# Arsenik

Un elfenn gimiek eo an arsenik, anvet arsenom ivez ; As eo e arouez kimiek, 33 e niver atomek ha 74,922 e dolz atomek. Ur metaloid eo an arsenik.
Dibaaot a wezh e kaver strinkennoù arsenik glan en natur ; dindan e stumm maenat en e gaver. Sina eo ar c'henderc'her arsenik pennañ er bed (25 000 tonennad e 2011, dirak Chile (11 500 t) ha Maroko (8 000 t). D'o heul : Perou, Rusia, Belgia, Kazakhstan, Mec'hiko. War-dro 52 000 tonennad ag arsenik a voe kenderc'het er bed e 2011.

## Gerdarzh

* Orpimant a rae ar Vretoned gant maenad an arsenik, diwar ar galleg orpiment, o tont eus al latin auripigmentum, "liv an aour".
* Arsenik eo anv an elfenn, diwar ar galleg (1398) arsenic, < latin arsenicum, < henc'hresianeg Αρσενικόν arsenikon, < sirieg az-zarniqa, < perseg zarnik < *zarna ("aour") < Indezeuropeg *ghel- ("skediñ").
       • Dre fazi ez eo bet lakaet arsenic da zeverañ diouzh Αρσενικός arsenikos ("gourel", "galloudus") en abeg da c'halloud ar pistri moarvat.

## Istor

Abaoe Oadvezh an Arem d'an diwezhatañ e oar mab-den a-zivout sulfidenn velen an arsenik, pa veze lakaet en arem evit e galetaat. En Henamzer e voe graet heñvel, hag implijet e veze da ober liv melen evit an arzoù. Er vezegiezh ivez e voe arveret, koulz en Europa hag e Sina, dindan e stumm trisulfidennek A$_2$S$_3$ (an orpimant). En VIII$^{vet}$ kantved e voe kenaozet an deiroksidenn arsenik (As$_2$O$_3$, "arsenik gwenn") gant an alkimiour arab Abu Musa Jâbir ibn Hayyân Al-Azdi. Dre m'eo divlaz ha dic'hwezh e voe ur pistri galloudus, anvet pistri ar Rouaned ha roue ar pistrioù ; ne voe ket tu d'e ziguzhat er boued kent an XX$^{vet}$ kantved.
E 1250 e voe kavet an elfenn e-unan gant ar c'himiour german Albrecht von Bollstädt, lesanvet Albertus Magnus pe sant Alberzh Meur (1193-1280), dre lakaat ur meskaj orpimant ha soavon da dommañ. E 1649 ez embannas an apotiker german Johann Schröder daou zoare da fardañ arsenik. E 1760 e fardas an apotiker-kimiour gall Louis-Claude de Gassicourt (1731-1799), hep gouzout dezhañ pa oa o klask aozañ liv diwelus evit skrivañ, ar c'hentañ kenaoz diazezet war an arsenik, anvet kakodil (tetrametildiarsenik, C$_4$H$_{12}$As$_2$). Armoù kimiek graet gant arsenik a voe implijet e-kerzh ar Brezel-bed kentañ.

## Perzhioù
### Kimiek

Tost-tre d'e amezeg er strollad 15, ar fosfor, eo an arsenik. Tri stumm zo dezhañ en natur, a anavezer diouzh o liv du, griz pe velen. Oksidet e vez pa vez lakaet da zeviñ en aer ; da drioksidenn arsenik' (AS$_2$O$_3$) e tro neuze, gant c'hwezh ar c'hignen ; an hevelep kenaoz a c'haller kaout dre lakaat arsenik e darempred gant an drenkenn sulfurek H$_2$SO$_4$. Trenkenn arsenik (H$_3$As0$_4$)a ro gant an drenkenn nitrek HNO$_3$ devec'hiet, ha trenkenn ortoarsenius(H$_3$As0$_3$) dre an HNO$_3$ tanav. Da 614 ° C e sec'hdarzh, da lavaret eo e tro da c'haz.

### Izotopoù

$^{75}$As eo an izotop paotañ en natur, an hini a anver As. Tremen tregont skinizotop zo bet krouet gant mab-den betek-henn, eus $^{60}$As betek $^{92}$As ; $^{73}$As eo an hini stabilañ, gant un hanter-vuhez a 80,3 devezh.

## Arver
### Er gounezerezh

* Pistrius eo an arsenik, setu e veze implijet evit gwareziñ ar prenn diouzh an amprevaned, ar bakteri hag ar fungi dindan e stumm arsenat kouevr kromet er bed a-bezh abaoe ar bloavezhioù 1930. Adalek 2004 e voe berzet en Unaniezh Europa hag e Stadoù-Unanet Amerika, met arveret e vez c'hoazh er broioù all.
* Kenaozadoù arsenik ha plom a veze arveret da wareziñ ar gwez-frouezh, met adalek ar bloavezhioù 1950 e voent erlerc'hiet gant kenaozadoù arsenik hepken, a zo dizroukoc'h evit yec'hed mab-den.
* Arsenik a lakaer e boued ar yer c'hoazh, evit mirout outo a vezañ klañv hag evit ma kreskfent buanoc'h.

### Er greanterezh

* En un dileizhenn arseniat soda e souber al lêr hag ar c'hrec'hin evit tennañ an arvevaded diouto.
* E daspugnerioù ar c'hirri-tan e lakaer un nebeud arsenik da greñvaat kendeuzad plom-stibiom an elektrodoù.
* Dre arsenik e virer ouzh ar zink a guitaat an arem, a zo ur c'hendeuzad kouevr-zink.
* En elektronik ez arverer arsenid galliom (GaAs), a zo ul ledreüzenn kalz buanoc'h (ha kalz keroc'h) eget ar silikiom ; da fardañ diodoù laser ha diodoù-luc'hañ (LED, Light Emitting Diod e saozneg) en e implijer.
* Ne vez mui lakaet arsenik ha plom er gwer.

### Er vezegiezh

Arsenik a veze arveret kent dizoloadur an enebbevoù gant ar Skosad Sir Alexander Fleming e 1928. Trioksidenn arsenik As$_2$O$_3$ a voe arveret abaoe ar XVIIvet kantved a-benn stourm ouzh ar c'hrign-bev.

### Er brezel

A-hed Brezel Viêt Nam ez arveras ar Stadoù-Unanet ar "Gwezher Glas" (Blue Agent) , ur meskaj a 65 % kakodilat sodiom (CH$_3$)$_2$AsOOH ha 35 % trenkenn nitrek NaCl a zo ul lazhgeot, evit distrujañ ar rizegi hag an deliaouegi.

## Notennoù

* ↑ United States Geological Survey (en) Liamm oberiant 13 HER 12
* ↑ Geriadur Gregor a Rostrenen
* ↑ (en) Etymonline Liamm oberiant 13 HER 12 Ne 'm eus ket kavet gwelloc'h lec'hienn ; netra e galleg, ha berr eo gerdarzh arsenic er geriadurioù gallek — ned eont ket en tu all d'al latin.
* ↑ (en) American Chemical Society Liamm oberiant 14 HER 12
* ↑ (en) ROBERT Didier, LICHTHOUSE Eric & SCHWARZBAUER Jan, Environmental Chemistry — Green Chemistry and Pollutants in Ecosystems, Springer, 2004 ISBN 978-3-540-22860-8

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de France (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* National Nuclear Data Center (en) Liamm oberiant 09 KZU 12
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford