# Thebai (Egipt)

* Pennad lodek eus Lec'hioù Henegipt
* Lec'hioù
* Nomoù / Kêrioù
* Monumantoù / Temploù
* Takadoù bro
* Goueled Egipt / Kreiz Egipt
* Gorre Egipt / Nubia
* Lec'hiadur
* Teba
Thebai (Θῆβαι, Thēbai) eo anv gresianek ur gêr a oa anvet Ouaset pe Niwt (Ar Gêr), e henegipteg. E brezhoneg e reer gant Tebez pe Teba ivez. Bremañ e vez graet Louksor (arabeg: لأقصر) eus al lec'h-se.
E penn pevare nom Egipt e oa Tebez. Kêr-benn rannvroel er penn-kentañ, e teuas Tebez da vezañ ur gêr bouezus en Henegipt adalek an XI$^{vet}$ tierniezh, rak tierniezh ar Montouhoteped hag an Antefed a oa a orin eus Tebez. Tebez a zo ivez kêr orin ar familh Taâ, hendadoù Kamose hag Ahmose, a zieubas Egipt eus an Hiksosed. Goude-se e teuas Tebez da vezañ kêr-benn Egipt e-pad an XVIII$^{vet}$ hag an XIX$^{vet}$ tierniezh.
Doueed pennañ Tebez a oa Amon, Mout ha C'honsou.

## Anv

Meur a anv he doa bet ar gêr-se en Henamzer, en o zouez Ouaset (Wȝst) a dalvez « Kêr ar vazh-roue ». Dave a ra an anv-mañ d'an douee Ouseret. Anvet e oa bet Niout-Amon (Niw.t-Jmn) ivez, ar pezh a dalvez « Kêr Amon », Niout-Reset (Niw.t-rs.t) ha Iounou-Shemâ (Iwnw-šmꜥ).
Daou anv zo anvet e-pad ar marevezh ptolemaek : Thēbai (henc'hresianek Θῆβαι), brezhonekaet e « Tebai », « Tebez » pe « Teba », ha Diós pólis megálê (Διός πόλις μεγάλη), anvet Diospolis Magna gant ar Romaned. Diasur eo orin an anv Thēbai : hervez Martin Bernal e teufe war-eeun pe en un doare dieeun eus ur wrizienn henegiptek : ḏbȝt pe dbt, a dalvez « boest, koufr ; charke ; palez ; templ ». Evit lakaat kemm etre Tebez Henegipt ha Tebez e Bro-C'hres, e veze lesanvet an hini gentañ « Tebez he c'hant dor » gant an Henc'hresianed (Θῆβαι ἑκατόμπυλοι Thēbai hekatómpuloi), hag an eil « Tebez he seizh dor » (Θῆβαι ἑπτάπυλοι Thēbai heptápuloi). Goude aloubadeg Henegipt gant Aleksandr Veur e oa bet hevelebekaet Amon ouzh Zeus, ha badezet e oa bet Diós pólis megálê (Διός πόλις μεγάλη, da lâret eo « Diospolis Veur », troet gant ar Romaned Diospolis Magna. En arabeg e reer al-uqṣur anezhi hiziv (الأقصر), brezhonekaet e Louksor.
Hieroglifoù Egipt :
| Ouaset | Niout-Reset | Iounou-Shemâ |
| (Wȝst) | (Niw.t-rs.t) | (Iwnw-šmꜥ) |

## Istor
### Ragistor

Poblet eo kornad Tebez abaoe Henoadvezh krenn ar maen da nebeutañ. Furchadegoù er gwiskadoù douar degaset gant an dour diouzh ar menezioù, war glann kornôg an Nil, a-dal da Louksor, o deus dizouaret bili benet dezho etre daou vilion ha 500000 vloaz.
Bili daouduek eus ar Paleoliteg izelañ ha eus ar Paleoliteg krenn a brou e oa annezet Traoñienn ar Rouaned en un doare kustum.

