OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Marie Antoinette

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Marie Antoinette zo un anv-badez gallek ral a-walc'h, deuet eus an anv italianek Maria Antonia. Brudet eo abalamour d'ur rouanez c'hall dibennet.

## Tud

* Maria Antonia Anna Josépha Johanna Habsbourg-Lorraine, anavezetoc'h evel Marie-Antoinette Aostria (1755-1793), priñsez aostrian, deuet da vout rouanez Bro-C'hall, dibennet e-kerzh an Dispac'h gall
* Marie Antoinette Petersén (1771-1855), kanerez svedat
* Marie Antoinette Murat (1793-1847), priñsez c'hall, nizez da Murat
* Marie-Antoinette Lix (1839-1909), harozez
* Sibylle Aimée Marie Antoinette Gabrielle Riquetti de Mirabeau, bet ganet e kastell Coétsal e Pluvergad (1849-1932), romantourez c'hallek
* Marie Antoinette Czaplicka, anvet ivez Maria Antonina Czaplicka (1886-1921) - tudoniourez polonat
* Marie Antoinette Margarethe Auguste Mathilde, dugez Mecklenburg lesanvet Manette (1884-1944)

## Pennadoù kar

* Maria Antonietta
# MG 08

Ar Maschinengewehr 08, berraet en MG 08, oa ur vindrailherez eus al lu alaman implijet e-pad ar C'hentañ Brezel-bed. Ur stumm nevesaet eo eus ar vindrailherez Maxim savet e 1884 gant Hiram S. Maxim. A-hed ar Brezel bras e voe savet doareoù disheñvelik eus an MG 08. Implijet e voe evel mindrailherez ponner gant rannarmeoù soudarded. E fin ar brezel e veze implijet dreist-holl er fozioù-difenn hag er c'hreñvlec'hioù.
Anvet e oa bet ar Maschinengewehr 08 diwar 1908, ar bloaz ma voe lakaet da dalvezout an aotre da broduiñ ar Maschinengewehr 01. Al lusk-tennañ ne oa ket dres ar memes hini hervez an doare MG 08. Gouest e oa da dennañ etre 450 ha 500 boled dre vunutenn. Pourvezet e oa gant gourizadoù e lien, 250 kartouchenn war pep hini, kalibr 7,92 × 57 mm er stumm kentañ. Tennañ e-pad ul lajad amzer hir a lakae an arm da dommañ ; dre zour e veze yenaet. Un arm galloudus e oa, met dibosubl e oa da ziblasañ buan abalamour d'e bouez (ouzhpenn 65 kg, tost da 69 kg enni dour), ha pevar soudard a ranke implijout evit e vont en-dro. An MG 08/15 skañvoc'h a voe deveret anezhi e 1915.
Implijet e voe an MG08 e-pad an Eil Brezel-bed un tamm ivez abalamour e voe roet sa soudarded adarme ar Wehrmacht.

## Daveennoù

* ↑ (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, p. 242
# Henry (fuzuilh)

Ar fuzuilh Henry e oa ar fuzuilh kentañ dezhi ul loc'henn-grogenn. Ijinet e voe e 1860 gant ar Stadunanad Benjamin Tyler Henry (1821-1898).

## Istor ha mont en-dro

Ijinet e voe an arm diwar labourioù kaset evit an embregerezh Volcanic Repeating Arms Company, aet da get e 1856. War e lerc'h e voe savet an New Haven Arms Company gant Oliver Winchester e 1857. Hemañ a zibabas Benjamin T. Henry evel rener an uzin. Henry a labouras war ur wikefre nevez evit adkambriñ buanoc'h munisionoù er fuzuilhoù en ur implijout ar memes sistem loc'henn-grogenn hag hini ar bistolenn Volcanic (1854) : goude un tenn e oa a-walc'h izelaat hag uhelaat adarre al loc'henn dindan an draen evit bezañ prest da dennañ en-dro.
E 1860 e kinnigas Benjamin Henry ur fuzuilh loc'henn-grogenn dezhi ur c'harger korzennek 16 kartouchenn. Dre se e kinnige an arm ul lusk-tennañ uhel-kenañ evit ar mare-se : un tenn bep div segondenn, pa c'halled tennañ 2 pe 3 zenn bep munutenn gant ar fuzuilhoù karget dre o beg implijet betek-neuze. Kambret e oa er c'halibr .44 (11,43 mm). Un arm dispac'hel e oa, hag a voe produet da vat adalek 1862 ha gwerzhet dindan anv e ijinour, Henry rifle.
Servijout a reas evel diazez d'ar rummad karabinennoù loc'henn-grogenn brudet savet gant an embregerezh Winchester e dibenn an XIXvet kantved, evel ar garabinenn Model 1873.

