OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Gourzhanvad

Ur gourzhanvad zo ul lunienn stil, enni implijet un anv-divoutin, evel un anv-familh pe ur merk da skouer, evit envel un dra voutin, pe ar c'hontrol.

## Gourzhanvadoù anvioù-divoutin

* Algoritm a zeu eus anv Al-Khwârizmî, ur matematikour persian eus an IX$^{vet}$ kantved.
* Louis Béchameil de Nointel, mestr-ostaleri Loeiz XIV, ijiner ar chaous bechamel
* John Moses Browning, ijiner unan eus ar pistolennoù damaotomatek kentañ. Implijet e voe Browning evit envel forzh peseurt pistolenn e deroù an XXvet kantved en Europa.
* Samuel Colt, ijiner revolverioù, anvet-holl Colt e genoù tud 'zo.
* John Loudon McAdam, ijiner ar macadam war-dro 1820.
* Eugène Poubelle, prefed departamant ar Seine, e-lec'h ma vontas war an dud d'ober gant poubellennoù e 1884.
* ar sandwichoù o deus kemeret anv John Montagu, 4e kont Sandwich.

### Skiantoù

E bed ar fizik eo puilh an unanennoù anvet diwar anvioù skiantourien : amper (A) (André-Marie Ampère), volt (V) (Alessandro Volta), watt (W) (James Watt), ohm (Ω) (Georg Ohm), joul (J) (James Prescott Joule), tesla (Nikola Tesla), coulomb (Charles-Augustin Coulomb), pascal (Pa) (Blaise Pascal), hertz (Hz) (Heinrich Rudolf Hertz), newton (N) (Isaac Newton).

### Merkoù

Anvioù merkoù pe embregerezhioù a implijer a-wechoù er yezh pemdez evit envel traoù boutin.
* Bic (« boulbluenn ») ;
* Brabant (« arar gant seier a bep tu ») ;
* Caddie (« karrigell gourmarc'had ») ;
* Coca (« evaj ennañ kola ») ;
* Canadair (« karr-nij bombezer dour ») ;
* Criterium (« doug-min ») ;
* Dolipran (« parasetamol ») ;
* Escalator (« skalieroù mekanik ») ;
* Frigo (« yenerez ») ;
* Gramofon
* Jacuzzi (« kibell-glogorennoù ») ;
* Kärcher (« naetaer uhelwask ») ;
* Kleenex (« mouchouer-paper ») ;
* K-way (« chupenn evit chom dizouret ») ;
* Lampichon (« lamp-petrol ») ;
* Pedalo (« bag troadikelloù ») ;
* Bouloù Quies (« stouvoù skouarn ») ;
* Satos (Société Automobile des transports de l'Ouest) (« karr-boutin », pe karr dezhañ rodoù kaoutchoug) ;
* Scotch (« seizenn begus ») ;
* Solex pe Mobylette (« c'hwil-tan ») ;
* Sopalin (« paper-kegin ») ;
* Taser ( « pistolenn-dredan ») ;
* Velux (« prenestr-toenn ») ;
* Zeppelin (« aerlestr sturius ») ;
* Zodiac (« kanod-aer gant ur c'heflusker »)
# Liam Payne

Liam Paynes, bet ganet d'an 29 a viz Eost 1993 e Wolverhampton (Bro-Saoz) ha marvet d'ar 16 a viz Here 2024 e Buenos Aires (Arc'hantina), a oa ur c'haner saoz. Brudet e oa evit bezañ bet ezel eus ar strollad One Direction etre 2010 ha 2015.