### An Henimpalaeriezh

Roud zo eus Tebez adalek 3200 a-raok J.-K. pe war-dro. D'ar mare-se ne oa c'hoazh nemet ur c'hontouer koñvers bihan, hag e oa Menfis a dalveze da gêr-benn da Faraoned an Henimpalaeriezh. Daoust ma n'eus savadur ebet e Tebez a gement a vefe koshoc'h evit lodennoù templ Karnak (savet da vare ar Grennimpalaeriezh moarvat) e oa diskoachet e Karnak lodenn izelañ un delwenn eus Niouserrê savet da vare pempvet tierniezh Henegipt. Un delwenn all, dediet gant ur roue eus XII$^{vet}$ tierniezh Henegipt anvet Sesostris, a c'hallfe bezañ bet advenet hag adimplijet abalamour m'emañ stern Niouserrê war he gouriz. Dre ma'z eus seizh faraon eus an Henimpaleriezh war roll Kambr an hendadoù, e oa marteze un templ d'an nebeutañ e tolead Tebez hag a oa bet savet en Henimpalaeriezh.

### Iañ marevezh etre

E diwezh an trede milved a-raok hon oadvezh, ul lignez rouanez nevez (an IX$^{vet}$ hag an X$^{vet}$ tierniezh) a rene war Goueled Egipt ha norzh Gorre Egipt diouzh o c'hêr-benn, Herakleopolis Magna. Ul lignez all, an XIvet tierniezh, a rene diouzh Tebez war peurrest Gorre Egipt. Evit doare e oant diskennidi da briñs Tebez, Antef an Henañ. Antef Iañ, e vab-bihan moarvat, a oa ar c'hentañ eus an tiegezh da gemer an titl a faraon pa oa bev. Ne'z ae ket e c'halloud pell en tu all da dolead Tebez avat.

### Ar Grennimpalaeriezh

Montouhotep II (ar pezh a dalvez "plijet eo Montou"), eus XIvet tierniezh Henegipt, a gannas rouaned Herakleopolis hag a unvanas Henegipt ur wezh ouzhpenn dindan ar memes rieg, ar pezh a verk deroù ar prantad anvet ar Grennimpalaeriezh. Da-c'houde e viras Montouhotep II hag e ziskennidi o c'hêr-benn e Tebez. Montouhotep a renas e-pad bloaz hag hanter-kant ha sevel ar c'hentañ templ kañv e Deir el-Bahari. Hemañ a awenas Templ ar milionoù a vloavezhioù savet e-kichen gant Hatchepsout, rouanez eus an XVIIIvet tierniezh. E vab Montouhotep III a lakaas ivez sevel ur bez diechu e Deir el-Bahari. Nebeut amzer goude-se, marv Montouhotep IV a verkas fin an XIvet tierniezh.
Da vare an XIIvet tierniezh, Amenemhat Iañ a gasas e gêr-benn pelloc'h en norzh, e Ititaouy. Kenderc'hel a rae Tebez da vleuniañ e-giz kreizenn relijiel rak Amon, doue ar vro, a zeue da vezañ pouezusoc'h-pouezusañ en holl Henegipt. Koshañ dilerc'hioù un templ gouestlet da Amon a oa savet da vare Sesostris Iañ. Rouaned an XII$^{vet}$ hag an XIIIvet tierniezh o deus taolet pled a-walc'h ouzh an templ-se, met ivez ouzh temploù ar c'hêrioù tro-war-dro nom Tebez. Kalz rouaned o deus lezet o merkoù en templ, o sevel delwennoù dreist-holl.
Da vare ar Grennimpalaeriezh dija e oa deuet Tebez da vezañ ur gêr bras-kenañ. Ar furchadegoù en-dro da dempl Karnak a ziskouez e oa savet e stumm ur gael. Ur c'hilometr hirder a oa dezhi ha kant devezh arat gorread. Kavet ez eus bet dilerc'hioù daou balez ivez.

