OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Rhipiduridae

Rhipiduridae :
| Rhipidura leucophrys. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Rhipiduridae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1872 gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).
Diouzh Doare 14.2 an IOC World Bird List ez a pevar genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)

* Rhipidura - Vigors & Horsfield, 1827 (61 spesad),
* Chaetorhynchus - Meyer, 1874 (1 spesad),
* (en arvar bras) Eutrichomyias - Meise, 1939 (1 spesad),
* Lamprolia - Finsch, 1874 (2 spesad).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Rhipiduridae: Fantails Sundevall, 1872.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Passeriformes/Rhipiduridae (lennet e-barzh d'an 21 a viz C'hwevrer 2025).
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Ferenneg

Ferenneg ur benveg-luc'hskeudenniñ zo ur reizhiad optek kengejus a ya meur a ferenn d'he ober, a ro skeudennoù gwirion war gorread kizidik al luc'hskeudennerez. Ur ferenneg a vez deskrivet gant an amkanell, e zigoradur keñverel, e gorn park (a dermen ar vent brasañ a c'hell bezañ implijet ganti).
Disteroc'h e vez atav ar c'hementad gouloù a zeu er-maez eus ar ferenneg evit an hini a zeu e-barzh. Perzh mat ur ferenneg a vez muzuliet diouzh ar fed ma chom ar feur gouloù a ya e-barzh an tostañ a c'haller da 100 %, e cheñch al livioù an nebeutañ a c'haller, hag e vez doujet ouzh mentoniezh an traoù a vez poltredet.
Ur bern ferennegoù disheñvel zo, eus ar benvegoù hep ferenneg, a vez kemeret e lec'h gant un toull bihan-kenañ (stenope) betek ar ferenneg mat-kenañ, ennañ un ugent ferenn disheñvel, e meur a strollad hag a zilec'h hag a vez alies ur c'heflusker mise au point emgefreek ennañ (merour autofocus ar benveg).

## Liammoù diavaez

* Perzhioù ar ferennegoù
* Taolioù-arnod eus ar ferennegoù a gaver e gwerezh
* Un nebeud titouroù diwar teknologiezh ar ferennegoù luc'hskeudennerezh hag ar merkoù disheñvel a gaver e gwerzh
# Gildas Morvan

Gildas Morvan, ganet d'ar 1añ a viz Gouere 1968 e Pretoria, a zo ur merdeer breizhat o chom e Landeda e Bro-Leon. Tad a dri bugel eo.

## Loreadeg

* 2009
** da 1añ en Transat BPE Ar Gerveur/Marie-Galante
* 2008
** da 2vet er redadeg en e-unan ar Figaro
** da 1añ e Kampionad Frañs en e-unan
* 2007
** da 4$^{re}$ en Transat Jaques Vabre, gant Jean Le Cam, war an 60 troatad Imoca VM Matériaux
** da 8vet e redadeg en e-unan ar Figaro
* 2006
** Hent ar Rom: da 2vet e Klas 40
** Kampionad Frañs redadeg er-maez en e unan : 6vet
** Redadeg an torraodoù : da 2vet
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro : da 12vet ha gounit a ra an tennad kentañ
** Ar Solo kreizdouarel : da 4$^{re}$
** Transat AG2R : da 10vet gant Erwan Tabarly
* 2005
** Kampionad Bro-C'hall redadeg er-maez en e-unan: da 2vet
** Hent ar Ponant : da 2vet
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro: da 4$^{re}$ ha gounid a ra an tennad kentañ
** Generali Solo : da 2vet
** Trophée BPE : da 3(de)
* 2004
** Redadeg digenvez Afflelou-ar Figaro: da 9vet
** Generali Solo: da 2vet
** Transat Ag2r gant Dominic Vittet: da 11vet
* 2003
** Trophée BPE gant Bertrand Pacé: da 2vet
** Hent ar Ponant: da 2vet
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro: da 14vet
** Generali Mediterranée: da 1añ
** Tro Breizh gant Bertrand Pacé: da 1añ
* 2002
** Hent ar Ponant: da 1añ
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro: da 21vet
** Ar Generali Méditerranée: da 9vet
** Transat AG2R gant Charles Caudrelier: da 8vet
* 2001
** Hent ar Ponant: da 2vet
** Tro Breizh gant Charles Caudrelier: da 1añ
** Ar Générali Méditérranée-la Porquerolles: da 5vet
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro gant Vitarmonyl: da 3(de)
** Trophée Banque Privée Européenne gant C. Caudrelier Benac: da 1añ
* 2000
** Kampionad Bro-C'hall redadeg er-maez en e-unan
** Transat AG2R gant Betrand De Broc: da 2vet
** Ar Porquerolles Figaro: da 1añ
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro: da 3(de)
** An Doubl e Brest gant Betrand Pacé: da 1añ
** Hent ar Ponant: da 2vet
* 1999
** Ar Porquerolles Figaro: da 8vet
** Ar Solo CGMer/Port La Vie: da 2vet
* 1998
** Ar Solo Delmas: da 1añ
** Ar Solitaire du Figaro: da 23vet
** Ar Solo Tevinier Flandres: da 3(de)
** Ar Porquerolles Figaro: da 10vet
** Transat Ag2R gant Roland Jourdain: da 12vet
* 1997
** Ar Solo Delmas: da 1añ
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro: da 10vet
** Ar Porquerolles Figaro: da 6vet
** Etrebroadel Bro-C'hall Match Racing: da 3(de)
* 1996
** C'hoarioù Olimpek Atlanta e soling: da 11vet
* 1995
** Kampion Bro-C'hall Soling
** Louis Vuitton's Cup (a-benn mont da Gib Amerika) - Marc Pajot "France 2 France 3"
** Tro Bro-C'hall war vag dre lien: da 6vet
** Admiral's cup war Givenchy: da 4$^{re}$
* 1994
** Prientiñ Kib Amerika
** Renk bedel Match racing: da 7vet
* 1993
** Redadeg en e-unan Afflelou-ar Figaro: da 11vet ha 1añ Bizuth

