# Zaparoeg

Ur yezh zaparoek eo ar zaparoeg (anvet ivez kayapwe). Komzet eo e Proviñs Pastaza etre ar stêrioù Curaray ha Bobonaza war an harzoù etre Perou hag Ecuador.

## Statud ar yezh

Unan eus pobloù brasañ eus reter Amazonia e oa ar zaparoiz e amzer donedigezh an Europiz ha krediñ a reer e veze komzet o yezh gant 100.000 a dud bennak d'un ampoent. Kregiñ a reas o niver da digreskiñ, avat, abalamour d'ar c'hleñvedoù kaset gant an drevadennerien eus Europa ha da vrezelioù gant meuriadoù all argaset diouzh o zirioù gant ar re Wenn.
E deroù an XX$^{vet}$ kantved e voe aloubet o zachennad gant dastumerien kaoutchoug ha rediet e voe kalz eus o c'humuniezhioù da zivroañ. Hogozik distrujet e voe o c'hevredigezh ha kalz boutinoc'h e teuas an euredoù etremeuriadel da vezañ. Abalamour da se e teuas yezh ar Gechuaed da vezañ o yezh pemdeziek muioc'h-mui.
Ne chomfe nemet 150 - 170 Zaparoad e departamant Loreto hag an holl anezho a gomz Kechuaeg a zo aet da yezh voutin an Indianed er rannvro. War-dro 30% anezho a ra gant an achwareg ivez. 60% ar boblañs a gomz spagnoleg a zo yezh an deskadurezh nemetañ en Ecuador. E Perou e rann ar perzh-se gant ar c'hechuaeg. Etre dek hag ugent den a vefe barrek da gomz zaparoeg c'hoazh ha kozh ez int - dezho etre 65 ha 95 bloaz. Digenvez e vez ar gomzerien hag hini anezho n'eo unyezhek. N'eo ket mui implijet ar yezh war ar pemdez.
Emañ Zaparoiz o klask savete ar pezh a chom eus ar yezh ha desket e vez gerioù zaparoek er skolioù. Gwirheñvel e c'hwito ar strivadenn-se abalamour d'an diouer a dud varrek da sevel ur geriadur hag ur yezhadur gwir. Ur gevredigezh, Arutam hec'h anv, he deus divizet krouiñ ur stumm skrivet eus ar yezh hag he c'helenn e skolioù teiryezhek.

## Livadur
### Fonologiezh
#### Frammadur silabennek

Ur frammadur silabennek eeun a-walc'h en deus ar zaparoek. Disaotret e vez ar berniadoù a gensonennoù (estreget gant ʔ) hg ne c'hell echuiñ ar silabennoù nemet dre ur vogalenn pe [w], [j] pe [ʔ].

#### Vogalennoù

Vogalennoù :
| | A-raok | A-dreñv |
| Serr | i | |
| Damserr | e | o |
| Digor | a | |
Ur yezh SOV (rener-renadenn-verb) eo ar zaparoeg.

#### Kensonennoù

Kensonennoù :
| | Diweuz | Dent | Drek-logigoù | Gouel | Tarzh |
| Dre serriñ | [p] | [t] | [ʧ] (dre fic'hal) | [k] | [ʔ] |
| Dre daravat | | [s] | [ʃ] | | [h] |
| Dre fri | [m] | [n] | | |
| Dre dostaat | [w] | | [j] | |
| Dre froumal | | [r] | | |

## Morfologiezh

Ur yezh daspegel eo ar zaparoeg, evel an holl izili anavezet eus ar familh zaparoek. Stummoù lies ar ger a furmer dre stagañ lostgerioù ouzh ar wrizienn hep he c'hemmañ.

