OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Trelez

Trelez :
| An ti-kêr ||
| Anv gallek (ofisiel) | Tréflez |
| Bro istorel | Bro-Leon |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Penn-ar-Bed |
| Arondisamant | Montroulez |
| Kanton | Ploueskad (betek 2015) Kastell-Paol (abaoe 2015) |
| Kod kumun | 29287 |
| Kod post | 29430 |
| Maer Amzer gefridi | Anne Bescond 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Gorre-Leon Kumuniezh |
| Bro velestradurel | Bro Montroulez |
| Lec'hienn Web | Ti-kêr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 975 ann. (2020) |
| Stankter | 62 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 37′ Norzh 4° 16′ Kornôg / 48.61, -4.27 |
| Uhelderioù | bihanañ 0 m — brasañ 77 m |
| Gorread | 15,76 km² |
| Trelez ||
| kemmañ |
Trelez a zo ur gumun e Bro-Leon e kanton Kastell-Paol, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Anv

* Bernard Tanguy ː Tribus Lesie, XI$^{vet}$; Guintles (= Guicles), c. 1330; Trefflez, 1426; Tribus Curie, 1467
* Erwan Vallerie ː Tref Les, XI$^{vet}$; Trefles, 1249; Treffles, 1536
Gerdarzh ː Treb - lis, les (kastell) = keriadenn ar c'hastell

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 63 gwaz ag ar gumun, da lâret eo 4,63% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.

#### Eil Brezel-bed

* D'ar 16 a viz Kerzu 1940 e kouezhas un nijerez Spitfire marilhet X4350 eus ar Royal Air Force e bae Goulc'hen; mervel a reas he levier; d'ar 14 a viz Gwenholon 1941 e kouezhas un nijerez Hudson eus ar 53rd Squadron (Coastal Command) eus ar Royal Air Force e Trelez; daou eus he fevar nijour a voe tapet gant an an Alamaned, an daou all a c'hellas achap.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.

### Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun

| Bro | Niver a soudarded |
| Rouantelezh-Unanet | 1 (aerlu) |
| Hollad | 1 |
Karrnijour e oa. Mervel a reas e-pad an Eil Brezel-bed, pa gouezhas e garr-nij (Spitfire marilhet X4350) e pleg-mor Goulc'hen. Douaret e voe da gentañ e tevennoù Keremma.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Armerzh

* Bezhinaer e Keremma.

## Tud

* Armand Rousseau.
* Armand Rousseau, gouarnour-meur Indez-Sina.
* Louis Rousseau.
* Pêr Pronost.

### Ardamezeg ar familhoù

* Barbier / Bar Ver Aotrounez Lanarnuz En argant e ziv dreustell en sabel

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (br) Trelez war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur

* Hervé Abalain : Les noms de lieux bretons. Les Universels Gisserot. 2000
* Michel Froger & Michel Pressensé : Armorial des communes du Finistère. 2001
* Pol Potier de Courcy : Nobiliaire et armorial de Bretagne. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Pertes RAF Finistère
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Milourien eus broioù arall ag ar C'hommonwealth en Aerlu eus ar Rouantelezh-Unanet: Zeland-Nevez
* ↑ Roland Bohn, Chronique d’Hier - Tome 1 - La vie du Léon 1939-1945
# Trelawnyd

Trelawnyd zo ur gêriadenn vihan e biz Kembre, e Sir y Fflint. Anvet e oa Newmarket e saozneg etre 1710 ha 1954. Emañ Trelawnyd en ur c'hornad torgennoù izel, etre Diserth ha Trelogan. En hanternoz emañ kêriadenn Gwaenysgor.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Treletert

Treletert (Letterston e saozneg) zo ur gêriadenn vihan e Kembre, e hanternoz Sir Benfro.
Dont a rafe anv ar gêriadenn, a greder, eus anv ur Flandrezad anvet Letard Litelking, lazhet gant Anarawd ap Gruffudd e 1137.

