# Central Banda language

Central Banda is a dialect continuum of the Banda languages spoken by around one million people, primarily in the Central African Republic. The varieties may be mutually intelligible, especially the Mid-Southern–Gobu–Kpagua–Mono–Ngundu cluster. The other varieties are Bambari, Banda-Banda, Mbrès, Ndélé, and Togbo-Vara Banda.

## Phonology

The following is the Banda-Tangbago dialect:

### Consonants

| | | Labial | Alveolar | Post- alveolar | Palatal | Velar | Labial- velar | Glottal |
| Plosive/ Affricate | voiceless | p | t | tʃ | | k | kp | ʔ |
| Plosive/ Affricate | voiced | b | d | dʒ | | ɡ | ɡb | |
| Plosive/ Affricate | prenasal | ᵐb | ⁿd | ⁿdʒ | | ᵑɡ | ᵑᵐɡb | |
| Fricative | voiceless | f | s | ʃ | | | | h |
| Fricative | voiced | v | z | ʒ | | | | |
| Fricative | prenasal | ᶬv | ⁿz | | | | | |
| Nasal | Nasal | m | n | | ɲ | | | |
| Tap/Flap | Tap/Flap | ⱱ | ɾ | | | | | |
| Lateral | Lateral | | l | | | | | |
| Approximant | Approximant | | | | j | | w | |

### Vowels

| | Front | Central | Back |
| Close | i | ɨ | u |
| Close-mid | e | ə | o |
| Open-mid | | ə | ɔ |
| Open | | a | |

### Tone

Vowel tones are: rising /ǎ/, falling /â/, mid /ā/, low /à/, and high /á/.

## Varieties

Central Banda language varieties listed by Moñino (1988):
* Yakpà (also in DR Congo); Gubú (also in DR Congo); Kpágùà (also in DR Congo); Ngùndù, Bòngò, Wasá (also in South Sudan); Dùkpù (also in South Sudan) Further information:Dukpu people
* Lìndá, Jòtò, Ndòkpà, Ngápó
* Southern Gbàgà, Nbìyì, Bèrèyà, Ngòlà, Ndi, Kâ, Gbambiya, Hàì, Galabò, Vídìrì (Mvédèrè) (also in South Sudan), Bàndà-Bàndà, Burú (only in South Sudan), Wùndù (only in South Sudan), Gòv̂òrò (only in South Sudan)
* Bàndà-Ndele (Govo, Ngàjà, Gbòngó, Mbàtá, Gbàyà, Tulu, and Dabùrù groups), Bàndà-Kpaya (only in South Sudan), Ngàò, Ngbalá, Tàngbàgò (also in South Sudan), Júnguru (also in South Sudan)
* Mbere, Búkà, Mòrùbà, Sàbángà, Wádà (also in South Sudan)
* Vàrà (also in South Sudan), Tògbò (also in South Sudan)
* Yàngere
Nougayrol (1989) also lists Kɔ̀nɔ́, Manja, Ndòkà, Njùlúgù, and Sàra Dìnjo.

