# Ar Roue Grallon hag an doctor Laennec

Ar re ac’hanoc’h o deus lennet ar journaliou o deus gwelet ez euz bet grêt, d’an 12 ha d’an 13 a viz here diveza, goueliou kaer en enor da Laennec e Kemper hag e Ploare.
Rene Laennec, ganet e Kemper d’ar 17 a viz c’houevrer 1781, eo marteze habila medesin a zo bet biskoaz ; hen eo en deus kavet ar feson da zelaou e diabarz an den ha da anaout mat evelse e pe lec’h ha betek pegeit eo taget ar skevent gant ar c’hlenved. Er bloaz 1819 e lakeas moulla al levr hanvet « Traité de l’auscultation médiate » a oa displeget ennan e gavaden dispar.
En enor da gant vloaz al levr kaër-ze ez euz bet grêt eur gouel e Kemper hag a oa ennan medesined euz Paris, an Naoned ha tud e karg, en o zouez an Aotrou ’n Eskob ; eno ez eus grêt meuleudi ar medesin habil, mes e Ploare, el lêc’h m’eo maro hag enterret, ez eus grêt, ouspenn, meuleudi ar c’hristen start hag ar gwir vreïzad, rak Laennec a ouie mat hag a gomze ar brezoneg koulz ha den-all ebed ; bevet en deus evel eur gwir gristen ha marvet eo evel eur zant, e Kerlouarnec, d’an 13 a viz Eost 1826.
Epad m’edo e Pariz o peurachui e studi evit mont da vedisin, e spered lemm hag e aked da labourat a reas d’ezan beza deuet mad d’e holl vistri, ha dreist-oll d’an Doktor Corvisart, ar brudeta en o zouez. An Doktor-ze a gare kement ar studier breizad ma pede anezan da leina, bep an amzer. Ouz e daol, Laennec a gavas an tu meur a wech da ziskouez e feiz. Corvisart a oa, siouaz d’ezan ! eur briz-kristen, ha lezen ar vijil a veze torret dalc’hmad en e di. Pa zigoueze gant Laennec beza pedet da leina eur wenorvez bennak, bep tro e wele kig var an daol ; morse, avad, ne danvas an distera tamm; ne gemere nemet euz ar boued vijil a veze servichet da heul. Ha ne rea forz petra vije sonjet ha lavaret diwar e benn.
E meur a zoare-all e tiskouezas Laennek ez oa eun den a feiz. hag a relijion. Hen diskouez a reas dreist pep tra en hospitaliou Pariz, warlerc’h ar brezeliou bras grêt gant Napoleon kenta. Eno e welet, d’an ampoent, eur maread soudarded klanv ha mac’hagnet, hag en o zouez eun nebeut mat a Vretoned. Dre ma oa kalz euz ar Vretoned-ze ha ne ouient tamm galleg ebed, ez oa trist o doare, rak, evit en em brepar da vervel, n’hellent ket kovez evel ar glanvourien-all. Euz ar veleien a oa war o zro, hini ebet ne entente ar brezoneg. Laennec, leun a druez ouz eneou keiz e genvroiz, a c’houlennas a bep tu dre Bariz hag-en ez oa eur beleg bennag euz Breiz-Izel, Siouaz ! kaer a oue klask, ne oue kavet hini ebed. Neuze, feiz nerzuz ar medisin breizad a zeskas d’ezan eun doare da zikour ar paour kez klanvourien ginidik eus e vro. Dre ma ouie mad ar brezoneg, e skrivas evito en o yez eur brezegen verr, evit dougen anezo da lakât o fizianz e trugarez an Aotrou Doue ha da c’houlen digantan pardoun euz o fec’hejou. Pedi a reas eur beleg gali da zeski ar brezegennig-ze, dindan evor, hag en doare-ze meur a hini euz soudarded hor bro a oue konfortet war o zremenvan ha sikouret da reseo o zakramanchou diveza.
Kannad Kalon-Zakr Jezus.
Da echui ar gouel, e Kemper, e oe eur banked ha, da fin pred, unan euz ar re a oa e penn ar gouel a lavaras eur gontaden vrao a lakeas an holl da c’hoarzin hag a oe kavet ker koant ma eo bet moullet en derveziou warlerc’h en unan euz a gazetennou Paris : setu hi aman e brezoneg evit lennerien Feiz ha Breiz.
