# Kanaouennou Brezel/a-bezh

Yvonig PICARD
Troc’het e oa ar foenn, an eost a velene, War ar gwez avalou ar brankou a blege An holl a oa eürus. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Goulskoude an anken a rene war ar vro Pa zeuas ar c’hleier da zinsal tro-war-dro… Eost 1914.
Da zoudarded Menez Arre e kinnigan ar c’himiad-man.
* Troc’het e oa ar foenn, an eost a velene,
* War ar gwez-avalou ar brankou a blege.
* An holl a oa eürus. — « P’en em gavo ar goan,
* A lare an dud koz, ni a harzo outan ! »
* Ar baotred ’hunvree e kalz abadennou,
* Nozveziou, marvailhou, marteze eureujou…
* Va-unan distrôet e Breiz evit bepred
* ’Rôe da anavout e oan laouen meurbed.
* Koulskoude, an anken a rene war ar vro
* Pa zeuas ar c’hleier da zinsal tro-war-dro.
* Tra vantrus ! Tra skrijus, leun a dristidigez !
* Petra ’weler neuze e meur a dïegez ?
* Priejou o sellet an eil ouz egile ;
* Daerou ’n o daoulagad, ’lenvont d’o bugale.
* — Kenavo, tad ha mamm, kerent ha mignoned,
* Mestrez karantezus, ha va Breiz venniget !
* Ho kuitât a renkan… Ar Frans a zo aze,
* Gervel ’ra ac’hanon da vônet d’an arme.
* Me a ray va dlead el linennou pella ;
* N’eus ket nemet Doue am lakay da grena !
* Ma teufen da goueza, dalc’hit sonj ac’hanon,
* Lavarit da zant Yann eur bater evidon.
* ’N eur goueza kredit mat ’vin trec’h d’an enebour,
* Va fuzul em daouarn, skôet war va labour.
* Ha bepred ’vo kanet e pep korn eus ar bed :
* Biskoaz c’hoaz eur Breizad n’en deus bet trahiset !
(Eost 1914).
« N’eus netra kaeroc’h er bed eget mervel evit difenn ar Vro. »
Per, roue ar « Serbi ».
* War-raok, o bugale, o Breiziz kalonek,
* Re ar bloavez pemzek hag ar bloavez c’houezek !
* Eus ar menez Arre, eus ar meneziou Du,
* Eus an enezen Vaz beteg ouf ar Pouldu,
* An holl a renk sevel evit difenn ar vro
* ’C’hoantaer da gemer, da wasta tro-war-dro.
* Tenn e vo ar stourmad : Prusianed villiget
* E pevar c’horn ar bed o devoa embannet :
* « Ar Frans ’vo kabestret ha kaset da netra. »
* Da c’hortoz e laeront broiou ’vit o saotra !
* Ganto an ilizou ’vez dispennet, devet ;
* An tïez diskaret, ar maeziou dismantret ;
* Gwall-breizata ’reont dre ma c’hellont bale,
* Laza ar re c’hloazet, mac’hagna bugale,
* Divouzella merc’hed pa ne reont gwasoc’h…
* Paotred vad ar Frankiz, gouzanv seurt banden moc’h
* ’Zo beza torfetour, dare d’ar wazoniez !
* Mont a refet eta en hevelep breuriez ?
* Ha ! nann biken !
* Ha ! nann biken !
* Harz war ar Brusianed, enebourien d’an holl !
* An nask war o fennou, war o goug ar wakol !
* Paotred Breiz, war ho hent ra vo d’ec’h avel vad :
* Ra baro ’us d’ho penn daouarn Doue an Tad !
* Krogit ’ta en alar ha ruilh d’ar c’hilhorou !
* Troït, hadit irvi beteg an talarou ;
* Ar greun a ziwano eun deiz evit hor bro,
* Evel er Bibl santel : re-all a zastumo.
* ’Kreiz ober ho tlead kalz a renko klenvel,
* Diwaska poaniou kriz, beza gloazet…, mervel !
* Ar vuhez, piou n’her goar, ’zo leun a drubuilhou,
* Karget eo a c’hlac’har, a wad hag a zaerou.
* Met, pa vo deut an trec’h, e pep ti ’vo gweet
* Kurunen d’hor broïz ’vo en dachen kouezet ;
* A-zioc’h d’al leuriou-kêr, e-kreiz ar berejou
* E vezo garanet, moulet o hanoiou
* Da dalvezout da skouer d’an holl remziou da zont.
* Ha da viret o sonj gant kalon hag hep spont
* Da virviken !
* Da virviken !!
(Kerzu, 1914).
Da Ivon Genver, Huelgoat.
* Bannac’hou ’m boa evet ’n eur laret kenavo…
* Penaos eta kuitât heb ober giz ar vro,
* Hep mont da zaludi ha trinka da yec’hed
* Mignoned ha kerent, amezeien garet ?
* Klevet ’meus alïes ’man ar wirionez wenn
* Nan e spered an dud met e deun eur werenn,
* Kemerit ar fizians, em fluen ’man ive
* Ar pez a dremenas, ar pez a ris neuze.
* Diouz an abardaez, a-raok dibri va c’hoan,
* ’C’h aen da welet va marc’h, d’eun tammig kraou balan ;
* An nec’h a oa, siouaz, skignet war va ene
* Evel eur goumoulen war griben ar mene.
