# Karaez-Plougêr

Karaez-Plougêr :
| Maner Kerampuilh ||
| Anv gallek (ofisiel) | Carhaix-Plouguer |
| Bro istorel | Kernev |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Penn-ar-Bed |
| Arondisamant | Kastellin |
| Kanton | Karaez (pennlec'h) |
| Kod kumun | 29024 |
| Kod post | 29270 |
| Maer Amzer gefridi | Kristian Troadeg (BWR) 2001-2026 |
| Etrekumuniezh | KK ar Poc'hêr |
| Bro velestradurel | Bro Kornôg Kreiz-Breizh |
| Lec'hienn Web | Ti-kêr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 7 326 ann. (2022) |
| Stankter | 284 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 16′ 42″ Norzh 3° 34′ 02″ Kornôg / 48.2783, -3.5672 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 104 m bihanañ 69 m — brasañ 169 m |
| Gorread | 25,81 km² |
| Karaez-Plougêr ||
| kemmañ |
Karaez-Plougêr zo ur gumun e Breizh, pennlec'h kanton Karaez, ha kêr-benn Poc'hêr e Kerne. Er bloaz 1956 e voe kendeuzet Karaez gant Plougêr. Un enklozadur e oa Kêr-Garaez en homañ. E Penn-ar-Bed emañ, gennet etre tri departamant abaoe an dispac'h gall: Penn-ar-Bed, Mor-Bihan hag Aodoù-an-Arvor, ar pezh zo bet drastus evit hec'h armerzh.

## Anv
### Stummoù skrivet

* Erwan Vallerie : "Caer Ahes, 1081 ; Carahes, 1146 ; Carhahes, Caraes, XIIè ; Carahes, 1214 ; Carahais, 1278 ; Kerahes, 1290 ; Quarhez, 1305 ; Kerahes, 1306 ; Kerahes, Carahez, 1315 ; Karahes, 1320 ; Carahes, 1327 ; Kar heys, 1362 ; Carhaiz, 1363 ; Karahais, 1367 ; Kerhaes, 1368 ; Kerahaiz, 1370 ; Carahes, 1371 ; Carahes, Sancti Tremori de Karahes, 1371 ; Kerahes, 1378 ; Karahes, 1381 ; Carhaix, 1381 ; Kerahez, 1394 ; Kaerahees, 1405 ; Kaerahes, Kaerahez, 1415 ; Kerahes, 1420 ; Kerahez, Kerahes, 1422 ; Karhez, 1457 ; Guicaraix (anv-tiegezh*), 1457 ; Karheix, 1460 ; Keraheix, 1462 ; Kerahaix, 1466 ; Kerahez, 1467 ; Kerahes, 1469 ; Kerahes, 1488 ; Carhaix, 1489 ; Kerahes, 1513 ; Kerahes, 1516 ; Carhaix, 1519 ; Karhez, 1523 ; Kerahez, 1524 ; Kerahes, 1536 ; Carhaix, 1565 ; Kerahes, 1574 ; Kerahez, 1591 ; Quarahez, 1593 ; Karaes, Keraes, Carès, Kaerais, Kerhahez, Karhez, 1636 ; Ker-Aes, 1779".