Breman ez eus eun nebeut amzer e oa e Kemper eun derveziour koz a reat Jozek anezan ; daoust d’ezan da jom e kear, e touge atao dilhad diwar ar meaz, eun tog ledan voulouzet hag eur jupen glazek ; Jozek a gare eun tammik e vannik, mes morse ne veze mezo ; tomedik, tomedik, netra ken, ha neuze e parlante outan e-unan dre ma ’z ea gant e hent ; an dra-ze ne rea droug da zen ebed ; bemdez, goude e zervez, e oa boaz da vont da lakât eur c’horniad ha da eva eur bannig da di eur mignon d’ezan a oa o chom er penn-all da ru Kereon. Da vont ha da zont e ranke tremen dre blasen ar gathedral ; d’an taol a nao heur e teue atao d’ar gear ; en hanv e veze d’an heur-ze kalz tud war ar blasen o kemeret an ear-noz, mes er goanv avat, Josek ne wele den ebed, ral e veze. Ha setu eun nozvez goanv hag hen ha klevet, pa oa tost d’ar blasen, unan bennak o pasaat, mantrus klevet pegen krenv oa e baz ; hor pôtr koz ne reas ket a van an dro genta, mes diou, teir nozvez dioc’htu e klevas ar memez taoliou paz hag o devoa doare da zont euz a uhel, ha Josek da zellet deus ar prenecher, d’an neac’h an tiez ; ne wele den ; erruet war ar blasen dirag an iliz, e klev eun taol paz egiz pa deuje deus unan deus an touriou pe diwar doen an iliz : « Sell’ta, sell’ta, eme Jozek, piou an tanfoultr a zo aze o pasaat, d’ar mare-ma ? Serret eo dor an iliz mil bell zo, hag ar sakrist, me zo sur, a zo en e wele ! » Ha va den da zevel e benn da zellet en ear ; al loar a bare hag e welas mat an daou dour hag ar roue Grallon war e varc’h mean, e kreiz ; hag e klevas adarre eun taol paz a lakea da dregarni ar blasen a-bez : « Sell, sell, tanfoultre, emezan, en eur jom krenn en e zav, daoust ha n’eo ket ar roue koz eo a vefe o pasaat ? Setu aze eun dra zrol, avat, ha koulskoude, n’oun ket souezet tam ebed, hag en defe tapet eur gaouad, abaoue an amzer m’ema aze dindan an avel, ar glao, ar frim hag an erc’h ! Nan, nan, n’oun ket souezet tam ebed avat ! » Ha Jozek, dre ma ’z ea d’e gear, a zalc’he da gozeal outan e unan : « Nan, avat, n’oun ket souezet ; en hanv, ema brao awalc’h aze ; netra da ober edoug an deiz nemed sellet ouz an dud o tremen ha selaou ar varc’hadourezed d’en em rezoni war ar blasen, mes er goanv, avat, ne garfen ket beza en e blas ; ah ! nan, avat, gwelloc’h eo ganen beza o faouti koat er gondor ! »
En noz warlerc’h, d’an taol a nao heur, Jozek a oa adarre o tizrei d’ar gear, eur bannac’hig brao gantan dindan e fri ; digouezet e kreiz ar ru Kereon, e klev evel en nozveziou araok eun taol paz krenv mantrus : « Alo, emezan, etre e zent, ar roue koz n’eo ket pare c’hoaz, evit doare ! » Kerkent e klev eun trouz, egiz pa vije bet eur mean pe eur roc’h o koueza war doen an iliz. Jozek a oa neuze e penn ar ru : « Hola ! vat, emezan, daoust hag an touriou a zo o vont da goueza ! » hag e sav e benn da zellet ; eur goumoulen a c’holoe al loar a oa dres eat ebiou, hag ar pôtr koz a welas mat an daou dour sounn en o sav, hag e kreiz, marc’h ar roue Grallon, mes roue ebet, avat, ne wele : « Tanfoultr, emezan, biskoaz kement-all ; daoust ha me a vefe berwelet breman ! » hag e frote e zaoulagad gant e zaou zorn ; kaer en devoa sellet ne wele atao nemed ar marc’h ; en tour, avat, e kleve trouz egiz pa vijet bet o rei taoliou horz war an deleziou. Jozek a grogas eun tam aon ennan ; drailha a rea etre e zent : « Petra an tanfoultr a zo aze ? Mat ! me rank gwelet ; ya ’vat, hag e rankfen chom ama betek varc’hoaz vintin, me welo ! me welo pe n’eo ket Jozek va hano ! »
