# Eur c’hantik koz, Theophilus

* Ar goanv en deus kwiteat gant e frim an douar,
* An erc’h teuzet a red diwar lein ar menez,
* Gant an nevez amzer e c’houez avel glouar,
* Ar bed oll a zihun hag a gav ar vuhez.
Piou ’oar pet gwech war ’n-ugent am eus bet kanet pe vouskanet ar c’hantik-se : ha bep gwech e teue d’in da zonj : « War don : Theophilus ». — Anaout mat a reen ton Theophilus, met petra oa gwerz Theophilus ? Aze oa an dalc’h, ne ouien ket : paperiou koz awalc’h koulskoude a oa duman, hanter-roget ha mogedet, saotret ha kramennet, me grede start beza o lennet penn-da-benn : fazi, pôtr. Eur wech ma oa va fri war eul leor kantikou koz, boulzero ! petra welan, unan eus çwerziou diweza al leorig, « Cantic en enor d’ar Miracl carantezus a eure ar Verc’hes Glorius Vari en andret Sant Théophilus ».
Eman Theophilus d’in, abaoue ma oan war e lerc’h ! Eur blijadur. c’houi oar, ne oa ket pebr enni, met evit-se ne oa ket goular. Ha koulskoude ne ket ar pez a greden a gaven, rak anaout a reen, diwar hano da vihana, mirakl Theophilus savet gant ar gwerzier gall Rutebeuf, en XIII$^{et}$ Ked : nan neket an Theophilus-se a oan о c’hortoz, an hini a veve er c’houec’hvet kantved hag a oa « vice-dominus » e iliz Anada : diskaret diouz e garg gant e eskob, evit dont abenn d’he c’haout endro, en em roas d’an diaoul hag en doa roet d’an drouk-spered eur skrid sinet gant e wad ; met ar Werc’hez a ziwalle hag an diaoul a rankas renta ar skrid.
Danevell Theophilus, am eus desket abaoue, a oa skrivet da genta e gregach gant unan eus e ziskibien hag a lavar beza gwelet ar pez a skriv.
Troet e oa da c’houde e latin, e galleg. Sant Bernard ha Sant Bonaventur en о zermoniou, hag Albert ar Bras ebarz « Bibl ar Werc’hez Santel » a ziskouez beza kredet start kement-se. Ouspenn-se ar Mirakl a zo skeudennet diou wech en Iliz an Intron Varia e Pariz ; livet eo war eur werenn e Iliz Veur Laon, hag e Ilizou Troyes hag ar Mans.
Lavaret am eus ne dape ket va gouiziegez betek keït all : breman goude, va zammig enklask, n’oun ket souezet e vije bet troët « Theophilus » e brezoneg, nan, tamm ebet, rak pa zonjer, ar gelennadurez a ziwan diouz ar werz-se, da lavaret eo galloud ar Werc’hez hag ar fizians a dleer da lakat enni, a dlee skei kalet war spered ar bobl a neuze. A neuze, e lavaran, rak al leor kantikou koz am oa dineizet ennan gwerz « Theophilus », eo dastumaden « Canticou Spirituel » an Tad Maner, diskibl an Tad Mikeal an Nobtletz, diskibl ken brudet eget ar mestr ; kenta dastumaden « Canticou Spirituel » a oa savet er bloaz 1641. A bep seurt ez eus el leor-se : pedennou, kelennadureziou, ha gwerziou egiz hini « Theophilus », hag hini « Katell Gollet », a gaver ive ennan.
Gwerz « Katell Gollet » am oa bet klevet kana ive meur a wech, n’am oa he gwelet embannet nemet e leor Laterre ha Gourvil, « Mélodies d’Armorique » : ar re-man a skriv : « Katell Gollet », kanet gant an Intanvez L…, deuz Keraez, roï a reont ton : Eun Doue hepken a adori », war meur a don all poblek am eus he c’hlevet. Warlerc’h ar werz, e lenner er « Mélodies d’Armorique » ; (p. 91) note : La gwerze ci-dessus a été imprimée et colportée à diverses reprises, en feuilles volantes. L’auteur en doit être un ecclésiastique. L’histoire de la pécheresse est connue dans maints endroits de la Bretagne bretonnante, et les imagiers bretons de la Renaissance s’en sont inspirés pour orner les calvaires de plusieurs paroisses. — M. Anatole Le Braz, dans les « Saints Bretons d’après la tradition populaire », en parle longuement.