## Implijerien

Daoust d'he ferzhioù mat, ne voe ket goulennet kalz fuzuilhoù Henry gant arme ar Stadoù-Unanet. 1.751 skouerenn a voe prenet gant an Unaniezh, ha war-dro 7.000 pe 8.000 anezhe a voe implijet en holl da vare ar brezel diabarzh amerikan. Al lod brasañ anezhe a voe prenet gant ar soudarded o-unan. Priziet e voe an arm gant chaseourien a glaske ul lusk-tennañ uhel. Implijet e voe ar fuzuilh Henry gant indianed Sioux Lakota da vare emgann Little Bighorn a-enep da varc'hegerien George Armstrong Custer e 1876.

## Er sevenadur

* gwelet e vez er film western The Good, the Bad and the Ugly (1966) ;
* implijet e vez gant John L. Dunbar (Kevin Costner) e-barzh ar film Dances with Wolves (1990) ;
* ar fuzuilh Henry a c'haller implijout er rummad c'hoarioù video Red Dead Redemption.

## Daveennoù

* 1 2 3 (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, pp. 118-119
* ↑ (en) BUTLER David, United States firearms The first century 1776-1875, Winchester Press, 1971
# Type 100 (pistolenn-vindrailher)

An Type 100 a zo ur bistolenn-vindrailher ijinet gant ar Japanad Kijirō Nambu e 1939. Ar bistolenn-vindrailher kentañ produet e Japan e oa, hag an hini nemeti implijet gant Morlu an Impalaeriezh en Eil Brezel-bed.

## Deskrivadur

An Type 100 zo kambret e 8 × 22 mm Nambu, ur gartouchenn armoù-dorn izeloc'h he galloud evit ar .45 ACP implijet en arme stadunanat er memes mare. He lamm a oa e koad, ha gellet a rae bezañ pleget war adstummoù 'zo. Un daoubez a oa montet dindan kanol adstummoù all evit treuzfurmiñ anezhe e seurtoù fuzuilhoù-mindrailher. Un arm savet-mat hag a galite e oa, met luziet e oa e vont en-dro hag e gempenn. Pourvezet e oa gant ur c'harger-fiñv kromm 30 kartouchenn. Ur vaionetez a c'halle bezañ staget outañ. Implijet e voe gant an arme japanat adalek 1942.

#### Eil stumm

Adalek 1944 e voe produet ur stumm disheñvel, un tamm hiroc'h, uheloc'h e lusk-tennañ (800 tenn/mn), dezhañ ur c'houch simploc'h, hag aesoc'h da broduiñ abalamour da gudennoù industriezh Japan evit kavout danvezioù kentañ ha labourerien. Daoust da se, ne zeuas ket a-benn arsanailh Nagoya da broduiñ ouzhpenn 30.000 Type 100 e-pad ar brezel. Goude 1945 e servijas etre daouarn poliserien Japan dreist-holl.

## Daveennoù

* 1 2 (fr) DUBOIS Emmanuel, Arisaka Type 100, Seconde-Guerre.net (lennet d'ar 25/09/2024)
* 1 2 (en) Type 100 Submachine Gun, war lec'hienn an Australian War Memorial (lennet d'ar 25/09/2024)
* 1 2 (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, p. 219
# HK MP5

An HK MP5 (diouzh hec'h anv klok Heckler und Koch Maschinenpistole 5) zo ur bistolenn-vindrailher ijinet er bloavezhioù 1960 gant an embregerezh alaman Heckler & Koch.

