# Tuliom

   Arabat eo droukveskañ Tuliom $_{69}$Tm gant Talliom $_{81}$Tl pe gant Toriom $_{90}$Th !
Un elfenn gimiek eo an tuliom ; Tm eo e arouez kimiek, 69 e niver atomek ha 168,934 e dolz atomek.

## Istor

E 1879 e voe hiniennekaet stumm oksidet an elfenn 69 gant ar c'himiour svedat Per Teodor Cleve e Skol-veur Uppsala e Sveden, a-douez lantanidoù all a oa en un tamm oksidenn erbiom Er$_2$O$_3$ na oa ket glan. Div elfenn a gavas neuze : an holmiom $_{67}$Ho hag an elfenn 69, a anvas Tulium diwar anv latin Skandinavia. Gant ar c'himiour saoz Charles James e voe kenderc'het tuliom peuzc'hlan dre un argezh a 15 000 pazenn, evel m'en embannas e 1911. Adal dibenn an degad 1950 e voe gwerzhet tuliom glan (99,9 %) gant an embregerezh amerikan Lindsay Chemical Division of American Potash & Chemical Corporation.

## Perzhioù

Ur metal blot liv an arc'hant eo an tuliom. Govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; orjalennus eo ivez : tu zo d'e astenn hep na dorrfe. Ferromagnetek eo an tuliom e gwrezverkoù yenoc'h eget -241,15 °C : treiñ a ra da warell. Gourzhferromagnetek eo etre -241,15 ha -217,15 °C : n'eus gwarellegezh ken gantañ. E gwrezverkoù tommoc'h eget -217,15 °C e tro da gewarellek, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez. Buan e tro da c'haz pa vez en e stumm dourek.

### Kimiek

* Buan e tazgwered an tuliom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
    2 Tm [k] + 6 H$_2$O [d] → 2 Tm(OH)$_3$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Dilufrañ gorrek a ra an tuliom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ e 150 °C :
    4 Tm + 3 O$_2$ → 2 Tm$_2$O$_3$ (trioksidenn tuliom)
* Aes ivez eo dileizhañ an tuliom en drenkenn sulfurek :
    2 Tm [k] + 3 H$_2$SO$_4$ [dz] → 2 Tm$^{3+}$ [dz] + 3 SO$_4$$^{2-}$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre X, e tazgwered Tm pa vez tommoc'h eget 200 °C :
    2 Tm [k] + 3 X$_2$ [g] → 2 TmX$_3$ [k]

### Izotopoù

Tuliom-169 eo an izotop paotañ ha stabilañ a gaver en natur. Skinoberiek eo marteze. Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 35 anezho, $^{171}$Tm o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 1,92 bloavezh.
Izotopoù stabilañ an tuliom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanad |
| $^{167}$Tm | kevanaozet | 9,25 devezh]] | $^{167}$Er |
| $^{168}$Tm | kevanaozet | 93,1 devezh]] | $^{168}$Er |
| $^{169}$Tm | 100 | stabil, 100 neutron | stabil, 100 neutron |
| $^{170}$Tm | kevanaozet | 128,6 devezh | $^{170}$Yb |
| $^{171}$Tm | kevanaozet | 1,92 bloavezh | $^{171}$Yb |

## Arver

* Skinoù X a vez bannet gant an tuliom goude bezañ bet skinataet en ur greizenn derc'hanel ; e-pad bloaz e c'haller arverañan andon skinoù X-se er vezegiezh, ha da zinoiñ sioù e parzhioù loc'honiel pe elektronek.
* Gant ur c'henaozad tuliom-krom-holmiom e pister granatoù Y$_3$Al$_5$O$_{12}$ da fardañ laseroù 2 097 nm o zrohed, a vez arverezt en armoù hag en hinouriezh.
Pa vez ar granatoù-se pistet gant tuliom hepken e roont laseroù 1 930-2 040 nm a vez impljet e surjianerezh ar c'hankr.
* Da erlerc'hiañ ouzh itriom ez arverer tuliom en dreistreelloù a rank mont en-dro e gwrezverkoù uhel.
* Da erlerc'hiañ ouzh skandiom ez implijer tuliom da fardañ kleuzuerioù (lampoù) a ro ur gouloù gwer.

## Notennoù

* ↑ HEDRICK James B., Rare-Earth Metals, United States Geological Survey (USGS) (en) Liamm oberiant 24 C'HWE 13
* ↑ Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz
* ↑ EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements
* ↑ GUPTA C. K. & KRISHNAMURTHY N., Extractive Metallurgy of Rare Earths, CRC Press, 2004, ISBN 978-0-415-33340-5 (en)

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Los Alamos National Laboratory (en) Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford