OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# World of Guns: Gun Disassembly

World of Guns : Gun Disassembly, lesanvet a-wechoù WoG, zo ur c’hoari video drevezadur ha miltamm embannet evit ar wech kentañ war iOS e 2010. Ennañ e ranker sevel ha divontañ armoù-tan hiniennel. Un holloueziadur war an armoù koulz hag ur c’hoari miltamm eo. Produet eo gant ar studio ukrainat Noble Empire Corporation.

## Deskrivadur

Evit pep arm e vez kinniget un tutorial evit deskiñ divontañ hag adsevel an arm en urzh mat, e daou vod : unan diazez, evel ar pezh a vefe graet evit ur c’hempenn boaz, pe en ur mod klok, da lavaret eo divontañ ar pezhioù penn-da-benn. Goude-se e c’haller c’hoari da zivontañ ha da adsevel anezhañ ar buanañ ar gwellañ. Pa zeuer a-benn e taper poentoù skiant-prenet, hag a servijo evit lakaat armoù nevez war-wel. Prenañ poentoù a c’haller ivez evit mont buanoc’h gant ar c’hoari. Ur mod ober a zo ivez, ma c’haller implijout an arm, kuzhat pezhioù dezhañ pe lakaat lod da vezañ treuzwelus evit kompren mont en-dro e vekanikerezh. Pennadoù-titouriñ tennet deus Wikipedia a zo evit pep arm. Standoù tennañ niverel a c’haller distankañ evit implijout an armoù en endro-se.
180 arm a oa kinniget e miz Kerzu 2024, ha reoù nevez a vez ouzhpennet bep miz. Kinniget eo ar c'hoari e meur a yezh, en o zouez galleg pe saozneg.

## Istor an diorren

Krouet e voe ar c’hoari gant an Ukraniat Valerii Zadorozhnyi adalek 2008, asambles gant ur saver c’hoarioù-videoioù all. Ne oant ket barrek war an armoù, met dont a reas ar soñj dezhe sevel ur c’hoari goude bezañ sellet ouzh video enlinenn war divontañ ar pistolennoù Glock. A-drugarez da ditouroù kavet war internet e kinnigjont e 2009 Gun Disassembly 3D, stumm kentañ ar c’hoari war iOS, ennañ pemp arm-dorn : Colt M1911, SIG P228, Desert Eagle, Beretta 92FS ha Glock 17. Berzh a reas, ha divizout a rejont an daou grouer diorren ar c’hoari muioc’h c’hoazh. E 2014 e voe kinniget war ar savenn Steam dindan e anv a-vremañ. Sikouret e voent tamm-ha-tamm gant tud arbennikaet eus ar bed a-bezh.
E 2023 e veze implijet World of Guns gant 100.000 c’hoarier bep miz, ha pellgarget e oa bet ouzhpenn 20 milion gwech ar c’hoari war an holl plateforme. Ur free-to-play eo, da lavaret eo digoust da bellgargañ, met poentoù a c’haller prenañ evit mont war-raok buanoc’h. Un doare holloueziadur 3D eo, a vez implijet estreget gant c’hoarierien : graet e vez gantañ da vare stummadurioù evit an dud a-vicher, pe war ar pemdez gant tennerien zo evit kempenn o dafar. En Ukrainia eo digoust ha digor er c’hoari an armoù implijet gant arme ar vro.

## Liammoù diavaez

* (en) Lec'hienn ofisiel
* (fr) World of Guns: Gun Disassembly war ar savenn Steam

## Daveennoù

* 1 2 3 (fr) LAMOTHE Arnaud, World of Guns : un jeu qui nous concerne, LAI Publications, 14/07/2023 (lennet d'an 11/12/2024)
* ↑ (en) About war lec'hienn Noble Empire Corporation (lennet d'an 12/12/2024)
* 1 2 (en) DANYLOV Oleg, World of Guns: Gun Disassembly. An interview with the developers of the Ukrainian games about guns, atersadenn Valerii Zadorozhnyi, 25/02/2023 (lennet d'an 11/12/2024)
# Forgotten Weapons

Forgotten Weapons (Armoù disoñjet) eo anv ur blog ispisializet war an armoù (abaoe ar 17 a viz C'hwevrer 2009), hag ur chadenn YouTube krouet e miz Mae 2011 gant ar Stadunanad Ian McCollum. Enne e vez kinniget armoù-tan a bep seurt, kozh pe ral evit ar braz anezhe. Fonnus eo an niver a ditouroù hag a vunudoù a gaver er videoioù hag er pennadoù kinniget, pe e vefe war orin, doare-sevel pe endro istorel an armoù. Choazet en deus e grouer chom hep lakaat ar gaoz war sujedoù politikel. E miz Here 2024 e kinnige ar chadenn tro 3.500 video, ha 2,78 milion a dud a oa koumanantet dezhi.

