OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Levrlennadur

Ul levrlennadur a zo pe ur rentañ-kont war al levrioù pe ur roll levrioù pe deulioù pe bennadoù a zo bet kendastumet p'o deus liammoù diabarzh pe berzhioù damheñvel (dodennoù, danvezioù, deiziadoù...). P'eo heñvelstumm an daou ster e galleg eo bet adkemeret ar ster kentañ evit an eil. Ar ger rolladur (a-wechoù levrrolladur) a vez implijet ivez (sell ouzh Geriaoueg al levraouegoù = Vocabulaire des bibliothèques, Termbret - Skol Uhel ar Vro 1996, p. 72).
Evit ar paronoù all e vez implijet filmrolladur, roll pladennoù hag all. An diskiblezh a zo he fal deskiñ sevel levrlennadurioù en un doare efedus a zo al (levr)rollouriezh hec'h anv (passim). Savet e vez levrlennadurioù war red pe levrlennadurioù bras gant arbennigourien zo evel al levraouegourien hag an deulaouegourien.
Sevel levrlennadurioù o tennañ d'o enklaskoù ha lakaat anezho da heul o oberennoù a zo ur ret evit ar skiantourien pa vez barnet siriusted o labourioù diwar pouezh an oberennoù skiantel pe get (levrioù, pennadoù) o deus implijet pe arroudennet.

## Rummoù levrlennadurioù

* Ul levrlennadur dre dodennoù (pe ur rolladur) a zo ur roll m'emañ teulioù pe baronoù heñvel pe damheñvel ennañ.
Enebet e vez peurvuiañ d'al levrlennadur renkennañ m'emañ teulioù embannet en ul lec'h ha/pe d'ar memes deiziad.
* Ul levrlennadur war red a vez embannet a vare da vare, met n'eus termen enebet ouzh ar rumm, nemet eo bet lakaet war ur bazenn verr-tre, diwar diorren an urzhiataerezh, ermaezadennoù al levrlennadurioù war red. Hiziv ez eus muioc'h-miuañ da diazoù-stlenn levrlennadur, reoù gwerzherien levrioù war an Internet da skouer.
* En ul levrlennadur deznaouiñ, ne gaver nemet perzhioù pennañ an teulioù.
* En ul levrlennadur dezrannañ, n'eus nemet perzhioù an teulioù gant un destenn deskrivañ neptu. Er c'hontrol ez eus un tamm skridvarnerezh war bep a deul a zo ennañ e-barzh ul levrlennadur gant barnerezh.
A-hervez e c'heller menegiñ eo al levrlennadur ul levrlennadur peurglok pe ul levrlennadur berr.
Da vezañ kendalc'het
# Giovanni Borgia (Dug Gandia)

Giovanni Borgia, pe Juan Borgia e spagnoleg, Joan Borja e katalaneg, ganet e 1475 e Roma ha marvet eno e 1497, a oa un aotrou roman, mab d'ar pab Alesant VI ha d'e serc'h Vannozza Cattanei. Breur henañ Cesare Borgia, Lucrezia Borgia, ha Jofré Borgia e oa.

## An tiegezh

Dont a rae an tiegezh Borgia (Borja en spagnoleg) eus rouantelezh Valencia. Kreskiñ a reas e levezon er XVvet kantved pan eas unan anezho, Alfonso Borgia, da bab Kallistus III en 1455, ha diwezhatoc'hik, Rodrigo da bap Alesant VI en 1492.

## E vuhez

Ganet e oa e Roma, a greder, pa oa kardinal e dad, Rodrigo Bórgia. E vamm, Vannozza dei Cattanei, a oa dimezet neuze da Domenico da Rignano.
E Gwengolo 1493 e timezas da María Enríquez y de Luna, ar briñsez spagnol a oa bet prometet d'e hantervreur koshoc'h, Pedro Luis de Borja. Gant e dad e oa bet anvet da eil Dug Gandia, kentañ Dug Sessa, kentañ priñs Tricarico, Konestabl Meur Rouantelezh Naplez, gonfalonier an Iliz, ha prefed Roma.
22 vloaz e oa pa voe muntret e Roma da noz ar 15 ha 16 a viz Mezheven 1497, tost d'al lec'h a voe anvet diwezhatoc'h Piazza della Giudecca. Glac'haret bras e voe e dad, a lakaas ober un enklask. Buan avat, eizhtez goude, e lakaas paouez gant an enklask. Abeg a-walc'h en devoa an tiegezh roman Orsini da lazhañ Giovanni, met brud a voe e oa e vreur Cesare Borgia en dije graet ar gwalldaol. Hervez ur vrud all eo e vreur all, Gioffre Bórgia, a lazhas Giovanni abalamour d'e zarempred gant Sancha de Aragão, pried Gioffre.
Kavet e voe e gorf er stêr Tibre, gwisket gant dilhad pinvidik, ha 30 dugad en e yalc'h, ouzh e c'houriz. Ma slrivas Jacopo Sannazaro e oa ar pab ur "pescador de homens" (pesketaer tud).