## Demographics

Demographics of Central Banda language varieties as synthesized from Moñino (1988) and Nougayrol (1989):
| Language | Villages | Population | Clans | Notes | Countries |
| Bàndà-Bàndà | | | | | |
| Bàndà-Kpaya | | | | | (only in South Sudan) |
| Bàndà-Ndele | | | | | |
| Bèrèyà | | | | | |
| Bòngò | | | | | |
| Búkà | | | | | |
| Burú | Kúyàrà | 25 | Màtià | Kpata road; near Gbàyà of Krakə̀mâl; also in Bahr el Ghazal, migrated during the Zubayr era (ca. 1930) | (only in South Sudan) |
| Dabùrù | Ndagra | 20 | Kɔ̀tɔ̀, Ngòmbe, Ngulú (Kpata), Ndubu (Kpata and Ndagra) | Kpata road | |
| Dabùrù | Kpàtà | 380 | | Kpata road | |
| Dabùrù | Miskin | 30 | | recent satellite of Jamsinda | |
| Dùkpù | | | | | (also in South Sudan) |
| Gài | Zòkùtùɲálà | | Tulu | Haraz road | |
| Gài | Batéle ́ | | Tulu | Ndélé | |
| Galabò | | | | | |
| Gbàgà | Mia Fɔ̀ndɔ̀ | 90 | Gbə̀lè, Gùməli, Mabiri, Vidi, Yàkpà | | |
| Gbàgà | Kàká | some | | | |
| Gbàgà | Kòv̂òngò Mia | 70 | Vidi, Yúdà | | |
| Gbàgà | Ngú Sua | 60 | Kupi, Mbízà, Ngìàlúgù/Ngèlúgù/Njùlúgù, Vóndò | | |
| Gbàgà | Gbàkó Lìkpà | 65 | Vidi | | |
| Gbàgà | Bangora̱ | 155 | Dámbasí/Dámbacé, Kòlògbò, làngbà | | |
| Gbàgà | Dàngàvo | 50 | Kòlògbò, Yàkpà | | |
| Gbàgà | Yambala Màgùndà | 80 | Mɔnɔ, Vàngà | | |
| Gbàgà | Vátá | 170 | Banga, Manja, poro, Tàngbàgò, Tògbò, Yàngbà | | |
| Gbàgà | Vavú | ? | | | |
| Gbàgà | Bu Mbàlà | 45, with Gbaya | Banga, Dákpá, Mòngò, Vidi | | |
| Gbàgà | Bàmingi 1, 2 | 650 | Gbàyà, Gùməli, Ngìàlúgù/Ngèlúgù/Njùlúgù, Sìmi/Cìmi, Vidi | | |
| Gbàgà | Yangú Gàlá | 30 | Báláwà | with the Mbele | |
| Gbàgà | Yambala Kùdùvèlé | 90 | Dámbasí/Dámbacé, Kpòʔòrò, Ngìàlúgù/Ngèlúgù/Njùlúgù, Sìmi/Cìmi, Wádà, Wójò, Yúdà | | |
| Gbàgà | Jamsinda | some | | Golongoso road | |
| Gbambiya | | | | | |
| Gbàyà | Krakə̀mâ 1 | 210 | Àbátà, Lòngbò, Tulu, Yàma | Kpata road | |
| Gbàyà | Krakə̀mâ 2 | 80 | Gbòngó, Gbókóló, ɲamô | | |
| Gbàyà | Ngú Yambrì | 40 | ɲamô | | |
| Gbàyà | Bu Mbàlà | | Lìwu | some families; on Gangui road, on the outskirts of Gbaga | |
| Gbòngó | Takara | 170 | 7 - Danbùrù, Gbàngárà, Ndì, Ngàmbeà, Ngulú, Wɔlɔ́, Yàndè | Kpata road | |
| Govo | Ndélé | | | ? | |
| Gòv̂òrò | | | | | (only in South Sudan) |
| Gubú | | | | | (also in DR Congo) |
| Hàì | | | | | |
| Jòtò | | | | | |
| Júnguru | Batéle 2 (Ndélé) and Idòngó | | | originally from Kpula, and were subjects of Zubayr | (also in South Sudan) |
| Kâ | | | | | |
| Kɔ̀nɔ́ | Batéle 2 (Ndélé) | | | some families | |
| Kpágùà | | | | | (also in DR Congo) |
| Lìndá | Lìndá 1 | | | Ngbɔ̀lɔ̀ngɔ̀jɔ̀ | |
| Lìndá | Lìndá 2 | | | Mbìà | |
| Lìndá | formerly Kùcù Kakú | | | | |
| Lìndá | some in Ndele | | | Ngàò | |
| Manja | Batéle 1 (Ndélé cluster) | 180 | Bòkèngè, Bìsènge | some families in Kubu and Jamsinda (Golongoso road) | |
| Mbanja | | | | | (only in DR Congo) |
| Mbanza | | | | | (also in DR Congo) |
| Mbàtá | Zòkùtùɲálà | 340 | 250 | Haraz road | |
| Mbàtá | Ndélé | | | 1 neighborhood | |
| Mbele | Yangú Doro | 40 | | | |
| Mbele | Yangú Líká | 30 | Ngìndì | | |
| Mbele | Yangú Gàlá | | Mbrua | some families living with the Muruba | |
| Mbele | Yambala Kùdùvèlé | | | some families living with the Muruba | |
| Mbele | Jamsinda | | Mbrua | some families (on Golongoso road) | |