## Notennoù

* ↑ The historic settlements of South Pembrokeshire, Jonathan Kissock, p. 1
# Trelivan

Trelivan :
| An iliz katolik. ||
| Anv gallaouek | Trélivan |
| Anv gallek (ofisiel) | Trélivan |
| Bro istorel | Bro Sant-Maloù |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Aodoù-an-Arvor |
| Arondisamant | Dinan |
| Kanton | Dinan |
| Kod kumun | 22364 |
| Kod post | 22100 |
| Maer Amzer gefridi | Suzanne Lebreton 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Dinan Tolpad-kêrioù |
| Bro velestradurel | Bro Dinan |
| Lec'hienn Web | http://www.trelivan.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 2 899 ann. (2020) |
| Stankter | 261 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 26′ 02″ Norzh 2° 06′ 59″ Kornôg / 48.4338888889, -2.11638888889 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 112 m bihanañ 66 m — brasañ 132 m |
| Gorread | 11,1 km² |
| Trelivan ||
| kemmañ |
Trelivan a zo ur gumun eus Breizh e kanton Dinan e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: nac'het e voe al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 33 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,56 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a voe lazhet e Rossignol e Belgia d’ar 25 a viz Eost 1914, soudard e oa er 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel.

#### Eil Brezel-bed

* Implijet e voe an nijva gant al Luftwaffe (aerlu alaman).
* Div nijerez Bf 109 eus an aerlu alaman (Luftwaffe) a gouezhas goude bout bet dibradet eus an nijva, unan d'ar 7 a viz Gwenholon 1940, an hini all d'an 20 a viz Gwenholon 1940.
* Mervel a reas c'hwec'h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel, hervez monumant ar re varv.

### Brezelioù didrevadennañ
#### Brezel Indez-Sina

* Mervel a reas ur soudard eus ar gumun d’an 2 a viz Du 1949 en ospital e Phan Thiet en Annam er Viêtnam.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Monumant foran ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Adhésion de Messieurs les Recteurs, Curés et autres ecclésiastiques du diocèse de Saint-Malo, en Bretagne, A l'exposition des principes sur la Constitution du Clergé, adressée à MM. les Evêques députés à l'Assemblée nationale, Imprimerie de Crapart, place Saint-Michel, Pariz, Bro-C'hall, p.19
* 1 2 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)ABSA
* ↑ (fr)Pertes Luftwaffe
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
# Rozeg

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Rozeg a c'hall bezañ meur a dra:
* un dachenn dindan roz. Sellit ouzh rozeg (liorzh).
* un anv-tiegezh brezhonek. E-touez an dud anvet Rozeg e c'haller menegiñ:
** Yann-Loeiz Rozeg ( 1898-1946) beleg ha skrivagner brezhonek
** Fant Rozeg pe Meavenn (1911-2001), skrivagnerez vrezhonek
# Rozenn

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Ur rozenn zo un vleunienn eus ar plant anvet roz.
Un anv-badez brezhonek eo ivez, roet d'ar merc'hed.
Tud brudet :
* Rozenn Milin, micheregez er c'hleweled,
* Rozenn Taleg, kanerez.

## Istor

* Brezel an Div Rozenn e Bro-Saoz,
* ar Rozenn-Groaz, ur gevredigezh kuzh alaman e-pad ar Grennamzer,
* ar Rozenn Wenn, anv ul luskad enep-nazi alaman e-pad an Eil Brezel-bed.

## Sevenadur

* Rosenn, ur romant gant Jean de Kerlecq, hag ar film Rosenn tennet dioutañ ha savet gant Yvan Le Moine.

## Pennadoù kar

* Roz
* Rose
* Rosa
* Rosana
* Rossana
# Roè Volciano

Roè Volciano zo ur gumun en Italia, e proviñs Brescia e Lombardia.
# Rozenn Talec

Rozenn Taleg zo ur ganerez, ur vestrez-skol ha mestrez-sonerezh hag ur saverez kanaouennoù vreizhat, ganet d'ar 25 a viz Gouere 1986 e Karaez.

## Buhez

An diskaner Jean-Claude Talec eo he zad. Taleg tad ha merc'h zo o strollad. Desavet eo bet e Sant-Hern e lec'h ma chom bev hengoun ar c'han ha diskan. Desket he deus ar brezhoneg e kelenndi|gelenndioù hag he doe graet studioù war ar brezhoneg e Skol-veur Roazhon 2. E 2010 ez eas da heuliañ ur prantad studi brezhonek war c'hwec'h miz evit mont da vezañ mestrez-skol divyezhek.
Dilennet e voe kuzulierez-gêr Rostrenenn e 2020 hag anvet dileuriad evit ar brezhoneg eno.

