OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Hiram Berdan

Hiram Berdan, ganet d’ar 6 a viz Gwengolo 1824 e Phelps (Stad New York) ha marvet d’ar 31 a viz Meurzh 1893, a oa un ijinour, un tenner hag ur soudard en Arme ar Stadoù-Unanet.

## Degasadennoù

Brudet eo evit bezañ degaset kalz nevezintioù d'ar c’hartouchennoù implijet en armoù-tan hiniennel betek hiziv. Kinnig a reas sevel o douilhez e laton evel bremañ, ha n'eo ket gant kouevr ken, hag a oa un danvez na c'halle ket talañ ouzh tommadur ha gwask ar gazoù da vare tarzhadenn ar poultr. Berdan a ijinas ivez ur sistem emorsiñ enbarzhet en douilhez, hag a zo unan eus an daou implijet er bed hiziv, goude an hini krouet gant ar Saoz Edward M. Boxer. Hiram Berdan en deus marilhet ur breou evit meur a arm-tan ivez. An hini brudetañ anezhe eo ar fuzuilh Berdan, deuet da vezañ arm standart troadegiezh an Impaleriezh rusian etre 1870 ha 1891.
Ouzhpenn e ijinadennoù e stourmas Hiram Berdan e tu an Unaniezh da vare ar brezel diabarzh er Stadoù-Unanet. Evel koronal e renas war daou rejimant en doa krouet gant souten Abraham Lincoln, ar 1st hag ar 2nd United States Sharpshooters. An unvezioù-mañ, enne tennerien-resisted, a oa karget da lazhañ a-bell ofiserien pe kanolierien enebour. Unan eus skouerioù kentañ implij unvezioù sniperien savet a ratozh-kaer eo en istor ar brezelioù.

## Marv

Mont a reas da Anaon trumm d'an 31 a viz Meurzh 1893, ha beziet e voe e Bered Vroadel Arlington.

## Daveennoù

* ↑ (en) Hiram Berdan and the US Sharpshooters, American Civil War Society UK (lennet d'ar 07/01/2025)
# Bered vroadel Arlington

Bered vroadel Arlington (saozneg: Arlington National Cemetery) eo bered vroadel vrasañ Stadoù-Unanet Amerika , unan diwar an daou hag a zo perc'hennet gant an United States Army. Ouzhpenn 400 000 den a zo beziet eno war 259 devezh-arat en Arlington County, Virginia.
Bered vroadel Arlington a oa bet digoret d'an 13 a viz Mae 1864, e-kerzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, war douaroù a oa bet skrapet gant Gouarnamant Kevredadel ar Stadoù-Unanet digant familh ar jeneral kengevreet Robert E. Lee da-heul un tabut war tailhoù an douaroù.
Ar vered a zo renet gant Departamant stadunanat al lu. E 2024 e voe douaret etre 27 ha 30 den bemdez hag etre 6 hag 8 servij a vez d'ar sadorn.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ "About" e bered vroadel Arlington

## Liammoù diavaez

* (en) Lec'hienn ofisiel
* (en) Evit kavout ur bez resis
# Job an Irien

Job an Irien (Joseph Irien er marilh) a oa ur beleg leonat, ur c'hantikour hag ur skrivagner brezhonek. Ganet e voe d'ar 15 a viz Here 1937, ha marvet d'an oad a 87 vloaz d'an 2 a viz C'hwevrer 2025.

## Bugaleaj ha yaouankiz

Ganet e oa bet Job an Irien e Bodiliz d'ar 15 a viz Here 1937 en un endro breizhek. Darempredet en doa skouted Bleimor en e yaouankiz. Beleget e voe d'an 29 a viz Mezheven 1962, oadet a 25 bloaz.

