# Gwened

    Evit implijoù all, gwelet Gwened (disheñvelout).
Gwened :
| Ar ramparzhioù. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Vannes |
| Bro istorel | Bro-Gwened |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Mor-Bihan (pennlec'h) |
| Arondisamant | Gwened (pennlec'h) |
| Kanton | Pennlec'h tri c'hanton: Gwened-1, Gwened-2, Gwened-3 |
| Kod kumun | 56260 |
| Kod post | 56000 |
| Maer Amzer gefridi | David Robo 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Mor Bihan - Gwened Tolpad-kêrioù (sez) |
| Bro velestradurel | Bro Gwened |
| Lec'hienn Web | (fr)br.mairie-vannes.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 54 955 ann. (2022) |
| Stankter | 1 701 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 47° 39′ 21″ Norzh 2° 45′ 37″ Kornôg / 47.6559, -2.7603 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 22 m bihanañ 0 m — brasañ 56 m |
| Gorread | 32,3 km² |
| Gwened ||
| kemmañ |
Gwened a zo ur gêr eus Breizh ha kêr-benn Bro-Gwened, e foñs ar Mor Bihan. Pennlec'h departamant ar Mor-Bihan, Arondisamant Gwened ha tri c'hanton eo ivez. 53 218 annezad a oa enni d'ar 1añ a viz Genver 2016, 135 882 e Gwened Tolpad. Prizet eo ar gêr gant an douristed evit he glad hag he endro. Ur pol deskadurezh uhel eo.
Darioritum a oa he anv e mare ar Weneted hag ar Romaned. Kêr-benn Bro-Ereg e teuas da vezañ er VI$^{vet}$ kantved e mare ar brezelioù etre ar Franked hag ar Vrezhoned. Ur gêr a-bouezh e teuas da vezañ gant an Duged. Mogeriet eo ar gêr kozh c'hoazh hiziv gant ramparzhioù bras eus ar mare-se, arouez galloud Dugelezh Breizh.

## Douaroniezh

* War aod ar Mor Bihan emañ Gwened.

### Kumunioù amezek
## Anv
### Stummoù skrivet

* Benetis, 400; Venetis, VIIt; Veneda, 818; Venedia, 826; Vednedia, 833; Venedi, 850; Vanetensis, 1187; Vennes, 1263; Venes, 1288; Vennes, 1311; 1316; 1318; Vanes, 1320; Vannes, 1332; Vanne, 1334; Vannes, 1339; Vannes, 1343; Vennes, 1428; 1440; 1516; Vannes, 1560; Vennes, 1561; 1592; Vannes, Vannetois, 1592; Vennes, 1709

### Gerdarzh

* Dont a ra hec'h anv eus poblad ar Weneted.
* Vannes a vez graet anezhi e galleg, distaget.

## Ardamezioù

* « En gul e erminig tremenant en argant, gwakoliet etre aour hag erminoù »
* Sturienn : À ma vie

## Istor

* Kêr-benn gozh Bro-Ereg hag eskopti Gwened eo kêr Gwened ivez.

### Henamzer

* Darioritum eo anv ar gêr savet eno gant ar C'halianed-Romaned.
* Un hent roman a gase eus Darioritum (Gwened bremañ) da Lokmaria-Kemper.

### Dispac'h Gall

* Melestradurezh: krouet e voe kumun Gwened e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet Gwened da benn ur c'hanton, hini Gwened, da benn ur bann, Bann Gwened, seizh kanton ennañ: an Elven, Aradon, Gregam, Gwened, Sant-Teve, Sarzhav ha Surzhur, ha da benn departamant ar Mor-Bihan. Gant Bonreizh Bloaz III (22 a viz Eost 1795) e voe lamet ar bannoù ha bodet e veze kuzulioù-kanton (ne chome tamm emrenerezh ebet gant kumunioù ar c'hanton). Lodennet e voe Kanton Gwened e kantonioù Gwened-Kornôg ha Gwened-Reter, e 1801 gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix. Lakaet e oa bet Gwened da bennlec'h Arondisamant Gwened krouet e 1800.

