# Ælfric's Lives of Saints/35chr

iii. kal. decembr: passio chrisanti et dariæ sponse eivs.
On ðam timan ðe nvmerianvs casere001 rixode þa ferde sum æðelboren man frā alexandrian byrig to rome byrig · polemius gehaten · se ƿæs hæþengilda · ⁊ he hæfde ænne sunu gehaten crisantus ·
Se kasere hine underfeng ða mid fullū ƿurðmynte ·006 ⁊ þa romaniscan ƿitan hine ƿurðodon sƿyðe ·
Þa befæste he his sunu sona to lare008 to ƿoruld-ƿisdome  he uð-ƿita ƿurde · for-ðam-þe on þā dagum ne mihte nan man beon geþogen buton he hæþene béc hæfde geleornod · ⁊ þa cræftas cuþe þe kaseres þa lufodon ·
Crisant᷒ þa leornode mid leohtū andgite ·013 ⁊ mid gleaƿū mode grāmatican cræft · ⁊ þa hæðenan béc · oþ- þa halgan godspel hī becómon to hande · þa cƿ̅ he to him sylfum ·
Sƿa lange ic leornode þa ungeleaffullan béc017 mid þeostrū afyllede · oþ- ic færlice becō to soðfæstnysse leohte · ⁊ ic snoter ne beo gif ic cyrre to þeostrum frā þam soðan leohte ·
Uton healdan fæste þone fægeran gold-hord021 nelle ic hine for-leosan · nu ic sƿa lange sƿanc · un-nyt ic leofode gif ic hine nu forlæte.
He began þa to secenne sƿyðe ða cristenan ·024 oð he ofaxode ænne arƿurðne mæsse-preost · on fyrlenū ƿunigende · ⁊ he fægnode þæs ·
He ƿearð þa gefullod æt þā fore-sædan preoste ·027 ⁊ leornode his geleafan mid þā halgan lareoƿe · sƿa  he þone cristen-dom cuðe be fullan · ⁊ began to bodigenne bealdlice þone hælend ·
Þa ge-stodon | his frynd his fæder ⁊ cƿædon ·031
To plihte þinre æhta ⁊ þines agenes heafdes032 bodað þes þin cnapa sƿa bealdlice be criste · ƿurðe hit þam casere cuþ ne canst þu þe nænne ræd ·
Þa gebealh hine se fæder · ⁊ gebrohte þone sunu035 on leohtleasū cƿearterne · ⁊ beleac hine þær · ⁊ on æfen symle sende hī bigleofan lytelne ⁊ ƿacne · ⁊ he ƿunode þær sƿa ·
Þa sædon þa magas eft sona þam fæder ·039
Gif þu ƿille þinne sunu geƿeman frā criste ·040 þonne most þu him olæcan · ⁊ eft-mettas beodan · ⁊ dó  he ƿifige þonne ƿile he forgitan siððan he ƿer bið  he ƿæs cristen ·
Þas gesƿencednyssa · ⁊ þas sƿeartan þeostra044 þe þu him dest to ƿite · aƿendaþ þa cristenan hī sylfū to ƿuldra · na to ƿitnunge ·
Se fæder þa het feccan of þā fulū cƿearterne047 þone gesƿenctan cniht · ⁊ hine sona scrydde · mid deorƿurðū reafum · ⁊ het dæftan his búr · mid pallum · ⁊ mid ƿah-ryftū · ƿurðlice þam cnihte ·
He funde eac sona fif mædena him to ·051 ƿlitige ⁊ rance · to ƿunigenne mid hī · ⁊ hét  hi aƿendon mid heora ƿodlican plegan his geþanc frā criste · ⁊ cƿ̅  hi sceoldon sylfe hit gebicgan · gif hi ne bigdon his mód ·
He sende him eac gelome sanda · ⁊ estas ·056 ac se cniht forseah þa sanda · ⁊ drencas · ⁊ þa mædena onscunode · sƿa sƿa man deþ næddran ·
