# Kastell-Briant

Kastell-Briant :
| Toennoù Kastell-Brient gwelet eus ar c'hastell. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Châteaubriant |
| Bro istorel | Bro-Vez, Bro-Naoned |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Liger-Atlantel |
| Arondisamant | Kastell-Briant-Ankiniz (isprefeti) |
| Kanton | Kastell-Briant (pennlec'h) |
| Kod kumun | 44036 |
| Kod post | 44110 |
| Maer Amzer gefridi | Alain Hunault (LR) 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Kumuniezh kumunioù Kastell-Briant - Derwal |
| Bro velestradurel | Bro Kastell-Briant |
| Lec'hienn Web | Lec'hienn an ti-kêr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 12 231 ann. (2020) |
| Stankter | 364 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 47° 43′ 04″ Norzh 1° 22′ 30″ Kornôg / 47.7177777778, -1.375 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 70 m bihanañ 48 m — brasañ 107 m |
| Gorread | 33,62 km² |
| Kastell-Briant ||
| kemmañ |
Kastell-Briant (Châteaubriant e galleg) a zo ur gumun a Breizh e Kanton Kastell-Briant, el Liger-Atlantel. E reter ar vro emañ, e Marzoù Breizh.

## Douaroniezh

War lez ar C'haer hag ar C'honn emañ Kastell-Briant.

### Kumunioù amezek
## Anv

* Erwan Vallerie ː Castellum Brienti, XI$^{vet}$; Castro Brientii, 1265; Chateaubrient, 1265, 1348; Chasteaubrient, 1353; Castrum Briencii, 1453; Chasteaubriand, 1576; Chasteaubriant, 1624; Chateaubriand, 1779;
Savidiezh ar c'hastell gant Briant zo kaoz eus anv ar gumun en XIvet kantved.
Skrivet eo Brient « Brientii » pe « Brieni ».
Dont a ra war wel an anv « Castrum Brieni » pe « Castrum Brientii ». Miret eo ar skritur gant an « t ».
E 1266 e teu ar meneg kentañ e galleg eus anv ar baron « Geffrey de Cheteau Brient ». Ar skritur « Cheteau Brient » eo an hini implijetañ.

## Ardamezioù

* Rannet : ouzh 1 en gul e deir flourdilizenn en aour, e vazh krennet sourinet ; ouzh 2 en erminoù ; er c'hreiz holl en gul hadet gant flourdiliz en aour.

## Istor
### Orinoù

Abaoe pell zo ez eus roudoù eus Mab-den war-dro bro Gastell-Briant. Daoust d'an abad Cotteux, lesanvet « distrujer bras ar peulvanoù », an hini en doa savet kalvar Lufer en ur gemer e zanvez krai e-touez meur a vaen kozh, chom a ra peulvanoù e-kichen Kastell-Briant memestra. Bez ez eus anezho e Ruzieg, er gêrig La Houssais, war hent Hezin-ar-Mengleuzioù, e Trefieg, e Luzevieg hag e Sant-Albin-ar-C'hestell. Dizoloet eo bet ivez bouc'halioù Nevezoadvezh ar Maen er Borderies dreist-holl, e hanternoz redva Bere. Bere (ur c'harter eus Kastell-Briant hiziv an deiz) a vefe ur gêrig galian. War ur c'hondon houarnek emañ Bere ha merkoù kozh-kenañ a ziskouez eo bet implijet kalz. Siwazh n'eo ket anavezet mat orin ar C'halianed a vefe bet war rosioù Bere : ar vro zo war harzoù pobloù an Andecavi, ar Redones, ar Weneted hag an Namneted. Marteze e teufe anv Bere eus ur ger keltiek a dalvez « uhelder », e latin « Bairacus » a zo deuet da vezañ « Bereus » ha goude Bere. Er marc'hallac'h ez eus bet dizoloet relegennoù ar savadurioù roman e 1876. An hentoù roman a liamme Condeium (Candé) ha Condevicnum da Condate a groaze unan gant egile amañ.

