# X-SAMPA

X-SAMPA pe Extended SAM Phonetic Alphabet (X-SAMPA) ("Lizherenneg fonetik SAM ledanaet") a zo ur sistem evit gallout kas da-benn treuzskrivadennoù fonetik pe fonologek gant lizherennoù boutin al lizherenneg latin hep lizherennoù pe sinoù diakritek ispsial, da lâret eo oc'h ober gant an arouezennoù 7-bit an ASCII hepken.
Diorroet e oa bet e 1995 diwar ar sistem SAMPA kent gant John C. Wells, kelenner war ar fonetik e University of London, unan eus skolioù-meur Londrez. Pal pennañ X-SAMPA a oa unvaniñ an holl sistemoù SAMPA implijet evit treuzskrivañ bep ur yezh disheñvel a-benn krouiñ ur sistem unvan gouset da vezañ implijet evit treuzskrivañ sonioù holl yezhoù ar bed, kevatal ouzh al lizherenneg fonetik etrebroadel (LFE).

## Roll alfabetek

Amañ e vez kavet roll an holl arouezennoù renket hervez urzh al lizherenneg gant bep o c'hevatalder hervez al LFE.

### Notennoù

* Kevatal eo talvoudegezh abn holl arouezennoù al LFE ha re X-SAMPA.
* Gant X-SAMPA e vez implijet an arouzenn "\" evit krouiñ arouzennoù nevez, d.s. O a ra dave d'ur son disheñvel diouzh O\ hep liamm ebet kenetreze o-daou.
* Hervez reolennoù X-SAMPA e vez skrivet ar sinoù diakritek diouzhtu war-lerc'h an arouezenn ma'z int stag oute etreget ar re-mañ: ~ (friadur; = (kensonenn silabennek) ha; ` (kensonenn tro-gil pe vogalenn rotek), stag ar re-mañ ouzh an arouezenn ma reont dave outi gant an arouezenn-liammañ ispisial _.
* Gant X-SAMPA e vez implijet an hevelep arouezenn _ evit liammañ div elfenn ur gensonenn kendistaget.
* Implijet e vez an niveroù _1 - _6 evit merkañ buan-ha-buan tonennoù resis kavet e yezhoù resis.