## Oberennoù

Skrivañ a rae e-barzh Ya !, Le Progrès de Cornouaille ha Le Courrier du Léon. Embann a rae kronikennoù bep sizhun. Betek 1982 en doa skrivet kalz e kazetenn ar Bleun-Brug, aet da get e 1985.
Klevet e voe er skingomz RCF Rivages, bet krouet e 1982, evit pedennoù ha pennadoù komz. Aozañ a rae pirc'hirinadennoù gant brezhonegerien yaouank. Oberiant-kenañ e oa war dachenn ar sonerezh ivez : torkadoù kantikoù ha kanadennoù a-leizh a embannas en e oberennoù evit an holl (Ar Marh dall, War varh d'ar Mor), hag evit ar vugale (Klask a ran, Dremm an Aotrou). Testennoù kristen e brezhoneg pe lakaet e brezhoneg a voe embannet kalz gantañ ivez e ti-embann Minihi Levenez). Prezidant ar gevredigezh Minihi Levenez e oa.
Reiñ a rae Job an Irien kentelioù katekiz e skolajoù Diwan Penn-ar-Bed hag e lise Diwan.
Ober a rae gant ar skritur anvet skolveurieg.
Eus 1962 betek 1982 e kemeras perzh a-dost e buhez ar Bleun-Brug oc’h embann ingal e Kaierou ar Bleun Brug, kanaouennoù (Dastumad eun deiz gant Michel Scouarnec ha kanaouennoù evit ar vugale, Deus ganin), kantikoù (kantikoù nevez e brezhoneg Hag e paro an heol gant M. Scouarnec ha René Abjean) ha kanadegoù (Ar Marh dall, War varh d’ar Mor gant R. Abjean ha Laz-kanañ Penn ar Bed).
Dre youl an eskob Barbu e voe krouet e 1984 ar greizenn Minihi-Levenez, ul lec'h-emgav evit ar vrezhonegerien. Job an Irien, e karg eus al lec’h-mañ, a gendalc’he da skrivañ o reiñ un ton muioc’h relijiel d’e oberenn : Kantikoù evit ar vugale, Klask a ran ha Dremm an Aotrou, ar ganadeg Kan evid ar peoh, ha da c’houde War henchou ar bed gant Christian Desbordes hag adarre Laz-kanañ Penn-ar-Bed. Er bloaz 2000 e krouas Kalon ar Bed gant Ch. Desbordes ha R. Abjean en iliz-veur Kemper, ha war an dro e kendalc’he da skrivañ kantikoù.
Diouzh un tu all e roas lañs adalek 1990 d’un ti-embann divyezhek (nemet evit al levrioù relijiel hag a zo e brezhoneg penn-da-benn) gant kenlabour Bernard Tanguy, Yves-Pascal Castel, Fañch Morvannou, Pierre Tanguy, Jean-Pierre Boulic ha tud all. Lakaat a reas ar gelaouenn Minihi-Levenez da zont er-maez en un doare reoliek, hag ingal e skrive er sizhunieg Le Courrier du Léon – Le Progrès de Cornouaille, ha nevesoc’h er gazetenn Ya!. Kement-se hep derc’hel kont eus an aozañ pic’hirinajoù er broioù kelt hag aluzoneri skolajoù ha lise Diwan e Penn-ar-Bed.

## Enorioù

E 2007 e voe deroet Kolier an Erminig dezhañ en abeg d'e labour evit ar brezhoneg.

## Liammoù diavaez

* Ur bajenn war Job an Irien (lec'hienn Minihi Levenez)
* Job an Irien, homme de foi et de culture

## Daveoù

* ↑ Ar Gedour
* ↑ Ouest-France
* ↑ Ouest-France
* ↑ [https://www.skoluhelarvro.bzh/liste-hermines/job-an-irien/ Skol-Uhel ar Vro
# Brezel ar bleudoù

