्यवादी महान् अक्षौहिणीपतिः ॥३॥ ईप्सितो नरनारीणाम् उदारः संयतेन्द्रियः । 10रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षाद् इव मनुः स्वयम् ॥४॥ तथैवासीद् विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः ।
शूरः सर्वगुणैर् युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥५॥ स प्रजार्थे परं यत्नम् अकरोत् सुसमाहितः । तम् अभ्यगच्छद् ब्रह्मर्षिर् दमनो नाम भारत ॥६॥ 15तं स भीमः प्रजाकामम् तोषयामास धर्मवित् । महिष्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चसम् ॥७॥ तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ ।
कन्यारत्नं कुमारांश् च त्रीन् उदारान् महायशाः ॥८॥ दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम् । उपपन्नान् गुणैः सर्वैर् भीमान् भीमपराक्रमान् ॥९॥ दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया।
5सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप मुमध्यमा ॥१०॥ अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम् । शतं शतं सखीनां च पर्युपासच् छचीम् इव ॥११॥ तत्र स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता ।
सखीमध्ये ऽनवद्याङ्की विद्युत सौदामनी यथा ॥१२॥ 10अतीव रूपसंपन्ना श्रीर् इवायतलोचना । न देवेषु न यशोषु ताहग रूपवती के चित् ॥१३॥
मानुषेष्व् अपि चान्येषु दृष्टपूर्वीय वा श्रुता । चित्तप्रमाथिनी बाला देवानाम् अपि सुन्दरी ॥१४॥
नलश् च नरशार्दूलो लोकेष्व् अप्रतिमो भुवि ।
15कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमान् अभवत् स्वयम् ॥१५॥ तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात् । नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः ॥१६॥ तयोर् अदृष्टकामो ऽभूच कृण्वतोः सततं गुणान् । अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हृच्छयः ॥१७॥
20अशक्नुवन् नलः कामं तदा धारयितुं हृदा ।
अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते हो गतः ॥१८॥ स ददर्श ततो हंसाञ् जातरूपपरिष्कृतान् । वने विचरतां तेषाम् एकं जयाह पक्षिणम् ॥१९॥
ततो ऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा । हन्तव्यो ऽस्मि न ते राजन् करिष्यामि तव प्रियम् ॥२०॥
दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध । यथा चद् अन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हि चित् ॥२१॥ 5एवम् उक्तम् ततो हंसम् उत्ससर्ज महीपतिः । ते तु हंसाः समुत्पत्य विभीन् अगमं ततः ॥२२॥ विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्यास् तदान्तिके । निपेतुस ते गरुत्मन्तः सा ददर्श च तान् गणान् ॥२३॥ सा तान् अद्भुतरूपान् वै दृष्ट्वा सखिगणावृता । 10हृष्टा यहीतुं खगमांस त्वरमाणोपचक्रमे ॥२४॥ अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने । एकैकशस् तदा कन्यास् तान् हंसान समुपाद्रवन् ॥२५॥ दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावद अन्तिके । स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीम् अथाब्रवीत् ॥२६॥ 15दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः । अश्विनोः सदृशो रूपे न समास् तस्य मानुषाः ॥२७॥ तस्य वै यदि भायी त्वं भवेथा वरवर्णिनि। सफलं ते भवेज जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ॥२६॥ वयं हि देवगन्धर्वमानुषोगराक्षसान् । 20दृष्टवन्तो न चास्माभिर् दृष्टपूर्वस् तथाविधः ॥२९॥ त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः । विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान् भवेत् ॥३०॥ एवम् उक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशां पते ।
अब्रवीत् तत्र तं हंसं त्वम् अप्य् एवं नले वद ॥३१॥ तथेत्य् उक्त्वाण्डजः कन्यां विदर्भस्य विशां पते । पुनर् आगम्य निषधान् नले सर्वं न्यवेदयत्। ॥३२॥
॥ इति नलोपाख्याने प्रथमः सर्गः ॥१॥
बृहदश्व उवाच ।
दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत । ततः प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥१॥ ततश् चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा । बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥२॥ 10ऊर्ध्वदृष्टिर् ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना । पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ इच्छयाविष्टचेतना ॥३॥ न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हि चित् । न नक्तं न दिवा शेते हा हेति रुदती पुनः ॥४॥ ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीजनः । 15न्यवेदयत् ताम् अस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरे ॥५॥ तच् छ्रुत्वा नृपतिर् भीमो दमयन्तीसखीगणात् । चिन्तयामास तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति ॥६॥ स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् । अपश्यद् आत्मना कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥७॥ 20स संनिमन्तयामास महीपालान् विशां पतिः । अनुभूयताम् अयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥८॥
श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्याः स्वयंवरम् । अभिजग्मुस् ततो भीमं राजानो भीमशासनात् ॥९॥ हस्त्यश्वरथघोषेण पूरयन्तो वसुंधराम् । विचित्रमाल्याभरणैर् बलैर् दृश्यैः स्वलंकृतः ॥१०॥ 5तेषां भीमो महाबाहुः पार्थिवानां महात्मनाम् । यथार्हम् अकरोत पूजा ते ऽवसंस् तब पूजिताः ॥११॥ एतस्मिन् एव काले तु सुराणाम् ऋषिसत्तमौ। अटमानौ महात्मानाव् इन्द्रलोकम् इतो गतौ ॥१२॥ नारदः पर्वतश् चैव महाप्राज्ञौ महाव्रतौ। 10 देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥१३॥ ताव अर्चयित्वा मघवा ततः कुशलम् अव्ययम्। पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥१४॥
नारद उवाच।
आवयोः कुशलं देव सर्वत्र गतम् ईश्वर । 15 लोके च मघवन कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥१५॥
बृहदश्व उवाच।
नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ वलवृत्रहा। धर्मज्ञाः पृथिवीपालास् त्यक्तजीवितयोधिनः ॥१६॥ शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्य अपराङ्मुखाः। 20 अयं लोको ऽक्षयस् तेषां यथैव मम कामधुक् ॥१७॥ क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान् अहम्। आगच्छतो महीपालान दयितान अतिथीन् मम ॥१८॥
एवम उक्तस तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत । शृणु मे मघवन येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥१९॥ विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता। रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥२०॥ 5तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिराद् इव । तब गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश् च सर्वशः ॥२१॥ तां रनभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः। कान्ति स्म विशेषेण वलवृषनिषूदन ॥ २२ ॥ एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश् च सानिकाः। 10आजग्मुर देवराजस्य समीपम् अमरोतमाः ॥२३॥ ततस् ते शुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत । श्रुत्वैव चाब्रुवन दृष्टा गच्छामो वयम् अण् उत ॥ २४ ॥ ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः। विदर्भान अभिजग्मुस ते यतः सर्वे महीक्षितः ॥ २५ ॥ 15नलोऽपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छद् अदीनात्मा दमयन्तीम अनुव्रतः ॥२६॥ अथ देवाः पथि नलं ददृशुर् भूतले स्थितम् । साक्षाद् इव स्थितं मूया मन्मथं रूपसंपदा ॥ २७ ॥ तं दृष्ट्वा लोकपालास ते भ्राजमानं यथा रविम् । 20तस्थुर् विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा ॥ २८ ॥ ततोऽन्तरिक्ष विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः। अब्रुवन् नैषधं राजन्न अवतीर्य नभस्तलात् ॥ २९ ॥ भो भो नैषध राजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् ।
अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ॥३०॥
॥ इति नलोपाख्याने द्वितीयः सर्गः ॥२॥
बृहदश्व उवाच ।