#### Kudennoù endalc'had war YouTube

Evel tud all hag a gustum embann danvez war an armoù-tan e lavar Ian McCollum eo diaes kompren ar reolennoù lakaet e plas gant YouTube adalek 2018 war sujedoù evel an armoù. A-wechoù e vez lamet ar videoioù pe nac'het paeañ o c'hrouerien.

## Liammoù diavaez

* (en) Chadenn videoioù Forgotten Weapons (gwelet d'ar 06/10/2024)
* (en) Blog Forgotten Weapons (gwelet d'ar 06/10/2024)

## Daveennoù

* ↑ (en) SUCIU Peter, How Videos About Old Firearms Became A Hit YouTube Channel, Forbes, 10/03/2020 (lennet d'ar 05/10/2024)
* ↑ Sifroù kavet war pajenn-degemer ar chadenn (05/10/2024)
* ↑ (en) TURTON William, Gun vloggers are flipping out at YouTube’s crackdown on their videos, Vice, 23/04/2018 (lennet d'ar 05/10/2024)
# Carte figurative des pertes successives en hommes de l'armée française dans la campagne de Russie 1812-1813

Carte figurative des pertes successives en hommes de l'armée française dans la campagne de Russie 1812-1813 (brezhoneg : Kartenn c'hrafek kolloù tud an arme c'hall e Kampagn Rusia 1812-1813) eo anv ur gartenn hag a ziskouez kolloù Arme Veur Napoleon Iañ da vare Kampagn Rusia e 1812.
Savet e oa bet gant ar Gall Charles Joseph Minard (1781-1870) e 1869. Brudet eo evit reiñ c'hwec'h live titouroù war ar memes diell. Anavezet eo ar gartenn ivez evit diskouez buan ha sklaer pegen uhel eo bet kolloù armeoù an Impalaer dindan un nebeud mizioù (war-dro 440 000 soudard marv, prizoniet pe kollet).

## Elfennoù diskouezet

* Hentad an arme c'hall, etre an Niemen ha Moskov.
* Tu an arme : e gell evit ar mont, e du evit an distro
* An niver a soudarded en arme, hervez an unvezioù a zispartie diouti pe a adstage outi, a zo taolennet gant tevder al linenn.
* Emdroadur ar gwrezverk e-pad an distro, hervez skeul Réaumur.

## Daveennoù

* ↑ (fr) RENDGEN Sandra, Les cinquante cartes de Charles-Joseph Minard, Visions Carto, 03/03/2016 (lennet d'ar 04/01/2025)
* ↑ (fr) Hervez LENTZ Thierry, Nouvelle histoire du Premier Empire, II. L'effondrement du système napoléonien 1810-1814, Fayard, 2004 (ISBN 978-2-7028-9469-9)
# Alkool

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Alkool a gaver e danvezioù struzhel, pe ez-naturel, pe ez-alvezel.
* Ar pennad Alkool (kimiezh) a bled gant e genaoz kimiek.
* Ar pennad Died alkoolek a bled gant an evajoù alkoolek.

## Pennad-kar

* Alkoolegezh
# Etanol

An etanol pe alkool etilek, zo un alkool dezhañ an delun CH$_3$-CH$_2$-OH. Alies e vez anvet EtOH. Un dourenn diliv eo, a c'haller meskañ gant dour.
# Pteroneta

Pteroneta zo ur genad kevnid a zo bet deskrivet da gentañ gant Christa L. Deeleman-Reinhold (*1930) er bloaz 2001.

