# Eusa

Eusa :
| Eusa gwelet gant al loarell SPOT. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Ouessant |
| Bro istorel | Bro-Leon |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Penn-ar-Bed |
| Arondisamant | Brest |
| Kanton | Eusa (betek 2015) Lokournan (abaoe 2015) |
| Kod kumun | 29155 |
| Kod post | 29242 |
| Maer Amzer gefridi | Denis Palluel 2020-2026 |
| Lec'hienn Web | http://www.ouessant.org |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 854 ann. (2022) |
| Stankter | 55 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 28′ Norzh 5° 06′ Kornôg / 48.46, -5.10 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 30 m bihanañ 0 m — brasañ 61 m |
| Gorread | 15,58 km² |
| Eusa ||
| kemmañ |
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Eusa, pe Enez-Eusa, zo un enezenn hag ur gumun a-vaez da aodoù kornôg Bro-Leon, e gwalarn departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Eusaiz, Isañviz a vez graet eus an enezourien, ha Maoutiged eo o lesanv en abeg da vent vihan deñved an enez.
Bourc'h Lambaol eo an tolpadur-tud brasañ.

## Douaroniezh

* Un enezenn 8 x 4 km (15,58 km²) ha 18 km pell diouzh an douar bras eo Eusa ; an douar pellañ eus Breizh war-du ar c’hornaoueg eo.
* Meur a enezennig zo en-dro dezhi, Keller an hini vrasañ anezho. tourioù-tan zo war teir eus an enezennoù-se : Ar Gazeg, An Ividig ha Kereon.
* Strizh-mor ar Froñveur zo etre Eusa hag Enezeg Molenez, a zo tostoc'h d'an douar bras.
* Da 832 a dud e save poblañs Eusa e 2020.

## Anv

En Henc'hres e oa anavezet an enez dindan an anv Ουξισάμα Ouxisáma, diwar ar galianeg ux- "uc'h, uhel" ha -sama "-kenañ", peogwir e vez gwelet a-bell. Uxantis e oa an anv latin en Itinerarium Antonini, Ussant e galleg e 1350 ha Ouessant e galleg hiziv. Heißant eo an anv nederlandek a lenner war ar c'hartennoù kozh (e C. de Finesterre), hag Ushant eo an anv saoznek.

## Brezhoneg

Ur studiadenn diwar-benn brezhoneg Eusa gant Dom Malgorn a voe embannet en Annales de Bretagne et des pays de l'Ouest e 1909

### Ar Brezoneg er Skol

* 1934-1936 : ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

### Ya d'ar Brezhoneg

* D'an 23 a viz Gouere 2009 e oa bet votet live 2 ar garta Ya d'ar brezhoneg gant Kuzul-kêr ar gumun.

## Ardamezioù

* Palefarzhet : ouzh 1 ha 4, en aour e dreustell en sabel ; ouzh 2 ha 3, en gul.
* Diviz an ti-kêr: 8 a viz Ebrel 1978.
* Orin : Markizelezh e 1597 evit an tiegezh Rieux.

## Istor
### Henamzer

* Meneget e voe Enez-Eusa gant an douaroniour henc'hresian Eratosthenes en trede kantved a-raok Jezuz-Krist.
* Darempredet e veze gant an drouized en amzer ar Gelted kozh.

### VI$^{vet}$ kantved

* Gweladennet e voe Eusa gant Paol Aorelian.

### XIV$^{vet}$ kantved

* Gwastet e voe gant ar Saozon.

### XVIII$^{vet}$ kantved

* Adstaget e voe ouzh rouantelezh Frañs.

### Dispac'h Gall

* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Yves Laot, ha gant Jean-Marie Trebaol, kure.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 82 waz eus ar gumun, da lavarout eo 2,78% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.

#### Eil Brezel-bed

* Merval a reas 43 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Nijerezioù ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) aet d'ar strad : d'ar 27 a viz Meurzh 1941 e kouezhas un nijerez Blenheim IV marilhet T2332 ha kodet PZ-O eus ar 53th Squadron er mor nepell eus Eusa ; lazhet e voe he zri nijour, unan anezhe a voe douaret e bered kumun Gwidel hag unan all e Perroz-Gireg, ne voe ket kavet korf an trede hini ; d'ar 5 a viz Ebrel 1941 e kouezhas un nijerez Hampden marilhet AD738 ha kodet VN-? eus ar 50 Squadron er mor nepell eus Eusa ; lazhet e voe he fevar nijour, ne voe kavet korf ebet ; d'an 10 a viz Ebrel 1941 e kouezhas un nijerez Spitfire I marilhet P9396 ha kodet LY-? eus ar 1st Photographic Reconnaissance Unit Squadron er mor en norzh da Eusa ; lazhet e voe he levier, ne voe ket kavet e gorf ; d'ar 4 a viz C'hwevrer 1942 e kouezhas un nijerez Whitley V marilhet P5050 ha kodet YG-M er mor nepell eus Keranchas ; he c'hwec'h nijour a voe tapet gant an Alamaned.
* Nijerezioù aerlu ar Stadoù-Unanet (United States Army Air Forces) aet d'ar strad : d'ar 18 a viz Du 1942 e kouezhas ur c'harr-nij B-17F-10-BO (anvet Floozy, marilhet 41-24474 ha kodet GY-?) er mor etre Eusa ha Beg Lokmazhe gant dek den e bourzh ; nav anezhe a voe tapet gant an Alamaned, ne voe ket adkavet an dekvet hini ; d'ar 6 a viz Genver 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24D-15-CO (anvet "Short Snorter" ha marilhet 41-23997, 1st Squadron, 480th Antisubmarine Group) e donvor Eusa gant eizh den en e vourzh ; ne voe ket adkavet ar c'horfoù ; d'ar 16 a viz Ebrel 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24D-15-CO (anvet "Missouri Sue", marilhet 41-24122 ha kodet YM-?) e donvor Eusa gant dek milour en e vourzh ; ne voe adkavet korf ebet; d'ar 1añ a viz Mae 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17F-25-BO (anvet "Vertigo", marilhet 41-24547 ha kodet OR-T, 8vet Air Force, 91vet Bomb Group, 323vet Squadron, diazezet e Bassingbourn) er mor e Baz ar Fourn nepell diouzh Eusa gant dek milour en e vourzh ; o tistreiñ eus ur vombezadeg e Sant-Nazer edo an nijerez pa voe taget gant nijerezioù alaman Focke-Wulf 190 ; tapet e voe pemp nijour gant an Alamaned, mervel a reas ar re all, met ne voe ket kavet o c'horfoù.