## Liammoù diavaez

* (fr) Lec'hienn ofisiel
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Optimist

Optimist :
| Un Optimist e Turkia ||
| Fardaj : | cat-boat |
| Savour : | Clarks Mills |
| Penn-kentañ : | 1947 |
| Hirder : | 2,30 m |
| Ledander : | 1,2 m |
| Diblasadur : | 33-37 kg |
| Goueliadur : | 3,5 m² |
| Bourzhiad(où) : | 1 |
a vo kavet e Wikimedia Commons.
An optimist a zo ur vag ijinet e 1947 gant Clark Mills e Clearwater (Florida). Klasket en doa Clark Mills sevel ur vag a vije gouest da zerc’hel penn gant ar c’hasad gant rodoù, c’hoari karetañ bugale kêr. Savet e penn-kentañ gant brenn-heskenn, ar vag-se a voe kaset en Europa gant Axel Damgaard.
Gant ur c’houc’h plat hag ur ouel nemetken eo an optimist ur vag skañv, stabil ha simpl-tre da vleniañ. Implijet e vez alies gant ar vugale evit kregiñ gant ar bageal. Ar ouel, stumm un drapezenn anezhi, a zo dalc’het gant ur piker.
E-kerzh an amzer, ar saverien optimist zo en em ispisializet e daou varc’had disheñvel :
* Da gentañ-penn, hini ar skolioù bageal, hag a ginnig prizioù izel; an optimistoù a zo savet e polyethylene (danvez soupl a c'houzañv ar stokadennoù), pe en aluminiom hag a zo materioù solut met ponner. Optimist ar skolioù bageal en deus ur ouel gant ur gorread bihanaet.
* Da eil, marc’had ar bagoù kentrivadeg savet e polyester gant un troc’h gouel disheñvel diouzh hini ar skolioù bageal, danvezioù skañvoc’h met keroc’h ha breskoc’h, prizioù kalz uheloc’h (tro-dro 3000 € evit un optimist redadeg).
Ar rummad pennañ e bageal eo an optimist. Neuze, ul live uhel-tre a zo.
# Paul Cayard

Paul Pierre Cayard a zo un merdeer amerikan ganet e 1959 e San Francisco. Kemeret en deus perzh en ur bern redadegoù a live uhel, en o zouez an America's Cup, ar Volvo Ocean Race hag ar C'hoarioù Olimpek. En holl en deus kemeret perzh Paul div wech er C'hoarioù Olimpek, pemp gwech e koupenn Amerika ha gounezet en deus seizh kampionnad bedel.