Brezel ar bleudoù (galleg : La guerre des farines) (an anv a oa bet anezhañ d'ar mare-se a zo bet lakaet ofisiel da vat gant an istorourien) a voe un heuliad emsavadegoù etre miz Ebrel ha miz Mae 1775 e norzh, reter ha kornôg rouantelezh Bro-C'hall, e penn-kentañ ren Loeiz XVI. Un disoc'h e oa da gresk priz an ed, ha neuze d'ar bara, abalamour d'an eostadoù fall-spontus en hañvezhioù 1773 ha 1774 hag abalamour ma oa bet lamet polis ar greun roueel. An emsavadegoù-se a oa heverk dre ma oant bet reoù bras ha ledet dre ar vro. Talet e oa bet outo dre evezhierezh priz an ed (betek ma teuje eostadoù puilh en-dro) hag obererezh soudarded ar roue.
Brezel ar bleudoù a c'hell bezañ gwelet evel un darvoud rakreveulzier, pe evel ur sin en a-raok eus an Dispac'h Gall. Ul lodenn eo eus un heuliad hiroc'h a luskadoù bouedel (pa vanke boued) koshoc'h. Heuliet e oa bet Brezel ar bleudoù gant emsavadegoù damheñvel er Bloavezh II.

## Daveennoù

* ↑ L'État et les violences frumentaires en France sous la Restauration et la Monarchie de Juillet. Nicolas Bourguinat, Ruralia, 01. 1997.
# Ninox

Ninox :
| Ninox novaeseelandiae, luc'hskeudennet e Swifts Creek (Victoria, Aostralia). ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Anv skiantel ||
| Ninox Hodgson, 1837 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ninox a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kaouenned, krouet e 1837 gant ar skiantour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

Seizh spesad ha tregont a ya d'ober ar genad :
* Ninox affinis,
* Ninox albifacies
** N. a. albifacies ha rufifacies,
* Ninox boobook
** N. b. boobook, cinnamomina, halmaturina, lurida, moae, ocellata ha pusilla,
* Ninox burhani,
* Ninox connivens
** N. c. assimilis, connivens, peninsularis, remigialis ha rufostrigata,
* Ninox forbesi,
* Ninox fusca,
* Ninox hantu,
* Ninox hypogramma,
* Ninox ios,
* Ninox japonica
** N. j. florensis, japonica ha totogo,
* Ninox leucopsis,
* Ninox leventisi,
* Ninox meeki,
* Ninox mindorensis,
* Ninox natalis,
* Ninox novaeseelandiae
** N. n. albaria (†), novaeseelandiae hag undulata,
* Ninox obscura,
* Ninox ochracea,
* Ninox odiosa,
* Ninox philippensis
** N. p. centralis, philippensis ha ticaoensis,
* Ninox plesseni,
* Ninox punctulata,
* Ninox randi,
* Ninox reyi,
* Ninox rotiensis,
* Ninox rudolfi,
* Ninox rufa
** N. r. humeralis, meesi, queenslandica ha rufa,
* Ninox rumseyi,
* Ninox scutulata
** N. s. borneensis, burmanica, hirsuta, isolata, javanensis, lugubris, palawanensis, rexpimenti ha scutulata,
* Ninox spilocephala,
* Ninox spilonotus
** N. s. fisheri ha spilonotus,
* Ninox squamipila,
* Ninox strenua,
* Ninox sumbaensis,
* Ninox theomacha
** N. t. goldii, rosseliana ha theomacha,
* Ninox variegata
** N. v. superior ha variegata.
Daou isspesad ha daou-ugent (42) bev c'hoazh en holl.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Strigidae/Ninox (lennet e-barzh d'ar 4 a viz C'hwevrer 2025).
# Moger ar Feurmerien Veur

Moger ar Feurmerien Veur (galleg : Mur des Fermiers généraux) a oa unan eus mogerioù kêr Bariz bet savet adalek penn-kentañ ar Grennamzer ha kendalc'het d'o sevel betek kreiz an XIX$^{vet}$ kantved.
Etre 1784 ha 1790 e voe savet moger ar Feurmerien Veur, 24 c'hilometr he hirder ha treuzet ganti distrigoù Place de l'Étoile, ar Batignolles, Pigalle, Belleville, Nation, Place d'Italie, Place Denfert-Rochereau, Montparnasse hag an Trocadéro, oc'h heuliañ dre vras an hent savet gant linennoù 2 ha 6 metro Pariz hiziv-an-deiz.
Distrujet e voe ar voger e penn-kentañ ar bloavezhioù 1860, met chom a ra roudoù anezhi (dorioù dreist-holl) hiziv-an-deiz c'hoazh.
Unan eus palioù kentañ emsavidi an Dispac'h Gall e oa bet, ha taget e voe e-pad nozvezh an 12 ha 13 a viz Gouhere 1789, dres a-raok Kemeridigezh ar Bastille.
# Ninox affinis

