OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Pomatorhinus horsfieldii

Pomatorhinus horsfieldii :
| Pomatorhinus horsfieldii, luc'hskeudennet en India. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Timaliidae |
| Genad : | Pomatorhinus |
| Anv skiantel ||
| Pomatorhinus horsfieldii Sykes, 1832 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Pomatorhinus horsfieldii a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Timaliidae.
Anvet e voe Pomatorhinus Horsfieldii (kentanv) da gentañ-penn (e 1832) gant an naturour saoz William Henry Sykes (1790-1872) da zougen bri d'an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).

## Boued

Bevañ a ra diwar amprevaned paket diwar an douar pe er struzh.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a zo brosezat ar pevar isspesad anezhañ en India :
* Pomatorhinus horsfieldii horsfieldii, e kornôg ar vro,
* P. h. maderaspatensis, e reter-kreiz ar vro,
* P. h. obscurus, Hume, 1872, e gwalarn ar vro,
* P. h. travancoreensis, e mervent ar vro.

## Liammoù diavaez

* (en) Pomatorhinus horsfieldii el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Pomatorhinus horsfieldii e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Pomatorhinus horsfieldii.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Pomatorhinus

Pomatorhinus :
| Pomatorhinus ferruginosus ha phayrei, tresadenn (1878) gant Keulemans. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Timaliidae |
| Anv skiantel ||
| Pomatorhinus Horsfield, 1821 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Pomatorhinus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1821 gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

Unnek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* Pomatorhinus bornensis
** P. b. bornensis hag occidentalis,
* Pomatorhinus ferruginosus,
* Pomatorhinus horsfieldii
** P. h. horsfieldii, maderaspatensis, obscurus ha travancoreensis,
* Pomatorhinus melanurus
** P. m. holdsworthi ha melanurus,
* Pomatorhinus montanus
** P. m. montanus hag ottolanderi,
* Pomatorhinus musicus,
* Pomatorhinus ochraceiceps
** P. o. alius, austeni, ochraceiceps ha stenorhynchus,
* Pomatorhinus phayrei
** P. p. albogularis, dickinsoni, orientalis, phayrei ha stanfordi,
* Pomatorhinus ruficollis
** P. r. albipectus, bakeri, beaulieui, eidos, godwini, hunanensis, laurentei, nigrostellatus, reconditus, ruficollis, similis, stridulus ha styani,
* Pomatorhinus schisticeps
** P. s. annamensis, cryptanthus, difficilis, fastidiosus, humilis, klossi, leucogaster, mearsi, nuchalis, olivaceus, ripponi, salimalii ha schisticeps,
* Pomatorhinus superciliaris
** P. s. forresti, intextus, rothschildi ha superciliaris.
O c'havout a reer en Azia, nav isspesad ha daou-ugent (49) dezhe en holl.

## Rummatadur

Diblaset eo bet ar spesadoù erythrocnemis, erythrogenys, gravivox, hypoleucos, mcclellandi ha swinhoei er genad Erythrogenys.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Timaliidae/Pomatorhinus (lennet e-barzh d'ar 25 a viz Genver 2025).
* ↑ (en) Taxonomic Updates, IOC, doare 10.2 (25 a viz Gouere 2020). Kavet : 25 a viz Genver 2025.
# Moullerezh an Dépêche de Brest

Staliet e voe Moullerezh an Dépêche de Brest pe Imprimerie commerciale de la Dépêche de Brest e niverenn 17 ar straed Algesiras e Brest betek 1942, pa voe dilojet da Vontroulez, a-raok ma voe distrujet ar savadur gant bombezadegoù ar Re Unanet. Er-maez eus e implij evit moullañ kazetenn bemdeziek an Union républicaine, La Dépêche de Brest et de l'Ouest, ec'h eas en-dro evit sevel labourioù moullerezh trevell.

## Istor

Krouet e voe La Dépêche de Brest, kazetenn bemdeziek an Union républicaine e 1886. Digoret e voe e voullerezh d'an holl dud hag e veze resisaet a-wezhoù "Imprimerie commerciale de l'Union républicaine", houmañ o reiñ anv "Kevredigezh dre gevrannoù an Union républicaine du Finistère".