He læg on gebedū · ⁊ forbeah heora cossas ·059 ⁊ bæd þone hælend  he ge-heolde his clænnyse · sƿa sƿa he heold Iosepes on ægipta lande ·
He andette eac gode mid eallum mode ⁊ cƿ̅ ·062
Ic bidde þe drihten  þu dó þæs næddran063  hí ealle slapon on minre gesihðe nu ·  hí aƿræccan ne magon mid heora ƿodlican ple|gan ænige galnysse on me for-ðan-þe ic truƿige on þe ·
Mid-þam-þe crisantus clypode þas ƿord to gode ·067 þa slepon þa mædene sƿa sƿarū slape ·  man hi aƿreccan ne mihte butan man hi aƿurpe ut of þæs cnihtes bure þe ða clænnysse lufode ·
Ƿið-utan þā bure hí æton ⁊ ƿacodon ·071 ⁊ sƿa hraðe sƿa hí in-eodon hí ƿurdon on slæpe ·
Þis ƿearð þa gesǽd sona þā fæder ·073 ⁊ he beƿeop þone sunu sƿilce he dead ƿære ·
Þa cƿ̅ sum rædbora  [þæt @ Skeat] chrisantus leornode075 dry-cræft æt þā cristenū ⁊ ofer-com mid þam þa bileƿitan mædene on þam bure sƿa eaþelice · ⁊ tihte þone fæder  he funde sum mæden on cræftum getogen · þe cuþe him ⁊ƿyrde ·
Þa ƿæs sum mæden ƿundorlice cræftig080 on þære ylcan byrig æþelborenre mægðe daria gehaten on hæðenscipe ƿunigende · ƿlitig on ƿæstme · ⁊ on uðƿitegunge snoter ·
Polemius þa sona sende his frynd084 to þam mædene darian ⁊ micclum ƿæs biddende ·  heo chrisantum geƿemde fram criste mid spræce · ⁊  heo hæfde hine hire to ƿere syððan ·
Him geƿearð þa æt nextan  heo ƿolde sƿá don ·088 ⁊ com þa geglenged mid golde to þā cnihte · ⁊ scinendum gymstanum sƿilce sun-beam færlice · ⁊ hine frefrode mid hire fægerum ƿordum ·
Þa cƿ̅ crisantus hire to mid clænū mode þus ·092 sƿyðe þu geglengdest mid golde þe sylfe  þu mid þinre ƿlite mine ƿillan aidlige · ac þu mihtest habban þone hælend to brydguman gif þu hine lufodest · ⁊ heolde þe clænlice · on ungeƿemmedū mægðhade · ⁊ þu ƿurde sƿa ƿlitig ƿiþ-innan on mode · sƿa sƿa þu ƿið-utan eart ·
Daria him ⁊ƿyrde · ne | dyde ic for galnysse099  ic þus gefreteƿod ferde in to þe · ac þines fæder ƿóp ic ƿolde ge-stillan  þu him ne losige ne huru þam godū ·
Crisant᷒ þa axode betƿux oþrum spræcū ·103
Hƿilce godnysse hæfde eoƿer god saturn᷒104 þe abát his suna þonne hí ge-borene ƿæron · sƿa sƿa his biggengan on heora bocū aƿriton ·
Oþþe hƿilce godnysse hæfde se grālica Iouis107 se þe on fulū foligre leofode on ƿorulde · ⁊ his agen sƿustor him geceas to ƿife · ⁊ manega manslihtas ⁊ morð-dæda gefremode · ⁊ dry-cræft arærde to bedydrigenne þa unƿaran? [sic @ Skeat]
Oððe hƿylc halignyss ƿæs on þā hetelan ercule112 þam ormætan ente · þe ealle acƿealde his nehgeburas · ⁊ forbærnde hine sylfne sƿa cucenne on fyre · siððan he acƿeald hæfde men · ⁊ þa leon · ⁊ þa micclan næddran? [sic @ Skeat]
Hƿilc beoð þa lytlan godas on to gelyfenne117 nu þa fyrmestan godas sƿa fúllice leofodon? [sic @ Skeat]