### Eil prantad etre

Adalek fin an XII$^{vet}$ tierniezh, ur strollad Kananeaned a grog d'ober e annez e reter delta an Nil. Kemer a reont ar galloud e reter Goueled Egipt, e Avaris, hag e savont ar XV$^{vet}$ tierniezh anvet Hiksos (eus Heqa-khasout, « renerien eus broioù estren », evel ma rae Henegiptiz eus o renerien). Da c'houde e astennjont o galloud war peurrest Goueled Egipt. Pa oa kemeret Menfis gant an Hiksosed, da vare ren Merneferrê Aÿ pe un tamm goude (war-dro 1 700 a-raok J.-K.), e tec'has rouaned an XIIIvet tierniezh da Debez a zeuas neuze da vezañ ar gêr-benn adarre.
Priñsed Tebez (anavet hiziv evel ar XVIvet tierniezh) a zalc'he mat ar vro tro-war-dro e-keit ha ma tiskenne an Hiksosed eus an Delta etrezek ar su betek kreiz Egipt. Heuliet e oa bet an amzer-se gant ur prantad peoc'h. Mont a rae an Hiksosed en tu all da Debez da genwerzhañ gant an Nubianed, ha tud Tebez a gase o zropelloù en Delta hep enebiezh. Adalek amzer Seqenenrê Tâa avat e tigor ar stourm adarre ha tud Tebez, dindan ren Seqenenrê Tâa hag e ziskennidi Ouadjkheperrê Kames hag Ahmôsis Iañ, a zeuas a-benn da aloubiñ ar vro a-bezh ha da adunvaniñ anezhi.

### An Nevezimpalaeriezh

Kreskiñ a reas Tebez forzh pegement e-doug an Nevezimpalaeriezh, rak eno e oa templ doue an tierniezh, Amon-Ra. Dont a reas ar gêr da vezañ « Heliopolis ar c'hreisteiz », gouestlet da azeulerezh doue an tierniezh, staget-strizh ouzh an ideologiezh roueel. Dont a ra ivez ar vro da vezañ sez bered-veur ar rouaned, ha savet e oa e menezioù Tebez degadoù a vezioù-kev evit ar faraoned.
War glann ar reter emañ tiez ar re vev, en daou du d'an hentoù prosesion a gas eus mogerioù Karnak da dempl Louksor, hentoù heuliet gant bigi sakr Amon, Mout ha C'honsou e-pad Gouel Opet. War ribl ar c'hornôg, glann ar re varv, emañ bezioù ar ar faraoned, hag an temploù kañv, o « c'h/kestell ar milionoù a vloavezhioù », a veze gweladennet bep bloaz gant an doue Amon, e-pad "Gouel kaer an draoñienn". Klotañ a ra an ideologiezh roueel hag azeulerezh Amon-Ra evit doare, e-pad an XVIIIvet tierniezh, an eil oc'h harpañ egile. Adalek an XIXvet tierniezh avat e santer un digempouez etre galloud ar faraoned hag hini kloer Amon-Ra. Kreskiñ a ra an digempouez-se da vare an dinastiezh kentañ hag e tisoc'h e fin an Impalaeriezh nevez gant disrann ar vro etre Ramsès XI, na zeu a-benn da zelc'her e aotrouniezh nemet e norzh ar vro, ha beleg meur Amon, Herihor, a ren war ar su diouzh Tebez.

### Betek an Impalaeriezh roman

Adalek an XXIvet tierniezh ha disrann ar vro e kollas Tebez e roll a gêr-benn. Dilezet e oa bered-veur Tebez ha faraon ebet ken ne voe douaret eno.
E-doug ar XXVvet tierniezh (hini faraoned Nubia) e krogas ar gêr da gaout pouez adarre. Gevellet e oa azeulerezh Amon-Ra gant hini Amon Napata, doue tierniezh ar « faraoned du ». Taharqa a stagas gant ur programm savadurioù bras, din eus ur gêr-benn, hag e tiorroas ahel ar santualoù o sevel kioskoù bras. Drastet e voe Tebez gant an Assirianed a gasas gante da Ninive an teñzorioù berniet abaoe keit all gant ar faraoned hag a laeras delwennoù an doueed er santualoù zoken, o elfenn bouezusañ ma oa sañset an doueed da vezañ. E -663, ar roue Assurbanipal a zistrujas ar gêr penn-da-benn hag a reas sklaved eus hec'h annezidi.
Biskoazh ne zeuas ar gêr e-barzh, daoust da Alexandr Veur ha goude d'ar Ptolemaiosed d'ober war he zro. E-pad ren Ptolemaios IV ha Ptolemaios V, Tebez a zeuas da vezañ kreizenn an emsavadegoù a zisparti an Tebaid diouzh an Impalaeriezh al Lagided.
Da vare ar Romaned erfin e oa dilezet an temploù tamm-ha-tamm. Staliet e voe ur gwarnizon e Louksor ha dont a reas an templ da vezañ ur c'hreñvlec'h zoken da vare an Detrarc'hiezh. Meur a iliz a oa staliet eno ivez pa zeuas an Impalaeriezh roman da vezañ kristen ha, pa zegouezhas ar vuzulmaned, e oa savet ur voskeenn eno, kement ha ken bihan ma'z eo templ Louksor unan eus koshañ lec'hioù azeulerezh ha pediñ er bed, daoust ma ne azeuler ket ar memes doueoù ken.