## Embann brezhonek

Seul ma voe distag muioc'h-muiañ an Emsav eus an Iliz, seul ma voe posubl da luskerien ar brezhoneg ober aferioù hep sellout ouzh reteradur politikel ar mouller. Pa voe Gwalarn o tont er maez dre di-moullañ eskopti Kemper, Moullerezh ar C'hastell (Imprimerie commerciale, goude 1923) e fizias Roparz Hemon moullañ al levrioù lakaet dindan ar merk Sterenn e Moullerezh an Dépêche. P'edo Florentin Goinard e rener kenwerzhel adal 1931, hag eñ mignon bras d'al levrioù brezhonek e oa aes labourat gantañ.

## Embannadennoù heverk

* 1919 : Saint-Pol-Roux, God bless you, my boys ! (homage to the warriors of the United States of America), poem, with the English translation by Prof. P. Nicolas, Brest, Imprimerie de la “Dépêche de Brest”.
* 1932 : Saint-Pol-Roux, Le tombeau de Jean Cras, Brest, Imprimerie de la “Dépêche de Brest”.

## Pennadoù nes

* Moullerezh ar C'hastell
# La Dépêche de Brest et de l'Ouest

La Dépêche de Brest & de l'Ouest a oa ur pemdezieg gall staliet e Brest. Savet e oa bet d'an 18 a viz Du 1886 hag aet da get e 1944 (embannet e niverenn diwezhañ d'ar 17 a viz Eost).
Goude bombezadegoù ar Gevredidi e Brest, peurgetket e miz Even 1940 ha dreist-holl d'an 20 a viz Gouere 1940, e voe dilojet ar gazetenn-mañ da Vontroulez e 1941. Adalek ar 1añ a viz Eost betek ar 1añ a viz Gwengolo 1941 e voet ret moullañ anezhi e Roazhon.
E miz Gwengolo 1944, e voe difennet embann anezhi dre m'he doa kemeret perzh er c'henlabour gant ar velestradurezh Nazi ha goude-se e voe kemmet hec'h anv, d'an 18 a viz Gwengolo, da lakaat hini "Le Télégramme de Brest et de l'Ouest".

## Liamm diavaez

* Dielloù Aodoù-an-Arvor
# Monumant brezhonek

Un toullad monumantoù brezhonek zo e Breizh.

## Monumantoù da vrezhonegerien

* Plakenn vrezhonek e koun Narsis Kelien er Roc'h-Derrien.
* Monumant e koun ar Gonideg e Lokrist.
* Bez Yann-Bêr Kalloc'h e Groe.

## Monumantoù d'an dud lazhet er brezel

* Plakenn vrezhonek ouzh monumant ar re varv, An Arzhanaou.
* Brezhoneg ouzh monumant ar re varv en Treoù-Kerne
* Enskrivadurioù brezhonek ha gallek er Vourc'h-Wenn_
* Ur frazenn vrezhonek ouzh monumant Brelevenez (Bro-Wened).
* Monumant ar re varv e Gwidel.
* Monumant ar re varv e Gwipavaz.
* Monumant Kalann, gant ur meneg e brezhoneg.
* E Lambaol-Gwimilio, e Bro-Leon, monumant divyezhek, d'ar soudarded marv evit ar vro (Bro-C'hall).
* Plakenn vrezhonek ouzh monumant ar re varv, Lanvodan.
* Monumant ar re varv e Milizag.
* Enskrivadur divyezhek war monumant ar re varv e Plougoñ, e Kerne-Izel.
* Monumant ar re varv e Pouldouran.
* Monumant ar re varv e Sant-Tegoneg.
* Monumant ar re varv e Trelaouenan.