## Spesadoù

Eizh spesad a oa er genad Pteroneta e 2019.
* Pteroneta baiteta Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
* Pteroneta brevichela Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
* Pteroneta longichela Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
* Pteroneta madangiensis Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
* Pteroneta saltans Deeleman-Reinhold, 2001 (patrom) – Malaysia, Indonezia, Borneo
* Pteroneta spinosa Raven & Stumkat, 2002 – Aostralia (Queensland)
* Pteroneta tertia Deeleman-Reinhold, 2001 – Singapore, Indonezia
* Pteroneta ultramarina (Ono, 1989) – Japan (Inizi Ryūkyū)

## Notennoù

* ↑ (en) Deeleman-Reinhold, Christina L.. Forest spiders of South East Asia: with a revision of the sac and ground spiders (Araneae: Clubionidae, Corinnidae, Liocranidae, Gnaphosidae, Prodidomidae and Trochanterriidae. Leiden : Brill, 2001 (ISBN 978-90-04-11959-8)
* ↑ (en) Gen. Pteroneta Deeleman-Reinhold, 2001 @ World Spider Catalog Version 20.0. Kavet : 24 Gen 25.
# Akebut

Un akebut, un akebutenn pe un arkebuzenn a vez graet eus un arm-skoaz erruet en Europa hag en Impalaeriezh Ottoman e-kerzh ar XV$^{vet}$ kantved. An droadeien armet gant un akebut a oa graet arkebuzier anezho.
Ar ger "akebut" a zo deuet a-ziwar ar ger izelvroeg Haakbus ("arm kroched"). Implijet e voe an termenadur evit ober anv eus meur a arm disheñvel etre ar XV$^{vet}$ hag ar XVII$^{vet}$ kantved, met da gentañ-holl e oa implijet gant ar ster "ur bistolenn-dorn gant un doare kroched warni, talvoudus evit stabilaat anezhi pa vez tennet". Ar "pistolennoù kroched" a oa bet en o stumm kentañ armoù difenn, kludet war mogerioù difenn Alamagn e penn kentañ ar XV$^{vet}$ kantved.
a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Pennadoù kar

* Mousked
* Pistolenn
* Fuzuilh
# Pomatorhinus hypoleucos

Pomatorhinus hypoleucos :
| Pomatorhinus hypoleucos. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Timaliidae |
| Genad : | Pomatorhinus |
| Anv skiantel ||
| Pomatorhinus hypoleucos (Blyth, 1844) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Pomatorhinus hypoleucos a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Timaliidae.
Anvet e voe O[rthorhinus].hypoleucos (kentanv) da gentañ-penn (e 1844) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Azia ar Gevred hag ar Su :
* Pomatorhinus hypoleucos brevirostris, e kreisteiz Indez-Sina,
* P. h. hainanus, e Hainan (un enezenn er-maez da c'hevred Sina),
* P. h. hypoleucos, eus Bangladesh ha biz India da gornôg ha hanternoz Myanmar,
* P. h. tickelli, Hume, 1877, eus kreisteiz Myanmar da greisteiz Sina, Thailand, mervent Kambodja ha hanternoz Indez-Sina,
* P. h. wrayi, e Malezia.

## Liammoù diavaez

* (en) Pomatorhinus hypoleucos el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Pomatorhinus hypoleucos e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Pomatorhinus hypoleucos.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Pomatorhinus ochraceiceps

Pomatorhinus ochraceiceps :
| Pomatorhinus ochraceiceps, tresadenn gant Keulemans (1877). Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Timaliidae |
| Genad : | Pomatorhinus |
| Anv skiantel ||
| Pomatorhinus ochraceiceps Walden, 1873 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Pomatorhinus ochraceiceps a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Timaliidae.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ en Azia ar Gevred :
* Pomatorhinus ochraceiceps alius, eus biz Thailand da greisteiz Indez-Sina,
* P. o. austeni, Hume, 1881, e reter ha kreisteiz Asam (biz India), gwalarn Myanmar ha gevred-pellañ Bangladesh,
* P. o. ochraceiceps, eus reter Myanmar da hanternoz Indez-Sina,
* P. o. stenorhynchus, e hanternoz Asam (biz India) ha hanternoz Myanmar.