### Krennamzer uhel

Er VI$^{vet}$ kantved ez a ar vro gant ar Vretoned ha staget eo ouzh ar rouantelezh vreizhat goude. Rannet eo Breizh ar Grennamzer etre tierned, pep hini gouarnet gant aotrounez bihan. N'eus roud skrivet ebet diwar-benn aotrounez bihan Bere. Kreskiñ a ra buan-tre Bere e penn-kentañ ar Grennamzer. Daou santual zo : unan evit Sant-Pêr hag egile evit Sant-Yann. Ur stal moneiz zo savet eno. Bere zo ur gwir greizenn evit al labour-douar, ar sevel-loened, ar metalouriezh hag ar c'henwerzh.

### Krennamzer izel

Goude ar bloavezh mil, goude bezañ resevet madoù gant eskob Naoned Gautier II, sañset eo familh Briant mont da vevañ war douaroù santualioù Sant-Pêr ha Sant-Yann. Un ober politikel an hini eo rak an noblañs (ha familh Briant en he zouez) a c'hall sikour an eskob ha kont Roazhon ouzh konted Naoned hag Anjev. Istor Kastell-Briant a grog e penn-kentañ an XIvet kantved pa sav Briant (kevredad kont Roazhon) ur c'hreñvlec'h war ur voudenn el lec'h ma kroaz ar stêr Kaer gant ar stêr Rollard. Ar c'hastell zo lod e Marzioù Breizh evel re Gwitreg, Felger, Ankiniz, Klison, Machikoul. Lakaet e oa da ziwall Breizh rak ar rouantelezh c'hall. Savet eo « prioldi Sant-Salver » gant Briant diwezhatoc'h e Bere, kalon gentañ ar gêr aet war vrasaat d'ar gevred abalamour da savidigezh parrez « Sant-Yann » en XIvet kantved ha kouent « Sant-Mikael » en XIIIvet kantved. Savet en X$^{vet}$ kantved eo parrez « Sant-Pêr » goshoc'h koulskoude. Goude, en XIIvet kantved, aet eo war vrasaat Kastell-Briant war tu kornôg ar C'hastell. D'an 3 a viz Meurzh 1222 e voe un emgann e Bere etre dug Breizh Pêr Iañ ha baroned all gant senesal Anjev Amaury Craon en o fenn. En ur plas strategel emañ ar c'hastell, se zo kaoz e anavez ar gêr emgannoù hag aloubadegoù a bep seurt. E 1235, sez roue bro C'hall Loeiz IX eo an hini bouezusañ. Etre an XIII$^{vet}$ kantved hag ar XV$^{vet}$ kantved neuze e vo dibabet gant an aotrounez sevel mogerioù-kreñv. Ouzhpenn ar mogerioù eo gwarezet ar gêr gant touflezoù maget gant ar stêr Kaer en hanternoz ha gant ar stêr Rollard er su. E-barzh ar mogerioù e oa pemp dor : « nor Sant-Yann » er gwalarn, « nor an Torche » er biz, « nor an nor-guzh » er su, « nor Sant-Mikael » hag an « nor nevez » er gevred. Daou ahel pennañ a groaze an eil gant egile : straed Couere hag ar Straed Vras. Gourizet e oa Kastell-Briant gant meur a fabourz. Er gwalarn e oa strobet Kastell-Briant ha Bere (kalon kentañ ar gêr) gant fabourz Couere. Er mervent e oa fabourz ar Barre tra ma oa kavet hini Sant-Mikael er gevred. En diwezh e oa fabourz an Torche er biz. E kalon kêr e oa ur c'hoc'hu koad padal e oa bet distrujet e 1865. Familh Briant a ziazezas kêr Kastell-Briant met ivez baronelezh Gastell-Briant a ya diwar wel er XIVvet kantved. Kemer a ra he flas familh Dinan diouzhtu war-lerc'h hag ur wezh mouget anezhi eo familh Laval a zeuas a benn da gaout Kastell-Briant. Pa eo kroget gant sez Kastell-Briant d'ar 15 a viz ebrel 1488 e oa Lois II de la Trémoille e penn ar C'hallaoued. Dispennet eo ar c'hastell ha paket eo Yann eus Laval. Penn-kentañ ur c'houlzad brezel an hini eo ha Breizh a gollo alies evel e Ankiniz, Klison, Redon pe Gwengamp. Faezhadenn Sant-Albin-an-Hiliber a vo an hini bouezusañ (evit kaout muioc'h a vunudoù gwelet ar pennad Sez Kastell-Briant).
* An tour-mol
* Pêr Iañ

