OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Hawen

Hawen zo ur gêriadenn vihan e kumuniezh Troedyraur, e Kembre, e kontelezh Ceredigion, 109.4 km eus Kerdiz.

## Daveoù

* ↑ Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr
Aberarth • Aber-banc •
Aberffrwd • Abermagwr • Abermeurig • Aberporth • Aberteifi • Aberystwyth • Adpar • Alltyblaca • Betws Bledrws • Betws Ifan • Betws Leucu • Bethania • Beulah • Blaenannerch • Blaenpennal • Blaenplwyf • Blaenporth • Y Borth • Bow Street • Bronant • Bwlch-llan • Capel Bangor • Capel Cynon • Capel Dewi (1) • Capel Dewi (2) • Capel Seion •
Caerwedros • Castellhywel • Ceinewydd • Cellan • Cilcennin •
Ciliau Aeron • Clarach • Cnwch Coch • Comins Coch • Cribyn • Cross Inn (1) • Cross Inn (2) • Cwm-cou • Cwmystwyth • Cwrtnewydd • Dihewyd • Dôl-y-bont • Eglwys Fach • Eisteddfa Gurig • Felinfach • Y Ferwig • Ffair-rhos • Ffostrasol • Ffos-y-ffin • Ffwrnais • Gartheli • Goginan • Gwbert • Henfynyw • Henllan • Horeb • Llanafan • Llanarth • Llanbadarn Fawr • Llanbedr Pont Steffan • Llandre • Llandyfriog • Llandysul • Llanddewi Brefi • Llanfair Clydogau • Llanfarian • Llanfihangel y Creuddyn • Llangeitho • Llangoedmor • Llangrannog • Llangwyryfon • Llangybi • Llangynfelyn • Llangynllo • Llanilar • Llanio • Llan-non • Llanrhystud • Llansantffraid • Llanwenog • Llanwnnen • Llechryd • Lledrod • Llundain-fach • Llwyncelyn • Llwyndafydd • Llwyn-y-groes • Morfa • Mwnt • Nanternis • Penbryn • Penparc • Penrhyn-coch • Penuwch • Pen-y-garn • Plwmp • Pontarfynach • Ponterwyd • Pontgarreg • Pontrhydfendigaid • Pontrhydygroes • Pont-Siân • Rhydlewis • Rhydowen • Rhydyfelin • Rhydypennau • Salem • Sarnau • Southgate • Swyddffynnon • Synod Inn • Talgarreg • Tal-y-bont • Temple Bar • Trefenter • Tregaron • Trefilan • Tremain • Tre-saith •
Tre Taliesin • Troedyraur • Ysbyty Ystwyth • Ystrad Aeron • Ystrad Meurig •
# Hawker Hurricane

An Hawker Hurricane a oa un nijerez emgann unplas eus ar Royal Air Force e-kerzh an Eil Brezel-bed. Dreist-holl e oa bet brudet gant Emgann Bro-Saoz e 1940. Implijet e veze kalz e-pad an emgannoù gant ar Gevredidi.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Havrincourt

Kumunioù Frañs :
| Anv | Havrincourt |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Arras |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes du Canton de Bertincourt |
| Kanton | Bertincourt |
| Kod INSEE | 62421 |
| Kod post | 62147 |
| Maer | Lionel Antinori |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 16,61 km² |
| Led | 50° 06' 43" Norzh |
| Hed | 03° 05' 13" Reter |
| Uhelder kreiz | 113 m |
| Uhelder bihanañ | 67 m |
| Uhelder brasañ | 132 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 356 (2007) |
| Stankter | 21 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Havrincourt a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved

Brezel-bed kentañ:
* 1920: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Pages 14-18
* ↑ Cassini hag EBSSA
# Hawiz Breizh

Hawiz Breizh (~1027-1072) a oa merc'h da Alan III, dug Breizh, ha d'e bried Berta Bleaz. C'hoar e oa d'an dug Konan II.
Dimezet e voe da Hoel V, kont Kerne, a voe dug Breizh dindan an anv Hoel II, pa varvas he breur Konan II, kontammet d'an 11 a viz Kerzu 1066 : e-lec'h Tiegezh Roazhon e tegouezhas evel-se Tiegezh Kernev e penn an dugelezh.
N'ouzer ket kalz a dra a-zivout he buhez.
Tri mab a voe ganet ganti : Alan, a renas evel dug Breizh war-lerc'h e dad intañv, Mazheaz ha Benedig.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) 'Dukes of Brittany'. Kavet : 21/06/2023.
# Hawiz Normandi