* ’Vit netât va c’herc’hen, ’vel ’n eur gador govez,
* Raktal me ’zisklêrias hervez ar wirionez :
* « En derveziou da zont marteze n’hellfomp ken
* Mont da brajou ar stêr, da barkou ar porz-mên ;
* Ogedi douarou, arat gwaremou koz,
* Bale aman, du-hont, kouls en deiz hag en noz ;
* Teila ar c’hriennou, ludua ’r prajeier,
* Kerc’hat maerl ha temzou, falc’hat ar foenneier ;
* A-gevret dastum êst, rei tro d’an dornerez,
* Tenna legumachou, gwaskellat ar frouez,
* Hep heug ha gwarizi skoazia ar pinvidig,
* ’Vit diboania ar paour c’hoantek d’en em ginnig.
* Mar ’teus bet a-wechou niver a ehanou
* P’edon puchet er c’hleuz oc’h ober kornadou,
* Ganen ’teus gouzanvet re a bevar-amzer :
* Da blijadur ’zo bet kemmesket a vizer.
* Me ’meus en diskennou re wech da wall-gaset,
* Hag alïes ivez er c’hrec’hiou re garget…
* Oh ! pardon ac’hanoun, o va c’henseurt kêz Laou !
* Piou a zo atao fur ? piou n’ez a ket e gaou ? » —
* Neuze e tostaan ha d’am marc’h e pokan ;
* En e voue e krogan, e c’houg a vriatan ;
* Goude va loen karet, gant e lagad tener,
* ’Zellas ouz va c’hostez, a zeuas d’am c’henver.
* Dilavar, sebezet, en em zalc’homp hon daou…,
* Ar sioulded, ar peoc’h a rene ’barz ar c’hraou,
* Pa zeuas va maouez d’am c’hlask ha d’am gervel :
* An nor ’brennan buan ; er-mêz e oa tenvel…
* En despet d’am c’halon, antronoz pa zavis,
* Va glac’har a oa bras, ha dreist-oll pa glevis
* Holl kejer ar penker o kana war o c’hlud,
* El leuriou, er porziou o c’houeza ’n avel-yud.
* ’Vel eun danvad kollet, eur paotrig leun a aon,
* En noz en e wele pa zonj en trist Anaon,
* Me a oa ken euzet ma ris eur youc’haden :
* Ma marc’h a respontas dre eur c’hrisinkaden.
* Krena ’reas va c’horf, va ene a rannas,
* Va daouarn a groazas, war va glin me ’gouezas…
* Pa ’n em gav gwall-amzer kalz a wazed dife
* A anzav eul lezen, a zistro da Zoue !
(Genver 1915)
* Pa oa ’n heol o kuzat ’vel eur voul alaouret
* A-dreon torgen Kador glazard ha morgousket,
* Me ’oa e garridou tour parroz ar Fouilhez
* A belec’h e welen betek lein ar menez.
* Denved ha pennou-saoud ’c’holoë an henchou
* O tistrei deus peuri ’vit gounit o c’hraoiou.
* Trouz ebet ne gleven, foet ebet ne strake ;
* Ar vugale ’oa mud, nep kristen ne gane…
* ’Vel-se, d’an abardaez, gand eur spered mored
* Va-unan ’n em gaven dirak Doue ar Bed,
* Pa zutas eur voualc’h dre he holl vouez nerzus :
* « Fizians ! Ho pet fizians !! Ar Spi ’zo eur vertuz ! »
(Ebrel, 1915).
Da F. M. DENEZ, Lennon.
* Dizaon rag ar maro hag en emgannou taer,
* Doujansus d’ar vaouez, d’ar re zinerz tener,
* En hano ar Frankiz hor Gourdadou ’drec’he
* Eus ribl mor ’n Hanternoz betek mor ar C’hreiste.
* Hirio, koz ha yaouank eus a Vro Vreiz-Izel
* A ro d’ar Frans karet harp start ha gwir skoazel :
* Hor zoudarded kadarn, hon tud a vor dispar
* A gouez dre gant ha kant da zifenn he douar.
* Den n’en deus o gwelet en talben o kila,
* Er Marn, er Som hag all o c’haver ar gwella.
* Epad kement asailh pa glasker o diskar
* E vent ’vel leoned, n’o deus morze o far.
* E pep lec’h e skoont egiz eun horz houarn ;
* Malloz d’an neb a gouez ganto en o daouarn !
* Ar memez gwad eta a red en o gwaziou,
* Ploum e talc’hont o fenn e-kreiz an dispac’hiou.
* Enebi a reont koulz ha kerrek hon bro,
* Reier hon moriou rust ha derc’h hon gwez dero.
* Ar German e-unan en deveus diskleriet :
* « Ar zoudarded kenta ez eo ar Vretoned. »
* Ma tleomp lavaret : « An holl ’ra o dever,
* ’Zo dare da c’houzanv poaniou kriz ar merzer »,
* ’Ve reiz embann ivez, diskuilha e pep giz
* ’Eo stankoc’h an truach paeet gant hor Broïz.
* Vertuziou ar c’hiz-se, tra a-berz tad ha mamm,
* A ro, sur, testeni d’eur Ouen glan ha dinam !
* Bale a reomp, eta, war roudou ar Gelted,
* E sklèrijen an deiz hor banniel displeget.
* Kalz, pa vefont distro a gano en o c’hreiz :
* « ’Vit rei ha skei atao, n’ eus egiz paotred Breiz ! »
* Ha ni a gar skriva : « Dindan ar boulejou
* « Koulz hag en trancheou, er garva stourmajou,
* Laouen, drant ha dinec’h, paotred sart, krenv, hardiz,
* Tud dihun ha dispont, sed aze ar Vreiziz ! »
* Ra vo miret o YEZ, kendalc’het o GIZIOU !