### Azginivelezh

Er XVIvet kantved, gouarnour Breizh Yann eus Laval a reas ur bern traoù : lakaat a reas dezhañ sevel kazelioù Azginivelezh ar c'hastell evit e wreg Frañseza Foaz. Legadet eo e varonelezh gant Yann eus Laval da Anne eus Montmorency. Degemeret eo bet Frañsez Iañ (Bro-C'hall), Herri II (Bro-C'hall) ha Charlez IX (Bro-C'hall) e Kastell-Briant gant ar varoned. Etre 1590 ha 1597 eo tapet ar gêr gant al Lig gant dug Mercoeur en he fenn. Ti Condé a zeu a-benn da gaout Kastell-Briant er XVIIvet kantved met ne vo ket o chom eno. Un ospital zo krouet en hevelep oadvezh, e 1680.
* Jean de Laval gant Clouet
* Frañseza Foaz

### Dispac'h Gall

* Krouet e voe kumun Kastell-Briant e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Kastell-Briant. Lakaet e voe da benn Bann Kastell-Briant gant lezenn an 26 a viz C'hwevrer 1790. E 1800 e voe lakaet da benn Arondisamant Kastell-Briant.
* D'an 22 a viz Ebrel 1794 e oa bet dibennet Jean-Baptist-August Château-Briant (ur c'habiten-marc'hegiezh hag a oa nobl a-raok) e Pariz peogwir e oa a-enep an dispac'h.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 235 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,14% eus he foblañs e 1911.

#### Eil brezel-bed

* Mervel a reas 72 den eus ar gumun hervez monumant ar re varv .
* 22 a viz Here 1941: lazhadeg 27 gouestlad e Kastell-Briant gant an Alamaned.
* Dieubet e voe Kastell-Briant d'ar 4 a viz Eost 1944 gant lu SUA.

### Darvoudoù sport a bep seurt

* 7 a viz Gouere 1983 : 6vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kastellbriant ha Naoned (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Bert Oosterbosch (Izelvroioù).
* 10 a viz Gouere 2004 : 7vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kastellbriant ha Sant-Brieg ; trec'h eo Filippo Pozzato (Italia).

## Monumantoù ha traoù heverk

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù$^,$ ha kartenn-bost. Dioueliet e voe d’ar 7 a viz Mae 1922.
* Ar c'hastell, rummet evel monumant istorel.
* Iliz Sant-Yann Bereg: parrez an X$^{vet}$ kantved.
* Monumant Kamp Choisel.
* Mengleuz ar Re Fuzuilhet: d'an 22 a viz Here 1944 e oa bet fuzuilhet ostajoù gant an Alamanted en ur vengleuz e Kastell-Briant. Lazhet e oant bet e rebourserezh d'an ober rezistañs. Ul letamant-koronal, Karl Hotz, eus ar Wehrmacht a oa bet lazhet e Naoned. Daou zevezh war lec'h e oa bet divizet lakaat 48 ostaj d'ar marv. 27 e Kastell-Briant, 16 e Naoned ha 5 e Pariz. Guy Môquet a oa en o zouez: 16 vloaz e oa.

## Melestradurezh

Roll ar vaered zo bet :
| Prantad | Anv | Strollad |
| Meurzh 2001 | Alain Hunault | Unvaniezh evit ul Luskad Poblel |
| Mezheven 1995 | Martine Buron | Strollad Sokialour Gall |
| Meurzh 1989 | Martine Buron | Strollad Sokialour Gall |
| Da vezañ klokaet. ||||

## Tud

* Charles-François Le Normant de la Baguais, eus Sant-Yann-Bere, selaouer ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1720
* Ernest Bréant (1880-1944), politikour
* Jean Gillois ganet e 1909, jeneral hag ijinour an arme
* Yann a Laval
* Sophie Trébuchet, mamm Victor Hugo
* Jacques Pâris de Bollardière
* 27 den fuzuilhet gant an nazied an 22 a viz Here 1941, en o zouez Pierre Guéguin maer Konk-Kerne, Marc Bourhis eus Tregon, Guy Môquet stourmer komunour eus Paris ha Jean Grandel maer Gennevilliers.