##### Brezel Indez-Sina

* Mervel a reas pemp milour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Aodoù roc'hellek gant porzhioù bihan (Porzh Arlann, Porzh an Ejen, Porzh Lambaol, Porzh ar Stif, Porzh Yuzin);
* Chapel Sant-Gwenole, kouezhet en he foull.
* Chapelioù Sant-Gweltaz ha Kêrber.
* Ekomirdi Niou-Uhelañ, mirdi teknikoù ha hengounioù Eusa.
* Iliz Sant Pol Lambaol 19vet : delwennoù eus an 17vet/18vet kentved.
* Kroazioù niverus.
* Mirdi an Tourioù-tan hag ar Balizennoù
* Milin adsavet.
* Mogerioù mein anvet "ar gwaskedoù".
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost$^,$.
* Tour-tan ar Stif (1699).
* Tour-tan ar C'hreac'h (1863).
* Tour-tan ar Gazeg (1911).
* Tour-tan Kereon (1916).
* Tour-tan an Ividig (1936).
* Bezioù ar C'hommonwealth
Bezioù ar C'hommonwealth e bered Lambaol :
| Bro | Niver a soudarded |
| Kanada | 1 (Aluzenner) |
| Rouantelezh-Unanet | 1 (Marin a-genwerzh) |
| Dizanv | 5 |
| Hollad | 7 |
* E-kerzh ar Brezel-bed kentañ e varvas an aluzenner.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Melestradurezh

Roll ar vaered adalek 1790 :
| Kefridi | Anv |
| 1995 - 2026 | Denis Palluel |
| 1989 - 1995 | Michelle Malgorn |
| 1983 - 1989 | Paul Vaillant |
| 1965 - 1983 | Marcel Ticos |
| 1951 - 1965 | François Lucas |
| 1945 - 1951 | Jeanne Berthelé |
| 1944 - 1945 | Alphonse Jacob |
| 1944 | Jean Masson |
| 1940 - 1944 | Jean-Marie Creac’h |
| 1935 - 1940 | Jean-Louis Le-Breton |
| 1927 - 1935 | Paul Stéphan |
| 1919 - 1927 | Paul Cain |
| 1914 - 1919 | Hippolyte Malgorn |
| Kefridi | Anv |
| 1884 - 1914 | Jean-Marie Malgorn |
| 1878 - 1884 | Jean-Louis Stéphan |
| 1866 - 1878 | Adolphe Belain La Motte |
| 1865 - 1866 | Louis-Marie Malgorn |
| 1849 - 1865 | Joseph-Marie Le Louet |
| Kefridi | Anv |
| 1792 | Auguste Bruno de la Salle |
| 1790 - 1792 | Michel Bon |

## Gevelliñ

* Obenheim, Bas-Rhin, Elzas

## Eusa el livouriezh

* Henry Moret (1856-1913)
* Chaoser Keller, 1897
* Ur gêriadenn, 1901
* Tornaodoù, 1902

## Tud
### Tud ganet eno

* Michel Jaouen (1920), beleg

### Tud interet eno

* Jean-Yves Cozan (1939-2015), politiker, kuzulier kanton etre 1978 ha 2015.

## Tartan

Abaoe 2010 he deus Enez Eusa deus un tartan: .

## Levrlennadur

* Patrig Gouedig, Enez-Eusa: Eñvoriou Tud Eusa, Embannadurioù Brud Nevez, 1984, 279 p.

## Liammoù diavaez

* (fr) Lec'hienn ti-kêr Eusa
* (br) Eusa war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ INSEE
* 1 2 L. Deroy ha M. Mulon, Dictionnaire des noms de lieux, Le Robert, 1992, p. 360.
* ↑ (nl) Maritiem Digitaal
* ↑ Le breton d'Ouessant, niv. 25-2, pp. 199-253.
* ↑ Marsel Guieysse, La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle, pajenn 265, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936.
* ↑ Kristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 42
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Pertes RAF Finistère
* 1 2 3 Pertes USAAF Finistère
* ↑ Société Archéologie Maritime du Morbihan
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Lec'hienn ofisiel
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Bretania
* ↑ Commonwealth War Graves Commission
* ↑ Obenheim