* Da rei he seo d’o gouen ez int, sur, ar gwriziou.
(Mezeven, 1915).
D’am mignon Cyrille Ar Barvek (Le Barbu) pourvezour el « Lycée », mab d’eur c’habiten an Islanded, e kinnigan ar Werz man.
* E-harz menez Are, e parrez ar Fouilhez,
* Bugel yaouankik-flamm, e kleven alïes
* Meuli an dud a vor, enor hon c’horn-douar,
* E peb amzer dizaon, iskuit, taer ha dispar.
* Breman, war ziskar-oad, o chom en eur gêr vras,
* E veulin anezo kaeroc’h evit biskoaz
* O stourm war an Izer, du-hont en Hanternoz.
* A-gevret gand tud vat ar Veljig ha Bro-Zôz.
* O vailhantiz ’zo bet, o burzud souezus !
* Ken anat, ken uhel, ken bras, ken talvoudus
* Ma laka sebezet hon Enebour touet,
* Ma vez brud anezo e pep lec’h eus ar bed !
* Ar begad-douar-ze a zo breman santel,
* Rak warnan e voe graet eun taol-kaer a vrezel,
* Gwella hini, moarvat, ’voe graet dindan an nenv,
* Hag hen bet, war eun dro, ha talvoudus ha krenv !
* Eun taol-kaer ’n deus kresket da vro-Frans he brud vat,
* Diskouezet n’ez a ket he buhez war fallât,
* Hag embannet ez eo galvet da virviken
* Da veza digabestr ’n he zao rak an Estren.
* Dindan eur gwir-Vreizad, Ronarc’h, o amiral,
* Hag int nebeut a dud, met holl tud didamall,
* E-pad pevar devez urziet da enebi,
* E stourmjont peder zûn hep morse diskregi.
* A drugarez d’ezo ar « Prus » ’goll an devez ;
* Derc’hel start a reomp kêr Dunkerk, porz Kalez,
* Hag ar « C’haizer » a wel e zoudarded garo
* O koueza a-steiou, falc’het gant ar maro.
* Hon martoloded Breiz, gwell c’hoaz ’vit ar zouaved,
* A red a-dreuz d’an tan, o souezi ar Veljed,
* Gleb, goloet a fank, dihelc’het o youc’hal :
* « Dao atao ! Boul-c’hurun ! Er-maez, banden chatal ! »
* Ar c’homzou-man ’glevis gant eur Belj ’oa eno :
* — « Biskoaz ne voe gwelet, biken den ne welo
* Kaeroc’h ’vit ’m eus gwelet : tud a vor kounnaret,
* Lufr en o daoulagad, o koueza mac’hagnet,
* O sevel kalonek, da gregi a-nevez
* Keit ma chome ganto eun tamm nerz ha buhez,
* O pedi, kent mervel, Doue en eur goueza :
* « ’Traou Doue benniget ! Fiat voluntas tua ! »
* Tud dizaon evel-se a ra enor d’o bro.
* N’oufen hep daskrena, zoken hep skuilh daero
* Achui va diviz… Va c’halon ’renk frailha : » —
* Hag e kuzas e benn heb ardou da ouela.
* Eur pennadig goude ’echuas evelhen :
* « Dindan an obuziou, hep paouez, hep souten
* E-mesk ar re varo, e fosiou ar vered,
* ’Pad ma weled korfou diouz o beziou strinket
* Ha ma kleved e tour iliz Sant-Nicolas
* Ar c’hloc’h bras bruzunet da Zixmud o son glaz
* Eun ofiser ’grie d’eur zoudard diarmet :
* Torret eo da fusul !… Gant da benn skô kalet !…
* Evit venji e vreur, kouezet en e gostez,
* Unan all a lazas gant e vaionetez
* En eun asailh foultrus daou war-nugent German :
* Trei a rês e spered pa gemeras alan !…
* Da fin an emgannou, ker Dixmud ne oa ken
* Nemet eur bern ludu. ’N e zao ne jome mên…
* Pet a varvas neuze ’n eur ober o dever !
* Izel m’o zaludo d’am distro d’o c’henver.
* Eno ar wech kenta ha n’eo ket e Verdun
* ’Zasonas ar ger-man : « Ne dremeno nikun !… »
* Hag aboue pevar bloaz — r’hen gouezo pep amzer ! —
* N’eus gallet enebour treuzi ster an Yser.
* O enor d’ech, aotrou ! Enor d’ec’h ha d’ho tud,
* P’eo gwir oc’h kenvroad da Vretoned Dixmud ! » —
* Da ’voe ganen klevet ken kaer meuleudigez…
* Lavaromp ni ivez : « Gloar, enor, trugarez !
* Ya, gloar d’hon tud a vor ! Ha gloar d’hon Breiz-Izel
* ’Oar maga sort tud vat, tud a galon-uhel ! »
* Gwriziennet e douar va bro,
* Ha Breizad a galon, mar zo,
* Dindan bec’h disparti kalet
* Ne ouelan ket.
* Ho kwaz, ho pugale dinam,
* Ho harp, ho nerz, ho kwad, ho flamm,
* A renk, maouez, diouzoc’h tec’het ;
* Na ouelit ket.