## Penn kentañ e vuhez

Tapout a reas un diplom e business ha managment er San Francisco State University e 1981. Dimezhet eo gant Ulrika Kristina Petterson, merc'h ar merdeer brudet eus bro Sveden Pelle Petterson.

## Loreadeg

* 2005-2006
** Sturiañ a ra ar vag Pirates of the Caribbean er Volvo Ocean Race. Echuiñ a ra eil.
* 2002
** Gounid a ra kampionad ar bed IMS e Capri, Italia
* 1999
** Gounid a ra ar Steinlager Cup
* 1998
** Anvet da verdeer ar bloaz gant Rolex
* 1997-1998
** Gounid a ra ar Whitbread (bremañ adanvet Volvo Ocean Race)war bag Sveden FF Language
* 1996
** Mont a ra ar maout gantañ war ar Sardinia Cup
** Gounid a ra kampionad ar bed klas 40
* 1995
** Gounid a ra ar Citizens Cup, ar pezh a ra gwir dezhañ da zifenn kipenn America
** Gounid a ra an Admiral's Cup (redadeg diavaez)
* 1994
** Gounid a ra ar Sardinia Cup
** Gounid a ra ar c'h/Kenwood Cup
* 1992
** Gounid a ra al Louis Vuitton's Cup
** Anvet eo da verdeer ar bloaz gant ar gazetenn Rothmans
* 1991
** Gounid a ra kampionad ar bed war bagoù 50 troatad war Abracadabra e Japan
** Anvet eo da verdeer ar bloaz gant ar gazetenn Yatching magazine.
* 1989
** Mont a ra ar maout gantañ e kampionad ar bed ar c'hlas Un donenn (bagoù un donenn)
* 1988:
** Gounid a ra kampionad ar bed Star
** Gounid a ra kampionad ar bed ar c'hlas Maxi war Il Moro di Venezia III
# Priz Nobel

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ar priz Nobel a zo ur priz roet bep bloaz d'an dud o deus kaset ar skiant pe ar gevredigezh war-raok. Krouet e oa hervez testamant Alfred Nobel e 1895. Roet e voe ar wech kentañ e 1901, gant roue Sveden. Lidet e vez ar prizioù d'an 10 a viz Kerzu, deiz ganedigezh marv Alfred Nobel. An neb az a ar maout gantañ a c'hounez ivez un tammig muioc'h evit ur milion a euroioù.
War pemp tachenn e vez roet prizioù: ar peoc'h, al lennegezh, ar gimiezh, ar vezegiezh, hag ar fizik. Ur priz all, Priz Sveriges Riksbank war ar Skiantoù Ekonomikel en eñvor eus Alfred Nobel, a oa savet gant bank roueel Sveden e 1968 ha roet evit ar wezh kentañ e 1969. Ar prizioù Nobel war ar gimiezh, ar fizik, ar c'horfadurezh pe ar vezegiezh, hag al lennegezh ha priz skiantoù an armerzh, a vez "hevelebet oute" peurliesañ, a vez sellet oute evel ar prizioù brasañ a c'haller da gaout war an tachennoù-se. Priz Nobel ar Peoc'h a zegas ivez kalz brud, ha rendael a vez alies a-zivout ar priz-se war an dachenn bolitikel. War-bouez priz Nobel ar Peoc'h e vez roet ar prizioù Nobel ha priz skiantoù an armerzh e Stockholm, e Sveden, da-geñver lid bloaziek ar priz Nobel, d'an 10 a viz Kerzu, deiz-ha-bloaz marv Nobel. Komz a ra an Ensavadur Nobel eus ar 6 priz-se roet e Stockholm evel ar "Prizioù svedat". Priz Nobel ar Peoc'h a vez roet da-geñver ul lid bloaziek en Oslo, e Norvegia, d'an 10 a viz Kerzu ivez$^,$. Prezegennoù loreidi ar "Prizioù svedat" a vez graet d'an 9 a viz Kerzu. "Evel ma vez sellet ouzh ar priz Nobel evel ar priz lufrusañ er bed, lid ar prizioù hag ar banvez e Stockholm hag Oslo zo deuet da vezañ e darvoudoù etrebroadel a bouez bras ma kaver dileuridi eus kazetennoù, radioioù ha skinwelioù ar bed a-bezh.".

