# ki
## Brezhoneg
### Etimologiezh

    (Anv-kadarn 1) Da geñveriañ gant ar c'herneveureg ki, ar c'hembraeg ci, an iwerzhoneg cú (tro-c'henel heniwerzhonek con) hag ar skoseg cù : deuet eus ur ger keltiek *kū, liester *kunes. Da dostaat ivez ouzh ar sañskriteg śvā (tro-c'henel śunas), an henc'hresianeg kýōn (liester kýnes), al lituaneg szuõ (tro-c'henel szuñs), al latin canis hag an alamaneg Hund.
    (Furm verb) Savet diwar « ki- », pennrann ar verb « kiañ », hep dibenn-ger.

### Anv-kadarn 1

| | Unander | Liester |
| Gourel | ki /ˈkiː/ | chas /ˈʃas/ pe kon /ˈkɔ̃ːn/ |
| Benel | kiez /ˈkiː.es/ | kiezed /ki.ˈeː.zet/ |
ki /ˈkiː/, /ˈt͡ʃi/, /ˈtʲiː/, /ˈtʃəj/ gourel (liester kon (e rannyezh Gwened, e skridoù lennegel pe kozh) pe chas (pemdez))
* Bronneg kigdebrer kar d'ar bleiz (un isspesad d'ar bleiz eo) ha doñvaet gant mab-den. Meur a ouenn anezhañ a zo, dezho morfologiezhioù liesseurt. Anv skiantel : Canis lupus familiaris. Harzhal ha chilpat a ra ar c'hi.
** Ken en devo truez ouzhoc’h, ma dous, ar c’hi. — (Fañch an Uhel, Soniou Breiz-Izel 2, Pariz, 1891, 1971, p. ?.)
** Setu aze ur c'hi hag ho kaso, hag a chomo ganeoc'h betek kuzh-heol. — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/2, Al Liamm, 1985, p. 16.)
** Bara gwenn d'ar c'hi, ha barav du d'ar mevel. — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/2, Al Liamm, 1985, p. 17.)
** Lazhet ho ki, hag ho marc'h glas. — (Buhez Sant Ronan, er Barzhaz Breizh.)
** An neb en deus c’hoant da lazhañ e gi a gav atav ur c’hleñved dezhañ. — (Lan Inizan, Emgann Kergidu 1, Brest, 1877, eil emb. Al Liamm 1977, p. 12.)
** Pa welez ur c’hi o tont betek da seulioù az pez aon. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 462.)
** Ha daou gi gouez ha diboellet. — (Kloareg Rohan, er Barzhaz Breizh.)
** Nag e skudell ar c'hi ne veze graet va boued. — (Gwreg ar C'hroazour, er Barzhaz Breizh.)
* Ki par. Enebet ouzh kiez.
* Bezañ evel ur c'hi (troiennoù niverus):
** bezañ evel ki ha kazh
** Bezañ evel ur c’hi bihan war-lerc’h ub.
** Bezañ evel ur c’hi war ur c'hravazh: nec'het bras
** Bezañ brell evel ur c’hi bihan.
** Bezañ abaf, didalvez, feal, hardizh, paour, treut, evel ur c’hi.
** Bezañ, chom e-unan evel ur c'hi, evel ur penn-ki
** labourat evel ur c’hi : evel ul loen pe ur marc’h.
** leuskel unan bennak e-unan evel ur c'hi, evel ur penn-ki
** yudal evel ur c'hi (pe evel ur bleiz).
* Renadenn anv-gwan
** divalav-ki, treut-ki, yen-ki.

### Distagañ

* Breizh: "ki /ˈki/"

#### Deveradoù

* aergi
* aourgi
* dourgi
* gwadgi
* kiañ
* kiesa
* kiez
* kiozenn
* korrgi
* meurgi
* milgi
* morgi
* toull ar c'hi

#### Gerioù kevrennek

* digarez ki
* ki-bleiz
* ki-chase
* ki-choukant
* ki-deñved
* ki-douar
* ki-dour
* ki-du
* ki-foutouilhek
* ki-gaol
* ki-hemolc'h
* ki-kolo
* ki-kolveg
* ki-labour
* ki-madam
* ki-mor
* ki-porzh
* ki-red
* ki-rodellek
* ki-rous
* ki-stag
* ki-tan
* ki-saout
* ki-spagnol
* pour-ki
* treut-ki