## Remzad arzel

Estreget he zad he doe kanet gant meur a arzour, breizhat pe get, an akordeonour, Yannig Noguet, d'an aliesañ, hag un toullad reoù all. Troiadoù he doe graet en Indez, e Alamagn, e Turkia, e Hungaria... Aozañ a ra atalieroù sevel kanaouennoù ingal. Nes ?, un arvest c'hoariva ha sonerezh awenet gant oberennoù Filomena Kadored he doe krouet da geñver kantved bloaz goude marv ar varzhez-se. Savet e voe an arvest e-pad an annez arzourien e mediaoueg Mouezh ar galon, e Tourc'h.
War leurennoù ar festoù-noz e ya da c'hoari ingal hag e salioù arvest liesseurt ivez.
E Gouere 2023 e e voe karget aozañ un fest-noz bras da geñver kantved Gouelioù-Meur Kerne ha deuet e voe 4 800 dañser e kreiz ar gêr..

## Pladennoù

* 2011 : Marvailhoù asamblez gant Jean-Claude Talec
* 2011 : Elektridal asamblez gant Kreiz Breizh Akademi n°3 hag Erik Marchand (Innacor/Coop Breizh)
* 2013 : Mouezh an Diaoul asamblez gant Yannig Noguet (Coop Breizh)
* 2014 : Leiz an Dorn asamblez gant Lina Bellard (Kolam Dic’hortoz/Coop Breizh)
* 2015 : Gali Galant asamblez gant Yannig Noguet (Coop Breizh)
* 2016 : Daou Don Dañs asamblez gant Bodénès Hamon Quintet (Paker Prod/Coop Breizh)
* 2016 : Chadenn asamblez gant Le Bour Bodros Quintet (Paker Prod/Coop Breizh)
* 2019 : Dindan Dilhad Dindan asamblez gant Talec-Noguet Quartet (Coop Breizh)

## Liammoù

* Lec'hienn ofisiel

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Rozenn Talec en résidence à la médiathèque de Tourc’h. E-barzh Ouest-France, 22 Genver 2023.
* ↑ https://www.ouest-france.fr/festivals/cornouaille/rozenn-talec-invite-au-fest-noz-du-siecle-pour-les-100-ans-du-cornouaille-a-quimper-bc91d128-1288-11ee-b076-527e9844b9d5 Rozenn Talec invite au « fest-noz du siècle » pour les 100 ans du Cornouaille à Quimper. E-barzh Ouest-France, 25 Gouere 2023.
# Rozzano

Rozzano a zo ur gumun italian, e Meurgêr Milano.

## Liamm diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Roñfl (kenrouedad)

Implijet e vez an termen roñfl evit deskrivañ un den hag a glask plantañ reuz e foromoù war ar Genrouedad dre zegas enno kemennadoù dizereat.
"Roñfl" eo troidigezh ar ger saoznek troll. Krouet hag implijet e oa bet an termen "troll" evit ar wezh kentañ er bloavezhioù 1980 gant tud hag a gemere perzh en Usenet. Daoust ma vez komprenet ar ger saozneg troll da dalvezout "roñfl" bremañ, posupl-tre eo e vije bet krouet an termen troll "pesketa gant ur roued-stlej" abalamour ma vez klasket "pesketa" ar berzhidi all o lakaat anezhe da dabutal.
Un termen dangorel pe subjektivel-tre an hini eo, rak evit perzhidi zo e c'hell bezañ komprenet un hevelep kemennad evel un taol-roñfl o klask plantañ reuz daoust ma c'hell bezañ degemeret gant perzhidi all evel un degasadenn dalvoudus.

## Troioù-kamm

Setu un nebeud troioù-kamm a vez c'hoariet gant ar roñfled a-wechoù (listenn da hiraat)
* klask lakaat diskred hep abeg war tud zo
* lakaat ar re all da roñfled war an disterañ digarez, adalek ar c'hentañ dizemglev
* ijinañ iriennoù ha n'eus ket
* lenn kunujennoù e-lec'h n'eus ket
* ober tamalloù dizehan evit lakaat anezho da goll pasianted ha kaout digarez d'ober tamalloù nevez
* klask reiñ brud fall da labour ar re all

## Petore emzalc'h kaout dirak ar roñfled

Treiñ kein d'ur roñfl eo an doare gwellañ da zerc'hel penn outañ ha da lakaat anezhañ da chom a-sav gant e droioù, da lâret eo: chom hep respont dezhañ (un dra diaes d'ober a-wechoù, pa gred da bep hini emañ ar gwir gantañ, met dre skiant prenet e ouzer n'eus ket gwelloc'h doare). Dre vras ha dre vunut ec'h alier an dud a labour war ar wikipedia da chom hep "boueta" ar roñfled.
Gallout a reer, e lec’h respont, lakaat un dresadenn evel-mañ, a zeu eus ar forumoù.