## Liamm diavaez

* https://www.ouest-france.fr/bretagne/guingamp-22200/en-belgique-un-calvaire-honore-les-poilus-bretons-2739316

## Levrioù

* Morts pour la France, Maro evit ar vro : A propos des monuments aux morts du Finistère, Marie-Thérèse Cloitre, pennad e-barzh : Hervé Guillemin, Stéphane Tison & Nadine Vivier, La foi dans le siècle : Mélanges offerts à Brigitte Waché, Presses Universitaires de Rennes, pp.367-373, 2009.
# Benoded

Benoded :
| Porzh Benoded. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Bénodet |
| Bro istorel | Kernev |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Penn-ar-Bed |
| Arondisamant | Kemper |
| Kanton | Fouenant |
| Kod kumun | 29006 |
| Kod post | 29950 |
| Maer Amzer gefridi | Christian Pennanech 1995-2026 |
| Etrekumuniezh | KK Bro Fouenant |
| Bro velestradurel | Bro Gerne |
| Lec'hienn Web | Ti-kêr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 3 878 ann. (2022) |
| Stankter | 368 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 47° 52′ 39″ Norzh 4° 06′ 41″ Kornôg / 47.8775, -4.111389 |
| Uhelderioù | bihanañ 0 m — brasañ 59 m |
| Gorread | 10,53 km² |
| Benoded ||
| kemmañ |
Benoded zo ur gumun e Kerne-Izel war lez kleiz aber an Oded. E kanton Fouenant emañ, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.

## Douaroniezh

* Ar porzh.
* War lez ar Meurvor Atlantel ha genoù an Oded emañ Benoded.

## Gerdarzh

* Diwar ur ger kozh ben, genoù, hag Oded.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Pellerin, person, ha Burel, kure.

### XIX$^{vet}$ kantved

* D'ar 15 a viz Meurzh 1878 e voe roet an anv Bénodet d'ar gumun e-lec'h Perguet gant un dekred kemeret gant ar c'hadoriad gall Mac-Mahon.

### XX$^{vet}$ kantved
##### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 76 gwaz abalamour d'ar brezel,da lâret eo 5,58% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.

##### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas naontek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'ar 4 a viz Gouere 1944 e kouezhas un nijerez Mosquito marilhet LR339 ha kodet DM-? eus ar 248th Squadron eus ar Royal Air Force e Benoded; mervel a reas he daou nijour, douaret int e bered ar gumun.

#### Brezelioù didrevadennañ
##### Brezel Indez-Sina

* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Pont Kerne
* Kalvar chapel Berc'hed, dibenn an XI$^{vet}$ kantved.
* Chapel Perged, gouestlet da santez Berc'hed.
* Iliz katolik Sant Tomaz Becket XIII$^{vet}$-XVI$^{vet}$-XIX$^{vet}$ kantved.
* Monumant ar re varv.

### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

| Bro | Niver a vilourion |
| Rouantelezh-Unanet | 2 (aerlu) |
| Hollad | 2 |
Karrnijourion e oant o-daou. Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel Bed d'ar 4 a viz Gouere 1944 pa gouezhas o c'harr-nij Mosquito e Benoded$^,$.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Gevelliñ

* Penntorr, Kernev-Veur (1987)

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ofisiel Benoded
* (br) Benoded war lec'hienn Geobreizh

## Dave ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ Kristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 51
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Pertes RAF Finistère
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Pertes RAF Finistère
* ↑ Commonwealth War Graves Commission
# Jurij Brězan

Jurij Brězan (ganet d'an 9 a viz Even 1916 e Räckelwitz (sorabeg : Worklecy); marvet d'an 12 a viz Meurzh 2006 e Kamenz) a zo bet ur skrivagner sorabek eus an 20vet kantved. Skrivet en deus romantoù, danevelloù ha levrioù bugale e sorabeg koulz hag en alamaneg. Bevet en deus e Alamagn ar Reter.

