OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Springfield Model 1873

Ar Springfield Model 1873 a zo ur fuzuilh un-tenn produet gant arsanailh Springfield etre 1873 ha 1894. Ar fuzuilh kentañ karget dre he c'hulasenn e voe e arme ar Stadoù-Unanet.

## Istor

Betek dibenn ar brezel diabarzh er Stadoù-Unanet e 1865 e veze karget ar braz eus an armoù-skoaz dre o beg. Ur gudenn e oa war an tachennoù-emgann pa ranke an droadeien sevel evit kargañ o arm, hep gellet tennañ muioc'h evit daou pe tri boled bep munutenn.
E fin ar bloavezhioù 1860 e voe amprouet ar wikefre Trapdoor : un trap e krec'h ar gulasenn a veze digoret evit kambriñ ur gartouchenn. Serret e veze an trap adarre evit morailhañ ar gulasenn ha tennañ. An armoù kentañ oc'h ober gant ar sistem Trapdoor (Springfield Model 1866 da skouer) a oa fuzuilhoù dezhe platinennoù-skeiñ mod-kozh, karget dre o beg en o stumm orin, ha kemmet evit degemer ar sistem nevez.
E 1873 e voe divizet sevel fuzuilhoù Trapdoor nevez evit an arme, kambret evit ar c'hartouchennoù .45-70 a oa nevez d'ar poent-se ivez. Produet e voe an arm dindan an anv Model 1873 e arsanailh Springfield. He c'houch a oa reolius eus 200 betek 2.000 yards, hag ur vaionetez a c'halled stagañ outi. Servijout a reas an arm etre daouarn ar soudarded stadunanat dreist-holl da vare ar brezelioù amerindian e kard diwezhañ an XIXvet kantved. Ouzhpenn ar 665.431 fuzuilh Model 1873 en o stumm orin ez eus bet produet stummoù all anezhi, disheñvel hirder o c'hanol : ar Cavalry carbine, ur stumm karabinenn dezhi ur c'hanol berroc'h, hep baionetez hag oc'h ober gant ur gartouchenn izeloc'h he c'hargad poultr du (114.701 skouerenn produet) hag ar Cadet rifle (40.451 skouerenn).
Adalek kreiz ar bloavezhioù 1880 e krogas ar broioù european da implijout fuzuilhoù dezhe ur gulasenn-fiñv (evel al Lebel gall, 1886), ha kartouchennoù enne poultr divoged. Diamzeriet e oa deuet an armoù Trapdoor da vezañ. E 1892 e voe choazet ar Krag-Jørgensen gant an US Army evel arm standart nevez. Ar Model 1873 a voe paouezet he froduiñ e 1893, ha tennet diouzh ar servij e 1903 da vat nemetken, goude donedigezh an M1903.

## Daveennoù

* ↑ (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, pp. 122-123
* ↑ (fr) Springfield M1865 et M1866 (dits « conversions Allin »), Arme et Passion (lennet d'ar 07/10/2024)
* 1 2 (fr) Fusil Springfield Mle 1873, Arme et Passion (lennet d'ar 07/10/2024)
* ↑ '(fr)' Carabine Springfield Mle 1873, Arme et Passion (lennet d'ar 07/10/2024)
* ↑ (en) U.S. Springfield Trapdoor Production, war lec'hienn an National Park Service, lodenn Springfield Armory (lennet d'ar 07/10/2024)
# Laton

Al latonioù zo kendeuzadoù melen savet diwar ur meskaj kouevr ha zink dreist-holl. Hervez o stumm e c'haller kavout enne kementadoù bihan a blom, staen, nikel, krom pe magneziom.
# Raoult

Paot a-walc’h eo anv-familh Raoult e kornôg Bro-Chall.
Anavezout a reer meur a hini a zo bet roet an anv-se dezhañ :
* Annie Raoult (1951-), matematikourez c’hall
* Émile Raoult, bet kuzulier-departamant Benac'h
* François-Marie Raoult (1830-1901), kimiour ha fizikour gall
* Éric Raoult (1955-2021), politikour gall
* Didier Raoult (1952), mikrobiologour ha mezeg gall
* Loïc Raoult, maer Plourc'han ha kuzulier-departamant
* Michel Raoult (1931-2014), produer abadennoù skingomz breizhat ha drouiz
* Noël Raoult (1810-1870), soudard gall
* Paul Raoult (1944-), politikour gall
An anv-den-se a ya d’ober un nebeud lec’hanvioù :
* Le Mesnil-Raoult, kumun gozh e Bro-C’hall
* Manneville-la-Raoult, kumun c’hall
# Le Parc

