OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# C'hios

C'hios (Χίος e henc'hresianeg; distaget: e gresianeg a-vremañ) zo un enezenn eus Hellaz, er Mor Enezek, 7 km e-maez da aod Turki.

## Istor
### Ragistor

Furchadegoù e C'hios o deus diskouezet e oa tud o chom eno adalek Nevezoadvezh ar Maen da vihanañ. Mougevioù a oa annezet e Hagios Galas, en hanternoz, hag ur vered en Emporeio er c'hreisteiz. Pegen pouezus avat e oant a zo diaes da lavarout. Etre 1952 ha 1955 e voe furchet Emporeio.

### Marevezh klasel

Unan eus an 12 keoded ar C'hevre Ionian e oa C'hios. A-benn fin ar VII$^{vet}$ kantved kt JK e oa ar geoded kentañ oc'h ober pezhioù moneiz, gant ar sfiñs da arouez, e-pad 900 vloaz. Etre ar V$^{vet}$ kantved kt JK hag ar IV$^e$ kantved kt JK e oa kresket ar boblañs betek 120,000 den, da lavarout eo tost da deir gwech kement hag e 2005.

### Marevezh Hellenadek

Un tamm a-raok marevezh mestroni Makedonia war keodedoù Hellaz e oa ur skol retorik e C'hios, digoret gant Isokrates.

## Notennoù

* ↑ Boardman, John Excavations in Chios, 1952–1955: Greek Emporio (London : British School of Archaeology at Athens; Thames and Hudson, 1967), cf. ivez Hood, Sinclair Excavations in Chios, 1938–1955: prehistoric Emporio and Ayio Gala (London : British School of Archaeology at Athens: Thames and Hudson, 1981-) ISBN 0-500-96017-8
* ↑ Cicero, De Oratore, 2, 13.22
# Exe

Ar stêr Exe eo ar stêr a dremen dre gêr Exeter, e Devon, e Bro-Saoz, a-raok aberiñ e Mor Breizh dirak porzh Exmouth.

## An anv

Un anv keltiek eo an anv Exe, eus Isca hag a dalv kement ha dour (isce e gouezeleg). Adkavout a reer an anv a-hed ar stêr: Exford, Up Exe, Nether Exe, Exwick, Exton, Exminster, hag Exebridge. En aber emañ Exmouth el lez reter, ha Dawlish Warren el lez kornôk.
An anv-se eo a gaver e Kembre, en anv ar stêr anvet Usk e saozneg ha Wysg e kembraeg. Krediñ a c'haller e talveze kement a pesk, pe lec'h-pesked, dre ma tenn d'ar gerioù latin "pisces" ha henc'hresianek "ichthus", kenkoulz ha d'ar ger saoznek "fish".

## Ar stêr

Eieniñ a ra en Exe Head, e-kichenik kêriadenn Simonsbath, en Exmoor e Somerset, 8.4 km eus aod Mor Havren a zo en hanternoz. Ac'hano neuze e red trema Devon, er c'hreisteiz, hag ar mor. En Exebridge e kember ar stêr Barle.
Gwechall ne veze ket treuzet kreisteisoc'h eget Exeter, hiziv ez eus ur pont bras evit an hent-red M5, 3 km er c'hreisteiz da Exeter.

## Trenioù

Un tren zo etre Exeter hag Exmouth, a-hed ar stêr.

## Pennadoù kar

* Esk
* Usk
# Farmakos

Ar farmakos (en henc'hresianeg φαρμακός, « an hini a vez aberzhet ») eo an hini, den pe loen, a veze harluet pe aberzhet d'an doueed e Henc'hres evit kas kuit, en ul lid-aberzh, an droug kouezhet war ar geoded, hañval a-walc'h ouzh bouc'h ar pec'hedoù gant an Hebreed.
Pa c'hoarveze naonegezh, bosenn, pe un droug bennak war ur geoded, e veze dibabet ur farmakos, a-wechoù sklav, den nammet, pe torfedour, e kumuniezhioù gresian ar bed kreizdouarel rak krediñ a raed e vije glanaet ar gumuniezh evel-se
En Aten, da zeiz kentañ gouelioù an Targelia en enor d'an doue Apollon, e veze harluet daou zen bep bloaz.
En enez Lefkada e veze graet ordalia ar c'h-« katapontismos » (καταποντισμός)

## Levrlennadur

* Jan Bremmer, Scapegoat Rituals in Ancient Greece, Harvard Studies in Classical Philology, Vol. 87. (1983), pp. 299–320.
# Gwiz Krommion

Gwiz Krommion (Ὑς Κρομμυων/Hus Krommuôn en henc'hresianeg) a oa un euzhvil e mojennoù Hellaz kozh.
Merc'h e oa da dTifon hag Ec'hidna, gouez da Pseudo-Apollodoros. Mamm e oa da hoc'h-gouez Kalidon, hervez Strabon. Caius Julius Hyginus a skriv eo un hoc'h kentoc'h, met ur wiz eo d'ar re all.

## Mojenn

Freuz ha reuz a rae er vro.
Trec'het e voe gant an haroz Theseüs.
# Kampe

Kampe (en henc'hresianeg Κάμπη / Kámpê, pe diwar κάμπος / kámpos, « morloen », pe diwar καμπή / kampế, « kromenn») a oa an eveshaerez karget gant Kronos da eveshaat an Tartaros.
# Kandaules

Kandaules (en henc'hresianeg Κανδαύλης / Kandaúlês), anavezet ivez evel Sadiates (Σαδυατης / Saduatês) pe Mirsilos (Μυρσίλος / Mursílos) a oa ur roue damvojennel e Lidia, war-dro an VIIIvet kantved kent JK. Lazhet e voe gant Giges a gemeras e lec'h.

## Hengoun lennegel

Petra bennak ma vez kaoz, en holl zoareoù ar vojenn, eus e varv hag eus Giges lakaet da roue war e lerc'h ez eus meur a zoare d'ar vojenn.

### Herodotos

Hennezh eo an doare en deus awenet arzourien e-leizh, kontet gant Herodotos diwar ur varzhoneg kollet, diwar zorn Arc'hilokos Paros. Hervez Herodotos eta e oa sot Kandaules gant e bried. E-touez e genlabourerien e oa ur priñs, anvet Gyges. Un deiz...?

### Platon

Hervez Ar Republik, oberenn Platon, en devoa Gyges, ur mesaer yaouank, kavet ur walenn war gorf ur ramz marv. Hag eñ da gemer ar walenn hag a oa ur walenn hud (mojenn gwalenn Giges), dezhañ da vout diwelus. Ganti ez eas da gousket gant gwreg ar roue. Goude-se en em glevas gant ar rouanez da lazhañ ar roue ha da gemer ar galloud.

### Nikolaus Damaskenos

Ur priñs yaouank e oa Giges ha mignon da roue Lidia (anvet Sadyatte). Kaset e voe Giges da gerc'hat Tudo, danvez-pried ar roue, ma orgedas outi, ha ma klaskas he gounit. Ar roue fuloret a glaskas lazhañ e vignon. Met kemennet e voe Giges gant ur vatezh. Mont a reas da gambr ar roue d'e lazhañ.

### Nissia

Ne gaver anv pried Kandaules nemet dindan pluenn Ptolemaios Chennos, a ra Nissia anezhi, anv implijet gant Théophile Gautier en e gontadenn Le Roi Candaule, adkemeret war e lerc'h. Ouzhpenn Nissia e kaver reoù all avat :

## Lennegezh

* 1901, Le Roi Candaule, pezh-c'hoari gant André Gide

## Skeudennaoueg

* Francesco Furini (1604-1646)
* Gwreg Kandaules ha Giges, gant Eglon van der Neer, 1675-1680.
* Ar roue Kandaules o tiskouez e wreg d'e vignon Giges, gant Jacob Jordaens.
* Ar roue Kandaules gant Jean-Léon Gérôme
* Gant J. Stella
* Kandaules lazhet, gant Pittoni.