## Daveennoù

* ↑ (fr) Le chanteur britannique Liam Payne, ex-membre du groupe One Direction, est mort à l'âge de 31 ans, France Info, 16/10/2024 (lennet d'ar 16/10/2024)
# Sinai

Sinai (arabeg: سيناء Sīnā) a zo ul ledenez tric'hornek lec'hiet etre ar Mor Kreizdouar en norzh hag ar Mor Ruz er su, gant Kanol Suez ha Pleg-mor Suez er c'hornaoueg, hag an harzoù etre Israel hag Egipt ha Pleg-mor Aqaba er reter. Emañ al ledenez en Azia, met perc'hennet eo gant Egipt, a zo en Afrika war-bouez Sinai. War-dro 60 000 km² zo dindani ha war-dro 500 000 a dud a zo o vevañ enni. Menezioù brudet a zo e Sinai, evel Menez Santez Katell, a dap 2 642 m (menez uhelañ Egipt eo), ha Menez Sinai (2 285 m), a vije bet, hervez ar Bibl, al lec'h m'en dije resevet Moizez an Dek Gourc'hemenn. Emañ Manati Santez-Katell nepell ac'halese.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Manati Santez Katelin Sinai

Manati Santez Katelin Sinai (arabeg: دير القدّيسة كاترين Dayr al-Qiddīsa Katrīn; gresianeg: Μονὴ τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης), eus e anv ofisiel Manati roueel emren sakret Santez Katelin eus ar Menez Sinai, zo ur manati kristen e Ledenez Sinai en Egipt. Lec'hiet eo e traoñ ar Menez Sinai, ha savet e oa bet etre 548 ha 565. Bez eo ar c'hoshañ manati kristen gant menec'h e-barzh dibaouez.
# Kanton Barenton

Kanton Barenton :
| Ar c’hanton en Arondidamant Avranches. ||
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi-Izel |
| Departamant | Manche |
| Arondisamant(où) | Avranches |
| Kod kanton | 50 02 |
| Pennlec'h | Barenton |
| Kuzulierien Amzer gefridi | |
| Stadegoù ||
| Poblañs | 3 000 ann. (2012) |
| Gorread | 118,59 km² |
| Stankter | 25 ann./km² |
| Adrannoù ||
| Kumunioù | 4 |
| kemmañ |
Kanton Barenton a oa ur rann velestradurel e Bro-C'hall e departamant Manche hag er rannvro Normandi-Izel.

## Kumunioù

4 c’humun a yae d’ober ar c’hanton :
* Barenton,
* Ger,
* Saint-Cyr-du-Bailleul,
* Saint-Georges-de-Rouelley.
# Kanton Brécey

Kanton Brécey :
| Ar c’hanton en Arondidamant Avranches. ||
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi-Izel |
| Departamant | Manche |
| Arondisamant(où) | Avranches |
| Kod kanton | 50 05 |
| Pennlec'h | Brécey |
| Kuzulierien Amzer gefridi | |
| Stadegoù ||
| Poblañs | 5 911 ann. (2012) |
| Gorread | 128,05 km² |
| Stankter | 46 ann./km² |
| Adrannoù ||
| Kumunioù | 15 |
| kemmañ |
Kanton Brécey a oa ur rann velestradurel e Bro-C'hall e departamant Manche hag er rannvro Normandi-Izel.

## Kumunioù

15 kumun a yae d’ober ar c’hanton :
| Braffais ; Brécey ; La Chaise-Baudouin ; La Chapelle-Urée ; Les Cresnays ; Cuves ; Le Grand-Celland ; Les Loges-sur-Brécey ; | Notre-Dame-de-Livoye ; Le Petit-Celland ; Saint-Georges-de-Livoye ; Saint-Jean-du-Corail-des-Bois ; Saint-Nicolas-des-Bois ; Tirepied ; Vernix. |
# Kanton Sourdeval

Kanton Sourdeval :
| Ar c’hanton en Arondidamant Avranches. ||
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi-Izel |
| Departamant | Manche |
| Arondisamant(où) | Avranches |
| Kod kanton | 50 43 |
| Pennlec'h | Sourdeval |
| Kuzulierien Amzer gefridi | |
| Stadegoù ||
| Poblañs | 4 506 ann. (2012) |
| Gorread | 105,22 km² |
| Stankter | 43 ann./km² |
| Adrannoù ||
| Kumunioù | 8 |
| kemmañ |
Kanton Sourdeval a oa ur rann velestradurel e Bro-C'hall e departamant Manche hag er rannvro Normandi-Izel.

