# Kastell-Nevez-ar-Faou

Kastell-Nevez-ar-Faou :
| Ar ganol, Pont ar Roue ha Chapel Intron-Varia ar Porzhoù. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Châteauneuf-du-Faou |
| Bro istorel | Kernev |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Penn-ar-Bed |
| Arondisamant | Kastellin |
| Kanton | ar C'hastell-Nevez (betek 2015) Brieg (abaoe 2015) |
| Kod kumun | 29027 |
| Kod post | 29520 |
| Maer Amzer gefridi | Tugdual Braban 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | KK Kerne-Uhel |
| Bro velestradurel | Kornôg Kreiz-Breizh |
| Lec'hienn Web | Ti-kêr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 3 650 ann. (2020) |
| Stankter | 86 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 11′ 15″ Norzh 3° 48′ 47″ Kornôg / 48.1875, -3.813056 |
| Uhelderioù | bihanañ m — brasañ m |
| Gorread | 42,58 km² |
| Kastell-Nevez-ar-Faou ||
| kemmañ |
Kastell-Nevez-ar-Faou, anvet ar C'hastell-Nevez hepken dre gomz peurvuiañ, zo ur gumun e departamant Penn-ar-Bede Breizh.

## Douaroniezh

Lec'hiet eo Kastell-Nevez-ar-Faou war ribl kanol Naoned-Brest, ar Stêr Aon, etre Menez Are en norzh hag ar Menez Du er su. Emañ er vroig Dardoup.

## Anv

* Erwan Vallerie ː Castronovo, 1217; Chateunove, 1262; Chatiauneuf, 1279; Chateuneuf, 1284; Chastiaunuef, 1298; Castrum Novum in Fago, 1368; Chasteauneuf du Fou, Chastelnouff du Fou, 1381; Chastel Nouff du Fou, 1392; Castrum Novum in Fago, 1516; Chateauneuf du Fou, 1533; Chasteau Neuff du Fou, Chateauneuf du Fou, 1543 Chateauneuf du Fou, 1564

## Ardamezioù

En glazur e gastell digor en argant, didoullet ha mogeriet en sabel, heuliet ouzh beg gant un dreustell gommek en argant.
* Aozer ː Kuzul an Departamant war Ardamezioù Penn ar Bed ; degemeret gant ar prefeti d'an 17 Gouere 1978.