### Gerdarzh

Kalz a draoù zo bet kinniget evit an anv se, darn iskis ha fentus.
* Gregor Rostren : Urbs AEsia.
* Dom Lobineau : diwar Ker-Is.
* Corret de la Tour d'Auvergne : diwar Aetius (gouarnour roman Galia).
* Ogée : Carhaix pe Ker-aes : diwar Aetius (gouarnour roman Galia).
* Jacques Cambry : priñsez Ahès, merc'h Conan Meriadec, pe hini ar roue Gradlon.
* Chevalier de Fréminville : diwar Ahès (priñsez).
* Deric : diwar ar ger brezhonek Ker-Heic hag a dalv kement ha "klujar", abalamour ma vefe kalz anezho er vro.
* Moët de la Forte-Mason, meneget gant Marteville & Varin = omne metallum "kêr ar metaloù" abalamour da vengleuzioù Poullaouen.
* Marteville & Varin : Urbs AEsia. Tostaet o deus ivez Keraes ouzh Mons Aerus > Mené-Arès = Menez Arre.
* René Jouan : diwar anv Cherem pe Keren, kêr eus Tyr (Liban).
* Anatole Le Braz : Kêr-Is = Carhaix, kêr-benn an Osismied.
* François Taldir-Jaffrennou : mann da welout gant Caer Aétius na Caer Ahès. Gwelloc'h eo tostaat ouzh ur gêr kerneveurek Carhays, 14 km eus Truru, 5 km eus Tregony.
* O.-L. Aubert : Caer-Arhès.
* Francis Gourvil : Car- n'eus mann da welout gant Kêr.
* Léon Fleuriot : Corophes > Carofes > Carifes > Carahaes.
* François Moal : eus Caer Isc = Exeter, pe Caerhayes e Kernev-Veur, pe Caerleon-Upon-Usk e Kembre.
* Patrick Galliou ha Bernard Tanguy : Corophesium < Carrofens(em) < carruvium < quadruvium = kroashent.
* Bernard Tanguy : carruvium < quadruvium ' = kroashent.
* Gwenc'hlan Le Scouezec : Kera(h)es = Kêr (prinsez) Ahès.
* Éditions Flohic : carofes, kroashent.
* Guide Michelin : "Kaer" signifie "ville" ; Ahès désignerait les Osismes, une tribu celte.
* Christian Y.-M. Kerboul : Carophesium > Carofès : kêr ar c'hroashent.
* Daniel Delattre : Corophesium, Patrom:IXvet kentved ; Kerahes, eusKer-Ahès, eil merc'h Gradlon.
* Christiane Kerboul-Vilhon : diwar Carhays eus Kernev-Veur.

## Ardamezioù

* En aour e ejon tremenant en argant.
* d'Hozier, 1696

## Istor
### Henamzer

* Vorgium eo anv latin ar geoded c'halian, kêr-benn an Osismied, a zo deut da vout Karaez.
* Kentañ roudoù tud eno a zo eus ar IV$^e$ kantved kt JK. Meneget eo e Taolenn Peutinger. Edo e-kreiz ur rouedad hentoù, galian da gentañ, roman goude, e stumm ur steredenn. Da skouer e kase an hentoù-se d'ar Pouldu dre Lannejenn ha Kemperle, da v-Blabia (Porzh-Loeiz bremañ) dre Henbont ha da Rieg dre Skaer ha Banaleg.

### XVII$^{vet}$ kantved

* Emsavadeg ar Bonedoù ruz: trubuilhoù a voe e kêr d'ar 6 ha d'ar 7 a viz Gouere 1675; d'ar 6 e vo preizhet ha lakaet en arigrap ti Claude Sauvan, fermour an dleoù, an aotrou Châteaufort gant ur yoc'h a dud: 150 gwaz ha 42 vaouez a voe tamallet oute bet kemeret perzh en trubuilhoù, lazhet ur mevel, laeret gwin-ardant, argant, pezhioù-arrebeuri, paperioù, ha kendalc'het e voe d'ar 7 daoust d'ar gouarnour, an aotrou Kerloued, bout deut war al lec'h.

### Dispac'h Gall

* Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Karaez da benn ur bann.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezelioù

* Monumant ar re varv e Karaez.
* Monumant ar re varv e Plougêr, luc'hskeudenn.

###### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 145 gwaz eus Karaez, da lâret eo 4,15% eus ar boblañs e 1911, ha 62 eus Plougêr, eleze 5% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.

##### Eil brezel-bed

* Mervel a reas 27 milour, 24 den all a va varvas, lazhet d'an Alamaned pe er c'hampoù-bac'h.

##### Trevadennoù

* Brezel Indez-Sina: seizh gwaz a varvas.
* Brezel Aljeria: pevar gwaz a varvas.

##### Tachennoù all

* Liban : mervel a reas ur milour e 1983;
* Bosnia : ur milour a varvas e 1997.

