# Hieroglifoù Egipt

* Hieroglifoù war ur maen-koun egiptat
* Hieroglifoù e mirdi Memfis gant delwenn Ramses II a-dreñv.
Ur reizhiad skrivañ eo ar Hieroglifoù. Implijet eo bet e-pad Henamzer Egipt. Mesket e veze enni elfennoù lizherennek, silabennek ha skeudennek. Anvet int linennadoù-skritur e Sketla Segobrani.

## Gerdarzh

Diwar ar gresianeg e teu ar ger hieroglif. Eus ar gerioù ἱερογλύφος (hieroglúphos) hiero- (ἱερός), a dalvez "sakr", ha glif (γλύφειν), a dalvez "benañ". Treuzskrivañ a reer ar frazenn egiptat a dalvez kement ha hieroglifoù evel mdw nṯr skrivet alies medu netjer; ger evit ger "gerioù Doue"].

## Istor hag emdroadur

E-pad bloavezhioù eo bet Pladenn Narmer an enskrivadur hieroglifek kentañ anavezet. Kavet e oa bet e-doug furchadegoù Hierakonpolis (Kaoum al-Ahmar hiziv) e-tro 1890. Bloaziataet e oa bet e-tro 3000 kent JK. E 1998, koulskoude, ur skipailh arkeologourien alaman a oa o furchal en Abidos (Umm al-Qa'ab hiziv) a zizoloas bez U-j a oa d'ur penn-bras rakdinastek; eno e voe adkavet 300 tamm kleiz a oa skrivet kent-hieroglifoù warno. Bloaziataet eo bet ar bez-se e-tro 3400 kent JK.
Tri doare arouezennoù a ya d'ober ar hieroglifoù: arouezennoù fonetek, en o zouez arouezennoù unkensonennek, evel al lizherenneg, met ivez un toullad a verk div pe deir c’hensonenn, skeudennoù, zo evit ur ger, ha dezverkerioù, a verk rummad ster ur ger dilizherennet hep merkañ e dalvoudegezh resis.
A-feur ma'z ae ar skrivañ war-raok e-touez Egiptiz ez eus deuet lizherennoù eeunoc’h war wel. Setu ar pezh a anver ar skritur hieratek (implijet gant ar gloer) hag ar skritur demotek (implijet gant an dud dre vras). Aesoc’h e oa ober gant ar stummoù nevez-se war ar papiruz. N'eo ket evit kelo-se avat ma'z eas ar skritur hieroglifek war ziskar. Kentoc’h e oa meur a zoare implijet keñver-ha-keñver. War Maen Rosetta e kaver war un dro ar skriturioù hieroglifek ha demotek.
Dalc’het e voe d'ober gant ar hieroglifoù dindan ren ar Bersed (a-frapadoù etre ar 6vet hag ar 5vet kantved kent JK.), goude aloubadeg Egipt gant Aleksandr Veur, hag e-pad marevezh Makedoniz hag hini ar Romaned da c’houde. Evit doare, kemplezhded ar hieroglifoù a c’hoarvezas evel ur respont, evit darn, d'ar saviad politikel distabil a oa o ren. Lod a gred dezho o deus c’hoariet ar hieroglifoù ur roll evit lakaat kemm etre 'gwir Egiptiz' hag an alouberien estrañjour (hag o mevelien eus ar vro). Kement-se a c’hall displegañ kraksoñjoù ar skrivagnerien c’hresian ha roman zo deuet betek ennomp diwar-benn ar hieroglifoù. Un displegadenn all eo an emzalc’h peurzoujus zo bet gant ar C’hresianed hag ar Romaned e-keñver ar sevenadur egiptat dre vras. Desket ganto e oa eus ar hieroglifoù testennoù sakr eo bet sellet gant an aozerien gresian-ha-roman ouzh reizhiad kemplezh met poellek ar hieroglifoù evel ouzh un doare alegorek, hud zoken, da dreuzkas kevrinoù, gouiziegezh kuzh. Diwar an doujañs-se n'eo ket dedenn zo deuet met diouiziegezh.
A-benn ar pevare kantved goude Jezuz-Krist, ne chome mui nemeur a Egiptad gouest da lenn hieroglifoù ha "mojenn" ar hieroglifoù a yae war gresk. Paouezet e voe da implijout hieroglifoù war monumantoù pa voe bet lakaet serriñ an holl demploù digristen e 391 goude Jezuz-Krist gant an Impalaer roman Theodosius Iañ; An diwezhañ enskrivadur anavezet zo diwar un templ pell-pell er c’hreisteiz nebeut goude 391.
Er pevare kantved ivez e voe embannet ar Hieroglyphica gant Horapollo, un "displegadenn" eus tost 200 arouezenn. Al labour-mañ, hag eñ faziek evit ar pep brasañ, a zispakas pell-pell e aotrouniezh war studi ar hieroglifoù hag e voe kaoz dezho da chom dizispleg e-pad ken pell. Ma'z eo bet lakaet ar pouez war orin gresian ar Hieroglyphica gant ar skolveuridi e penn-kentañ, e vez klasket kentoc’h bremañ diskouez an oberenn-se evel ur striv spontus a-berzh ur gouizieg egiptat da saveteiñ un amzer dremenet aet da get da vat. Bras e voe levezon ar Hieroglyphica war arouezouriezh an azginivelezh, peurgetket e levr Andrea Alciato, hag en o zouez Hypnerotomachia Poliphili Francesco Colonna.
A-hed ar c’hantvedoù e klaskas meur a ouizieg displegañ ar hieroglifoù, peurgetket Johannes Goropius Becanus er XVI$^{vet}$ kantved hag Athanasius Kircher er XVII$^{vet}$ kantved; C’hwitadennoù ne voe ken eus ar strivoù-se pe displegadennoù toull diazezet just war ar strollañ soñjoù, diouzh ijin pep hini. Al labour talvoudusañ bet savet war an displegañ hieroglifoù a voe kaset da benn gant Thomas Young ha Jean-François Champollion e deroù ar bloavezhioù 1800. Dizoloadenn maen Rosetta gant bagadoù soudarded Napoleon e-pad aloubidigezh Egipt a roas an alc’hwez hollret a dalvezas da Champollion da zisplegañ koulz lavaret an holl hieroglifoù e-tro 1830. Ur pezh trec’h e oa evit diskiblezh nevez an Egiptouriezh.
Treuzvevañ a ra c’hoazh ar hieroglifoù hiziv e daou stumm: war-eeun, dre ur 6 glif demotek bennak ouzhpennet el lizherenneg c’hresian pa vez skrivet e kopteg; hag en un doare dieeun, dre m'en deus awenet al lizherenneg semitek zo mamm d'an holl lizherennegoù all bet implijet biskoazh, ha d'hon hini ivez.

