# En Bro Dreger a-dreuz parkou

En Bro Dreger
An notennou-man a zo bet skrivet wardro ar bloavez 1900. Bet int moulet en galleg war Le Clocher Breton, bloaveziou 1910-1911. Ar gelaouenn kembraeg Cymru he deus roet dioute goude eun droidigez, graet gant ar Barz Thomas Matthews a Llandebie.
Evel m’emaint, an notennou-man a zispleg buezegez pobl Tregor e pad eur vunuten ekreiz e vuez milvedel hag en askont da ze e fell din c’hoaz embann anê en brezhonek…
Mar am bije bet d’o skriva hirie, am bije souzet dirak al labour-ze. Kement a gemm a zo deut er giziou, en neuz ar vuez, er sperejou e pad ar brezel bras ha goude ar brezel, ken em bije kollet kalon !…
Kement a heug am befe breman o sevel notennou nevez war vuezegez ma c’henvroiz, evel am boa a blijadur o skrivan ar re a zo aman. Ma fobl, siwaz ! a ankouez hag a zinac’h e amzer dremenet !
Anavezout a ran c’hoaz va bro ginidik, he henchou treuz, he aochou, he oabl, hogen n’anavezan ken he fobl gouërien. Gwelout ar c’hemmou-man a ra poan din. Marteze ez oun poellek, marteze ez oun diboell. Darn a lavar ez a an traou evit ar gwella er c’haëra Breiz. Hag int a zo furoc’h evidon. Hervez Gwiklan : « Pez a dle beza a vezo ! »
Distroet d’ar vro lec’h m’ez oun ganet, goude eun ezvezans a ugent vloa hag ouspenn, nag a gemmadennou am beus kavet enhi ! Kemmadennou er c’hiziou ! Kemmadennou en darempredou etre ar geveillen hag etre ar c’herent ! Kemmadennou er mennadennou ! Hogen, petra a lavarfe hon tadou koz mar tigouezfe d’eze dihuni raktal en hon touez ? Anavezout e rafent ahanomp, koulskoude, evel ma anavezis va-unan va henaourien, ha va c’hoz kendiskiblien, ha beteg o bugale, zoken, ganet e pad va ezvezans hir. Rak, kaer zo lavarout, an damgemmadennoù en em led muioc’h dre war c’horre eget dre zindan. Dibuna reomp evel o deus dibunet hon henaouerien ha n’ez eus ket lec’h da c’houlenn diganimp eur stabilded ha ne vez-hi kavet neblec’h endro d’imp. E gwirionez, mar ez eus ul lec’h bennak e pehini e weler kemmaduriou doun er c’hiz beva diwar ar maez, beza ez eus meur a lec’h-all e pere ar bobl werin he deus miret holl hengouniou ar Ouenn.
E meur a diad, an tadiou a gafe c’hoaz, en e lec’h, ar gwele-kloz elec’h ma oaint ganet. Lavarout e rafent ar beden noz gant tud an ti evel en o beo. Kavout e rafent c’hoazh o loa goat e mesk ar re-all ebars al listrier, a-uz d’an daol. Kement, ma a ra d’in me kaout koun diouz al listrier a oa e ti va mamm-goz, hag ken ken koant, kizellet ha dantelezet. Herie, me a rofe kals a arc’hant evit ken kaout d’in-me. Ar c’hig sal, ar bevin saëson, ar bloneg evit larda ar zouben, a zo bepred istribilhet ouz ar sourinou e-giz gwechall. Ar mestrou hag ar servijourien a ya d’azeza bepred ouz hevelep taol da zinbri ar yod kerc’h d’ar beure, ar yod ed-du da greizteiz, hag ar patatez, gant kig sal, d’an noz. Kaoter ar yod a vez bepred e kreiz an daol war eun dorchen uc’hel ha pep hini a dremp e loaïad en toull an amann. Ar c’hiz-ma a zo amzeread er broïou a vevidigez c’hlan.
Merc’hed yaouank ar vererien a loden bepred o gwele gant ar vatez hag ar baotred yaouank a ra kement all gant ar mevel. Setu eno c’hoaz dilerc’hiou diouz ar vreurëlez a stage gwechall ar mestrou hag ar servijourien. An darnvuia diouz hon gweleou-kloz o deus kemeret hent ar c’haeriou bras ; hogen beza ez eus c’hoaz meur a hini war ar maeziou ; gweleou-kloz ebars an daoliou bras da zibri. Ar re-ma a zo eun dudi evit ar vugaligou.
Bep sadorn goude kreisteiz e vez graet bepred eur bern bras a grampouez evit koan an deiz-se hag evit koan ar sul, rak ar sul da noz n’ez eus eur ebet evit an dud a zo war vale, evit dond d’o c’hoan ha pep hini a dle gouzout pelec’h e kavo ar bern krampouez hag e skudellad laez kaouled.
E Bro Lannuon ar c’hrampouez a ra eul loden vras eus bevans ar bobl gouerien. Eno oberiadur ar c’hrampouez n’ez eo ket eur c’hoariaden evit ar vatez-tiegez, rak red ez eo d’ezhi labourat war ziou gleurc’h (billigou) war eun-dro. Klevout a ris, n’eus ket pell, e oa labour douar an ed-du o vont war an argoll ebars ar vro abalamour a zinac’he ar vitizien aoza Krampoez ar Sunvez.
Argoulen e reont a vezo divizet war o gobr tremen hep ober krampouez ha setu ar bec’h o koueza war ar wreg ; a nez da ze ez eo red tremen hep krampouez. Hogen e Bro Lannuon ar pred kenta, e pad ar sun, a oa souben grampouez. Eur gelaouen vrezonek a vennege kement-se n’euz ket pell hag en em ziskoueze nec’het war ar poent-ma ; ober a re eur c’halvaden d’an ijinererien evit sevel eur mekanik d’ober krampouez. Ac’hanta perag ne vefe ket graet ? Setu aze eur mennoz ha ne vije ket deut d’hon mammou koz. Ar vitizien en o amzer n’o devoa ket a vleo e pal o dorn ha n’o devoa ket aoun da suilla kroc’hen o dremm. Mestrezed an ti int o-unan a oueze poania, d’an ezom, gwelet am eus va mamm, pa oan bian, oc’h ober krampouez epad eun hanter dervez gant diou gleurc’h kazi ken ledan hag eur rod-karr, war eun tan lann. He rozel hag he sklinsen a re marz. Hogen na oa ken eno nemet eur c’hoari. Red e vije bet gwelout kement en amzer he yaouankiz e ti he zud.
Va zud kez a oa mererien en Ankannaff-Izella en Pleuvian. An ti a oa eur c’hoz maner gant tourigou, en benerez, gant prenechou kroazet e-mein ; ar c’hrinioliou a oa bras, uhel divent ha va flijadur a oa redek ennê pa oan bugel. Rac’het eo bet ar maner-man, a-rêz an douar gant an aotrou, evit kaout nebeutoc’h a zispignou digoll. Ha setu en deus adsavet lojeiz gant ar mein stlabezet. Diaez eo brema gouzout pelec’h e-man lojeiz an dud ha pelec’h e man lojeiz al loened.
Beza a oa e grinioliou divent ar c’hoz maner-ze berniou levriou paper ha parchimin. Gwelet am eus ar peurrest dioutê. Bep sadorn e vije diskennet briadou eus ar paperou-se-ha moarvat e oa en o mesk, meur a skrid a dalvoudegez. — Setu aze an danvez-tan evit poaza ar c’hrampouez. Bremazounn em bije roet ker evit al listrier, pegement ne rofen ket-me brema evit an tenzoriou losket bep sadorn en Ankannaff ? Va mamm hi hec’h-unan, dall d’an amzer-se war an droug graet ganthi he deus bet keuz divezatoc’h, rak deut a oa da veza eul lennerez aketus ha stag ouz korigellou Breiz-Izel. Siwaz ! d’ar c’houlz ma oa oc’h ober krampouez en Ankannaff, he c’harantez evit al levrou ne oa ket c’hoaz ganet.
Bezomp sonj ne oa ket en An Kannaff hepken e vije graet leskidigeziou e c’hiz-se. Hevelep tra e Trezel, e Pennkrec’h. er Rugellou, e Kervajan, e Kervoda ha dre-holl. Va moereb Senta, c’hoar d’am mam, deus meur a wech komzet d’in diouz kals a levrou hag a zornskridou brezonek gwelet ganthi er c’hoz maner hanvet ar Rujellou, e Pleuvian. Komzet he deus d’in diouz eur vuez a Adam hag Eva eur barzoneg brezonek, diouz eun droïdigez eus ar Bibl ha diouz eur Vuez Sant Erwan, eur barzoneg ive. An hini en devoa troet ar Bibl, emezi, a dle beza eun den meurbet lennek.
Ia ! red eo d’in kaout keuz mar n’ez eo ket bet ijinet abred awalc’h ar mekanik d’ober krampouez. Mar bije bet o labourat d’amzer ar Reveulzi vraz, pegen pinvidik e vije breman al Leordier brezonek ! Ha setu petore darempredou tanus, a zo bet e Breiz, gwechall, etre an dornskridou koz hag ar c’hrampouez ed-du.
Pez a zo choumet hep kemm en hon bro ez eo galloud burzudus ar mammennou. Ar feunteuniou a zo bepred en doujans. Azeulerez ar feunteuniou a zeu eus a bell amzer. Daoust ha kollet a vezo pa vezo distrujet pe gant an den, pe gant an oad, ar chapellou a oe savet en amzer goz e kichen d’eur zant koz bennak dishanvezet breman mui ouz mui ha dilezet. Ar chapellou a gouez tamm ha tamm hag o revinou a zo stlabezet. Den ebet, na zoken ar veleien, — ha koulskoude piou a dleje welloc’h o difenn ? — den ebet ne sonj o saveteï.