Mont a ra da azeza war deleziou ar porched ; atao an trouz poum, poum ! tostat a ra ; breman e vefe lavaret e vefe unan gant eur boutou pounner o vale en iliz ; en eun taol, diou zor vras ar gathedral a zigor hag ar roue Grallon, ya, ar roue Grallon mean, o tont euz an iliz war e bouez, en eur lakât da dregarni gant e voutou mean pave ar porched hag hen war ar blasen ha war eün warzu patron Laennec. Jozek a oa chomet sioul, sebezet o welet ar roue, mes pa oue êt ebiou d’ezan, oa savet en e zav, hag o krena c’hoaz gant ar spont e lavare : « Biskoaz kement-all ! Me zo bet mortolod, em euz great kampagn ar Chin ha n’em euz biskoaz klevet na gwelet kement-all Mes sell’ta da beleac’h ez a ar roue koz ! » Hag hen d’e heul sioula ma c’helle. N’en devoa ket a ezom da gaout aon da veza klevet o vale, daoust ma oa losk ha faout e voutou ; re ar roue a rea kement a drouz ma oa souezet Jozek ne deue ket an dud da zellet en o frenecher ; prenestr ebed na zigoras hag, e feiz, e oa eun tam lorc’h ennan o sonjal e vije hen, Jozek koz, e-unan test deus eun dra ken estlammus ; lavaret a rea goustadik : « Sell’ta, sell’ta, o vont da welet e amezeg ema evit doare ; d’ober petra an tanfoultr ez a da vihana ? » Ar roue a ia atao, war e bouez ; bep an amzer en deveze taoliou paz hag e ranke chom a-zav, evel evit kaout e halan ; pa oe digouezet pemp pe c’houec’h pas deuz patron Laennec, heman a ziskennas diwar e gador ; soubla a reas e benn izel evit saludi ar roue ; heman a reas eveldan pa oe digouezet e kichen ar c’hrilhaj a ra an dro da batron Laennec ; Jozek a glevas anezo o kozeal, mes re bell e oa evit klevet mat petra lavarent ; sur oa, avat, e komzent e brezoneg ; rag klevet a rea Laennec o lavaret : « Mat, mat tre ! » Neuze, henman a grogas gant e zaou zorn e diskoaz ar roue, trei a reas e gein warzu ennan hag e lakeas e skouarn da zelaou egiz ma ra ar medesin pa vez wardro an dud klanv ; selaou a rea a-gleiz, a-zeou, ha gant kil e vizied e skoe war gein mean ar roue koz ; e c’hellit kredi ne reas ket a drouz kleuz ; temperamant mat en devoa c’hoaz ; goude e lakeas e skouarn war e beultrin, e gosteziou ; ar roue en deveze taoliou paz, bep an amzer, ha Laennec a lavare : « Mat mat ! n’eus netra ! netra ! » Pa oe echu gant Laennec e leverchont adarre eur ger bennak an eil ouz egile ; neuze Laennec a zaludas ar roue en eur lavaret : « Kenavo, aotrou roue ! » hag ez eas adarre da azeza war e gador. Ar roue a respontas : « Bennoz Doue deoc’h, va mignon ! » ha war e bouez ez eas warzu an iliz. Jozek her gwelas o vont ebarz ; an diou zor a zerras dioc’htu ha klevet a rea trouz boutou mean ar roue o sevel en deleziou an tour ; neuze Jozek a deuas eur zonj d’ezan hag a lakeas eun enkrez vras en e spered : « Daoust, emezan, hag ar roue koz a ouezo mont e-unan war e varc’h ? Me rank gwelet, avat », hag ez a da harpa e gein ouz moger an ti-korn a sko war ar ru ha war ar blasen : ac’hano e welo mat, rag al loar a zo o para eün war ar gathedral ; prest e wel ar roue Grallon o tigouezout war an doen blat a zo etre an daou dour ; mont a ra eün warzu e varc’h ; lakât a ra e droad er skleuk, e zourn war gein e varc’h ha flip, en eul lam, evel eur pôtr yaouank, ema gwintet warnezan.
Jozek a denn eun huanaden hir egiz ma vije bet dizammet diouz eur beac’h pounner hag o sevel e dog ledan en ear, e lavaras : « A han ! ni avat a zo daou botr koz start war hon diwesker ! Kenavo, va roue ! » hag ez eas d’e wele. Abaoue Jozek a ia evel kent bep noz da lakât eur c’horniad ha da eva eur banne da di e vignon : « Mat ! biskoaz, abaoue, emezan, n’em euz klevet ar roue Grallon o kaout eun taol paz : pare klok eo. »
Ha setu aze va chontaden ; mar he c’havit brao, kontit anezi d’ho pugale, e kichen an tan pa vezot o veilha evit m’o devezo sonj deus ar roue Grallon-Meur ha deus o c’henvroad brudet Laennec.
M. A. Abgrall.
* ↑ E Treger eur c’houad.
* ↑ Bet savet eno da C’houel Maria hanter Eost 1868.