### XIX$^{vet}$ kantved

* An ti-gar.
* 1862: dont a ra an hent-houarn betek Gwened.
* Brezel 1870-1871: mervel a reas 39 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 774 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,30 % eus he foblañs e 1911.
* Fuzuilhet e voe ur milour breizhat bet soudardaet e Gwened gant al Lu gall d'an 10 a viz Gwenholon 1916.

#### Eil brezel-bed

* D'an 21 a viz Even 1940 e tegouezhas al lu alaman e Gwened.
* Daou frontstalag a oa e Gwened e 1940, an Niv. 183 hag an Niv. 183a;
* Maurice Marchais, maer ar gumun, a voe digarget evit miz d'an 28 a viz Du 1940 gant ar prefed Piton evit bout bet graet Vieille ganache (Beulke kozh) eus Pétain; flatret e oa bet gant ur jeneral gall eus Aradon d'ur senedour kozh, hennezh a zislerias anezhañ d'ar prefed; digefridiet e voe Marchais da vat d'an 11 a viz Kerzu 1940 gant ur skrid-embann maodiernel$^,$.
* Dieubet e voe Gwened d'ar 5 a viz Eost 1944 gant "Combat Command B" ar 6th Armored Division eus lu SUA hag ar Rezistañs.
* D'ar 16 a viz C'hwevrer 1945 e voe skoet Gwened gant tri obuz alaman tennet eus Plouharnel, lazhet e voe seizh den.
* D'an 16 a viz Mae 1945 e voe kavet korfoù marv pevar den eus ar gumun, izili eus ar Rezistañs, bet boureviet, lazhet ha mañsonet d'an 13 a viz Gouere 1944 gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e Sant-Pêr-Kiberen.

## Brezhoneg
### Ya d'ar brezhoneg

* D’an 12 a viz Here 2007 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'an 8 a viz Kerzu 2007 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.

### Deskadurezh

* Kumun gentañ Breizh eo bet e-keñver an niver a vugale skoliataet er skolioù divyezhek hag e Diwan e 2009.
* Klasoù divyezhek hag ur skol Diwan a zo eno abaoe 1993.
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 344 skoliad (6,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

### Bugaligoù

* Ur vagouri vrezhonek dre soubidigezh zo bet digoret gant ar gevredigezh "Babigoù Breizh".

## Tud

* Youenn Drezen a zalc'has un davarn e kreiz-kêr Gwened, e-tal ar maerdi.
* Jean Mathurin Thomazo (26 a viz Even 1892 e Pluergad-10 a viz Gwenholon 1916), soudard breizhat, soudardaet e Gwened, bet fuzuilhet gant al Lu gall e departamant Somme (Bro-C'hall) e-pad ar Brezel-bed kentañ$^,$.

### Tud bet ganet eno

* 1842 : René Kerviler (bet ganet René Mathurin Marie Pocard du Cosquer de Kerviler), ijinour, henoniour ha levrrollour breizhat (ha gall).
* 1860 : Émile Jourdan, arzour.
* 1861 : Aogustin Gwilhevig, beleg katolik breizhat ha yezhadurour brezhoneg.
* 1866 : Edmond Filhol de Camas, milour, skiantour ha senedour ar Mor-Bihan.
* 1923 : Geneviève Asse, livourez hag engravourez
* 1934 : Yves Coppens, henouennoniour.

### Tud bet marvet eno

* 1805 : Pêr Gwilhmod, penn chouan, lesanvet "roue Begnen", fuzuilhet d'ar 5 a viz Genver.
* 1825 : Marie-Louise de Lamoignon (Mamm Sant-Loeiz hec'h anv relijiel) gwenvidigez, savet ganti Urzh Seurezed Sant-Loeiz.
* 1888 : Yann-Vari ar Joubiouz, barzh brezhonek.
* 1959 : Iwan an Diberder, skrivagner brezhonek.
* 1964 : Joseph Le Pévédic, maer Pleñver, kuzulier Kanton Belz ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed.
* 2001 : Turiaw ar Menteg, beleg ortodoks ha brezhonegour.
* 2021 : Yannig Audran, skolaer, soner ha skrivagner brezhonek.