An holl mammennou-se a zeblant, pe dre wir pe dre c’haou, kaout c’hoaz, pep hini he galloud ha mat e vefe, keit hag e man ar c’houlz, merka doareou pep hini. Rei a ran ar c’huzuilh d’am c’henvroiz, d’ar re a gar hon hengoniou da gutuil kement doare a zeufe d’eze divar benn mammennou marzus hon Breiz koz. Gallout a rafont renka o enklask dindan an hano : « Galloudegez mammennou Breiz. »
— Da bep droug e louzou hag e wellaer — Ar Sent n’o devoa ket, int hepken, ar galloud da wellaat : An noblans, pe o diskennidi, o devoa ive ar galloud-man. An holl a lavaro d’ach ez eo gwellaet ar remmou gant eun Trogoff, pe eur Pluskellek, pe eur C’herangouez pe eur Maezgwenn pe eur C’haerleon, pa raïo unan diouz ar re-man war ar gouli eur zakradur, e zin ar groaz, gant e skeup.
Ar roue Fransez kenta en devoa ive an hevelep galloud, o wellaat Droug Sant Kadou (pe droug ar Roue) e Bro-C’hall hag en tu all d’ar Pireneou. Siwaz ! ar paour kez ! perag n’hallas ket gwellaat d’ean e-unan ! Daoust hag hen ne roas ket e hano da Zroug ar Roue ?
Ar relegennerien bet impliet gant an noblans a zo mat tre evit gwellaat an terziennou.
Eun olifanten (eur vedalen olifant), tammig eus lorc’h an amzer goz, a zo mat evit gwellaat languiz ar vugaligou pa vez lakaet war o bruched.
* An itrou vad arru en ti
* Ha bennoz Doue ’zo ganti.
* Eun olifanten ’n he c’herc’hen
* Evit gwellaat an derzien.
* Evit gwalgas droug an toc’hor
* Ha rei d’ar yec’hed mad digor.
* Pedet he deus gant he c’halon
* Ha graet he deus eun orezon.
Gwellaet a vez c’hoaz an derzien en eur lakaat war vruched ar c’hlanvour, eur sac’hig hag ennan eun tammik douar kemeret e bez Sant Koneri a Blouvouskan. Red ez eo distrei an douar ze da vez ar Sant, d’ar c’henta beaj. Hag evelse e c’heller lavarout hep mar en eus graet douar bez Sant Konery meur a wech tro ar Bed, dindan jeleten stamm martoloded Bro Dreger.
Eun taol terzien a ya kuit raktal mar ouzer rei an urz-man gant mestroniez.
* Pellaet elemant
* Aërouant,
* Redet e maez ar gwaziou
* Diskennet dre ar bouellou.
Euz gor a vez gwellaet en eur lavarout heb alani :
* Ar Voerb he devoa nao merc’h
* Hag o nao e oaint gwerc’h ;
* Eus a nao e teujont da eiz,
* Eus a eiz da seiz,
* Eus a seiz da c’houec’h
* Eus a c’houec’h da bemp
* Eus a bemp da beder,
* Eus a beder da deir
* Eus a deir da ziou,
* Eus a ziou da unan.
Hag evelse e vez dalc’het. Ar c’hlanvour a van kousket, hag azalek ma’z eo kousket, an itron Moerb a ya kwit ; kals a dud a wellaa c’hoaz ar gôriou e c’hiz-se, marc’had-mat.
Eun darvoeden a vez gwellaet en eur lavarout nao gwech heb alani :
* Trede darvoed, darvoed, tec’h
* Kers ’ta breman en da lec’h
* Treuz nao mor ha nao mene
* Ha nao gwiaden gelve
* Eno ’kavi da wele.
Setu aman an oraizon evit ar c’hollou goad :
* Tri mab baleant,
* O zri o vont dre an hent
* Ha Jesus-Krist, gantê kroazet,
* En deus digantê goulennet :
* — O ’vont pelec’h ez oc’h paotred ?
* — Da liorzig an Olived
* Da glask louzou evit gwellaat
* Hon breur a zo bet mac’hagnet.
* — Chomet, me am eus ar remed :
* Laret pemp pater, pemp ave
* Graet sin ar groaz ’raog ha goude
* Setu aze ar gwir remed
* Ha gantan ’vezo gwellaet.
An orezonou a zeu a benn diouz an holl drougou ha zoken diouz goanac’hen (stérilité) ar merc’hed. An deiz a hirio e reder pell en pirc’hirinach d’eur santual bennak. Mont a rer hep aoun bete Lourdes. Aman n’ez eus ket ezom da vont ken pell ; mont a rez d’an Itron Varia a Gelou Mad e Lanmodez. Laret e vez : E ti hen-ha-hen az eus « keloumad » evit displega e man ar wreg evit beza mamm.
Pirc’hirinach ! Petore parrez n’en deus ket hec’h hini ? Sant Eler Louargat a vez pedet evit rei berz d’ar c’hezeg ha dreist-holl d’an ebeulezed. Mont a rer eno eus pep korn-bro en eur zougen eun houarn marc’h.
Sant Anton (Saranton) Pleuvian a zo bepred brudet mad evit ar Sikour a ro d’al loened. Hogen pedet a vez dreist-holl evit kaout gwizadou mad a voc’h munud. Moarvat Saranton a zo kirieg mar ez eo ken mad da zibri kig moc’h hon bro. En askont da ze ra vezo meulet !
Enez Modez, e kichen Enez Briad, he deus eun douar gwirdreist. Herve an hengoun, Sant Modez a zifennas ouz an holl loened bulumus dont da choum war e enezen. Aman e teuer da gerc’hat douar beniget hag e vez slabezet dre ar c’hrevier evit mirout al loened donv diouz al loened fall. Douar Enez Modez a zo eun douar sabronek.
Beza ez eus koulskoude douarou frouezus ebarz an enezen-man : gwelet am eus eno avalou-douar ha kaol bras divent. Beza ez eus eno eur punz hag e vez an dourennan atao uhelloc’h eget gourlan ar mor. Diouz Enez Modez e tisklaerier Mene Brê. An hengoun a lavar kement-man : Pa oa Modez o sevel e di-pedi, Sant Herve a zave e hini war vene Brê. Gallout e rent en em welout ha zoken komz an eil gant egile. Kaëroc’h c’hoaz, n’o devoa nemet eur morzol hag a skoent heman an eil d’egile a dreuz d’an aër. Beza ez eus daouzeg leo bennag etre an daou lec’h.
Eur pardon a vez bep bloa en Enezen Modez. Mont e rer di pe en bag — evel da Enez Lesbron e Plouvouskan, da bardon Sant Koneri — pe war droad, pa vez izel ar mor, an dour awechou beteg ar gazel, — pe war varc’h. Neuze e vez eur genstriverez etre ar varc’hegerien.
Beza ez eus tud e Lann-ar-Roz Pleuvian, greg ar Mareg dreist oll, hag a lavar o deus gwelet eun Aërouantmor keit hag ez eus a hed etre o Gourenez hag Enez Modez. Al loen-ze na vez gwelet nemet pa vez ar mor en traon.
(Da heuil.)
Feunteun Sant Yann en Pleuvian, a zo darempredet evit yac’haat an daoulagad. Hogen red eo d’in asanti n’ez eus ket eul lec’h all ken brudet hag an Itron Varia ar Sklerder evit klenvejou an daoulagad.
Sant Bleiz ha Santez Klara e Pontreo a wella ar wagrennou ha droug ar Roue, ar c’haledennou-Kig hag ar Goriou. Hogen ’meus aoun n’ez eus ket heuilhet mad o azeulerez rak kals a dud, klanv gant an drougou-man e weler dreist-oll demdost d’an aod. Moarvat ar c’hlevejou-se a vez dastumet gant an dud a vor pa zigouez d’eze mont d’ar broiou pell da aberzi da zoueezed ar Baganed ! Gwalleur d’eze. An dour eus feunteun Santez Klara a zo mad tre evit poaza ar palastrou.
Enezennig Gweltas, pe Yeltrans, e Penvenan, he deus ive eur feunteun vurzudus hag a wellae diouz dantaden ar c’hi klanv araog ma oa ganet Pasteur hag araog savet e Glanvdi. Ar bara beniget deiz ar Pardon e chapel Sant Weltas ne deu ket da louedi ; an hini a zoug eun tam bara beniget eno ne ves ket dantet gant ar chas-klanv.
Ar vouzarded e vez gwellaet e Plouha gant Santez Eugenia. N’ez eus netra welloc’h eget eur strinkaden dour diouz he leunteun en skouarn eur bouzar.
An Drinded e Pleraneg a wella droug an ourlou, ar Seizadur hag ar remm. Ar feunteun vurzudus a zo wir ribl ar mor, hag he dour a ro he vertuziou d’ar bili a zo war-dro. N’ez eus nemet birvi ar bili-man ebarz an dour evit ar c’hibelladuriou.
E Planiel ez eus eul lec’h a birc’hirinach hag a zo brudet dreist : Ar Goz Iliz. Ar birc’hirined a zee eno e pep kouls eus ar bloa. An Itron Varia Goz-Iliz a zo gwaredourez d’an dud a vor. Nos diaraog ar Pardon ar vordeidi pe ar re a zeu evitê en em zastum eus a bep tu hag a ya da gampi endro d’an iliz e kreiz eur c’hoat bian. Setu ama an treuzlavar diwar-benn ar Goz Iliz :
Sant Modez a oa a prezeg, eun devez, war bleg mor Kamarl (war ar pleg-mor-se e man ar Goz Iliz). An aotrou hag e diegez a zeuas d’hen chilaou. Unan eus bugale an aotrou o tastum bleuniou a rampaz hag a gouezaz er mor. E dad a redaz evit hen savetei. O daou e oant o vont da veza beuet pa zeuas sonj da wreg an aotrou da bedi ar galloudou azeulet gante. Sant Modez a zellaz oute, hag a lavaraz : « Pedet kentoc’h an Doue a brezegan d’ac’h rak me hen lavar : hen hepken eo ar gwir Doue ».