#### Kendeuziñ

* 1956 : bodet e voe Karaez ha Plougêr en ur gumun hepken, anvet "Karaez-Plougêr".

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik Sant Treveur, parrez Karaez
* Iliz katolik Sant Pêr, parrez Plougêr
* Tiez kozh
* Ti ar Senechal
* Marc'h-du kozh, plasenn an Ti-gar
| Dourbont roman Pont Toull Vihan Iliz-parrez Sant Treveur, Karaez Iliz Sant Pêr, Plougêr | Maner Kernigez Ti ar Senechal Pont ar Veilh Veur Kouent an Aogustined | Kouent Karmez Kouent an Ospitalierezed Ar mirva henoniezh Plasenn an Tour d’Auvergne | Chapel Santez Anna Kastell Kerampuilh Ar C’hastell Ruz Marc'h-tan kozh |
* Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun
| Bro | Niver a soudarded |
| Kanada | 1 (aerlu) |
| Hollad | 1 |
Mervel a reas d'an 13 a viz C'hwevrer 1943 e-pad an Eil Brezel Bed.

## Dezougen

* An ti-gar.

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Brezhoneg

* E 1921, d'an 2 a viz Gwengolo, e voe votet un het gant kuzul-kêr Karaez evit goulenn ma vije kelennet ar brezhoneg er skolajoù hag el liseoù hag e vije posupl tremen un arnodenn brezhoneg er vachelouriezh.
* Ar Brezoneg er Skol, 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

### Ya d'ar brezhoneg

* D'ar 27 a viz Gwengolo 2004 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'ar 14 a viz Meurzh 2005 e oa bet roet da gumun Karaez al label Ya d'ar brezhoneg live 2.
* D'an 31 a viz Genver 2009 e oa bet roet da gumun Karaez al label Ya d'ar brezhoneg live 3.

### Buhez foran

* Unan eus ar c'humunioù e-penn a-raok evit lakaat ar brezhoneg war wel er vuhez foran eo Karaez abaoe ar bloavezhioù 1980 da nebeutañ. Bet eo ar gumun gentañ o staliañ panelloù heñchañ divyezhek, pa oa maer Jean-Pierre Jeudy. Gant Kristian Troadeg, maer abaoe 2001 ez eus bet graet ur c'hammed all war-raok ha votet ez eus bet un destenn politikerezh yezh a-unvouezh. Ur bodad trakêr a vod dileuridi eus Ofis Publik ar Brezhoneg, kevredigezhioù brezhonek ar gumun hag hiniennoù kar-o-yezh zo bet savet dindan renerezh Visant Abaziou eilmaer brezhoneger e-karg eus ar sevenadur.
* E 1999 eo bet staliet sez Ofis ar Brezhoneg, benveg politikerezh yezh Rannvro Breizh e Karaez, gant ar Rannvro.

### Deskadurezh

* Skolioù divyezhek a zo eno abaoe 1985.
* E Karaez eo bet staliet al lise Diwan kentañ e Breizh.
* E 2011 ez eus kaoz da serriñ an hentad vrezhonek en eil derez er skolioù Stad.
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 167 skoliad (27,4 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm

### Bugaligoù

* Al liezdegemer "Galipette/Toutig penn" en deus sinet Live 1 karta Divskouarn.
* Al liezdegemer "La main dans la main" en deus sinet ul live tost da live 1 karta Divskouarn.

## Kelaouiñ

* E Karaez emañ sez ar gazetenn c'hallek sizhuniek Poher-Hebdo.

## Post

* An ti-post.