Ninox affinis :
| Ninox affinis, tresadenn (1874) gant Keulemans. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Genad : | Ninox |
| Anv skiantel ||
| Ninox affinis Beavan, 1867 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ninox affinis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Strigidae.

## Annez

Brosezat eo ar spesad en Inizi Andaman.

## Liammoù diavaez

* (en) Ninox affinis el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Ninox affinis e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Ninox affinis.
# Ninox novaeseelandiae

Ninox novaeseelandiae :
| Ninox novaeseelandiae. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Genad : | Ninox |
| Anv skiantel ||
| Ninox novaeseelandiae (Gmelin, 1788) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ninox novaeseelandiae a zo ur spesad evned-preizh noz eus kerentiad ar Strigidae.
Anvet e voe Strix novae Seelandiae da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Annez hag isspesadoù

Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
* † Ninox novaeseelandiae albaria, en enezenn Lord Howe (aet eo an isspesad-mañ da get),
* N. n. novaeseelandiae, e Zeland-Nevez hag en inizi er-maez dezhi,
* N. n. undulata, en enez Norfolk.

## Liammoù diavaez

* (en) Ninox novaeseelandiae el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Ninox novaeseelandiae e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ (en) Ninox novaeseelandiae el lec'hienn Avibase.
# Ninox obscura

Ninox obscura :
| Ninox obscura, tresadenn (1874) gant Keulemans. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Genad : | Ninox |
| Anv skiantel ||
| Ninox obscura Hume, 1872 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ninox obscura a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Strigidae.

## Annez

Brosezat eo ar spesad en Inizi Andaman.

## Rummatadur

Sellet e veze outañ evel un isspesad da Ninox scutulata kent.

## Liammoù diavaez

* (en) Ninox obscura el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Ninox obscura e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Ninox obscura.
# Ninox rufa

Ninox rufa :
| Ninox rufa. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Genad : | Ninox |
| Anv skiantel ||
| Ninox rufa (Gould, 1846) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ninox rufa a zo ur spesad evned-preizh noz eus kerentiad ar Strigidae.

## Annez hag isspesadoù

Al labous a vev ar pevar isspesad anezhañ — N. r. humeralis, meesi, queenslandica ha rufa — e Ginea Nevez ha norzh Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Ninox rufa war al lec'hienn Avibase.
* ↑ (en) Fichenn Birdlife
# Ninox strenua

Ninox strenua :
| Ninox strenua. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Genad : | Ninox |
| Anv skiantel ||
| Ninox strenua (Gould, 1838) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ninox strenua a zo ur spesad evned-preizh noz eus kerentiad ar Strigidae.
Brasañ spesad evned-preizh noz eo a c'haller kavout en Aostralia hag an hini nemetañ gouest da hopal.

## Boued

Bevañ a ra diwar godelleged bihan (evel Petaurus breviceps, Petauroides volans, Pseudocheirus peregrinus) dreist-holl ha diwar amprevaned ha logod ivez. Degouezhout a ra dezhañ debriñ evned 'zo, evel brini, kaketoued pe biged.

## Annez

Bevañ a ra al labous e reter Aostralia, eus Queensland da Victoria ha gevred Aostralia ar Su.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Fichenn Birdlife
* ↑ (en) Ninox strenua el lec'hienn Avibase.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Taos-kêr

An Taos-kêr a oa un taos savet gant ar c'hêrioù war ar madoù a veze lakaet da vont e diabarzh o harzoù. Paeet e veze an taos-kêr e tier savet a ratozh-kaer e mont e-barzh ar c'hêrioù. Dre-se e veze ivez kontrollet peseurt marc'hadourezh a dremene dre harzoù ar c'hêrioù, hag ur mod da wanaat ar floderezh e oa ivez.