An Itron a zentaz ouz Modez hag an tad hag ar bugel’ a zouaraz mad. Ar burzud-man a c’honezaz douarou Planiel hag al loden a Vro Dreger hanvet ar Gourenez, da laret eo ar Vroïg a zo riblet gant Aochou an Treo hag ar Jodi. Eun iliz a oa zavet e Kamarl ; kement ma a c’hoarvezaz er V$^d$ kantved pa oa c’hoaz drouized er vro. An iliz-man a oe an hini gentan goestlet da Zoue ar Gristenien e Bro Dreger. Ar chapel a zo bepred en he zav hag ar re a oa eno kent a zo bet ilizou parrez araog ma oa zavet bourk Planiel.
Sant Loranz en devoa gwechall eur chapel e Pleuvian. Hogen kouezet a oa warbenn ma oan ganet. Koulskoude an dud en em vode c’hoaz war c’hlazen ar chapel deiz ar Pardon. Sant Loranz a wellae ar gal. Marteze a oe dilezet abred e santual abalamour ma oa nebeut a dud er vro gant an droug-se. Bepred e vez eun tamnig pardon e Sant Lorans. Gwelout e rer war al lanneg eur roc’hel hag a zo enni merk eur c’horf den : korf zant Loranz. An dud galus en em astenne ebars an arouden-se evit gwellaat.
E parrez Tremeven e ma Santez Radagonda hag a wellaa an darvoeden, hag klevejou all ar c’hroc’hen.
A belec’h ez eo savet azeulerez ar Feunteniou ? Moarvat ez eo kosoc’h eget diazezidigez ar Gristeniez. Daoust hag eur vertuz bennag dreist-holl a oa e pep hini dious ar vammennou ? Perag’ta ne vefe ket ? Ar ouizieien goz a c’helle beza taolet evez war gement-se koulz hag a hellfe ober ar ouizieien a herie. Brema hon deus ive mammennoù brudet a c’hiz nevez, mammennou evit Rouane an Arc’hant hag an Ijinerez, lec’h ma ya an dud a blijadur, teuzet gant an dirolladuriou, da demzi bep bloa o nerz kollet. Pep tra ne ra nemet azderaoui.
Pa zeuaz ar feiz Kristen da vleunia war an douar keltiek, Ebestel ar feiz nevez, urzet a hend-all gant Pab Rom, ne gavchont netra well eget lakaat ar feunteuniou vurzudus, koulz hag an holl lec’hiou kenzakret, dindan beli ar werc’hez Vari hag ar Sent. Ar Groaz a oe gwinket war ar Menhir ; eur Santual, eur peniti, a c’houlouaz gant o skeud sioul pep feunteun, gwellaet c’hoaz er c’hiz-se, n’eo ket gwir ?
An dud estren e Breiz a ra goap diouz feiz ar Vretoned ha diouz o loustoni. Penaoz ta ? ar Vretoned a ia da eva dour er vammennou lec’h ma walc’hont o zreid hag o gouliou ? Ec’h ! Tavet, skoueriou a netadur ! Pep feuteun vurzudus he devoa eun aozadur d’ezi hec’h-unan. Beza he devoa he mammen ha ne oa saotreet gant netra na gant den. He feur-leun-barr a ruilhe dre eur c’hann benerez bete lec’h ma vije dastumet an dour da eva. Ac’hane an dour en em daole en eur veol benerez mad evit an emwalc’hadur, ha lec’h ma en em adnevezae dalc’hmad. Ac’hane a c’he da garga ar gwajou eogi evit al lin hag ar c’hanab ; hag ar peur-leun en em golle dre ar prajou pe a rede d’ar mor.
Pa fell da Vreïziz eva dour, int a blij d’eze evel d’ac’h, Pariziz, dour skler...
Anavezet am eus em yaouankiz santualiou maeziek e lec’hiou dudius. Eur c’hoadik dero tenval a guze eur chapel venerez touskanet ; diouz troad he moger a ruillie eur vammen skler vel strink, pehini a rede da vaga gwajou da ganna ha da eogi ; ha goude-ze a ruzelenne dre henchou doun evel torr-gougou, beteg an aod, lec’h ma zigore ar wel war an ec’honder divent. Herie an deiz, an darvuia euz ar chapellou a zo kouezet. Lec’h am beus-me gwelet holl dud ar c’hanton o tont da bedi e kerz lidou kaër ar pardoniou, ar vugaligou ne welont ken nemet berniou mein hag a ya, tamik-ha-tamik da garga an henchou pe da vogeria ar parkeier. Ar personed, a hend-all, n’o deus graët netra evit mirout ar santualiou bian-man. Unan aneze en deus diskleriet-ze d’in. Heman en deus dastumet en e iliz parrez ar Sent koz digingl e koat dero a dalvoudegez vraz evit ar mibilier hag evit ar c’hristen, marteze meur a hini a zo bet troket evit Sent plastr hep talvoudegez.
N’eo ket d’in da zellout piz ouz abegou ar politik relijius-man : lavaret e vefe ne zell ket-ze ac’hanoun. Koulskoude pa’n em lakaan da zellout an traou en eur stum dishenvel diouz hini va person, ne hallan ket tremen hep beza keuziet. Buez ar vro he deus kollet adarre kals diouz he c’haërder, kals dious he uhel-ratoz ha diouz hec’h eurvad. Me gred e vefe hon zud koz a du ganin war gement-man, hint hag a oueze digemer ken brao, o nizien hag o bugale-vian e deiziou ar Pardon. O ineou a zeu da gantreal ha da glemm endro’ d’al lec’hiou lec’h o devoa bet, evel kristenien, hag evel kerent, kement a levenez !
Miret am beus eur c’houn dreist-holl diouz peniti Itron-Varia Brestan e Pleuvian, va farrez. Heman a zo unan diouz al lec’hiou braoa ha sioula anavezet ganin. Ma mam ha ma zad o deus kaset ac’hanoun eno alies en askont d’an darvoud c’hoarvezet ganin em c’hentan oad.
Mar ac’h eus taolet evez, ar vugale vian a vez awechou skoet gant eur seurt klenved languis da behini ne weler abeg ebet.
Ar bugelik a zeu da goaza dindan ho lagad ; ne c’houlen ken en em vaga ; pellaat a ra diouz bronn e vamm, n’ez eus netra ken evit hen didui ; ha setu-han o vervel evel eur c’hleuzeur hep ioul. Heman’ zo eur bugel « c’hoantaet ». Nebeut a vugale a zistro d’ar vuez goude beza bet skoet gant an droug kevrinek-se.
Me ma-unan a on « c’hoantaet » pa oen en oad zaou viz. Ne oe ket dre ioul fall den ebet. An hini am c’hoanteaz a oa eur goziadez vad a bleustre an ti, he hano Marjann ar C’hardinal. Miret am eus ar c’houn diouti kaër am boa beza c’hoaz iaouank da goulz he maro. Alies am eus tremenet meur a eur ganti en he zi soul, — me gomz dac’h diouz divezatoc’h, ze’ zo skler — pa dremene hec’h amzer o tidillia kanab.
Diwallet da sellout ouz eur bugrl ha da lavarout : « Pebez bugel koant ! » hep lavarout raktal goude « Doue d’hen benigo ! » A nez se c’houi o peus graët eur « bugel c’hoantaet ». Da c’hras Doue, eur wrac’hig koz all, amezegez an ti, ive, a ziskuilhas al louzou d’am mam glac’haret. Al louzou-ze a zo anavezet dindan an hano a « louzaouen an diwarizi ». Kutuilhet a vez e Sant Nikolas, Tredarzek, pe e Brestan, Pleuvian.
Setu eta e oa laket d’in em c’herc’hen eun dro-goug graët gant an louzaouen-ze, keit ha ma oe laket a ispill eur boked all, dindan mantel ar chiminal. Ha setu argaset ar strobinel. Keit ha ma vez klanv ar bugel dindan droug ar warizi ne zeblant kaout poan, hogen e zaoulagad a zeu da vouga, kredi rafec’h en deus c’hoant da vervel. Ne ra van ebet diouz an ton, ne weler war e zremm na c’hoarz na daëlou.
Me a choumaz e stad-se epad deg devez. Ma mamm he devoa miret ar spi da weld ac’hanon o wellaat, hag en askont da ze he devoa kemeret eur vagaden all evit stourm ouz he laez da heska.
E pad nao devez e tougas ac’hanon da chapel Brestan. Ober e re d’in pokat d’an oan a oa kizellet war ziaraog au aoter. Enaouï a re eur gantel goar dirag Itron-Varia Brestan, displega re e chapeled ha roï a re he frof. Goude a ye d’ar feunteun vurzudus hag o tigerri d’in va genou, a re d’in louka dour fresk-beo ar vammenn…
Goude va faredigez ma mamm, ken lies gwech ma wele unan bennak o sellout ouzin, ne dremene nepred hep lavarout, enni hec’h-unan : Doue d’hen benigo !
Beza hon devoa kerent o telc’hel eur vereuri e kichen chapel Brestan hag en askont da ze hon devoa alies an digare da zont d’ar chapel. Ha me a c’houlenne bep tro mont da bokat d’an oan. Evelse ec’h arruis beteg an oad e pehini e teu ar c’houn da enem stabila. Herie a welan c’hoaz gant teneridigez, e dounder va memor, chapelik Brestan gant he liorzik tenval gant ar gwer glas hag an oan engravet ouz an aoter ha koulskoude n’ez onn ket bet e Brestan aboue an oad a bemp pe c’houec’h vloa.