* Kerzet a reont gant fizians,
* Assur, e peoc’h o c’houstians,
* Evit na vo hon Levr serret ;
* Na ouelit ket.
* Evit miret, evit difenn
* Hon holl vadou ouz eun Estren
* Fallakr, disleal, direspet ;
* Na ouelit ket.
* Evit ma c’hellfe war ar mor
* Hon listri merdeï digor
* E pep ribl tro-war-dro d’ar bed ;
* Na ouelit ket.
* ’Vit d’ar Frankiz skedi uhel
* War barreziou hon Breiz-Izel
* Hag hon meneziou alaouret ;
* Na ouelit ket.
* C’hoarzit d’an deiziou evrusoc’h :
* En dremwel ’n em ziskouez ar Peoc’h
* An Trec’h gant an holl gortozet ;
* Na ouelit ket.
* Ha gant hon zoudarded maro
* Eun deiz ni holl en em gavo
* ’N eur bed all gant Doue, — me ’gred ! —
* Ne ouelan ket.
(Here, 1915).
« Gwelet a raimp hor zoudarded er bed- man pe er bed-all. Bezomp feal d’ezo, d’o envor, d’hor c’harantez evito…» (Tennet eus lizer eur plac’h yaouank).
* Ho pet truez ouz an dud losket war hor maeziou
* Hep skoazell, hep sikour e-kreiz o holl boaniou !
* Ho pet truez ouz an dud, re vihan ha re goz,
* Pleget dindan o bec’h, ha d’ezo nep repoz !
* Ho pet truez ouz an dud, ouz ar gwragez nec’het
* N’eo bet ar vuhez c’hoaz evito ker kalet !
* Ouz o bugale baour ken dinamm, re yaouank
* ’Vit santout an diouer eus o zadou a vank !
* Ho pet truez, va Jezuz, ouz ar mibien, ar gwaz
* ’Zo kouezet en talben ! N’o gwelimp ken, siouaz !
* Ho pet truez, va Doue, ouz ar re o gortoz
* Gant anken ha daerou ’kouls en deiz hag en noz !
* Ho pet truez ouz ar re hon c’huitâs drant, laouen,
* A zo breman maro war douar an estren !
* Ho pet truêz ouz ar re bet skôet en asailh,
* A zo chomet flastret dindan eur gwall-vindrailh !
* Ho pet truez ouz ar re o deus a-raok mervel
* Sellet kantezus war-zu a Breiz-Izel !…
(1916).
D’an Aotrou Daniélou, maer Rosgoff.
* An noz a oa du, trist ha yen,
* Ar glao a goueze… Er-maez den !
* Pa ’n em gavchomp em zi bodet
* O tomma en-dro d’an oaled.
* Gwelet a c’helled, en eur c’horn,
* Eur zoudard o fumi e gorn ;
* E gapoten hep liou, freget,
* En tranche ’ziskoueze ’oa bet.
* A-genver d’ezan an tad koz,
* Evel eur zant war e biltoz,
* ’Lonke komzou e vab hena
* O tont d’ar gêr ar wech kenta.
* Ar re yaouank a zelaoue
* Gant prederidigez ha fe
* Epad ma luskelle, sioulig,
* Mestrez an ti he bugelig.
* Hon lagad meur a wech ’gwilc’has
* Hogen hon c’halon a startâs.
* ’Pad n’erbede ar zoudard d’eomp :
* « Kendalc’homp mat hag e trec’hfomp !
* « Kredit, o va c’hredit, ar Frans
* « A welo eur an delivrans ! »
* Pa voe deuet pred ar c’housket
* An tad koz, war e vaz harpet,
* A laras : « Ra vezo va Bro
* « Trec’h d’an Alamaned garo !
* « Doue, va fardoni a reot
* « Ne raio peden all va zeod !
* « Tud ker, daoulinomp hep gortoz
* « Ha, war hon enebour, malloz !… »
* Hag an nozveziad, unanet,
* ’Respontas : « ’Vel-se bezet graet !… »
* An noz a oa du, trist ha yen,
* Ar glao a goueze… Er-maez, den !
D’an « aspirant » G. Creiz, eus a Liliez, er Fouilhez, medalennet war dalben ar brezel.
* Daoubleget er blenen, e korf gleb e roched,
* E benn noaz, ar falc’her, dindan an heol bervet,
* Eus ar beure da noz e-touëz ar yeot glas
* Treuz-didreuz er prajou ’zigor roudennou bras.
* Pa ehan ’vit lemma, harpet war dorn e falc’h,
* ’Larfec’h eur brezelour leun a nerz, a gendalc’h ;
* Gouzout a ra, moarvat, penôs war ar bed-man
* Hep poan n’eus ket a drec’h. E furnez a veulan.
* D’ar pardaez, en distro eus e zevez skuizus,
* E kav e kuz an daol ar plasou enorus,
* Karantez ar re goz, doujans ar re yaouank,
* Lid gant an tiegez, aked ha boued hep mank.
* Henvel ouz ar falc’her, war dachen ar brezel,
* Te a ra da zlead dindan pleg hor banniel ;
* Da skiant, da galonder ’ziskouez hent an enor
* D’hor c’henvroïz vrudet a roy d’imp ar viktor.
* Ha pa zeuï d’ar gêr, echu ar gwall-stourmad,
* Gant da vedalennou, ennomp holl e vo stad.
* Rouanez ar ruc’hiou eus a venez Arre,
* Dister eñ da gichen e kavan Menez Bre,
* Torgen ar Menez Hom, Sant-Mikael e-unan…
* En gwirionez, ez out tredemarz Breiz-Vihan !