## Liammoù diavaez

* (en) Pomatorhinus ochraceiceps el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Pomatorhinus ochraceiceps e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Pomatorhinus ochraceiceps.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Viborg

Viborg (distaget [ˈʋibɒːˀ] e daneg zo ur gêr eus Danmark, e kreiz Jutland. Ur gumun eo ha pennlec'h ar rannvro Midtjylland eo ivez. E miz Genver 2011 e oa annezet kêr gant 35 893 a dud, hag ar gumun gant 93 498 a dud. An eil kumun vrasañ eus Danmark eo Viborg ; enni emañ lez-varn uhelañ ledenez Jutland.
Unan eus kêrioù kozh Danmark eo Viborg, ha roudoù zo bet kavet eus diazezadur ar Vikinged enni, e dibenn an VIII$^{vet}$ kantved. En ur c'hroashent a bouez e oa Viborg, er Grennamzer, e-kreiz al ledenez. Ur voudenn-gastell a oa eno. Dont a ra an anv Viborg eus ar benrann vi a dalvez « lec'h sakr, gwenn » ha berg a dalvez « menez ».
Brudet eo iliz-veur Viborg. Savet e voe etre 1130 ha 1180. Met meur a wech eo bet distrujet hag adsavet abaoe.

## Kêrioù gevellet

* Dalvíkurbyggð Island
* Hamar Norvegia
* Kecskemét Hungaria
* Lund Sveden
* Lüneburg Alamagn
* Marijampolé Lituania
* Porvoo Finland

## Notennoù

* ↑ Viborg Kommune statistics
* ↑ Viborg History
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Ieuan Wyn Jones

Ieuan Wyn Jones (ganet d'an 22 a viz Mae 1949) zo ur politikour eus Kembre.
Eil Kentañ ministr Kembre evit ar mare.
Ganet eo bet e Dinbych, mab d'ur pastor badezour. Tremenet en deus e vugaleaj e Pontardawe hag e Bala. E studioù en deus graet e skol-veur Liverpool. Labouret en doa evel alvokad adalek 1974 betek 1987, pa voe dilennet da gannad e Ti ar C'humunioù evit Enez Môn.
Kadoriad ar strollad Plaid Cymru e voe etre 1980 ha 1982 hag etre 1990 ha 1992.
Kannad Sir Fôn e voe, en anv Plaid Cymru etre 1987 ha 2001. Dilennet e voe e Bodadenn Vroadel Kembre e miz Mae 1999. Dont a reas da vezañ prezidant Plaid Cymru war-lerc'h Dafydd Wigley. Goude votadeg 2003 e voe kemeret e lec'h gant Dafydd Iwan evel prezidant ar strollad ha dont a reas Ieuan Wyn Jones da vezañ rener kannaded Plaid Cymru er Vodadenn Vroadel. E 2007 e teuas da vezañ Eil Kentañ ministr Kembre er gouarnamant savet diwar un emglev etre Strollad al Labour ha Plaid Cymru.
E 2007 e voe anvet Ieuan Wyn Jones da "Bolitikour ar Bloavezh" gant BBC Kembre.

## Notennoù

* ↑ "Jones takes top politician award", 5 Rhagfyr 2007. BBC
# Saunders Lewis

Saunders Lewis (John Saunders Lewis) a zo bet ganet d'ar 15 a viz Here 1893 ha marvet d'ar 1añ a viz Gwenholon 1985.
Barzh, dramaour, istorour ha stourmer brogarour a Gembre.

## Levrlennadur

* Rhisiart Hincks, Ur sell ouzh buhez hag oberennoù J. Saunders Lewis, Al Liamm, niv. 181, p. 126
# Seán Ó Ríordáin

Seán Ó Ríordáin (3 a viz Kerzu 1916 – 21 a viz C’hwevrer 1977) zo unan eus barzhed iwerzhonek brudetañ an XX$^{vet}$ kantved. Ganet e voe e Baile Bhuirne, e gouezelegva Kontelezh Korkig (Corcaigh) e 1917, hag eno e tremenas e vugaleaj. Goude-se ez eas da Gorkig evit e studioù ha tremen a reas ar braz eus e vuhez er gêr-se. E zastumad barzhonegoù kentañ e voe Eireaball Spideoige, e 1952. Ur barzh kristen e oa Ó Ríordáin. Gwall glañv e voe a-hed e vuhez ha kalzik en deus skrivet diwar-benn ar vuhez hag ar marv.

## E oberennoù

* Eireaball Spideoige, 1952.
* Brosna, 1964.
* Rí na nUile, 1967. Embannadur divyezhek eus barzhonegoù heniwerzhonek, kenembannet gant ar c’helenner Seán S. Ó Conghaile.
* Línte Liombó, 1971.
* Tar éis mo Bháis, 1978, embannet gant Seán Ó Coileáin.
* Scáthán Véarsaí, 1980. Un dibab eus e varzhonegoù hag e skridoù all.
E-pad bloavezhioù ivez e skrivas pennadoù er gazetenn Irish Times. Embannet int bet e-barzh Cá bhFuil Éire? Guth an Ghaisce i bPrós Sheáin Uí Ríordáin, gant Stiofán Ó Cadhla (Dulenn, 1998).