Hawiz Normandi (pe Havoise), ganet en 977, ha marvet e Roazhon d'an 22 a viz C'hwevrer 1034, a oa merc'h da Richarzh Iañ (dug Normandi), ha da unan eus e « frilla », Gunnor, ur briñsez a wad uhel e-touez ar Vikinged.
Dimeziñ a eure da Jafrez Iañ (dug Breizh), pa zimezas he breur Richarzh II (dug Normandi) da Judit Breizh.

## Bugale

Pevar bugel o doe:
* Alan III , dug war-lerc'h e dad,
* Eudes, pe Odo, kont Pentevr,
* Evenus, pe Even
* Emma dimezet da Ives, beskont Kustentin, e Normandi.

## Trederannerez

Pa varvas an dug e voe dugez da c'hortoz ken na vije bras a-walc'h o mab Alan III, da ren ar vro.
* Diwall, rak un Hawiz all zo bet, a veze graet Hawiz Breizh anezhi, hag a oa merc'h-vihan da Hawiz Normandi.
# Hawaii

Hawaii (Hawai‘i, en hawaieg) eo an 50vet ha diwezhañ Stad deuet da vezañ ezel eus unaniezh Stadoù-Unanet Amerika d'an 21 a viz Eost, 1959. Hawaii eo ur stad nemeti eus ar Stadoù-Unanet a ya inizi hepken d'he ober. E-kreiz ar Meurvor Habask emañ an "Aloha State", evel e vez lavaret. Anavezet eo bet Hawaii evit he menezioù-tan hag he surferien.

## Douaroniezh

Un enezeg eo, en hanternoz ar Meurvor Habask, 3 700 km eus an douar-bras. E-pad an XIX$^{vet}$ kantved (etre 1778 ha 1898) e veze graet Inizi Sandwich eus an enezeg ivez.

### An inizi pennañ

* Hawai‘i 10,432.5 km² 148,677 a dud
* Maui 1,883.4 km² 144,444 a dud
* Kahoʻolawe115.5 km2
* Lānaʻi 363.9 km 23,193 a dud
* Molokaʻi 673.4 km2 7,404 a dud
* Oʻahu 1,545.4 km2 876,151 a dud
* Kauaʻi1,430.5 km2 58,303
* Niʻihau 69.5 km2
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Melanezia : Fidji • Kaledonia-Nevez • Papoua Ginea-Nevez • Papoua ar C'hornaoueg • Inizi Salomon • Vanuatu
Mikronezia : Guam • Hawaii • Kiribati • Inizi Mariana an Norzh • Inizi Marshall • Atoll Midway • Stadoù Kevreet Mikronezia • Nauru • Palau • Wake
# Hawiz

Hawiz zo un anv-badez brezhonek a-orin eus Normandi,

## Yezhoù all

* Havoïse, Hawise, pe Hadwise eo ar stummoù gallek. Kar e c'hallfent bezañ d'an anv gallek Edwige, deuet diwezhatoc'h diwar eus an anv alamanek Hedvig.

## Tud

Anv teir friñsez anavezet en istor Breizh eo :
* Hawiz Normandi (977-1034), gwreg Jafrez Iañ, dug Breizh, mamm Alan III, dug Breizh, an hini gentañ anavezet en anv-se, deuet eus Normandi eta ;
* Hawiz Breizh (1027-1072), he merc'h-vihan, merc'h d'an dug Alan III, c'hoar d'an dug Konan II, dimezet da Hoel, kont Kerne ha dug Breizh, a oa mamm d'an dug Alan IV ;
* un Hawiz all a oa gwreg Budig Naoned, ha mamm Mazheas Iañ Naoned (ganet e 1038). N'ouzer ket pikol tra diwar he fenn : marteze e oa kar d'an div all, rak ar c'hiz a oa da virout ar memes anvioù en tiegezhioù ;
* Hawiz Dol, merc'h da Riwallon Dol, gwreg Alvus, beskont Poher.