## E vugale

Giovanni ha Maria o devoa daou vugel :
* Juan de Borja y Enríquez (anavezet ivez evel Giovanni Borgia), a zeuas da vout IIIde Dug Gandía,
* Francisca de Jesus de Borja, a yeas da leanez e Valladolid.
E vab Juan eo a voe tad d'ar sant Francisco de Borja.

## Pennadoù kar

* Borgia

## Levrlennadur

* Maria Bellonci, Lucrezia Borgia, Milano, Mondadori, 2003, ISBN 88-04-51658-5.
* Sarah Bradford, Lucrezia Borgia. La storia vera, Milano, Mondadori, 2005, ISBN 88-04-51245-8.
* Geneviève Chastenet, Lucrezia Borgia. La perfida innocente, Milano, Mondadori, 1996, ISBN 978-88-04-42107-8.
* Ivan Cloulas, I Borgia, Roma, Salerno Editrice, 1989, ISBN 88-8402-009-3.
* Alexandre Dumas, I Borgia, Palermo, Sellerio editore Palermo, 2007, ISBN 88-389-1979-8.
* Roberto Gervaso, I Borgia, Milano, Rizzoli, 1977, SBN IT\ICCU\RLZ\0233091.
* Ferdinand Gregorovius, Lucrezia Borgia. La leggenda e la storia, Milano, Messaggerie Pontremolesi, 1990, ISBN 88-7116-814-3.
* Mariangela Melotti, Lucrezia Borgia, Torino, Liberamente Editore, 2008, ISBN 978-88-6311-044-9.
* Indro Montanelli, Storia d'Italia (1250-1600), Milano, edizione edita con Il Corriere della Sera, 2003, SBN IT\ICCU\ANA\0123902.
* Gustavo Sacerdote, Cesare Borgia. La sua vita, la sua famiglia, i suoi tempi, Milano, Rizzoli, 1950, SBN IT\ICCU\RAV\0129138.
* Antonio Spinosa, La saga dei Borgia. Delitti e santità, Milano, Mondadori, 1999, ISBN 978-88-04-48662-6.
# Gwaskogn

Gwaskogn (ne vez ket degemeret ar stumm Gaskogn peurvuiañ; Gasconha ([gasˈkuɲɔ] / [gasˈkuɲə]) en okitaneg (gwaskoneg), zo ur broviñs kozh, rannet bremañ etre Bro-C'hall, evit an darn vrasañ, ha Bro-Spagn, gant Traoñienn Aran a zo e Generalitat Katalonia. N'eus ket anezhi ken abaoe ar Grennamzer, se zo kaoz n'eus ket anv anezhi da vare krouidigezh an departamantoù gall. Daoust da gement-se e chom bev an eñvor anezhi e meur a geñver.
Aush eo ar gêr-benn istorel.

## Istor

Er Grennamzer uhelañ e oa ur briñselezh e mervent Bro-C'hall. Adalek 1032 e oa krog da vruzuniñ, ha n'eus ket bet anezhi ken evel unvez politikel goude 1063. Er bloaz-se e voe trec'het Bernard II Tumapaler, kont Gwaskogn, en emgann La Castelle, gant Gwilherm VIII, dug Akitania, ma laoskas Gwaskogn gant Akitania. Goude feur-emglev Pariz e 1259 e voe roet da zugelezh Akitania an anv a zugelezh Guyenne (Gwienna), a oa neuze anv douaroù ar roue saoz e Bro-C'hall.
Daoust da se e chom bev ar bersonelezh rannvroel waskon betek hon amzer, ha dreist-holl dre ar gwaskoneg, unan eus rannyezhoù an okitaneg.
* Implijet eo bet ivez an anvioù latin Gasconia ha Vasconia da gomz eus Euskal Herria.