Ma zad a oa helao meurbet, donezonet evit tresa ha garani, kaër en devoa beza dizesk — ne oueze ket eur ger gallek. — Graet en deus bet meur a Sant koat hag hon daou a gasemp anezê war aoter Brestan. Pegement a rofen herie evit kaout unan diouz ar skeudennou-ze ! Petra’ zo c’hoarvezet dioute ? Meur a ober a vrasoc’h talvoudegez a zo bet, siwaz ! troket hep mez !
Mar ez oun bet « c’hoantaet » em bugaleach, me gred ez oun bet ive « gouestet » em oad a zen. An hano Goaster a zo ledet e meur a barrez er vro : en Treger hag en Goëlo. Chapel Sant Erwan ar Wirionez e parrez Tredarzek, e tu deou d’ar Jeodi dirak kaer Landreger, a zo bet meurbet darempredet gant ar wasterien. Ar chapel-man a oa c’hoaz en he zav pa oan e skol e kloerdi Landreger. War ma hent e oa pa’ zigoueze d’in distrei d’ar gaer evit an Amzer-Vak. Ranelli a re ac’hanonn, rak klevet an boa meur a dam komz kevrinus diwar he fenn.
Gallout e rer gouesta al loened kouls hag an dud. Eur vuoc’h gouestet ne ro ken a laez. Arriet a zo bet ganin va-unan, e bloavez 1901, e pad ma zouen bet o telc’hel eur vereuri e Pleuvian, prena eun ounner hag a dremene evit beza bet gouestet. An hini he devoa gwerzet anezi d’in a oa eur vaouez kazet gant an holl. An ounner ne denne well ebet diouz he boed hag a oe red d’in hi laza. Red eo d’in lavarout eun draig ouspenn. An deiz a varvaz ar plac’h a werzaz anezi d’in-me, e oe gwelet eun naer, hir divent, o treuzi an hent dirak he zi. An dud a redaz war he lerc’h gant ferc’hier hep gallout he zapout. An amezeien a lare a oa aet ene ar vaouez e korf ar wiber-ze. Chapel Sant Erwan ar Wirionez a vije alc’houet bemnoz. Hogen kement se ne oa ket evit trubuilha ar gouestourien.
O strobinellou a helle beza graët diouz an diavaez mar oa eun toul bennak ebars an nor, pe eur weren dorret war ar prenestr. Hogen biskoaz dor ne oe muioc’h treuzet eget homan. Setu aman penaoz en em gemeret evit gouesta. Ar gouester e vije gantan tri damm bara hag eur pez a zaou liard, merket warnan eur groaz ; taol e re anezê er chapel o lavarout : « Hen-ha-henn a zo kazet ganin. Sant Erwan ar Wirionez gret d’ezan mervel, — pe, grët d’an koll ar gweled, pe ezel pe ezel — rak me hen tou, hennez zo kablus em c’hever ; gret droug d’an pe droug d’in ».
An dud kazus a re ar seurt traou-ze a oa mad d’eze sellout piz ouz o emskiant, rak ar c’hastiz galvet gante war eun den dizroug a goueze warnê o-unan, da laret eo war ar gouester pe war an hini a gannade ar gouester. Lavarout e rer ive e vije gouestet c’hoaz er c’hiz-man : gant eur bod balan glaz e vize dornet ar Sant ha piket e vije gant spillou bete m’en dije roet dre eur sin bennak eun testeni euz e asantamant.
(Da heuil).
Pell amzer a zo breman aboue m’eo bet rac’het ar chapel diwar he lanneg, dre urz person Tredarzek ; hogen bepred, herve ar vrud, lanneg Sant Erwan ar Wirionez a vez darempredet e pad ar nozveziou tenval.
Eur vaouez koz matez e ti eur c’hoar d’am zad, a c’hoantaas kaout traou va moereb, goude maro houman, hag ober gaou, e c’hiz-se, d’an heritourien. Va mamm a zeuas da zisplega hec’h ioul fall hag evit se a dapas he falloni, ha setu va mamm gourdrouzet meur a wech da veza goastet. Goastet a oe pe ne oe ket ? E gwirionez an hini goz a varvas er bloa he devoa graet ar gourdrouzo, goude beza ruzet eun nebeut miziou, gant eun droug dizanaf. Me va-unan goude beza bet arru mad ganti, a oa deut da veza kazet ive, ha moarvat mesket en he malloziou. E Maro arruas e kerz eur veaj graet ganin en Bro Dreger, pa oan o chom en Havr. Ar wetur-bost — ne oa ket c’hoaz a hent houarn — a ehane e kichen hospital Landreger. Me a ziskennas eta eno gant va greg, ha kentan tra, kouls laret, a weljomp a oe Visanta — hec’h hano — lakaet a-wel, maro, dirak dor dal chapel an hospital. Eun nebeut miziou, araog mervel, a oa aet da veva, war he c’houst, d’ar c’hlanv-di. Ha n’ez eo ket souezus ar c’hendigouez-man ?
Ez oun o paouez komz diouz ar yeoten a wellaa. Beza ez eus ive eur yeoten hag a goll an dud war o hent. Awalc’h ez eo kerzout war ar yeoten-se evit koll skiant al leviadur. Anavezet am eus bet eur vreg a Bleuvian hag a oa bet o welet eur gamaraden e bourk Lanvodez, a zo tri c’hart lev diouz bourk Pleuvian. Dond a reas d’ar gaër d’ar zerr-noz. Moarvat e lakaas he zroad war ar yeoten a goll, rak hepdale e kollas hec’h hent. E pad an noz e kerzas dre ar wiaden henchou treuz a kaver etre Lanvodez ha Pleuvian hep gallout kavout an hent mad. En em gavout e reas koulskoude war dachen bourk Pleuvian pa zonas kloc’h an Anjelus an deiz warlerc’h-beure. Gallout a ret am c’hredi : ar wreg-ma na eve nemet laez, dour, ha kafe.
Beza ez eus eul lennegez hag he deus brudet an taoliou-kroug c’hoariet d’al lonkerien dilerc’het gant ar vugelien noz. Ar c’hornandoned a zo arru ankouezet e Bro-Dreger. Ha koulskoude anevezet awalc’h a rer o doareou. Ne laret ket n’ez eus ken a vugelien-noz, rak neuze e vezo lavaret d’ac’h mont da dremen enn nozvez da Gerhoz Kerborz. — E Kerhoz e vevas gwechall Erwan Kerhoz, kelenner Sant Erwan Helouri. — Ar vugelien noz a ra eno c’hoaz taoliou kaër alies.
E Kervel, Pleuvian, lec’h a choume va Zadiou koz ar Berthoued, a oa eur bugel-noz da amzer ar Reveulzi-vras. Kemer e re evez diouz ar c’hezeg e pad an noz, kriba ha blansoni o bleo a re. Neblec’h ne oa kezeg evel kezeg Kervel. Va zad koz Berthou a oa c’hoaz merer e Kervel d’ar c’houlz ma oe gwerzet traou an noblans en em zivroet. Prena e reas an domani evit ugent mil liur. Pa zistroas an divroïdi, hen a zaskoras ar c’hastel hag an douarou d’ar mestrou koz evit ar priz-prena. — Sioaz, me, ar mab bian, ez eo aet ive va madou gant an estren goude brezel bras 1914, hogen n’ez eo ket bet daskoret d’in. Kollet a oa ar greun diouz an dud eeün !
Va zad koz, Glaoda Verthou, a redas e Sant Briek e 1805 ar bloa ma oe graet eno ar redadeg kenta. Ar priz kenta ive a zereas gantan. E varc’h a oa eur pez marc’h bras hanvet Kanari — d’an amzer-ze e vije c’hoariet « Buez ar Pevar mab Emon » hag an anoiou Mauji ha Kanari a oa war an holl vuzellou. Evit ober kentrou, va zad koz en devoa staget tachou ouz e votou koat. Kanari a oa ganet e Tredarzek. Ar Prefed a c’hoantaas bale dre gaer Sant Briek kazel ouz kazel gant va moerb Mari Jann, merc’h hena trec’hour an deiz-se. Graet en devoa Glaoda Verthou d’e varc’h lonka eur voutailhad win-ardant.
« O Kanari, lare va zad koz, en eur bokad d’al loen, goude, graet ac’h eus va fortun ! » Kanari a oe gwerzet evit haras’ Langonnet.
Ar berz-man en devoa troet e benn d’ar c’houer. Mond a reas da redadegou Paris, lec’h ma oe sellet outan evel ouz eun dra ranellek. Va zud koz o deus kuitaet Kervel pell a zo hogen brudet ez eo bepred ar vereuri-ze evit he ronseed dispar.
Koz kastel Kervel a zo bet diskaret. Nebeut a dra a van c’hoaz diouz e vogeriou. Va zad a zanevelle a oa en e amzer c’hoaz eun demezel a zeue an noz ekichen ar chapel da astenn eun doubier wenn war al leton, evit leda warni peziou aour hag arc’hant warbere e pare al loar : evel ma laka an dud fao da zec’ha dindan bannou an heol. Hogen mar teue unan-bennak da dostaat, an dimezel hag ar skouedou a ie da get rak tal.
N’ouzoun ket hag hen a weler c’hoaz an dimezel noz e Kervel. Lavarout e rer ez eus c’hoaz dioute er c’hoz kestel hag er c’hoz maneriou.