* Eus da griben ’weler a bep tu, pell ha pell,
* An daolen ar vrava hag ar franka dremwel,
* En deiz, an ilizou deus Kastell da Gerez,
* En noz, an touriou-tan war gant ha kant enez ;
* Du-hont, Toull al Laeron, war lein ar Menez Du,
* Al listri e porz Brest, ar bagou e Dourdu,
* Ha, da fin mezeven, kaera kurunen aour
* Stignet gant tantadou da zant Yan-Badezour !
* Savet evel eur bonn ’tre Leon ha Kerne,
* Bez’ ez out ar voger o tisranna ané.
* Pell-zo e talc’hez penn ouz da enebourien,
* Glao, erc’h, skorn, aveliou, krizder ar yenien.
* Te ’ziskouez d’an Estren ma karfe dont e Breiz,
* Gant paotred ar Mene ’kavje da stourm eleiz :
* Gwall-grinet war e gorf ’chomfe e groc’hen lor
* Benn ma c’hellfe moustra douar sakr an Arvor !
Da Fanch Coïc.
* Ar sioulder a c’hounit muioc’h-mui hon maeziou,
* War an henchou n’eus den, mud eo ar meneziou.
* Ne glever ken er vourc’h o tason an anvez,
* Tri bloaz ’zo eo goullo ti-labour ar c’halvez ;
* Ar fornier ’zo maro, e baotred er brezel ;
* Er brasa tiegez n’eus ’met eur c’hoz mevel.
* Odeou ha kleuziou a zo distouf, freget,
* Meur a graou, a lojeiz, diraz, disto, kouezet.
* Al loened er parkou a zo leun a gailhar,
* E penn ar bern-kolo ar c’hi ’ziskouez glac’har.
* N’ez eus netra seder, bale ’ran er voren :
* An heol war an dremwel a boan a sklêrijenn.
* O meneziou va bro, ho kwerziou ar c’haera,
* N’eus mui skouarn na mouez d’o c’hlevet, d’o c’hana !
* Tenval eo an deiziou, ar bed a zo e kanv ;
* Va spered enkrezet penaos e vefe skanv ?
* Tristât a reas c’hoaz pa welis eur zoudard
* O tônt ’n eur wrenoden en e zilhad glazard,
* O vriatat e dud ha trei heb laret ger,
* E- pad ma ’z ae e wreg, e re vihan d’ar gêr…
(Kerzu, 1917).
D’am mignon an aotrou Yann Guéguen.
* Na delien na bleuen ! yeot skornet er prajou ;
* Boueden an ed, er park, kousket en ervennou ;
* En henchou, el leur-gêr, an erc’h o peurdeuzi ;
* Ar yer o pigosat skubelladur an ti,
* O vont, goude, nec’hef da buchat war o c’hlud,
* E-pad ma c’houez er porz eun avel ven ha yud.
* Setu aze Genver, er maeziou, en deiz-man.
* Goanvez ne voe biskoaz tristoc’h eget heman !
* Koulskoude, me a gred e klev al labourer,
* E mouez kloc’h ar barrez o tason er pellder,
* Geriou nerzus ha krenv : Ar boan n’ez eo netra,
* Ma teu diouti eur Mad, mar hon c’has war wella !…
* Me ivez, en desped d’am spered gwall-sammet,
* Am eus atao fizians, rak en eur hir-zellet
* Ouz startder ha kalon hon holl difennourien,
* ’C’houzanv merzerenti, du-hont war al linenn,
* E kredan e pigno an heol lugernusoc’h
* War dremwel hon Bro ger, kresket ha yac’husoc’h.
(Genver 1918).
* Gwelet a reomp c’hoaz o tiskenn en dachen
* Gourenerien Kerne en o dorn eur zeizen ;
* E pardoniou Leon, paotred ar bannielou
* Ouz o c’has skanv war bleg er-maez ar chapellou ;
* E Treger, Bro-Wened hag e meur a lec’h all
* Ar c’han, an dans o ren gant laouender gwechall.
(Tennet eus eul lizer skrivet e mae 1918 d’eur zoudard ankeniet).
« Bez eur zoudard a dle beza e-lec’h ez eo kouezet. » Kabiten F. M. Retour, lazet en asailh Tahure.
* Tremeniad, pa gavi, en tu-man d’al linenn,
* Va mibien, glac’haret, o vont izel o fenn,
* Tosta kerkent outo, a-berz o zad maro
* A zo bet douaret heb merk hag heb hano,
* Evel kalz a re-all kouezet er memes de
* Ha stlapet eveltan ’n o diweza gwele,
* Eur foz toullet dillo ha primoc’h c’hoaz stouvet,
* Abaoe, meur a wech kollet, adkemeret.
* Daoulina war eur bez pe harpa ouz eur groaz,
* Gant esperans da gaout va roud er bed-man c’hoaz,
* A vije evito eun enklask didalvez ;
* Hen lar d’ezo goustad, met gant hardizegez…
* E c’hallont her sonjal, va hunvre vije bet
* E bered va farroz beza eun de laket ;
* Nemet, pa ’z oun marvet evit difenn ar Frans,
* Em lezit en talben beteg an delivrans,
* E-mesk va c’henvroïz sebeliet eveldoun,
* Piou oar ken e pelec’h !… Ne gollor ket hon c’houn :
* Diwezatoc’h ar bobl raio perc’herinaj
* E chapel hon Envor, da baea an truaj
* Hon eus holl gounezet ’vit beza bet falc’het
* O trec’hi ’vid ar Gwir a-eneb trubarded.
* N’eus ket kaeroc’h maro ’get, heb fallgaloni,
* Mervel war eun dachen ken sakr hag hon hini ;
* Hon plas a zo aman ’vid atao he diwall
* Ha diskouez da viken ez omp tud didamall.
(1918).
D’an Aotrou W. Wilson, Penn-Rener ar Stadou-Unanet.
* O bloavez pevarzek, bloavez kriz ha drastus,
* A welas o komans eur brezel ken spontus,
* Hon arme er Veljig o tec’het, dirollet,
* Ha war ar Somm, goude, peurgaset, ha kannet !
* « Eil dek-ha-tri-ugent ! » a lared marteze,
* Rak an Alamaned war hon bro ’n em lede ;
* Ganto hon c’hériou bras a veze dispennet,
* ’Vel er « Bloavez Euzus » hon maeziou dismantret,
* Er reuzidigez-se piou, ’n eur blega e benn,
* Ne ouelas d’hon Frans kaer, flastret gant an Estren ?
* Koulskoude, e sonjen e skouer hon Goudardou,
* Er fizians a virent ’n o gwasa trubuilhou ;
* Er Janed Ark e-kreiz hon diskar o sevel
* Ar banniel n’hellemp ket astennet, ploum derc’hel
* E soudard ar Freuz Bras, Grogner Napoléon,
* Kalonek ha dizaon ’zalc’has ’vel eul leon,
* A zougas ken uhel arouez karet Bro-C’hall
* Er Brus hag en Aotrich hag e meur a vro all,
* A c’hortoze en erc’h da gaout eun tamm bara,
* A grignje e zaouarn kentoc’h eget kila.
* Heritourien d’o brud, d’o labour ha d’o gloar,
* Atao d’hon enebour ni a vezo gwall-bar.
* Flamm an Amzer gwechall a zevas em ene
* Ha va nerz en va c’hreiz a vevas a-neve.
* Gwelet a rên ar re ’zo kouezet en talbenn,
* O foaniou, ostarter, keit m’oant ouz hon difenn.
* Morse n’int bet brasoc’h eget pa voent skôet ;
* O Spered a-us d’eomp hon zikoure bepred.
* A bep tu e save war linen an dremwel
* Eur vouez d’hon c’hentelia ma renkjemp pell derc’hel
* Ar vouez-se petra ’oa ’met mouez hon re varo ?
* O son sakr ha santel atao ni da glevo !
* War stêr « Marne » ’tiskouezjonf na oa ket c’hoaz trôet
* Ar gwad puilh ha nerzus a red en hon gwazied.
* Daou vloaz a dremenas : gant trouz ar c’hanoliou
* E tregernas hon Bro. Adarre hon deiziou
* ’Zeuas da denvalât. Er Rusi, an Dispac’h
* ’Zizammas ar German, a bounnerâs hon zac’h.
* Egiz a-raok kalz tud, moarvat tud berr-welet,
* A yê aman du-hont, gant eun dremm enkrezet,
* E-pad ma tourte taer evel eun tourc’h kornek,
* Er stourmadou brasa, ar « Bleveg » talvoudek,
* War an Yser, en « Aisne », ha dreist-oll e Verdun,
* ’Lec’h ma strakas mindrailh krenvoc’h eget kurun.
* Setu perak breman e teu en Breiz, dre Vrest,
* Ar « Sammies » da harpa difennourien ar Gwir
* — « Ar Frans a zo eur skouer, zoken eur stereden,
* « A zisklerias Wilson. Ra luc’ho da viken !
* « Sklerijenna a rês mintin kaer hon Frankiz,
* « He lezel da vervel ’ve dizanaoudek, kriz. » —
* Skeud Lafayette hag all a eure ar peur-rest.
* Setu perak breman e teu en Breiz, dre Vrest,
* Ar « Sammies » da harpa difennourien ar Gwir
* En eur brezel kalet, distrujus, euzik, hir.
* Ar Bobl trugarezus a ya d’o zaludi
* War bep hent, da bep kêr, pa vent o tibuni.
* Kerzet a reont sounn war douar ar Bed Koz ;
* D’o banniel steredet roomp holl hon bennoz ;
* E koun ar re varo hen a dreuzas ar mor ;
* ’N e blegou barennet ’c’houez avel ar Viktor.
(Gwengolo, 1918).
D’an Aotrou A. ar Braz e koun e vab, lazet er Brezel
* Brallan a ra ar c’hleier,
* Son an drompilh a glever,
* Skleur tantad ar meneziou
* ’Luc’h beteg war hon beziou.
* diskan
* Gwelet ’reomp en dremwel
* Eun heol nevez o sevel ;
* Evel-se ’skuilhjomp hon gwad
* Hep keuz evit hon Bro vad,
* Ha mar bez ganec’h peurgraet
* Hon oberou arzaoet,
* Eürus ’vezimp da viken
* Dindan douar an talben.
* II
* Ar Peoc’h, pebez kelou mat !
* A zo embannet, moarvat !…
* Da viken ni hen miro !
* Setu le ar Re-Varo.
* III
* Ni ’harzo ouzoc’h ar spont
* A weljomp, eun de, o tont
* Da enkrezi hon c’hêriou,
* Ha gwasoc’h c’hoaz hon maeziou.