## Savadurioù ha lec'hioù istorel

* Ar c'hastell: eus ar c'hastell ma teu e anv d'al lec'h-mañ ne chom netra koulz lâret, war-bouez dismantroù ur voger bennak hag un tourig. An anv a gaver testeniekaet evit ar wech kentañ en ur skrid latin eus 1217: Castrum Novum. A-hervez e vije bet lakaet sevel ar savadur-kreñv-mañ etre 1162 ha 1184, gant beskonted ar Faou.
* Chapel ar Vouster : en XIII$^{vet}$ kantved e oa un oratouer eus ar savadur, ha tra ken. Testeniekaet eo ar chapel e 1575, evel kreizenn-lid trev ar Vouster. Peursavet eo e 1628. Kouezhet en he foull e deroù an XX$^{vet}$ kantved eo renevezet gant izili a youl vat ar gevredigezh "Mibien ar Mein Kozh" azalek 1982. Dibar eo ar chapel-se evit he maen-badez, he delwennoù liesliv hag he c'halvar eus kreiz ar XV$^{vet}$ kantved.
* Chapel Itron-Varia ar Porzhoù : gant e dour moan ha sonn e ren ar savadur-mañ war draoñienn don, kildro ha glas ar stêr Aon, abaoe ur c'hant vloaz bennak 'zo. Adsavet eo bet er bloavezhioù 1892-1893 ha dek vloaz diwezhatoc'h eo bet lakaet an tour en e blas. Eus ar chapel kent, he deus graet brud al lec'h-se, e chom c'hoazh ar porched, eus ar XV$^{vet}$ kantved, doare gotek anezhañ. Savet e oa bet ar chapel gozh-se e 1438, war intrudu ar beleg Yann ar Prad, gant sikour an Dug Yann V. Gouestlet eo d'an Itron Varia, dre ma oa bet kavet eno, e foñs kef un dervenn, un delwenn a zeuas da vezañ burzhudus. War honnezh e oa skeudennet poltred ar Werc'hez ha war he c'hont e veze lakaet burzhudoù. Azalek ar mare-se eo bet dalc'het - hag e vez bepred - unan eus brasañ pardonioù Breizh, eil sulvezh diwezhañ miz Eost.
* Chapel Itron-Varia ar Porzhoù
* Chapel Itron-Varia ar Porzhoù hag an aoter doet, implijet evit ar pardon
* Ar garnel e-kichen Chapel IV ar Porzhoù
* Chapel IV ar Porzhoù gwelet eus Pont ar Roue
* Pont ar Roue
* Pont ar Roue ha kanol Naoned-Brest : ar pont-se a zo bet lakaet en e sav e-kerzh hanterenn gentañ ar XVII$^{vet}$ kantved. E c'hwec'h gwareg, pe bolzenn, a ya dreist d'ar stêr Aon, bet kaniet diwezhatoc'h en XIX$^{vet}$ kantved evit kas ha degas marc'hadourezh etre Naoned ha Brest.
* Pont Pol : savadur dreist d'ar stêr-Aon a ro an tu da vont eus ar C'hastell-Nevez da Laz ha da Santoz. Ur pont koshoc'h a zo anv anezhañ eno en ur skrid eus an XI$^{vet}$ kantved.
* Iliz-parrez Sant Juluan : ar savadur a c'haller gwelet hiriv an deiz a zo bet savet e 1878. Eus an iliz a oa el lec'h-se a-raok e chom an tour bet savet e 1737, war intrudu Nouel Furig, person ar C'hastell-Nevez etre 1717 ha 1774. En XVIII$^{vet}$ kantved e voe dibabet ivez gouestlañ an iliz da Sant Juluan, pa oa betek-henn, dindan maeroniezh un Itron-Varia Tresmaven dianav hag amsklaer he orin. E-touez an elfennoù a ya da ober pinvidigezh ar monumant-se emañ murlivadurioù Paul Sérusier.
* Iliz Sant Juluan
* Delwenn Sant Juluan gwisket e-giz un eskob
* Delwenn Santez Barba
* Delwenn en iliz-parrez : An Dreinded sakr
* Delwennoù en iliz-parrez : Karitez sant Marzhin
* Delwenn en iliz-parrez : Merzherenti santez Apollina
* An Degemenn Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
* Azeuladenn ar vesaerien hag ar Rouaned Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
* Moizez hag ar bod gwrezus Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
* Krist war ar groaz, Gorroidigezh ar Werc'hez, Degemenn Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
* Treuzneuziadur, Badeziant, Dasorc'hidigezh ar C'hrist Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
* Maner Kermoal : meneget er XV$^{vet}$ kantved, bepred en e sav. An tour a c'hallfe bezañ bet savet er XIV$^{vet}$ kantved.
* Ar C'hoc'hui : bet diskaret e 1921.
* Doursan Pontadig : savet er XVI$^{vet}$ kantved pe er XVII$^{vet}$ kantved.
* Feunteun dindan douar Sant Yann-Vadezour : savet er XV$^{vet}$ kantved moarvat.
* Feunteun Santig Gouenoù.
* Feunteun plasenn ar Blomenn : 1831. Diblaset eo bet e 1936 evit reiñ muioc'h a blas d'an otoioù.
* Feunteun Itron-Varia ar Porzhoù : savet e 1721. Renevezet eo bet e 2016 gant Mickaël Gweganoù, gant skoazell Jean-Luc Batot. Benniget eo bet gant eskob Kemper ha Leon d'an 10 a viz Ebrel 2016.
* Ti Paul Sérusier : lakaet eo bet sevel gant an arzour e 1906. Murlivadurioù graet gant hemañ a zo ennañ. Rummet eo bet e 1995 e-touesk ar « Monumantoù istorel ». Un droiad anvet « War roudoù Paul Sérusier » a gas ar weladennerien di, straed Paul Sérusier.
* Ar garioù : div zo e penn nec'h kêr, kichen-ha-kichen : hini linenn-houarn ar rouedad breton etre Karaez ha Kastellin, a zo bet en implij etre 1904 ha 1967 hag hini al linenn-houarn etre Rosporden ha Ploueskad, a zo bet en implij etre 1912 ha 1932.