## Ar prizioù

Ar priz Nobel a vez roet abaoe 1901 er rummadoù da heul :
* Fizik, roet gant Akademiezh roueel Sveden ar skiantoù.
* Kimiezh, roet gant Akademiezh roueel Sveden ar skiantoù.
* Fiziologiezh pe Medisinerezh, roet gant ensavadur Karolinska.
* Lennegezh, roet gant an Akademiezh svedat.
* Peoc'h, roet gant ur c'huzul dilennet gant ar parlamant norvegat (Storting).
E 1968, eo bet krouet, gant Bank Sveden (Sveriges Riksbank), ur priz war tachenn an ekonomiezh, gant asant an diazezadenn Nobel. Ez ofisiel eo anvet Priz Sveriges Riksbank war ar Skiantoù Ekonomikel en eñvor eus Alfred Nobel, met alies e vez graet "Priz Nobel an Ekonomiezh" anezhañ, zoken ma n'eo ket e gwir ur priz Nobel, roet gant Akademiezh roueel Sveden ar skiantoù.
Abaoe 1968 ez eus dibabet chom hep ouzhpennañ rummadoù nevez evit ar prizioù.

## Notennoù

* ↑ "Nobel Prize" (2007), en Encyclopædia Britannica, lennet e miz Du 2007, war Encyclopædia Britannica Online. Daoust ma n'eo ket unan eus ar prizioù Nobel, e vez hevelebet ouzh ar prizioù all; Bannet e vez anv al loreidi war un dro gant anv loreidi ar priz Nobel, ha priz skiantoù an armerzh a vez kinniget e-doug lid ar prizioù Nobel.
* ↑ >"Nobel Prize" (2007), en Encyclopædia Britannica, lennet e miz Du 2007, war Encyclopædia Britannica Online.
* ↑ "The Nobel Prize Awarders", nobelprize.org,
* ↑ Nobel Peace Prize 2007, nobelprize.org.
* 1 2 "The Nobel Prize Award Ceremonies", nobelprize.org
# Hobie 16

Hobie Cat 16 :
| Un Hobie Cat 16 Les Glénans ||
| Fardaj : | cat-boat |
| Savour : | Hobie |
| Penn-kentañ : | 1969 |
| Hirder : | 5,05m |
| Ledander : | 2,43 m |
| Diblasadur : | 145 kg |
| Goueliadur : | 20,25 m² |
| Bourzhiad(où) : | 2 |
a vo kavet e Wikimedia Commons.
An HC 16 pe Hobie Cat 16 zo ur vag redadeg.

## Liammoù diavaez

* Lec’hienn ofisiel
# Refleks (poltrejer)

Ur poltreder refleks unferenneg a zo un doare poltreder, dezhañ ur ferenneg hepken a servij da vukañ ha da bakañ ar skeudenn. Disheñvel eo diouzh ar binviji nann-refleks, e lec'h ma vuker gant ur bizer diavaez, ha diouzh ar refleks div-ferenneg, e lec'h ma servij ur ferenneg da vukañ, hag eben da bakañ ar skeudenn. Er yezh pemdez e implijer ar ger refleks evit un poltreder unferenneg d'ar stumm 24x36 (stumm kozh ar pelikulennoù), enebet ouzh ar poltreder stumm. Bep an amzer e kaver an anv SLR (Single Lense Reflex) evit komz eus ar refleks unferenneg.
Berzh o deus graet seurt poltrederioù abalamour d'o resisder (gant ferennegoù hir), hag ivez dre ma oa aes da implij (daoust dezho bezañ bras a-walc'h).

## Mont en-dro

Pa vuker e teu ar gouloù er benveg dre ar ferenneg (1) hag e kej ouzh ar melezour (2). Hemañ a adkas ar gouloù etrezek ar werenn vukañ (5). Peurliesañ ez a an adkas etrezek an nec'h hag a-dreñv ar werenn vukañ e adkaver ur ferenn-zifazier (6) hag ur c'hengereg toennheñvel (7) (anvet pentakengereg) pe ur pentamelezour hag a adlak ar skeudenn eus an tu mat evit ma vefe gwelet ar skeudenn evel er wirionez er bizer (8) gant lagad an hini a gemer ar poltred.
Ret eo taoler evezh memestra rak simplaet eo ar brastres. E gwirionez ez eo distaolet teir gwech ar gouloù er c'hengereg toennheñvel, adsavidigezh ar skeudenn war an tu mat o vezañ tapet tra ma vezo un niver par a zistaoladennoù gouloù (unan war ar melezour ha teir 'barzh ar c'hengereg).
Pa baker ar skeudenn e sav ar melezour just a-raok digoradur ar stanker (3). mont a ra neuze ar gouloù da skeiñ ouzh ur gorread kizidik ouzh ar goulou (4) (film pe paker niverel).

