# Doareoù-skrivañ ar brezhoneg

Meur a zoare-skrivañ zo bet en istor ar brezhoneg skrivet.

## Istor reizhskrivadur ar brezhoneg
### Henvrezhoneg

* Ar c'hoshañ skrid brezhoneg, en henvrezhoneg eta, a zo anavezet gant ar ouizieien eo dornskrid Leiden en Izelvroioù, hag a zo ul lodenn vihan eus ar pezh a oa moarvat un dornlevr mezegiezh. Aze, e-kichen al latin, ez eus bommoù brezhoneg eus an VIII$^{vet}$ kantved.
* Ar c'hoshañ enskrivadur henvrezhonek zo bet kavet en ul laouer en ur chapel e-kichen Lomareg e Krac'h, nepell diouzh an Alre : « irha ema in ri », hag a ve e brezhoneg a-vremañ: « amañ emañ ar roue » (E-lec'h ar ger kozh ri − rix e galianeg − e vez lavaret roue hiriv), da lavarout eo « amañ eo beziet ar roue ».
Studiet mat eo bet gant ur c'helenner eus Skol-Veur Roazhon anvet Léon Fleuriot hag en deus savet ur geriadur hag ur yezhadur eus an henvrezhoneg diwar an holl dornskridoù bet lennet gantañ.

### Krennvrezhoneg

Ar C'hatolikon, pe levr hollek, eo anv ar geriadur kentañ bet savet en brezhoneg, pe en krennvrezhoneg, ar yezh evel ma oa d’ar c’houlz-se er XV$^{vet}$ kantved, ha hennezh ivez eo ar geriadur kentañ bet graet en galleg zoken, hag ouzhpenn-se, e vez kavet ivez troidigezh latin pep ger, rak an teir yezh a zo bet lakaet kichen-ha-kichen, ar ger brezhoneg da gentañ, al latin goude hag ar galleg da ziwezhañ. Savet eo bet ar geriadur-mañ gant Yann Lagadeg (pe Jehan Lagadeuc) eus Plougonven. Moullet e voe e Landreger er bloavezh 1499, un toullad bloavezhioù hepken goude ma voe ijinet ar moullañ.
Diwezhatoc’h, e-kerzh ar XVII$^{vet}$ hag an XVIII$^{vet}$ kantved ez eus bet meur a hini all o labourat war ar brezhoneg.
* an Tad Maner, gant Le Sacré-Collège de Jésus, embannet e 1659, ul levr katekiz e brezhoneg, ennañ ouzhpenn ur yezhadur hag ur geriadur galleg-brezhoneg;
* Gregor Rostren, a voe embannet e c'heriadur e 1732;
* tud all c'hoazh o deus savet pep a c’heriadur a-raok an Dispac'h gall, d’ur c’houlz ma oa emren Breizh c’hoazh:
** Dom Loeiz ar Pelleter, manac'h e Landevenneg, e 1752
** Claude Le Saisi de Kérampuil, person.
Re levezonet e veze o yezh gant ar galleg avat. Tapet o devoa bet moarvat an aozerien anezhe o gouiziegezh dre al latin hag ar galleg a veze implijet er studioù klasel evel ma oa kelennadurezh an holl gloareged d’ar c’houlz-se. Evelkent, pa seller ervat e-touez ar bern gerioù gallekaet ijinet gante, e kaver e-leizh a c’heriennoù brezhoneg brav ha pinvidik mat da vezañ miret e geriadurioù ar yezh a-vremañ.