## Lennegezh
### (fr)

* L'Anneau de Gygès (1374) : kontadenn Boccacio
* Vies des Dames galantes, Iere partie, discours premier (1666) : gant Pierre de Brantôme
* Le Roi Candaule et le maître en droit (1674) : Kontadennet gwerzaouet gant Jean de La Fontaine
* Dialogue de Candaule et Gigès en Nouveaux dialogues des morts (1683) : gant Fontenelle
* L'Anneau de Gygès (1718) : e Fablennoù Fénelon

## Notennoù

* ↑ Timothy Peter Wiseman, Talking to Virgil, University of Exeter Press, 1992, p66
# Likos (mab Pandion)

Likos (en henc'hresianeg Λύκος / Lúkos) a oa unan eus pevar bugel Pandion, roue Megara, ha Pilia.
Pa varvas e dad en em glevas Likos gant e dri breur all (Egeos, Nisos ha Pallas) da gemer ar galloud en Aten diwar-goust Metion, en devoa kemeret kurunenn Pandion. Rannet e voe ar galloud entrezo o-fevar, ha da Likos e tegouezhas enez Eubea .
# Moesia

Moesia (en henc'hresianeg Μοισία ; en latin : Moesia) a oa ur vro, pe rannvro, ha proviñs roman goude, er c'hreisteiz d'ar stêr Danav. Aloubet e voe gant lejionoù Octavius e 28 kent JK, ar jeneral a deuas da vout impalaer er bloaz goude, 28 kent JK, hag anavezet abaoe evel an impalaer Augustus.

## Proviñsoù

Dont a reas da ober div broviñs roman:
* Moesia Superior, hag a glot hiriv gant Serbia (hep Vojvodina), ha hanternoz Republik Makedonia,
* Moesia Inferior, hag a glot gant hanternoz Bulgaria ha gevred Roumania (Dobrudja).

## Kêrioù

* En Moesia Superior, Singidunum, Viminacium, Remesiana, Bononia, Ratiaria, Naissus, Scupi hag Ulpiana ;
* en Moesia Inferior, Oescus, Novae, Nicopolis ad Istrum, Durostorum, Marcianopolis, Odessus, Callatis, Tomis, Troesmis ha Noviodunum.
# Palaifatos

Palaifatos (en henc'hresianeg Παλαίφατος / Palaíphatos), pe Palaephatus en latin, a oa un oberour gresianek eus ar IVvet pe IIe kantved kent JK.
Meneg anezhañ zo gant un toullad oberourien eus an Henamzer hag eus ar Grennamzer. Bevañ a rae en eil hanterenn ar IVvet kantved kent JK. En digoradur d'e oberenne ra anv eus Melissos, ur politikour a oa amiralha prederour er Vvet kantved kent JK, hag eus Lamiskos Samos, diskibl da Archytas de Tarenta. Ouzhpenn-se e seblant Platon bezañ kemeret perzh en e zieubidigezh war-dro ar bloaz -360.

## Levrlennadur

* Anna Santoni: Palaiphatos. In: Richard Goulet (Hrsg.): Dictionnaire des philosophes antiques. Band 5/1, CNRS Éditions, Paris 2012, ISBN 978-2-271-07335-8, S. 85–89
# Pandion (mab Erec'hthonios)

Pandion (en henc'hresianeg Πανδίων / Pandíôn), a oa mab da Eric'hthonios ha Praksitea. pempvet roue Aten a oa anezhañ.
Dimezet e oa da Zeuxippe, ha daou vab o doe, Erec'htheüs ha Boutes, ha div verc'h, Filomele ha Prokne.
Arabat ober kemmesk gant e c'hourvab Pandion, tad Egea ha Nisos.
# Polibios (disheñvelout)

Polibios (en henc'hresianeg Πολύϐιος/Polúbios) zo un anv gresianek, roet d'ar baotred abaoe an Henamzer.