### Arouezennoù diazezet war lizherennoù bihan

| X-SAMPA | LFE | Deskrivadur | Skouerioù |
| a | a | Vogalenn digor a-raok plaen | Galleg dame [dam], Spagnoleg padre ["paD4e] |
| b | b | Kensonenn diweuz dre serriñ mouezhiet | Saozneg bed [bEd], Galleg bon [bO~] |
| b_< | ɓ | Kensonenn diweuz dre entarzhañ mouezhiet | Sindeg ɓarʊ [b_<arU] |
| c | c | Kensonenn staon dre serriñ divouezh | Hungareg latyak ["lAcAk] |
| d | d | Kensonenn kevig dre serriñ mouezhiet | Saozneg dig [dIg], Galleg doigt [dwa] |
| d` | ɖ | Kensonenn tro-gil dre serriñ mouezhiet | Svedeg hord [hu:d`] |
| d_< | ɗ | Kensonenn kevig dre entarzhañ mouezhiet | Sindeg ɗarʊ [d_<arU] |
| e | e | Vogalenn damserr a-raok plaen | Galleg ses [se] |
| f | f | Kensonenn gweuz-dent dre daravat divouezh | Saozneg five [faIv], Galleg femme [fam] |
| g | ɡ | Kensonenn drekstaon dre serriñ mouezhiet | Saozneg game [geIm], Galleg longue [lO~g] |
| g_< | ɠ | Kensonenn drekstaon dre entarzhañ mouezhiet | Sindeg ɠəro [g_<@ro] |
| h | h | Kensonenn troc'h-avel dre daravat divouezh | Saozneg house [haUs] |
| h\ | ɦ | Kensonenn troc'h-avel dre daravat mouezhiet | Tchekeg hrad [h\rat] |
| i | i | Vogalenn serr a-raok plaen | Saozneg be [bi:], Galleg oui [wi], Spagnoleg si [si] |
| j | j | Kensonenn staon dre dostaat | Saozneg yes [jEs], Galleg yeux [j2] |
| j\ | ʝ | Kensonenn staon dre daravat mouezhiet | Gresianeg γειά [j\a] |
| k | k | Kensonenn drekstaon dre serriñ divouezh | Saozneg scat [sk{t], Spagnoleg carro ["kar:o] |
| l | l | Kensonenn kevig a-gostez dre dostaat | Saozneg lay [leI], Galleg mal [mal] |
| l` | ɭ | Kensonenn tro-gil a-gostez dre dostaat | Svedeg Svealand sorl [so:l`] |
| l\ | ɺ | Kensonenn kevig a-gostez dre stlakat | Japaneg fonem /r/ |
| m | m | Kensonenn diweuz dre fri mouezhiet | Saozneg mouse [maUs], Galleg homme [Om] |
| n | n | Kensonenn kevig dre fri mouezhiet | Saozneg nap [n{p], Galleg non [nO~] |
| n` | ɳ | Kensonenn tro-gil dre fri mouezhiet | Svedeg hörn [h2:n`] |
| o | o | Vogalenn damserr a-dreñv ront | Galleg gros [gRo] |
| p | p | Kensonenn diweuz dre serriñ divouezh | Saozneg speak [spik], Galleg pose [poz], Spagnoleg perro ["per:o] |
| p\ | ɸ | Kensonenn diweuz dre daravat divouezh | Japaneg fuku [p\M_0kM] |
| q | q | Kensonenn dre serriñ huged divouezh | Arabeg qasbah ["qQs_Gba] |
| r | r | Kensonenn kevig dre froumal | Spagnoleg perro ["per:o] |
| r` | ɽ | Kensonenn tro-gil dre stlakat | |
| r\ | ɹ | Kensonenn kevig dre dostaat | Saozneg red [r\Ed] |
| r\` | ɻ | Kensonenn tro-gil dre dostaat | Malayalam വഴി ["v6r\`i] |
| s | s | Kensonenn kevig dre daravat divouezh | Saozneg seem [si:m], Galleg session [se"sjO~] |
| s` | ʂ | Kensonenn tro-gil dre daravat divouezh | Svedeg mars [mas`] |
| s\ | ɕ | Kensonenn kevig-staon dre daravat divouezh | Poloneg świerszcz [s\v'erStS] |
| t | t | Kensonenn kevig dre serriñ divouezh | Saozneg stew [stju:], Galleg raté [Ra"te], Spagnoleg tuyo ["tujo] |
| t` | ʈ | Kensonenn tro-gil dre serriñ divouezh | Svedeg mört [m2t`] |
| u | u | Vogalenn serr a-dreñv ront | Saozneg boom [bu:m], Spagnoleg su [su] |
| v | v | Kensonenn gweuz-dent dre daravat mouezhiet | Saozneg vest [vEst], Galleg voix [vwa] |
| v\ (pe P) | ʋ | Kensonenn gweuz-dent dre dostaat | Izelvroeg west [v\Est]/[PEst] |
| w | w | Kensonenn gweuz-drekstaon dre dostaat mouezhiet | Saozneg west [wEst], Galleg oui [wi] |
| x | x | Kensonenn drekstaon dre daravat divouezh | Alamaneg Loch, Dach; Spagnoleg caja, gestión |
| x\ | ɧ | Kensonenn staon-drekstaon dre daravat divouezh | Svedeg sjal [x\A:l] |
| y | y | Vogalenn serr a-raok ront | Galleg tu [ty] Alamaneg über ["y:b6] |
| z | z | Kensonenn kevig dre daravat mouezhiet | Saozneg zoo [zu:], Galleg azote [a"zOt] |
| z` | ʐ | Kensonenn tro-gil dre daravat mouezhiet | Mandarineg rang [z`aN] |
| z\ | ʑ | Kensonenn kevig-staon dre daravat mouezhiet | Poloneg źrebak ["z\rEbak] |