| Mùrùbà | Dungu Yangú | 105 | Yagua | with the Ngao | |
| Mùrùbà | Biʃi Ngú 1 | 75 | Kàgárà | with the Ngapo | |
| Mùrùbà | Gbà Lə́bà | 100 | Gbanga | | |
| Mùrùbà | Yangú Ngav̂ala | 30 | Gbózu Yavóró, Kàdá | | |
| Mùrùbà | Kàgà Nzê | 45 | Kpèyí | | |
| Mùrùbà | Ngú Mburu | 25 | Ngbə̀lɛ́lɛ́ | | |
| Mùrùbà | Mbí Ngú | 45 | Gbanga | | |
| Mùrùbà | Muruba | 250 | Bongo | 2 neighborhoods | |
| Mùrùbà | Sajara | 130 | Gàràwá, Kpèyí, Ngbalá, Sògbòrò | 2 neighborhoods | |
| Mùrùbà | Kassaï | | Gbanga, Kpèyí, Wàndè | some families | |
| Mùrùbà | Kro Pálíá | | | some families | |
| Mùrùbà | Jamsinda | | | some families | |
| Mùrùbà | Kubu | | | some families; Golongoso road | |
| Nbìyì | | | | | |
| Ndi | | | | | |
| Ndòkà Njùlúgù | Ádùm Mindu | 250 | | Bangui road | |
| Ndòkpà | | | | | |
| Ngàjà | Ndélé | | | some families | |
| Ngàò | Yangú Brinjì | 155 | Sàngàsà | | |
| Ngàò | Ngú Jáká | 200 | Kàbà | Kpata road | |
| Ngàò | Mbólò 1 | 295 | Gbúlú | | |
| Ngàò | Mbólò 2 | 25 | Gòv̂òrò | | |
| Ngàò | Mbólò 3 | 260 | Lìwà | | |
| Ngàò | Mbólò 4 | 60 | Gbòngó | | |
| Ngàò | Gbə̀tì ə́njo | 35 | Dòdòrò | | |
| Ngàò | Kə́lə́ Bítì | 145 | Dòdòrò | | |
| Ngàò | Vùngbá | 55 | Dòdòrò | | |
| Ngàò | Yàfò | 30 | Jùmə̀là | Bangoran road | |
| Ngàò | Kàká | 120 | Ndákpá | | |
| Ngàò | Dungu Yangú | 105 | Dòdòrò | with the Muruba | |
| Ngàò | Ngàò Ndákpá | 55 | Nivu (?) | | |
| Ngàò | Kassaï | | | some families | |
| Ngàò | Kro Pálíá | | | some families | |
| Ngápó | Gbà Njípri | 33 | Gbàrə̀ | Bangoran road | |
| Ngápó | Gbà Lə́bà | 100 | Dìgàò, Zàgò | Bangui road; with the Muruba | |
| Ngápó | Kassaï | | | | |
| Ngápó | Ndélé | | | | |
| Ngbalá | Ndyiri | | Gbà Lábà | 7 villages and clans | |
| Ngbalá | Ídòngó | | Dèngè | | |
| Ngbalá | Ngú Gua (Gbɔ̀kɔ́) | | | | |
| Ngbalá | Yangú Bə̀ (Wá Ngato) | | | | |
| Ngbalá | Ngú Mbrì (Wàkà) | | | | |
| Ngbalá | Ngú Tàgbà (Ngèlè) | | | | |
| Ngbalá | Bangora̱ Gudèrè (Mɔ̀ʔɔ́) | | | | |
| Ngòlà | Ndele | | | | |
| Ngòlà | Jamsinda | | | Golongoso road | |
| Ngùndù | | | | | |
| Sàbángà | Gbə̀tì ə́ Njo | | Vəjà | Bangoran road | |
| Sàbángà | Yangú Gàlá | | | Bangui road | |
| Sàra Dìnjo | ɲango (Bangui road) | 130 | | some Sàra Ngàma from Chad also joined recently | |
| Southern Gbàgà | | | | | |
| Tàngbàgò | Ngú Sua Torofay | 450 total | Gbòngó, Gài | Bangoran road | (also in South Sudan) |
| Tàngbàgò | Tolísiò | | Àngbé | Bangoran road | |
| Tàngbàgò | Biʃi Ngú 2 | | Bílí | Bangui road | |
| Tàngbàgò | Sa Kùmbá | | Mbákàná | Bangui road | |
| Tàngbàgò | Dungu Yangú | | Mbákàná | some families | |
| Tògbò | | | | | (also in South Sudan) |
| Tulu | Dèò | 35 | Gèndè, Manja, Ngàyà, Ngàò | Kpata road | |
| Tulu | Wî Fran | 185 | Kagba, Ngulú | | |
| Tulu | Batéle 3 | 200 | Gèndè, Kagba, Ngulú, Ngbenda, Ngàjà | | |
| Tulu | Kro Pálíá | | | Ndélé | |
| Vàrà | | | | | (also in South Sudan) |
| Vídìrì (Mvédèrè) | | | | | (also in South Sudan) |
| Wádà | Kubu | | | Golongoso road; originally from Ouadda region, in Ndélé | (also in South Sudan) |
| Wádà | Batéle 2 | Ndélé | | | |
| Wasá | Batéle 2 | Ndélé | | some families | (also in South Sudan) |
| Wùndù | | | | | (only in South Sudan) |
| Yakpà | | | | | (also in DR Congo) |
| Yàngere | | | | | |