## Istor

Goude berzh ar fuzuilh-arsailh G3 e fellas da Heckler & Koch sevel ur familh armoù diazezet war he stumm. Adalek 1964 e labouras an embregerezh war ur pimpatrom pistolenn-vindrailher, a voe anvet da gentañ HK MP54. Kambret e oa e 9 mm Parabelllum. E 1966 e voe dibabet gant ar Bundesgrenzschutz (gwarded-harzoù) hag unvezioù zo eus ar Bundeswehr.
Daoust d'he lusk-tennañ uhel (800 tenn/mn) e oa bihan an arm. E sistem kulasenn vlodet a zegase nebeud a argil ha chom a rae resis memestra pa veze tennet a-dennadegoù en ur mod aotomatek. E berzhioù mat a lakaas anezhañ da vezañ an arm implijet ar muiañ gant ar strolladoù enep-sponterezh ha nerzhioù ispisial ar polis er bed a-bezh. Nav stumm nesañ eus an MP5 a zo bet kinniget abaoe 1964, dezhe degadoù a adstummoù all.

## Implijerien

Degadoù a vroioù o deus implijet an HK MP5 pe a ra c'hoazh. En o zouez e kaver Brazil, Sina, India, Iwerzhon, Rusia pe Japan evit o folis pe o servijoù enep-sponterezh, ar GIGN e Frañs pe ar servijoù kuzh hag an FBI e Stadoù-Unanet Amerika. An SAS o deus implijet an arm en oberadur Nimrod evit dieubiñ ostajed e kannati Iran e Londrez e 1980.

## Er sevenadur

Un HK MP5 a zo treset war arouez ar strollad komunour alaman RAF (Rote Armee Fraktion) bet oberiant etre 1970 ha 1988.

## Daveennoù

* 1 2 (en) BUCKLES Vincent, HK MP5 - History and function, war FireArms News, 08/06/2020 (lennet d'an 02/06/2024)
* ↑ (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, p.229 ha 230
* ↑ (en) SAS Weapons - MP5 war Elite UK Forces (lennet d'an 02/06/2024)
# Dreyse (fuzuilh)

Ar fuzuilh Dreyse a oa un arm-skoaz spilhenn ijinet e 1841 hag e servij e arme Prusia etre 1841 ha 1876. Unan eus an armoù hiniennel kentañ karget dre e gulasenn e oa. Abalamour d’an nevezentioù teknik a gaved warni en doa bet ur rol a-bouez e emled Rouantelezh Prusia hag an Impalaeriezh alaman en XIXvet kantved.

## Istor

Ijinet e voe ar fuzuilh e Sömmerda (Land Thüringen) gant Johann Nikolaus von Dreyse. Kambret e oa evit kartouchennoù paper klok, dezhe boledoù 15,2 mm o c'halibr. Tennañ a rae gant ur sistem anvet spilhenn : ar skoer a oa hiraet, ha da vare an tenn e treuze ar gartouchenn evit skeiñ ouzh an emors a oa enni. Karget e veze dre he c’hulasenn, pa veze karget an armoù-skoaz implijet gant broioù all dre o beg. Dre se e oa uhelaet a galz he lusk-tennañ, ha gellet a rae ar soudarded chom en o gourvez pe war bennoù o daoulin pa adkargent. Morailh ar gulasenn a veze prennet en ur dreiñ anezhi, ar pezh a oa nevez d'ar poent-se ivez. Dibaoe e vez implijet ar memes mont en-dro war ar braz eus ar fuzuilhoù-morailh. Si an arm a oa en e sistem skeiñ : ar spilhenn a veze labezet buan pa veze implijet kalz an arm, dre ma tarzhe ar gargad poultr tro-dro dezhi e pep tenn.
Dibabet e voe an arm gant an arme brusian en ur mod sekred adalek 1841, ha pourveziet e oa hec’h holl soudarded gant fuzuilhoù Dreyse e 1848. Adstummoù disheñvel a voe savet evit pep rann eus an arme evel ar varc'hegerezh pe an droadegiezh. Implijet e voe da vare emgann Sadowa er brezel a-enep Aostria (1866), hag unan eus abegoù pennañ trec’h Prusia e voe. Servijout a reas en arme brusian e-pad ar brezel etre Frañs hag an Impalaeriezh alaman (1870-1871) a-raok e vije kemeret e blas gant ar Gewehr 71 savet gant Paul Mauser ha Samuel Norris, un ijinour eus Remington.

