# Trelosk kondon

Trelosk kondon a reer eus an holl dreloskoù puilh ar c'harbon enno bet ganet diwar argerzhioù naturel evel digenaozadur anaervevat pe vetanadur bevedegoù marv ha douaret. Milionoù a vloavezhioù, betek tremen 650 milion evit lod anezho, eo oad ar bevedegoù-se peurliesañ. Aezh naturel, glaou, tireoul ha taouarc'h eo an treloskoù kondon a vez arveret gant mab-den.
Petra bennak ma vez argerzh an digenaozadur anaervevat o vont en-dro a-hed an amzer, ne lakaer ket an treloskoù kondon da c'hremmoù adnevezadus abalamour ma vezont arveret kalz buanoc'h eget an amzer rekis evit o aozañ. Pare e vint un deiz bennak eta, da lavaret eo ne vo mui kavet a-walc'h anezho evit bastañ da ezhommoù ar bed a-vremañ.

## Orin

Milionoù a vloavezhioù zo e voe kementadoù bras a gorfoù-marv loened ha plant o c'houzediñ e strad morioù ha lennoù. N'eus nag aer hag oksigen eno, setu e kemmeskas tamm-ha-tamm gwiadoù ar c'horfoù gant fank hag e voent goloet gant gwiskadoù pounner a c'houelezennoù. En abeg da live uhel ar gwask hag ar gwrezverk e voe kemmet aozadur kimiek ar gwiadoù, da gentañ e kerogen – un danvez koarek - ha goude en hidrokarbidennoù liñvel hag aezhennek dre un argerzh anvet kildedarzh. Eus kemmadur ar plant a zo chomet en douar abaoe Marevezh ar glaou e teu treloskoù solut evel ar glaou, pe aezhennek evel ar metan CH$_4$. Kerogen a zeu anezho ivez, koulz hag aezh naturel.
Meur a zoare hidrokarbidennoù zo en treloskoù kondon, pep meskaj o termeniñ perzhioù pep hini anezho : e deuzverk, e vervverk, e zouester, e c'hludegezh hag all.

## Istor

Kent eil hanterenn an XVIII$^{vet}$ kantved e veze pourvezet gremm gant milinoù-avel ha milinoù-dour evit ar malañ bleud, an heskennat prenn ha ar pompañ dour ; diwar taouarc'h e veze tommet al lojeizoù. Adalek ar bloavezhioù 1750 e voe arveret glaou en Europa a-bezh, kent ober gant tireoul, evit magañ ar mekanikouù dre vurezh, ar pezh a loc'has an Dispac'h greantel. Kempred eo arver an aezh naturel hag aezh ar glaou evit ar sklêrijennañ. Diwezhatoc'h e voe ijinet ar c'hefluskerioù dre enleskiñ ; buan e kreskas greanterezh ar fardañ kirri-tan ha sammgirri, ha kresk a voe ivez neuze war ar goulenn treloskoù kondon, koulz evito hag evit mekanikoù bras evel an trenioù hag an aerlistri kentañ. Diwezhatoc'h c'hoazh e voe ezhomm eus kementadoù bras a dreloskoù kondon evit bastañ da ezhommoù ar c'henderc'hañ tredan hag an eoulgimiezh. Diwar dilerc'hioù ar c'henderc'hañ tireoul e taper an ter a ya da c'holeiñ an hentoù.

## Arver

Bras eo pouez an treloskoù kondon en armerzh ar bed abalamour ma c'hallont bout losket a-benn reiñ gremm.

### Glaou

Kantvedoù-pad ez eus bet devet glaou gant mab-den, evit tommañ fornioù a-benn teuziñ kailh metalek : roudoù zo eus fornioù da deuziñ kouevr e Sina mil bloavezh kent Jezuz-Krist. Hiziv an deiz e vez arveret glaou da genderc'hañ gwrez evit tommañ an tiez ha genel tredan. Karbon ar glaou a vez implijet da fardañ dir diwar houarn. Aezhenn c'hlaou a genderc'her ivez evit kenderc'hañ strilheoul ha gazeoul a ya da dreloskoù evit ar c'hefluskerioù dre enleskiñ ; evit an hevelep arver e ouzer liñvennañ ar glaou.

### Tireoul

En henamzer e veze implijet hidrokarbidennoù hanter-liñvel a zourasenne diouzh ar reier evit antreusaat dreist-holl, hag evit ar balzamerezh. En XIX$^{vet}$ kantved e voe erlerc'hiet an eoul loenel — hini ar balumed dreist-holl – ouzh an tireoul evit sklêrijennañ an tiez.
Liesgenezh eo an tireoul, meur a chadennad hidrokarbidennoù a ya d'e ober, setu e c'haller e strilhañ a-benn disrannañ ar chadennadoù ha kenderc'hañ meur a zanvez a vo arveret e lies tachennoù greantel. Treloskoù eo an danvezioù a vez kenderc'het an aliesañ : aezh tireoul liñvennet (ATL), butan C$_4$H$_{10}$, kerozen, strilheoul, ha gazeoul.