Le Parc :
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi |
| Departamant | Manche |
| Arondisamant | Avranches |
| Kanton | Avranches Bréhal Isigny-le-Buat |
| Kod kumun | 50535 |
| Kod post | 50870 |
| Maer Amzer gefridi | Marc Leneveu 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes Avranches - Mont-Saint-Michel |
| Lec'hienn web | https://commune-leparc.sitego.fr/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 904 ann. (2020) |
| Stankter | 40 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | bihanañ 14 m — brasañ 201 m |
| Gorread | 22,63 km² |
| kemmañ |
Le Parc zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall, krouet e 2016.

## Istor
### XXI$^{vet}$ kantved
### XXI$^{vet}$ kantved

* D'ar 1añ a viz Genver 2016 e voe bodet kumunioù Braffais, Plomb ha Sainte-Pience er gumun nevez anvet Le Parc.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik Sant Varzhin, e Braffais.
* Iliz katolik Sant Varzhin, e Plomb.
* Kroez ar bered, e Sainte-Pience.

## Melestradurezh

Roll ar vaered :
| Mare | Mare | Anv | Strollad | Karg |
| 2020 | | Marc Leneveu | | |
| 8 Genver 2016 | 2020 | Christophe Cossé | | |

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Dastumad an aktaoù melestradurel Prefeti Manche niv. 69, Du 2015
* ↑ (fr)«Christophe Cossé, maire de la commune du Parc», Ouest-France, 11 Genver 2016.
# Ac'h (bro)

Ac'h a oa ur vroig e Bro-Leon. Ur paou e oa gwechall (Pagus Achmensis e anv latin) er Grennamzer Uhelañ hag un arc'hdiagoniezh eus Eskopti Leon eo bet betek an Dispac'h Gall. E anv a gaver e meur a anv-lec'h er c'horn-bro-se : beg-douar Kastell-Ac'h e Plougerne pe c'hoazh an Aber-Ac'h, un aber hag ur porzh e Landeda.
En arc'hdiagoniezh Ac'h e oa an holl barrezioù a oa etre stêr an Aber-Ac'h, an Elorn hag ar mor, da lavaret eo :
* Beuzid-Konogan
* Brest, gant div barrez
* Breventeg (bremañ en Dreneg)
* An Dreneg (gant trev Landouzan)
* Eusa
* Ar Forest-Landerne (gant trev Sant-Divi)
* Gouenou
* Gwiler-Leon (gant trev Boc'harzh)
* Gwipavaz
* Gwitalmeze (gant trev Sant-Pabu)
* Kerbêr-Kilbignon
* Kersent-Plabenneg
* Lokrist (gant Konk-Leon)
* Lambezelleg
* Lambaol-Blouarzhel
* Lambaol-Gwitalmeze
* Landerne, gant div barrez
* Landunvez (gant trev Kerzent)
* Lannildud
* Lanriware
* Larred
* Lokournan
* Loprevaler
* Milizag (gant trev Gwiproñvel)
* Molenez
* Plabenneg
* Plonger (gant trev Lamber)
* Plouarzhel
* Plougin (gant trevoù Kozmeal ha Lokmajan)
* Plougonvelen (gant trev Lokmazhe)
* Plourin (gant trev Brelez)
* Plouvien (gant trevoù Balanant hag ar Vourc'h-Wenn)
* Plouzane (gant trev Lokmaria)
* Porspoder
* Sant-Tonan
* Trebabu
* Treglonoù
* Treouergad

## Notennoù

* 1 2 Bulletin de la Société Archéologique du Finistère, tome II, juillet-décembre 1874, pp. 32-34 lenn enlinenn
# Morgad (Kraozon)

    Evit al loen a vev er mor, gwelet Morgad.
Morgad zo ur gêriadenn war vord an aod e kumun Kraozon, e Gourenez Kraozon. Ul lec'h touristel-kenañ eo.

## Anv

Hervez ur martezeadenn e teufe anv Morgad eus Ergat, un penn-braz bretoned a eñ defe krouet ar gêriadenn. An den se e vefe deuet Sant Ergad.