## Feurmoù roñfled

Krouet ha kenurzhiet e vez roñfled, denel pe stlennegel, an aozadurioù a-ratozh, ar feurmoù roñfled.
# Rozenn-Groaz

Ar Rozenn-Groaz zo ur gevredigezh kuzh prederouriezhel, a vije bet savet e diwezh ar grennamzer e Bro-Alamagn, war a lavarer, gant Christian Rosenkreuz. E gelennadurezh pe doueoniezh "savet war gwirionezioù ezoterek eus an amzer gozh", "kuzhet diouzh an den pemdez, a ro un damsell eus an natur, ar bed fizikel hag ar rouantelezh speredel." Arouez ar Rozenn-Groaz eo kroaz he rozenn.
Etre 1607 ha 1616 e oa embannet daou vanifesto, da gentañ e Bro-Alamagn ha diwezhatoc'h en Europa a-bezh : Ar Fama Fraternitatis RC (brud breudeuriezh RC) ha Confessio Fraternitatis (kofez breuriezh RC). Levezon ar skridoù-se, kinniget gante un "urzh meulus-kenañ" a zoktored-prederourien-kevrinourien hag a laboure evit un "adreizhadenn hollek eus Mab-den". Lakaat a reas da ziwan ur birvilh anvet gant e istorourez, Frances Yates, "sklêrijennadur ar Rozenn-Groaz"
Liammet e oa muioc'h ar Rozenn-Groaz gant ar brotestantiezh evit gant ar gatoligiezh ha dreist-holl, e oa liammet a-dost gant al luteregezh. Hervez an istorour David Stevenson e levezonas ivez ar Frañmasonerezh pa oa o tiwanañ e Bro-Skos. E-doug ar c'hantvedoù da c'houde ec'h embannas kalz kevredigezhioù ezoterek e teue o c'helennadurezh, penn-da-benn pe evit darn hepken, eus ar Rozenngroazidi gentañ. Meur a gevredigezh vodern, deiziadet gante deroù an urzh e kantvedoù abretoc'h, a zo bet savet da studiañ ar Rozenn-Groaz hag an danvezioù kar.

## Notennoù

* ↑ Lindgren, Carl Edwin, The way of the Rose Cross; A Historical Perception, 1614-1620. Journal of Religion and Psychical Research, Volume18, Number 3:141-48. 1995.
* ↑ Philalethes, Eugenius (1997). Fame and Confession of the Fraternity of the Rosy Cross. City : Kessinger Publishing. 9ff. p. ISBN 156459257X.
* ↑ Yates, Frances A. (1972), The Rosicrucian Enlightenment, London
* 1 2 Review of The Origins of the Freemasonry: Scotland's Century 1590-1710. Contra Mundum. Kavet : 2009-12-01.
# Tbilisi

Kêr-benn Jorjia eo Tbilisi (jorjieg: თბილისი, distaget [ˌtbiˈliːsi]).

## Gevellerezh

Tbilisi zo gevellet gant:
| Amsterdam Izelvroioù (abaoe 2012) Ankara Turkia (abaoe 1998) Astana Kazakstan (abaoe 2005) Atlanta Stadoù-Unanet (abaoe 1987) Bilbo Bro-Vask (abaoe 1989) Bristol Bro-Saoz (abaoe 1988) Bukarest Roumania (abaoe 2009) Innsbruck Aostria (abaoe 1982) | Ljubljana Slovenia (abaoe 1979) Kyiv Ukraina (abaoe 1999) Naoned Breizh (abaoe 1979) Palermo Italia (abaoe 1987) Saarbrücken Alamagn (abaoe 1975) Varsovia Polonia (abaoe 2012) Vilnius Lituania (abaoe 2009) Yerevan Armenia (abaoe 1996) |

## Tud dibar

* Genric'h Gasparyan, mestrc'hoarier echedoù armeniat, bet ganet e Tbilisi.
* Mic'hail Saakachvili, prezidant ar vro, ganet e Tbilisi.
# Tchak!