## Daveennoù

* 1 2 (fr) Fusil prussien d'Infanterie Dreyse modèle 1841, fichenn war POP, 2011 (lennet d'an 21/11/2024)
* ↑ '(fr)' ROB Houston, STROYAN Christine (renerezh), Armes à feu de légende, Larousse, 2019, pp. 108-109
* ↑ (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, pp. 114-115
* ↑ '(fr)' ROB Houston, STROYAN Christine (renerezh), Armes à feu de légende, Larousse, 2019, p. 115
# Ithaca 37

An Ithaca zo ur fuzuilh-pomp produet gant an embregerezh stadunanat Ithaca abaoe 1937.

## Istor

Harry Howland, ijinour en embregerezh Ithaca, a gemmas e 1931 sistem skeiñ ha distrinkañ ar Remington Model 17 ijinet gant John Browning. Evit doujañ ouzh gwirioù e-keñver brevedoù e c'hortozas Ithaca 1937 evit kregiñ da broduiñ an Ithaca 37. Disheñvel e oa diouzh kalz fuzuilhoù-pomp all abalamour d'he zoull-distrinkañ bezañ dindan an arm ha n'eo ket war e gostez : abalamour da se eo priziet gant ar gleizidi, pa ne erru ket gazoù tomm war-zu o fenn da vare an tennañ. Gwikefre an arm a c'hall lezel an tenner d'ober slamfire : trawalc'h eo chom pouezet e viz war an draen hep sevel anezhañ evit kenderc'hel da dennañ, gant ma fiñver pomp an arm. Dre se e vez uhelaet lusk-tennañ an arm.
Meur a stumm eus an Ithaca 37 a zo bet produet abaoe 1937, evit ar c'halibroù 12, 16, 20 hag 28, dezhe kanolioù 20, 26, 28 pe 30 meutad (etre 510 ha 760 mm), ha lammoù pe munudoù disheñvel hervez o implij.

## Implij

Poblek eo bet e meteier ar polis hag an armeoù. Implijet eo bet gant an US Marines da vare brezel Viêt Nam, ha gant an NYPD hag an LAPD e-pad pell. E dibenn ar bloavezhioù 1970 e voe kemeret e blas gant ar Remington 870 pe ar Mossberg 500 e kalz unvezioù eus an arme stadunanat. Ouzhpenn daou vilion a skouerennoù eus an Ithaca 37 zo bet produet betek hiziv.

## Daveennoù

* ↑ (en) HUTCHCROFT Joel J, Review: Ithaca Model 37 Shotgun, Shooting Times, 16/02/2016 (lennet d'ar 05/01/2025)
* 1 2 3 (en) THOMPSON Leroy, The Ithaca Model 37 Riot Shotgun: Historical Lookback, Firearms News, 09/08/2024 (lennet d'ar 05/01/2025)
* ↑ (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, pp. 276-277
# Nikonov AN-94

An Nikonov AN-94 pe Nikonov AN-94 "Abakan" a zo ur fuzuilh-arsailh krouet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1990 e Rusia gant Gennady Nikonov, a laboure en embregerezh Ijmach (ИЖМАШ e rusianeg).

## Deskrivadur

An AN-94 a implij kartouchennoù 5,45 × 39 mm M74 hag ur c'harger fiñv 30 tenn (pe lod brasaet er memes doare ha gant an AK-74 hag an AEK-971). Savet eo tro-dro d'ur sistem tennata dre amprest-gazoù evel ar fuzuilhoù-arsailh rusian kent. Gallout a reer ouzhpennañ ur banner-greunadennoù dezhi.
An dra nevez degaset gant an AN-94 a oa he mod daou denn. Ijinet e oa bet evit tennañ daou voled deus renk gant ul lusk uhel-kenañ (1800 tenn/mn). Evel-se ne veze ket santet c'hoazh efed argil an tenn kentañ pa veze tennet an eil bannadell. Kement-mañ a oa graet evit kaout muioc'h a chañsoù da dizhout ur sibl. Lakaat a rae gwikefre an arm da vezañ luzietoc'h ha keroc'h da broduiñ.

## Implij

Evel an AEK-971 e oa bet krouet an Nikonov AN-94 "Abakan" evit kemer plas an AK-74, met ur wech c'hoazh he c'houst uhel hag he sevel luziet a lakaas ar fuzuilh-arsailh da vezañ roet da vegennoù al lu rusian nemetken. Implijet eo bet dreist-holl gant ar strollad stourm Spetsnaz e-kerzh brezel Tchetchenia.