### Ardamezeg ar familhoù

| de Gibon Aotrounez Coëtlagat, e Sant-Padarn. | En gul e deir manal ed en aour |

## Monumantoù ha traoù heverk

* Mogerioù Gwened
* An iliz-veur
* Tour-iliz Sant Padern
* Iliz-Veur Sant Pêr (XIII$^{vet}$-XIX$^{vet}$ kantved)
* Iliz katolik Sant Padern
* Chapel Sant-Erwan (XVI$^{vet}$ kantved) er skolaj Jules-Simon
* Chapel ar Roc'hig (XVI$^{vet}$ kantved)
* Mogerioù-kreñv (ramparzhioù) gant tourioù ar Boultrennerezh hag ar C'honestabl
* Kastell an Erminig savet e penn kentañ an XVIII$^{vet}$ kantved war-lerc'h ar c'hastell-kreñv savet gant Yann IV (dug Breizh).
* Karterioù kozh
* Mirdi hendraouriezh
* Mirdi an Arzoù kaer (Mirdi ar C'hoc'hu)
* Mirdi ar Pleg-Mor hag ar Mor
* Liorzhoù publik
* Enez Koulev
Roet eo bet al label Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor dezhi.

### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun (Boismoreau)

| Bro | Niver a soudarded |
| Aostralia | 2 |
| Rouantelezh-Unanet | 7 |
| Hollad | 9 |
Karrnijourion e oant holl. Marvet int e-pad an Eil Brezel Bed, pevar anezhe e miz Du 1940, ar re all e miz Du 1942 pa gouezhas o c'harr-nij (Wellington marilhet BJ 768) e Gregam$^,$$^,$.

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs 1793-2012

52 648 annezad a oa hervez niveradeg 2012, ha 53 218 d'ar 1añ a viz Genver 2016.

## Maered Gwened

* 1933-1941 : Maurice Marchais
* 1941-1944 : Edmond Germain
* 1944-1944 : Maurice Marchais
* 1944-1944 : Sabine de La Barre de Nanteuil
* 1945-1945 : Gustave Thébaud
* 1945-1965 : Francis Decker
* 1965-1977 : Raymond Marcellin
* 1977-1983 : Paul Chapel
* 1983-2001 : Pierre Pavec
* 2001-2004 : François Goulard
* 2004-2007 : Norbert Trochet
* 2008-2011 : François Goulard
* abaoe 2011 : David Robo

## Sport
### Rugbi

* Ar c'hlub a-vicher nemetañ e Breizh eo Rugbi Klub Gwened. E PRO D2 e c'hoari, da lavarout eo en eil rummad.