## Istor
### XV$^{vet}$ kantved

* 1490 : emsavadeg kouerien e Kastell-Nevez-ar-Faou.

### XVI$^{vet}$ kantved

* ~1592 : krogad etre ar Gevreerien ha dalc’hidi ar Roue e Poulodron, kêriadenn lec’hiet war bord an hent a gas da Garaez.
* 23 a viz Meurzh 1593: ar c’habiten roueler Liskoed zo er C'hastell-Nevez gant e soudarded. Spontañ a ra ar boblañs. Evel-se eo lazhet ur beleg - Tepod Derrien e anv war a seblant - gant unan eus e soudarded war-bouez un taol kleze.

### XVII$^{vet}$ kantved

* Gouere 1675 : emsavadeg ar Bonedoù Ruz; tud ar C’hastell-Nevez a zo en o zouesk. Ganto eo pulluc’het maner Kermoal o lakaat tan ennañ, hini ar Werje a zo preizhet ivez. Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kastell-Nevez-ar-Faou, Cornéli e anv, goude an emsavadeg.

### Dispac'h Gall

* 8 a viz Even 1791: manifestadeg zo e kêr a-enep d’ar veleien o deus graet le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù.
* Genver 1792 : trubuilh zo war ar maez e Laz hag e Sant-Wazeg, an eil hag eben parrez stok ouzh ar C'hastell-Nevez. Peizanted ar parrezioù-se a embann bezañ e soñj tagañ tud ar C'hastell-Nevez gant o fuzuilhoù, ferc’hier hag o zrañchoù.

### XIX$^{vet}$ kantved

* 1añ a viz Gouere 1815: chouanted a zeu da Gastell-Nevez da lakaat reuz. Tec’hout a reont kuit o klevet ez eus ur gompagnunezh martoloded dre ar vro.
* 1845 : prenet eo domani Trevare (Sant-Wazeg) gant ar vreudeur Kerjegu (ouzhpenn 4 000 devezh-arat) a laka ekonomiezh an trowardroioù da ziorren : en-dro da skluz Kastell-Nevez-ar-Faou e kresk an oberiantiz, traezh ha merl a vez degaset d’al labourerien-douar gant ar bigi a samm ganto patatez, koad ha mein-to meinglazegi ar Rick (S. Wazeg) ha Kerliou (ar C'hastell-Nevez).
* 1865 : krouet eo Strollad ar saperien-pomperien.
* 8 a viz Eost 1896: ar Prezidant Félix Faure a zo e kêr.

### XX$^{vet}$ kantved

* 1906 : dont a ra Paul Sérusier da chom da Gastell-Nevez-ar-Faou.
* 26-31 a viz Eost 1910: kendalc'h an URB (Kevredigezh Broadel Breizh).
* 1915 : fuzuilhet e voe ur soudard bet ganet er gumun (pe e Pleiben) gant al lu gall d'ar 15 a viz C'hwevrer 1915 e Proven (Flandrez Belgia).
* 1960 : divizet e vez gant ar C’huzul-kêr, a-unvouezh, lakaat panelloù heñchañ nevez, reizhskrivet anvioù ar c'hêriadennoù warno, hervez reolennoù ar brezhoneg, daoust da urzh kontrol isprefed Kastellin, war zigarez e teufe an “tech“-se eus ar c’hiz.
* 1976 : kentañ gwech ma'z eus eus Nevezamzer ar C’hastell-Nevez, festival sonerezh hengounel Breizh a ro tro, bep bloaz da Sul Fask, da wellañ sonerien ha kanerien ar vro da vont war al leurenn.