## Tud

* Polibios Kos, medisin, mab-kaer da Hippokrates (Vvet kantved kent JK) ;
* Polibios, istorour ( IIvet kantved kent JK) ;
* Polibios (disklavet), mevel disklavet an imapalaer roman Claudius (Iañ kantved).

## Mojennoù

* Polibios Korintos, roue Korintos, a roas bod da Œdipos ;
* Polibios mab Antenor, lazhet gant Neoptolemos e brezel Troia ;
* Polybe, roue Tebai (Egipt) en Egipt ;
* Polibios fils d'Hermès, roue Sycione a roas e rouantelezh da Adrastos ;

### Hag ivez

* Polibos, unan eus danvez-priedoù Penelope.

## Pennadoù kar

* Karrez Polibios
* Polybius
# Pseudologoi

Ar Pseudologoi (en henc'hresianeg Ψευδολογος) a oa alegorienn ar gevier e mojennoù Hellaz kozh
# Tanger

Tanger ( en arabeg : طنجة /Tanja/ ; en amazigh : ⵜⵉⵏ ⵉⴳⴳⵉ /tin iggi/ ; en henc'hresianeg : Tingis) zo ur gêr eus hanternoz Maroko, eil kêr ekonomikel ar vro, kêr-benn rannvro Tanger-Tétouan-Al Hoceïma ha pennkêr prefeti Tanger-Assilah, war aod strizh-mor Gibraltar, 24 km eus aod Spagn. 974 000 den a oa hervez niveradeg ofisiel 2014, ha gant-se e oa trede kêr pobletañ Maroko, war-lerc'h Casablanca ha Fès.

## Tud ganet eno

* Jean-Luc Mélenchon
# Pandion (mab Kekrops)

Pandion (en henc'hresianeg Πανδίων / Pandíôn), mab da Gekrops ha Metiadusa, a voe roue Aten. Dre heg e voe kaset kuit gant e eontr Metion. Hag eñ d'an harlu neuze da gêr Megara, ma teuas da vout roue, gant harp Pilas.
Dimeziñ a reas da Pilia, ha bugale o doe : Egeos, Pallas, Nisos, Likos.
Arabat droukveskañ e anv ha hini e dad-kozh Pandion, mab Eric'hthonios ha Filomele ha Prokne.
# Teodorig Veur

Teodorig Veur (pe Flāvius Theodoricus en latin, Θευδερίχος en henc'hresianeg, Thierry a-wechoù en galleg) a oa roue an Ostrogoted er V$^{vet}$ kantved, hag an illurañ eus rouaned ar bobl-se.

## Istor

Ganet e oa war-dro 454. Desavet e voe e Kergustentin, rak kemeret e oa bet evel den-gouestl gant galloud roman ar reter.
Dilennet e voe da roue war an Ostrogoted e 474. War c'houlenn Zenon, impalaer roman ar reter, ez eas Teodorig hag an Ostrogoted, e 488, da adkemer Italia, a oa bet aloubet gant pobloù german. E miz Meurzh 493 e voe kemeret Ravenna ganto ha gant Teodorig e-unan e voe lazhet ar penn german Odoaker (Audawakrs) en doa kemeret lec'h an impalaer roman diwezhañ, Romulus Augustus. Emanvet e voe Teodorig da b-princeps Romanus (penn ar Romaned) ha ren a reas e-lec'h an Impalaer war Italia, Sikilia, Dalmatia ha Pannonia. Er brezel-se e voe skoazellet an Ostrogoted moarvat gant ar Vizigoted, ar skourr all eus ar C'hoted.
Adunanet e voe an div bobl e-pad ur pennadig er VI$^{vet}$ kantved, pa zeuas Teodorig Veur da vezañ, ouzhpenn roue an Ostrogoted, lezroue ar Vizigoted ivez e-doug un ugent vloaz bennak.
En Emgann Vouillé, e 507, e voe trec'het ar Vizigoted gant ar Franked. Aloubet e voe Akitania gant ar re-se hag en em astenn a reas o domani war-du ar c'hreisteiz, betek Toloza. Dont a reas Teodorig, da wareziñ douaroù all ar Vizigoted, evel lezroue e-lec'h roue ar Vizigoted, a oa e vab-bihan Alamarig. Septimania (Lengadok bremañ) hag ul lodenn vat eus Ledenez Iberia a dremenas dindan e c'halloud, e 511. Keit ha ma vevas Teodorig e voe unanet an holl C'hoted dindan e ren.