### Arouezennoù diazezet war bennlizherennoù

| X-SAMPA | LFE | Deskrivadur | Skouerioù |
| A | ɑ | Vogalenn digor a-dreñv plaen | Saozneg father ["fA:D@(r\)] (RP and Gen.Am.) |
| B | β | Kensonenn diweuz dre daravat mouezhiet | Spagnoleg lavar [la"Ba4] |
| B\ | ʙ | Kensonenn diweuz dre froumal | Bamilekeg [àʙɨ́ ́] 'ludu' |
| C | ç | Kensonenn staon dre daravat divouezh | Alamaneg ich [IC], Saozneg human ["Cjum@n] (broad transcription uses [hj-]) |
| D | ð | Kensonenn dent dre daravat mouezhiet | Saozneg then [DEn] |
| E | ɛ | Vogalenn damzigor a-raok plaen | Galleg même [mEm], Saozneg met [mEt] (RP and Gen.Am.) |
| F | ɱ | Kensonenn gweuz-dent dre fri mouezhiet | Saozneg emphasis ["EFf@sIs] (pa gomzer buan) |
| G | ɣ | Kensonenn drekstaon dre daravat mouezhiet | Gresianeg γωνία [Go"nia], Daneg vælge ["vElG@] |
| G\ | ɢ | Kensonenn huged dre serriñ mouezhiet | Inuktitut nirivvik [niG\ivvik] |
| G\_< | ʛ | Kensonenn huged dre entarzhañ mouezhiet | Mameg ʛa [G\_<a] |
| H | ɥ | Kensonenn gweuz-staon dre dostaat | Galleg huit [Hit] |
| H\ | ʜ | Kensonenn ankoue dre daravat divouezh | |
| I | ɪ | Vogalenn beuzserr tost a-raok plaen | Saozneg kit [kIt] |
| I\ | Ɨ | vogalenn greiz serr plaen laosk arouezenn ebet el LFE | Poloneg ryba [rI\bA] |
| J | ɲ | Kensonenn staon dre fri mouezhiet | Spagnoleg año ["aJo] |
| J\ | ɟ | Kensonenn staon dre serriñ mouezhiet | Hungareg egy [EJ\] |
| J\_< | ʄ | Kensonenn staon dre entarzhañ mouezhiet | Sindeg ʄaro [J\_<aro] |
| K | ɬ | Kensonenn kevig a-gostez dre daravat divouezh | Kembraeg llaw [KaU] |
| K\ | ɮ | Kensonenn kevig a-gostez dre daravat mouezhiet | Zouloueg dlala 'c'hoari' |
| L | ʎ | Kensonenn staon a-gostez dre dostaat | Italianeg famiglia [fa"miLa], Spagnoleg Spagn (unvan) llamar [La"mar] |
| L\ | ʟ | Kensonenn huged a-gostez dre dostaat | Melpaeg [paʟa] 'kael' |
| M | ɯ | Vogalenn serr a-dreñv plaen | Gouezeleg Skos caol [kɯːl] 'reut' |
| M\ | ɰ | Kensonenn drekstaon dre dostaat | Spagnoleg fuego ["fweM\o] |
| N | ŋ | Kensonenn drekstaon dre fri mouezhiet | Saozneg thing [TIN] |
| N\ | ɴ | Kensonenn huged dre fri mouezhiet | Japaneg san [saN\] |
| O | ɔ | Vogalenn damzigor a-dreñv ront | Galleg sort {{IPA|[sɔʀ] 'tonkadur' |
| O\ | ʘ | Klik diweuz | ǂhõã |
| P (pe v\) | ʋ | Kensonenn gweuz-dent dre dostaat | Izelvroeg west [PEst]/[v\Est] |
| Q | ɒ | Vogalenn digor a-dreñv ront | Hungareg magyar {{IPA|[mɒɟɒr] 'hungareg' |
| R | ʁ | Kensonenn huged dre daravat mouezhiet | Alamaneg rein [RaIn] |
| R\ | ʀ | Kensonenn huged dre froumal | Galleg roi [R\wa] |
| S | ʃ | Kensonenn drekkevig dre daravat divouezh | Saozneg ship [SIp] |
| T | θ | Kensonenn dent dre daravat divouezh | Saozneg thin [TIn] |
| U | ʊ | Vogalenn beuzserr tost a-dreñv | Saozneg foot [fUt] |
| U\ | ʊ̵ | vogalenn greiz serr ront laosk, arouezenn ebet el LFE | |
| V | ʌ | Vogalenn damzigor a-dreñv plaen | RP Saozneg strut [str\Vt] |
| W | ʍ | Kensonenn gweuz-drekstaon dre dostaat divouezh | Saozneg Skos when [WEn] |
| X | χ | Kensonenn huged dre daravat divouezh | Klallameg sχaʔqʷaʔ [sXa?q_wa?] |
| X\ | ħ | Kensonenn gourlañchenn dre daravat divouezh | Arabeg <ح>ha’ [X\A:] |
| Y | ʏ | Vogalenn beuzserr tost a-raok ront | Alamaneg hübsch [hYpS] |
| Z | ʒ | Kensonenn drekkevig dre daravat mouezhiet | Saozneg vision ["vIZ@n] |