#### Brezelioù
##### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 176 gwaz eus ar gumun, eleze 4,11% eus ar boblañs e 1911,abalamour d'ar brezel.

##### Eil brezel-bed

* Mervel a reas 36 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

##### Brezelioù didrevadennañ

* Brezel Indez-Sina : lazhet e voe ur soudard eus ar gumun en d’an 11 a viz Ebrel 1954e Diên Biên Phù en Tonkin er Viêtnam.
* Brezel Aljeria: mervel a reas pevar milour eus ar gumun.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Skeudennoù

* Panell
* Kanol Naoned-Brest, kostez ar C'hastell-Nevez
* Tier kozh eus marevezh aour ar c'has-digas marc'hadourezh dre ar ganol
* Ar gar gozh
* Dañserien er C'hastell-Nevez, treset gant ar Saoz Randolph Caldecott e-tro 1874-1878
* Ar ganol, pe ar stêr Aon dindan Rozaon
* Rozaon ha Chapel IV ar Porzhoù
* Kêr VVF war vord ar ganol e Penn ar Pont (tu Sant-Wazeg)
* Maen-sonn en enor d'ar soudarded amerikan marvet evit dieubiñ ar C'hastell-Nevez
* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.

## Tud
### Tud bet ganet eno

* 1726 : Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad, beleg.
* 1825 : Félix Rolland, embreger ha politikour republikan.
* 1888: Yves Gaonac'h, d'ar 17 a viz Meurzh er er C'hastell-Nevez pe e Pleiben, soudard en 3e Batailhon Kerzhet Troadegiezh skañv Afrika, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 15 a viz C'hwevrer 1915 e Proven (Flandrez Belgia)evit «dilez post dre emvuturgn» ha «dizerterezh en estrenvro»; douaret eo e bered-veur al lu gall en Ablain-Saint-Nazaire‎ (departamant Pas-de-Calais ,Bro-C'hall).
* 1907 : Remont ar Porzh mab, broadelour katolik, geriadurour.
* 1923 : Reun ar C'halan, rezistant, skrivagner brezhonek ha saoznek.
* 1949 : Remont Keruzore, melldroader.

### Tud marvet eno

* 1990 : Remont ar Porzh mab, broadelour breizhat, katolik, geriadurour.

### Tud liammet ouzh ar gumun

* Paul Sérusier (1864-1927), livour.
* Jozef Kadiou (†1944), person.
* Remont ar Porzh, tad (1878-1945), doktor war ar gwir, istorour, lec'hanvadurour.
* Yann ar Meur (1956-), talabarder, armerzhour, skrivagner gallek.

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol

* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

### Ya d'ar brezhoneg

* D’ar 6 a viz Du 2006 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.

### Deskadurezh

* Ur c'hlas divyezhek publik kentañ derez zo bet digoret er gumun e 2003.
* E distro-skol 2024 e oa 59 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (14,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

### Buhez foran

* Digoret ez eus bet un diellaoueg a vod skridoù, paperioù ha levrioù Remont ar Porzh e-barzh Kreizenn sevenadurel Jef ar Penven e 2005.

### Lec'hanvadurezh

* Reizhskrivet eo bet an anvioù-lec'h forzhik war ar panelloù war ar maez ha panelloù divyezhek zo un tammig e kêr ivez.
* Stank eo ar ger brezhoneg "Roz" e-barzh anvioù-lec'h trowardroioù ar C'hastell-Nevez hag a bep tu da draonienn ar Stêr Aon. Implijet e vez kentoc'h evit eñvel ur grec'henn pe un dinaou serzh a-us d'ur gilblegenn pe d'ur stumm. Ar ger-se a zo bet amprestet gant brizhgalleg ar C'hastellneveziz pa vez anv eus "la rosière de Notre-Dame des Portes" ganto, evit kozeal eus ar roz ma kaver war e lein chapel I.-V. ar Porzhoù hag a zo a-us d'ur stumm eus Kanol Naoned-Brest. N'eus mann ebet da welet gant ar ger gallek evit Korzeg.