Va moereb Kato Ravet hag a oueze danevelli flour (marvet eo oajet a dremen pevar-ugent bloa) a oa ganet e Kervoda-Pleuvian, ha beva reaz eno beteg he dimezi. Konta’ re dirazoun — me oa iaouankik neuze — a oa bepred eneou tud varo, en poan, ebars gariden ar maner. Ar gariden-man a ia eus a Gervoda da Roc’h Morvan. Meur a hini a zispleg beza klevet huanadou e donder an toull-man, lec’h e man eneou mestrou koz Kervoda o c’hortoz. Beza ez eus c’hoaz Kannerezed noz en hor maeziou. Beza ez eus unan e Prat-Kazeg, Pleuvian. Ne vez ket gwelet alies ; beza ez eus eun all e Pont Milin en Lanvode. Pa dremenfet e kichen ar gannerezed noz, bezet didrouz ha mud ; rak mar tireizet o labour, c’houi a dleo rei d’eze skoazel da wéa ar gannaden, ha waz d’ho tivrec’h. Me am boa eur spont heuzus diouz ar Gannerezed noz pa oan bugel, ha meur a wech d’abardaez, o tont d’ar gaer gant va zaout, am eus redet pa dremenen tost d’ar gwaziou da ganna. Breman moarvat me a-unan a ra d’eze aoun, pegwir ne gavan nepred lutin ebet war va hent e kreiz an tevala noziou.
Awechou ar spesiou noz a gemer neuz eul loen. Fanch ar Fichous ganet e Brelevenez e kichen Lanhuon, en deus danevellet dizazoun eun digouez e pehini ne oe ket meurbet kalonek. E meureuri al Lezlac’h en Brelevenez a veve breman ez eus pell-amzer eur vaouez hag a daole dour e laez he zaout araog mont d’hen gwerza da varc’had Lanhuon. P’arruas er bed all, an Aotrou Doue evit he c’hastiza diouz he feiz fall a varnas anezi da zistrei d’al Leslac’h e pad kant bloa d’ober pinijen, dindan spes eur giez du vras. Kement den a dremene war hent al Leslac’h etre eunneg eur noz, hag eun eur diouz ar beure, a wele ar giez. Tostaat a re al loen-man goustadik, ha mar galle en em vouta etre diouar an tremener setu-hi o vont gant ar foëltr, ar c’havaliér war he c’hein. Ar redaden a bad div eur endro d’al lec’hiou tost d’an dour.
Fanch ar Fichous goude beza kollet amzer en hostaliriou, a oa eun nozvez o tont d’ar gaer d’ar C’hrec’h Lann, dre eun hent distro pa welas a greiz-holl ar giez du dirazan. Red a oe d’ezan gaolia al loen boëmus : heman hen toderosas e pad diou eur a hed bïe al Leslac’h. ’N em gaout e reas d’an divez war bont an Drinded, e traon ar skalier a dri c’hant-pemp-ha tri-ugent pazen a zav da iliz Brélevenez.
En dro da Lanhuon n’en deus den ha n’ en deve klevet komz diouz taro Pleuveur Bodou. Beza a oa gwechall er barrez-man eur paour kez den klanv perc’hen d’eur vuoc’h, poan dezan beva anezi. Mont a reas eun nozvez e prad eun den pinvidik hag a droc’has eur vriad yeot evit e vuoc’h. Pa oa o tont e-maez diouz ar prad, gant e vec’h, ar perc’hen a oa tont ebars. Heman hep goulen netra a roas d’egile eur pez taol penn-baz war e benn hag hen lazas mik. Pa varvas an den pinvidik man, an Aotrou Doue hen barnas hag a gemmas anezan en taro hag a urzas d’ezan bale bemnoz dre brad an torfed. Ac’hane ar Vlêjadennou a glever bep noz. Mar tigouez d’eur fougaser bennag treuzi ar prad en noz, pa vez an taro o vlêjal, raktal en em gav klozet pep dor ha pep diribin. N’e hall mont e-maez nemet d’ar Zav-heol.
E Kroaz al Lok, e Tonkedeg, a zo eur spes gwreg miret ganti an neuz a zen. Redeg a ra dalc’hmat o skrijal heuzus. Houman en he beo a oa eur Gatel-Gollet o c’helvel ar baotred el lec’h-se. Ne oa nemet-hi oc’h ober an droug. Aboue he maro ne ra nemet kantreal dre eno evit huanadi ha gouela war hi fec’hejou.
Kervoda a zigas d’in eur c’houn diouz ar Roc’h Morvan (Roc’horwan a vez distaget). Gwechall e oa eno eur feunteun, kempennet gant eur skeuden ven a Sant Mode. E kichen ar feunteun e oa eur bel benerez evit gwalc’hi ar vugaligou. Marc’harid Gouronnek — am beuz anavezet reiz-mad — a oa perc’hen diouz eul loden a Roc’horwan. Marteze ne rin ket re a vez d’he diskennidi a lavarout e oa homan eur goz tosten. Ne gavas netra well eget dilc’hia ar bel zantel ha kas anezi da graou ar moc’h evit lakaat o boued d’al loened-man.
Kement pen moc’h a zebras er bel a varvas araog e eur. Eur penmoc’h e man e eur mervel pa vez arru lard. Maro mad ha brao ar pen moc’h ! Moc’h ar Roc’horwan a varve ’ta en o yaouankiz. Red e oe distrei ar bel zantel d’he lec’h kenta.
D’eomp c’hoaz d’ar c’hornandoned ha folliked all.
Av vugelien-noz a zo arru dibaot. Marteze e tistrofont adarre hep-dale. Tud zo hag a lar ez eo ar vugelien-noz tud keilhet pe kelc’het da laret eo strobinellet. Eun den keilhet en em gav dineuziet evit eun amzer a zo. Gallout a ra choum kousket e pad hanter kant pe kant bloa. Beza ez eus hag a zo o kousket en eur gariden bennak hag a choum beo hep dibri nag eva. Moarvat ar Vugelien-noz a zo er stad-se. Beza ez euz bugale hag a baouez da greski a greiz-holl dre m’ez int keilhet. Mab Marc’harid ar Chevanton deus Pleuvian, a zo er stad-man. Ar bugel-ze — an den ze ! — n’hen deus nemet tri droatad hanter. Aboue an oad a seiz bloa, n’hen deus graet nemet koaza.
Eur iontr d’in, a oa oc’h ober kemwerz al lin e kaer ar Roc’h (Roc’h Derrien) hag a reas eno eur fortun gaer, a oueze eun orezon displeget gantan bemdeiz, hag a oa, emean, abeg e binvidigez. Setu-hi aman warlerc’h. Siwaz ! n’ez on ket bet pinvidikaet ganti bete vreman. Me a ia — evit netra — da leda anezi dirak ho taoulagad, lennerien, va mignoned, gant ar spi a raïo hoc’h eurvad.
* Ossocro Deo Domine !
* Me ho ped, o Mari ! en ho kalite
* A vamm hag a verc’h da Zoue,
* Gwir Rouanez an holl ele
* Feuntenn konfort mar’ zo, c’houi ê.
* Feunteun a garantez, karget a laouene,
* Me ho ped, laouene vras,
* An Aotrou Jezus am zalvas.
* Gwelet ac’h eus, pa oa er Groaz,
* E oa glaz an Ankou
* Ha faez an aerouantou.
* Me ho ped, Gwerc’hez, Itron wenn,
* Mar’ plij ganac’h chilaou va feden
* Evel hini eun den en lies a stado :
* Mar ’goun du, c’houi am gwenno.
* Asanti a ran da bardoni.
* Doue hag ar Werc’hez bet truez ouzin.
* Pa oan antreet em liorz
* Me a welas eur goulmig wenn
* Hag hano Jezus war he fenn
* Ha me da c’houlen diganti :
* — Koulmig wenn, pelec’h man al louzou da ziski ?
* — E liorz al Lean
* Elec’h ma zo tri o skrivan
* Ha tri o lenn
* Ha tri o laret o feden,
* Ha tri o telc’hel ar golou
* D’an Itron Varia da laret hec’h euriou.
* He mab teir gwech an de
* A dremen ebiou d’he gwele :
* — Va mamm, ha c’houi a gousk, pe na c’houi a ehan.
* — Va mab me ne gouskan, na mui na repozan,
* Hunvreal diouzoc’h eo a ran ;
* War ar groaz viniget
* Me ho kwel krusifiet
* Ho koad a zo skuilhet
* — Va mamm ar wirionez ho peus hunvreet.
* Neb hen gouvefe hag hen lavarfe teir gwech bemde,
* Birviken tan na dour n’hen gwallfe.
* Nag an Aerouant na c’houvefe
* Da bed eur a varvfe.
* Sant Yann ha Sant Lukas,
* Sant Mark ha Sant Matias,
* Pevar Abostol a zo bet
* Pevar Abostol beniget,
* Bezet en-dro d’am spered
* Kouls em dihun hag em c’housked.
* Bezet en pevar c’horn va gwele
* ’Vit na zeuio netra d’am c’hê,
* Nemet a beurs Doue e vefe,
* Ha mar teu an Aerouant d’am zourmanti
* O ma Doue roet sikour d’in.
* Aotrou Sant Mikel va El mad,
* Laket va ine e stad vad
* Ha kement hini a gar va mad.
* Aotrou Sant Mikael, va El gwenn.
* Laket ho tivrec’h em c’herc’hen
* Ma’ c’hin ganac’h pe deiz pe noz
* Da repozi d’ar Baradoz.
Va iontr ac’h ê bep bloa en perc’hirinaj da Santez Anna-Wened ha pa veze distroet d’ar gaer, hen a zanevelle an traou burzudusa. Etre kalz a draou all, hen a lavare a zaouline e gazeg azalek ma lakae he zreid war zouar Santez Anna ha kement se teir gwech. An holl hen krede.
(Da heuil).