### Aezh naturel

Devet e veze an aezh naturel gwechall evit kaout an dizober anezhañ, pa selled outañ evel un deverad diezhomm eus kenderc'hadur an tireoul ; talvoudusoc'h-talvoudusañ eo bremañ a-feur ma 'z a an treloskoù kondon da get. En natur ivez e kaver gweleadoù aezh naturel. Tredan a genderc'her diwar aezh naturel, dre droellrodoù. En annezioù an dud en e arverer evit poazhañ boued ha tommañ an ti. Evel trelosk e vez implijet er c'hefluskerioù dre enleskiñ, dre ma saotr nebeutoc'h eget an tireoul pe ar gazeoul : 17,25 milion a garbedoù a yae en-dro dre aezh naturel er bed e 2012 - Iran, Pakistan, Arc'hantina, Brazil, India ha Sina eo ar broioù ma 'z int ar paotañ. Danvezioù-strujusaat evit ar gounezerezh a genderc'her diwar aezh naturel ; heliom a genderc'her ivez.

## Kenderc'hadur

| Stad | Mt |
| Sina | 3 549 |
| SUA | 935 |
| India | 595 |
| Indonezia | 443 |
| Aostralia | 421 |
| Rusia | 359 |
| Suafrika | 259 |
| Alamagn | 197 |
| Polonia | 144 |
| Kazakstan | 126 |
| Stad | Mbbl | % 2010-2011 |
| Rusia | 9 943,3 | +1,0 |
| Arabia Saoudat | 9 311,0 | +14,0 |
| S. U. A. | 5 658,6 | +3,2 |
| Sina | 4 079,7 | +0,1 |
| Iran | 3 576,0 | +0,9 |
| Venezuela | 2 880,9 | +1,0. |
| Koweit | 2 658,7 | +15,0 |
| Iraq | 2 652,6 | +12,5 |
| E. A. U. | 1 161,6 | -2,4 |
| Mec'hiko | 2 550,0 | -1,0 |
| Brazil | 2 105,4 | +2,5 |
| Nigeria | 1 974,8 | -3,6 |
| Stad | Mm$^3$ | %2010-2011 |
| S. U. A. | 650 900 | +6,6 |
| Rusia | 629 003 | +3,1 |
| Iran | 188 753 | +0,7 |
| Kanada | 154 900 | +1,5 |
| Qatar | 116 700 | +21,1 |
| Sina | 105 000 | +12,9 |
| Norvegia | 101 200 | -4,8 |
| Arabia Saoudat | 92,260 | +5,2 |
| Aljeria | 82 767 | -1,4 |
| Izelvroioù | 80 300 | -6,5 |
| Indonezia | 79 600 | -3,6 |
| Ouzbekistan | 64 438 | +4,0 |
| Bed a-bezh | 3 338 071 | +3,4 |

## Miradoù
### Glaou

Daou zoare etrebroadel da gontañ miradoù ar glaou zo : hini ar Bundesanstalt für Geowissenschaffen und Rohstoffe (BGR) en Alamagn ha hini ar World Energy Council (WEC).
* Hervez ar BGR e chomfe 1 038 miliardoù a donennadoù glaou er bed, peadra da badout 132 vloavezh.
* Hervez ar WEC ne chomfe nemet 861 miliard a donennadoù, a bado 109 bloavezh.

### Tireoul

Ne gonter nemet an tireoul a c'haller dastum ha gwerzhañ hep koll arc'hant. Teir c'hont zo : ar miradoù a zo prouet, ar re a zo tebek, hag ar re a zo bellourel ; ar re brouet hepken zo diskouezet amañ, evit daouzek Stad.
Tireoul kriz (2012) :
| Stad | Barilhad x 10$^3$ | % |
| Venezuela | 297,7 | 24,8 |
| Arabia Saoudat | 265,9 | 22,1 |
| Iran | 157,3 | 13,1 |
| Iraq | 140,3 | 11,7 |
| Koweit | 101,5 | 8,5 |
| E. A. U. | 97,8 | 8,1 |
| Libia | 48,5 | 4,0 |
| Nigeria | 37,1 | 3,1 |
| Qatar | 25,2 | 2,1 |
| Aljeria | 12,2 | 1,0 |
| Angola | 9,1 | 0,8 |
| Ecuador | 8,2 | 0,7 |
| Hollad | 1 200,80 | 100 |

### Aezh naturel

Aezh naturel (01/01/2013, prizadur) :
| Stad | Mm$^3$ |
| Rusia | 47 80 000 |
| Iran | 33 610 000 |
| Qatar | 25 200 000 |
| S. U. A. | 9 459 000 |
| Arabia Saoudat | 8 150 000 |
| Turkmenistan | 7 504 000 |
| E. A. U. | 6 089 000 |
| Venezuela | 5 524 000 |
| Nigeria | 5 153 000 |
| Aljeria | 4 504 000 |
| Sina | 3 517 000 |
| Iraq | 3 158 000 |

## Saotradur

Soatret e vez aergelc'h an Douar dre loskadur an treloskoù kondon. Kalz dioksidenn garbon CO$_2$ a vez kenderc'het dre al loskadur-se, ar pezh a zo kaoz d'an ardommañ hinel.