## E vuhez hag e oberenn

Ganet e oa Brězan neuze e Räckelwitz e-kichen Kamenz. Mont a reas d'ar skol e Bautzen ha goude neuze e studias an ekonomiezh politikel. Goude 1933 e labouras diaotre evit an Domowina, ur seurt kenvodad kevredigezhioù sorabek, hag e kenlabouras gant ur strollad stourmerien sorabat. E 1937-38, e tilojas da bPraha. Goude distreiñ d'e vro e voe harzet ha lakaet en toull e 1938-39. Eus 1942 da 1944 e oa soudard er Wehrmacht hag e voe tapet gant an Amerikaned ha lakaet da brizoniad brezel.
Etre 1945 ha 1948 e oa gourdoner yaouankizoù en Domowina. E 1946 e teuas da vezañ ezel eus Strollad Unvaniezh Sokialour Alamagn. Goude 1949, e labouras evel skrivagner dieub. E 1946 e teuas da vezañ ezel eus ar PEN-Zentrum Reter ha Kornôg Alaman, e 1965 e voe ezel eus Akademie der Künste. Etre 1969 ha 1989 e voe eil-prezidant Unvaniezh Skrivagnerien Alamagn ar Reter. Bevet en deus tost da lec'h e gavell e Kamenz betek e varv.
Meur a wech e voe enoret gant Alamagn ar reter Komunour, roet dezhañ Priz Broadel Alamagn ar Reter e 1951, 1964, ha 1976 ; priz lennegezh hag arz Domowina e 1973, Urzh Karl Marx e 1974, hag ar Vaterländischer Verdienstorden e 1981.
Troet eo bet e romant "Ar Vilin Du" e brezhoneg gant Jakez Konan. Ur romant lec'hiet en un aergelc'h grennamzerel met e gwirionez o kaout da dem pennañ an hollveli, an unveli pe diktatorelezh, pe e vefe komunour pe nazi.

## Notennoù

* ↑ Mouladurioù Hor Yezh, 2000.
# The Black Heart Procession

The Black Heart Procession (a-wechoù The Blackheart Procession) a zo ur strollad sonerien eus San Diego. Sonerezh indie a vez graet ganto. Savet eo bet ar strollad e 1997 gant Pall Jenkins (ezel eus Mr. Tube and the Flying Objects, Pallllap, Ugly Casanova) ha Tobias Nathaniel (ezel eus Three Mile Pilot). Alies e vezont sikouret gant Mario Rubalcaba, Jason Crane, Joe Plummer, Dimitri Dziensuwski ha Jimmy LaValle. D'ar 6 a viz Here 2009 e voe embannet pladenn ziwezhañ ar strollad, Six he zitl, gant Temporary Residence Ltd.

## Oberenn

* 1 - (1998)
* 2 - (1999)
* A Three Song Recording (Single) - (1999)
* Fish the Holes on Frozen Lakes (Single) - (1999)
* Three - (2000)
* Amore Del Tropico - (2002)
* Hearts and Tanks (Single) - (2003)
* In the Fishtank 11 (gant Solbakken) - (2004)
* The Spell - 2006)
* Six - (2009)

## Sonadeg e Breizh

D'an 2 a viz Even 2006 e sonas The Black Heart Procession e Sant-Brieg, da-geñver Art Rock.

## Liammoù diavaez

* Temporary Residence Ltd.
* Touch and Go Records
* Black Heart Procession e Myspace
* Southern Record's Black Heart Procession Section
* Black Heart Procession e lec'hienn Epitonic.com
* Atersadenn Pall Jenkins
* Black Heart Procession en Internet Archive
* 2 Videoioù live e lec'hienn Intimepop.com
# Buchenwald

Buchenwald a oa ur c'hamp-bac'h nazi nepell ag Ettersberg, e-kichen Weimar e Thüringen (Alamagn). Savet e oa bet e miz Gouere 1937. Dieubet e voe ar c'hamp gant ar brizonidi emsavet d'an 11 a viz Ebrel 1945.

## Bombezadeg

* Bombezet e voe ar c'hamp gant ar Royal Air Force d'ar 24 a viz Gouhere 1944, lazhet e voe war-dro 1 500 prizoniad ha war-dro 1500 SS ivez.