## E brezhoneg

* Al Liamm, niv. 120, En ezvezañs, Louc’h an treid, Yezh hanter din, barzhonegoù lakaet e brezhoneg gant Loeiz Andouard
* Al Liamm, niv. 200, Kil an ti (Cúl an ti), barzhoneg lakaet e brezhoneg gant Loeiz Andouard
* Barzhonegoù iwerzhonek, troet ha kinniget gant Éamon Ó Ciosáin, Skrid niv. 33, 1982. Pemp barzhoneg gant Seán Ó Ríordáin.
# Janed Bro-Saoz, priñsez Kembre

Janed Bro-Saoz, pe Siwan e kembraeg (war-dro 1195 - 2 a viz C'hwevrer 1237), a oa merc'h bastard d'ar roue saoz Yann Dizouar. Dimeziñ a eure da Llywelyn Fawr, Priñs Kembre e 1205, ha mamm da Dafydd ap Llywelyn a renas war-lerc'h e dad. Brudet eo hec'h anv abalamour d'he c'harantez ouzh ur baron norman Gwilym Brewys. Pouez bras he doe koulskoude ha levezon e kuzul ar priñs.

## Istor

Clementia Pinel e oa anv he mamm, ur plac'h eus lez ar roue. N'ouzer netra diwar he fenn .. N'eus nemet ur meneg eus anv mamm Janed, da vare marv ar briñsez, e Kronikl Tewkesbury ma vez graet anezhi "reginæ Clemenciæ" ('Rouanez Clementia'). Hanter-c'hoar eta e oa Janed d'ar roue saoz Herri III ha da Janed Bro-Saoz, rouanez Bro-Skos (1210-1238). Marteze e oa ganet a-raok da Yann dimeziñ d'e wreg kentañ e 1189, met n'haller ket bout sur abalamour d'an diouer a destenioù. Eus he bugaleaj n'ouzer tost netra. E Bro-C'hall e tremenas Siwan he bugaleaj, war a greder; en 1203 pe 1204 e voe kaset ac'haleno gant Yann da Vro-Saoz, dre Normandi, evit he dimeziñ .

## Kembre

Dimeziñ a eure da Llywelyn Fawr, roue Gwynedd, e 1205. Marteze ne oa ket 15 vloaz, un dra voutin en amzerioù-se. Un eured politikel e oa evel-just, da siellañ an emglev etre Llywelyn hag ar roue Yann e 1204. Galleg Nomandi a gomze Siwan, dre ma oa bet maget eno, ha honnezh eo a yezh al lezioù gall ha saoz. Moarvat ne ouie ket nemeur a saozneg, met kembraeg a zeskas goude dont da chom da rouantelezh Gwynedd.

### Karantez

Karantez a vagas ouzh Caf Gwilym Brewys (William de Braose), aotrou Normaned Rouantelezh Brycheiniog, e 1230. Kavet e voe Janed ha William en he c'hambr gant Llewelyn. Krouget e voe ar baron norman, ha bac'het priñsez Kembre gant Llywelyn ur pennad berr, rak pardoniñ a reas dezhi.
Hervez mojenn ar c'hornad eo dirak Garth Celyn, lez ar priñs, e voe savet ar groug e Abergwyngregin, met hervez ur vojenn all eo e Crogen, e-kichen Y Bala.

## He marv

Mervel a reas Janed e miz Meurzh 1236 ha beziet e voe e parrez Llanfaes e-kichen Biwmaris en Enez Mon. Hiziv emañ he bez-maen gant he delwenn warni en Iliz Biwmaris.

## He bugale

Pevar pe pemp bugel he doe:
* Dafydd ap Llywelyn (war-dro 1215-1246), a voe Priñs Gwynedd e-pad 6 vloaz, hag a zimezas da Isabella de Braose
* Margaret, a zimezas da John de Braose, ma-bihan Gwilym Brewys
* Elen ferch Llywelyn (1207-1253) a zimezas da John le Scot, kont Chester, ha da Robert de Quincy
* Gwladus Ddu († 1251). N'eur ket peursur e oa Janed a oa mamm Gwladus, met merc'h da Llywelyn e oa. Div wech e timezas Gwladus: da Reginald de Briouze da gentañ, da Ralph de Mortimer († 1246) da c'houde.
* Susanna a voe kaset da ouestl da Vro-Saoz en 1228, met marteze n'eo ket Janed e oa he mamm.
Bugale all en doa Llywelyn Fawr. Krediñ a reer eo Tangwystl Goch an hini a oa mamm da Gruffudd ap Llywelyn Fawr, breur henañ Dafydd, ha se zo kaoz ne voe ket ar bastard a renas.