### Arouezennoù all

| X-SAMPA | LFE | Deskrivadur | Skouerioù |
| . | . | Troc'h silabennek | |
| " | ˈ | Taol-mouezh pennañ | |
| % | ˌ | Taol-mouezh a eil renk | |
| ' (or _j) | ʲ | Staonekadur | |
| : | ː | Hir | |
| :\ | ˑ | Damhir | En estonieg e reer an diforc'h etre tri live hirder vogalennek |
| - | | disrannour | |
| @ | ə | schwa | Saozneg arena [@"r\i:n@] |
| @\ | ɘ | Vogalenn damserr greiz plaen | Paicĩ kɘ̄ɾɘ [k@\_M4@\_M] |
| { | æ | Vogalenn beuzdigor a-raok plaen | Saozneg trap [tr\{p] |
| } | ʉ | Vogalenn serr greiz ront | Svedeg sju [x\}:]; AuE/NZE boot [b}:t] |
| 1 | ɨ | Vogalenn serr greiz plaen | Kembraeg tu [t1], American Saozneg rose's ["r\oUz1z] |
| 2 | ø | Vogalenn damserr a-raok ront | Daneg købe ["k2:b@], Galleg deux [d2] |
| 3 | ɜ | Vogalenn damzigor greiz plaen | Saozneg nurse [n3:s] |
| 3\ | ɞ | Vogalenn damzigor greiz ront | Iwerzhoneg tomhail[t3\:l'] |
| 4 | ɾ | Kensonenn kevig dre stlakat | Spagnoleg pero ["pe4o] |
| 5 | ɫ | Kensonenn kevig a-gostez dre dostaat drekstaonekaet; s.o. ivez _e | Saozneg milk [mI5k] |
| 6 | ɐ | Vogalenn beuzdigor greiz plaen | Alamaneg besser ["bEs6] |
| 7 | ɤ | Vogalenn damserr a-dreñv plaen | Estonieg kõik [k7ik] |
| 8 | ɵ | Vogalenn damserr a-dreñv plaen | Svedeg buss [b8s] |
| 9 | œ | Vogalenn damzigor a-raok ront | Galleg neuf [n9f], Daneg drømme [dR9m@] |
| & | ɶ | Vogalenn digor a-raok ront | Svedeg skörd [x\&d`] |
| ? | ʔ | Kensonenn troc'h-avel dre serriñ | Daneg stød [sd2?] |
| ?\ | ʕ | Kensonenn gourlañchenn dre daravat mouezhiet | Arabeg ع‎ (`ayn) [?\Ajn] |
| * | | "kenstager" e SAMPA, arouezenn hep talvoudegezh resis ebet | |
| / | | vogalennoù damsklaer e galleg | |
| < | | merk penn-kentañ notadur nann-skizhadel | |
| <\ | ʢ | Kensonenn ankoue dre daravat mouezhiet | |
| > | | merk fin notadur nann-skizhadel | |
| >\ | ʡ | Kensonenn ankoue dre serriñ | |
| ^ | ↑ | Pignenn | |
| ! | ↓ | Diskennenn | |
| !\ | ǃ | Klik drekkevig | |
| | | | Strollad toniadur a eil renk | |
| |\ | ǀ | Klik dent | |
| || | | Strollad toniadur pennañ | |
| |\|\ | ǁ | Klik kevig a-gostez | |
| =\ | ǂ | Klik staon | |
| -\ | ̮ | Liamm | |

### Sinoù diakritek

Setu roll an arouezennoù kevatal d'ar sinoù diakritek implijet gant al LFE
| X-SAMPA | LFE | Deskrivadur |
| _" | ̈ | Kreizennadur vogalennek |
| _+ | ̟ | Araokadur vogalennek |
| _- | ̠ | Adrekadur vogalenneg |
| _/ | ˇ | Tonenn war gresk |
| _0 | ̥ | Divouezh |
| _< | | Kensonenn dre entarzhañ (gant an LFE e vez implijet un arouezenn ispisial evit bep kensonenn dre entarzhañ) |
| = (or _=) | ̩ | Elfenn silabennek |
| _> | ʼ | Kensonenn dre strakal |
| _?\ | ˤ | Gourlañchennekadur |
| _\ | ˆ | Tonenn war digresk |
| _^ | ̯ | Elfenn nann-silabennek |
| _} | ̚ | Kensonenn amdarzh |
| ` | ˞ | Rotadur vogalennek ha/pe kensonennoù tro-gil |
| ~ (or _~) | ̃ | Friadur |
| _A | ̘ | Araokadur gwrizienn an teod |
| _a | ̺ | Kensonenn beg an teod |
| _B | ̏ | Tonenn izel-tre |
| _B_L | | Tonenn izel war gresk |
| _c | ̜ | Nebeutoc'h ront |
| _d | ̪ | Kensonenn dent |
| _e | ̴ | Drekstaonekadur pe gourlañchennekadur; s.o. ivez 5 |
| <F> | | Digresk hollek |
| _F | ̂ | Tonenn war digresk |
| _G | ˠ | Drekstaonekadur |
| _H | ́ | Tonenn uhel |
| _H_T | | Tonenn uhel war gresk |
| _h | ʰ | C'hwezhadur |
| _j (or ') | ʲ | Staonekadur |
| _k | ̰ | Mouezh wigourus |
| _L | ̀ | Tonenn izel |
| _l | ˡ | Achuadur a-gostez |
| _M | ̄ | Tonenn greiz |
| _m | ̻ | Kensonenn lavnenn an teod |
| _N | ̼ | Kensonenn teod-gweuz |
| _n | ⁿ | Achuadur dre fri |
| _O | ̹ | Rontoc'h |
| _o | ̞ | Izeladur (digoradur) vogalennek |
| _q | ̙ | Adrekadur gwrizienn an teod |
| <R> | | Kresk hollek |
| _R | ̌ | Tonenn war gresk |
| _R_F | | Tonenn kresk-digresk |
| _r | ̝ | Uheladur (serradur) vogalennek |
| _T | ̋ | Tonenn uhel-tre |
| _t | ̤ | Mouezh sourrus |
| _v | ̬ | Mouezhiet |
| _w | ʷ | Gweuzadur |
| _X | ̆ | Berr-tre |
| _x | ̽ | Vogalenn kreizennet etre |

## Liammoù diavaez

* Computer-coding the IPA: A proposed extension of SAMPA
* Online converter between IPA and X-Sampa
* Web-based translator for X-SAMPA documents. Produces Unicode text, XML text, PostScript, PDF, or LaTeX TIPA.

## Gwelit ivez

* Lizherenneg fonetik etrebroadel
* Fonologiezh
* SAMPA