## Tud anavezet bet bac'het e Buchenwald

| Bruno Bettelheim Léon Blum Auguste Boncors Claude Bourdet Marcel Dassault Guy Ducoloné | Raphaël Elizé Paul-Emile Janson Maurice Halbwachs Imre Kertész Georges Mandel Henri Manhès | André Marie Henri Maspero Marcel Paul Paul Schneider Jorge Semprún François de Tessan | Ernst Thälmann Claude Vanbremeersch Elie Wiesel Léon Jouhaux Albert Luyat |
* Buchenwald, 24 a viz Ebrel 1945
* Buchenwald, 16 a viz Ebrel 1945
* Buchenwald, 16 a viz Ebrel 1945

## Levrlennadur

* Léon Blum : Le Dernier mois, Embannadurioù Arléa, 2000, (ISBN 2-86959-506-9) ;
* Léon Blum : Lettres de Buchenwald,Embannadurioù Gallimard, Pariz,2003, (ISBN 2-07-076335-8) ;
* Thomas Heimann : Bilder von Buchenwald : die Visualisierung des Antifaschismus in der DDR (1945 - 1990), Köln - Weimar - Vienna, Böhlau-Verlag, 2005, (ISBN 3-412-09804-3) ;
* Eugen Kogon : L'État SS, Embannadurioù Seuil, Pariz, 1993, (ISBN 2-02014136-1) ;
* Walter Spitzer : Sauvé par le dessin : Buchenwald, Embannadurioù Favre, 2004, (ISBN 2828908054) ;
* Agnès Triebel : Les Français à Buchenwald-Dora, Association française Buchenwald Dora et Kommandos, Pariz 2005 ;
* Olivier Lalieu : La zone grise ? : La résistance française à Buchenwald, Embannadurioù Taillandier, Pariz, 2005 ;
* Pierre Durand : La chienne de Buchenwald, Embannadurioù Messidor, Pariz, 1982 ;
* Pierre Durand : La Résistance des Français à Buchenwald-Dora, Embannadurioù Messidor, Pariz, 1991.
* Eugène Lemercier : Ma Déportation, Mae 1995.

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Eugène Lemercier : Ma Déportation, Mae 1995
* ↑ Eugène Lemercier : Ma Déportation, Mae 1995
* Diazezoù
* Enepyuzevegezh • Gouennelouriezh • Naziegezh • Lezennoù Nürnberg • Eutanaziezh T-4 • Kamp-bac'h nazi • Roll kampoù-bac’h an nazied • Tric'horn (kampoù bac'h) • Gouennlazh
* Yuzevien
* Shoah
* Pogromoù : Nozvezh ar strink
* Ghettoioù an nazied : Ghetto Varsovia • Ghetto Łódź • Ghetto Krakovia • Theresienstadt
* Einsatzgruppen : Babi Yar • Rumbula • Lazhadeg Ponary • Lazhadeg Odessa
* Diskoulm diwezhañ : Kendiviz Wannsee • Aktion Reinhard • Ziklon B
* Kampoù-diouennañ : Auschwitz-Birkenau • Bełżec • Bergen-Belsen • Buchenwald • Chełmno • Dachau • Kreñvlec'h Breendonk • Oranienburg • Sachsenhausen • Sobibór • Treblinka
* Rezistañs : Emsav Ghetto Varsovia
* Romed
* Porajmos
* Slaved
* Generalplan Ost
* Heñvelrevaded ha Lesbianed
* Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied
* Torfedourien bennañ
* Trede Reich : Adolf Hitler • Reinhard Heydrich • Adolf Eichmann • Heinrich Himmler • Rudolf Höss • SS • Gestapo
* Prosez Nürnberg
# Bob Dylan

Bob Dylan, ganet Robert Allen Zimmerman e Duluth, Minnesota d'ar 24 a viz Mae e 1941, zo ur c'haner stadunanat brudet abaoe ar bloavezhioù 1960. En deroù e kane hag e sone en doare folk da heul Woody Guthrie, Hank Williams, hag ar c'haner blues Robert Johnson. Darn eus e ganaouennoù kentañ, Blowin' in the Wind ha The Times They Are a-Changin, a oa bet savet a-enep ar brezel.
E 1962 e kemeras an anv Bob Dylan hervez al lezenn.
Gwelet eo bet e-barzh un nebeud filmoù ivez, ha livañ a ra ouzhpenn.
Priz Nobel al Lennegezh zo bet deroet dezhañ e 2016.