### Mell-droad

* Gwened Olimpek Klub

### Tro Bro-C'hall e Gwened

* 26 a viz Mezheven 1925 : 4$^e$ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Nicolas Frantz (Luksembourg).
* 27 a viz Mezheven 1925 : loc'hañ a ra 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 25 a viz Mezheven 1927 : 7vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
* 26 a viz Mezheven 1927 : loc'hañ a ra 8vet tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
* 21 a viz Mezheven 1928 : 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Marcel Bidot (Bro-C'hall).
* 22 a viz Mezheven 1928 : loc'hañ a ra 6vet tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
* 4 a viz Gouere 1929 : 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
* 5 a viz Gouere 1929 : loc'hañ a ra 6vet tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 5 a viz Gouere 1930 : 4$^e$ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Omer Taverne (Belgia).
* 6 a viz Gouere 1930 : loc'hañ a ra 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 3 a viz Gouere 1931 : 4$^e$ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo André Godinat (Bro-C'hall).
* 4 a viz Gouere 1931 : loc'hañ a ra 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 16 a viz Gouere 1947 : 18vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Pietro Tarchini (Suis).
* 17 a viz Gouere 1947 : 19vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Raymond Impanis (Belgia).
* 14 a viz Gouere 1954 : 7vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Jacques Vivier (Bro-C'hall).
* 15 a viz Gouere 1954 : loc'hañ a ra 4$^e$ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Añje (Maine-et-Loire).
* 29 a viz Mezheven 1985 : 1añ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Lannarstêr ; trec'h eo Rudy Matthijs (Belgia).
* 5 a viz Gouere 1993 : 2$^l$ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Wilfried Nelissen (Belgia).
* 6 a viz Gouere 1993 : 3$^e$ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Dinarzh ; trec'h eo Djamolidine Abdoujaparov (Ouzbekistan).
* 5 a viz Gouere 2000 : 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Gwitreg; trec'h eo Marcel Wüst (Alamagn).
* 12 a viz Gouere 2015 : loc'hañ a ra 9vet tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Pluveleg (a-benn d'an eur, a-skipailhoù).

## Darempredoù etrebroadel
### Gevelliñ

| Bro | Kêr | Abaoe |
| Wallonia | Mons | 1952 |
| Alamagn (Niedersachsen) | Cuxhaven | 1963 |
| Bro-Saoz | Fareham | 1967 |

### Keveleriñ

| Bro | Kêr | Abaoe |
| Mali | Baroueli (Ségou) | 2002 |
| Polonia (Traoñ Silezia) | Wałbrzych | 2001 |

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (br) lec'hienn ofisiel kêr Gwened
* (br) Gwened war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Henri Guiriec, La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé, e ti an aozer, 1939, (e galleg), pajenn 16
* ↑ (fr)Jean-Louis Debauve, La Justice révolutionnaire dans le Morbihan, e ti an aozer, Pariz, 1965, pajenn 36
* ↑ (fr)Jean-Louis Debauve, La Justice révolutionnaire dans le Morbihan, e ti an aozer, Pariz, 1965, pajenn 187
* ↑ (fr)Cassini - EHESS - Gwened - Fichenn ar gumun
* ↑ (fr)memorialgenweb - Monumant ar re varv e Bered Boismoreau
* ↑ (fr)Memorialgenweb - Monumant ar re varv e Pladenn ar Warenn
* ↑ (fr)Ouest-France, d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant"
* ↑ (fr)Archives départementales du Morbihan, Le Morbihan en guerre 1939-1945, 2009, pajenn 24
* ↑ (fr)Anonymes, Justes et Persécutés durant la période Nazie dans les communes de France
* ↑ (fr)Annik Le Guen, Le Morbihan sous le Gouvernement de Vichy, Miz Kerzu 1993
* ↑ (fr)Roger Leroux, Le Morbihan en guerre 1939-1945, Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 48
* ↑ (fr)Éric Rondel, Les Américains en Bretagne, pajenn 142, Éditions Astoure, 2008
* ↑ (fr)"Ouest-France", d'ar 16 a viz C'hwevrer 2015
* ↑ (fr)René Le Guénic, Morbihan - Mémorial de la Résistance, 1998, pajennoù 322-329
* ↑ (br)Distro-skol ar c’helenn divyezhek
* ↑ (fr)Ouest-France, d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant"
* ↑ (fr)Fédération morbihannaise de la Libre Pensée
* ↑ (fr)Annik Le Guen, Le Morbihan sous le Gouvernement de Vichy, Miz Kerzu 1993
* ↑ (fr)Annik Le Guen, Le Morbihan sous le Gouvernement de Vichy, Miz Kerzu 1993
* ↑ (en)Commonwealth War Graves Commission
* ↑ (fr)René Le Guénic, Morbihan - Mémorial de la Résistance, 1998, pajenn 258
* ↑ (fr)Pertes RAF Morbihan