#### Troioù-lavar

* bezañ ki ouzh e boan
* bezañ ki ouzh e gorf
* bezañ ki war un dra bennak
* c'hoari e gi: ober trouz
* hejañ e gi: bezañ fuloret
* kaoc'h ki du kac'het gant ar c'hi gwenn : sakreadenn
* kaout c’hoant da dennañ panez eus gouzoug ur c’hi : d’ober un dra dibosubl
* Kaout naon-ki: naon du.
* Kas e gi d’e lochenn. Kontrol d’an hini a hej e gi, an hini e gas d’e loch e lak da devel: mestr eo war e fulor.
* kousket evel ki milin
* Lakaat unan bennak e renk ar chas: ober vil da unan bennak.
* Lojañ dindan lost ar c’hi: en un ti gwall lous
* Mont da gaoc’h-ki : bezañ debret gant ur c'hi = mont da get.
* Mont kuit evel ur c’hi kannet: evel ur c’hazh gleb,
* mont e ki
* Ober ur c’hoarzh ki: skrignal
* Ober ul labour ki: ul labour diaes; kiañ.
* Ober ur paz-ki da ub.
* na stagañ e chas gant delioù kaol
* neuial evel ur c'hi plom
* neuiñ evel ur c'hi plom
* peget ar c'hi du en unan bennak
* redek evel ur c’hi klañv: buanañ ma c’hall
* Reiñ, tennañ un digarez ki: un digarez toull.
* Skuilhañ daeroù ki, goueloù ki: daeroù kazh.
* Tapout ar c’hi e-lec’h ar c’had: c’hwitout
* tennañ amann eus gouzoug ar c'hi
* tennañ panez eus gouzoug ar c'hi
* treiñ ar c'hi dre e lost

#### Divinadelloù

* N'ouzout ket pelec'h ema toull ar c'hi e-ti ar person ? — Dindan e lost. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 334.)
* Pegeid a zo etre an tommder hag ar yenïon (yenijen) ? — Hed ur c'hi : ur c'hi a vez tomm e revr ha yen e fri. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 334.)

#### Krennlavarioù

* A-benn neuze hag ac'hann di En devo harzhet meur a gi
* An hini a zalc'ho an askorn A yelo ar c'hi war-lerc'h e zorn.
* Da bep seurt oad E red ar c'hi war-lerc'h ar c'had. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 305.)A vez lâret diwar-benn ar verc'hetaerien gozh.
* Diwar gi, ki ; diwar gazh, kazh Diwar logodenn ne vez ket a razh. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 305.)
* Dre forzh heskinat (pe hegañ) ar c'hi e teu da vezañ droug
* Kamm ki pa gar
* Ki besk ha kazh diskouarnet N'int mat nemet da zebriñ boued
* Ki skaotet En devez aon rak dour bervet. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 469.), — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 305.)
* E-lec'h ma staot ur c'hi E staot daou pe dri
* Ne vo ket bras lod pep hini : Hemañ a zo evel ur grampouezhenn etre nav c'hi. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 309.)
* N'eus ket a voeien da dennañ amann euz gouzoug ur c'hi. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 305.)
* Pa vez aet an amann e gouzoug ar c'hi e vezer war-lerc'h. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 305.)
* Pep ki Zo mestr en e di — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 521.)
* Ur c'hi meret, hanter savet Ur c'hazh meret, hanter lazhet. Ne saver ket ur c'hi evel ur c'hazh.
* Tri bloaz o tont da gi, tri bloaz ki, tri bloaz o vont er-maez a gi. Nav bloaz e vev ar chas.
* Yenañ tra a zo en ti : Pennoù daoulin an ozhac'h ha fri ar c'hi. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 559.), — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Troisième Partie, 1974, p. 307.)