## Douaroniezh
#### Lec'hiadur

Ouf Morgat, e bae Douarnenez, zo etre Beg ar Gador ha Beg Rulianek.
Gwechall e oa ur porzh evit pesketa ar sardin ha neuze an ton.
Ur porzh-bageal eo dreist-holl bremañ.

#### Sterioù

Bez zo daou gwazhioù-dour bihan:
* al Loc'h, a-hed an iliz,
* Toul-an-traez, e-kichen Otel Ar Vor.

#### Mougevioù

Brudet-kenañ eo Morgat evit e mogevioù. E-touez ar re brudetañ:
* mogev an olifant, e Beg Rulianek
* mogev San Vorant (Sainte Marine) ha Siminal an Diaoul en Beg ar Gador
* mogev an Otel e Porzh-Aor.
Ar mougevioù zo testoù eus kemmoù an hin ha live ar mor. Diskouezet ez eus bet gant un teskad merkoù e oa al live mor keitat uheloc'h eget an hini a-vremañ en un amzer-dremenet tost: emañ bolzioù genaouioù ar mougevioù a-us d'al liveoù mor uhelañ a-vremañ, biliennoù kozh zo staget start gant fank okr ouzh lein pe brioù ur pemzek mougev bennak en-dro da Vorgad, ha kavout a reer ivez, keinet ouzh an tornaodoù, aspadennoù eus aodoù kozh a reer "traezhennoù dereziet" anezho (Porh Koubou). Klotañ a rafe al live mor uhel-se gant ar marevezh tommañ diwezhañ enrollet er Pevare hoalad, war-dro -127 000 bloaz, gant ur gwrezverk keitat hollek 4°C uheloc'h eget ar gwrezverk keitat a-vremañ.
Reiñ a ra ar mougevioù-se bod da spesadoù loened mor hag a gaver en donded peurvuiañ. Goloet eo brioù zo er mougevioù gant spoue enno kresteneged stank, morvuzhug ha morvronn. Tornaodoù krag Arvorig, en-dro d'ar mougevioù, zo lec'h bevañ falc'huned pirc'hirin, ur spesad arouezel e gourenez Kraozon.
Reiñ a ra ar mougevioù-se bod da spesadoù loened mor hag a gaver en donded peurvuiañ. Goloet eo brioù zo er mougevioù gant spoue enno kresteneged stank, morvuzhug ha morvronn. Tornaodoù krag Arvorig, en-dro d'ar mougevioù, zo lec'h bevañ falc'huned pirc'hirin, ur spesad arouezel e gourenez Kraozon.
Ar braz eus ar mougevioù zo bet kleuziet e reuzeulennoù kouarzitoù krag Arvorig, e harz an tornaodoù, dindan lusk ar mareoù. Stummet e oant bet diwar nerzh an houl hag ar gwagennoù. O teurel traezh, grouan ha bili ouzh ar brioù o doa graet da vloc'hadoù kouezhañ ha kleuziet muioc'h ar c'havennoù.
Deskrivet int bet gant skrivagnerien evel Flaubert pe A Marteville.

## Istor
### Henamzer

Krouet e oa Morgat e-pad an Impalaeriezh Roma.
Kavet eo bet un nebeud moneiz romanez deus ar bloavezhioù 250 g. J.K. Diazezet e oant en ul lestr kuzet en ur beol garum.

### XIX$^{vet}$ kantved

Emporzhiet e oa halen (50 tonenn e 1830) ha ezporzhiet sardin gwasket (130 tonenn e 1830.
Da virout ar c'hig hag ar pesked debret e-pad ar goañv e servije an halen.

### XX$^{vet}$ kantved betek bremañ

Krouet eo bet an hañvlec'h Morgat e deroù an XXvet kantvet war atiz A Peugeot.

## Gwelet ivez

* Kraozon

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Max Jacob

Max Jacob a oa ur barzh, ur skrivagner, hag ul livour breizhat, bet ganet d'an 12 a viz Here 1876 e Kemper, hag aet d'an Anaon d'ar 5 a viz Meurzh 1944, e kamp prizonidi Drancy (Seine-Saint-Denis).

## Buhez

An tiegezh Jacob, yuzevien anezho, a orin eus Prusia, a oa o chom en ur ranndi e Kemper betek 1942.

## Oberennoù

* Le Cornet à Dés (1917)
# Chapel Koadri

Chapel Koadri, pe Chapel ar Salver Santel e Koadri, zo ur chapel lec'hiet e kumun Skaer e departamant Penn-ar-Bed.