Mar c’heuz droug-dent, aet e perc’hirinaj da Sant Nikolas en Tredarzek. Ar chapel a zo dirak ar vereuri ma c’hanas enni va c’heveil ar barz Nouel a Gerangoue. Eur sijennig livet mad a oa ispilhet ouz ar volz gant eur gorden ha kempouezet. Ne poa nemet loskel ar gorden hag ar santig a ziskenne. C’houi a boke d’ar Sant, c’houi a lakae eur gwennegig bennak er c’hef ha setu c’houi pareet diouz an droug dent.
Anavezet am eus eur Sant all hag a oa farsus. N’am eus biskoaz anavezet hano d’ezan nemet « ar Sant bian ». Hema a oa e glud war bost ar gloued a roe digor d’eur vereuri tost d’ar Brizilh e Parrez Tredarzeg, tost da Bont-Begou. An ti a oa pell awalc’h diouz ar gloued. Graet am boa anaoudegez gant ar Sant bian en amzer e oan e skol e kloerdi Landreger. Va c’heveil Fransez Benec’h (marvet person e Landebaëron) ha me a dremene war an hent o vont d’ar gaër hag o tistrei d’ar skolach. — Eun tregont bloa bennag goude ez oun bet, oc’h ober « Ti kaniri Breiz » e Landebaëron. Ar Sant bian a oa eur merk taolet evez dioutan war hed hon c’herzaden. « Hepdale e me omp, e tremenfomp ar Sant bian ». Ha pa dremenemp, ni a zalude gant doujans ar Santig benerez, hag a re zin ar groaz, rak evit lavarout gwir, aoun a re d’imp, rak beza en devoa eur vrud er vro : « Te oar, pa vez dilec’hiet hen a zistro e-unan war e bost ». Ne ouezomp piou oa ar Sant bian ; ne oa na bras na koant, bepred hon boa aoun a tremen hag en eur bellaat ni a zelle war hon lerc’h bete pleg an hent.
Eun nebeut bloaveziou goude e teuas ganin tremen adarre dre an hent-man gant eur c’heveil all hag a oa diouz Lanhuon. Heman na reket e studi evit beza beleg evel Fransez Benec’h. Beza oa evit gwir eur seurt kanfard fall. — « Arru omp d’ar Sant bian, e laris me ». — « Petore Sant bian ? eme egile ». Ha me da gonta pez a ouezen. Ar Santig a oa bepred war e bost N’en devoa ket uz da zaou droatad. — « Me, eme Gamilh, a ia da chench lec’h d’ezan ». Ha me da gaout c’hoaz aoun ha da bedi va c’heveil da dremen gant e hent. Van ebet. E pep tu d’ar gloued e oa eur skalier hag eur men plad da c’haoliata evit mont en tu all. Kamilh a zavas war an teir bazan evel eun alouber ha da gemer en e zivrec’h ar Sant bian. Hogen kerkent setu eur bevared gwas a tont war ar c’hoariva. Heman arru diouz ar vereuri, zavet e zorn leun a c’hoardroug. Kamilh a loskas ar Sant da ruilhal war al leton. Ha ni da redeg war an hent bras. Ha setu ni pell hep dale.
N’ouzoun ket penoz a bignas adarre ar Sant war e beul. Hep poan moarvat. Meur a vloavez goude am eus han gwelet eno adarre ha moarvat eman eno c’hoaz.
Me ne oan evit netra ebars an dismegans graet d’ar Sant bian, ha koulskoude e oan blonset gant ar morc’hed. Kamilh a bareas va foan. Daoust ha beza oa heman eur gwir Sant ? Bez ez eus meur a zen, meur a vugel hag a dremen ’vit beza eur Sant hag a zo eun diaoul. Heman n’en devoa hano ebet. Sant bian ! Setu aze eun hano gwall arvarus, e gwirionez. N’en devoa na palmezen na kurunen, nag arwez d’hen rei da anavezout ; kollet en devoa zoken e zivrec’h. Marteze ne oa ket eur Sant. Marteze oa gwechall e kichen ar C’hrist war eur c’halvar e giz eul laër ha moarvat al laër fall.
Ar brezegen-man a oa poellek awalc’h ; ha me da gaout peuc’h va emskiant. Kamilh en devoa miret eur c’houn joaüs diouz e daol kaër. Pa wele ac’hanoun a c’houlenne : — « Beza e teus sonj diouz ar Sant bian ? » Beza oa gwechall pennou drouk e Lanhuon. Beza ez eus c’hoaz.
Ar pedennou hag an ardou kuzet dizanvezet gant al louzouerien testeniet goude studi er skoliou, o deus pareet gwechall klenvejou ar c’hezeg. An Aviez a zo eun entanidigez diouz an nozelennou goug. An droug-man a ya buan hag a ziskar al loen e nebeut a amzer mar ne gaver ket raktal eur gwellaer da laret « oraizonou ».
Fanch ar Fichous, komzet aman dioutan eun tamm uhelloc’h, en deus kontet d’in a oa eur gazeg er C’hrec’h Lann eti e dud — hen oa c’hoas krennard — hag he devoa an droug hanvet « al laerez ». En eur ober eun derwez e oe pareet dre orezon ha dre ardou kuzet. Gant ar c’hlenved man al loen en deve poan gof. Ar c’houerien a lar e teu bouellou al loen da veza plansonet. Ar sorserien oa arru dibot d’ar mare ze. N’ouzoun ket hag hen ez eus c’hoaz dioute hirie. Fanch ar Fichous en devoa daouzeg bloa, pa oe tapet ar gazeg gant al laerez. E Brelevenez a veve d’an amzer ze eur c’houer hanvet ar Baleer. Hema oa eun den en e aez, bezet gantan digant e dad, ar rin da wellaat al laerez ha klenvedou all c’hoaz moarvat. Ar rin-man a oa miret rumm da rumm en tiegez.
Raktal ma ziskouezas ar gazeg a oa klanv, e oe kaset Fanch Vian da vereuri ar Baleer. Heman a c’houlennas da genta : « Aboue pegeit oe klanv ar gazeg ? » — « Aboue diou eur. » « Red buan d’ar gaer ha lavar d’az mamm ez oun arru dioustu war da lerc’h. » Ha kerkent ar Baleer az eas ebars e varchosi. Fanch Vian kaër e oa bet lavarout d’ezan mont d’ar gaër a oa choumet evit ober d’ar Baleer hasta buan. Pa welas na zeue ket e maez ar marchosi, hag hen ive da vont ebars goustadig. Ha setu pez a welas ar c’hrennard souezet.
Dirak eur marc’h koat, ar Baleer a oa daoulinet ha daou bleget. Ober a re jestrou, komz a re eur iez dizanvezet. Eur c’houezen a oa warnan ha seblantout a re beza bourevezet spountus, ken e choumas spouronet ar bugel. Pa ’n devoa echu ar Baleer, int a redas d’ar C’hrec’h-Lann. Pa oant arru, ar gazeg a oa pareet.
Ar vrud a oa e c’houzanve ar Baleer hevelep poan eget al loen keit ma vije o pateri.
An hini a wellae er c’hiz-se en devoa ive ar gallout da rei an droug.
Ar ouiziegez a hirie a zeraou da welout n’ez eus ket en ardou kuzet-man strobinellou, na traou dreist natur evel ma kredet en amzer goz.
E gwirionez beza ez eus e Breiz louzou evit pep tra. Droug an dennadeg hen e-unan a zo pareet gant eun had bennak. E ti ar Fichoused a oa kals a vugale paotred ha merc’hed ; pevar baotr mat a oa. Holl e oant divec’hiet diouz ar servich-brezel dre hudou eur Sorser. Heman a choume tost d’ar C’hrec’h-Lann. Ar vamm a roe d’ezan hanter-kant-lur evit lakaat ar paotr da denna eur bilhed mad.
Ar huder a laëre, er vered, askorn bian eun den maro. Tapout a re eun touseg, hag eur vran, ha gant o gwad a frote izili an den iaouank. An askornig e vije roet da heman da lakaat en e zorn deou keit ha ma vije e zorn klei o tenna ar bilhed diouz ar sac’h. Niveren ar bilhed a vije mad bep tro.
An hud diaoulek-man a zo kollet an doare dioutan breman. Marteze n’ez eo ket abalamour da gaout aoun da ober fall, hogen abalamour n’ez eus ken a dennadag ar billed !…
Ar Vretoned, mar o deus aoun rak an Diaoul, o deus c’hoariet meur a daol da heman na pa vefe nemet an hini ez an o vont da zisplega.
E Landreger eneou ar re a varv ar sul pe an deiziou gouel, etre an oferen hag ar gousperou, a zo dre wir d’an Diaoul. Setu perag. Eur c’hevre a zo bet graet gwechall etre an Diaoul hag an arc’hvasoner a oa o sevel an iliz. Heman en em gavas re wasket gant e labour hag a c’halvas an Diaoul d’e zikour. Abalamour da ze e vez deraouet ar gouspero e pad e vez lavaret ar Aviel diveza. Graet e vezo ac’hanoc’h eun den hep feiz mar lavaret ez eo an Deus in adjutorium goude an oferen an hini a zeraou euriou lezennet an Iliz gristen, a zo aman hirie kreisteiz, hag an hini warlerc’h (sexte ha none).
E gariden a zo dindan iliz Landreger dindan an aoter a zo enni dac’hmat eur goulou. « Pa zeuio ar goulou-man da c’houita, ar mor a lonko kaer Landreger ».