Tchak! a zo ur gelaouenn bannoù-treset embannet gant Mon Journal.
Eus miz Gouhereñv 1968 betek miz C'hwevrer 1970 eo deuet er-maez trizek niverenn, e liv ha fentus, 17 x 25 cm he ment.
Trimiziek betek an niverenn 4 ha miziek a-c'houde betek an niverenn diwezhañ.
Deuet eo ivez er-maez 4 dastumad gant teir niverenn peb unan enno.
E-pad he buhez berr e kinnigas ar gelaouenn-se daou rummad perzh mat enno : Tom Patapom ha Marc'heg Fieremine.

### Roll-niverennoù

* 1 - Le naufragé de la Térébenthine
* 2 - La diabolique invention
* 3 - La vallée des hippies
* 4 - Dans les griffes de Croc d'acier
* 5 - L'île mystèrieuse
* 6 - Fleur de Tibia
* 7 - La déveine des déveines
* 8 - Le pince-nez d'Orteil Enflée
* 9 - Plutôt mourir
* 10 - Le sous-marin terrestre
* 11 - Le pirate des abîmes
* 12 - Bizarre autant qu'étrange
* 13 - Un grand boum dans le ciel
# Tchakoseg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an tchakoseg (chakosi).

## Gwelet ivez

* Yezhoù akanek
* Yezhoù kwaek
# Tchalikeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo an tchalikeg (chalikha pe chalipkha) komzet gant tro-dro da 1.000 den (1993) e Boutan.

## Gwelet ivez

* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
# Tchaieg

Ur rannyezh souriek eus familh ar yezhoù nilez-saharek eo an tchaieg (chai) komzet en Etiopia.

## Gwelet ivez

* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù sourmek
# Tañvadenn

Ur c'hlip evit diskouez tennadoù eus ur film hag a zo en e goulzad brudañ eo an dañvadenn. An teaser a zo ur c'hinnig bet lañset c'hwec'h miz a-raok bannañ ar film. An trailer a zo an dañvadenn peurglok ha fetisoc'h.
Tañdavennoù a vez skignet er skinwel er memes mod, da ginnig abadennoù da vezañ gwelet prestik, war ar memes chadenn peurliesañ.
Implijet e vezont ivez evit ar c'hoarioù video.
# Tchakfemeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù angasek eo ar tchakfemeg (c(h)akfem(-mushere)) komzet gant tro-dro da 5 000 den e Plateau e Nigeria (1990).
Div rannyezh a zo:
* Kadimeg-kabaneg (kadim-kaban)
* Djadjoureg (jajura)

## Gwelet ivez

* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
# Tchad

Republik Tchad a zo ur stad eus Kreiz Afrika. En-dro da Tchad emañ ar broioù-mañ: Libia, Niger, Nigeria, Kameroun, Republik Kreizafrika ha Soudan (Darfour). Ouzhpenn 200 kenel ha 100 yezh zo er vro-mañ krouet gant ar stadoù europat e fin an XIX$^{vet}$ kantved. Diwar Lenn Tchad e teu hec'h anv, ha Ndjamena eo he c'hêr-benn.

## Skeudennoù

* stêr Chari
* Hadjer el Hamis
* Tibesti
* Kañvaled, Ennedi (biz ar vro)

## Douaroniezh

Tost goullo eo an drederenn norzh eus ar vro, ar Sahara eo. Muioc'h er su emañ ar sahel, ha muioc'h er su c'hoazh ar savanenn lec'h emañ o chom 70% eus ar boblañs. 9 826 419 annezad a oa e 2005 ha 16 877 357 e 2020.
Al labour-douar hag ar sevel loened eo obererezhioù trec'hel ar boblañs. Tireoul a zo ivez, hag uraniom e norzh ar vro.

## Istor
### Araok an drevadennerezh

Kavell an denelezh eo Tchad abaoe eo bet dizoloet Toumai e 2001, ur primat 7 milion bloaz kozh.
Rouantelezhioù a oa araok Tchad : hini Kanem-Bornou, hini Baguirmi, hini Ouaddai.