## Skritur

Patrom:IPA notice
    Pennad pennañ: Egipteg
   Ur reizhiad kemplezh eo, ur skritur skeudennek, arouezek ha soniadurel war un dro, mesk-ha-mesk en hevelep testenn, en hevelep frazenn, krediñ a rafen lavaret en hevelep ger Lizher da M. Dacier, 27 Gwengolo 1822
Savet eo ar skritur hieroglifek diwar 24 arouezenn unson pennañ (arouezennoù a glot o zalvoudegezh gant ur son hepken, evel lizherennoù ar brezhoneg); Bez' ez eus ivez ouzhpenn kalz a arouezennoù daouson ha trison daoust m'eo rouesoc’h ar re-mañ diwezhañ.
Heverk eo ne vez ket skrivet ar vogalennoù er skritur hieroglifek; aesaet e vez an distagadur oc’h ouzhpennañ un son e etre ar c’hensonennoù. Da skouer: nfr -> nefer = brav, mat.
Ar reizhiad treuzskrivañ implijet en daolenn a-is zo ur c’hantved kozh. Mont a rae d'ober an esae gwellañ bet d'ar mare-se evit tostaat da zistagadur an egipteg. Meur a arouezenn difetis pe dizanv o zalvoudegezh zo enni evel "3". Kalz a araokadennoù zo bet graet abaoe daoust m'eo c’hoazh digor an tabut war munudoù zo. Krediñ a reer bremañ, da skouer, e c’hallfe ar son "3" bezañ bet evit en henegipteg, ha bet kollet war-lerc’h e krennegipteg. Ar c’hensonennoù merket evel mouezhiet (d, g, dj) a c’hall bezañ bet strinket (pe, daoust ma n'eo ket ken asur, gargadennet evel kensonennoù kreñvaet ar yezhoù semitek. Un deskrivadur mat a c’haller kaout gant Allen (2000). Evit munudoù o tennañ da reizhiadoù treuzskrivañ all, sellet ouzh ar pennad Transliteration of ancient Egyptian (e saozneg).
Arouezennoù unson :
| Arouezioù | Arouezioù | Treuzskrivadur hengounel | Treuzskrivadur hengounel | Treuzskrivadur hengounel | Talvoudoù fonetek gant Allen (2000) | Talvoudoù fonetek gant Allen (2000) |
| Arouezioù | Arouezioù | | dist. | Notennoù | Henegipteg | Krennegipteg |
| | Bultur Egipt | 3 | a | anvet alef, a harz tarzhek | pe | didrouz,, pe |
| | ur gorzenn | ỉ | i/a | anvet yod | vogalenn deraouiñ pe dibenn; a-wechoù | vogalenn deraouiñ pe dibenn; a-wechoù |
| pe | div gorzenn pe div linenn veskellek | y | y | yod doubl | (dizimplij) | |
| | ur vrec’h | ˁ | a | anvet ain, kensonenn c’hwezh mouezhiet gargadennet | marteze | ; bet dalc’het marteze en un nebeud gerioù pe rannyezhoù |
| pe | polog ur goailh pe e verradur hieratek | w | w/u | anvet waw | ~ | ~ |
| | lodenn draoñ ur c’har | b | b | | ~ | ~ |
| | ur c’hondre korz pe ur skaon | p | p | | | |
| | un naer gornek | f | f | | | |
| | ur gaouenn | m | m | | | |
| | ur wagennig dour | n | n | | | , a-wechoù |
| | ur genoù | r | r | | (dizimplij) | , a-wechoù (atav e rannyezhoù zo) |
| | ur goudor korz | h | h | | | |
| | ur guchenn weet | ḥ | h | un h kreñvaet, kensonenn c’hwezh divouezh gargadennet | | |
| | ur vammog pe ur bolotenn neud (?) | ḫ | kh | son korzailhek, kensonenn staon gargadennet | | |