## Kumunioù

Eizh kumun a yae d’ober ar c’hanton :
* Beauficel ;
* Brouains ;
* Chaulieu ;
* Le Fresne-Poret ;
* Gathemo ;
* Perriers-en-Beauficel ;
* Sourdeval ;
* Vengeons.
# Eurier

Un eurier, pe ur montr, zo un horolaj hezoug treloc'hel pe elektronek hag a vez douget gant e berc'henn pe e berc'hennez. Tri seurt eurieroù a gaver hiriv : an eurier-brec'h (anvet ivez horolaj-dorn), hag a vez douget ouzh an arzorn, an eurier-ispilhenn hag a vez douget evel un dro-c'houzoug ha, raloc'h bremañ, an eurier-godell.
Brudet eo eurieroù Suis, a-douez reoù arall.
Ur seurt boest eo an eurier, rod kendantañ pe amredoù elekronek enni, goloet gant ur werennig ma lenner an eur drezi.

## Eurier gant bizied

Hennezh a ziskouez an eur dre zaou viz hefiñv, unan bihan evit an eurioù, unan brasoc'h evit ar munutennoù. Ur biz all a vez ouzhpenn alies da ziskouez an eilennoù. Ne c'haller ket diforc'hañ ar beure diouzh an noz : war 12 e vo an daou viz, ha pa vefe kreisteiz pe hanternoz. Treloc'hek pe elektronek e c'hall bezañ.

## Eurier niverel

Dre sifroù e vez diskouezet an eur gant seurt eurieroù. Da skouer, evit diskouez ez eo unnek eur ha kard, e tiskouezo 11:15 (unnek eur ha pemzek munutenn). Bez' e c'heller reizhañ an eurier evit ma tiforc'hfe etre beure hag abardaez, dre e reizhañ war un diskouez 12 eurvezh, ma vo 11:15 AM (latin ante meridiem, "a-raok kreisteiz") pe 11:15 PM (post meridiem, "goude kreisteiz"), pe war un diskouez 24 eurvezh, ma vo 11:00 da veure ha 23:00 da noz. Elektronek bepred e vez an eurieroù niverel, evel-just.

## Notennoù

* ↑ E Geriadur Hemon-Huon. Gregor a Rostren a rae gant « horolaj-dorn » evit an eurier-godell, hervez Geriadur Favereau, s.v. horolaj.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Mut

Ar simud eo kleñved an den na c'hall ket komz. Kement-se a c'hoarvez peogwir n'hall ket ober sonioù en e c'henoù pe abalamour da stad e deod, kerdin e vouezh, pe e skevent.
A-wechoù e vez bouzar an dud ivez ha se zo kaoz n'hallont ket ober sonioù ha ne glevont ket.

## Tud

* Juan Fernández de Navarrete (Logroño, 1526 - Toledo, 1579), anavezet ivez evel Navarrete el Mudo, livour spagnol mut.

## Sinema

* The Piano, Jane Campion, 1993 (mut eo Ada McGrath c'hoariet gant Holly Hunter)

## Gwelout ivez

* Filmoù mut
# Dilhad

Ur pezh dilhad, pe ur gwisk, zo ur pezh gwiad (pe un danvez moan all) a vez lakaet war ar c'horf, pe en-dro dezhañ, da c'holeiñ un darn anezhañ. Ur gwiskamant zo ur pezh dilhad peurvuiañ, hag an holl bezhioù dilhad gwisket war ar c'horf a-wechoù.