## Reizhañ ar skritur

En XIX$^{vet}$ kantved, avat, e vo sklaeraet an traoù, didoueziet ar gerioù mat a vrezhoneg eus mesk ar pezh a oa bet dastumet a-raok. Se a voe labour ar Gonideg. Hennezh a vez graet anezhañ unan eus tadoù ar yezh. Daoust ma c’hall tud ’zo kavout rebech en e oberoù, en deus graet ul labour a oa ret ober : skrivañ brezhoneg en un doare unvan (ar soniad [k] a ranke bezañ skrivet K atav, da skouer), stummañ ha frammañ ar yezh a-benn gallout mont pelloc’h ganti hag implijañ anezhi evel n’eus forzh petore yezh all. Amable Troude, e-kreiz an XIX$^{vet}$ kantved, a savas ur geriadur galleg-brezhoneg troet kalz war rannyezh Leon, skrivet en doare-skrivañ kinniget gant ar Gonideg. Ennañ e kaver ivez ur c’heriaoueg klotennoù da sikour ar varzhed. Émile Ernault, kelenner skol-veur, a studias rannyezhoù Treger ha Gwened hag a savas meur a c’heriadur pinvidik-bras a zo c’hoazh gwall zedennus gant ar gerioù resis o tennañ d’an danvez-se.

## XXvet kantved

* E 1908 e oa bet savet un emglev etre skrivagnerien eus Kerne, Leon, ha Treger, a vez graet KLT anezhañ.
En doare-skrivañ-se e voe embannet Geriadur Frañsez Vallée hag ar gelaouenn Gwalarn, betek 1941. Roparz Hemon, penngaser Skol Walarn, a savo ur bern geriadurioù ha yezhadurioù, en o zouez ar geriadurig a vez gwerzhet c’hoazh bremañ (nevesaet e zoare-skrivañ).
* E Gwened e veze dalc'het d'ober gant skritur ar gwenedeg, evel er gelaouenn Dihunamb.
* E 1941 e voe savet an doare-skrivañ peurunvan, da lavarout eo emglev KLT gant tud Gwened, en o zouez Roperzh ar Mason ha Langleiz. Ar pal a oa kaout un doare-skrivañ a dalvezfe evit an holl rannyezhoù.
* Goude an Eil brezel-bed, e 1955, e voe savet ar skolveurieg pe falc'huneg, gant tud ha ne felle ket dezho degemer ar peurunvan.
* Gant Fañch Morvannou e voe kinniget er bloavezhioù 1970 un doare-skrivañ all, an doare etrerannyezhel, kinniget gantañ evel un doare da unvaniñ ar peurunvan hag ar skolveurieg.

## Er XXIañ kantved

Setu pezh a weler hiriv:
* un doare-skrivañ peurunvan implijet gant ar muiañ niver en embann hag er c'helenn (TES, Diwan )
* ar falc'huneg implijet en-dro da Brud Nevez ha Fañch Broudig, ha nebeutoc'h e skol-veur Brest, a oa bet e greñvlec'h,
* an etrerannyezhel gant un dornad skolaerien.
* hiniennoù oc'h ijinañ o skriturioù dezho o-unan ...

## Taolenn da ziskouez an diforc'hioù etre an doareoù-skrivañ brezhoneg
### Reolennoù pennañ

| Distaget | Yezhoù all | XV$^{vet}$ [C] | XIX$^{vet}$ [TDE] | Gwened [ERN] | KLT [FV] | Peurunvan | Falc'huneg (Leon) | Falc'huneg (Gwened) | Etrerannyezhel |
| Z ha S... ||||||||||
| [KLT]ka:z-s [Gw]kah-x | [cy] cath | caz | kaz | kah | kaz | kazh | kaz | kah | kazh |
| [L]ry:z-s [KTGw]ry: | [cy]rhudd | ruz | ruz | ru | ruz | ruz | ru(z) | ru | ruz |
| [KLT]'i:zel, 'i:3ël [Gw]i'ze:l, i'zi:l | [cy]isel [ga]iseal | isel | izel | izél | izel | izel | izel | izél | isel |
| | [fr]passion | passion | pasion | | pasion | pasion | pasion | pasion | passion |
| H ha C'H... ||||||||||
| 'bijãn bjãn 'bijën bi:n | [cy]bychan | bihan bichan | bihan | bihan | bihan | bihan | bihan bian | bihan | bihan |
| 'pehëd-t 'pEhEd-t pehEd-t | [cy]pechod | pechet | pec'hed | péhed | pec'hed | pec'hed | pehed | péhed | pec'hed |
| V ha W... ||||||||||
| | [cy]awel | auel | avel | aùél | avel | avel | avel | aùél | awel |
| | [cy]braf | | brao, brav | braù | brao | brav | brao | braù | braw |