## Lennegezh

* Siwan, pezh-c'hoari gant Saunders Lewis.

## Notennoù

* 1 2 Charles Cawley: Medieval Lands, Wales
# Spis (temz)

Danvez tennet eus plant eo ar spisoù (pe temzoù pe c'hoazh ispisoù) a ro blaz ha c’hwezh d’ar boued, hag a aesa alies an treizhañ anezhañ. An holen n’eo ket ur spis eta pa n’eo ket tennet eus ar plant met eus ar c’hondon, ha pa vefe mesket alies gant ar spisoù o vezañ ma vez implijet evit temzañ ar boued.
Ouzhpenn o implij evit reiñ blaz d’ar meuzioù, an danvezioù struzhel implijet evel spisoù (had, frouezh, gwirizioù, rusk, bulb) a c’hell bezañ implijet war tachennoù all ivez : er vezegiezh, er porfumerezh, e lidoù relijiel, pe evel boued. Kemm a lakaer etre ar spisoù hag al louzoù fin, pa’z eus anv gant ar ger-mañ eus delioù plant implijet ent glas evit reiñ blaz d’ar boued, endra m’eo sec’h danvez ar spisoù.
A-raok ma vefe bet ijinet an doareoù zo bremañ da virout ar boued, e oa pouezus-kenañ ar spisoù evit kuzhat c’hwezh ar brein pe evit adreiñ blaz d’ar bouedoù aet divlaz goude bezañ miret ur pennad. Kenwerzh ar spisoù a oa pouezus en Henamzer hag er Grennamzer. Degaset e veze spisoù eus Azia d’ar broioù arab ha da Europa, dre Hent ar seiz. Ar c’hoant da dremen hep unwerzhouriezh ar broioù arab pe Venezia a lakaas Europiz da glask hentoù mor da vont betek broioù reter Azia, dre ar reter da gentañ ha dre ar c’hornôg goude-se. Ar c’henwerzh-se eo eta a voe unan eus abegoù beajoù moraerien eus Portugal evel Magellan pe Vasco da Gama. Ar c’hoant-se eo ivez a voe abeg deroù impalaeriezhioù Portugal pe an Izelvroioù e reter Azia. Lesanvet e voe an inizi Molukez "inizi ar spisoù". Kristol Goulm a glaskas distreiñ an dour diwar prad Portugaliz dre glask un hent davet Azia en ur vont war-zu ar c’hornôg hag en em gavas en Amerika pa gave dezhañ bezañ tizhet "Indez".

### Un nebeud spisoù

| Ach Aniz Bazilik Begar Bent Chalotez Fanouilh | Jenevreg Jenofl Jinjebr Kanell Kaprez Kari Kignen | Koriandrez Koumin Lavand Lore Marjol Munudig Muskadez | Ognon Paprika Pebr Perisilh Pimant Riforz Roumarin | Safron Santurig Saoj Serfilh Sezam Sezv Sivolez | Stragon Tin Vanilha |
# Schelde

    Evit implijoù all, gwelet Escaut (disheñvelout).
Ar Schelde (nederlandeg, distaget:), pe Escaut (e galleg, distaget:), zo ur stêr 355 km dezhi hag a dremen dre Vro-C'hall ha Belgia (Flandrez) a-raok aberiñ e Mor an Hanternoz (en Izelvroioù).
# Caratacos