## Dilhad

A bep seurt dilhad zo:
* dilhad-dindan
* dilhad-gwele
* dilhad-korf
* dilhad-noz
* dilhad-sport
* dilhad-kouronkañ

### Gwiskoù

* dremmwisk
* glinwisk
* garwisk
* morzhedwisk
* pennwisk
* skoazwisk

## Istor

Sellet ouzh ar pennad ledanoc'h : Istor an dilhad
En amzerioù koshañ e teue an dilhad eus ezhommoù an dud d'en em wiskañ en un doare simpl ha pleustrek. Pelloc'h e teuas levezon ar c'hiz, ken e vez dibabet gwiskañ dilhad pe zilhad evit abegoù sokial. War a seblant e voe implijet kreoñv loened, da gentañ, evit en em wareziñ diouzh an amzer, fall pe vrav. Goude int bet aozet evit aesaat an oberezhioù boutin ha divoutin. Abretoc'h eo deuet aozadur an dilhad un doare evit en em stipañ (en em fichañ brav) ha seul vuioc'h ma vez tro da stagañ bragerizoù warno.
Hervez an oberezhioù ez eus bet fardet dilhad arbennik : dilhad-brezel, dilhad-labour, dilhad-lid, dilhad-sport, etc... En Europa e oa bet emdroadurioù stankoc'h adalek ar XIV$^{vet}$ kantved pa oa kresket live an teknikoù ha pa voe degaset danvezioù nevez diwar gresk an eskemmoù kenwerzhel.

## Abegoù evit gwiskañ dilhad
### Gwall amzer

Bezañ gwarezet diouzh ar gwallamzer eo an abeg degemeretañ gant an istorourien evit displegañ perak eo bet ijinet an dilhad.
| Yenijenn : ar gwiadoù zo doareoù efedus da virout ouzh an aer yen a vont da yenaat ar c'hroc'hen ha da herzel an aer tommet gant gwrez ar c'horf a dreuziñ en-dro seul vuioc'h e chom un nebeud aer e-barzh fibrennoù ar gwiadennoù. Izolus-tre eo an aer-se, p'eo digonduus an aer difiñv. Implijet e vez ar perzh-se pa vez fardet ar gweradurioù doubl. Heol : pa lakaont un harz d'ar skinoù uslimestra hag isruz, e kinnig an dilhad ur gwarez ouzh al loskoù hag an taolioù heol). Daskedet e vez ar skinadur hollek gant ar pezhioù-dilhad splann o livioù ken e warezont muioc'h eus ar gwrez. Glaveier (glav, erc'h) : gwiadoù ha danvezioù zo a zo anvet "dizintrus" pa lakaont un harz da zour ar glaveier. Ret eo gwareziñ ar c'horf diouzh an dour p'eo hemañ ur fluidenn doug-gwrez a c'hell lakaat pep tra da yenaat. | Mantell-c'hlav japanat kozh |
# Savouriezh

Savouriezh a reer eus an arz hag ar skiant a denn da dresañ savadurioù ha frammoù-savadur. Tisavourien, tisavourezed eo an dud a vicher a ra war-dro ar raktresoù-se.
Arkitektouriezh a lavarer ivez diwar levezon ar galleg, eus al latin architectura deuet eus ar gresianeg αρχιτεκτων arkhitektôn "tisavour", a zo "penn kalvez" e gwirionez.
Ledanoc'h eo tachenn ar savouriezh mard ouzhpenner an ober war-dro holl endro ar sevel tiez, eus live uhel steuñvadur ar c'hêrioù, ar gêraozouriezh, hag ar sevel gweledvaoù betek live izel ar c'hrouiñ an arrebeuri hag ar c'hinkladur diavaez.
Daou benn zo d'ar vicher : greüsted ha koust ar sevel hag aested ha kened evit an implijer.
Er steuñvoù savouriezh e vez lakaet da c'hoari ar spas, an ec'honad, ar gouloù, ar skeudoù ha traoù difetis all evit sevel un dra brav ma'z eo plijus bevañ. Er c'hontrol, ar skiantoù pleustrek hag an ijinouriezh a vez troet muioc'h ouzh an tresañ savadurioù ha frammoù-savadur.