## Dimezioù ha bugale

Ur serc'h en doe, anavezet evel N. Moesia, ganet en 463, marteze ur verc'h-vihan da Attila :
* Ostrogotho Areagni (475-520)$^,$$^,$ ; dimezet da Sant Sigismond, mab da c'h-Gondebaud, roue ar Vurgonded.
* Thiudigotho (476-524), dimezet da Alarig II, roue ar Vizigoted adal 484 betek 507.
Pan intañvas ec'h addimezas Teodorig da Audofleda (469-535), merc'h da Childerig Iañ, c'hoar da Hlodwig Iañ war-dro 493. Bugale o doe :
* Amalasunta (494-535) a zimezas d'ar priñs amal Eutarig. Pa varvas he fried o doa ur mabig anvet Atalarig, a voe dibabet gant Teodorig evel pennhêr. Amalasunta, intañvezet e 522/523, a c'houarnas e-pad minorelezh Atalarig (adal 526), hag ac'h addimezas marteze da Teodahat (met war se n'eus ket emglev etre an istorourien), ha hennezh a grougas anezhi bloaz goude war un enezenn eus lenn Bolsena.
Gant e serc'h all Theodora, en doe ur verc'h :
* Theodora, ganet en 505.

## Notennoù

* ↑ C. W. Previté-Orton sCMH I, genealogy table 4, p. 132
* ↑ Thomas S. Burns, History of the Ostrogoths, p. 96-97
* ↑ Herwig Wolfram, Wolfram, 1997, figure 2. p. 24-25
* ↑ Herwig Wolfram, Wolfram, 1997, pg. 24, figure 2 ha Herwig Wolfram, Wolfram, 1979, pg. 203
* ↑ C. W. Previté-Orton sCMH I, pg. 132, genealogy table 4 et Thomas S. Burns, History of the Ostrogoths, pg. 96-97 ha Jordanes, Jordanes Getica, XIV-80.
* ↑ Paternal Ancestry oH. B. James, online, I Copyright (c) Homer Beers James 1996.
# Theodora, pried Justinian

Theodora (en henc'hresianeg : Θεοδώρα) (500-548 Kergustentin) a oa impalaerez vizantat eus 527 betek he marv e 548. Pried e oa d'an impalaer Justinian Iañ. A-bouez eo bet he labour a-gevret gant he fried evit mirout unvaniezh an impalaeriezh. He foltred graet gant ur marelladur a weler en Penniliz San Vitale Ravenna, e Ravenna, en Italia.

## He buhez

Ganet e oa Theodora war-dro ar bloaz 500 e Kiprenez. N'ouzomp ket gwall dra eus he yaouankiz. Merc'h e vije d'un doñvaer arzhed, Akakios e anv, a oa e darempred gant redva-kezeg Kergustentin, ha d'ur gorollerez ha n'ouzer ket hec'h anv.
Theodora ivez a oa korollerez, ha kourtizanez. Bevañ a reas en Egipt ma voe desket war ar relijion ha ma kemeras perzh er politikerezh. Pa zistroas da Gergustentin en em gavas gant Justinian ha ne oa ket impalaer c'hoazh.
Dimeziñ a reas en 525 da Justinian. Kurunennet e voent o-daou e 527. Dibrenn-tre e oa he buhez, hervez Procopius.
Kondaonet eo bet ivez gant ar babed Agapetus ha Vigilius abalamour d'he falskredennoù.

## Lennegezh

* 1884 : Théodora, pezh-c'hoari gallek gant Victorien Sardou.