Caratacos pe Karatakos (Caradog e kembraeg a vremañ, Karadeg e brezhoneg a vremañ), a oa mab Cunobelinos (Konvelen), ur roue brezhon en Enez Vreizh, er pobloù anvet Trinobanted ha Katuvellauned. Hennezh eo an haroz brezhon a gasas ar Vrezhoned da vrezeliñ ouzh ar Romaned o doa aloubet e vro war-dro ar bloaz 43 betek ma voe tapet gant e enebourien e 51, en amzer an impalaer Claudius.
Ur breur yaouankoc'h da Dogodumnos e oa Caratacos, hervez an istorour roman Dion Cassius. Faezhet e voent o-daou gant ar jeneral Aulus Plautius, war ar stêrioù Medway ha Tavoez. Mervel a eure Togodumnos un tamm goude, ha kemeret e voe kêr Gamulodunum (Colchester hiziv) gant Plautius.
E 51, hervez Tacitus, e kasas Silures hag Ordovices Kembre gantañ a-enep arme Publius Ostorius Scapula. Trec'het e voent gant Ostorius met skampañ kuit a eure Caratacos, tra ma voe tapet e diegezh gant ar Romaned. Neuze ez eas war-du an hanternoz, da vro Gartimandua, rouanez ar Brigantes, met honnezh e werzhas d'ar Romaned. Kaset e voe da Roma evit bout diskouezet e trec'hlid e enebour gant e diegezh penn-da-benn. Ur brezegenn a reas dirak an impalaer, ha ganti e voe saveteet.
Hervez Dion Cassius en doa lavaret, o welout pinvidigezh Roma : « Penaos e kredit-hu, a zo kement a vadoù deoc'h, teurel ho c'hoant war hon zeltennoù paour ? »

## Levrlennadur

* Leonard Cottrell, The Roman Invasion of Britain, Barnes & Noble. New York, 1992
* Sheppard Frere, Britannia: a History of Roman Britain, Pimlico, 1991

## Liammoù diavaez

* (en) Caractacus / 1
* (en) Caratacus / 2
* (en) Caratacus / 3
* (en) Catuvellauni

## Notennoù

* ↑ (la) Annales, XII, 33-38.
* ↑ (fr) Histoire romaine, LXI
# Sigrid Undset

Sigrid Undset a oa ur skrivagnerez norvegek, he deus tapet Priz Nobel al lennegezh. Ganet e oa bet d’an 20 a viz Mae 1882, ha marvet e oa d’an 10 a viz Mezheven 1949.
Merc’h e oa d’un Danadez ha d’un Norvegad ha ganet e voe e Kalundborg, e Danmark. He yaouankiz a dremenas dreist-holl e Kristiania (anvet Oslo hiziv). Mervel a reas he zad pa oa yaouank c’hoazh ha start e voe buhez ar familh. E-lec’h mont d’ar skol-veur e rankas Sigrid Undset en em lakaat da labourat da c’hounit he buhez. Buan en em lakaas da skrivañ avat, diwar-benn kudennoù ar merc’hed en hec’h amzer, daoust ma oa pell a vezañ gwregelour. Diwezhatoc’h ivez e savas skridoù war danvezioù istorel. Ur romant e teir levrenn Kristin Lavransdatter, eo hec’h oberenn anavezetañ, a gont ar vuhez e Norvegia er XIVvet kantved, hag evit an oberenn-se eo he doa bet ar Priz Nobel e 1928.
E 1924, pa oa mamm da dri bugel, e teuas Sigrid Undset da vezañ katolik, en ur vro ma oa kreñv ar brotestantiezh da neuze.
E-pad an Eil brezel bed e rankas Sigrid Undset kuitaat Norvegia, aloubet gant an Nazied, ha mont a reas d’ar Stadoù Unanet. Goude ar brezel, e 1945, e teuas en-dro da Norvegia ha tremen a reas ar peurrest eus he buhez e Lillehammer. Mervel a reas eno e 1949.

## He skridoù

* Fortællingen om Viga-Ljot og Vigdis, 1909. Ur romantig istorel, en amzer ar Vikinged. (Embannet ivez e galleg gant an titl : Vigdis la farouche. Stock étranger.)
* Jenny, 1911
* Et kvindesynspunkt, 1919
* Kristin Lavransdatter, 1920-22
* Olav Audunssøn, 1925-1927
* Gymnadenia, 1929
* Den brændende busk, 1930
* Madame Dorthea, 1939

## Diwar-benn Sigrid Undset

* e brezhoneg:
** Vefa de Bellaing, Ar beder flac'h roet dezho Priz Nobel al Lennegezh, Al Liamm, niverenn 122, Mae-Mezheven 1967

## Liammoù diavaez

* Nobelprize.org
* He buhez kontet gant Sigrid Undset
* The Sigrid Undset Society
* Books and Writers
* Ministrerezh norvegiat an aferioù diavaez (pennad e galleg)