## Mareadoù an arkitektouriezh

* Savouriezh bizantion
* Savouriezh c'hotek
* Savouriezh henc'hresian
* Savouriezh henegiptat
* Savouriezh henroman
* Savouriezh minoel
* Savouriezh romanek

## Gwelit ivez

* Geriaoueg ar savouriezh
# Horolaj

Un horolaj zo ur benveg da vuzuliañ an amzer ha da ziskouez an eur. Gant an darn vrasañ eus an horolajoù e vez diskouezet an eurioù hag ar munutennoù, gant re all e vez diskouezet an eilennoù ivez ha gant lod a-wechoù e vez merket an deiziad.
Er XV$^{vet}$ kantved e voe ijinet an horolajoù modern. A-raok e oa bet implijet doareoù all da vuzuliañ an amzer : an horolaj-heol, ma weler an eur diskouezet gant skeud ur vazhig taolet ouzh ur maen ront, a veze implijet kalz en Henamzer. An eurieroù-dour a oa un doare implijet kalz ivez gwechall : ganto e veze muzuliet an amzer lakaet gant ur c’hementad dour da dremen e-barzh pe e-maez ul lestr. Er Grennamzer e veze graet e broioù Europa gant horolajoù dre achaperezh, un dra bet ijinet e Sina : gant an horolaj e veze kontet brañselladennoù ur momeder. Nerzh luskell ar momeder a lakae ar mekanik da dreiñ hag evel-se e veze muzuliet an amzer o tremens, diskouezet gant bizied ouzh un dremm peurliesañ. Ret e veze sevel ar pouezioù ingal avat, evit ma talc’hfe an horolaj da vont en-dro.
Er XV$^{vet}$ kantved e voe ijinet an horolajoù modern, gant ur winterell enno. Gant ar stignad-se ne oa ket ezhomm da gaout ur momeder ken. Gant nerzh luskell ar winterell e veze lakaet ar mekanik da dreiñ ha muzuliet an amzer o tremen. Diwar ar mare-se e c’halle an horolajoù bezañ bras pe vihan. Adalek neuze ivez e voe eurieroù munut, anvet montroù, gant an dud.
Betek ar bloavezhioù 1970 e oa horolajoù mekanikel evel-se eus an darn vrasañ eus an horolajoù. Abaoe e reer muioc'h-mui gant horolajoù elektronek a c’hall bezañ bihanoc’h ha marc’hadmatoc’h ivez. Enno ez eus ur strinkenn kouarz a froum ingal ha dibaouez pa vez karget gant tredan. Kontet e vez ar froumadennoù-se hag evel-se e c’haller muzuliañ an amzer a dremen.
Gant horolajoù modern e vez muzuliet froumadennoù atomoù, da skouer atomoù keziom.

## Gwelet ivez

* Horolaj-dorn
* Horolaj-dour
* Horolaj-heol
* Eurier-traezh
* Dihuner
* Montr
* Horolaj ouzh mogerioù ar gêr gloz e Konk-Kernev.
* Horolaj e Machynlleth.
* Big Ben, horolaj tour Palez Westminster.
* Horolaj iliz-veur Antwerpen.
* Zytglogge (tour an horolaj) e Bern.
* Horolaj kozh e Gewerbemuseum, e Winterthur.
* Horolaj 24 eur, e ti-gar Curitiba, e Brazil
* Dastumad horolajoù e mirdi Saint-Nicolas-d’Aliermont, e Seine-Maritime
* Un horolaj “koukoug”, eus ar Schwarzwald, en Alamagn
* Un horolaj niverel

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Pennad “clock” en Encyclopaedia Britannica (saozneg)
* Uhrenseiten (alamaneg)
* Les horloges, e lec’hienn Eduscol (galleg)
# Tiriad

Un tolead pe ur bastell-vro a zo e dalc'h ur strollad tud pe e-lec'h m'en deus graet e annez eo un tiriad. Emañ e darzh ar ger tiriad er gwrizienn indezeuropat *tir a gaver en iwerzhoneg (Tír na nÓg, "Douar ar Yaouankiz") koulz hag e latin terra. Kevatal d'ar ger douar eo bet.
Skor retañ ar galloud eo an tiriad hag eo ret ivez d'an dud kavout un tiriad ma vez sachet boued ha traoù ret diwarnañ. Termeniñ an tiriadoù en un doare resis-tre eo pal kentañ ar ventoniezh marteze. E studi ar Gwir e kaver meur a lodenn a denn da gudennoù an tiriad : Gwir etrebroadel (termeniñ harzoù ar riezoù ha petra a vez graet en o c'hichen), Gwir ar brezel (aloubiñ un tiriad e vez pal ar brezel alies), Gwir keodedel (termeniñ harzoù ar berc'henniezh).
# Anv