## Er sevenadur

* Al livour gall Henri Rousseau a voe lesanvet dre c'hoap «Le douanier Rousseau » (« Ar maltouter Rousseau ») pa oa o labourat en un ti taos-kêr.
# Toud rizennek

Toud rizennek :
| Un toud rizennek. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Genad : | Asio |
| Anv skiantel ||
| Asio clamator (Vieillot, 1807) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
An toud rizennek a zo ur spesad evned-preizh, Asio clamator an anv skiantel anezhañ.

## Annez

Bevañ a ra al labous e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Fichenn eus Birdlife
# Tirlu Impalaerel alaman

Evit an armeoù alaman all en Istor, gwelet ar bajenn disheñvelaat Arme Alamagn.
An Tirlu Impalaerel alaman (1871–1919), eus e anv ofisiel Deutsches Heer (Lu Alaman) pe Kaiserliches Heer, e oa tirlu Impalaeriezh Alamagn, hag a gendeuze an aerlu hag an tirlu.
Savet e voe e 1871 goude unvanidigezh politikel Alamagn dindan galloud Prusia, ha divodet e oa bet e 1919, ur wech trec'het an Impalaeriezh alaman e fin ar C'hentañ Brezel-bed (1914–1918). E Republik Kevreadel Alamagn, an droienn Deutsches Heer a ra dave d'an tirlu, al lu o vezañ ar Bundeswehr.

## Savidigezh hag anv

Stadoù an Impalaeriezh alaman o devoa armeoù ; er C'hengevredad alaman, savet goude Brezelioù Napoleon, pep stad a oa rediet da gaout un nerzh difenn gant unvezioù resis arc'hantaouet ganti, ha da vezañ prest da gemer perzh e difenn ar C'hevredad ma vije ezhomm.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ "Militair-Strafgesetzbuch vom 20. Juni 1872" in Gesetz-Sammlung für das Deutsche Reich, 1867 bis 1883, incl. Vol. 1. Berlin, 1884. p. 408. Patrom:Webarchive
# Pseudoscops

Pseudoscops :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Strigiformes |
| Kerentiad : | Strigidae |
| Anv skiantel ||
| Pseudoscops Kaup, 1848 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Pseudoscops a oa ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873). N'eus ken anezhañ dre m'oa bet lakaet, e 2021, e zaou spesad touded en ur genad all :
# Crateroscelis

Crateroscelis :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Acanthizidae |
| Anv skiantel ||
| Crateroscelis Sharpe, 1883 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Crateroscelis a zo ur genad kozh e rummatadur an evned, krouet e 1883 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).

## Spesadoù

Tri spesad a yae d'ober ar genad :
* Crateroscelis murina,
* Crateroscelis nigrorufa,
* Crateroscelis robusta.

## Rummatadur

Gwechall e veze renket ar genad en iskerentiad Sericornithinae eus ar c'herentiad Pardalotidae.

## Notennoù ha daveennoù

* 1 2 Er genad Origma bremañ.
* ↑ Er genad Aethomyias bremañ.
* ↑ Richard Schodde hag Ian J. Mason, The Directory of Australian Birds: Passerines, CSIRO Publishing, miz Here 1999.
# Lusk-tennañ

Lusk-tennañ un arm eo an niver a vannadelloù a c’hall tennañ en un amzer termenet. Eztaolet e vez peurliesañ e tennoù dre vunutenn (tenn/mn). An doare saoznek e rpm (round per minute) a vez implijet stank e bed an armoù ivez.