### Anv-tiegezh

* Auguste Haouisée (1877—1948), ganet en Evrann, Breizh-Uhel, eskob Shanghai. Un anv kar e c'hallfe bezañ.
# Hawker Typhoon

    Arabat droukveskañ gant Eurofighter Typhoon.
An Hawker Typhoon (lesanvet Tiffy er Royal Air Force) a oa ur c'harr-nij brezel eus ar Rouantelezh-Unanet e-kerzh an Eil Brezel-bed. Ur c'harr-nij hemolc'her-bombezer unplas an hini e oa, savet gant ar c'hevredad Hawker Aircraft da gentañ penn evit kemer plas an "Hawker Hurricane" met un damc'hwitadenn e voe war an dachenn-se. Er c'hontrol, evel nijerez daspaker e voe talvoudus, hag ur c'harr-nij tagañ douar eus ar c'hentañ e voe war ziwezh ar brezel.
Implijet e voe gant ar Royal Air Force, ar Fleet Air Arm, ar Royal Australian Air Force, ar Royal Canadian Air Force hag ar Royal New Zealand Air Force.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Heliothryx

Heliothryx :
| Ur par Heliothryx auritus. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Apodiformes |
| Kerentiad : | Trochilidae |
| Iskerentiad : | Polytminae |
| Anv skiantel ||
| Heliothryx Boie, 1831 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Heliothryx a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1831 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* Heliothryx auritus
** H. a. auriculatus, auritus ha phainolaemus,
* Heliothryx barroti.
O c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, tri (3) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Trochilidae/Heliothryx (lennet e-barzh d'ar 15 a viz Gouere 2018).
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Heliornis fulica

Heliornis fulica :
| Heliornis fulica. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Gruiformes |
| Kerentiad : | Heliornithidae |
| Genad : | Heliornis |
| Anv skiantel ||
| Heliornis fulica (Boddaert, 1783) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Heliornis fulica a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Heliornithidae. Ar spesad nemetañ an hini eo er genad Heliornis.
Anvet e voe Colymbus fulica (kentanv) da gentañ-penn (e 1783) gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795).

## Annezva

Bevañ a ra ar spesad e takadoù 'zo eus Kreiz ha Suamerika : eus gevred Mec'hiko da viz Arc'hantina.

## Liammoù diavaez

* (en) Heliornis fulica el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Heliornis fulica e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ Bonnaterre, 1791.
* ↑ (en) AnimalBase.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Heliornis fulica.
# Heliornithidae

Heliornithidae :
| Heliopais personatus. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Gruiformes |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Heliornithidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1840 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).
Diouzh Doare 12.1 an IOC World Bird List ez a tri genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)

* Podica - Lesson, 1831 (1 spesad),
* Heliopais - Sharpe, 1893 (1 spesad),
* Heliornis - Bonnaterre, 1791 (1 spesad).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Heliornithidae: Finfoots G.R. Gray, 1840.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Gruiformes/Heliornithidae (lennet e-barzh d'ar 25 a viz Ebrel 2022).
# Hellblade: Senua's Sacrifice

Hellblade: Senua's Sacrifice zoo ur c'hoari gwezh-avantur da vezañ embannet, sevenet hag embannet e vo gant an embregerezh saoz Ninja Theory. Pa vo embannet e vo war ar savennoù Microsoft Windows ha PlayStation 4 er bloavezh 2017. Hervez ar produerien e vo da vezañ ur c'hoari doare "dishual AAA".

## Istor ar c'hoari

Istor Hellblade: Senua's Sacrifice a zo diazezet war ar mitologiezhoù keltiek ha norsek (Ragnarök). Istor ar c'hoari a roio tro da c'hoari an dudenn Senua (Melina Juergens), stanket en ur bed diaoulek degaset dre he spered troet hanter-sot pa gemmesk ar bed gwirion ha gwallhuñvreoù he spered.

## Awenoù

Evel awenoù d'an istor e adkaver:
* Don Quijote de la Mancha
* Ar Ragnarök

## Lusker video

Implijet eo bet ar c'heflusker video Unreal Engine 4 evit sevel ar c'hoari.