Pa gomzer eus anvioù e komzer a-wechoù eus anvioù boutin pe divoutin :
# Prezidant

Ur prezidant (ur brezidantez) zo un den lakaet e penn ur bodad pe ur vro, dre anvadur, dre zilennadur pe dre gevezholadur. Kadoriad(ez) a vez graet ivez eus penn ur bodad, diwar ar ger cadeirydd, e kembraeg.

## Gerdarzh

Eus ar galleg président, a zeuas e 1296 eus al latin proesidens diwar proesidere, ur ger savet diwar proe "a-raok", "dirak" ha sedere "azezañ" E 1617 e voe ar stumm benel gallek, présidente. Ar verb présider zo e galleg, a zo pennren e brezhoneg.

## Pelec'h e vez lakaet ur prezidant?

E penn meur a dra e vez kavet ur prezidant :
* ur Stad, a c'hall bezañ ur republik demokratel pe get ;
* kuzul ministred ur Stad, "prezidant(ez) ar c'huzul" a lavarer neuze ;
* ur strollad politikel, "pennsekretour(ez)" eo an titl a-wechoù ;
* kevredigezhioù, kleuboù a bep seurt (sportoù hag all) ; e Bro-C'hall e rank ur gevredigezh bet savet hervez lezenn 1901 kaout ur prezidant pe ur brezidanter en he fenn.

## Broioù ma'z eus prezidanted

Dre vras e vez prezidanted en holl vroioù ma n'eus ket a roue pe a briñs e penn ar vro, met doareoù disheénvel a vez d'o envel.

### Unaniezh Europa

* Alamagn (betek 1918 e oa un impalaer, ha rouaned dindanañ)
* Aostria
* Bro-C'hall (diskaret e voe ar roue diwezhañ e 1848, hag an impalaer diwezhañ e 1870; etre 1940 ha 1944 e oa ur penn-stad)
* Gres (ur roue zo bet)
* Italia (ur roue a oa betek 1944)
* Iwerzhon (er Rouantelezh-Unanet e oa betek he Dieubidigezh)
* Polonia (ur roue a oa a-raok ma voe rannet ar vro etre ar stadoù amezek)
* Portugal (ur roue a oa betek deroù an XXvet kantved)
* Suis
Rouaned pe briñsed zo er broioù-mañ :
* Andorra : daou genbriñs zo (eskob Urgell ha prezidant ar republik c'hall)
* Belgia
* Danmark
* Izelvroioù
* Monako (ur priñs zo)
* Norge
* Spagn (prezidanted zo bet en amzer ar Republikoù)
* Sveden
* Rouantelezh-Unanet (roue pe rouanez, a ren ivez war broioù all, evel Aostralia ha Kanada)
* Vatikan (ar pab a vez graet eus penn ar stad)

### Afrika

Ur roue zo e Maroko.

### Amerika
## Notennoù

* 1 2 (fr) Geriadur gallek Le Robert de la langue française.
* ↑ (fr) Légifrance
# Fuzeenn

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ur fuzeenn zo un egorlestr kaset gant ur c'heflusker nerzhek-kenañ gouest da gas en egor nes un egorlestr all (ul loarell) pe c'hoazh da gas un egorlestr e-maez amestez an Douar da weladenniñ korfoù-egor all.
Alies evej meur a estaj enno, a vez enaouet an eil war-lerc'h egile da gas ar fuzeenn pelloc'h c'hoazh. Ar fuzeenn c'halloudusañ a zo bet a oa Saturn V, a oa gouest da gas 150 tonenn en egor hag a zo bet implijet evit ar c'hefridioù Apollo.