## Pennad kar

* Anekdota
# Tu quoque mi fili

Tu quoque mi fili (Te ivez ma mab !) e vefe ar gerioù lavaret gant Julius Caesar pa oa o vervel d'e vab Brutus en devoa kontellataet anezhañ. E gwirionez en doa distaget ar frazenn-se e henc'hresianeg.
Betek ennomp eo deuet ar bomm brudet Tu quoque mi fili, en e stumm latin, daoust ma n'en kaver e skrid latin kozh ebet. E gwirionez e seblant dont eus buhez Caesar hervez an De viris illustribus urbis Romæ a Romulo ad Augustum (Diwar-benn tud brudet Roma, adal Romulus betek Augustus), embannet en 1779 gant ar beleg Lhomond : « Quum Marcum Brutum, quem loco filii habebat, in se irruentem vidisset, dixit : “Tu quoque fili mi !” » («Pa welas Marcus Brutus, a rae dezhañ evel d'e vab, o lammat gantañ, e lavaras : “Te ivez ma mab ! ”.
Sklaer eo eo awenet Lhomond gant Buhez Caesar, hervez Suetonius (LXXXII, 3) : « Atque ita tribus et uiginti plagis confossus est uno modo ad primum ictum gemitu sine uoce edito, etsi tradiderunt quidam Marco Bruto irruenti dixisse : καὶ σὺ τέκνον. » (« Skoet e voe gant tri zaol warn-ugent : d'ar c'hentañ hepken e laoskas ur glemmadenn, hep lavarout grik. Koulskoude, hervez un toulladig skrivagnerien, e lavaras, pa welas Marcus Brutus o tont da skeiñ ivez, en henc'hresianeg : “καὶ σὺ τέκνον !” »2).
Goude Suetonius e voe kontet an darvoud gant Dion Cassius (155 - 229 goude JK)
# Fiat lux

Fiat lux (Ra vo gouloù!) zo ur bomm latin a lenner er Vulgata, e pennad kentañ Levr ar C'heneliezh (1,3), ma'z eo kontet krouidigezh ar bed gant Doue en ur ober c'hwec'h deiz. Un urzh eo a-berzh Doue pa voe krouet ar bed gantañ.
Sed ar frazenn en he hed: ... dixitque Deus fiat lux et facta est lux (... hag e lavaras Doue "Ra vo gouloù", ha gouloù a voe).

## Yezhoù all

Er Bibl henc'hresianek ez eo γενηθήτω φῶς (genēthētō phōs), hag en Torah hebreek ez eo יְהִי אוֹר (yehiy 'or). E saozneg e vez lavaret "Let there be light".

## Notennoù

* ↑ Gwelet e Wikimammenn
# Forn

    Evit implijoù all, gwelet Forn (disheñvelout).
Ur forn zo ur c’hombod, gant un nor vihan outañ, ma lakaer meuzioù da boazhañ (bara, kig ha kement zo). Implijet e vez fornioù ivez evit poazhañ pe sec’hiñ traezoù poderezh.

## Istor

Ar fornioù koshañ zo bet kavet war an Douar zo e traoñienn an Indus, en Azia. Eno e veze ur forn, graet gant pri, da boazhañ boued e pep ti war-dro ar bloavezh 3200 kent J.K$^,$.
Anv zo er skridoù henc'hresianek eus ar fornioù ma veze poazhet bara gant ar C’hresianed en Henamzer. Graet e vezent gant pri ivez. Ganto e veze graet bara gant ur bern stummoù disheñvel : torzhioù, mouchennoù, choanennoù, baraennoù. Dont a reas ar poazhañ bara da vezañ ur gwir vicher, dre ma veze graet muioc’h-mui gant labourerien arbennikaet a werzhe o bara d’an dud dre vras. Moarvat ez eo micher ar baraer (pe ar « pober ») unan eus ar micherioù koshañ zo en-dro d’ar boued.
Ouzhpenn bara e veze graet pastez ha gwastilli gant ar C’hresianed kozh ivez. Debret e veze ar meuzioù-se alies da-geñver lidoù ispisial pe devezhioù gouel. War-dro ar bloavezh 300 e oa un 70 seurt bara disheñvel e Gres.