## Saverien refleks

* Canon
* Fujifilm
* Nikon
* olympus
* Panasonic
* Pentax
* Sigma
* Sony
# Argentan

Argentan :
| Ar c'hastell. ||
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi |
| Departamant | Orne |
| Arondisamant | Argentan (pennlec'h) |
| Kanton | Pennlec'h daou ganton : Argentan-1 ha Argentan-2 |
| Kod kumun | 61006 |
| Kod post | 61200 |
| Maer Amzer gefridi | Pierre Pavis 2014-2020 |
| Etrekumuniezh | Argentan Intercom |
| Lec'hienn web | https://www.argentan.fr/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 13 494 ann. (2022) |
| Stankter | 742 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | bihanañ 152 m — brasañ 228 m |
| Gorread | 18,18 km² |
| kemmañ |
Argentan zo ur gumun en departamant Orne hag er rannvro Normandi, e kornôg Bro-C'hall. Pennlec'h arondisamant Argentan eo.
Er bloavezh 2022 e oa 13 494 a annezidi hag a reer Argentanais anezho e galleg.

### Dispac'h gall

* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Argentan, da benn Distrig Argentan hag e departamant Orne. Lakaet e voe da benn Arondisamant Argentan pa voe krouet e 1800.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz Saint-Germain.
* Tour Marguerite.
* Chapel Saint-Nicolas, hiziv ti an douristed.

## Tud
### Ganedigezhioù

* Michel Onfray (1959-), skrivagner, kelenner ha prederour.

## Kêrioù gevellet

* Rotenburg an der Fulda (Alamagn) abaoe 1975
* Abingdon-on-Thames (Rouantelezh Unanet) abaoe 1975
* Baja (Hungaria) abaoe 1998

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ar gumun
* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Cassini – EHESS
# Startijenn

Startijenn a zo ur strollad sonerezh bet krouet e miz Even 1997, diwar ur gejadenn etre skolajidi er skolaj Diwan Roparz Hemon er Releg-Kerhuon, e-kichen Brest.

## Istor ar strollad

A oad a 13 vloaz, sod-pitilh holl gant ar sonerezh, e tivizas Tangi Oillo (gitar), Youenn Roue ha Konogan An Habask (bombard) ha Tangi Ropars (akordeoñs kromatek) krouiñ ur strollad festoù-noz. Seniñ a rejont evit ar wech kentañ e Lokorn e 1997. Goude-se e krogas Startijenn da luskañ muioc'h-mui a festoù-noz. E miz Mae e kuitaas Tangi Ropars ar strollad. Kemeret e voe e blas gant Tangi Le Gall-Carre, ur akordeoñs diatonek gantañ, ha Konogan An Habask, paotr ar binioù-kozh. Adalek ar mare-se e tibradas ar strollad.
Deuet int da vezañ bremañ ur strollad mil-anavezet e bed ar sonerezh e Breizh. Abaoe o c’hentañ pladenn en nevez-amzer 2006, n’o deus ket paouezet da foetañ ar festoù-noz e Breizh koulz hag e lec'h all. Perzhioù sonerezh ar pemp brezhoneger yaouank-mañ eo dres o startijenn, ur son a-stroll dibar ha sonaozadurioù a sent bepred ouzh o fal kentañ : lakaat an dud da zañsal. Ur son rock 'zo ganto, hag un doare dezho o-unan da gizellañ o zonioù. Deuet eo ar strollad da vezañ unan eus arouezioù ur yaouankiz o vevañ en he sevenadur hag en hec'h amzer.
E 2009 o doa resevet ur priz gant ar gevredigezh Produet e Breizh, hag un eil gant Sonerezhioù ha Dañsoù e Penn-ar-Bed. Kemeret o doa perzh en abadenn Son da Zont d'ar sadorn 28 a viz Du 2009 war France 3