## Liammoù diavaez

* (ru) Filmig rusian evit kinnig an AN-94 Akaban
* (en) Filmig kinnig an AN-94 Akaban gant an embregerezh Ijmach

## Daveennoù

* ↑ (en) FERGUSON Jonathan, Russian AN-94 self-loading rifle, ARES, 12/04/2017 (lennet d'ar 17/10/2024)
* ↑ (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, pp. 180-181
# Kulasenn (armoù-tan)

Ur gulasenn zo ur pezh en un arm-tan a servij da serriñ kambr ar munision a-dreñv d'ar c'hanol. Ur pezh luziet eo peogwir e rank bezañ fiñv-difiñv ha war un dro solut a-walc'h da chom hep terriñ abalamour da wask ar gazoù produet gant poultr ar munisionoù o tarzhañ.

## Doareoù kulasennoù

Ur gulasenn a c'hall bezañ serr pe digor, blodet pe frank. Un arm-tan a ya en-dro gant ur gulasenn digor a c'hall bezañ blodet e gulasenn (pistolenn-vindrailher Thompson) pe frank (PM wz. 63). Armoù zo a cheñch o mont en-dro hervez o mod-tennañ : ar Fallschirmjägergewehr 42 a denn e « kulasenn digor » pa vez e mod aotomatek ha « kulasenn serr » pa vez e mod damaotomatek.

### Kulasennoù serr pe digor
#### Kulasenn serr

Gant ar sistem-mañ eo serr ar gulasenn dija da vare an tennañ. Resisoc'h eo an tennoù peogwir e fiñv nebeutoc'h pezhioù an arm, met hiroc'h eo an arm da yenaat goude pep tenn ha gwallzarvoudoù a c'hell en em gavout : ma chom tomm-berv ar gambr e c'hall bezañ uhel a-walc'h an temperadur enni da lakaat an emors da darzhañ e-unan hep bezañ skoet. Cook off a vez graet eus an darvoud-se. E-touez an armoù dezhe ur sistem « kulasenn serr » e kaver dreist-holl :
* ar c'harabinennoù morailh
* ar c'harabinennoù dezhe ul loc'henn-grogenn
* ar fuzuilhoù-pomp
* ar braz eus ar pistolennoù
* ar braz eus ar fuzuilhoù-arsailh (M16, AK-47...)

#### Kulasenn digor

Gant ar sistem-mañ e chom ar gulasenn en a-dreñv betek ma vo pouezet war an draen ha dieubet gantañ. Bontet eo ar gulasenn neuze gant ar winterell-daspunerez, degas a ra ganti ur gartouchenn er gambr hag e sko warni. Dre se e vez yenaet gwelloc'h an arm, setu perak e vez implijet kalz war armoù uhel o lusk-tennañ evel ar pistolennoù-mindrailher. Diresisoc'h eo an tennoù dre ma fiñv ar gulasenn da vare an tenn. Ar sistem-mañ a gaver war armoù evel :
* MP40
* Thompson M1
* MAT 49
* Uzi

### Kulasennoù frank pe blodet
#### Kulasenn frank

Frank eo ar gulasenn war armoù aotomatek pe damaotomatek a ra gant munisionoù izel o galloud. A-walc'h eo nerzh ar winterell neuze evit mirout ouzh ar gulasenn da gilat ha da zigeriñ da vare an tenn betek ma vefe aet ar boled e-maez eus ar c'hanol. Setu un nebeud armoù a ya en-dro dre ar sistem-se :
* Walther PP
* Makarov PM
* MAT 49
* STEN

#### Kulasenn vlodet

Blodet e rank bezañ ar gulasenn war armoù a implij munisionoù galloudusoc'h. Ma vefe frank ar gulasenn e c'hallfe digeriñ dindan wask ur munision galloudus a-raok ma vefe aet ar boled er-maez eus ar c'hanol penn-da-benn, ar pezh a vefe dañjerus abalamour d'ar gwask gazoù uhel a zo enni d'ar poent-se. Un nebeud armoù a ra gant ar sistem-mañ :
* ar Browning HP, hag ar bras eus ar pistolennoù uhel o c'halibr
* ar re dezhe ur wikefre gant ul loc'henn (FAMAS da skouer)
* ar re dezhe ur wikefre gant rollerioù (HK G3, HK MP5)

