# Gwengamp

Gwengamp :
| An ti-kêr. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Guingamp |
| Bro istorel | Bro-Dreger |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Aodoù-an-Arvor (isprefeti) |
| Arondisamant | Gwengamp (pennlec'h) |
| Kanton | Gwengamp (pennlec'h) |
| Kod kumun | 22070 |
| Kod post | 22200 |
| Maer Amzer gefridi | Philippe Le Goff 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Gwengamp-Pempoull Arvor-Argoad Tolpad-kêrioù (sez) |
| Bro velestradurel | Bro Gwengamp |
| Lec'hienn Web | (fr) villeguingamp.bzh |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 7 127 ann. (2022) |
| Stankter | 2 090 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 33′ 48″ Norzh 3° 09′ 00″ Kornôg / 48.563333333, -3.15 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 93 m bihanañ 62 m — brasañ 126 m |
| Gorread | 3,41 km² |
| Gwengamp ||
| kemmañ |
Gwengamp a zo ur gêr eus Breizh e Bro-Dreger, ur gumun, ur penn-kanton, ha penn-arondisamant. E 2009 e oa 21 645 a dud en unvezh-kêr, ar pevare brasañ en departamant.

## Douaroniezh

* Treuzet eo ar gumun gant an Trev.

### Kumunioù amezek
## Dezougen

* An ti-gar.
* War al linennoù hent-houarn Brest Roazhon,
Karaez Gwengamp ha Pempoull Gwengamp emañ Gwengamp.

## Anv

* Régis de Saint-Jouan (1990) : "Guemcamp, 1123".
* Bernard Tanguy (1992) : "Wingamp, Guencamp, 1123; Guengamp, 1145; Wengampus, 1151; Wengamp, Guengampus, 1156-1169; Wingamp, 1156-1171; Guengampus, Guingampus, 1235".

## Ardamezioù

* Hervez ar skeudeunn roet : Treustellet etre argant ha glazur a bevar fezh.
* Hervez Froger ha Pressensé, war-lerc'h Régis de Saint-Jouan : Treustellet etre glazur hag argant a beder fezh, en Ardamezioù ar Vreuriezh Wenn, bet savet er XIV$^{vet}$ kantved gant Charlez Bleiz.
* War daolenn levrenn II, p. 10 levr Sigismond Ropartz e kaver « Nobles Bourgeois (Ancien) : "treustellet etre glazur hag argant a bevar fezh" ; Nobles Bourgeois (Moderne) : "treustellet etre argant ha glazur a bevar fezh" ». War adskouer kartenn 1778, er memes levr, e kaver un dresadenn : "treustellet etre argant ha glazur a c'hwec'h pezh", hag a c'hellfe displegañ ar ger triplex er sturienn.
* Sturienn : Funiculus triplex difficile rumpitur ("Ul liamm tric'hement zo diaes da derriñ").
War un eilskouerenn eus 1778, an dresadenn a ziskouez : treustellet etre argant ha glazur a c'hewec'h fezh (Sigismond Ropartz)

## Istor
### XVII$^{vet}$ kantved

* Emsavadeg ar Bonedoù ruz: tri emsaviad a voe krouget e Gwengamp.

### Dispac'h Gall

* Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Gwengamp da benn ur bann.

### XIX$^{vet}$ kantved

* 1862: tizhet eo Gwengamp gant an hent-houarn.

#### Brezel Gall-Prusian eus 1870

* Mervel a reas trizek gwaz eus ar gumun.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 387 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,12 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas c’hwezek anezhe e Belgia e mizioù Eost ha Gwengolo 1914, e penn-kentañ ar brezel; e Flandrez Belgia e miz Ebrel 1915 e varvas pevar milour eus ar gumun.

#### Eil Brezel-bed

* D'an 26 a viz Gwengolo 1943 e kouezhas ur c'harr-nij (Spitfire IX marilhet BS-140 ha kodet MD-?) eus aerlu ar Stadoù-Unanet (United States Army Air Forces) nepell diouzh Gwengamp; e nijour a voe lazhet, douaret e voe er Brittany American Cemetery e Montjoie-Saint-Martin e departamant Manche e Bro-C'hall.
* Dieubet e voe Gwengamp d'ar 7 a viz Eost 1944 gant ar Rezistañs hag an Task Force A eus lu SUA$^,$.
* Mervel a reas 98 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

##### Brezel Indez-Sina

* Mervel a reas seizh soudard.

##### Brezel Aljeria

* Mervel a reas eizh milour.

## Monumantoù ha traoù heverk

Ur gêr mogeriet e oa Gwengamp gwechall, met distrujet e voe an darn vrasañ eus ar mogerioù en XIX$^{vet}$ kantved.

### Mogerioù Gwengamp

* Kartenn bost. Marc'had ar moc'h, dindan ar vogerioù

### Penniliz Itron-Varia
#### - diavaez

* Ar benniliz

#### - diabarzh

* Chapel ar Werc'hez en iliz
* Dedi enskrivet
* Nev. Chantele
* Al lein hag ar volzennoù

### Feunteun ar Blomenn

* Ar Blomenn
* Nedeleg 2006

### Kastell ar Salioù

* Kastell des Salles (XVvet kantved)

### Monumantoù ha plakennoù ar re varv

* Gwerenn-livet 1870-1871 er benniliz katolik, luc’hskeudennoù$^,$.
* Monumant ar re varv, bet dioueliet d'an 11 a viz Du 1924, luc’hskeudennoù ha kartennoù-post$^,$.
* Monumant an 48vet Rujumant Troadegiezh er vered, luc’hskeudenn.
* Plakenn dirak kazarn kozh an 48vet Rujumant Troadegiezh, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv er Skolaj-Lise katolik Intron-Varia, luc’hskeudenn.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) er benniliz katolik, luc’hskeudenn.