## Gwelet ivez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Novempopulania
# Lullula

Lullula :
| Lullula arborea, tresadenn (1873) gant Keulemans. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Alaudidae |
| Anv skiantel ||
| Lullula Kaup, 1829 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Lullula a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1829 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

N'eus nemet ur spesad alc'hwedered er genad-mañ : Lullula arborea, daou isspesad — L. a. arborea ha pallida — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Alaudidae/Lullula (lennet e-barzh d'an 8 a viz Genver 2025).
# Alc'hweder-gwez

Alc'hweder-gwez :
| Un alc'hweder-gwez Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Alaudidae |
| Genad : | Lullula |
| Anv skiantel ||
| Lullula Kaup, 1829 ||
| Anv skiantel ||
| Lullula arborea (Linnaeus, 1758) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An alc'hweder-gwez (liester : alc'hwedered-gwez) a zo ur spesad golvaneged bihan, Lullula arborea an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ er genad Lullula an hini eo.
Anvet e voe Alauda arborea (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Boued

Bevañ a ra diwar c'hreun ha had peurliesañ ha kemer amprevaned (c'hwiled, Diptera, hag all) ivez.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* Lullula arborea arborea, eus hanternoz, kornôg ha kreiz Europa da gornôg Rusia hag Ukraina,
* L. a. pallida, eus kreisteiz Europa ha gwalarn Afrika, dre ar Reter-Kreiz, da Iran ha Turkmenistan.

## Liammoù diavaez

* (en) Lullula arborea war al lec'hienn BirdLife International.
* (en) Lullula arborea war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Pêrig Herbert, “Anvioù laboused Europa, pennad 10”, Hor Yezh niv. 206, Mezheven 1996, p. 5 hag 8.
* ↑ Studiet gant TermOfis Ofis Publik ar Brezhoneg.
* ↑ (en) AnimalBase.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Lullula arborea.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Cepphus

Cepphus :
| Daou erev maskl gwenn (Cepphus columba). ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Charadriiformes |
| Kerentiad : | Alcidae |
| Anv skiantel ||
| Cepphus Pallas, 1769 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Cepphus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ ereved, krouet e 1760 gant al loenoniour ha louzawour alaman Peter Simon Pallas (1741-1811).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

Tri spesad ereved a ya d'ober ar genad :
* an erev-Japan (Cepphus carbo),
* an erev maskl gwenn (Cepphus columba)
** C. c. adiantus, columba, kaiurka, eureka ha snowi,
* an erev du (Cepphus grylle)
** C. g. arcticus, faeroeensis, grylle, islandicus ha mandtii.
Dek (10) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Alcidae/Cepphus (lennet e-barzh d'an 8 a viz Genver 2025).
# Peter Simon Pallas

Peter Simon Pallas, bet ganet e Berlin (Impalaeriezh santel roman german d'ar mare-se) d'an 22 a viz Gwengolo 1741 hag aet da Anaon e memes kêr (Rouantelezh Prusia d'ar mare-se) d'an 8 a viz Gwengolo 1811, a oa ul loenoniour ha louzawour alaman hag a lakaas e varregezhioù e servij Impalaeriezh Rusia.
a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Listenn al laboused studiet gantañ
### Genadoù

* C : Cepphus.