Pa oan iaouank ha pa gleven komz diouz tonkadur ker Is e sonjen raktal en diougan-man. N’anavezen ker ebet nemet Landreger. Mont a ren bep bloa gant va mamm da foar vras Landreger. Pebez burzud ! Parruen e korn tro an hent etre Tredarzek ha ker Landreger e kichen ar Vilin Vor en em gaven dirak kaëra gwelva ez eo possubl gwelet. Ar gaerig savet e kelc’henva war ribl ar Yeodi en tu all d’ar pont e-pign ; an tour o peur achui ar bikernen ; ha pelloc’h Krec’h-Priel gant e dourig koant, e barkeier marigellet. Eun hunvre ! ha beteg an distro ha goude c’hoas pell, pell. Bep gwech goude, kel liez gwech e troen korn an hent er vilin vor, bep gwech en em gaven teneraet gant kaëra plijadur va buez.
Douarou Breiz a ra kaëra mantel rouanez a zo dindan an heol. Beza ez int moug hag aour. Hogen beza ez eus ive tenzoliou en o dounder. E kaer Geotaman e Pleuvian, ez eus, en douar, barrikennadou skouedou arc’hant.
Annetig Jord, am euz anavezet, he deus dispignet kals arc’hant o klas anezê. Al lec’h keilhet ez eo ennan kuzet eur tenzor a zo merket gant burlu gwenn. Annetig Jord oa ginidik a Bontreo. Anavezout a re huderien diouz ar vro-ze. Ober a reas d’eze dont da furchal. An dewezourien a devoa graet al labour pounner a zeuas c’hoant d’eze ive da welout treuz an hudou. Ha setu int aotreet da choum e tal ar vengleuz, gant ma ne larjent ger, na diskouez joa pe aoun. Mont ’re mad an traou. Setu arru eur varriken leun a arc’hant. An huderien a c’houeze, gleb dour. An tenzor a zave tamm ha tamm, goustadig. Arru oa rêz an douar. A gréiz-holl flammou tan euzus a zailhas diouz fons ar varriken, speziou spountus, an neuz-den gante, gant kerniou tan ha treid marc’h a zeuas e maez. Bepred e talc’he an hudou, hag unan diouz an huderien a roas urz d’ar speziou da zistrei d’o zoullou. Hogen neuze, unan diouz an dewezourien en em lakaas da huchal, da c’houlen zikour. Raktal, evel eul luc’heden, netra ken, na speziou na tenzor, netra nemet an toull… hag an dud kerseet. Breman vezo red gortoz ken ma vezo adarre diwanet burlu gwenn. E gortoz e oat da adkregi er bloavez 1900 ; hogen warbenn neuze oa maro Annetig Jord.
Evit pez a zell diouzin va-unan, me am eus kollet an esper da gaout eun tenzor ; goude am eus bet koulskoude anean pa oan iaouank. Ar spi-ze oa eun herez deut d’in a beurs kerent koz, kaër o devoa, int, beza kollet esper. Piou eta n’en deus gortozet eun herez tremor ?
E 1763 ez eus menek diouz eun Aotrou a Gergoz (e Kerbors-Pleuvian) a gollas eur breut a oa etrezan hag eun den hanvet Per ar Pouz. Ar Rouz-man a oa eun dijentil. Kement-man a zo eun envor em c’herentiez, hogen biskoaz n’am eus graet enklask. Unan diouz e verc’hed, Mari Angelik, a oa o choum e Kastelan dren. Eun dewez ma oa o kanna war ar stang e teuas eur bagad soudarded saoz da dremen ebiou eno. Mari Angelik a oa eur skouer a gened. Ar c’habiten he c’hasas gantan da Vro Saoz. Skriva a reas Mari Angelik eul lizer bennak d’he ziad. Hogen mervel e reas gant eur mabpenher. Heman a lezas e vadou meurbet bras da vab eur c’hevarek en heur diveza, mar varvfe heman heb bugale, e zistrofe ar madou da gerent e vamm e Breiz Izel. Hogen mervel e reas al legatour hep bugale. Mamm va mammiou, greg da Ber Guillou, miliner e Kerrac’h, Pleuvian, a oa c’hoar da Mari Angelik ar Rouz. Va zad-koz Bidamant, hag a oa kabiten pell-red war vor, a zo bet meur a wech e Bro Saoz ha tud all gantan o kas paperou hogen eur paper bennak a re diouer bep tro, rak kals a baperou a zo bet losket e pad ar Reveulzi vras. Kement ha kement ken e kleven lavarout pa oan bugel e oa aet on traou gant gouarnamant Bro Saoz. N’euz forz, pell amzer am eus kredet e vijen, eur wech bennak, perc’hen eur c’harter diouz ker Londrez. Ne n’oun ket ken lontrek-ze ken…
Ar Willoued-se, perc’henned stankou ha milinou Kerrac’h, a bere a ziskennan dre va mamm, a oa herve lavar tud kouër, lakeet da noblans eun amzer a oe. Skeudennet am eus unan bennak diouté em levr : « Ames simples ». Herve hengoun an tiad, e oa aet eur wech da Vreujou Roazon unan diouz ar Willoued-man. Marteze ez eo c’hoaz possubl gwiria kement se.
Daoust petore gwiskament oa e hini ? Moarvat en devoa eur re-votou koat, evel meur a zijentil euz koz noblansis Vreiz. Marteze ive en devoa eun dremm deread. Beza am eus eur c’henderv, e Pleuvian, hag a ziskenn ivez diouz ar Willoued-man hag en deus dindan e wiskimant a gouër eun dremm hag eur stum dellezek diouz eun dijentil ha zoken diouz eun dijentil evel ma vez gwelet nebeut. Anavezout a ran e Bro Dreger meur a gouër, perc’henned ha merourien, hag o deus eur spered diouz an uhella, eun neuz dishenvel-dreist, ha na vez ket kavet en neb bro all.
Penn-rener ar Breujou, herve lavar, en em gavas da bleal gant an den mad man hag a c’houlennas digantan doare diouz e dud-koz.
— Ha c’houi, eman, aotrou Gwillou Pichot, a belec’h e tiskennet ? »
Va zadiou moarvat, na oueze ket nemeur a c’halleg, ha dreist holl talvoudegez ar geriou.
— « Diwar va marc’h, aotrou », a respontaz-hen.
Er bloavez 1880 va moereb Kato Ravet, seiz bloa ha pevar-ugent d’ezi, a zanevelle d’am mamm kement-man : Va zadiou koz Gwillou-Pichot, miliner e Kerrac’h, eur brons diouz an hini a ziskenne ken brao diwar e varc’h, a zave gwerziou keit ma troe e vilin. Gwelet he devoa, emezi, e Kerrac’h ouspenn kant levrad feillennou skrivet gant dorn Pichot koz.
Raktal e teuas sonj d’am mamm he devoa, pa oa bugel, kavet en eun armel, e ti he zud ; eur voëstad paperou — dornskidou — ha ne oa ket kap d’e lenn abalamour moarvat e oant skrivet e brezoneg. Impli vad a reas diouz ar paperou-man oc’h ober gantê war he biz, koeffou poupinelled. Hag he c’hamaradezed vian a zikoure anezi el labour kaër ze. D’ar mare man ne oa ket a gelaouennou dre ar maeziou. Ral e oa ar paper. Pebez kavaden ! Me va unan an eus sonj, kals divezatoc’h, pegement a levenez am bije pa zigoueze d’in kavout eul levr. Tremenet ez eus meur a levr koz, etre va daouarn, levrou koz, moullet gant lizerennou kaër, keinet gant kroc’hen loe, hag an troc’h aneze livet ru. Ar pennlizerennou en deraou ar pennadou a zoueze ac’hanoun, dreist-holl ar seiteg lizeren, kelc’hek evel al loar vraz hag eur pez lost boemus d’ezi. Q, hir evel lost eul loen. Nag a wech am eus lennet, o vesa va zaout, Darvoudou Telemak en eul levr koz elec’h ma zeblante d’in kavout eur bern techou skrivadurez…
Va mamm gez en em dammallas d’he mab gant vuelder, da veza draiïhet, kaset da get, dournskridou he zadiou. An tadiou-man ez eo an hini en doa skrivet ar werz e pehini am eus kavet an danvez evit va levr « Ames simples ». Izabel Kostiou ’oa e c’hoar gaër ; skrivet en doa eur werz all war Kloareg Konairi hag Ivonna Kavcarlan ; diouz ar werz-man am eus dastumet eul lodennig bennag a oa choumet e memor vurzudus va mamm ; rak n’ez eus ket ezom d’hel lavarout, oberou va zadiou a veze danevellet er veilhadegou. Pa c’houlennen diganti konta d’in ar gozigellou man, va mamm, he dremm en he daouarn, a brederie eur pennad amzer hag a denne diouz he fenn kouniou marzus. E c’hiz-se am eus gallet sevel va zaolen-ouenn e giz Breiz, da lavarout gant eur niver bras a gerent pell, kouls hag a gerent tost : choum a ran batet pa zeu d’in dizoloi ar c’hartonniou, elec’h am boa skrivet kement a hanoiou. Setu penaoz ez oun deut da welout a c’helle Barzed an hen amzer mirout ar c’houn a gement a historiou. Ha red-mad ’eo d’in evesaat gant souez, ez eo kemmet memor an den aboue an Hen Amzer. Hogen distroomp da Willou goz. Heman n’en devoa graet moulla netra, ze ’zo sklaer. Kato Ravet a lavare e vije e zornskridou evel tenzoriou. Kana re e werziou d’an nep a gare o chilaou. Ar vilin a vije bemdeiz leun a dud.
(Da heuil).
Ar vilinerien holl a oa Barzed. Amzer o devoa. Me gred ez eo mad trouz an dour-red hag elwachou eur vilindour o font en-dro, da eila ar c’hana hag ar Jestraouerez. Er milinou-avel, elec’h ez eo red gortoz froudennou an avel, en hentou an aër, an amzer vak a ro aliesoc’h lans da brederia war ar varzoniez. P’arrue eur merour pe eur verourez da zigas ed da vala d’ar vilin, ar meliner a c’houlenne doare heman ha hennez ; petra a c’hoarvez aman hag a hont, hag ec’hiz-se a oueze holl keloiou ar vro kaër en devoa beva en e-unan. An danevellou klevet gantan a laboure en e awen ha pa zistroe an dud eiz deiz goude da gerc’hat ar bleud, n’eo ket bleud ha brenn hepken e kasent gantê, hogen ive eur werz pe eur son.