### Reolennoù ouzhpenn evit merkañ ar rumm yezhadurel

Ar reolennoù-mañ n'int ket evit diskouez distagadur ar gerioù, nemet evit merkañ o rumm yezhadurel.
| Distaget | Yezhoù all | XV$^{vet}$ [C] | XIX$^{vet}$ [TDE] | Gwened [ERN] | KLT [FV] | Peurunvan | Falc'huneg (Leon) | Falc'huneg (Gwened) | Etrerannyezhel |
| anv-kadarn ||||||||||
| my:d-t | [cy]mud [la]mutus [he]mudos(?) | mut | mud | mud | mud | mud | mud | mud | mud |
| brëzõnëg-k brëõnëg-k | [cy]Brythoneg | brezonec | brezounek | brehoneg | brezoneg | brezhoneg | brezoneg | brehoneg | brezhoneg |
| Anv-gwan ||||||||||
| my:d-t | [cy]mud [la]mutus | mut | mud | mut | mut | mut | mud | mud | mud |
| brëzõnëg-k brëõnëg-k | [cy]Brythoneg | brezonec | brezounek | | brezonek | brezhonek | brezoneg | brehoneg | brezhoneg |
| Anv-verb ||||||||||
| | [cy]arad(r)u | arat | arat | arat | arat | arat | arad | arad | arad |
| anv-gwan-verb ||||||||||
| | | | | | gwelet | gwelet | gweled | | gwelet, gweled |
| Araogenn ||||||||||
| | | | eget eged | | eget | eget | eged | (n'eus ket e gwenedeg) | eged |

### Skritur gerioù zo

| Distaget | Yezhoù all | XV$^{vet}$ [C] | XIX$^{vet}$ [TDE] | Gwened [ERN] | KLT [FV] | Peurunvan | Falc'huneg (Leon) | Falc'huneg (Gwened) | Etrerannyezhel |
| ma:d-t (Anv) | | mat | mat | mad | mad | mad | mad | mad | mad |
| ma:d-t (Anv-gwan) | [cy]mad(±) | mat | mat | mad | mat | mat | mad | mad | mad |
| mad-t | | | | | ??? | mat | mad [JG]mat | | mat |
| | [cy]myned/mynd | monet | moñt | monet | mont/monet | mont/monet | mond | moned | moned |

### Berradurioù (neb tra etre [ ]...)

Yezhoù [cy] Kembraeg [fr] Galleg [hb] Henvrezhoneg ...
Parlantoù-kornad [K] Kerne [L] Leon [T] Treger [Gw] Gwened [KT] Kerne ha Treger ...
Levrioù [C] Catholicon [TDE] Geriadur Troude [ERN.V] geriadur gwenedek Émile Ernault [FV] Geriadur François Vallée [RH] Geriadur Roparz Hemon [JG] Levrioù Jules Gros [GBV] Francis Favereau: Geriadur ar Brezhoneg a-vremañ

## Liammoù diavaez

* Breton orthographies and dialects, Iwan Wmffre
* Ul lec'hienn web diwar-benn ar c'hatolikon e brezhoneg
* Liamm war-zu dornskrid Leyde

### Meziantoù

* An Drouizig Difazier 2013, gant An Drouizig (Poellad digoust, evit Microsoft Office. Brezhoneg peurunvan)
* LibreOffice, troet gant An Drouizig. Gant ar pakad yezhoniel brezhonek e teu ar reizher reizhskrivañ Hunspell (Brezhoneg peurunvan gant an Drouizig).

## Notennoù

* ↑ Dictionnaire du vieux breton, Toronto, 1985.