# Kallag

Kallag :
| Ar maerdi.. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Callac |
| Bro istorel | Kernev |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Aodoù-an-Arvor |
| Arondisamant | Gwengamp |
| Kanton | Kallag |
| Kod kumun | 22025 |
| Kod post | 22160 |
| Maer Amzer gefridi | Jean-yves Rolland 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Gwengamp-Pempoull Arvor-Argoad Tolpad-kêrioù |
| Bro velestradurel | Bro Kornôg Kreiz Breizh |
| Lec'hienn Web | (fr) mairie-callac.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 2 233 ann. (2020) |
| Stankter | 68 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 24′ 18″ Norzh 3° 25′ 36″ Kornôg / 48.405, -3.42666666667 |
| Uhelderioù | bihanañ 116 m — brasañ 291 m |
| Gorread | 33,03 km² |
| Kallag ||
| kemmañ |
Kallag a zo ur gumun eus Bro Gerne ha pennlec'h kanton Kallag, e departamant Aodoù-an-Arvor, e kreiz Breizh.

## Douaroniezh

Kallag en em gav e-kichen eienenn ar stêr Hier (Evara ?), adstêr d'an Aon, ha war zu kreisteiz menez Are (Bro-Gernev).

### Kumunioù amezek
## Anv

a. Botmael : R. de St Jouan : Botnumel ( cf : Gesta sanctorum rotonensium, IXvet) ; Botmel, 1637; Bonmel, 1778 Talvoudegezh : an anezadenn war beg ar run (*mell-os) b. Kallag Bernard Tanguy : Gallac, 1182; Callac, 1389; par. de Botmel et Callac, 1591. Talvoudegez :
- marteze eus anv-den Callus + acos (diasur)
- gwelloc'h marteze eus ur wrizienn *kal- = mein-(eg), roc'h
* Ar galleg a ra gant Callac (stumm ofisiel), ha gant Callac-de-Bretagne a-wechoù, evit an ti-post, abaoe 1856.

## Ardamezioù

* En argant e deir c'hebrenn en gul Diwar ardamezioù aotrounez Pluskelleg.

## Istor

Kallag a zo e bro Gerne, eus parrez Botmael, trev Pluskelleg, eus eskopti Kemper.

### XVII$^{vet}$ kantved

* 1363 : tapet eo kastell Kallag gant Gwesklin
* 1393 : dispennet eo kastell Kallag. E vo adsavet gant aotrouien Pluskelleg.

### XVI$^{vet}$ kantved

* Aotrouniezh Kallag a zo roet d'an abati Kroaz-Santel Gwengamp

### XVII$^{vet}$ kantved

* 1619 : dispennet eo kastell Kallag;

#### Emsavadeg ar Bonedoù ruz

* Trubuilhoù a voe er barrez d'an 12 a viz Gouere 1675. 200 kouer eus ar vro en em sko war ar gêr, kaset gant an eil-diagon Fañch ar Maerdi.
* Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kallag, Guillaume Le Maréchal, beleg, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.

### XVIII$^{vet}$ kantved

* Miz Du 1719, tremenn a ra markiz Pont-Kallek daouzek deiz er maner Kermabilo, e-ti e eontr markiz an Neved.
* 28 C'hwevrer 1790 : ur c'huzul kumunn a zo dliennet e kêr Kallag, hag unan all e parrez Botmael.
* 13 Du 1790 : dilezenn eo lakaet kuzul kumunn Kallag, ha staget ouzh hini Botmael.
* An III: sez ar gumun a zo lakaet e kêr Kallag.

### XIX$^{vet}$ kantved

* 30 Ebrel ha In Mae 1840 : savadeg a-enep telloù-kêr. Archerien a zeu en noz 3-4 Mae.
* 5 Ebrel 1848 : savadeg nevez war ar marc'had, a-enep talioù ar blasoù.
* 29 Here 1874 : Landujen a zo distaget diouzh Kallag, ha staget ouzh Duod
* 8 Gwengolo 1875 : beniget eo maen kentañ iliz Sant-Laorañs
* 9 Kerzu 1877 : echuet eo iliz Sant-Laorañs
* 28 Gouere 1892 : sakret eo iliz Sant-Laorañs

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* 168 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,66 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas seizh anezhe e Belgia e miz Eost 1914, e penn- kentañ ar brezel: d'an 22 lazhet e voe pevar soudard, daou e Rossignol, unan a oa er 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel, egile en 2vet Rujumant Troadegiezh Trevadennel, unan en Arsimont, er 71vet Rujumant Troadegiezh e oa, en Auvelais e voe lazhet unan eus an 48vet Rujumant Troadegiezh ha diwar wel ez eas unan eus an an hevelep rujumant en Ham-sur-Sambre, lazhet e voe ur mestr-buker eus ar 7vet Rujumant Kanolierezh Trevadennel en Ham-sur-Sambreha mervel a reas ur soudard eus an 48vet Rujumant Troadegiezh en Arsimont d'an 2 a viz Gwengolo; d'an 22 a viz Ebrel 1915 e voe lazhet ur soudard eus ar 74vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel diwar wel e Boezinge e Flandrez Belgia.