## Liammoù diavaez

* (fr) Filmoù berr da zisplegañ an diforc'hioù etre kulasennoù serr ha digor pe frank ha blodet war chadenn Maître Luger (gwelet d'an 09/10/2024)
# Richard Jordan Gatling

Richard Jordan Gatling, ganet d'an 12 a viz Gwengolo 1818 e Hertford County, North Carolina (Stadoù-Unanet Amerika), hag aet da anaon d'ar 26 a viz C'hwevrer 1903 e New-York, a oa ur c'havadenner stadunanat brudet evit bezañ bet krouet ar c'hentañ mindrailherez, ar Gatling, e 1861.

## Buhezskrid

Mab e oa Richard Jordan Gatling da Jordan Gatling, unan eus labourerien-douar pinvidikañ Karolina an Norzh. Atav e tiskouezas un donezon evit ijinañ ostilhoù pe dafar nevez. E 1835 e savas ur viñs-tro evit bagoù an US Navy. Ne c'hallas ket gwerzhañ anezhi dre ma voe ijinet ha lakaet ur breved war unan tost-heñvel gant ar suedat John Ericsson. War-dro 1839 ec'h ijinas ur mekanik da blantañ riz. Betek 1845 e redas ar vro da werzhañ anezhañ. Pinvidik a-walc'h e oa deuet da vezañ pa dapas ar vrec'h e-kerzh ar goañv 1845-1846. Divizout a reas neuze studiañ ar medisinerezh en Indiana Medical College hag en Ohio Medical College. E 1849 e chomas a-sav hag ez eas da vevañ da Indianapolis (Indiana) e-lec'h ma kendalc'has da sevel ha da werzhañ dafar evit al labour-douar.
E deroù ar brezel diabarzh er Stadoù-Unanet (1861) e krogas da labourat war un arm nevez, gouest da dennañ 200 boled bep munutenn. Kalz uheloc'h e oa evit lusk-tennañ boas an armoù-tan hiniennel d'ar poent-se (betek 2 pe 3 zenn pe munutenn hepken). Spontet e oa bet Gatling gant an niver a soudarded gloazet pe lazhet hag hervezañ e aotree e ijinadenn da implijout nebeutoc'h a dud war an tachennoù-emgann. Kinniget e voe ar Gatling Gun d'an arme ha da bolitikourien e deroù 1862, met ne reas ket berzh diouzhtu. E 1863 e voe diskouezet an arm da Benjamin Butler, jeneral an Unaniezh. Prenañ a reas 12 pimpatrom eus an arm war an 13 produet betek-neuze. O implijout a reas da vare emgannoù Petersburg (miz Even 1864). Kevratoù a voe sinet gant an US Army da brenañ skouerennoù eus ar vindrailherez Gatling, met ar braz anezhe a voe pourvezet d'an arme goude fin ar brezel e 1865.
Er bloavezhioù war-lerc'h e voe gwerzhet mindrailherezioù Gatling pe an aotre da broduiñ anezhe da veur a vro, en o zouez Impalaeriezh Rusia hag an Impalaeriezh Otoman e 1870. Kreskiñ a reas re vuan ar Gatling Gun Company krouet evit gwerzhañ anezhe, ha ret e voe da Richard Gatling goulenn e vije produet e arm gant embregerezhioù all evel ar Copper Firearms Manufacturing Co. pe Colt.
E 1870 e tilojas Gatling hag e wreg da Hartford (Connecticut) evit evezhiañ aesoc'h produiñ e vindrailherezioù. E 1897 e voe gwerzhet ar Gatling Gun Company d'ar strollad Colt. Richard Gatling a viras 10% eus an embregerezh. Kenderc'hel a reas da lakaat brevedoù war dafar labour-douar. Mervel a reas e miz C'hwevrer 1903 e New-York diwar un taol en e galon.