## Lec'hiennoù arkeologel pennañ Tebez hag an tro-war-droioù

* Karnak : Temploù Amon-Re, Mout, C'honsou, Montou, Ptah ;
* Templ Louksor : Temple Amon-Min ;
* Traonienn ar rouaned ;
* Traonienn ar Rouanezed ;
* Deir el-Bahari ;
* Set Ma'at her imenty Ouaset ;
* Gournah ;
* Ramesseum ;
* Medinet Habou

## Levrlennadur

* John R. Baines ha Jaromír Málek, Atlas of Ancient Egypt, Oxford University Press, 1980, pp.84 - 105 ;
* Hermann Kees, Ägypten, Eine kleine Landeskunde, Akademie Verlag Berlin, 1977, pp. 142 - 163.
* Pascal Vernus et Jean Yoyotte, Dictionnaire des Pharaons
* Jean Robin, Thèbes, Temples et Dieux du Nil, Robert Laffont, 1987, ISBN 978-2221504291.
* Fernand Debono, Le temps des pyramides, De la Préhistoire aux Hyksôs (1560 av. J.-C.), levrenn gentañ, Gallimard, 2006, ISBN. 978-2-07-011863-2

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roparz Hemon, Dictionnaire breton-français, 1995, p. 780
* ↑ Termofis, pennad "nyctère de la Thébaïde", troet gant "nikter Teba"
* ↑ Martin Bernal, 2006, Black Athena. The Afroasiatic Roots of Classical Civilization, Vol. Patrom:III: The Linguistic Evidence, Rutgers University Press, p. 504 ; Martin Bernal, 2001, Black Athena Writes Back. Martin Bernal responds to his critics, Duke University Press, p. 154.
* ↑ Adolf Erman and Hermann Grapow: Wörterbuch der ägyptischen Sprache. Akademie Verlag, Berlin 1971. p. 259.
* ↑ Erman/Grapow: Wörterbuch der ägyptischen Sprache, p. 211.
* ↑ Erman/Grapow: Wörterbuch der ägyptischen Sprache, pp. 54 & 479.
* ↑ Debono, 2006 p. 45.
* ↑ Debono, 2006, p. 46-49.
* ↑ Karnak (Thebes), Egypt. Ancient-wisdom.co.uk. 2013-07-29.
* ↑ Snefrou, Sahourê, Djedkarê Isesi, Teti, Pepi Iañ ha Mérenrê Iañ
* ↑ Barry J. Kemp, Ancient Egypt, Anatomy of a Civilization, Second Edition, New York 2006, ISBN 9780415235501, p. 225-229.
* ↑ Daphna Ben Tor, « Sequences and chronology of Second Intermediate Period royal-name scarabs, based on excavated series from Egypt and the Levant », e-barzh The Second Intermediate Period (Thirteenth-Seventeenth Dynasties), Current Research, Future Prospects, embannet gant Marcel Maree, Orientalia Lovaniensia Analecta, 192, 2010, p. 91.
* ↑ Da skouer er skeudennoù teogamiezh e templ Hatchepsout e Deir el-Bahari p e-barzh hini Amenhotep III Louksor.