| | kof ul loen gant e lost | ẖ | kh | ur son dousoc’h, kensonenn c’houel staon gargadennet | | |
| | pezh danvez pleget | s | s | evel an hini a-is | | |
| | prenn un nor | s | s | evel an hini diwezhañ | | |
| | poull ul liorzh | š | sh | | | |
| | tor ur menez | ḳ pe q | k | k kreñvaet, kensonenn darzh hogedennet divouezh | | |
| | ur baner gant un dorn | k | k | | e gerioù zo, | e gerioù zo, |
| | ur pod en e sav | g | g | | | |
| | ur gouign | t | t | | | |
| | ur gordenn stagañ | ṯ pe tch | tch | evel e saozneg church | pe | pe |
| | un dorn | d | d | | | |
| | ur c’hobra | ḏ pe dj | dj | evel e saozneg judge | pe | pe |
Skrivet e vez ar ger 'Ptoleme' gant hieroglifoù evel-mañ:
Setu al lizherennoù a glot gant hieroglifoù ar gartouchenn a-us:
| P T | O | L M | I I S |
Sellet e vez ouzh "ii" evel ouzh ul lizherenn hepken ha treuzskrivet e vez "i".
Ur skouer all evit diskouez penaos ez a ar hieroglifoù en-dro eo sellet ouzh div dalvoudegezh ar ger egiptek pr (vogalennet peurliesañ evel per). Ti eo e dalvoudegezh kentañ hag e daolennadur hieroglifek zo:
Aze ez a ar hieroglif en-dro evel ur skeudenn zo evit ar ger taolennet ganti: ur ger a glot gant un un arouezenn. Al linenn serzh dindan ar hieroglif zo un doare boas da verkañ emañ an arouezenn evit un ideogramm.
Gallout a ra ivez ar ger pr talvezout kement ha 'mont kuit', 'mont er-maez'. Pa vez skrivet ar ger-se e vez implijet an 'ti' hieroglifek da arouez fonetek:
Amañ e talvez an ti hieroglifek evit ar c’hensonennoù pr. Ar genoù hieroglifek a-is zo ur stagadenn fonetek: lennet e vez r, ar pezh a greñva al lenn fonetikel evit pr. Un deskriver eo an trede hieroglif; un ideogramm eo a ro d'al lennerien talvoudegezh dre vras ar pezh zo skrivet: amañ e verk ur verb dilec’hiañ.

## Pennadoù kar

* Ankh
* Demoteg
* Egipteg
* Yezhoù Egipt
* Niverennoù Egipt
* Egiptouriezh
* Hierateg
* Treuzskrivañ an Henegipteg

## Liammoù diavaez

* Glyphs and Grammars Dafar evit ar re dedennet da zeskiñ ar hieroglifoù gant Aayko Eyma. (e saozneg)
* Pajenn diwar-benn ar hieroglifoù (e saozneg)
* Pajenn diwar-benn ar skritur hieratek (e saozneg)
* Pajenn diwar-benn ar skritur hieratek (e saozneg)
* Hieroglyphs! kavlec’h notennet a-zivout dafar ledañ deskamant ha skolveuriek. (e saozneg)
* Egyptian Hieroglyphic Dictionary gant Jim Loy (e saozneg)
* Comprehensive Dictionary of Cartouches for all Egyptian Pharaohs (e saozneg)
* GreatScott.com's Hieroglyphs Dafar kelenn. (e saozneg)

## Daveennoù

* Collier, Mark & Bill Manley|Bloaz=1998|Titl=How to read Egyptian hieroglyphs: a step-by-step guide to teach yourself|Publisher=British Museum Press|ID=ISBN 0-7141-1910-5
* James P. Allen|Bloaz=2000|Titl=Middle Egyptian: an Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs|Publisher=Cambridge University Press|ID=ISBN 0-521-77483-7