## Daveennoù

* 1 2 (en) Richard Jordan Gatling war lec'hienn an North Carolina Department of natural and cultural resources (lennet d'an 21/07/2024)
* 1 2 (fr) CADIOU Yves, Les Colt Volume 4, Éditions du Portail, 1999, p. 45
* ↑ (fr) CADIOU Yves, Les Colt Volume 4, Éditions du Portail, 1999, p. 46
* ↑ (fr) CADIOU Yves, Les Colt Volume 4, Éditions du Portail, 1999, p. 47
# Entracque

Entracque (Antràigue, Entràiguas en okitaneg, Entràive e piemonteg, Entraque e galleg betek 1940) zo ur gumun italian e proviñs Cuneo e Piemonte, hiriv e-barzh Comunità montana delle Alpi del Mare hag er Parco delle Alpi Marittime. 848 a dud a oa o chom enni d'ar 1añ a viz Genver 2018.
War diriad ar gumun emañ al lenn anvet Lago della Rovina.

## Skeudennoù

* Lenn ar Piastra ha bourk Entracque
* Chapel en Entracque
* Plasenn ha murlivadur C. Prandoni
* An ti-kêr
* Iliz Entracque
* Lago della Rovina
# Kemener

Ur c'hemener zo un den hag a ra dilhad gant danvez. Gwriat a ra brageier, chupennoù, saeoù, hivizoù, rochedoù pe c'hoazh mantilli gant un nadoz ha neud pe ur mekanik da wriat, oc'h implijout gloan, lin pe c'hoazh seiz.
Stank a veze ar gemenerien gwechall, a-raok industrieladur ar gevredigezh. Un nebeud kemenerien artizanel a chom hiziv, ober a reont dilhad eus krec'h ar skalfad ar peurvuiañ. Al lodenn vrasañ eus an dilhad gwisket gant an dud a vez oberiet e labouradegoù embregerezhioù bras an dilhaderezh.

## Er sevenadur

* « Ar C'hemener », un ton doubl
* Ar C'hemener Bihan Kalonek, ur gontadenn gant ar vreudeur Grimm

## Liammoù doiabarzh

* dilhaderezh
* Kemener (anv-tiegezh)

## Liammoù diavaez

* « Ar C'hemener » kanet gant Yann-Fañch Kemener hag Eric Menneteau, war YouTube
# Alca

Alca :
| Alca torda, luc'hskeudennet en Enez Handa (Bro-Skos, Breizh-Veur). ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Charadriiformes |
| Kerentiad : | Alcidae |
| Anv skiantel ||
| Alca Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Alca a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ godoged, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

N'eus nemet ur spesad godoged er genad-mañ : Alca torda, daou isspesad — A. t. islandica ha torda — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Alcidae/Alca (lennet e-barzh d'an 10 a viz Genver 2025).
# Alle (genad)

Alle :
| Alle alle, luc'hskeudennet en enezeg Svalbard (Norvegia). ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Charadriiformes |
| Kerentiad : | Alcidae |
| Anv skiantel ||
| Alle Link, 1806 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Alle a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1806 gant an naturour alaman Heinrich Friedrich Link (1767-1851).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

N'eus nemet ur spesad kuilhiged er genad-mañ : Alle alle, daou isspesad — A. a. alle ha polaris — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Alcidae/Alle (lennet e-barzh d'an 10 a viz Genver 2025).
# Pinguinus

Pinguinus :
| Pinguinus impennis, tresadenn (?) gant Keulemans. Aet da get ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Charadriiformes |
| Kerentiad : | Alcidae |
| Anv skiantel ||
| Pinguinus Bonnaterre, 1791 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Pinguinus a oa ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1791 gant an naturour gall Pierre Joseph Bonnaterre (ca 1752-1804).

## Spesadoù

Ne oa nemet ur spesad er genad-mañ : Pinguinus impennis.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Alcidae/Pinguinus (lennet e-barzh d'an 10 a viz Genver 2025).
# Spurjoù Bras

Ar Spurjadennoù Bras (rusianeg : Большая чистка, Bolchaya tchistka) zo ur marevezh eus istor an Unaniezh Soviedel e dibenn ar bloavezhioù 1930, en amzer Stalin.
Bac'het pe lazhet e veze an dud a veze disklêriet evel enebourien ar bobl gant ar Strollad, hag ijinet e veze iriennoù hag oberoù a saboterezh war an disterañ digarez.
a vo kavet e Wikimedia Commons.