## Istor

Ur vojenn a lavar e voe savet gant ur C'hont Trewalod, evit sentiñ d'ul le en doa graet da Zoue.
War-dro kreiz an XII$^{vet}$ kantved e oa perc'hennet ar chapel gant Urzh an Templ. Pa voe dispennet an urzh, e voe hi lakaet dindan gwarez Herberc'hourien Sant Yann Jeruzalem, hag e chomas hi ganto betek an Dispac'h Gall. Ar chapel a oa gouestlet da Sant Yann Vadezour. Stag e oa ouzh komandiri ar Fouilhez (kroaz Malta zo kizellet war unan eus ar pileroù).

## Arkitektouriezh
#### An diavaez
##### Ar porzh-iliz

E 1691 e voe adsavet an tal.

##### Ar feunteun
#### An diabarzh
##### Ar c'heur

Ar c'heur, eus ar XIVvet kantvet pe eus deroù ar XVvet kantved, zo a zoare gotek gant e bilieroù eizhkostezhek hag e volzoù torret. Ennañ zo arrebeuri e giz disgompez.
Kaeraet eo bet ar c'heur gant gweraj war gombodoù hag a-us dezho zo ur werennbannel tanflamm.

##### Stern-aoter

A-raok ma oa bet adkempenet, talbenn meur an aoter bras kizellet a daolenne ar Goan Sakr. Ur wech tennet ar c'hizelladurioù, e voe kavet dindano livadurioù kozh aozet e penn kentañ an XVIIIvet kantved. Adkempennet int bet ha miret.

##### An nev hag ar adnevoù

An nev, dezhi peder gwareg-volz, zo savet war bilieroù hirgarrezek beskëllet (XIvet kantved). War o gorre bolzoù kromm reizh a zo testoù eus an arz romanek a oa en e vleuñv d'ar mare-se.
A-us d'ar c'hrommennoù al livour Fischer en doa graet e 1870 ul livadur-moger a bevarzek taolenn diwar-benn buhez ha marv ar C'hrist.
Gwelout a reer war voger ar c'hreisteiz ul livadur-moger adkempennet e 1991 a taolenna Santez Anna ar Vretoned gant ar Werc'hez Vari dirak he barlenn.
En adnev an hanternoz, a-us d'un aoter bihan ez eus ur c'hraouig Nedeleg gant delwennigoù koad lieslivet. Diskouez a ra ar C'hinivelezh. A-us da se e weler torosenadur-moger greunvaen kaer-tre. Diskouez a ra an Daspren.
Un tammig a-gostez, er memes tu un nev bezia eus an XVIIIvet kantved, marilhet war roll ar monumantoù istorel, a zo enni ur beziadur hag ur panel koad bras, benet warnañ biñvioù ar Basion.

##### Delwennoù hag arrebeuri

Puilh eo an arrebeuri.
Delvennoù kaer, lod e mein, lod all e koad liesliv, zo er chapel. Gant garanoù an torosenadur e vez kavet 26 delwenn enni. Adkempenet eo bet ar re heverkañ er bloavezhioù diwezhañ.
An holl zelwennoù zo diwar-benn:
* ar Salver hag e Ziskibled: an Aotroù-Krist, an Itron Varia, Santez Anna, Sant Joakim, Itron Varia Kergornek, ar C'hrist gourvezet, ar Sebeliadur, an Dremm Santel
* ar Vadoberourien: Sant Roc'h pe Sant Vaodez, Santez Tereza, Sant Alar.
# Spencer (fuzuilh)

Ar Spencer zo ur fuzuilh dezhi ul loc'henn-grogenn ijinet e 1860 gant Christopher Spencer, ha produet betek 1869. An arm-tennata kentañ kambret evit kartouchennoù metal e oa. Implijet e voe gant soudarded stadunanat da vare ar brezel diabarzh er bloavezhioù 1860.