#### Troidigezhioù

* arabeg : كلب (kalb) gourel, كلبة (kalba) benel
* afrikaans : hond
* alamaneg : Hund gourel
* albaneg : qen gourel
* azeri : köpək ; it
* bavarianeg : Hund gourel
* bemba : imbwa
* bengaleg : কুকুর
* bulgareg : куче (kuče) nepreizh
* daneg : hund
* ekegusii : esese
* esperanteg : hundo
* estoneg : koer ; peni
* ewe : avu
* faeroeg : hundur
* fanti : bɔdɔm; kraman
* finneg : koira
* frizeg : dogge , hûn
* galizeg : can
* galleg : chien
* ganda : mbwa
* gresianeg : σκυλί (skylí)
* gujarati : કૂતરો
* hebraeg : כלב
* hensaozneg : docga , hund
* hindeg : कुत्ता
* hungareg : kutya
* ido : hundo
* indonezeg : anjing
* islandeg : hundur
* italianeg : cane gourel
* japaneg : 犬 (いぬ, inu)
* katalaneg : gos , ca
* kazak : ит (it)
* kembraeg : ci
* kinyarwanda : imbwa
* kirgiz : ит (it)
* kongo : mbwa
* kurdeg : kûçik
* latin : canis
* lingala : mbwá
* malayseg : anjing
* malinkeg : wulu
* marathi : कुत्रा
* mayaeg Yucatán : pek’
* mende : ngílà
* mongoleg : нохой (nohoĭ)
* more : báága
* nederlandeg : hond
* norvegeg : hund , tamhund
* okitaneg : can , gos
* oseteg : куыдз (kuydz)
* ouigoureg : ئىت
* ourdou : کتا
* papiamento : kachó
* perseg : سگ
* poloneg : pies ; pies domowy
* portugaleg : cão
* pundjabi : ਕੁੱਤਾ
* romanieg : rikonô ; jukêl (aussi cukêl )
* roumaneg : câine gourel, cîine
* rusianeg : пёс (pǒs) gourel; собака (sobáka) benel
* sámi an Norzh : beana
* saozneg : dog , hound
* serbeg : пас (pas) gourel, кућка (kućka) benel
* shona : imbwa
* sinaeg : 狗
* sikilianeg : cani
* skoseg : cù
* sotho an Norzh : mpša
* spagnoleg : perro gourel
* sranan : dagu
* svedeg : hund
* swahili : mbwa
* swazi : î-njá
* tadjik : саг (sag)
* tagalog : áso
* tchekeg : pes
* tchouvatch : йытӑ (ĭytă)
* turkeg : köpek
* turkmeneg : ит (it)
* twi : kraman
* ukraineg : собака (sobáka) gourel; пес (pes) gourel
* vepse : koir
* vietnameg : chó
* wolof : xaj
* yorouba : ajá
* zouloueg : inja

### Anv-kadarn 2

ki /ˈkiː/ (liester kioù)
* Benveg a dalvez da lugañ hag a vez sanket e-barzh ur giez.

#### Deveradoù

* kiañ
* ki-noz

#### Troidigezhioù

* galleg : prise mâle

### Estlammadell

E-barzh kaoc'h ki

### Furm verb

ki /ˈkiː/
* Furm ar verb kiañ e trede gour unan an amzer-vremañ, en doare-disklêriañ.
* Furm ar verb kiañ en eil gour unan an doare-gourc'hemenn.

### Gwelet ivez

* Ar pennad « ki » e-barzh Wikipedia

### Daveoù

Roll an daveoù :
* : Lexique Étymologique des termes les plus usuels du Breton Moderne

### Troioù-lavar

* Bezañ krog ar c’hi du en ub : ober ur c’horfad gwarizi
* Bezañ, chom, leuskel ub, e-unan evel ur c'hi, evel ur penn-ki.
* Bezañ evel ki ha kazh: bezañ atav oc'h en em zrailhañ.
* Bezañ bet un taol ki rous : doare dizereat da gomz eus ur vaouez dougerez
* Gwiskañ botoù ront ar c’hi du : bezañ gwarizi ennañ
* Na dalvout ur bramm ki, ul louf ki, al lart eus ur c’hozh ki krouget: na dalvout un aval brein.
* Na vezañ diwar chas ar vro: heñvel ouzh na vezañ diwar saout ar vro.
* Na vezañ mat da deurel d’ar c’hi, d’ar chas : na dalvout netra
* Neuial evel ur c’hi plom (E-lec’h ma kouezh e chom) : na c’houzout neuial
* Tennañ amann, panez eus gouzoug ar c’hi:
** pe ober un dra diaes da ober
** pe klask gouzout ar wirionez digant unan bennak.

### Daveoù

Roll an daveoù :
* ↑ E Pluvergad ha Gwern, "ki" distaget /ˈt͡ʃi/, Banque Sonore des Dialectes Bretons
* ↑ E Kerien, "ki" distaget /ˈtʲiː/, Banque Sonore des Dialectes Bretons
* ↑ E Lokmaria-Kaer, "ki" pe "kei" distaget /tʃəj/, Banque Sonore des Dialectes Bretons