* IV
* Hon c’horfou ’zo bet muntret,
* Met biskoaz ne voemp trec’het,
* Start ’tiwaljomp hon linenn :
* Ar German n’oa ’vit tremen !
* V
* Ma teu c’hoant d’e vugale
* Klask hon tagan adarre,
* E savo hon relegou,
* Gwir armead an Ankou.
* VI
* Ni ’zougo falc’h ar Maro :
* A-hed, a dreuz e trouc’ho !
* It d’ho labour, dibreder,
* Dindan kan an alc’houeder.
* VII
* C’houi hen klevo o kana
* En oabl, bemde, hosanna !
* War vab-den, o kan bennoz,
* Evnig drant ar Gelted koz !
(1919).
D’ar c’hommandant Yvon ar Morvan.
* Adstignet ho telen, o Barzed a wechall,
* Kanit, Marzin, Gwenklan, Taliesin ha Riouall ;
* Sent koz karantezus, bepred ken galloudus,
* Pemp bloaz ’zo dilezet ’n ho chapel vurzudus,
* Nomenoe, Lan Vras, Alan Baro reustlet,
* Bertram, dukez Anna, holl Vretoned vrudet,
* Brezelourien dispar, merdeidi ha re-all,
* Skoazellerien hon Breiz hag hon Mamm vat, Bro-C’hall,
* Tridit a levenez, fin a zo d’hon glac’har,
* Ar Frans a chom ’n he zao ha da gement douar,
* D’ar C’hermaned c’haro a vennas he flastra,
* He yeoa da viken, en eur ger he moustra,
* N’oufen re hen embann, hon Gouen he deus desket
* Ez eo atao hon Breiz bro ar baotred kalet.
* Keit ma redo ho kwad en hon gwaziennou,
* Keit ma renoc’h warnomp ha war hon sperejou,
* E pep lec’h, dre bep hent ni a c’hello bale
* Evit difenn ar Gwir, an Urz, al Liberte !
* Breman pa ’n em ziskouez ’vidomp ar peoc’h padus,
* Aozomp d’hon stourmerien deveziou c’houek, frealzus,
* Saludomp o distro gant kalon, levene ;
* Lakomp war o fennou kurunennou lore !
* N’o meulimp morse re, ne ganimp re o brud ;
* Petra ’kreiz ar poaniou n’o deus ket graet hon tud
* Dindan an aezennou, an tan, ar c’hanoliou ?
* Gwelit war o askre kleizenn o goulïou !
* Penaos, o mignoned, penaos ankounac’hât
* Ar zoudarded o deus du-hont skuilhet o gwad ?
* Ni a zalc’ho o sonj, ni a glevo o mouez
* A lavar d’eomp raktal : « D’al labour hep paouez ! »
* Tadou ha mammou keiz, merc’hed yaouank poaniet,
* N’en em veuzit pelloc’h ’n eur vuhez ankeniet ;
* Mar ho peus dleadou e-kenver pep maro,
* Ez oc’h c’hoaz dleetoc’h en andred ho mamm-Vro.
* Pedomp an Esperans da zont ’n hon c’halonou,
* An amzer sioul da ren dindan hon tôennou.
* Eur vouez all a gleven e doun va c’houstians ;
* Komz a ra ken freaz, kement ’ro d’in fizians
* Ken na oufen tevel an dra a gelen d’in,
* Hag an holl ’gavo mat ar pez a lavarin :
* ’Pad ar goanv e weler, pa c’houez ar wall-avel,
* Strolladou brini du o plava o eskell
* A-us d’an trevadou, evit kavout ar pled
* Da furcha, da skrabat ha da zibri an ed.
* Hopadennou ar mestr o laka da bellât,
* Met eur pennad hepken ma na ziwaller mat.
* ’Vel-se ar C’hermaned a glasko a-nevez
* ’N em zila ’n hon c’hêriou, ha zoken war ar mêz.
* Harz war ar bleizi-ze ! Serrit buan ho tor !
* O reseo en ho ti ’vefe eun dizenor,
* Noazout ouz ar re veo, ober gaou d’ar maro,
* Skuilha war e vaz-skaon eun ezans gwall-c’houero.
* Piou ’gredfe ’n em zaotra gant eur seurt dismegans ?
* Chomomp Breiziz e Breiz ha Fransizien er Frans !
(Meurz, 1919).
Da Albert Chevalier.
* « Kemer eun tamm plijadur »,
* Eo lavar eun den fur.
* Evit-se en hon goueliou,
* Kendalc’homp an dansou.
* An dans ’zo sin a yec’hed
* En eur c’horf askellet,
* Eun eur a ziverr-amzer,
* Hag ouspenn eun dra gaer,
* A ra tridal e bro Vreiz
* Ar c’halonou ’n hor c’hreiz.
* Petra ’gaver digempen
* Ebarz eun abaden ?
* ’Vit gwir, perag kaketal
* Awechou c’hoant dansal ?
* Evidoun hen ansav frank
* Am eus danset hep mank.
* Fae ’ta war ar baotred koz
* Na glaskont met repos,
* A glemm o zreid ’n o boutou
* Pa usont o zachou !
* Lakit raktal ’n o c’henver
* Ar sklocher, an ever,
* ’Ra alies re gofad
* Evit gallout lampat.
* C’hoant am eus, en o c’hichen,
* Da renka pep mouchen,
* Plac’h santel war he menoz,
* ’Zufe ar baradoz ;
* Met pa skoio war e zor
* ’Kavo ar purgator.