## Istor ha deskrivadur

Lakaet e voe ur breved war an arm e miz Meurzh 1860 gant Christopher Spencer, un armeurer en doa labouret en embregerezh Colt er bloavezhioù kent. Dispac'hel e oa gwikefre ar fuzuilh Spencer, pa ne oa ket un-tenn, met pourveziet gant ur c'harger korzennek 7 kartouchenn en he lamm. Ul loc'henn-grogenn dindan an draen a lakae an douilhez da lammat kuit hag ur gartouchenn nevez da gemer he flas er gulasenn pa veze implijet. Gwellaet e voe ar sistem c'hoazh a-drugarez d'ar boestoù metalek Blakeslee, a c'halle bezañ silet el lamm war-eeun o kargañ ar seizh kartouchenn war un dro. Tri stumm nesañ eus an an arm a voe produet : ar fuzuilh, ur stumm karabinenn berroc'h, hag ur stumm fuzuilh heñvel a-walc'h evit an US Navy. Kambret e oant holl evit munisionoù .50-56 Spencer enne poultr du hag ur vannadell ledan klasel d'ar mare-se.
Pa darzhas ar brezel diabarzh e miz Ebrel 1860 e voe bamet ofiserien 'zo en Norzh gant ar galloud-tan nevez a c'halle ar Spencer degas war an tachennoù-emgann : betek 21 tenn bep munutenn, e-lec'h 2 evit ur fuzuilh voutin d'ar poent-se. Abalamour da bennoù 'zo eus an arme bezañ mirour, hag aon gante e vije dispignet re a vunisionoù gant an arm nevez, ne voe ket prenet fuzuilhoù Spencer a-yoc'h gant an arme. Miliadoù a ofiserien hag a soudarded a zivizas neuze prenañ an arm gant o arc'hant dezhe, ha reuz a reas ar Spencer a-enep e-mesk soudarded Stadoù Kengevreet Amerika, e emgannoù Hoover's Gap (miz Even 1863) pe Falling Waters (13-16 a viz Gouere 1863) da skouer.
Er memes bloavezh e voe amprouet ar fuzuilh Spencer gant ar prezidant stadunant Abraham Lincoln e-unan. Kendrec'het e voe gant an arm, hag adalek ar poent-se e voe urzhiet miliadoù a skouerennoù anezhañ evit an arme pe ar milisoù. Goude ar brezel e voe startoc'h ar jeu evit ar Spencer Repeating Rifle Company. Freuz-stal a reas e 1869, ha prenet e voe e stokoù gant an embregerezh Winchester. Implijet e voe c'hoazh ar fuzuilhoù Spencer er brezelioù amerindian.

## Daveennoù

* 1 2 3 4 (fr) LESPART Michel, Les armes de la conquête de l'Ouest, Jean Dullis Éditeur, 1975, p. 122-132
* 1 2 (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, pp. 120-121
* ↑ (fr) Carabine Spencer Mle 1860, war Arme et Passion (lennet d'ar 07/10/2024)
* ↑ (fr) Spencer Navy, war Arme et Passion (lennet d'ar 07/10/2024)
# Onn

Onn :
| Fraxinus ||
| Rummatadur Cronquist ||
| Riezad : | Plantae |
| Skourrad : | Magnoliophyta |
| Kevrennad : | Magnoliopsida |
| Iskevrennad : | Asteridae |
| Urzhad : | Scrophulariales |
| Kerentiad : | Oleaceae |
| Genad : | Fraxinus |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An onn eo ar gwez eus ar genad Fraxinus, e kerentiad an Oleaceae. Un tri-ugent spesad onn a zo, hag a gaver dre vras er c'hoadegoù kerreizh.
An onn zo gwez deliaouek dibourc'hidik hag a c'hell kreskiñ betek 30 m uhelder ha bevañ etre 150 ha 200 vloaz. Onneg a reer eus ur c'hoad onn.
An onn o deus delioù liezek amparstuc'hiek (niver ampar a stuc'hennoù pe a zeliennouigoù). O frouezh, sec'h, a ya d'ober krapadoù samaroù simpl lesanvet "teodoù evn" er vro.
An onn bleuñv zo gwez-liorzh bihan (etre 6 ha 10 m uhelder) hag o deus tañvouezennadoù frondus-kenañ.
Ar prenn onn zo kalet hag implijet e vez d'ober troadoù binvioù hag ivez gwaregoù, skioù, roeñvoù, palikedoù tennis, ... rak hebleg eo. Implijet e vez ar prenn-se ivez gant ar ebenourien, ar venuzerien hag evit oberiañ kantoù formaj-laezh.
An delioù a vez implijet da voueta ar chatel.
An delioù onn zo vitamin C enno, mont a reont d'ober tizanoù, en o zouez hini an "den kant-vloaz" evel ma lavarer.
O delioù hag o frouezh zo efedus a-enep an droug-kenvelloù hag ar c'hlenvedoù evel an urloù. Brudet e oa ar sev hag an delioù da argas an naeron ha da bareañ o flemmoù. O rusk zo mat a-enep an derzhienn.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Spencer

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Spencer zo un anv-tiegezh saoznek, a c'hall bezañ implijet evel anv-bihan ivez.

## Tud
### Anv-familh

* an tiegezh Spencer, ur familh eus an noblañs vreizhveurat, enni :
** Alice Spencer (1559-1637), kontez Derby
** Winston Leonard Spencer Churchill (1874-1965), bet ministr kentañ ar Rouantelezh-Unanet
** Diana Spencer (1961-1997), priñsez saoz
* Percy Spencer (1894-1970), ijinour stadunanat
* Terry Spencer (1918-2009), luc'hskeudenner stadunanat

### Anv-bihan

* Spencer Fullerton Baird (1823-1887), naturour stadunanat
* Spencer Perceval (1862-1912), bet ministr kentañ ar Rouantelezh-Unanet

## Geografiezh

Meur a gêr pe a lec'h a zo anvet Spencer en Aostralia, Stadoù-Unanet Amerika hag Iwerzhon.
* Spencer (Massachusetts)
* Spencer (Iowa)

## Arzoù

* Spencer Dickinson, ur strollad blues stadunanat
* John Spencer Blues Explosion, ur strollad rock-blues stadunanat

## Istor milourel

* HMS Spencer (1795), ur skloup-brezel implijet gant morluoù Breizh-Veur ha Bro-C'hall, e-lec'h ma voe adanvet Général Ernouf
* HMS Spencer (1800), ul lestr eus al linenn er Royal Navy
* ar fuzuilh Spencer, ijinet e 1860 hag implijet da vare brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika

## Traoù all

* ar chupenn Spencer, diouzh ar c'hiz e deroù an XIXvet kantved
# Henvoulladur

Graet e vez henvoulladur eus ul levr moullet en eil hanterenn ar XV$^{vet}$ kantved en Europa. Teknik ar moullañ ne oa ket c'hoazh ken ledet ha ma voe e-doug ar c'hantved da-heul, ken e kemeras plas an dornskridoù fardet gant an eilskriverien. Renablet ez eus bet war-dro 30 000 henvoulladur, e latin an div drederenn anezho. An hini koshañ eo Ar Bibl war 42 linenn, moullet e 1454, a-drugarez da Johannes Gutenberg, Peter Schoffer ha Johann Fust.

## Termenadur

Dre gendiviz e anver henvoulladur kement levr a voe moullet a-raok ar 1añ a viz Genver 1501 en Europa. An termen latin, incunabulum (liester : incunabula) a zo bet implijet, evit ar wezh kentañ, e 1569, gant Hadrianus Junius, el levr Batavia. Daou seurt henvoulladur zo bet : an henvoulladurioù arouezennel hag ar re brennengravadurel. Ober a reer "goudehenvoulladurioù" eus ar moulladurioù fardet etre 1501 ha 1550, met e broioù zo e reer henvoulladurioù anezho ivez.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (fr) Pennad Incunable war TERMIUM Plus (diaz roadennoù termenadurel gouarnamant Kanada)
# Porzhe

Ar Porzhe zo ur vroig eus Kernev, etre Gourenez Kraozon en norzh hag ar C'hab er su, digor war Bae Douarnenez. Diouzh tu ar sav-heol eo bevennet en norzh gant Menez C'homm hag an uhelennoù a stag anezhañ ouzh ar peurrest eus ar Menez Du, er reter gant ar Stêr Deir, hag er su gant menezioù ha koadeier Lokorn.