5अर्थतान् परिपप्रछ कृताञ्जलिर् उपस्थितः ॥१॥ के वै भवन्तः कश् चासौ यस्याहं दूत ईसितः । किं च तद् वो मया कार्य कथयध्वं यथातथम् ॥२॥ एवम उक्ते नैषधेन मघवान अभ्यभाषत । अमरान वै निबोधासान दमयन्यर्थम् आगतान ॥३॥ 10 अहम् इन्द्रोऽयम् अग्निश्च तथैवायम् अपां पतिः। शरीरान्तकरो नृणां यमो ऽयम् अपि पार्थिव ॥४॥ त्वं वै समागतान अस्मान दमयन्यै निवेदय । लोकपाला महेन्द्राद्याः समायान्ति दिदृक्षवः ॥५॥ प्राप्तुम इच्छन्ति देवास् त्वां शको निर् वरुणो यमः। 15 तेषाम अन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह ॥६॥ एवम् उक्तः स शक्रेण नलः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् । एकार्थ समुपेतं मां न प्रेषयितुम अर्हथ ॥७॥ कथं नु जातसंकल्पः स्त्रियम् उत्सहते पुमान् । परार्थम् ईदृशं वक्तुं तत् क्षमन्तु महेश्वराः ॥६॥
देवा ऊचुः।
न करिष्यसि कस्मात त्वं व्रज नैषध माचिरम् ॥९॥
बृहदश्व उवाच।
सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथम् उत्सहे ॥१०॥ 5 प्रवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनर एवाभ्यभाषत । जगाम स तथेत्य उक्त्वा दमयन्या निवेशनम् ॥११॥ दर्श तत्र वैदभी सखीगणसमावृताम् । देदीप्यमानां वपुषा श्रिया च वरवर्णिनीम् ॥१२॥ अतीव सुकुमाराङ्गी तनुमध्यां सुलोचनाम् । 10आक्षिपन्तीम् इव प्रभां शशिनः स्वेन तेजसा ॥१३॥ तस्य दृष्ट्वैव ववृधे कामस तां चारुहासिनीम् । सत्यं चिकीर्षमाणम् तु धारयामास हृच्छयम् ॥१४॥ ततस् ता नैषधं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः परमाङ्गनाः। आसनेभ्यः समुत्येनुस् तेजसा तस्य धर्षिताः ॥१५॥ 15 प्रशशंसुश् च सुप्रीता नलं ता विस्मयान्विताः । न चैनम् अभ्यभाषन्त मनोभिस त्व अभ्यपूजयन् ॥१६॥ अहो रूपम् अहो कान्तिर् अहो धैर्य महात्मनः । को ऽयं देवो ऽथ वा यक्षो गन्धर्वो वा भविथति ॥१७॥ न तास तं शक्नुवन्ति स्म व्याहर्तुम् अपि किं चन। 20 तेजसा धर्षितास् तस्य लज्जावत्यो वराङ्गनाः ॥१॥ अथैनं स्मयमानं तु स्मितपूर्वाभिभाषिणी। दमयन्ती नलं वीरम् अभ्यभाषत विस्मिता ॥१९॥ कस् त्वं सर्वानवद्याङ्ग मम हृच्छयवर्धन ।
प्राप्तो ऽस्य अमरवद् वीर ज्ञातुम इच्छामि ते ऽनघ ॥२०॥ कथम् आगमनं चेह कथं चासि न लक्षितः। सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवोयशासनः ॥२१॥ एवम् उक्तस तु वैदया नलस् तां प्रत्युवाच ह । 5नलं मां विद्धि कल्याणि देवदूतम् इहागतम् ॥२२॥ देवाम् त्वां प्राप्तुम् इच्छन्ति शक्रो ऽग्निर् वरुणो यमः । तेषाम् अन्यतमं देवं पतिं वरय शोभने ॥२३॥ तेषाम् एव प्रभावेन प्रविष्टोऽहम् अलक्षितः। प्रविशन्तं न मां कश् चिद् अपश्यन् नाय अवारयत ॥२४॥ 10एतदर्थम् अहं भने प्रेषितः सुरसत्तमः । एतच छुत्वा शुभे बुद्धिं प्रकुरुष्व यथेछसि ॥२५॥
॥ इति नलोपाख्याने तृतीयः सर्गः ॥३॥
बृहदश्व उवाच।
15 प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्किं करवाणि ते ॥१॥ अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किं चन। तत्सर्वं तव विश्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर ॥२॥ हंसानां वचनं यतु तन्मां दहति पार्थिव । त्वत्कृते हि मया वीर राजानः संनिपातिताः ॥३॥ 20 यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद ।
विषमनिं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात् ॥४॥ एवमुक्तस्तु वैदा नलस्तां प्रत्युवाच ह । तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि ॥५॥ येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम् । 5न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम् ॥६॥ विप्रियं ह्याचरन्मर्त्यो देवानां मृत्युमृच्छति। त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयस्व सुरोत्तमान् ॥७॥ विरजांसि च वासांसि दिव्याश्चिवाः स्रजस्तथा। भूषणानि च मुख्यानि देवान्प्राय तु भुञ्ज वै ॥॥ 10 य इमां पृथिवीं कृस्त्रिां संक्षिय यसते पुनः । हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत्पतिम् ॥९॥ यस्य दण्डभयात्सर्वे भूतयामाः समागताः । धर्ममेवानुरुभ्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम् ॥१०॥ धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् । 15 महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत्पतिम् ॥११॥ क्रियतामविशङ्केन मनसा यदि मन्यसे । वरणं लोकपालानां सुबहाक्पमिदं शृणु ॥१२॥ नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचो ऽब्रवीत् । समानुताभ्यां नेवाभ्यां शोकजेनाथ वारिणा ॥१३॥ 20 देवेभ्यो ऽहं नमस्कृत्य सर्वेभ्यः पृथिवीपते। वृणे त्वामेव भतार सत्यमेतद्वीमि ते ॥१४॥ तामुवाच ततो राजा वेपमानां कृताञ्जलिम् । दौत्येनागत्य कल्याणि कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥१५॥