## Sonerien

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Tangi ar Gall-Carré : akordeoñs daoudonek (abaoe 1998)
* Tangi Oillo : gitar (abaoe 1997)
* Youn Roue : bombard (abaoe 1997)
* Julien Stevenin : gitar boud (abaoe 2011)
* Yoann an Nedeleg : biniou kozh, uilleann pipes (abaoe 2024)

### Sonerien bet

* Tangi Ropars (1997-1998)
* Konogan An Habask : biniou, uilleann pipes (1997-2013)
* Kaou Gwenn : binvioù-skeiñ (2004-2015)
* Lionel Le Page : biniou, uilleann pipes (2013-2024)

## Pladennoù

* Startijenn (Coop Breizh), 2006
* Pakit Holl ! (Paker Prod / Coop Breizh), 2008
* 'Kreiz da fas ! (Paker Prod / Coop Breizh), 2010
* Skeud (Paker Prod / Coop Breizh), 2015
* Talm ur galon (Paker Prod / Coop Breizh), 2022

### Live

* Startijenn - El Taqa (Paker Prod / Coop Breizh), 2013
* Paker Tour (Paker Prod / Coop Breizh), 2016

## Prizioù ha sonadegoù
### 2009

* Priz ar bladenn produet e Breizh - Sonerezh Breizh
* Priz taol Musiques & danses en Finistère
* Festival Trad it! - Groningen (Izelvroioù)
* Zamek Celtic Festival - Bedzin (Polonia)
* Gouelioù-meur Kerne - Kemper
* L'Espace (Festival Yaouank) - Roazhon
* Bombardes & Cie - Klegereg

### 2008

* Guinness Irish Festival - Sion (Suis)
* Festival interceltique - An Oriant
* Festival Yaouank - Roazhon
* Cyber fest-noz - Kemper
* Troiad en Alamagn & Belgia

### 2007

* Gouelioù-meur Kerne - Kemper
* Bombardes & Cie - KLEG' - Klegereg
* Festival Kann al Loar - Landerne
* Troiad e Polonia & Slovakia

### 2006

* Gouel an Erer Kozh - Karaez
* Gouelioù ar serr-noz - Roazhon
* Festival Yaouank - Roazhon
* Festival fisel - Rostren
* Yaou ar porzh - Brest

## Liammoù diavaez

* (br)(fr)(en) Lec'hienn ofisiel
* MySpace
# Stomog

Ar stomog eo an organ m'en em gav ar boued a zo bet debret hag a zo o vont da vagañ korf an den pe al loen.

## Anvioù all ar stomog

* Gwechall e kreded e oa er galon e tegouezhe ar boued a veze debret, alese an anvioù poull-kalon ha poull ar galon.
* Sac'h-boued a lavarer ivez, en un doare poblek avat.
# Askorn

Un askorn (liester : eskern) a zo unan eus ar pezhioù danvez kalet-tre ha dibleg a ya d'ober ur framm e korfoù ar mellkeineged. Ar skeledenn, pe ar c'horf-eskern, eo an anv a vez graet eus hollad an eskern staget warnañ an elfennoù gwak evel ar c'higennoù dre ar stirennoù, ar flugez hag an empenn (hemañ enklozet e boest ar c'hlopenn).
Studi an eskern eo an askornouriezh.

## Rolloù an eskern

Liesseurt eo rolloù an eskern :
* gwareziñ : gwareziñ a reont an organoù er c'horf, evel ar c'hlopenn a warez an empenn, pe ar c'hostezennoù a warez ar galon hag ar skevent ;
* frammañ : gante e chom ar c'horf en e dalc'h ;
* fiñval : ur c'henlabour zo etre an eskern, kigennoù ar skeledenn, ar stirennoù, ar stagelloù hag ar c'houbloù evit krouiñ fiñvadennoù ;
* treuzkas ar son ;
* kenderc'hañ gwad : mel an eskern hir eo a genderc'h kelligoù ar gwad ;
* stokañ danvezennoù meinel, dreist-holl kalkiom ha fosfor ;
* boniañ faktorioù kreskiñ ;
* boniañ druzoni ;
* mirout ar c'hempouez trenkenn-bazenn ;
* digontammiñ.