Ma ! nemet tri pe bewar ger dishenvel, e kavan « Katell Gollet » ebarz dastumaden an Tad Maner (p. 74 da 78) ; e penn ar werz, eo skrivet : Mellezour d’an dut yaouanc, tennet en (sic) ul Lêvr composet gant an Tat Delrio. War a gredan ar werz a zo bet troët e brezoneg gant an T. Maner diwar galleg (pe latin marteze) an T. Delrio, hag a dlie beza eus Urz ar Jezuisted evel hor Misioner breizad : hor mignon Fanch Gourvil a furcho hag a lavaro d’eomp kement-se.
An T. Maner, e unan, eo a skriv peger brao digemer a oa great d’e Gantikou e Douarnenez da genta.
Etre 1641 ha 1672, e leor a oa bet moullet wardro tregont gwech ; ne skuized ket da gana kantikou ; e pep lec’h e tregernent, en ilizou, met ive en tier, er parkeier, ha war ar bagou er mor.
Ar vad a reas ar C’hantikou d’ar feiz er vro, n’heller ket hen nac’h ; o oberour a skriv er bloavez 1641 : « Hevlene, evit deskadurez ar vugale hag ar bobl, em eus savet eur c’hantik bennak, e gwerzennou brezonek. Diskleriet hon deus bet an holl frouez o deus douget. »
Egiz brezoneg, ha mat ha fall a gaver er « C’hantikou Spirituel ». D’an ampoent (ha breman daoust ha n’eman ket c’hoaz evelse ?), ar re a ouie eun tammig bihan a c’halleg a vije mall ganto ha lorc’h enno dam-wiska gant o lastez-geriou o c’hals a vrezoneg rik : an T. Maner eta a oa red d’ezan skriva e doare e amzer ; da vihana ma ’z eus draog en e bark, gwiniz flour a zav ennan ive.
Setu aman eur poz eus « Quelenadurez voar ar Burete ».
* Limit diouz ho calon
* Rênver a garante,
* An hentis perillus
* Dioallit nos ha de,
* Mar querzit voar ludu brout
* Contraign e viot santout
* Ho treit o poazat
* Hac ous ar pec mar touchet
* Neuse souden e santet
* Staguet ho piziat.
N’eus ket da gila : gwelloc’h brezoneg a zo aze, eget na vezo skrivet 150 ha 200 vloaz da c’houde.
Nep a lavar kantik, a c’hortoz pe a glask an ton, pe a vouskan dioc’htu an ton, m’her goar. Setu ar pez a c’hoarvezas ganin : rak ton « Theophilus » eo am c’hasas beteg e werz, dineizet dre zigouez ebarz eul leor Kantikou koz am eus gouezet, a-ziwarlerc’h, a oa eun dastumaden savet gant an Tad Maner, evel em eus lavaret.
E touez an toniou merket e penn pep kantik, unan bennak a zo chommet beteg hirio eus ar re merket « voar un ton nevez ». Kantikou all a zo merket da gana war toniou gallek egiz :
Re-all war toniou brezonek, pe da vihana war don gwerziou brezonek anavezet mat neuze :
Daoust hag eur muziker bennak, dre serr furchal, ne zeufe ket, c’hoaz hirio, abenn da gaout hini pe hini eus an toniou-se.
Evit diskouez doare skriva an Tad Maner e vouller aman gwerz Theophilus egiz m’eman er C’hantikou, ha, war he lerc’h eun toulladig evesadennou berr.
* 1.Clevit ur Verz nevez so nevez composet
* Eus un den recouret a oa a gos collet,
* Considerit enni an dorn leun a druez,
* Mari advocades dan oll bec’herien guez.
* 2.Gueichall e oa un den hanvet Theophilus
* Accuset faussamant gant tut malisius,
* A guemeras er fin quer bras displigeadur
* Ma tesire bemdeis mil maro dinatur.
* 3.An diaoul fin ha ruset a glase e lanc bepret
* Da gaç en e laçou ar re disesperet ;
* Pa velas an den-se ne alle tam cousquet,
* A fardas e rouegeou evit e guemeret.
* 4.Pa ganas ar c’hilloc voar dro an anter nos,
* En em laquas eguis un Digentil dispos,
* E visach oa gracius, e viscamant tenval.