## Liammoù diavaez

* Filmig tañva "Ragnarök"

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Hellblade: Senua's Sacrifice | Dev Diary 26 | Myths & Madness
# Heliornis

Heliornis :
| Heliornis fulica, tresadenn gant Martinet. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Gruiformes |
| Kerentiad : | Heliornithidae |
| Anv skiantel ||
| Heliornis Bonnaterre, 1791 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Heliornis a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1791 gant an naturour gall Pierre Joseph Bonnaterre (ca 1752-1804).

## Spesadoù

N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : Heliornis fulica.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Heliornithidae/Heliornis (lennet e-barzh d'ar 25 a viz Ebrel 2022).
# Hell Let Loose

Hell Let Loose zo ur c'hoari video doare FPS liesc'hoarier sevenet gant ar studio aostralian Black Matter Studio hag embannet gant Team17 war ar savenn Microsoft Windows. Aergelc'h ar c'hoari a zo an Eil brezel-bed. Evit dont a-benn da seveniñ ar c'hoari e voe savet ur rastellañ arc'hant war internet dre al lec'hienn Kickstarter e miz Here 2017. US$220 000 a oa bet rastellet en holl. Ar c'hoari a zo bet embannet er stumm alpha e miz Meurzh 2018 hag e stumm early access d'ar 6 a viz Even 2019. Implijet ez eo bet al lusker video Unreal Engine 4 a-benn sevel ar c'hoari.
Genver 2022, Black Matter en doa gwerzhet ar c'hoari d'an embanner Team17, hag an embregerezh a oa bet o arc'hantaouiñ 6 studio evit kenderc'hel gant diorroadur ar c'hoari abaoe 2023.

## Doare c'hoari

Ar c'hrogadoù a zo stourmadennoù 50 a-enep 50 gant armoù ha karbedoù istorle lies etre div skipailh pe alamanted, stadunaniz, soviediz, saozon. Ouzhpennet ez eus bet an Afrika Korps alaman hag an 8vet arme saoz.

## Liammoù diavaez

Lec'hienn ofisiel Hell Let Loose
# Hella Haasse

Hélène Serafia Hasse, anavezetoc'h evel Hella Haasse (2 a viz C'hwevrer 1918 e Batavia (Indez Nederlandat ar Reter en amzer-se) - 29 a viz Gwengolo 2011 en Amsterdam, en Izelvroioù), a oa ur skrivagnerez nederlandek.

## Buhez

Tremen a reas Hella Haasse he bugaleaj en Indez Nederlandat ar Reter, un drevadenn eus an Izelvroioù (bremañ Indonezia).
Kalz eus he skridoù zo awenet gant ar vuhez eno. Savet he deus romantoù istorel ivez. Resevet he deus meur a briz lennegel, en o zouez ar priz P.C. Hooft (1983) hag Priz al lizhiri nederlandek (2004). E 1988 e voe roet dezhi un doktorelezh a enor gant Skol-veur Utrecht. Grande Dame van de literatuur a reer anezhi alies en Izelvroioù, da lavaret eo "itron vras al lennegezh". Bez' eo unan eus ar skrivagnerien nederlandek a vez lennet ar muiañ.

## Oberennoù

* Oeroeg (1948)
* Het woud der verwachting (1949)
* De verborgen bron (1950)
* De scharlaken stad (1952)
* De ingewijden (1957)
* Cider voor arme mensen (1960)
* Een nieuwer testament (1966)
* De tuinen van Bomarzo (1968)
* Huurders en onderhuurders (1971)
* De Meester van de Neerdaling (1973)
* Een gevaarlijke verhouding of Daal-en-Bergse brieven (1976)
* Mevrouw Bentinck (1978, 1982 ha 1990)
* Charlotte Sophie Bentinck (1978 ha 1996)
* De wegen der verbeelding (1983)
* Een vreemdelinge in Den Haag (1984)
* Berichten van het Blauwe Huis (1986)
* Schaduwbeeld of Het geheim van Appeltern (1989)
* Heren van de thee (1992)
* Een handvol achtergrond, 'Parang Sawat' (1993)
* Transit (1994)

## Notennoù

* ↑ Hella S. Haasse overleden
# Helle

Helle zo un anv-badez alamanek ha danek, hag a zo deuet eus anv un harozez e mojennoù Hellaz kozh.