### Tud bet marvet eno

* Frañseza Dinan, gouarnerez Anna Vreizh, 4 a viz Genver 1500.
* Jakez Riou, skrivagner brezhonek, 14 a viz Genver 1937.
* An doktor Jean Tricoire, hag en doa skrivet ul levr da zeskiñ brezhoneg, a oa o chom e Kastell-Briant ha marvet eo eno d'ar 17 a viz Meurzh 1994. Diazezet e oa bet gantañ kelc'h keltiek kêr. Resevet en doa Kolier an Erminig e 1993.

### Ardamezeg ar familhoù

* Barrin
* Aotrounez La Galisonnière e Sant-Yann-Bere, e 1658
* En glazur e deir balafenn en aour
* Béchenec
* Aotrounez la Jarretière, Fougerais, ha Boeuves, e parrez Sant-Yann-Bere
* Rannet; ouzh 1 en sabel e leon en argant; ouzh 2 en aour e deir moualc'henn en sabel
* (???) Bernard du Treil
* Senesal Kastell-Briant e 1780; bet noblet e 1814
* Troc'het etre aour ha glazur; e gebrenn en erminoù balirant, heuliet ouzh kab gant div voualc'henn en sabel hag ouzh beg gant ur groaz eoriek en arc'hant
* Haicault
* Aotrounez du Pont, e Tourig
* En argant e sourin en glazur
* Le Normant
* Aotrounez la Bagais ha Boisbriant, e Sant-Yann-Bere
* Treustellet ha kommek a eizh pezh etre glazur hag argant; e gab en aour, karget gant un aval en mouk, deliennek en geot, habiaet gant daou peroked penn-ouzh-penn ivez en geot
* François Trotereau
* Kannad Kastell-Briant ouzh ar Vreujoù e 1570 ; mestr ouzh ar C'hontoù e 1575.
* En argant e dreustell eilhonek geotet, o skorañ un durzhunell en sabel

## Brezhoneg

* E 2018 ez eus bet kaoz da zigeriñ ur c'hlas divyezhek, met nac'het e voe gant an deskadurezh-stad.

## Gevelliñ

* Baile Átha Luain (Iwerzhon, Cúige Laighean), abaoe 1975
* Radevormwald (Alamagn, Nordrhein-Westfalen), abaoe 1981
* Brabova (Roumania)
* Eskemmoù gant Tigzirt (Kabilia)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
* (br) Kastell-Briant war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur

* Pol Potier de Courcy : Nobiliaire et armorial de Bretagne. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ "Buffé p.15"
* ↑ "Buffé p.16
* ↑ "Buffé_p16"
* ↑ "Flohic_p.257, p.257.
* ↑ "Buffé_p.17">
* ↑ Buffé, p.|24
* ↑ Naoned
* ↑ Roazhon
* ↑ Buffé p.|25
* ↑ Buffé p.31
* ↑ "Bouvet_2008, p.6
* ↑ Bouvet_2008_p. 6
* ↑ p.20
* ↑ Ti-kêr - Histoire de Châteaubriant
* ↑ Patrimoine de France
* ↑ Le Moyne de la Borderie, 1972, p.306}}
* ↑ Buffé p.99.
* ↑ Bouvet_2008_p8"
* ↑ "Flohic_p257
* 1 2 Lec'hienn an ti-kêr
* ↑ histoire châteaubriant
* ↑ (fr)J. B. Duverger, Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat, Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.106
* ↑ (fr)Cassini - EHESS - Fichenn kumun Kastell-Briant
* ↑ (fr)Les soldats de Loire Inférieure - Monumant ar re varv
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Université de Lille
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ Cassini hag EBSSA
* ↑ Ur maer Kastell-Briant e 1696.
* ↑ (fr)Ouest-France