## Kumunioù

Er Porzhe emañ ar c'humunioù-mañ:
* Kast
* Kemeneven
* Kerlaz
* Lokorn
* Ploeven
* Plonevez-Porzhe
* Ploudiern
* Sant-Vig

## Anv

Dont a ra an anv diwar ul liester kozh eus porzh, da lavaret eo ar porzhioù-mor bihan a oa e foñs ar bae.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Joseph Loth
# Timbroù Brunei

Emañ Brunei war aod kornôg enez Borneo, e Gevred Azia, bevennet gant Stad valaysian Sarawak ha tost ouzh hini Sabah. Ur sultanelezh eo, dizalc’h abaoe ar 1añ a viz Genver 1984, goude bezañ bet gwarezvro ar Rouantelezh Unanet etre dibenn an XIXvet kantved ha 1984.
Lesanvet e voe Star and Crescent (‘’’Steredenn ha kreskloar’’’) ar rummad timbroù embannet e 1895 hag implijet e Brunei, Labuan ha Sarawak nemetken. Timbroù ar postoù lec’hel int neuze, na gaver roud anezho nemet e katalogoù zo.
E 1906 e teuas er-maez timbroù Labuan moullet BRUNEI warno.
E 1907 e voe embannet un rummad gant ar meneg BRUNEI POSTAGE & REVENUE, o tiskouez ur vag war ar stêr Brunei. Betek 1949 e voe advoullet an hevelep patrom gant talvoudoù-gwerzh ha livioù disheñvel a vloaz da vloaz.

## An Eil Brezel-bed

Aloubet e voe Brunei gant nerzhioù Japan adalek miz Genver 1942 betek an dieubidigezh e miz Kerzu 1945. E-pad an aloubadeg e voe implijet timbroù Brunei dreistmoullet e japaneg hag ivez timbroù eus Japan.
Goude an dieubidigezh e voe implijet timbroù Norzh Borneo ha Sarawak gant BMA (Melestradurezh vilourel Breizh-Veur).
Daoust d’ar vro bezañ dindan levezon ar Rouantelezh Unanet ne weler biskoazh poltred Elesbed II war an timbroù met hini ar Sultan Hassanal Bolkiah adalek 1968. Buhez an tiegezh Windsor a veze danvez timbroù lies avat : deiz-ha-bloaz eured ar rouanez, eured ar Priñsez Anne gant Mark Philips, 25vet deiz-ha-bloaz kurunamant ar rouanez… Kalz timbroù a veul ar stourmoù evit ar yec'hed (a-enep ar SIDA, ar butun, an drammoù, evit ar “familhoù evurus”…), a vrud loened ha plant ar vro (baoted, lapoused…), an aozadurioù etrebroadel (Unvaniezh Postoù ar Bed, Kevredigezh Broadoù Gevred Azia…). Ha ne vez ket disoñjet deiz-ha-bloaz ar Sultan…
Adalek ar bloaz 1980 e lenner anv ar vro el lizherenneg latin hag arabek, kichen-ha-kichen. Goude ar 1añ a viz Genver 1984 ez eus bet embannet gant Brunei timbroù warno an enskrivadur “Brunei Darussalam”.

## Pennadoù kar

* Timbroù Malaysia
* Timbroù Labuan
# Gwilde-Gwengalon

Gwilde-Gwengalon :
| Ar maerdi. ||
| Anv gallaouek | Vildéu-Gengalan |
| Anv gallek (ofisiel) | Vildé-Guingalan |
| Bro istorel | Bro-Sant-Maloù |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Aodoù-an-Arvor |
| Arondisamant | Dinan |
| Kanton | Dinan |
| Kod kumun | 22388 |
| Kod post | 22980 |
| Maer Amzer gefridi | Jean-Yves Juhel 2014-2026 |
| Etrekumuniezh | Dinan Tolpad-kêrioù |
| Bro velestradurel | Bro Dinan |
| Lec'hienn Web | http://www.vilde-guingalan.fr/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 1 257 ann. (2020) |
| Stankter | 171 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 26′ 19″ Norzh 2° 09′ 26″ Kornôg / 48.4386111111, -2.15722222222 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 100 m bihanañ 53 m — brasañ 117 m |
| Gorread | 7,35 km² |
| Gwilde-Gwengalon ||
| kemmañ |
Gwilde-Gwengalon a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Dinan e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 32 waz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,45 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

### Brezelioù didrevadennañ
##### Brezel Indez-Sina

* Mervel a reas ur marichal-lojeiz eus ar gumun d’an 13 a viz Ebrel 1950 en ospital e Cholon e Saigon e Kochinsina er Viêtnam.

##### Brezel Aljeria

* Mervel a reas ur soudard eus ar gumun d'ar 7 a viz Genver 1959 en Aljer.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Iliz katolik Sant Yann-Vadezour.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918, 1939-1945 ha Brezel Aljeria) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
* An ti-skol.

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs 1962-2021

Niver a annezidi

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* 1 2 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb