# Inizi Kalzenez

Kalzenez :
| Anv gallek | Îles Chausey |
| Geografiezh ||
| Enezeg | Inizi Angl-ha-Norman |
| Lec'hiadur | Pleg-mor Sant-Maloù (Mor Breizh) |
| Daveennoù lec'hiañ | 48°52′13″N, 1°49′21″K |
| Gorread | 0,65 km² |
| Inizi pennañ | La Grande Île ("an enez vras") |
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Bro | Normandi |
| Departamant | Manche |
| Kumun | Granville |
| Poblañs ||
| Annezidi | (fr) Chausiais |
| Poblañs | 30 |
| Titouroù all ||
| Gwerzhid-eur | UTC+1 |
| Lec'hienn ofisiel | (fr) ileschausey.com |
| kemmañ |
An Inizi Kalzenez (Îles Chausey /ʃo.zɛ/ e galleg), zo un enezeg e Pleg-mor Sant-Maloù, ul lod eus an Inizi Angl-ha-Norman a-fet douaroniezh, hag ul lod eus kêr C'hranville ha departamant Manche (Bro-C'hall) a-fet melestradurezh. War-hed 17 kilometr diouzh Granville ha Beg an Trein emañ war un dro.

## Gerdarzh

Testeniekaet eo ar stumm Calsoi e 1022-1026 (insula que dicitur Calsoi), ha Chausie en 1322. Daou c'her zo en anv Kalzenez (pe Chausey e galleg ha saozneg a-vremañ). Ar penn-kentañ Kalz- (pe Cals- e latin) zo anv un den, ha div vartezeadenn a zo : an anv angl-ha-saoz Chols- evel e Cholsey (Bro-Saoz, Berkshire, Ċeolesiġ e 891), pe an anv-den norsek Kál evel an enezenn Kalsoy en inizi Faero. An dibenn-ger -ey a dalv enez e norseg, an hini a gaver ivez e Jersey, Alderney ha Guernsey e saozneg, holl enezennoù eus an inizi angl-ha-norman, met ivez en Anglesey (anv saoznek Enez Von, e Bro-Gembre) hag Orkney (inizi Orc'h, e norzh Bro-Skos).

## Douaroniezh

E-barzh Torosad Arvorig emañ an inizi Kalzenez. Er su d'an Inizi angl-ha-norman emaint, e Mor Breizh eta, e Pleg-mor Sant-Maloù. Emaint war-hed 17 km diouzh C'hranville er reter, 17 km ivez diouzh Beg an Trein er su, ha 39 km diouzh Sant-Heler, kêr-benn Jerzenez, er gwalarn.
Kalz inizi zo e "Kalz-enez" : un ugent bennak a enezennoù, ouzhpenn 130 enezennig, ha kerreg. Lod a lavar ez eus 365 enezenn eno, unan evit pep deiz eus ar bloaz. Grande-Île eo an enezenn vrasañ, an hini nemeti annezet, 1,5 km war 0,5 km en he ledanañ, ha tro-dro 90 devezh-arat dindani. Mareoù bras a vez, evel e Pleg-mor Sant-Maloù a-bezh, ha pa vez izel ar mor e c'hall en em astenn an enezeg war 4 000 devezh-arat en un hirgarrez tro-dro 6,5 km led ha 12 km hed. Unan eus lanvre brasañ Europa eo, betek 14 metr etre ar gourlanv hag an daere.
Anv ar Sound, ar vrec'h-vor vras a-hed ar Grande Île, a zeu eus ar ger norsek kozh Sund, ur ger par d'ar saozneg sound, an daou o talvezout kement ha "brec'h-vor" end-eeun.

### An enezennoù brasañ

* Grande île : 45 ha
* La Genétaie : 1,82 ha
* La Meule : 1,38 ha
* La Houllée : 0,86 ha
* L'île aux Oiseaux : 0,62 ha
* Grand Épail : 0,29 ha

## Istor

Roudoù mab-den zo bet kavet e Kalzenez, eus an neolitik, da skouer krommlec'h an Œillet e norzh ar Sound hag a ya war-wel d'an izelvor. D'ar Goriosolited e oa an inizi angl-ha-norman da vare ar C'halianed. Se zo kaoz eo ken kar ar gouennoù saout melen Bro-Leon ha Jerze. Da vare divroadeg ar Vrezhoned d'an Arvorig e oa kalz anezho o chom eno ivez, pe oc'h implijout anezho evel bod en o beaj etre an div Vreizh.
Staget e voe Kalzenez, Mîntchièrs hag Êcrého ouzh Normandi gant Gwilherm Hir e Gleze, dug Normandi, e 933. Donezonet e voe Kalzenez ha baronelezh Saint-Pair-sur-Mer e 1022 gant Richarzh II (dug Normandi) da leaned Menez-Mikael-ar-Mor hag a savas war an enezenn vras ur prioldi beneadat nepell diouzh an "atant" a-vremañ. Kavout a reer evit ar wech kentañ an anv Calsoi er skrid dilez. E 1066 e teuas Kalzenez da vezañ ur sujed eus Rouantelezh Bro-Saoz, aloubet ma voe gant Gwilherm an Alouber. Koulskoude e savas bec'h etre roue Bro-Saoz ha Dug Normandi Yann I$^{añ}$ ha e amezeg roue Bro-C'hall Fulup II an Aogust hag a glaske lakaat e grabanoù war Normandi hag a aloubas e 1204. Met ne zeuas ket a-benn da gemer an inizi angl-ha-norman. Kadarnaet e voe ar c'holl eus Normandi gant roueed Bro-Saoz dre Feur-emglev Pariz e 1259, met an inizi a chomas ganto, dindan pennaotrouniezh roue Bro-C'hall. Echuet e voe ar wazoniezh e 1360 dre Feur-Emglev Brétigny.
Melestret e voe Kalzenez eus Jerzenez betek 1499. Dont a reas da vezañ ur repu evit morlearon ha floderien a bep seurt, rak ar Sound a oa un eorlec'h a-feson evit kuzhat. Savet e voe ar c'hreñvlec'h Matignon e 1559, ha brasaet e voe e 1740 met distrujet e voe gant ar Saozon e 1744. Unan all a voe savet er penn all d'an enezenn ha distrujet e voe hennezh gant ar Saozon ivez e 1756. Donezonet e voe an enezeg d'an abad Nolin gant ar roue gall Loeiz XV e 1772. Urzh a voe roet da sevel ar c'hreñvlec'h a-vremañ gant an impalaer Napoleon III e 1859, ar pezh a voe echuet e 1866. Servijout a reas da vac'hañ Komunarded e 1871, ha 300 Alaman hag Aostrian e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Renevezet e voe etre 1922 ha 1924 gant ar greanter Louis Renault hag en doa prenet an inizi, hag anvet e voe Château Renault diwar neuze. Ur gwarnizon alaman a oa eno e-pad an Eil Brezel-bed.
Bremañ eo staget Kalzenez ouzh an douar-bras a-fet ar velestradurezh rak n'eo ken nemet ur c'harter eus kumun Granville.

## An obererezhioù ekonomikel

Goumon zo stank e Kalzenez. Dastumet e voe adalek ar XVII$^{vet}$ kantved evit kaout soda d'ober soavon ha gwer, hag adalek an XIX$^{vet}$ kantved evit kaout iod d'ober livaj iod evit ober dilouezerioù en apotikerezh. Tud eus Blainville a eztenne ar soda el lec'h anvet bremañ "village des Blainvillais", e norzh an enezenn. Er XIX$^{vet}$ kantved e teue Malaouiz da eztennañ greunit en ul lec'h anvet bremañ "village des Malouins", e Port Homard. Gant greunit Kalzenez eo bet savet Menez-Mikael-ar-Mor, riblennoù Pariz hag adsavet Sant-Maloù goude en Eil Brezel-Bed.
Bremañ eo an touristerezh hag ar pesketaerezh an obererezhioù pennañ. Pesketaet e vez ligistri, chevr ruz, sili-mor, draeneged, meilhed ; mesklerezh hag istrerezh zo ivez. Daou vod zo evit an douristed, an eil en atant kozh (oberiant betek 1989) hag egile e Port Marie. Ul leti, ur preti hag un ispiserezh zo ivez.

## An natur

Ur gwarezva evned a voe krouet e 1987. Kemer a ra perzh an enezeg er program Natura 2000.

## Glad ha gouel

An doris eo ar vag pesketa hengounel. Bep bloaz e miz Eost e vez ur gouel gant redadegoù bigi, ur genstrivadeg pouleñvat ha c'hoarioù a bep seurt.

## Tud

* Jean-François de Briselance (1623-1667), letanant-gouarnour an inizi Kalzenez er XVII$^{vet}$ kantved.
* an abad Jean-Michel Nolin (?-1773), ezel eus luskad ar fiziokrated, roet an enezenn dezhañ gant ar roue gall Loeiz XV.
* Louis Renault (1877-1944), greanter, diazezer ar merk kirri Renault.
* Marin-Marie (1901-1987), skrivagner ha livour ar morlu, en deus bevet en enezenn.

## Skeudennoù

* Bulzun Granville.
* Ar c'hastell.
* An tour-tan.
* Ar chapel Itron-Varia.
* Ti al livour Marin-Marie, gwelet eus ar reter.
* Ti al livour Marin-Marie, gwelet eus ar biz.
* Ur flodilh gouelieroù d'an izelvor.
* Ar Sound d'an izelvor.
* Ar Sound en amzer lug.
* Ar gwel war an enezenn vras pa erruer eus Granville.
* Lodenn walarn an enezeg.
* Gwel war an inizi Kalzenez.
* An enezeg dindan an oabl arnevek.

## Liammoù diavaez

* (fr) Lec'hienn ofisiel
* (fr) Gwarezva evned Kalzenez
* (fr) Ul lec'hienn diwar-benn Kalzenez
* Luc'hskeudenn dre nij eus an enezeg
* (fr) "Chausey, Ile Anglo-Normande", video eus 1962 war lec'hienn Ensavadur broadel ar c'hleweled.

## Daveoù ha notennoù

* ↑ "Kalzenez", KerOfis (Ofis Publik ar Brezhoneg)
* ↑ (fr) Pennad-skrid diwar-benn amzer dremenet breizhat an inizi angl-ha-norman.