### Spesadoù

* A
    Alauda leucoptera (alc'hweder eskell gwenn), Antigone vipio (garan kilpenn gwenn‎), Anthus cervinus (sidan gouzoug ruz),
* B : Branta ruficollis (garreli gouzoug ruz),
* C
    Calliope calliope (eostig an taiga), Carpodacus sibiricus (beran lostek), Catharus guttatus (milc'hwid lost rous), Chelidoptera tenebrosa, Clanga clanga (erer-sklank), Coloeus dauuricus (kavan-Daouria), Columba rupestris (dube tarroz), Cyanistes cyanus (kalvennig pers), Cyanopica cyanus (pig c'hlas),
* E
    Emberiza pusilla (brean korr), rustica (brean an taiga), rutila (breanig kistin) ha spodocephala (breanig dremm zu), Eurypyga helias (bongorz-heol),
* G
    Geokichla sibirica (moualc'h-Sibiria), Goura cristata,
* H
    Haliaeetus leucoryphus (morerer Pallas) ha pelagicus (morerer Steller), Helopsaltes certhiola (fouin-Pallas),
* I : Iduna aedon (rouzig beg tev),
* L
    Larvivora cyane (eostig glas), Leucogeranus leucogeranus (garan Sibiria),
* M
    Melanocorypha mongolica (alc'hweder Mongolia), Microcarbo pygmeus (morvran gorr), Motacilla citreola (kannerez sitroñs), Muscicapa striata (flouper-kelien),
* N : Netta rufina (penndog ruz),
* P
    Phoebastria albatrus (albatroz lost berr), Picumnus minutissimus, Polysticta stelleri (eider Steller),
* S
    Saxicola maurus, Sternula albifrons (skravig c'hwiton), Strix uralensis (kaouenn-Oural), Sylvia cantillans (devedig ar glasten), Syrrhaptes paradoxus (ganga-Pallas),
* T
    Tachybaptus ruficollis (plomerig rous), Tadorna ferruginea (tadorn rous), Tarsiger cyanurus (eostig divgazel ruz), Turdus ruficollis (drask an taiga).
* Z : Zapornia pusilla (rakig korr).
# Alc'hweder-Dupont

Alc'hweder-Dupont :
| Un alc'hweder-Dupont, luc'hskeudennet e Maroko. Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Alaudidae |
| Genad : | Chersophilus |
| Anv skiantel ||
| Chersophilus Sharpe, 1890 ||
| Anv skiantel ||
| Chersophilus duponti (Vieillot, 1824) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An alc'hweder-Dupont (liester : alc'hwedered-Dupont) a zo ur spesad golvaneged, Chersophilus duponti an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad Chersophilus.
Anvet e voe Alauda Duponti (kentanv) da gentañ-penn (e 1824) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831) da zougen bri d'an dastumer ha naturour gall Léonard Puech Dupont (1795-1828).

## Doareoù pennañ

* C. duponti, treset gant H. E. Dresser
* Vioù C. d. duponti

## Boued

Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e mervent Afrika :
* Chersophilus duponti duponti, (Vieillot, 1824), e kreisteiz Spagn, hanternoz Maroko, hanternoz Aljeria ha hanternoz Tunizia,
* C. d. margaritae, eus kreiz Aljeria da gornôg Egipt.
* ██ Tiriad C. duponti

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (en) Chersophilus duponti war al lec'hienn BirdLife International.
* (en) Chersophilus duponti war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Pêrig Herbert, “Anvioù laboused Europa, pennad 10”, Hor Yezh niv. 206, Mezheven 1996, p. 5.
* ↑ Studiet gant TermOfis Ofis Publik ar Brezhoneg.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Chersophilus duponti.
# Faou

    Evit implijoù all, gwelet Faou (disheñvelout).
Faou :
| Fagus sylvatica ||
| Rummatadur Cronquist ||
| Riezad : | Plantae |
| Skourrad : | Magnoliophyta |
| Kevrennad : | Magnoliopsida |
| Urzhad : | Fagales |
| Kerentiad : | Fagaceae |
| Genad : | Fagus |
| Anv skiantel ||
| Fagus sylvatica L. ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Anv ur seurt gwez eo ar faou, pe gwez-faou, Fagus sylvatica o anv latin ; tost d'an hini latin ha d'an hini gresianek a-vremañ (φηγός phêgos, "mat da zebriñ") eo an anv brezhonek.
Kiviz, finij pe fion eo anv o frouezh, a c'hell bezañ grilhet evit bezañ debret ; implijet da voueta loened e vezont ivez, hag un eoul na voeltr ket a vez tennet diouto. Pa vezont poazhet en dour e vez fardet ur seurt toaz a zo priziet evel ul louzoù-preñved. An delioù yaouank a c'heller lakaat en ur saladenn.
* Faou - Fagus sylvatica
* F. s. cuprea
* F. s. purpurea
* F. s. cuprea
* Munudoù Fagus sylvatica
* Un delienn e miz Ebrel
* F. s. purpurea
* F. s. cuprea
* Finij

## Notennoù

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* ↑ ὀξύα oxúa e oa en henc'hresianeg.
# Finij

Ar finij, ar c'hiviz pe ar fion a zo frouezh ar faou. Graet e veze bleud gant ar finij en deizioù kozh
"Ar faouenned dougerezed kivij zo merglet o dremmoù." Anjela Duval "Poan ha dudi".