### « Ijinadenn » Tchad

Krouet e voe Tchad gant Bro-C'hall hag Alamagn e-pad o c'hendivizoù er bloavezhioù 1880. Ur warezveliezh c'hall e voe adalek 1900 hag ur drevadenn adalek 1920, e framm Afrika ar C'heheder C'hall.
Ur republik emrenn e voe e 1958 ha dizalc'h e 1960 dindan prezidentelezh François Tombalbaye, met chom a reas norzh ar vro melestraduret gant Bro-C'hall pevar bloaz c'hoazh. Drouklazhet e voe Tombalbaye e 1975. Outel Bono, mezeg ha politikour araokour, a voe drouklazhet e Pariz e 1973. E 1990 voe kaset un toal-stad gant Idriss Déby, eus ar genel zagawa, sikouret gant Bro-C'hall.

## Liammoù diavaez

* (en) Tchad kinniget gant The World Factbook, un embannadenn eus ar CIA
* (en) roadennoù douaroniezh Tchad gant BBC News
* (en) kartenn Tchad war OpenStreetMap
a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Daveoù

* ↑ (en) Africa : Chad — The World Factbook - Central Intelligence Agency, 2020-06-24
* ↑ (en) Africa : Chad — The World Factbook - Central Intelligence Agency, 2020-06-24
Tiriadoù dalc'het Ceuta • Inizi Kanariez • Madeira • Melilla • Mayotte • Reünion • Saint Helena • Inizi Tchagos
# Ìle

Ìle eo anv gouezelek (distagadur IPA: [ˈiːlʲə]) un enezenn eus an Inizi Gall, e kornôg Bro-Skos, a vez graet Islay (distagadur IPA: [ˈaɪlə]) anezhi e saozneg. An anv gouezelek eo a gaver e-barzh Caol Ila, anv unan eus an dourennoù na dorront ket ar sec'hed met a zigor d'an den dorioù meur a baradoz, ar wiski.

## Douaroniezh

Bez' ez eo ar greisteisañ eus an Inizi Gall tostañ, ha Banrìgh nan Eilean (rouanez an inizi) a vez graet anezhi. E kontelezh Argyll emañ, er c'hornôg da Enez Diùra, ha tostik dezhi, 40 km en hanternoz da aod Iwerzhon a weler pa vez digatar an oabl. Ul ledenez zo er c'hornog, hag Na Roinn Ileach a vez graet anezhi, pe The Rinns of Islay, e saozneg. 619,56 km2 zo dezhi, ha gant-se eo pempvet brasañ enezenn Skos.

## Kêrioù

Kêr-benn an enez eo Bogha Mòr (Bowmore), hag a zo enni, ouzhpenn ul labouradeg wiski, un iliz kelc'hiek, e Cill A-Rubha.
Port Ìlein avat eo al lec'h tudetañ.

## Poblañs

Ouzhpennik 3 000 a dud zo en Ìle. Ìleach, distaget[ˈiːləx], a vez graet eus un den eus an enezenn, hag Ìlich eus an dud. Gouezeleg a vez komzet gant un den diwar dri.

## Loened

Laboused e-leizh zo enni, ha dreist-holl. E miz C'hwevrer dreist-holl e teu an dud da welout ar gwazi gouez ha da dañva wiski an enezenn, div stivell an douristelezh eno.

## Baradoz ar wiski

Obererezh bras an enezenn eo an aozañ wiski diwar malt. Brudet eo anvioù Ardbeg, Lagavulin, Laphroaig, Bowmore, Caol Ila, Bunnahabhain, Bruichladdich. An holl anezho a zo blaz an taouarc'h warno. Kreñvoc'h eo avat en tri meneget da gentañ. Everien wiski touet zo a lavar eo al lec'h tostañ d'ar baradoz, ha gwelet ez eus bet lod o chom da hunvreal, digomz ha divanne, dirak ur gartenn eus an enezenn, warni ar seizh anv santel meneget uheloc'h.
Un aerborzh zo en enezenn, ma c'haller mont bemdez da C'hlasc'ho. Gant al lestr-treizh ez eer ac'hano da Scallasaig (Colonsay), Ceann na Creige (Kennacraig) (e ledenez Cinn Tìre (Kintyre)) ha d'an enez amezek Diùra (Jura).
Klouarikoc'h eo hin an enezenn eget hini douar-bras Bro-Skos en abeg d'ar Gulf Stream.