### Straejoù ha tiez
## Brezhoneg
### Ya d'ar brezhoneg

* D’an 8 a viz Gouere 2008 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.

### Deskadurezh

* Ur skol Diwan zo e Gwengamp abaoe 1980. Klasoù divyezhek zo eno ivez abaoe 1981.
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 133 skoliad (16 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

### Skol-Veur

* Ur skol-veur brevez a zo eno a ginnig ur stummadur e brezhoneg.

## Melestradurezh

* An ti-kêr.

## Sport

* E Gwengamp emañ diazezet ar c'hleub mell-droad En Avant de Guingamp, bet kemeret perzh gantañ el Ligue 1 etre 1995 ha 1998, etre 2000 ha 2004 hag en-dro adalek 2013, hag aet e oa ar maout gantañ e kib Frañs e 2009 ha 2014 a-enep Roazhon. Unan eus ar bihanan kêrioù eo Gwengamp e-keñver ment ar stad(18 126 plas gant ur boblañs a 7 200 a dud hepken).

## Tud
### Tud bet ganet eno

* François Valentin, livour breizhat, d'an 10 a viz Ebrel 1738.
* Emmanuel Le Maout, naturour, d'an 29 a viz Kerzu, 1799.
* Guy Ropartz, sonaozer brezhon, d'ar 15 a viz Mezheven 1864.
* Claudine Mazéas, dastumerez sevenadur dre gomz, d'ar 26 a viz Gwengolo 1926.

### Tud bet marvet eno

* Vefa de Bellaing, bet ganet Geneviève (Jenovefa e brezhoneg) Charbonnier de Sireuil, songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez (Soaz Kervahe hec'h anv-pluenn) d'ar 16 a viz Ebrel 1998.
* Édouard Ollivro, kelenner, skrivagner ha politikour d'ar 27 a viz Genver 1982.

### Abaded Sante-Kroaz

* 1134-1144 : Jean de la Grille
* 1144- : Moyse
* R.
* 1190 : Jodoin
* e-tro 1202 : L.
* e-tro 1267 : Daniel
* e-tro 1397 Jean de Plédran
* e-tro 1400 : Rolland I
* 1418-1436 : Prigent
* 1437-1452 : Jean Hamon
* 1453-1497 : Bertrand
* 1502-1512 : Rolland II
* 1514-1536 : Jean de Kernavanay
* 1536-1546 : Jean le Cozic
* e-tro 1556 : Philippe Remond
* 1592-1639 : Pierre Cornulier
* e-tro 1671 : Louis Du matz
* 1699-1740 : Charles du Plessis d'Argentré, eskob Tulle
* 1741-1762 : René Joseph de Gouyon-Launay, aluzenner ar rouanez.
* 1762-1790 : Louis-François Freslon de la Freslonnière, anvet abad de la Freslonnière

### Ardamezeg ar familhoù

| Guillaume Anseau, konestabl Gwengamp, test da vare proses santelezhadur Charlez Bleaz e 1371; sinet en eus feur-skrid Gwenrann 1381 | "dougen a ra ul leon, ur sourin balirant" |
| Elie Le Brun, maer Gwengamp e 1616 | En glazur e leon en aour, heuliet ouzh kab gant div steredenn ivez en aour, ur greskenn en argant etre ar stered |

## Gevelliñ

| Bro | Kêr | Abaoe |
| Iwerzhon | An tSionna | 1992 |
| Alamagn | Aue | 2011 |

## Liammoù diabarzh

* War-raok Gwengamp.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) villeguingamp.bzh, lec'hienn ar gumun
* (fr) Gwengamp war al lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur

* (fr) Sigismond Ropartz : Guingamp. Etude pour servir à l'histoire du Tiers-Etat en Bretagne. Prud'homme. Saint-Brieuc. A859; adembannet gant Lafitte Reprints. Marseille. 1982.
* (fr) Régis de Saint-Jouan : Département des Côtes d'Armor. Dictionnaire des communes; éléments d'histoire et d'archéologie. Conseil Général des Côtes d'Armor. 1990.
* (fr) Daniel Delattre : Les Côtes-d'Armor, les 372 communes. 2004
* (fr) Michel Froger & Michel Pressensé : Armorial des Côtes-d'Armor et Ille-et-Vilaine. 2008.

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr) Froger, Michel & Pressensé, Michel (2008) : Armorial des communes des Côtes d'Armor et Ille et Vilaine (ISBN 978-2-9087-5283-0)
* ↑ (fr) De Saint-Jouan, Régis (1990) : Dictionnaire des commmunes – Département des Côtes-d'Armor (ASIN : B004VS63XA)
* ↑ (fr)Ropartz, Sigismond : Histoire de la ville de Guingamp, Guingamp, Périssé, 1851.
* ↑ (br)Loeiz Herrieu hag all, Istoér Breih pe Hanes ar Vretoned, Dihunamb, an Oriant, 1910
* ↑ (fr)J. B. Duverger, Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat, Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105
* ↑ (fr)Gwerenn-livet - Memorial Genweb
* 1 2 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Pertes USAAF
* ↑ (fr)Éric Rondel, Les Américains en Bretagne, Éditions Astoure, 2008, pajenn192
* ↑ (fr)Le 7 août 1944, Guingamp est libérée - Luc'hskeudennoù
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (br)Distro-skol ar c’helenn divyezhek
* ↑ (en)"Which stadiums have a capacity greater than their location's populations?"