## Gouelioù dibar

* Gouel an Erer Kozh, e miz Gouere
* Bagadañs, e miz Gouere
* Saloñs al Levrioù ha Romantourien Breizh, en diskaramzer

## Melestradurezh

* An ti-kêr ha skritell divyezhek da-geñver un tennad eus an Dro-C'hall war varc'h-houarn (2011).
Listenn maered Karaez :
| Mare | Mare | Anv | Strollad | Karg |
| 1792 | | Théodore Le Gogal | | |
| a-raok 1845 | goude 1845 | Bernard | | Kuzulier-meur |
| a-raok 1853 | goude 1867 | Révault | | Kuzuliad-kêr e 1866 |
| a-raok 1877 | goude 1880 | Joseph Nédellec | | noter. Kuzulier-meur hag kannad |
| a-raok 1900 | goude 1900 | Anthoine | | |
| 1906 | mae 1945 | Ferdinand Lancien | Strollad radikal-sokialour | Senedour |
| c'hwevrer 1957 | meurzh 1977 | Jean Rohou | dehou diseurt | tisaver labourioù foran |
| meurzh 1977 | mezheven 1995 | Jean-Pierre Jeudy | Strollad Komunour Gall | Kuzulier-meur kanton Karaez-Plouger.(1973-1979) |
| mezheven 1995 | meurzh 2001 | André Le Roux | Unvaniezh evit an demokratelezh Gall | apotiker |
| meurzh 2001 | bremañ | Christian Troadec | kleiz diseurt | kazetenner |
| N'eo ket anavezet c'hoazh an holl fedoù. |||||

## Tud
### Tud bet ganet eno

* Delwenn Théophile-Malo Corret e Karaez.
* 1743 : Théophile-Malo Corret de La Tour d'Auvergne
* 1909 : Vefa de Bellaing, songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez

### Tud douaret eno

* Bez Taldir e bered ar gumun.
* Frañsez Jaffrennou-Taldir.

### Ardamezeg ar familhoù

* André
* Aotrounez Durville, eskopti Roazhon, ha Prat-Meur, eskopti Kernev ; ur serjant-jeneral Karaez e 1656.
* En gul, e lammell en aour.
* Jean Raguineau
* Senesal Karaez e 1713
* En argant e zelfin ouzh kleiz, troc'het etre gul ha glazur

## Gevellerezh

Gevellet eo kêr gant:
* Oiartzun (Euskal Herria) abaoe 1994
* Waldkappel (Alamagn) abaoe 1970
* Carraig Mhacaire Rois (Iwerzhon) abaoe 1996
* Dawlish (Bro-Saoz) abaoe 1977
* Rijnwoude (Izelvroioù) abaoe 1996
* El Arroub (Palestina) abaoe 2003

## Darvoudoù-sport a bep seurt

* 6 a viz Gouere 2011 : 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Karaez hag ar C'hab Frehel; trec'h eo Mark Cavendish (Enez-Vanav).

## Levrlennadur

* (fr) Quentel, P. : Un nom des anciennes routes : Carhaix . In : Revue internationale d'onomastique niv. 18-4, 1966 pp. 255-270.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (br) Lec'hienn an ti-kêr
* (br) Karaez-Plougêr war lec'hienn Geobreizh
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Daspun etrebroadel ar c'hoarioù Kelted e Karaez-Plougêr 1990
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Gouel an Erer Kozh 1995
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Spered Kreiz Breizh 1998
* (fr) Istor Vorgium

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995
* ↑ Bet embannet dre ar munud en niverenn 69 / Mezheven 2020, e-barzh Kaier ar Poher, p. 64 da 69
* ↑ Fazius eo un tamm an dresadenn amañ (n'eo ket gwenn ar c'herniel nag an ouroul.
* ↑ Henri Guiriec, La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé, e ti an aozer, hep deiziad, (e galleg), pajennoù 16 ha 17
* ↑ Yvon Garlan ha Claude Nières, Les Révoltes bretonnes de 1675 - papier timbré et bonnets rouges, Éditions Sociales, Pariz, 1975 (e galleg), pajennoù 113, 119 ha 120
* ↑ Jean Lemoine, Documents inédits relatifs à la Révolte du Papier timbré en Basse Bretagne en 1675, Bulletin de la Société archéologique du Finistère, 1896, pajennoù 126 ha 127
* ↑ J. B. Duverger, Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat, Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105
* ↑ Monumant ar re varv
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Commonwealth War Graves Commission
* ↑ Marsel Guieysse, La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle, pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936
* ↑ Pol Potier de Courcy : Nobiliaire et armorial de Bretagne. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014