## Stummoù all

* Kiviz (met netra da welet gant kivij, ar poultr tennet eus ar plusk-derv hag a servij d’ober lêr)
# Mary Travers

Mary Allin Travers ( 9 a viz Du 1936 – 16 a viz Gwengolo 2009) a oa ur ganerez stadunanat er strollad kanerien Peter, Paul and Mary, gant Peter Yarrow ha Paul Stookey.
Peter, Paul and Mary a oa brudet-kenañ er bloavezhioù 1960 pa veze krog ar skingomzoù europat da skignañ sonerezh SUA e deroù lanv ar saozneg.
# O sevel ar Banniel en Iwo Jima

Raising the Flag on Iwo Jima zo ur poltred brudet bet tennet gant Joe Rosenthal d'an 23 a viz C'hwevrer 1945. Warnañ e c'heller gwelet c'hwec'h Marines amerikan o plantañ banniel Stadoù-Unanet Amerika war ar Menez Suribachi, e-pad Emgann Iwo Jima, war talbenn Brezel ar Meurvor Habask.
Ar poltred a zo bet embannet evit ar wech kentañ e kazetennoù d'ar sul 25 a viz C'hwevrer 1945. Deuet e oa buan da vezañ brudet, ha kopiet e voe e kantadoù a embannadurioù all. Goude-se e voe ar poltred nemetañ a c'hounezas ur priz Pulitzer evit ar poltredoù er memes bloavezh ha ma oa bet embannet. Deuet eo da vezañ ar skeudenn vrudetañ o taolenniñ an Eil Brezel-bed er Stadoù-Unanet.
Tri Marines eus ar poltred, ar serjant Michael Strank, ar c'haporal Harlon Block (soñjal a raed e oa ar serjant Hank Hansen betek miz Genver 1947), hag ar soudard kentañ klas Franklin Sousley a voe lazhet e-pad ar stourm un nebeud devezhioù goude ma voe tennet ar poltred. Ar soudarded all a chomas bev a oa ar gaporaled (ha goude-se Private First Class) Rene Gagnon, Ira Hayes, hag Harold Schultz (soñjal a raed e oa un ezel eus korf an hospitalioù, John Bradley, betek miz Even 2016).
An daou zen a oa bet meneget dre fazi evel saverien ar banniel o devoa sikouret da sevel ur banniel bihanoc'h e-tro 90 munutenn a-raok. War ar menez e oant c'hoazh pa oa savet an eil banniel. N'emaint ket eta war ar poltred brudet. An holl soudarded a oa dindan urzhioù ar brigader-jeneral Harry B. Liversedge.
Adimplijet eo bet ar skeudenn gant Felix de Weldon da gizellañ delwenn ar Lec'h-koun brezel ar C'horfad fuzuilherien-vor, a voe diskouezet evit ar wech kentañ e 1954. Ar maen-koun-se, en enor d'an holl Marines marvet evit difenn ar vro, a zo savet en Arlington Ridge Park, nepell diouzh an nor Ord-Weitzel hag an Netherlands Carillon, e bered vroadel Arlington.
# Menez Suribachi

Ar Menez Suribachi (japaneg : 摺鉢山, Suribachiyama) zo ur menez 169 metrad uhelder zo e gevred enezenn Iwo Jima (graet e vez Iō-tō anezhi hiziv an deiz) e Gwalarn ar Meurvor Habask. Ul lodenn eus isprefediezh Ogasawara eo, Tokyo, Japan.
Brudet e voe an enezenn abalamour da Emgann Iwo Jima (19 a viz C'hwevrer - 26 a viz Meurzh 1945) ma stourmas krog-ha-krog korf an US Marines gant Lu Impalaeriezh Japan. Eno e voe tennet ar poltred hollvrudet Raising the Flag on Iwo Jima
# Yoon Suk-Yeol