## Danvez

Gant raz eo graet an eskern evit reiñ o c'haleter hag o fetister ken e c'hellint dougen pouez ar c'horf, ur pouez a c'hell bezañ kaset war un nebeud anezho evel eskern an treid pa ya an den pe al loen war e sav. Koulskoude ez eus ul lodenn gleuz e diabarzh an eskern, el lec'h m'emañ ar mel askorn.

## Sterioù all

Pep elfenn galet a c'hell bezañ keñveriet ouzh askorn ar mellkeineged a vez graet "askorn" anezhi : askorn kerez (kalonenn gerez), da skouer, hag heñvel evit ar frouezh all kalonennoù enno.
# Marc'h-houarn

Ar marc'h-houarn (pe marc'hig-houarn, pe bisiklet, pe belo) zo un ardivink, anezhañ ur framm dir pe garbon ha divrod outañ peurvuiañ (met un ardivink unrodek, teirrodek, pe bederrodek e c'hall bezañ ivez a-wechoù), a vez kaset war-raok dre nerzh an den a zo warnañ hag a bouez gant e dreid war troadikelloù da lakaat ar rodoù da dreiñ.
Dre fent e vez lavaret "marc'h-gaol" ha "marc'h-treut" a-wechoù.
A bep seurt marc'hoù-houarn a zo, ha marc'hhouarnerezh a reer eus ar mont war varc'h-houarn, a zo un doare da emzezougen, hag ur sport ivez gant redadegoù.

## An ardivink

E deroù an XIX$^{vet}$ kantved ez eo deuet an ardivink war wel en Europa. N'eo ket en 1790 na gant Mede de Sivrac (un den ganet e faltazi ur c'hazetenner broadelour gall) e voe ijinet ar c'hentañ marc'h-houarn, hogen gant un Alaman.
E 1817 e voe ijinet, gant an ijinour Karl Drais (1785-1851), ur mekanik koad, div rod dezhañ, hag ac'h ae en-dro gant an treid un den. Abaoe dibenn an XIXvet kantved ez a en-dro gant ur chadenn ha troadikelloù.
* Emdroadur ar marc'h-houarn abaoe deroù an XIXvet kantved
* Elfennoù pouezusañ ur marc'h-houarn a vremañ

## Tizh

Dre voaz ez a un den ordinal etre 16 ha 32 km an eur. Gant ur marc'h-houarn reder ez aio ur reder gourdonet-mat betek 50 km an eur war ar plaen, e-pad un herrad berr. Ar buanañ a zo bet gwelet war ar plaen a zo bet gant Sam Whittingham e 2008, en deus graet 132,5 km an eur war ur marc'h-houarn aerodinamek, ur rekord bedel.
Teir pe beder gwech buanoc'h eget war droad ez eer war varc'h-houarn.

## Efedoù
### Yec'hed

Dre ma ra droug d'ar yec'hed chom hep fiñval e ra vad bale war varc'h-houarn, daoust ma n'eo ket kenkoulz ha kerzhout, a vez lavaret alies. N'eo ket ken start ha redek, ha vad a ra d'ar galon. Erbedet eo gant an OMS ha Komision Europa evit stourm ouzh ar rebouez. En Izelvroioù eo ul labourer diwar dri hag a ya bemdez d'e zevezh war varc'h-houarn, hag ar re-se ne vezont ket klañv ken alies hag ar re all.
Ouzhpenn-se n'eo ket ur benveg dañjerus evel ar c'harr-tan.

## Disaotr

Nebeut a energiezh a ya da ober ur marc'h-houarn, e-skoaz ur c'harr-tan, nebeutoc'h c'hoazh a vez devet ouzh e implij (dister a-walc'h eo ar "roud ekologel" laosket gantañ, evel a vez lavaret), nebeut a lec'h a ya gantañ.

## Notennoù

* ↑ Geriadur Vallée, pajenn 66.
* ↑ Geriadur ar brezhoneg a-vremañ, F. Favereau, p. 70 (eus ar ger gallek bicyclette).
* ↑ Geriadur ar brezhoneg a-vremañ, F. Favereau, p. 61 (eus ar ger gallek vélocipède).

## Pennadoù kar

* Draiser
* Longjohn
* Marc'h-houarn a-blaen
* Marc'h-houarn Treuz Bro (MTB)
* Rickshaw
a vo kavet e Wikimedia Commons.