## Tud

* Helle (merc'h Atamas), harozez e mojenn an Argonaoted
* berrstumm an anv Helmut,
* Helle, e-barzh an daouad aktored Tran und Helle a rae filmoù berr evit ar propaganda nazi

### Anv-tiegezh

* von der Helle, tiegezh a orin eus Bremen
* Helle Helle (* 1965), skrivagnerez danek
* Kurt Helle-Haeusler (1894–1965), politikourez alaman
* Friedrich Wilhelm Helle (1834–1901), deutscher Dichter

## Lec'hanvioù

* Helle (Norge), e Proviñs Telemark, e Norge.
# Kastell Loches

Kastell Loches zo ur c'hastell krennamzerel e Loches (hiriv en departamant gall Indre-et-Loire), e Bro-C'hall, ur 500 m eus lez ar stêr Indre. Brudet eo an tour-meur karrezek.

## Istor

* Kentañ roud eus ur c'hastell zo meneget gant Ursus Cahors en 491, a ra anv eus ur c'h-castrum roman: moarvat ur c'hamp gronnet gant postoùioù koad.
* Savet e voe an tour-kreiz gant Foulk III, kont Anjev, en XIvet kantved.

## Tud

* Agnès Sorel, a voe roet ar c'hastell dezhi gant he serc'heg, ar roue gall Charlez VII.
* Ludovico Sforza (1452 –1508), prizoniet eno.

## Skeudennoù

* Dor da vont er c'hastell
* An tour-meur.
* E-barzh an tour-meur.
* Ur gaoued
* Gwelet eus ar c'hornôg
# Kastell Malbork

Kastell Malbork (pe Kastell Marienburg en alamaneg) zo ur c'hastell e Malbork e Polonia. Savet e voe e 1274 war ribl ar stêr Nogat gant Urzh ar Varc'heien Alaman. Unan eus kreñvlec'hioù ar Varc'heien-se e voe ar c'hastell hag unan eus ar re vrasañ en Europa.
En ur stad vat emañ ar c'hastell bepred. Lakaet e oa bet e 1997 war roll savadurioù Glad ar Bed gant an UNESCO.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Kastell Montsoreau

Kastell Montsoreau a zo ur c'hastell gall e Montsoreau, e departamant Maine-et-Loire, e rannvro Broioù al Liger, dirak kember al Liger hag ar Vienne.
Monumant istorel eo abaoe 1862 hag enskrivet eo bet e-touez glad bedel an UNESCO er bloavezh 2000 asambles gant lec'hienn sevenadurel ar Val de Loire.

## Brud

* Brudet eo bet gant François Rabelais en e romant Gargantua, a roas Montsoreau da Ithybole
* ar romantour gall Alexandre Dumas a skrivas e romant La Dame de Monsoreau eno etre 1845 ha 1864
* al livour saoz William Turner a reas un dourlivadur anezhañ
* ar c'hizeller gall Auguste Rodin a reas un dresadenn anezhañ, miret er Mirdi Rodin

## Ar c'hastell bremañ

Abaoe 2016 ez eus ur mirdi arz a-vremañ er c'hastell.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ofisiel (fr)
# Kastell Lichtenstein

Kastell Lichtenstein zo ur c'hastell e kumun Lichtenstein e Baden-Württemberg. Talvezout a ra e anv, en alamaneg, kement ha "maen (livet) skañv."
Kerkent hag ar bloavezh 1200 e oa ur c’hastell eno. Distrujet e voe div wech, ar wech kentañ e 1311 hag an eil gwech e 1381. Ne voe ket adsavet goude se.
Pioauet e voe an tamm douar gant rivinoù ar c’hastell kozh gant ar roue Friedrich Iañ Württemberg e 1802. E 1837 e voe legadet an tamm douar-se gantañ d’unan eus e nized Wilhelm von Urach, kont Württemberg, a lakaas sevel ar c’hastell zo bremañ e 1840–42. Gant an tisavour Carl Alexander Heideloff e voe savet ur c’hastell nevez-c’hotek e doare kestell all eus an amzer-se, evel hini Neuschwanstein.
Perc’hennet eo ar c’hastell hiziv gant diskennad duged Urach, met digor e vez d’ar weladennerien.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Schloss Lichtenstein (en alamaneg hag e saozneg)
# Kastell Lunéville