Yoon Suk Yeol, ganet d'an 18 a viz Kerzu 1960 zo ur politikour sukorean hag alvokad hag a zo bet 13vet prezidant Sukorea abaoe 2022. Ezel eus Strollad Galloud ar Bobl (SGB), Yoon a oa bet Prokulor pennañ Korea ar Su eus 2019 betek 2021 e-pad resped ar prezidant a oa araozañ, Moon Jae-in. Abaoe ar 14 a viz Kerzu 2024 eo bet lamet e garg a brezidant digant Yoon goude un tamalladur gant Bodadeg Vroadel Korea. Lez vonreizhel Korea a zo o varn daoust ha ret eo tennañ anezhañ diouzh e garg da vat pe adlakaat anezhañ en e garg. D'an 31 a viz Kerzur 2024, Yoon a zo deuet da vezañ ar c'hentañ prezidant sukorean en istor o vezañ gant ur goulenn harzadenn warnañ.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ South Korea's parliament votes to impeach President Yoon Suk Yeol over his martial law order (en) (2024-12-14).
# Confederate Memorial Day

Confederate Memorial Day pe Confederate Heroes Day en Texas, ha Confederate Decoration Day en Tennessee, zo un devezh dilabour e meur a stad eus su Stadoù Unanet Amerika ha dalc'het da zevezhioù disheñvel hervez ar stad abaoe fin Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. E bal eo enoriñ an 258 000 bennak a soudarded ha martoloded kengevreet marvet er stourm a-enep an Unaniezh.
An devezh dilabour-se a zo e fin miz Ebrel e meur a stad, evit derc'hel soñj eus kodianidigezh al lu gengevreet diwezhañ e Bennett Place d'ar 26 a viz Ebrel 1865. Lidet e vez an devezh-se alies e stadoù ar c'hreisteiz met n'eo un devezh gouel ofisiel nemet e South Carolina, Mississippi, hag Alabama.
* E 1903
* E 1912
* E 1922
* E 1992
* E 2014
# Lost Cause of the Confederacy

Lost Cause of the Confederacy pe Lost Cause a vez graet eus un hollad kredennoù pe obererezhioù a oa gant an dud wenn eus Su ar Stadoù Unanet e fin an XIXvet ha penn-kentañ an XXvet kantved evit meuliñ stourm ar Su e-pad ar brezel diabarzh er vro. Ar c'hredennoù-se a zeskrive stourm ar C'hengevread evel unan kalonek hag harozel en desped d'ar mank a spi en trec'h ha da vezañ kollet ar brezel.
Al Lost Cause a zo un doare meulgan d'ar su a-raok ar brezel, ma kinniger ar brezel diabarzh evel ur stourm enorus da zifenn doareoù-bevañ ar su. Lakaet e vez a-gostez pe bihanaet roll diazez ar sklaverezh er gevredigezh a-raok ar brezel. Dre ma ne veze ket kontet an doare-se da welet an traoù en norzh, ul lodenn eus ar selloù-se a erruas memestra etrezek istor ofisiel ar brezel hag a roas harp d'an adunvaniñ etre an Amerikaned wenn goude ar brezel diabarzh drastus.

## Lost Cause er monumantoù

* Un delwenn arem o taolenniñ un ahel gant ur c'hleze hag ur skourr palmez e Sam Houston Park. Savet e oa bet e 1908 gant an United Daughters of the Confederacy. Ur blakenn a zo skrivet warni "D'an holl harozed eus ar Su a stourmas evit pennaennoù gwirioù o Stadoù."
* Delwenn enoriñ soudarded Monroe County
* Bez J.E.B. Stuart gant bannieloù ar Su
* 1865, diskouezadeg monumant Bull Run
* Ar Southern Cross of Honor eus an United Daughters of the Confederacy war ur monumant
# J.E.B. Stuart

James Ewell Brown Stuart, lesanvet Jeb, Beauty pe Knight of the Golden Spurs, ganet d'ar 6 a viz C'hwevrer 1833 hag aet da Anaon d'an 12 a viz Mae 1864, a oa un ofisour en United States Army. Eus Stad Virginia e oa, ha deuet e oa da vezañ ur jeneral kengevreet e Lu Stadoù Kengevreet Amerika e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika.
Graet e veze "Jeb" anezhañ gant e gamaladed, dre lizherennoù kentañ e anv. Stuart a oa ur c'homandant er marc'hegerezh ; brudet e oa evit bezañ ur mailh war an ergerzhadennoù milourel. Mestr e oa ivez war implij ar marc'hegiezh gant un doare tagus evit reiñ harp a-raok hag e-pad an emgannoù bras.
Plijet e oa o sevel dezhañ e-unanur skeudenn marc'heger (kasketenn c'hriz gant ul linenn ruz, gouriz melen, pluennoù ouzh an tog, bleunioù ruz ouzh e unwisk, ha four-kologn evit ar c'hwezh-vat), met sirius e oa en e labour, ar pezh a lakas anezhañ da vezañ daoulagad ha divskouarn ar jeneral kengevreet Robert E. Lee. Ur skouer e oa deuet da vezañ evit soudarded ar Su : ur soudard ampart, ur bourc'hiz (gwisket cheuc'h, seven, gant deskamant) penn-kil-ha-troad. Klasket en devoa e-pad e vuhez soudard bezañ marc'heg ar Su, kadour ampart met gant truez evit e enebourien drec'het.