#### Eil Brezel-bed

* Eost 1941: d'ar 16 e voe rastellet nav den gant ar polis gall e Kallag, daou zen all d'an 19 ha tri d'an 29.
* penn-kentañ Meurzh 1944 : devet eo ar merourva alaman gant tud an FTPF.
* 25 Meurzh 1944 : taget eo ur wetur archeriezh Gwengamp gant rezistanted Kallag.
* D'an 9 a viz Ebrel 1944 e voe rastellet 110 (hervez Bougeard) pe 117 den er gumun gant an Abwehr, al lu alaman skoazellet gant an archerion c'hall, ar vilisianed c'hall hag ar Bezen Perrot$^,$$^,$.
* En noz etre an 30 hag an 31 a viz Mae 1944 e voe taget an archerdi gant pemzek den eus ar Rezistañs, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg; tapet eo ganto 700 litrad esañs.
* 3 Mezheven 1944, e Pont-Gwernaded, emgann etre Rezistanted ha milisianed c'hall.
* 4 Eost 1944, dalc'het eo kêr Gallag gant tud an FTPF (strollad Le Borgne).
* Mervel a reas 55 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.

### Brezelioù didrevadennañ
##### Brezel Aljeria

* Lazhet e voe un adjudant archeriezh eus ar gumun d'an 23 a viz Genver 1959 e Dombasle (departamant Mostaganem).

## Monumantoù ha traoù heverk

* Tosenn Sant Trefin, mare an Arem
* Hent roman Kerdreken
* Moudenn Kernormand, Krennamzer
* Kleuzioù Marrous, amzer diasur
* Iliz katolik Bonvael, penn kentañ XVI$^{vet}$ kantved; 1628; 1633-1634; 1644; 1734. Bet enrollet d'an 22 a viz Genver 1927
* Dismantroù, gwelet diouzh an diabarzh
* Botmael. Porched. bolzioù
* Botmael. Ar porched gant ar wezenn
* Erc'h. 2004-02.29
* Iliz santez Katell, war blasenn Kallag, intra-muros (bet diskaret)
* Iliz katolik Sant Laorañs
* Iliz. Aoter-14-18
* Enskrivadur brezhonek
* Chapel Sant Pêr an Enez, penn kentañ ar XVI$^{vet}$ kantved; kalvar ha leur
* Chapel santez Barba, penn kentañ ar XVI$^{vet}$, fin ar XVII$^{vet}$ kantved
* an aoter
* Chapel Sant Trefrin, XV$^{vet}$ - XVI$^{vet}$ kantved
* Maner Kermabilo (c. 1500)
* Maner Kerarc'here (1686)
* Maner Kerlossouarn (XVII$^{vet}$ kantved), bet diskaret evit kaout plas evit ul lodennadur er bloavezhioù 1970.
* Maner an Enez (XVII$^{vet}$)
* Feunteun Kerdiekel
* Keryekel. 2006-02-25
* Rañvell stank ar vilin (kemeret evit ur pont galian ha roman)
* 2003
* 2003
* 2017
* 2017
* Monumant ar re varv.
* Monumant ar re varv e Leurgêr an Iliz katolik, luc'hskeudenn ha kartennoù-post.
* Plakenn ar Rezistañs er maerdi, luc'hskeudenn.
* Lenn an Draonienn C'hlas

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Demografiezh :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2013 |
| 3002 | 3043 | 3024 | 2872 | 2592 | 2459 | 2375 | 2236 |
| Abaoe 1962 : Poblañs hep kontoù doubl ||||||||
Niver a annezidi

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol

* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

### Ya d'ar brezhoneg

* D'an 30 a viz Mezheven 2011 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.

### Deskadurezh

* E 2012 e oa bet krouet un hentad divyezhek er skol bublik, ha 16 skoliad a oa bet enskrivet er c'hlas divyezhek d'ar c'houlz-se.
* E distro-skol 2024 e oa 14 skoliad en hentad divyezhek (8 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Tud