* E dreit blevec ha carn eguis un aneval.
* 5.An affronter coz-se quempennet evelse,
* A yas a doc e gambr da guichen e vele,
* Neuse a lavaras : o vont ebiou d’ho ty,
* Clevet em eus ho clem, guir test d’ho melconi.
* 6.Livirit franc din-me pe abec oc’heus-u ?
* Rac beza melconiet, perac e ouelit-u ;
* Sioas din, emeza, ma c’halon so rannet ;
* Peb faveur, peb enor, peb mat ameus collet.
* 7.Mar quirit prometti a boursuif eguile
* Ar pez a c’houlennin, m’ho sicouro bemde,
* M’ ho craï pinvidic, beza un den puissant,
* Nep a esper ennoun a so bepret contant.
* 8.Ar paour quez trelatet gant an traïtour-se,
* A bromettas ober ar pez a houlenfe,
* Neuse voar nich e oue var ur marc’h transportet
* En un ty caër eguis ur Palœs alaouret.
* 9.Abars commanc e hent carguet oa na larfe
* Na Jesus, na Mari, na Pater, nac Ave,
* Ne rafe sin ar Groas, ne dasje da gofes,
* Ar pez a brometse ebars en e Balœs.
* 10.Abars nemeur oue en ur Sal bras rentet,
* An adversour ecreis ur Gador alaouret ;
* A lavaras dezan, truez ameus ouzoc’h,
* Mar quirit ma adori pep mat a roin d’eoc’h.
* 11.Stouit voar ho taoulin ha poquit dam zreit,
* En em roit din-me, renoncit Jesus-Christ ;
* Renoncit Jesus-Christ, ar Feiz, ar Vadiziant,
* Ma c’hemerit da Vœstr, ha me ho craï contant.
* 12.O torfet criz meurbet ! estlamit c’hui an Ee.
* Theophilus en em ro a gorf, hac a ene,
* E gorf hac e ene a ro dan drouc-speret,
* O tisongeal en tan an Iffern diremet.
* 13.Quitaat a ra Doue, ar Feiz, ar Vadiziant,
* O quemeret da Vœstr sioas an azrouant !
* Dious e vez bihan e oue tennet tri banne goat,
* Ha ganto e sinas a galon ar c’hontrat.
* 14.Pa oue sinet ganta, sioas, an oblige,
* An diaoul a boursuivas, grit un dra adarre,
* Quiteet unan a rer anezi ar Verc’hes,
* Quiteet hoc’heus ar Map, quiteet ar Vam ivez.
* 15.Dre e scrit ha guenou an den-se maleürus
* A renonças a grenn dar Verc’hes Glorius,
* Goudese an diaoul criz, eguis ma promettas,
* Voar e varc’h e rentas elec’h m’er c’hemeras.
* 16.Pa savas antronos an den trelatet-se,
* E caças diouta an oll dougeanç Doue,
* E galon a laquas er c’hartou hac er ball,
* Ne c’houlenne nemet eva, c’hoari, tripall.
* 17.Deis ha nos e chomme ebars er banquegeou,
* Ne frequante nemet goall gompagnunezou :
* Ne re œuvr mat nemet saludi a galon
* Peb mintin ha peb nos ar Verc’hes e Itron.
* 18.Mari carantezus d’e servicherien oll,
* Pa velas Theophilus dare da vont da goll,
* A bedas he Map quer ma roje sclerijen
* D’e servicher dallet gant e adversourien.
* 19.Un nosvez pa edo ebars en e vele,
* E santas un taol flem ebars en e ene,
* O songeal er Maro, er Varn hac en Iffern,
* Piquet oue e galon eguis gant ur bot spern.
* 20.Pa velas an diaoul criz e oa prest d’e quitat,
* Gant e rouegeou cuset e tistroas timat.
* Sus couraich emeza, Theophilus va mignon
* Chasseit ar melconi eguis un ampoëson.
* 21.Na livirit biquen pa zeot-u da gofes »
* Ar pez во promettet gueneoc’h em Palœs.
* Mar quitteit ma lesen, ho cousouc a dorrin,
* Ha gant ma zan estlam en Iffern ho tevin.
* 22.Ecreis ar gombat-se chetu un Itron ven,
* Нас hi mont da laret, en em choasit buhen,
* Livirit ho Pater, ha troït oc’h Mari,
* Me so deut d’ho sicour ha rei d’eoc’h minic’hi.
* 23.Neuse gant eur Feiz [crenv] e eure sin ar Groas,
* Jesus, Mari, Pater, Ave, a lavaras ;
* Ar c’hannat dar Verc’hes armet gant sin ar Groas
* A gaças en e rout al louedic menargas.
* 24.Nebaoun emezi, nebaoun Theophilus,
* It da gofes hardis ho pec’het maleürus,
* Ar Rouanes an Ее a raï sur hoc’h escus.
* Dirac Doue an Tat hac ne Map quer Jesus.
* 25.Pa guittas an Itron, mantret oa e galon,
* O ouela hep paoues gant guir contrition,
* Prest e savas da ober gant diligeanç
* Emeus e oll amser examen a goustianç.
* 26.Pa gonsideras piz en e bec’hejou bras,
* Gant contrition parfet humblamant e laras :
* Biscoas ne oa er bed goas pec’her evidoun,
* [Diredet, ma] Æl mat, deut timat davedoun.
* 27.Dirazoc’h, ma Doue, monet ne gredan quet,
* [Ha crena] a ran oll pa songean em pec’het,
* Dirazoc’h, ma Doue, monet ne gredan quet,
* Ho renoncet emeus, ho Mam emeus quitteet.
* 28.Recours ameus ouzoc’h Guerc’hes glorius Vari,
* C’hui so dar pec’her paour refuch ha minic’hi,
* Sellit ouzin, Mam douç, sellit Mam a druez,
* Ous ur pec’her endeus fizianç en ho truez.
* 29.Gant an esperanç-se, gant guir gueus ha regret,
* E clasquas ur Bœlec fur, mat ha gouiezec,
* Нас en despet dan diaoul en e enep arraget,
* E taulas franc ermes an ampoezon cuzet.
* 30.Goudeze ez eas dirac auter ar Verc’hes,
* En devoa quemeret evit Advocades ;
* Itron sacr emeza, chetu ho Map ingrat,
* Ne gred sevel ouzoc’h gant mœs e zaoulagad.
* 31.Pa edo e pidi gant un esperanc vras,
* Ar Verc’hes sacr ounta gant truez a sellas,
* Contraignet oue an diaoul delivra ar c’hontrat
* Signet gant Theophilus en ur sal gant e oat.
* 32.Coueza a eure patant ar c’hontrat maleurus
* Dirac en auter sacr ar Verc’hes glorius,
* Peb unan a ganas gant ur vouez gracius
* Meuleudi da Jesus ha d’e Vam truezus.
* 33.Mari Mam a druez bepret carantezus,
* A gomzas evellen, ma Map Theophilus,
* Ma Map Theophilus, c’hui so diamaret ;
* Torret eo ar c’hontrat, ha c’hui so pardonnet.
* 34.Pa glevas ar pec’her voar e zaoulin stouet,
* Ar c’homzou truezus a Rouanez ar bed,
* Adeo a lavaras d’e guerent ha d’ar bed,
* Da ober en desert ur binigen calet.
* 35.Bete e dremenvan e garas a galon
* Jesus hac ar Verc’hes e Vœstres hac Itron.
* Dar beorien e roas e zanvez ha madou,
* Evit heul ar gonseil Jesus hor guir Autrou.
* 36.Goudese en ur c’hoat ur Piniti santel
* A savas da gundui ur vuhez celestiel ;
* Eno ar Binigen, ar Yun, an Orœson
* A oue boet d’e ene leun a gonsolation.
* 37.Eno bete ar maro e caras a galon
* Jesus hac e Vam sacr e Vœstres hac Itron ;
* Pa oue en e bassion e teuas an drouc-speret
* Gant e roet menargas, hac en monet da laret.
* 38.Te ezeus en em roet din, gant da oat eo signet
* Da gontrat em Palœs dirac ma c’honsortet,
* Neuse Theophilus o tiscueus ar Groas,
* Jesus, Mari, Pater, Ave a lavaras.
* 39.Ar Verc’hes o scuilla ur bannic eus he lœs,
* A gaças ar fallacr eguis ur c’hi er mœs,
* Goudese pa rentas he mignon e speret,
* E recevas joaus e ene binniguet,
* E ene binniguet gant he dorn truezus
* E offras da Zoue ha d’he Map quer Jesus.