## Keginañ

Hiziv an deiz e kaver fornioù e pep kegin, graet e metal peurvuiañ, hag implijet e vezont da boazhañ hor meuzioù : kig, legumaj, tourtennoù a bep seurt, gwastilli, ha bara ivez a-wechoù.
Gwechall e veze goret ar fornioù gant keuneud pe glaou. Bremañ e vez graet peurliesañ gant gaz pe tredan. Alies ez eo ar forn ul lodenn eus un dra vrasoc’h, un ardivink-ti a reer fornigell anezhañ.
Er fornioù modern e c’haller reoliañ an tommder, war-bouez ur gwrezreoler. Gallout a reer ivez reoliañ ar pad a-wechoù, da c’houzout pegeit amzer e chom ar boued er forn : evel-se e c’hell ar poazhañ chom a-sav e-unan. Un doare fornioù modern bihan, ar skinfornioù, a vez tommet pe poazhet buan ar boued enno dre berzh gwagennoù tredan-warellek berr.

## Implijoù all

Estreget evit poazhañ boued e vez implijet fornioù : brikennoù, teol pe priajoù a vez poazhet ha sec’het e fornioù tomm-gor.

## Gwelet ivez

* Fornez
* Fornigell
* Skinforn
* Tandoor

## Notennoù

* ↑ History of THE INDUS CIVILIZATION
* ↑ Dales, George, Excavations at Balakot, Pakistan, 1973, Journal of Field Archaeology, vol. 1, 1-2, 1974, pp. 3–22

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Gnothi seauton

Al lavar henc'hresianek γνῶθι σεαυτόν / gnōthi seauton (pe σαυτόν / sauton gant ε gwasket), da lavarout eo en em anavez da-unan, a oa skrivet e pronaos (rakporzh) Templ Apollon e Delfi - hervez a skrivas an douaroniour Paosanias ar Beajour (10.24.1), unan eus an tri lavar merket eno ( Megen agan a oa ur bomm all)..
Troet e vez e latin gant « Nosce te ipsum ».
Lakaet eo bet al lavar-se war gont meur a zen, c'hwec'h fur da vihanañ eus Hellaz kozh.
* C'hilon Sparta (C'hilon I 63, 25)
* Herakleitos
* Pythagoras
* Sokrates
* Solon Athen
* Thales Miletos.
Hervez skridoù all e vije bet lakaet war gont Phemonoe, ur varzhez vojennel. Meneget eo al lavar gant ar barzh roman Juvenal en e flemmganoù (Flemmgan XI) ma skriv e teu ar gentel -se de caelo (eus an neñv).

## Sokratez pe nann

Alc'hwez an denegezh hervez Sokrates eo ar bomm-se, a ro d'an den ar gefridi hag an dlead da anaout e vuzul hep klask kenstrivañ gant an doueed . Diaes eo krediñ e teu eus Sokrates avat pa oa bet lavaret dija gant Herakleitos :« Ret eo en em studiañ, ha deskiñ pep tra drezomp hon-unan ».

## Ster al lavar

Gallout a reer kompren "en em anavezout" evel anavezout ha kompren emzalc'h pe emzoug mab-den, e vuhezegezh, e zoare da soñjal, rak en em anavezout n'eo nemet anavezout an dud all ivez.

## Lennegezh saoznek

* Ar varzhoneg Know Thyself gant Alexander Pope
* Ar varzhoneg Gnothi Seauton gant Ralph Waldo Emerson
* Stolen legacy: Greek Philosophy is Stolen Egyptian Philosophy, levr gant George G. M. James .