* Nevenoe, e Bonmael ? (diasur eo an dra se)
* Charlez-Herkul a Geranflec'h, aotrou ar Wern, e Botmael; bet ganet enno ar 4 C'hevrer 1749;. En eus losket skridoù war enklaskoù
* Pêr-Aleksandr a Geranflec'h, aotrou ar Wern, mab d'an hini a-us. Bet ganet e Botmael ar 24 Genver 1749. e zigouezhas penn al lu katolik ha roueel Breizh
* Jerom-Aleksandr Guyot, anvet Gwiot, bet ganet e Kallag ar 26 Genver 1760; kannad Aodoù an Hanternoz ouz Pemp-Kant (14 Ebrel 1798 betek 1799); maer Kallag; noter; aet da Anaon e Kallag an 20 Gwengolo 1814.
* Jozef-Laorañs Even, ganet e Botmael an 10 Eost 1765; noter e Kallag; pen ar Chouanted. Bet arzhet, dibrizhoniet eo gant ar Chouanted diouzh prizon Sant-Brieg ar 27 Here 1799. Bet mesket en irienn Kadoudal, didamallet eo an 10 Mezheven 1804; maer Kallag da vare ar Renevezidigezh, a ya da Anaon e Kallag ar In C'hwevrer 1828.
* Yann-Vari ar Graet a Kerouvrion, bet ganet e Kallag ar 4 Here 1768; kannad evit arondisamant Montroulez, 7 Ebrel 1823. Addilennet an 23 Mezheven 1830, e nac'has touelliñ da Loeiz-Fulup, hag en em ziskargas an 30 Eost 1830 Aet eo da Anaon e Montroulez an 12 C'hwevrer 1849.
* Gwilherm-Yann-Jozef a Geranflec'h, anvet Jupiter; mab da Pêr-Aleksandre; bet ganet er Wern, e Botmael an 9 Genver 1777. Letanant-koronal luioù katolik ha roueel Breizh eus 1797 da 1800; maer Pestivien (= Bulad).
* ar pevar breur Kermen (daou bet lazhet e 1914-1918, daou bet lazhet e 1940-1945.
* Gwilherm Kazoulat (da zont)
* Edmond Rébillé, medesin, skrivagner

## Hengoun

* Gouelioù an Argoad. 1953

## Loened

* Naous : ur marc'h kalloc'h frouezhus brudet. Savet ez eus bet un delwenn en arem anezhañ, hervez gwir mentoù, gant ar c'hizeller Guyot, da gentañ e-kichen ti-kezeg, bremañ war blasenn an ti-kêr.
* Naous. Gouelioù 2004-07-25
* Fest Naous. Bugalez.
* Fest Naous. Seizenn a enor.
* Fest Naous. Seizennoù
* 2017.10.21
* Diskar-amzer 2017-10-28
* Kezekenned
* ki-Spagn Breizh.

## Mirdi

* Mirdi "Ti ar c'hi-spagnol".
* Mirdi Ki-rous. Taolenn digemer
* Mirdi Ki-rous. Foeter-bro

## Levrlennadur

* (fr) Centre généalogique et historique du Poher. Kaier ar Poher. n° 68. Meurzh 2019
* (fr) Régis de Saint-Jouan : Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
* (fr) Bernard Tanguy : Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor. Origine et signification. ArMen - Le Chasse-Marée. 1992
* Ar votez-koad e-barzh ar c'hodell, eñvorioù, EHPAD Kallag, 2009.
* (fr) Michel Froger & Michel Pressensé : Armorial des communes des Côtes-d'Armor et Ille-et-Vilaine, 2008.
* (br) Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) mairie-callac.fr, lec'hienn ofisiel ar gumun
* (br) Kallag war lec'hienn Geobreizh
* (fr) Lec'hienn J. Lohou war istor Kallag

## Daveoù ha notennoù

* ↑ (fr)
* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr) Régis de Saint-Jouan, Dictionnaire des communes, département des Côtes-d'Armor, éléments d'histoire et d'archéologie, Conseil général des Côtes-d'Armor, 1990, p.134.
* ↑ (fr) Yvon Garlan ha Claude Nières, Les Révoltes bretonnes de 1675 - papier timbré et bonnets rouges, Éditions Sociales, Pariz, 1975 (e galleg), pajenn 113
* ↑ (fr) Arthur Le Moyne de La Borderie, La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675, adembannet e Les Bonnets Rouges, Union Générale d'Éditions (dastumadeg 10/18), Pariz, 1975 (e galleg)
* ↑ Lun 29 Gwengolo 1794 / Merc'her 23 Gwengolo 1795
* 1 2 (fr) Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Christian Bougeard, Le Choc de la guerre dans les Côtes-du-Nord 1939-1945, Embannadurioù Jean-Paul Gisserot, Ebrel 1995, pajenn 84
* ↑ (fr) Mémorial GenWeb
* ↑ (fr) Christian Bougeard, Le Choc de la guerre dans les Côtes-du-Nord 1939-1945, Embannadurioù Jean-Paul Gisserot, Ebrel 1995, pajenn 100
* ↑ (fr) Les Amis de la Fondation de la Résistance
* ↑ (fr) Éric Rondel, En attendant le Débarquement en Bretagne du 15 août 1943 au 6 juin 1944, pajenn 269, Dastumadenn Guerre et Conflits, Embannadurioù Astoure, Pleherel, 2011
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Memorial Genweb
* ↑ (fr) Memorial Genweb
* ↑ (fr)Marsel Guieysse, La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle, pajenn 266, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936
* ↑ (br)Kelenn