### Morfologiezh añvel

Peder reizh - denek, nann-denek, gwregel ha gourel - ha daou niver - unander ha liester - en deus ar zaparoeg. Diskouezet e vezont dre al lostgerioù staget ouzh ar wrizienn.
| | Denek | nann-denek | gwregel | gourel |
| Unander | naw | ka | to | no |
| Liester | pʌ <br\>roʔa | ʔa | | |
Implijout a reer ivez ul lostger ispisial - ča - evit an anvioù denek hep dave ouzh an niver
Skouerioù :
* mʌàriča tà kwi : ur bugel on
* pakʌʌnaroʔa : hor c'herent
* nìano : mab
* nìato : merc'h

#### Troioù

Diskouez a ra ar zaparoeg an darempredoù etre ar gerioù dre lostgerioù. Er c'hontrol eus ar pezh a c'hoarvez er yezhoù indezeuropeek ne gemmont ket ar wrizienn met outi e vezont staget.
* -hi : evit
* -anoàhi : daoust da
* -hina \ hiʔna : da, e
* -ma \ ʔma : da, e
* -hinahi \ hʌnahi : eus, a
* -mʌrʌ : da, betek
* -niha : dindan
Skouerioù
* itamʌrʌ : betek an ti
* ahapaka acahowara naw koramahahina : flemmet he deus ur wenanenn e zorn

### Ragañvioù
#### Ragañvioù-gour

Seizh raganv-gour eñ-deus ar zaparoeg ha disheñvelañ a ra etre un ni endalc'hus hag un ni ezdalc'hus. Daou stumm o deus ar raganvioù zaparoek : oberiant ha gouzañvus. Implijet e vez ar stumm gouzañvus da ziskouez an dro-damall ha rener ur verb-stad. Ar stumm oberiant a c'heller implijout evel ur raganv-perc'hennañ dre lakaat anezhañ a-raok ar ger a ren.
| | Oberiant | Gouzañvus |
| Kentañ gour unander | ko <br\> k- | ko <br\> kwi |
| Eil gour unander | ʧa<br\> k-<br\> ʧ-<br\>ki- | ʧa |
| Trede gour unander | naw<br\>n- | naw<br\>n- <br\>no |
| Kentañ gour liester endalc'hus | pa<br\>p- | pa |
| Kentañ gour liester ezdalc'hus | kana | kana<br\>kaʔno |
| Eil gour liester | kina | kina<br\>kiʔno |
| Trede gour liester | na | na |
Skouerioù
* pa na atihà : ni a gomzo
* ʧa noka taʃi : gortoz anezhañ
* koiha : va c'halon
* ko ità : va zi
* ʧa niano : da vab

#### Ragañvioù-diskouez

Ur raganv-diskouez hepken en deus ar zaparoeg : noka. E implijout evel ur raganv-perc'hennañ eus an trede gour a c'heller ivez. Dre lemel al lostger -ka e vez furmet an unander.
Skouerioù
* noka toiʧa : e frouezh
* noka ità : an ti-mañ

### Morfologiezh verbel

Displeget e vez ar verboù zaparoek dre stagañ lostgerioù ouzh ar wrizienn.
* ka\ʧa\ko : amzer dibaouez
* ha\ho : amzer dazont
* rʌ : peurc'hraet
* riʧa : amdremened
* no : stumm-nac'h
* akwa\ikwa\ʌkwa\okwa stumm-difenn
* wara\wa : amzer dremenet
* kwa : stumm-tu
* ʔ\rʌ :stumm-gortoz

## Niveroù

* 1 nuquaqui
* 2 namisciniqui
* 3 haimuckumarachi

## Daveennoù

* Bosquejo Gramatical del Zaparo, M. Catherine Peeke, Cuadernos Etnolingüisticos, n°14, Instituto Lingüistico de Verano, Quito, 1991
* Peeke, Catherine. 1962. "Structural Summary of Zaparo," in SEIL I, 125-216.

## Liammoù diavaez

(en) Zaparo's lost secret
(es) Yezhadur berr ar zaparoeg
(es) Revitalizando el idioma zápara
(fr) SAUVONS... LA LANGUE ZAPARA !
(en) Ar zaparoeg war Global Linguistic database
Ikito-Kawarano : Ikiteg • Aouchirieg† • Kahouaraneg†