Kastell Lunéville zo ur c'hastell e Lunéville, e departamant Meurthe-et-Moselle, e Loren.
Eno e voe savet ur c'hastell-kreñv en XII$^{vet}$ kantved, e-lec'h ar voudenn-gastell a oa a-raok. Ennañ e voe duged Loren o chom adalek er Grennamzer. Er XV$^{vet}$ ha XVI$^{vet}$ kantved e voe graet labourioù brazik, gant an duged Charlez III hag Herri II dreist-holl. Devet ha diskaret e voe ar c'hastell e-pad ar Brezel Tregont Vloaz er XVII$^{vet}$ kantved.
Ar c'hastell a weler bremañ a voe savet gant an dug Leopold I$^{añ}$ etre 1703 ha 1720. En harlu e oa bet ganet Leopold Iañ, en Innsbruck, pa oa ac'hubet Loren gant ar C'hallaoued. Ne c'hallas distreiñ d'e vro nemet goude sinadur feur-emglev Rijswijck e 1697. Mont a reas da Nancy, kêr-benn Loren, hag eno e kavas ur palez eus ar Grennamzer, aet en ur stad fall. E-pad Brezel Hêrezh Spagn e voe aloubet ul lodenn eus Loren adarre gant soudarded Loeiz XIV, adalek 1702 ha betek 1714. Divizout a reas Leopold kuitaat palez ar gêr-benn ha mont da chom da gastell Lunéville. Lakaat a reas ober labourioù bras evit kempenn anezhañ diwar skouer kastell Versailhez, dindan renerezh ar savour Germain Boffrand. Eno e reas an dug e annez da vat hag eno e varvas e 1729.
Dug diwezhañ Loren, Stanisław Leszczyński, roue Polonia ha tad-kaer ar roue gall Loeiz XV, a lakaas ober labourioù all ivez, el liorzh dreist-holl. Mervel a reas er c'hastell e 1766. Goude-se e voe staget dugelezh Loren ouzh Bro-C'hall.
Perc'hennet e oa kestell Loren neuze gant ar roue Loeiz XV ha ne voe ket graet kalz a dra ganto. Lod a voe distrujet. Hini Lunéville a yeas d'ober ur c'hazarn. Lakaet e voe kastell Lunéville da vonumant istorel dre veur a wech, etre 1901 ha 1929. Lod eus ar ranndioù zo e karg Ministrerezh an Difenn bremañ, hag ar braz eus ar c'hastell zo perc'hennet gant Kuzul-departamant Meurthe-et-Moselle.
Distrujet e oa bet ul lodenn vat eus ar c'hastell gant un tan-gwall e miz C'hwevrer 2003. Abaoe ez eus bet graet labourioù bras, arc'hantaouet gant departamant Meurthe-et-Moselle ha gant Ministrerezh gall an Difenn evit e adsevel.

## Notennoù

* ↑ (fr) Diaz Mérimée, Ministrerezh gall ar Sevenadur

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ofisiel Kastell Lunéville (fr)
* Lunéville, Château des Lumières (fr)
# Kastell Machikoul

Kastell Machikoul :
| Mogerioù ar c'hastell. ||
| Anv(ioù) all | Kastell Jili Raez |
| Anv gallek | Château de Machecoul, château de Gilles de Rais |
| Marevezh pe stil | Krennamzer |
| Doare kastell | Kastell-kreñv |
| Savidigezh | XIII$^{vet}$ - XVI$^{vet}$ kantved |
| Perc'henn a-vremañ | prevez, kumun Machikoul-Sant-Masen |
| Gwarez | Monumant istorel (2004) |
| Lec'hiadur ||
| Daveennoù lec'hiañ | 46° 59′ 29″ N, 1° 48′ 51″ K |
| Bro | Breizh |
| Departamant | Liger-Atlantel |
| Bro hengounel | Bro-Naoned |
| Kumun | Machikoul-Sant-Masen |
| kemmañ |
Kastell Machikoul, pe Kastell Jili Raez, zo ur c'hastell savet e Machikoul, e Bro-Naoned, e gevred Breizh.
Savet e voe ar c'hastell kentañ en XIII$^{vet}$ kantved, ha kemmoù a voe degaset dezhañ meur a wech a-hed ar c'hantvedoù. Pa oa en e bezh e oa ur c'hastell-kreñv, gant c'hwec'h tour kranellek, un tour-meur ha touflezoù en-dro dezhañ.
Distrujet e voe goude an Dispac'h Gall ha Brezelioù Vande hag implijet e voe ar mein anezhañ evit sevel tiez ha pavezañ hentoù e Machikoul. Hiziv ne chom nemet tammoù mogerioù anezhañ.