## Luskoù-tennañ teorikel, pleustrek ha talvoudus

An armoù-tan a vez deskrivet peurliesañ o lusk-tennañ teorikel. Gellet a ra bezañ da skouer 1.000 tenn/mn evit ar fuzuilh-arsailh FAMAS bet standart en arme c’hall e dibenn an XXvet kantved, pe 1.200 tenn/mn evit ar vindrailherez alaman MG42 implijet en Eil Brezel-bed, a oa unan eus ar re c’halloudusañ a gaved. Koulskoude n’hall ket bezañ tizhet al lusk-tennañ-mañ abalamour da elfennoù evel endalc’h ar c’harger (30 kartouchenn d’ar muiañ war ar braz eus an armoù hiniennel), pe da dommadur an arm ha riskloù un efed cook off (tarzhadenn ur munision abalamour d’an dommder ha n’eo ket goude bezañ pouezet war draen an arm). Lusk-tennañ pleustrek un arm eo an hini a vez tizhet o terc'hel kont eus an elfennoù-mañ, hag izeloc'h eo evit an hini teorikel.
Ar vindailherez M2 Browning implijet en US Army e-pad an Eil Brezel-bed, da skouer, zo he lusk-tennañ teorikel etre 450 ha 600 tenn/mn, met endalc'h brasañ he bandennoù (100 kartouchenn) a aotre un dennadeg dizehan e-pad 14 segondenn hepken. Gourdonet e oa kentoc'h ar soudarded evit ober tennadegoù 8 pe 10 tenn hepken, ha lezel troc'hoù berr-tre etre pep tennadeg. An tennadegoù dizehan a veze implijet e darvoudoù raloc'h, pa veze kelc'hiet ar soudarded gant enebourien dost da skouer.
Anv a raer ivez eus al lusk-tennañ talvoudus, a zo izeloc'h c'hoazh evit al lusk-tennañ pleustrek war an armoù aotomatek, pa gemerer e kont evit e jediñ elfennoù all evel skuizhder an tenner pe ar fed e vez alies diheñchet an tennoù diouzh o sibl pa raer tennadegoù hir.

### Luskoù-tennañ hervez gwikefre an armoù

Er braz eus an armoù-tan un-tenn implijet betek kreiz an XIXvet kantved, evel ar Springfield M1861 da vare brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, e ranked adkargañ ur vannadell hag e gargad-poulzañ etre pep tenn. Stag e oa al lusk-tennañ ouzh barregezhioù ha gourdoniñ an dennerien, ha peurliesañ e oa gouest ur den barrek da dennañ div pe deir gwech bep munutenn gant ur fuzuilh d'ar muiañ-tout. Kreskiñ a reas al lusk-mañ betek 15 pe 20 tenn/mn gant donedigezh an armoù-tennata dre zorn evel ar fuzuilh Spencer, dezhi ul loc'henn-grogenn hag ur c'harger 7 kartouchenn. An armoù-tan aotomatek penn-da-benn, a zo bet ledanaet o implij e brezelioù hanterenn gentañ an XXvet kantved, o deus izelaet efed gourdoniñ an dennerien. Gante e c'haller tizhout luskoù-tennañ kantadoù a dennoù bep munutenn, pa n'eo ket miliadoù war ar mindrailherezioù dezhe meur a ganol pourveziet gant ur c'heflusker tredan evel an M134 Minigun (etre 2.000 ha 6.000 tenn/mn).

## Daveennoù

* ↑ (en) 0.50"/90 (12.7 mm) M2 Browning MG (BMG), NavWeaps (lennet d'an 09/01/2025)
# Paul Vieille

Paul Marie Eugène Vieille, ganet d'an 2 a viz Gwengolo 1854 e Pariz (Bro-C'hall) ha marvet d'ar 15 a viz Genver 1934 er memes kêr, a oa ur c'himiour gall, bet stummet en École Polytechnique, ha kelenner er skol-se etre 1882 ha 1913. Brudet eo evit e labourioù war ar gwagennoù stroñs hag evit bezañ ijinet ar poultr divoged e 1886. Ezel e oa eus Akademiezh ar Skiantoù gall.