### Saotradur dre garbon

* Holladoù dre Stad ; saotradur dre leskiñ treloskoù kondon, kenderchañ simant ha leskiñ aezhennoù; kementadoù e megatonennadoù karbon(ha n'eo ket CO$_2$)
| 2002 | 2002 | 2010 | 2010 |
| Stad | Mt C | Stad | Mt C |
| S. U. A | 1 592,382 | Sina | 2 259,856 |
| Sina | 957,249 | S. U. A | 1 481,608 |
| Rusia | 390,439 | India | 547,811 |
| India | 332,677 | Rusia | 474,714 |
| Japan | 327,939 | Japan | 319,257 |
| Alamagn | 219,270 | Alamagn | 203,268 |
| Rouantelezh Unanet | 148,129 | Iran | 155,880 |
| Kanada | 140,915 | Republik Korea | 154,777 |
| Republik Korea | 121,578 | Kanada | 136,116 |
| Italia | 117,989 | Rouantelezh-Unanet | 134,580 |
| Mec'hiko | 104,543 | Arabia Saoudat | 126,665 |
| Bro-C'hall | 100,358 | Suafrika | 125,477 |

### Diforc'hioù heverk etre 2010 ha 2002

* Sina : +136%
* S. U. A : -7,4%
* Rusia : +21,6%
* India : +64,7%
* Japan : -2,7%
* Alamagn : -7,8%
* Rouantelezh-Unanet : -10,06%
* Kanada : -3,5%
* Republik Korea : +27,3%
* En 18$^{vet}$ renk e oa Bro-C'hall e 2010, gant 98,520 Mt C, da lavaret eo un digresk a 1,8% e-keñver 2002.

## Dazont

Buanoc'h-buanañ e kresk arver an treloskoù kondon dre ar bed, ha buanoc'h c'hoazh e kresk an ezhommoù. Emañ ar c'henderc'hadur o kreskiñ c'hoazh, hogen dizale e tigresko kent mont da get tamm-ha-tamm ; kreskiñ a raio ar prizioù a-feur ma tibaotaio an treloskoù kondon. N'eus bet kavet gwelead bras ebet abaoe ar bloavezhioù 1980 ; eus ar skilt e tenner aezh naturel, en S. U. A. da gentañ ha dre ar bed aliesoc'h-aliesañ, hogen koustus ha saotrus eo – ha n'eo ket adnevezadus kennebeut.
Dav e vo neuze treiñ war-du treloskoù arall. Gouzout a ouzer fardañ treloskoù par d'ar strilheoul hag ar gazeoul diwar plant, hogen re goustus eo o c'henderc'hañ evit ar mare ; a-benn nebeut moarvat e vo tu da ober ganto er bed a-bezh, hep na vije krennet war ar c'henderc'hañ boued avat.
Muioc'h-mui a garbedoù hag a gefluskerioù a ya en-dro gant treloskoù kondon ha gant tredan, ur bazenn war-du ar c'harbedoù tredan hepken eo. Diwar andonioù naturel e ouzer genderc'hañ tredan : diwar gremm gouloù an Heol, diwar nerzh an avel, nerzh red ar stêrioù, hini ar mareoù ha hini gwagennoù ar mor, hep disoñjal ar gremm derc'hanel. Tommder an Douar a ouzer arverañ ivez, da genderc'hañ tredan dre zouarwrez.

## Notennoù

* ↑ (en) Natural Gas Vehicles/NGV Journal
* ↑ (en) WorldCoal
* ↑ (en) Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) pajenn 30.
* ↑ Mbbl eo berradur ar mil barilhad, MMbbl hini ar milion a varilhadoù. Da ziwall zo : eus al latin mille "1 000" e teu an 'M ; disheñvel diouzh Mega = 10$^6$ = 1 milion eo eta. En abeg d'al liester e vez doublet ar b (1 bl = 1 barrel, 2 bbl = 2 barrels.
* ↑ (en) Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) pajenn 33.
* ↑ (en) BGR
* ↑ (en) WEC
* ↑ (en) Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC)
* ↑ (en) CIA - The World Factbook
* ↑ (en) Carbon Dioxide Information Analysis Center (CDIAC)
* ↑ (en) Carbon Dioxide Information Analysis Center (CDIAC)