## Istor

Savet e voe ar c’hastell en XIII$^{vet}$ kantved, e-lec’h unan koshoc’h, eus an IX$^{vet}$ kantved, war ribl ar stêr Falleron, gant aotrounez Rae. Tri maread labourioù a voe : e deroù an XIII$^{vet}$ kantved, e-tro 1500 hag e dibenn ar XVI$^{vet}$ kantved.
Unan eus kestell Marzioù Breizh e oa, war harzoù Poatev, evel kastell Klison pe hini Tiffauges. Ur c’hastell pouezus eo evit istor Breizh eta. Ouzhpenn se e voe unan eus lec’hioù annez aotrouien Raez. Eno e oa bet Jili Raez (1405-1440) o vevañ, moarvat, ha dre se e reer "kastell Jili Raez" anezhañ. Hervez a lenner en aktaoù e brosez e oa bet lazhet meur a blac’h yaouank gantañ er c'hastell-se. Dirak dor ar c'hastell ivez e oa bet Jili Raez o’n em zaskor da zileuriad an dug Yann V, a-raok bezañ kaset da Naoned da vezañ barnet d’ar 15 a viz Gwengolo 1440.
E-pad an Dispac'h Gall e oa bet c'hwezhet an tan er c'hastell, e 1792. Eno ivez e voe prizoniet republikaned e 1793. E 1804 e voe diberc’hennet aotrou diwezhañ Raez, Alexandre de Brie-Serrant (1748-1814), ha prenet e voe ar c'hastell gant kumun Machikoul. Lezet e voe war an dispalu ha troet e voe en ur vengleuz e deroù an XIXvet kantved. Talvezout a rae ar mein anezhañ da veinañ hentoù ar vro ha da sevel tiez. Maen-badeziant iliz Machikoul hiziv a zeu eus chapel ar c'hastell.
Hiziv ne chom nemet aspadennoù eus ar c’hastell : mogerioù diavaez an tour-meur hag un tamm moger diabarzh. Lakaet e voe ar rivinoù-se war roll ar monumantoù istorel e 2004.

## Pennadoù kar

* Jili Raez
* Marzioù dispartiañ Breizh ha Poatev
* Marz Breizh

## Liammoù diavaez

* (fr)Diaz Mérimée, Ministrerezh gall ar Sevenadur
* (fr) Charles Mourain de Sourdeval, « Les sires de Retz et le château de Machecoul », e Mémoires de la Société archéologique de Touraine, levrenn II, 1843-1844

## Notennoù

* ↑ Matei Cazacu, Gilles de Rais, Paris, Tallandier, 2005, p.157.
* ↑ Lec’hienn Mirdi Bro Raez
* ↑ INFOBRETAGNE. Glad Machikoul, 2008.
* ↑ Diaz Mérimée
# Kastell Laval

Kastell Laval zo ur c'hastell e Laval, en departamant Mayenne. Daou gastell zo e gwirionez : ar C'hastell Kozh (Vieux-Château), ur c'hastell-kreñv savet adalek an XII$^{vet}$ kantved, hag ar C'hastell Nevez (Château-Neuf), savet da vare an Azginivelezh adalek 1542. Emañ an daou savadur war roll kentañ ar Monumantoù istorel, savet e 1840.
Digor eo ar C'hastell Kozh d'ar weladennerien hag ennañ e c'haller gwelet un dastumad oberennoù livouriezh simpl, e-kichen taolennoù klaseloc'h eus an XIX$^{vet}$ kantved, ha traoù all c'hoazh diwar-benn sevenadurioù Afrika hag Azia ha diwar-benn istor ar c'horn-bro.

## Notennoù

* ↑ Kastell Nevez ha Kastell Kozh (Base Mérimée, Ministrerezh ar Sevenadur)

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* L'encyclopédie du patrimoine architectural français (fr)