Crisantus þa sƿa lange to geleafan tihte119 darian mid ƿordum · oþ- heo ge-ƿende to gode forlætenum gedƿylde deoflicra biggenga ·
Hi ƿurdon þa anræde · ⁊ ƿunodon ætgædere122 gehiƿodum synscipe · ⁊ gehealdenre clænnysse · oþ daria under-feng fulluht on gode · ⁊ godes béc leornode æt þā gelæredū cnihte · ⁊ hire mod gestrangode on mægðhade ƿunigende ·
Ƿurdon þa on fyrste fela men gebigde127 þurh heora drohtnunge frā deofles biggengū to cristes geleafan ⁊ tó clænū life ·
Cnihtas gecyrdon þurh crisantes lare ·130 ⁊ mædenu þurh darian manega to drihtne forlætenū synscipe · ⁊ gesƿæsū lustū · oþ sume men astyrodon sace be þysum · ⁊ hí ƿurdon geƿrehte to þā ƿæl-hreoƿan deman · þe | on þone timan geƿeld þære ƿidgillan rome byrig ·
Hƿæt þa se hæðena dema het ge-hæftan crisantū136 ⁊ darian samod for drihtnes geleafan · ⁊ mid mislicum ƿitū hét hí geƿitnian oð deað · gif hí noldon ge-offrian þā arƿurðum godū ·
Crisant᷒ ƿearð betæht hundseofontigū cempū ·140 ⁊ hi hine bundon hetelice sƿiðe · ac þa bendas toburston sona sƿa he gebunden ƿæs ·
Hi gebundon hine eft · oft ⁊ gelome143 ac þa bendas toslupon sƿa sƿyðlice him fram ·  man ne mihte to-cnaƿan hƿæðer hí gecnytte ƿæron ·
Þa yrsodon þa cempan ongean þone cristenen cniht ·146 ⁊ gesettan hine þa on ænne heardne stocc · ⁊ his sceancan gefæstnodon on þā fot-copsū bysmrigende mid ƿordū þone halgan ƿer · ac se fot-cops aƿende ƿundorlice to þrexe · ⁊ eall to duste þurh drihtnes mihte ·
Þa ƿendon þa cempan  he cuðe dry-cræft ·152 ⁊ beguton hine ealne mid ealdū miggan · ƿendon  se migga mihte aidlian ealne his scincræft · ac hí sƿuncon on idel forðan-þe se migga þurh godes mihte ƿearð to sƿetū stence sona aƿend ·
Hi behyldon þa ardlice ænne oxan mid graman ·158 ⁊ besyƿodon crisantū sƿa mid þære hyde to his nacodū lice · ⁊ ledon hine ongean þa sunnan ·
He læg sƿa ealne dæg on þære ormætan hætan ·161 ac seo hyd ne mihte aheardian · him abutan · ne þam halgan derian on þære hatan sunnan ·
Hi tigdon þa his sƿuran sƿiðe mid racen-teagū ·164 ⁊ his handa samod mid heardū isene · ⁊ þa fét togædere mid grālicū anginne · ⁊ ƿurpon hine sƿa gebundene into anū blindum cƿearterne ·
Þa toslupon þa bendas on his sƿuran ⁊ handū168 ⁊ þær scean mi|cel leoht sƿa sƿa of manigū leohtfatū ·
Þa cempan þa cyddon  claudio heora ealdre ·170 ⁊ he sylf cō þær-to · ⁊ geseah  leoht · ⁊ het hine utgán · ⁊ began hine to axienne ·
Hƿæt is seo micele miht þinre morð-cræfte173  þu þyllic gefremast þurh feondlicne dry-cræft ·
Ic ge-ƿylde for-oft þa anrædan dry-men175 ⁊ ælcne ƿicce-cræft ic eaðelice ofer-sƿiðde · ⁊ þa chaldeiscan ƿigleras · ⁊ þa ƿurm-galeras ic mihte geƿyldan to minū ƿillan æfre · ⁊ ic næfre ne afunde sƿa fæstne dry-cræft ·
Ic ƿille nu sƿa-þeah  þu aƿende þe sylfne180 fram þinū cristendome ⁊ gecƿeme urū godum · mid arƿurðum offrungum ·
Him andƿyrde þa crisantus ·182
Þu mihtest to-cnaƿan gif þu cuþest ænig god183  ic mid dry-cræfte ne dyde þas þing · ac me fylste god sylf mid god-cundre mihte ·
Þine godas ne geseoþ ne soðlice ne ge-hyrað186 ac syndon ⁊gitlease mid leade gefæstnode ·
Claudius þa hét hine hetelice sƿingan188 mid greatū gyrdū for his goda teonan ·
Þa ƿurdon þa gyrda ƿundorlice gehnexode190 færlice on heora handum sƿilce hit fæðera ƿæron ·
Þa þa hí man heold hi ƿæron hearde · ⁊ hostige ·192 þonne man sloh · sona hi hnexodon ·
Claudius þa hét þone halgan forlæton ·194 ⁊ hine siððan scrydan ⁊ he sylf clypode ·
Nis þeos miht of mannum · ac is godes mærð196 þe ealle þas ƿita geƿylde sƿa eaðelice · hƿæt ƿille ƿe leng dón buton licgan ealle æt his arƿurðū cneoƿum · ⁊ eadmod-lice biddan  he us geþingie to þyllicū gode þe his biggengan macaþ sƿa mihtige on geƿinne ·
Hi feollon þa ealle mid fyrhte to his cneoƿū ·202 ⁊ claudius hī cƿ̅ to ·
Ic on-cneoƿ to soþan203  þin god is soð god · ⁊ ic | sylf nu bidde  þu me ge-þingie hu ic ƿurðe his biggenga ·
Crisant᷒ him ⁊ƿyrde ·206
Ne þearft þu yrnan on fotū206 ac mid geleafan gán  þu god on-cnaƿe ·
Sƿa micclum he bið andƿerd anū gehƿilcū men ·208 sƿa micclum sƿa he hine secð mid soþum geleafan ·
Crisantus hí lærde þa oþ- hí gelyfdon on god ·210 claud[i]us ⁊ his ƿíf hilaria gehaten · ⁊ heora tƿegen suna · nasón ⁊ maurus · ⁊ heora maga fela to fulluhte hí gebugon · ⁊ þa hund-seofontig cempan þe claudius beƿiste · ƿurdon gefullode mid heora freondum þæs dæges ·
Hi ealle þa ƿunodon ƿuldrigende heora drihten216 ⁊ geornlice leornodon heora geleafan æt crisante · ⁊ ƿiscton  hí moston ƿite þroƿian for criste ·
Hit bið lang-sū to aƿritene þa ƿundra þe hí gefremodon219 ealle be ende-byrdnysse for-þan-þe ƿe efstað sƿyðe eoƿ mannum to secgenne hu hí gemartyrode ƿæron ·
Numerianus se casere þære cristenra ehtere222 þa þa him ƿearð cuð  claudius gelyfde · ⁊ ealle þa cempan cristene ƿæron · þa hét he niman claudium ⁊ lædan to sǽ · ⁊ ƿurpan hine ut mid anū ƿeorc-stane ·
He het beheafdian siððan þa hund-seofontig cempan227 butan heora hƿilc ƿolde aƿegan his geleafan · ac hí ealle efston anrædlice to slæge · ⁊ claudies tƿegen suna cƿædon  hí ƿæron on criste gefullode · ⁊ under-fón ƿoldon deað · mid þam cempum · for cristes geleafan ·
Hi ƿurdon þa ofslagene samod for criste ·233 ⁊ hilaria se eadiga [sic @ Skeat] eac ƿearð gelæht to þam martyr-dome · fram þam manfullan ·
Þa bæd heo þa cƿelleras · þe hi to cƿale læddon236  heo moste ærest hí ardlice gebiddan · ⁊ heo sƿa dyde · ⁊ drihtnes | lichaman underfeng · ⁊ on þam gebedum geƿát of ƿorulde to criste ·