## Filmoù

* No Direction Home, gant Martin Scorcese
* A complete unknown (2025), biopic ar c'haner sevenet gant James Mangold

## Notennoù

* ↑ (en) Elizabeth Thomson (C’hwevrer 2014). Five myths about Bob Dylan. Washington Post.
* ↑ Lec'hienn ofisiel Priz Nobel
* ↑ https://www.theguardian.com/music/2016/oct/13/are-these-the-lyrics-that-won-bob-dylan-a-nobel-prize?utm_source=esp&utm_medium=Email&utm_campaign=Sleeve%20Notes%20-%20NEW%20with%202%20editable%20regions&utm_term=194863&subid=1459055&CMP=ema_630
* ↑ YouTube
* ↑ (fr) NARLIAN Laure, Timothée Chalamet joue Bob Dylan : cinq choses à savoir sur le biopic "Un parfait inconnu" de James Mangold, France Info, 23/01/2025 (lennet d'ar 25/01/2025)
# Frasnes-lez-Anvaing

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Frasnes-lez-Anvaing (pikardeg :Fraine-dilé-Anvegn) zo ur gumun e Belgia e proviñs Hainaut.
* Lec'hiadur
* Skoed
* Banniel (nann-ofisiel)

## Douaroniezh

* Gorread : 112,86 km²
* Poblañs (2022) : 11 974 a dud
* Stankter : 106 den/km²
# Meta

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Meta zo anv meur a dra.

## Lec’hioù

* Meta, un departamant kolombian.
* Meta, ur gumun italian.

## Embregerezhioù

* Meta Platforms, un embregerezh perc’henn war Facebook, Instagram, Threads ha WhatsApp.
# Amazon (stêr)

    Evit implijoù all, gwelet Amazon.
An Amazon, pe Stêr Amazon (Rio Amazonas e portugaleg, Río Amazonas e spagnoleg), a zo ur stêr veur eus Amerika ar Su, a ziskenn eus Andoù Perou, ha goude tremen dre Glombia e red dre Vrazil dreist-holl, a gornôg da reter, betek ar Meurvor Atlantel.
Gant he 6 500 km eo an eil stêr hirañ er bed eo goude an Nil, met an hini vrasañ er bed, a-bell, evit a sell ar c'hementad dour (volum) a vez kaset ganti (keidenn: 2 090 00 m³/s).
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Amazon (embregerezh)

    Evit implijoù all, gwelet Amazon.
Amazon.com, Inc., zo un embregerezh treuzvroadel teknologiezh gant ur skourr penn gwerzhañ dre internet, saveteiñ cloud, ha speredegezh kalvezel. Diazezet eo e Seattle, Washington. Lakaet eo bet war-raok evel unan eus ar Big Tech, pe GAFAM, gant Apple, Alphabet (Google), Meta (Facebook) ha Microsoft, dre e nerzh en ti eskemm, nevezintioù teknologel souezhus, un anv merk brudet ha doareoù gwerzhañ tagus.
Bez eo ar savenn gwerzhañ dre internet ha cloud brashañ er bed hervez an arc'hant rastellet hag ar priz en ti eskemm. Amazon.com a oa bet krouet gant Jeff Bezos d'ar 5 a viz Gouhere 1994, evel ur stal enlinenn levrioù a-raok gwerzhañ videoioù/streaming, MP3 pellkargañ/streaming, levrioù dre gomzpellkargañ/streaming, meziantoù, c'haorioù video, elektronek, boued, c'hoarioù ha bravigoù.
# Pirahaneg

Ar pirahaneg (pirahã) a zo ur yezh digenvez komzet gant ar bobl Pirahã e Brazil. Hiziv ne van nemet ur 150 a dud barrek war ar yezh o chom en eizh kêriadenn war lennoù ar Stêr Maici. Unyezhek eo an darn vrasañ anezhe ha n'anavezont nemet toullad gerioù e portugaleg. N'emañ ket en arvar da vont da get rak evit ar Birahaned ec'h eo o yezh an hini wellañ.
N'eus niverenn ebet er pirahaneg hag ober a reont gant gerioù hag a dalvez kement ha nebeut, ur re ha kalz.
Ouzhpenn-se ec'h eo fonologiezh ar pirahaneg e-touez ar re eeunañ, rak n'eus nemet ar rotokaseg en deus nebeutoc'h a fonemennoù (10).
Pemp doare disheñvel a zo da "gaozeal" pirahaneg: dre gomz (evel boaz); dre c'hwitellat; dre fraoñval; dre youc'hal pe dre seniñ.