## Enorioù

Reseviñ a reas ar Priz Leconte war ar mekanikerezh a-berzh Akademiezh ar Skiantoù e 1889, evit ijinadenn ar poultr divoged. Anvet e voe da Ofiser Meur al Lejion a Enor gall e 1918.

## Daveennoù

* ↑ (fr) Fichenn kot LH//2699/69, diaz Léonore (lennet d'an 10/01/2025)
* 1 2 '(fr)' ROB Houston, STROYAN Christine (renerezh), Armes à feu de légende, Larousse, 2019, p. 142
# Jean-Luc Petitrenaud

Jean-Luc Petitrenaud, ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1950 e Clermont-Ferrand (Puy-de-Dôme) ha marvet d'an 10 a viz Genver 2025 e Pariz, a oa ur bouedvarnour gall. Brudet e oa evit e abadennoù en tele hag er radio war ar boued, evel Les escapades de Petitrenaud pe Carte postale gourmande war ar chadenn France 5 er bloavezhioù 2000. E deroù e vuhez vicherel e oa minter ha furlukin.

## Daveennoù

* ↑ (fr) Mort de Jean-Luc Petitrenaud, célèbre journaliste gastronomique, Le Télégramme, 10/01/2025 (lennet d'an 10/01/2025)
# Luise Henriette von Oranien

Luise Henriette von Oranien, Louise Henriëtte van Nassau en izelvroeg (Den Haag 1627 – Berlin, 1667) a oa ur briñsez izelvroat, kontez Nassau ha merc'h henañ Frederig Herri, Priñs Orañj hag Amalia von Solms-Braunfels. Merc'h-vihan e oa da Wilherm an Tavedeg.

## Buhez

He bugaleaj a dremenas e lez he zad, ar stadthouder. He mamm a glaske un dimeziñ roueel dezhi, ha kaoz a voe ur pennad eus ar roue saoz Charlez II Bro-Saoz. Ret e voe dezhi dilezel he c'harantez ouzh Henri Charles de la Trémoille, Priñs Talmant, mab da Henry de La Trémoille, ha dimezet e voe da Frederig Gwilherm Iañ Brandenburg (1620-1688), dilenner Brandenburg, e Den Haag e miz Kerzu 1646, da zeiz he 19 vloaz.
A bouez e oa an emglev-se da zilenner Brandenburg abalamour ma oa an Izelvroioù o pinvidikaat hag en devoa ezhomm da gaou to skoazell evit kreskiñ levezon Brandenburg e Pomerania.

### Dilennerez

Bevañ a reas an daou zen yaouank e Kleve e-pad o bloavezhioù kentañ a-gevret ; alese ez ejont da Vrandenburg e 1648. A-hed he buhez pried e heulias he gwaz hag e veajas etre kêrioù Den Haag, Königsberg, Berlin ha Kleve, e-pad brezelioù hag enselladennoù, e Polonia ha Danmark. Kuzulierez he fried e oa. Gant he c'henskriverezh da rouanez Polonia e teuas a-benn da lakaat ar vro-se da ober emglev gant Brandenburg ha da anavezout Prusia evel proviñs eus Brandenburg. Lavaret e veze ne oa ket bet biskoazh a zilennerez ken bras he levezon. Lakaat a reas sevel ur c'hastell e Bötzow, e doare an Izelvroioù, e 1650-52 : Oranienburg e voe anvet. E 1653 e voe kemmet anv kêr en Oranienburg.
Brudet e oa da vezañ speredek, ha madelezhus.

## Mibien

C'hwec'h bugel he doe, hogen ne vevas nemet tri mab : Karl Emil (1655–1674), Frederig (1657–1713), kentañ Roue Prusia, ha Ludwig (1666–1687), pried kentañ Ludwika Karolina Radziwiłł.

## Levrlennadur

* (de) Hans Biereigel : Luise Henriette von Nassau-Oranien Kurfürstin von Brandenburg. Sutton Verlag, Erfurt 2005 (ISBN 3-89702-838-7)