## Livouriezh

Al livour Paul Sérusier (1863-1927) a deue ingal da Gastell-Nevez-ar-Faou azalek 1893. Ken bamet e oa deuet da vezañ gant maezioù kaer an trowardroioù ma tivizas prenañ un ti eno e 1906, daoust ma ne oa ket gwall binvidik (Kustumet e veze da livañ taolennoù evit ostizien ostalirioù Kastell-Nevez evit kaout un dra bennak da zebriñ pe gounit un tamm gwenneg bennak).
* Paul Sérusier: Foar ar C'hastell-Nevez
* Paul Sérusier: Gwantenn an Duchenn C'hlas
* Paul Sérusier: An ti gwenn (Breizh)
* Paul Sérusier: Breizhadezed yaouank
* Paul Sérusier: Gouel ar sakramant er C'hastell-Nevez
Dre se ha dre an darempredoù mat en devoa gant Kastellneveziz eo bev-kenañ e levezon er gêr-se bepred. Un toullad eus e oberennoù a c'haller sellet outo c'hoazh, evel e vurlivadurioù e iliz-parrez sant Juluan pe e vurlivadur brudet ouzh moger diabarzh an ti-kêr. Al levezon-se a zispleg ivez e kaver, hiriv an deiz, forzhig tud o livañ evit o flijadur menezioù, traoñiennoù pe koadoù ar vro o klask kenderc'hel an erv bet boulc'het gant Sérusier.

## Gevelliñ

* South Brent, Devon, Bro-Saoz (1976)
* Chinchón, Madrid, Spagn

## Levrlennadur

* Raymond Delaporte, La Sénéchaussée de Châteauneuf-du-Faou, Huelgoat et Landeleau, et les juridictions seigneuriales du ressort, emb. A. Pedone, Pariz, 1905, 240 p.
* Michel Froger & Michel Pressensé : Armorial des communes du Finistère. 2001
* Christian MENARD, Châteauneuf-du-Faou, son histoire, sites, monuments et notes sur la région, 1991.
* Georges ar Meur ha Henry Masson, Châteauneuf-du-Faou et ses alentours, Kistinid, emb. L'aventure carto, 1996, 192 p.
* Yann MOULIN, Kastell Nevez : les tribulations d'un Bidard en pays Dardoup, emb. Coop Breizh, Speied, 1997, 208 p.
* Jean-François BOEDEC, Histoire secrète des Montagnes Noires, kenemb. Coop Breizh-Keltia Graphic, Speied-Gourin, 2000, 224 p.
* Henry MASSON, Châteauneuf-du-Faou : images, Histoire et histoires, emb. CA Laz, 2004, 76 p.
* Christian MENARD, Châteauneuf-du-Faou, des origines à 1900, emb. ATR L’Edition Originale, Kemper, 1983; ademb. kresket C.A. de Laz, Laz, 2008, 104 p.
* Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995

## Liammoù diavaez

* Skeudenn dre loarell
* Ti-kêr
* Kumuniezh-kumunioù Kerne-Uhel
* (br) ar C'hastell-Nevez war lec'hienn Geobreizh
* Nevezamzer ar C'hastell-Nevez

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ 17 a viz Gouere 1978.
* ↑ Arthur Le Moyne de La Borderie, La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675, adembannet e Les Bonnets Rouges, Union Générale d'Éditions (dastumadeg 10/18), Pariz, 1975 (e galleg)
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Mémorial GenWeb
* ↑ Marsel Guieysse, La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle, pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936
* ↑ Distro-skol ar c’helenn divyezhek
* ↑ Frañsez Kervella, "Anvioù-lec'h Breizh e-keñver an douaroniezh", e-barzh Hor Yezh, niv. 253, Meurzh 2008, p. 11