## Tro-dro da J.E.B Stuart

* An tank M3 Stuart a oa bet anvet diwarnañ.
# Trede-urzh

Trede-urzh pe Trede-stad (galleg: Tiers état) a oa an anv roet e-pad ar Renad kozh e Bro-C'hall da gannaded ar c'hêrioù, bourc'hizien anezho, en emvodoù ar Stadoù Meur. Stadoù ar proviñsoù pe ar Stadoù hollek a oa bodadegoù liammet ouzh an tailhoù nemetken, goulennet e veze ganto votiñ an tailhoù ha choaz e pelec'h e vefent dasparzhet hervez an didroc'hioù melestradurel. Tri doare kannaded a oa hervez o orinoù en didroc'hioù tailhoù suj d'un domani a c'helle bezañ eus unan eus an teir urzh : kloer, lik pe trede (all), a dalveze d'ar c'hêrioù a oa aotreet d'ober gant ar justis uhel o unan.
E darn eus ar c'hêrioù-se evel Tolosa da skouer, an aotrouniezh kontelezh a oa perc'hennet gant ar gêr, ar garg a aotrou maer a oa neuze unan evit an noblañs pe o tegas noblañs.
Kontrol d'ar pezh a voe skrivet en istor an istor adal 1789, gant embann ar flemmskrid brudet Qu'est-ce que le Tiers État ? gant Emmanuel-Joseph Sieyès, ar gannaded ne oant ket kannaded o urzh dre ret: re an noblañs evit an noblañs, re ar gloer evit an dud a iliz, ha re an Trede-urzh evit ar bobl. E-liamm e oa o garg hervez an didroc'hañ melestradurel.
Ur wech divizet sammad an tailhoù e oa ret dasparzhañ anezho war an holl proviñsoù, généralités, goude-se war ar parrezioù, hag evit echuiñ war pep tan (ti lojañ). Ne oa ket eus un dasparz an tailhoù etre an urzhioù, dre an dreist-gwirioù re an noblañs hag ar gloer ne baeent ket tailhoù lakaet e oa war-raok ne oant ket labourerien e bedoù a c'houneze arc'hant.

## Istor

Mammenn an Trede-Stad zo da glask e-kostez an didroc'hañ eus ar gevredigezh a lakae anezho da vezañ « ar re a labour » (laboratores), ar pezh a oa bet lakaet war-raok gant labourioù Georges Dumézil war didroc'hañ e tri urzh ar gevredigezh indezeuropat. Georges Duby a gadarnas se dre e labourioù war an tri urzh. Aozadur gladdalc'hel kevredigezh ar Grennamzer e teir urzh a oa ganet gant Adalbéron de Laon.
# George Marshall

George Catlett Marshall a oa bet ganet e 1880 hag aet d'an anaon e 1959. Jeneral lu Stadoù-Unanet Amerika e voe e-pad an Eil Brezel-bed. Unan eus kuzulerien Franklin Roosevelt e voe. Goude ar brezel e labouras da grouiñ ur steuñv evit sikour ekonomiezh Europa, a zo chomet en istor evel ar Steuñv Marshall.
# Joseph J. Reynolds

Joseph Jones Reynolds, ganet d'ar 4 a viz Genver 1822 hag aet da Anaon d'ar 25 a viz C'hwevrer 1899, a oa un ijinour trevour, ur c'helenner hag un ofiser stadunanat. Engouestlet e voe e Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika hag e-barzh ar brezelioù indian goude ar Reconstruction Era.
Brudet e voe pa dalas ouzh ar jeneral kengevreet Robert E. Lee e-pad emgann Cheat Mountain, e penn kentañ ar Brezel diabarzh.