Efter þysum ƿearð se halga ƿer crisantus240 on cƿearterne gebroht · sƿa sƿa se casere hét ·  he mid darian for drihtnes ge-leafan on mislicum ƿitū gemartyrod ƿurde ·
 cƿeartern ƿearð afylled mid fulū adelan ·244 ⁊ butan ælcum leohte atelice stincende ·
Daria se eadiga [sic @ Skeat] frā þā arƿurþan246 ƿæs on-sundran gehæft · ⁊ hí man sende þa to myltestrena huse þam manfullan to gamene · ac god hí gescylde ƿið þa sceandlican hæðenan ·
 an-þræce cƿeartern þe crisantus on ƿæs ·250 ƿearð onliht sona ƿundorlice þurh god · ⁊ þær ƿynsum bræð ƿerodlice stemde · ⁊ an leo utbærst ut of þære leona pearruce · ⁊ arn to darian þurh drihtnes sande · þær heo læg on gebédum · ⁊ alǽt to eorðan astræhtum limum ƿið þæt geleaffulle mæden ·
Þa ƿoldon ða hæðenan habban hi to bysmore ·257 ⁊ nyston  se[o] leo læg inne mid hire · eode þa heora an into þam mædene · ac seo leo hine gelæhte · ⁊ alede hine adune ⁊ beseah to darian sƿylce heo axian ƿolde · hu he[o] ƿolde be him þa he ge-ƿyld læg ·
Daria þa cƿ̅ · to þam deore þus ·263
Ic þe halsige þurh crist  þu þam cnihte ne derige ·264 ác læt hine butan ege hlystan minre spræce ·
Þa forlét seo leo þone ungeleaffullan cniht ·266 ⁊ forstód him þa duru  he darian gespræce · ⁊  nan oþer man ne mihte in to him ·
Daria þa cƿ̅ to þam ofdræddan men ·269
Efne þeos reþe leo arƿurðað nu god ·270 ⁊ þu gesceadƿisa man þe sylfne for-dest · ⁊ þu fægnast earmincg on þinre fulan galnysse · þurh þa ðu scealt ƿeopan ⁊ ƿite þroƿian ·
Þa gesohte hé hí | ⁊ sæde mid fyrhte ·274
Let me gan gesund út ⁊ ic syððan bodige275 mannum þone hælend þe þu mærsast ⁊ ƿurðast ·
Þa het daria  deor him ryman út ·277 ⁊ he arn út arƿurðigende god · ⁊  halige mæden hire mihte cyðende ·
Þa ƿoldon þa hæþenan hetan þære leo280 ac heo gelæhte æfre · ænne · ⁊ ænne · ⁊ brohte hí to darian þurh drihtnes mihte ·
 mæden þa cƿ̅ to þam mannū þus ·283
Gif ge ƿyllað gelyfan on þone lifigendan crist ·284 þonne mage gé gán un-amyrrede heonan · gif ge þonne nellað þone geleafan habban · nát ic gif eoƿre godas eoƿ gehelpan magon ·
Hi ealle þa clypodon sƿilce mid anre stemne ·288 se ðe on crist ne gelyfe · ne cume he cucu heonon · ⁊ hí eodon þa ut ealle clypigende ·
Eala ge romaniscan leoda gelyfað to soþan291  nan oþer god nys butan criste anū ·
Þa ƿearð se heah-ge-refa hearde gegremod ·293 ⁊ hét ontendan fyr ætforan þære dura þær daria inne ƿæs mid þam deore samod ƿolde hi for-bærnan butu ætgædere ·
Þa forhtode seo leo for þam fyre þearle297 ac daria cƿ̅ to þā deore þus ·
Ne beo þu afyrht þis fyr þe ne derað299 ne þu ne bíst ofslagen ær-þan-þe þu sylf acƿele · gang þe nu orsorh aƿeg · ⁊ god ahret · þone þe ðu ƿurðodest mid þinum ƿeorcū to-dæg ·