Ne fell ket d’in rei re a bouez da zornskridou va zadiou. Moarvat o devoa talvoudegez eun dornskrid all euz an XVIII$^e$ kantved kavet ganin e Milin Beren en Pleuvian. Heman a oa Buez Moizes dindan stum eur pez-c’hoari. An oberour oa hanvet Loranz an Thomaz hervez an noten c’hallek « fait par moi Laurent le Thomas, 1783 » hadet gwech ha gwech all etre an arroudenno vrezonek. Diskennidi an Thomas-man a vev c’hoaz e milin Beren war an hano Flemm.
Dinac’herien hon lennegez boblek o deus eur c’hoari aezet. « Nebeut a bouez, nebeut a dalvoudegez ». Ia, hogen ne laront ket ez eo bet distrujet al lennegez-se evit ar vrasa loden. Gwelet a c’heuz pe seurt impli e vije graet gant an dornskridou en Ankannaf hag en Kerrac’h. Pa’ z eo arruet dastumerien ar skridou koz pe ar gwerziou, ar zoniou, an danevellou miret e memor ar re-goz, paperou ha tud a oa aet da get. Red eo bet kaout eurvad eul Luzel pe eur Braz evit lakaat an dorn war eur ganerez evel Marc’harit Fulup, pe eur gonterez evel Liz Belleg. Eun déiz bennak marteze e vezo laret n’he deus bevet biskoaz Marc’harit Fulup. Ne vezo ket kredet a oueze ar goziadez-man tri pe bevar c’hant a werziou hag a zouge en he c’horfen eul levrad-feillennou ha ne oa skrivet warnan nemet hanoïou ar gwerziou man. C’houi a glaske eun hano bennak el levrig : « Kanet houman d’in Marc’harit » ; ha raktal a gane d’ac’h pen-da-benn hep’n em fazia kant koublad, he daoulagad ganti evel er bed-all. Moarvat ez eo marvet araog beza roet d’imp an holl gwerziou pe zoniou a oa en he memor.
Bemdeiz ez eo aezetoc’h-aezet tammal Kervarker, da veza bet eun toueller, peg wir an dud koz o deus anavezet gwerziou ar Barzaz Breiz a ziskenn deiz ha deiz er bez. Me am eus klevet Fanch ar Fichous, ganet en Brêlevenez war dro ar bloa 1825 o kana meur a werz dastumet gant Kervarker en e levr. Koulskoude an den-man n’en devoa biskoaz lennet Barzaz Breiz na zoken klevet komz dioutan. Kement-se a ra d’in kredi ez eo bet Kervarker eur den a feiz vad ; kredi ran ive, koulskoude, en deus meur a wech kempennet eur tammig an oberou poblek ével m’eo troet an dud a ijin kaer d’hen ober alies ; Gallout a ra beza bet touellet hen e-unan. Gallout a ra ive beza eul lies-doare bennag diouz koubladou ar gwerziou dastumet gantan.
Evit an hini a anav reiz-mad ar yez vrezonek ez eo aezet gwelout n’ez eo ket Barzaz Breiz ober eun den lennek : ar gwerziou’ zo ennan a zo oberou poblek. Dishenvel rik ez eo ober un den diouiziek diouz ober eur den lennek. Kaër ez eo kavout ennan alies, pennadou awennet dispar. Ar skrivagnour bras a hell kaout donezonou kaer hogen n’en deus ket kredoni na didroïdellidigez ar barz poblek. N’ez eo ket possubl en em douelli war pez a zell Barzaz Breiz.
Setu aman, e testeni, eur werz dastumet en Goëlo hag a zo ken henvel ouz re ar Barzaz ! Ouz Azenor c’hlaz, Jenovefa, Penherez Keroulas, Markiz Guerand, Emzivades Lanhuon (houman am eus-hi klevet kana gant Fanch ar Fichous).
* 1) Manac’h ru an Enez-C’hlaz
* Ia da logoden ha da raz.
* 2) An hini ’zo manach en Abati
* En deus eur wreg en Keriti.
* Me ’zo eur paotrik yaouank, joaüs ha dizoursi,
* Ha ne garan netra well eget c’hoari toupi ;
* Ober skolig al louarn ive c’hoaz a garan,
* Ha moned da neziata , gourenn ha’ n en gannan.
* Me ’zo evel bugale Goaz ar Zoud ’
* Pa vramm o zad, e loufont tout.
* Yann ar Gwenn eo ma hano, ganet oun en Plouiel
* Privet dimeus ar gweled ’boue moa nao miz bugel.
* Deut hu ganin koantennig, deut hu ganin d’am zi,
* Ne po man d’ober bemde, bemde met komandi.
* Me ho lako da gousked ’n eur gwele ’tal an tan,
* Mesk an tapissou voulous hag an niselliou moan.
* Hag eun aval oranjez ’vo e pep tu d’ean
* Hag eun eostig-lin bian ouz an treid o kanan.
* Dre holl e vo lavaret, dre holl ebars ar vro,
* Ez oc’h hu, Antonaïk, mestrez en Koat riou.
* Yvonaïg a lare d’he zad, d’he mamm, eun de :
* « Me ’m eus c’hoant da dimezi, mar eo ho polante,
* Gant eun artizan yaouank a barrez Sant Jili :
* Donet a ra d’am gwelout ha plijout a ra d’in… »
* Yann Rezon a lavare da Warin an Treitour :
* « Gra d’in kaout ar benherez hag, evit da zikour,
* Me a roï d’id kant skoed hag eun habid neve
* Hag az miro da vevel epad tro da vue. »
* Yann Warin pa ’n eus klevet, n’eus ket kollet e boan
* Taolet ’n eus ar c’houistantin e zouben Yvona.
* Yvona pa deus debret eun daou damm pe eun tri,
* He deus taolet he skudel e kreiz leuren an ti.
* He deus taolet he skudel, hag he zaolet hep poan,
* Hag eo aet da Gerverzou da beur-dibri he c’hoan.
* Person Sant Jili ’lare, ar Zul warlerc’h er prôn :
* Sant Jiliz laëret, laëret, ’zo eur pichon ;
* Laëret ’zo eur pichon, ’lec’h ne oa nemet-han,
* Me ho ped Sant Jiliz da oher hen rentan.
* Habitanted Sant Jili, en reked o ferson,
* A zo aêt da Gerverzou da welet Yann Rezon.
* Yvona, d’ê lavare : - « Deud ’hoc’h ’ta d’am c’herc’hat,
* Ma lec’h zo aman breman, ha n’hallan ken kuitaat.
* Aet d’ober gourc’hemennou, aet d’ober, d’am ferson,
* Warc’hoaz me vo eureujet, ha gant Yannig Rezon ;
* Ha c’houi ’holl va mignoned a barrez Sant Jili,
* Deut da gemer ho loden eus festou an dimi. »
* Ar C’hont a Rospidou en deus savet eun ti :
* Eur c’hoste a zo mein, hag eun all a zo pri.
* War an nor eo skivet an holl armoriou
* Da ziskouez a chom eno ar C’hont a Rospidou.
* Eur bloavez mad ni a heta
* D’an holl dud a zo en ti ma :
* D’ar re ’zo koz eur yec’hed mad,
* D’ar re yaouank avantur vad !
* Laret d’in, c’houi ’zo plac’h a vek
* Ped bouezel zo ’ n eur c’hefelek ?
* Teir a dreuz, ha teir a-hed
* Bouezel an toull-rer a stouvo d’id da vek.
* Laret d’in, c’houi ’zo eur potr fin,
* Petra eo Min-Buas en latin
* Me ’zo bet er skol gant tad koz da dad
* Ha n’en devoa ket disket d’in latinat…
* Aman ’zo eur potr koz ebars ar poull
* Hag eur bunaouzen ouz e doull,
* Mar fell ganac’h dont bars an ti,
* C’houi hi distago gant ho fri.
* Doue d’ho miro, ken a bloa,
* En kambr an Itron Varia ;
* Ha gras d’imp holl d ’en em weled
* En nenv, en palez an Drinded.
* Meurz hag e veurzi,
* ’Lak ar wrac’h da gac’hat ’n he zi
* Hag he matez kouls ha hi.
* ↑ Ar redadeg-man a oe savet an 31 a viz Eost 1805. Sellet Habasgue : Notes sur le littoral des C.-du-N. Art. II.
* ↑ An dornskrid-man a zo breman a Leordi broadel Kymru Aberystwyth.
* ↑ Marc’harit a zo marvet e Pluzunet, ha douaret er barrez se er bloavez 1909.
* ↑ Ebars an Enez c’hlaz e oan a sonjal pa zavis barzoneg « l’Ile ». Sellet le Pays qui parle.
* ↑ Barz Pleuveur a zo deud da veza brudet awalc’h pegwir er bloavez 1919 eur gelaouen gelc’h diouz an Naoned a roas dezan an hano a « fameux » hep gouzout netra dioutan na diouz e oberou hep beza lennet eur arouden diouz e ganaouennou netra nemet dre Glevout-Lavarout.
* ↑ Louzaouen an amourousted.
* ↑ Min-Buas a zo eur c’harreg vras, ha zoun, er mor, tost da ero an Talbers e Pleuvian.
* ↑ Anavezet am beus em yaouankiz c’houec’h den e Pleuvian hag a zouge bemdeiz eun tog-kern-hir.