* Dansomp, paotred ha merc’hed,
* An dans, ra vo meulet !
Da Heri Bôd, soudard e Verdun.
* En eur ziskenn da Zant-Herbot (diou wech)
* ’Klevis o kana eur ruz-jot (diou wech)
* Me ’zonj e lare war e vrank,
* Dre e notennou skiltr ha stank :
* « Ped start ar zant ’n e chapelig
* « Mar c’hoantêz kavout da goulmig. »
* A-boan m’en devoa echuet,
* Me ’welas en hent o lammet
* Eur plac’hig koant, eur verjelen,
* He lagad glas, he bleo melen ;
* Skanv ez oa evel eun heiez,
* Gwisket evel eur varkizez ;
* Eun dudi e oa he gwelet :
* E gwir, e trôas va spered.
* Petra d’ober, m’her goul ganec’h ?
* M’hen assur, ne oan ket hep nec’h,
* Pa avizan tapout er c’hleuz,
* En eur blanten, eur bodig beuz.
* Kemer a reas anezan
* En eur grena kalz hec’h-unan ;
* Ha me o tisklêria d’ezi :
* « Mar ho koulfen da zemezi ?… »
* — « Perak n’hen larec’h d’in kentoc’h ? » —
* Biskoaz n’ez oun bet sederoc’h.
* Kerkent kroazjomp hon biz bihan,
* — Gant ar zonj-ze c’hoaz e tridan ! —
* Arruet e-barz an iliz,
* E taoulinomp hervez ar c’hiz,
* ’N eur rei hep distro hor c’halon
* Evel koulmed er c’hoajou don,
* En eur doui ’n em garfemp krenn
* E-pad hor buhez, hep termen.
* Hon daou e tistrojomp d’ar gêr
* Gant geriou ker brao, ken tener,
* Ma seblantemp aeledigou
* O nijal e-kreiz an nenvou.
* Eur miz goude ’oamp eureujet.
* Evidomp pebeuz eürusted !
* Diouzimp e tec’has an anken,
* Laouen abaoe ’n em gaven.
* Paotred, pa glaskoc’h eur barez,
* Graet ’ta eur zell a garantez,
* Er pardoniou, ouz hon zent koz,
* Ken galloudus en o bennoz !
(Ebrel 1917).
Da Th. Guyomarc’h.
* Ar c’hrenva gwaz am eus gwelet
* A oa hanvet Job Dinac’het ;
* Rak-se en em veule dreist-penn
* Hag, en gwirione, hep termen,
* E-pad an de ha deut an noz,
* ’N em gave begel ar barroz !
* Pep lec’h hen kleve o laret :
* « Me am eus bleo war va bruched ! »
* Pa oa bugel ganeomp er skol,
* En em lake a-us d’an holl.
* Er c’hoari e renke pep tra,
* Ar re-all ’dlee e heulia ;
* C’hoantât ’rênt digeri o beg,
* Enno hen a glaske abeg ;
* Ha huan d'ê ’veze stlapet :
* « ’Peus ket a vleo war ho pruched ! »
* ’N e yaouankiz n’en doa e bar
* Da varrat ha da drei douar.
* Gwelloc’h ’oa c’hoaz war al leuriou
* Da lopa ’n ed gant ar frailhou.
* Pa zeue amzer ar falc’hat,
* E kemere penn ar rummad ;
* Dindan tommder an heol bervet
* ’C’hlepe ar bleo war e vruched.
* E-keit ma chomas dizemez,
* Da veur a blac’h e rês al lez ;
* Beza ez oa kilhog e gêr,
* Hag evel-se eur mestr danser,
* Morse skuizet ha prest atao
* Da ren bep tro ar jabadao,
* Ken ma renke gant e roched,
* Sec’ha ar bleo war e vruched.
* Nemet pa vanke e arc’hant,
* Bepred ec’h eve gwin-ardant ;
* Neuze, avat, ne doa nikun
* Kerkouls hag hen war e vutun.
* Er marc’had, e-barz ar foariou,
* Den ne rê d’ezan e voutou.
* Beteg ’n e gousk, o ma c’hredet,
* ’Krafe ar bleo war e vruched.
* Marteze e tebras e draou,
* Petra bennak ’reas prenaou ;
* Met holl ez oant da baea c’hoaz,
* Da vihana, pa dremenas.
* Ar pez ’zo gwir ’n o c’huzulig
* Diou goummer ’gonte goustadig,
* — Int-i ’devoa e lïanet. —
* « Nag a vleo gris war e vruched !
* Aman e lezas war e lerc’h
* Eur mab seder ha leun a gerc’h,
* Deut da « vleveg » en emgannou,
* Ha karget a vedalennou.
* Eur wech, pa zistrôas d’ar gêr,
* Gregache ar merc’hed er stêr :
* « Arru eo paotr Job Dinac’het ;
* « Hennez ’zo bleo war e vruched ! »
(Here 1918).
Kanaouennou graet war bedenn soudarded a c’hoantae d’ê kana ha dansal adreon linenn an tan :
* ↑ E fons
* ↑ Asamblez
* ↑ « Dan nawdd Duw, yn ngoleuni y dydd » Dindan skoazel Doue, hag e goulou an de, ger stur ar Gelted, a zo skrivet war vanniel ar « Gorsedd ».
* ↑ 6.000 a eneb da 40.000 pe ouspenn.
* ↑ Drapo
* ↑ Leshano soudarded an Amérik.
* ↑ Eur boc’hig-ruz.