## Pennadoù kar

* Jnana
* Scio nescio
* François Rabelais
* Erasmus
* Montaigne

## Liammoù diavaez

-e saozneg:
* Gnothi sauton e Skol-veur Binghamton
* Philosophical Treatise Know Yourself gant Peter Abelard
* Ar barzhoneg Gnothi Seauton gant Ralph Waldo Emerson
* Ar varzhoneg Know Thyself gant Alexander Pope
* Orin ar c'hrennlavar
* Getting to Know Yourself by an unknown Kabbalist in Israel
* The ¨Ε¨ of Delphi
# John Leland

John Leland a oa ur beajour hag istorour saoz eus ar XVI$^{vet}$ kantved. Deskiñ a reas latin ha henc'hresianeg, ha yezhoù all evel ar galleg.
E 1710, e voe embannet, gant Thomas Hearne en Oxford, The Itinerary of John Leland, Antiquary e nav levrenn.
# Kanell (temz)

Ar c'hanell zo temz-boued graet gant rusk diabarzh ar gwez-kanell (Cinnamomum verum), ur spesad gwez kar d’al lore (Lauraceae) hag a gresk e Sri Lanka dreist-holl.
A-gozh eo anavezet ar c'hanell, peogwir e veze implijet en Ejipt en Henamzer da valzamañ ar c'horfoù marv. Er Bibl koulz hag e skridoù henc'hresianek Herodotos pe skrivagnerien all eo meneget ar c'hanell ivez.
E meur a vro eus Azia e vez gounezet ar gwez-kanell, met e Sri Lanka an hini e vez kavet ar c'hanell gwellañ. Dont a ra e vlaz eus un eoul zo ennañ. An eoul-se, a reer kenwerzh anezhañ ivez, a vez dastumet en ur lopata war ar rusk ha lezel anezhañ e glec’h en dour-mor ; goude-se e ranker strilhañ an dourenn bet evel-se. Ul liv melen zo gant an disoc'h, hag ur c'hwezh hag ur blaz heñvel ouzh hini ar c’hanell.
Kanell a implijer evit keginañ abaoe pell ivez. Degaset e oa bet da vroioù kornôg Europa en daouzekvet kantved war a seblant. Lakaet e vez kanell e-barzh meuzioù a bep seurt : dibennoù-pred graet gant avaloù pe gant chokolad, da skouer. Implijet e vez kalzik ivez en Indez da fardañ meuzioù a bep seurt (kig, legumaj…).
Un implij a reer eus ar c'hanell ivez bremañ en apotikerezh, rak mat eo evit an treizhañ boued, evit an analañ, hag evit stourm ouzh meur a gleñved (terzhienn-domm, grip…).
Republik pobl Sina, India, Indonezia, Vietnam eo ar broioù ma c'hounezer kalz a ganell, e diavaez Sri Lanka.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# La Défense et illustration de la langue française

La Défense et illustration de la langue française (La Deffence et Illustration de la Langue Francoyse, hervez ar skrid orin) zo ur skrid gallek savet gant ar barzh gall Joachim du Bellay e 1549, gwelet evel « manifesto » barzhed bodad ar Pléiade.

## Danvez

Du Bellay a zifenn ar galleg hag a lavar bout par d'al latin ha d'an henc'hresianeg. Erbediñ a ra pinvidikaat ar galleg o treveziñ oberourien ar yezhoù kozh-se.
Sevel a ra a-enep d'an troidigezhioù avat, a gav re izel ha na c'hallfent ket diskouez holl binvidigezh ar skridoù orin.
Adkemer a ra Du Bellay arroudoù eus an Dialogo delle lingue, un arnodskrid italianek gant Sperone Speroni e 1542, ma'z eo lakaet yezh-pobl Toskana keñver-ouzh-keñver ar yezhoù kozh, latin ha henc'hresianeg.

## Levrlennadur

* DU BELLAY, Joachim : La deffence et illustration de la langue francoyse, Hachette / BnF, 2012 (ISBN 978-2-01-253591-6)
* DU BELLAY, Joachim : Défense et illustration de la langue française, FB Éditions, 2015 (ISBN 978-1-5077-7032-0)

## Liammoù diavaez

* Ar skrid e Wikisource