## Yezh

Un enezenn labourerien-douar eo bet Ìle. Ha gouezeleg a veze ganto pa'z aent da labourat el labouradegoù wiski, dalc'het gant saoznegerien. War ziskar ez ae buan ar gouezeleg er bloavezhioù 1960. Hiziv e chom yezh 23% a dud, met tud kozh dreist-holl.
Ur vagouri ouezelek a voe savet e 1986. E 2002 e oa bet savet Ionad Chaluim Chille Ìle, ur greizenn deskiñ, en ospital kozh. Eno e vez kelennet sonerezh (pib-meur), kan, skrivañ. Ul laz-kanañ gouezelek a zo e Port Ìlein.

## Levrlennadur

* ArMen, niverenn 157. Pennad gallek diwar-benn Ìle.

## Skeudennoù

* Uheldirioù e-kreiz Ìle, gwelet eus Kintra er mervent
* Ìle gwelet eus an oabl
* Diùra gwelet eus Port Askaig
* Kuzh-heol uc'h Na Roinn Ileach (Rhinns of Islay) adalek ul liorzh e Bowmore
* Koadoù Bridgend e Genver 2006
* Loch Indaal eus Port Sgioba (Port Charlotte)
* An "American Monument", An Obha
* Tour-tan Carraig Fhada, Port Ìlein

## Pennadoù kar

* Wiski Ìle
* Na Roinn Ileach
# Í

Í (lizherenn vunut: í) zo ul lizherenn hag a gaver e meur a yezh. Bez' eo ur skrivad kenaozet gant al lizherenn "i" hag an arouezenn diakritek tired lemm. E brezhoneg e lavarer "i tired lemm".
Merkañ a ra al lizherenn-se, e yezhoù evel an daneg, an hungareg, an tchekeg pe ar slovakeg, ur vogalenn hir : /iː/.
E spagnoleg, portugaleg pe italianeg e talvez da verkañ an taol-mouezh.
E vietnameg pe e sinaeg skrivet en doare pinyin e talvez da verkañ un ton war-sevel.
| Lizherennoù gant diakritikoù : | Áá · Ää · Åå · Ćć · Čč · Éé · Łł · Ññ · N̈n̈ · Óó · Öö · Øø · Šš · Úú · Üü · Žž |
| Digramoù : | Ch · C'h · Dd · Dz · Ǆ · Dx · Gb · IJ · Kp · LJ · LL · Mb · Mp · Nd · Ng · NJ · Nk · Ns · Nt · Nz · Ȣ · Sh · Th |
| Trigramoù : | Dzs Ngb Nkp Sch Tsh |
| Lizherennoù ispisial : | Ææ · ɑ · Ɓɓ · Ↄↄ · Ɗɗ · Ðð · Ðđ · Ðɖ · Ɛɛ · Ʒʒ · Ə · Ǝǝ · Ƒƒ · Ɠɠ · Ɣɣ · Ȝȝ · Ƴƴ · Ƣƣ · Ħħ · Ⱶⱶ · Ƕƕ · ĸ · Ŋŋ · Œœ · Ɔɔ · Ɽɽ · Ȣȣ · ſ · ß · Ʃʃ · Ʋʋ · Ɯɯ · Ⅎⅎ · Ȥȥ · Þþ · Ƿƿ · Ƨƨ · Ƽƽ · Ƅƅ |
# Évry (disheñvelout)

Évry a zo un anv-lec'h gallek:
* Évry, pennlec'h an departamant Essonne
* Évry, ur gumun en departamant Yonne
* Évry-Grégy-sur-Yerre, ur gumun en departamant Seine-et-Marne
# Íte ingen Chinn Fhalad

Íte ingen Chinn Fhalad, pe Ita, Ida pe Ides, lesanvet Brec'hed Mumhan, ha marvet war-dro 570 pe 577, a oa ul leanez ha santez iwerzhonat, maeronez Cluain Credhail (Killeedy). D'ar 15 a viz Genver e vez lidet.
Ganet eo er vro a zo bremañ Kontelezh Port Láirge. He zad e oa Cennfoelad, pe Confhaola, he mamm e oa Necht, pe Necta. Un diskennad da Felim e oa he zad. Merc'h da Dallbrónach e oa he mamm, ha dre se c'hoar da vamm santez Berc'hed. Pan eas da leanez ec'h eas da chom da g-Cluain Credhail, anavezet ivez evel Cill Íde - da lavarout eo "Iliz Santez Ita" - e Kontelezh Luimneach. Eno e oa e penn ur gumuniezh merc'hed. Krediñ a reer e oa gante ur skol evit paotredigoù ma veze kelennet ar feiz kristen. En o zouez e vije bet Sant Brendan.