कथं यह प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः। परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥१६॥ एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः। एवं स्वार्थ करिष्यामि तथा भने विधीयताम् ॥१७॥ 5ततो बाष्पाकुलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता। प्रत्याहरन्ती शनकैनेलं राजानमब्रवीत् ॥१८॥ उपायोऽयं मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर। येन दोषो न भविता तव राजन्कथं चन ॥१९॥ त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। 10आयान्तु सहिताः सर्वे मम यब स्वयंवरः ॥२०॥ ततोऽहं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर। वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविथति ॥२१॥ एवमुक्तस्तु वैदया नलो राजा विशं पते । आजगाम पुनस्तब यच देवाः समागताः ॥२२॥ 15तमपश्यंस्तथायान्तं लोकपाला महेश्वराः। दृष्ट्वा चैनं ततो ऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम् ॥२३॥ कञ्चिद्दष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता। किमब्रवीच नः सर्वान्वद भूमिपते ऽनघ ॥२४॥
नल उवाच ।
प्रविष्टः सुमहाकक्षं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम् ॥२५॥ प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिदृष्टवान्नरः। सते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा ॥ २६ ॥
सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चायुपलक्षितः । विस्मिताश्चाभवन्सी दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः ॥२७॥ वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना। मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोतमाः ॥ २० ॥ 5अब्रवीञ्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः मुराः । त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्र स्वयंवरः ॥२९॥ तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध। एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ॥३०॥ एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुदाहृतम् । 10मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः ॥३१॥
॥ इति नलोपाख्याने चतुर्थः सर्गः ॥४॥
बृहदश्व उवाच ।
आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥१॥ 15तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हछयपीडिताः । त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ॥२॥ कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् । विविशुस्ते नृपा रॉ महासिंहा इवाचलम् ॥३॥ तवासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः। 20सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ॥४॥ तच रस पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः।
आकारवन्तः सुश्शक्षणाः पञ्चशीषी इवोरगाः ॥५॥ सुकेशान्तानि चारूणि सुनासाक्षिधुवाणि च । मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥६॥ दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना। 5मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चयूंषि च मनांसि च ॥७॥ तस्या गावेषु पतिता तेषां दृष्टिमहात्मनाम् । सक्ताभून चचाल च पश्यताम् ॥८॥ ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत । ददर्श भैमी पुरुषान्यञ्च तुल्याकृतीनथ ॥९॥ 10तान्समीक्ष्य ततः सर्वानिर्विशेषाकृतीस्थितान । संदेहादय वैदी नाभ्यजानानलं नृपम् ॥१०॥ यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् । सा चिन्तयन्ती बुयाथ तर्कयामास भाविनी ॥११॥ कथं हि देवाञानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ॥१२॥ 15एवं संचिन्तयन्ती सा वैदी भृशदुःखिता। श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत ॥१३॥ देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे। तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ॥१४॥ सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः । 20शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ॥१५॥ वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा। देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् ॥१६॥ हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः ।
पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥१७॥ वचसा मनसा चैव यथा नाभिचराम्यहम् । तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥१६॥ यथा देवैः स मे भती विहितो निषधाधिपः । 5तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥१९॥ यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥२०॥ स्वं चैव रूपं कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वराः । यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥२१॥ 10निशम्य दमयन्यास्तकरुणं परिदेवितम् । यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्य लिङ्गधारणे ॥२२॥ सापश्यविबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् । हृषितम्रयजोहीनास्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥२३॥ छायाद्वितीयो म्लानसयजःस्वेदसमन्वितः। 15भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः ॥२४॥ सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत। नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव ॥२५॥ विलज्जमाना वस्त्रान्ते जयाहायतलोचना। स्कन्धदेशे ऽसृजतस्य नजं परमशोभनाम् ॥२६॥ 20वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी। ततो हा हेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपः ॥२७॥ देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साध्विति भारत । विस्मितेरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ॥२८॥
दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः । आश्वासयवरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥२९॥ यत्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ। तस्मान्मां विद्धि भतारमेवं ते वचने रतम् ॥३०॥ 5यावच्च मे धरियन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते । तावत्वयि भविष्यामि सत्यमेतब्रवीमि ते ॥३१॥ दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः । .......................॥३२॥ तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान । 10तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा ॥३३॥ वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः । प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ॥३४॥ प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् । नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ॥३५॥ 15अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः । लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ॥३६॥ यमस्त्वनरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् । अपां पतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः ॥३७॥ सजश्चोत्तमगन्धायाः सर्वे च मिथुनं ददुः । 20वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ॥३॥ पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः। दमयन्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥३९॥ गतेषु पार्थिवेन्देषु भीमः प्रीतो महामनाः ।
विवाहं कारयामास दमयन्या नलस्य च ॥४०॥ उप तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदां वरः । भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम् ॥४१॥ अतीव मुदितो राजा भ्राजमानों ऽशुमानिव । 5अरञ्जयत्यजा वीरो धर्मेण परिपालयन ॥४२॥ ईजे चायश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः । अन्यैश्च बहुभिधीमान्क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥४३॥ पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च । दमयन्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥४४॥ 10जनयामास च नलो दमयन्यां महामनाः । इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन्यकाम् ॥४५॥ एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः। रक्ष वसुसंपूर्णों वसुधां वसुधाधिपः ॥४६॥ ॥ इति नलोपाख्याने पञ्चमः सर्गः ॥५॥
॥ अथ हितोपदेशः ॥ II.
वाचां सर्वत्र वैचियं नीतिविद्यां ददाति च ॥ अजरामरवत्याज्ञो विद्यामर्थ च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