## Levrlennadur

* (fr) Couillard, Philippe. Lanceurs & satellites. Toulouse : Éditions Cépaduès, 2004 (ISBN 978-2-85428-662-5)
* (fr) Régnauld, Irénée & Saint-Martin, Arnaud. Une histoire de la conquête spatiale – Des fusées nazies aux astrocapitalistes du New Space. Paris : La fabrique éditions, 2024 [[ISBN|978-2-35872-273-5}}
# Lenn (ober)

Lenn zo un ober graet gant an daoulagad pa glasker kompren traoù skrivet, war baper peurliesañ, pa vez kaoz eus ul levr pe kazetenn, war ur skramm mui-oc'h-mui.

## Skol

Lenn zo unan eus an traoù kentañ a vez desket er skolioù.
* La Lectrice, gant Fragonard, 1772.
* La Liseuse de romans gant Antoine Wiertz, 1853.
* Jan van Eyck, 1436.
* Rembrandt, war-dro 1630.
* Samuel Johnson o lenn, livet gant Joshua Reynolds.

## Gwelet ivez

* Levr
* Skrivañ
# Ospital

Un ospital (kavet e vez klañvdi a-wechoù) a zo un ensavadur evit kempennadurezh yec'hed an dud dre klask o pareañ gant prederiadoù roet gant tud arbennigourien harpet gant louzeier hag aveadurioù. Evit degemer tud klañv ha degas prederiadioù dezho e-pad meur a zeiz e vezont aozet peurliesañ.
Diwar intrudu ar riezoù pe hini an aozadurioù yec'hed e vezont savet hiziv. Darn anezho a zo anhelv (kevarzheoù pe diazezadurioù), met reoù all a zo savet evit degas helv, ospitalioù prevez e meur a vro hag e vez graet klinikennoù anezho e Bro-C'hall. Gwechall e veze savet an ospitalioù diwar intrudu pennoù bras pe gant urzhioù relijiel. Er mareoù kozh (er Grennamzer hag en Amzerioù modern, ne veze ket kement a arbennigourien (mezeged, surjianed, apotikerien, klañvdiourien) ma 'zeus hiziv, pa veze graet war-dro ar re glañv gant leaned pe gant youlidi.

## Gerdarzh ha lec'hanvadurezh

Eus ar ger latin hospes a dalv evit ostiz e teu ar gerioù gallek ospital (1170), hospital (1190, alese ar ger brezhonek. Er Grennamzer, ne veze ket aozet an ospitalioù nemet evit pareañ an dud, evit degemer ar re baourañ e vezent ivez (un "ospis" a oa anv al lec'hioù arbennik-se) pe ar birc'hirinerien. Meur a lec'h zo An Ospital pe L'Hôpital (Les Hôpitaux ivez) e anv e Breizh hag e Bro-C'hall ; gwelit An Ospital.

## Rummoù an ospitalioù

E Bro-C'hall e vez graet un diforc'h etre an ospitalioù hag a zo dindan ar riez peurliesañ hag ar c'hlinikennoù, ar re-se ensavadurioù pareañ yec'hed prevez. Posupl eo d'ar re glañv mont d'an ospital (pe d'ar glinikenn) evit bezañ imbourc'het pe vezeget a-raok mont kuit dindan an devezh. Reoù all pe ar re kavet re glañv a c'hell bezañ degemeret e-barzh ken e chomont er c'hambroù evit tremen an noz pe meur a noz betek ma vezint pareet. Ospitalioù deiz a vez graet eus ar re ar rumm kentañ ha ne vez ket degemeret an dud tremen dibenn an deiz. Lavaret e vez prederiadoù tremenidi (ha surjianerezh tremenidi) eus an doare-ober-se.