                            (Tennet diouz « an hent da vont dar Barados », p. 128, 129, 130, 131, 132).
1) Evel an hou gwerziou poblek, e kinniger d’eomp « ur Verz nevez composet-Eus un den… » Ral eo kaout eus, peurvuia e kaver war pe war sujet ; a oa a gos collet : arabad kredi eman a gos evit abaoue pell amzer, nag all ; a gos a zo aman evit hogos, presque, damgollet'.
2) Theophilus a zo aman eur ger pewardroadek, evel ebarz ar poziou 33 ha. 38. Koulskoude e kavoc’h anezan pelloc’h tridroadek hepken, egiz er poziou 18, 20, 24, 31.
Kaout a reer ouspenn malisi-us (pewardroadek), glori-us (tri-droadek), egiz ma kaver ive gra-cius, (daoudroadek), melco-niet (tridroadek). — An oberour n’eman ket kals e poan pe e vo e werziou kamm, pe eun : ha ma zo unan kamm bennak, ne ra forz a be gostez, pe e vezo hirr-c’haret, pe berr-c’haret : gwelomp er poz 24 : neba-oun a zo tridroadek, hag e kichen, Theophilus ive tridroadek hepken. — Gwir eo e ranker amzao, evit o mez, meur a oberour-gwerziou eus an amzer hirio n’emaint ket muioc’h e poan war gement-man, al Leoniz dreist-holl : eun troad muioc’h pe nebeutoc’h, bastik, kamm pe jilgamm, o gwerziou a yelo endro.
3) Evelato poziou brao a gaver er werz : heman a zo unan anezo : kengana a ra ar geriou (allitération).
4) Arabad soueza evit kaout kan ar c’hillog wardro an hanter-noz : klota ’ra mat kement-se er gwerziou, dreist-holl pa skeudennont « un Digentil dispos, gracius e visach (an tu brao), nemet tenval eo e wiskamant hag e dreid blevek ha karn (an tu divalo). — Karnek a vije bet a dra zur gwelloc’h eget karn.
7) a boursuif : a gendalc’h : war gement-man, e c’hell beza lorc’h ennomp, gwelloc’h brezoneg a skriver hirio.
8) Voar nich e oue var ur marc'h transportet, kezeg-nij d’an ampoent ! Ne dalv ket d’eomp ar boan beza lorc’h ennomp en tôl-man, abalamour m’ hon deus kirri-nij, hep kezeg.
9) Carguet oa na… : il lui fut fait charge de ne…
11) Treit : daoudroadek. — Craï, unandroadek elec’h daoudroadek er poz 7 uhelloc’h.
13) Azrouant : dragon, diable. — An trede gwerzenn eus ar poz-man a zo re-hirr, 13 troad.
14) An oblige : obligation.
16) Er c’hartou hac er ball : Kantikou an Tad Maner a sko aliez war an tachou-ze.
22) Minic’hi : droit d’asile, asile.
23) Al louedic menargas : le petit gris maudit, détestable, le diable (me hen argas ?)
24) Ar Rouanes an Ee, elec'h ar R. eus an Ee.
25) An trede gwerzenn a zo kamm, 11 troad hepken.
29) Gouiezec, gouiziek. — An trede gwerzenn, 13 troad,
30) Ar werzenn genta a zo 13 troad enni.
32) id.
35) Ar conseil Jesus, evit eus a Jesus.
36) An Orœson, a dra zur, met ar yun, penos e c’hellfe beza boued zoken d’an ene ?
37) Ar bedervet gwerzenn, 13 troad, met evit gwel hepken, rak ma skrived monet, ne tistagjed nemet mont pa felle.
E roet menargas : son filet maudit. Hano zo bet eus ar rouejou er poziou 3 ha 20.
39) O scuilla ur bannic eus he laes.
Aliez Kantikou an Tat Maner a zeu hag a zistro war gement-man. E penn kenta e leor, en orœson devot en enor d’ar Bassion, e lennomp :
* Guerc’hes Vari voar ma fassion
* Discuezit d’ho Map ho tivron,
* Discuezit d’ho Map ho tivron,
* Ma hillin kaout guir pardon.
* Guerc’hes Vari pa vezo ret
* Tremen ha dilezel ar bed,
* Scuillit ul lomic eus ho Lez
* Da gaç an azrouant ermez.
Yvon CROQ.