Þa eode seo leo alotenum heafde303 to-middes þæs folces freolice aƿeg · ⁊ þa þe heo ær gefeng ƿurdon gefullode siððan hí on-cneoƿan crist þurh ða leon ·
Þis ƿearð þa gecyd þam casere sona ·307 ⁊ he het mid graman his heah-ge-refan geniman crisantum ⁊ darian · ⁊ acƿellan hí mid ƿitum · gif hi noldon offrian þam arleasum godū ·
Se heah-gerefa þa het on hengene astreccan311 þone halgan crisantū · ⁊ mid candelum bærnan buta | his sidan · þa to-bærst seo hengen mid eallū ðam cræfte · ⁊ þa candela acƿuncon ·
Ealsƿa þa oþre men þe yfelian ƿoldon315 þa halgan darian · drihten hí gelette sƿa  heora sina sona forscruncon · sƿa hƿá sƿa hi hrepode ·  hí hrymdon for ece ·
Hƿæt ða celerinus se forscyldegoda gerefa319 mid fyrhte ƿearð for-numen · ⁊ ferde to þam casere · ⁊ sæde him be endebyrdnysse þa syllican tacne ·
Numerian᷒ þa se manfulla casere322 tealde  to dry-cræfte · na to drihtnes tacnum · ⁊ het lædan buta þa halgan togædere to anū sand-pytte · ⁊ setton hí þær-ón ⁊ be-ƿurpan mid eorþan · ⁊ mid ƿeorc-stanum ·
Hí ƿurdon þa buta bebyrigde sƿa cuce ·327 sƿa sƿa se casere hét · ⁊ hí mid clænnysse ferdon of ƿorulde to ƿuldre to ƿunigenne mid criste ·
Þær ƿurdon gefremode fela ƿundra þurh god ·330 ⁊  folc geƿurðode þa ƿuldorfullan halgan · ⁊ gelome sohton mid geleafan þider ·
Hit gelamp þa on fyrste þa þa  folc þider sohte333 to þam micclan screfe · þær þa martyras lagon ·  se casere hét ahebban ænne ƿah to þæs scræfes ingange ·  hí út ne mihton · ⁊ hét afyllan  clyf færlice him on-uppan ·  hi ealle to-gædere heora gastas ageafon · mid eorðan of-hrorene · ⁊ hí rixiað mid gode on þam ecan life for heora geleafan acƿealde ·
Ƿe ƿurþiað godes halgan · ac ƿite ge sƿa-þeah341  þam halgū nis nan neod ure herunge on þam life · ac us sylfum fremað   ƿe secgað be him · ærest to gebysnunge ·  ƿe þe beteran beon · ⁊ eft to þing-rædene þonne us þearf bið ·
Mycel ehtnys ƿæs þa ða hí ƿæron gemartyrode ·346 ac git cymð earfoþre ehtnys on anticristes tocyme · forþan-þe þa martyras | ƿorhton manega ƿundra þurh god · ⁊ on anticristes timan ateoriað þa ƿundra · ⁊ se deofol ƿyrcð þonne ƿundra þurh his scin-cræft · mid leasum gedƿimorū to dƿeligenne þa geleaffullan ·
Mycel angsumnys bið þā arƿurðum halgum ·352  se feondlica ehtere fela tacna ƿyrce · ⁊ hi sylfe ne moton sƿa þa martyras dydon · ƿundra æteoƿigende on þam ƿyrstan timan ·
Hi beoð sƿa-þeah ge-healdenne þurh þæs hælendes mihte356 gif hí heora geleafan gehealdað oð ende on þam earfoðum ehtnyssum þæs arleasan deofles ·
Sƿa sƿa se hælend cƿ̅ on his halgan godspelle ·359 se þe þone antecrist eaðelice fordeð ·
Þam sy ƿuldor ⁊ lof á to ƿorulde · Amen ·361