### Ospitalioù hollek ha pennospitalioù

Pa gomzer eus an ospitalioù peurliesañ e taveer d'un ospital a c'hell ober war-dro meur a gleñved ha da veur a c'hloazadenn. E kazimant an holl ospitalioù-se ez eus ur servij mezegiezh prim (pe servij an trummadoù) e-lec'h e vez klasket pareañ diouzhtu ar gwaskadoù yec'hed pe kas ar re glañv d'ur servij mezegiezh arbennik prest evit degemer an trummadoù. En ur pennospital e kaver ivez surjianed, arnodvaoù dielfennadurioù mezegel ha ur gevrenn evit ar wiliouderezh, d'an nebeutañ. Ur morg hag a zo ul lec'h evit mirout ar c'horfoù-marv ez eus atav.

### Ospitalioù skol-veur

Meur a skol-veur, ur gevrenn vezegiezh enni, a zo staget dezhi un ospital pe ur glinikenn. E Frañs, p'emañ ar skolioù-meur dindan kontrol strizh ar riez, n'eus nemet pennospitalioù skol-veur (CHU = Centre hospitalo-universitaire) a c'hell degemer ar studierien war ar vezegiezh e-barzh pep skol-veur vras.

### Ospitalioù arbennik

E touez an ospitalioù arbennik e kaver an ospitalioù bugale, ospitalioù ar gozhidi, bredospitalioù hag ospitalioù aozet tamm pe damm evit ur rummad gwaskadoù hepken (evit al lagad, ar c'halon, ar gloazadennoù deviñ, etc).
# Meuriad Yehouda

Ar brasañ eus Daouzek meuriad Israel eo meuriad Yehouda, pe meuriad Juda, hervez levr an Niveroù en Tanac'h (Ni 126). Bras e voe lodenn tiriad Kenaan roet da veuriad Yehouda hervez Levr Yehoshoua (Ys 15).
En em veskañ a reas gant pobloù a oa er vro. Mestr e voe war Su Palestina ha diazez Rouantelezh Yehouda gant Jeruzalem evel kêr-benn.
Meneget eo Jeruzalem (Ys 15, 63) pa vez kaoz eus meuriad Yehouda met meneget eo (Ys 18, 28) e-touez ar c'hêrioù bet roet da veuriad Binyamin.

## Daveoù

* ↑ (fr) Dictionnaire culturel de la Bible, Cerf/Nathan, 1990, p. 138 (ISBN 978-2-09-188100-3)
# Luisa de Guzmán

Luisa de Guzmán, pe Luisa Francisca de Guzmán (1613 e Sanlúcar de Barrameda - 1666 e Lisboa), pe Luísa de Gusmão e portugaleg, a oa ur briñsez spagnol, deuet da vout Rouanez Portugal dre zimeziñ da João IV Portugal.

## He zud

Eus an Tiegezh Medina-Sidonia e oa, ha merc'h e oa da Juan Manuel Pérez de Guzmán, VIIIvet Dug Medina-Sidonia, ha da Juana Lorenza Gómez de Sandoval y La Cerda, dugez Medina-Sidonia, galloudusañ tiegezh Andalouzia. Diskenn a rae eus rouaned Portugal a-berzh tad koulz hag a-berzh mamm. He mamm-gozh a-berzh tad e oa Ana de Silva y Mendoza, a ziskenne eus Afonso Iañ, roue Portugal, hag he mamm-gozh a-berzh mamm, Catalina de la Cerda, a ziskenne eus Alfonso, Iañ Dug Bragança.
Pa varvas he fried, e miz Du 1656, e voe rejantez evit he mab Afonso VI.

## Dimeziñ

E miz Genver 1633 e timezas da João IV Portugal. Eizh bugel o doe :
* Teodosio de Portugal (1634-1653), infant Portugal, priñs Brazil, ha dug Bragança, marvet da 18 vloaz,
* Ana de Bragança (1635-1635)
* Juana de Bragança (1636–1653)
* Catarina Bragança (1638-1705), dimezet da Charlez II, roue Bro-Saoz, e 1662
* Manuel de Bragança (1640-1640)
* Afonso VI (1643-1683), roue Portugal.
* María de Bragança, (1644-?), leanez.
* Pedro II Portugal (1648-1706), roue Portugal.

## Marv

Mervel a reas en 1666 gant an dorzhellegezh.
a vo kavet e Wikimedia Commons.