## Gwelet ivez::

* Yezhoù mouranek

## Liammoù diavaez:

* SIL Ethnologue
# Keheder

Ar c'heheder a zo ur c'helc'h faltazius treset war ur blanedenn pe un dra steredoniel ken e chom atav war hanter an hent etre ar poloù. Rannet e vez ar blanedenn etre un hemisferenn norzh hag un hemisferenn su.
Diwar an termenadur eo 0° da ledred ar c'heheder. Kelc'h keheder ar Voul-Douar a zo war-dro 40 075 km hed.
E-touez ar pemp kelc'h led jedet diwar al liamm etre troiadur an Douar ha tresad e orbit tro-dro d'an Heol eo ar c'heheder hag ivez al ledred nemetañ dezhañ tres ur c'helc'h bras-tre.
Dre e zilec'hiañ mareel en oabl e tremen ar Heol just a-us d'ar c'heheder div wech bep bloaz er boentenn vernel e keided an nevezamzer e miz Meurzh hag e keided an diskaramzer e miz Gwengolo. D'an 21 a viz Meurzh ha d'an 21 a viz Gwengolo e kouezh bannoù an Heol sonn hag a-serzh d'an Douar.
War ar c'heheder e sav hag ez a da guzh an Heol dindan vunutennoù nemetken. Padout a ra gouloù an deiz kement hag an noz pa cheñch padelezh div lodenn an devezh e takadoù en Norzh hag er Su d'ar c'heheder.

## Hin ar c'heheder

E takad an trovanoù m'emañ ar c'heheder e-kreiz anezho ez eus daou vare-amzer, unan gleb hag unan sec'h, met tost d'ar c'heheder e vez glaveier bemdez. Koulskoude e kaver diforc'hioù er mareou-amzer diwar an uhelded ha nester ar meurvorioù.
War hed ar c'heheder e kaver meurvorioù peurvuiañ.
Al lec'h uhelañ war ar c'heheder a zo 4 690 m uhelder dezhañ 77°59′31" W war dinaou Su ar Volcán Cayambe (kern : 5 790 m) en Ecuador ken eo al lec'h nemetañ ma tremen linenn ar c'heheder war an erc'h.

## Riezoù ha broioù ma tremen ar c'heheder enno

Tremen a ra ar c'heheder dre diriad pe zourioù tiriadel 14 bro. Eus 0 hedred (Kornôg Afrika) etrezek ar Reter :

### Afrika

* São Tomé ha Príncipe – o'tremen dre an enezennig Ilhéu das Rolas
* Gabon
* Republik Kongo
* Republik Demokratel Kongo
* Ouganda – en ur gontañ enezennigoù e Lenn Victoria
* Kenya
* Somalia

### Azia

* Maldivez – tremen a ra etre Atoll Gaafu Dhaalu hag Atoll Gnaviyani
* Indonezia – treuzañ a ra kalz inizi, menegomp Sumatra, Borneo, Sulawesi ha Halmahera

### Oseania

* Kiribati – tremen a ra etre Atoll Aranuka hag Atoll Nonouti en Inizi Gilbert
* Enez Baker (unincorporated territory ar SUA) – tremen a ra dre an dourioù tiriadel (NB ar c'heheder a dremen ivez dre an Exclusive Economic Zones war-dro Enez Howland hag Enez Jarvis met ket dre o ziriadoù)

### Amerika ar Su

* Ecuador – o kontañ Enez Isabela en Inizi Galápagos. An anv Ecuador a dalvez kement ha "keheder" e spagnoleg.
* Kolombia
* Brazil – o kontañ enezennoù e beg ar stêr Amazon hag o-tremen dre Macapá, kêr-benn stad Amapá.
Daoust d’hec'h anv, n'eus lec'h ebet e Ginea ar C'heheder hag a zo treuzet gant ar c'heheder. Koulskoude emañ hec'h enez Annobón 100 mil (unanenn hirder angl-ha-saoz) e Su an c'heheder hag emañ rest ar vro en Norzh.