# Kaliforniom

Un elfenn gimiek treuzuraniat skinoberiek eo ar c'haliforniom ; Cf eo e arouez kimiek, 98 e niver atomek ha 251,080 e dolz atomek. An dekvet aktinid eo e taolenn drovezhiek an elfennoù kimiek.

## Istor

D'ar 27 a viz C'hwevrer 1950 e voe kevanaozet war-dro 5 000 atom eus izotop 245 an elfenn 98 e Skol-veur Berkeley (Kalifornia) gant skipailh Stanley Thompson, Kenneth Street Jr., Albert Ghiorso ha Glenn T. Seaborg dre skinata kuriom-242 gant kraoñelloù heliom (rannoùigoù α) en ur c'hiklotron bihan 1,50 m e dreuzkiz :
| 242 | Cm + | 4 | He —→ | 245 | Cf + | 1 | n |
| 96 | Cm + | 2 | He —→ | 98 | Cf + | 0 | n |
Pevar neutron a voe ouzhpennet d'an c'huriom-242 a-benn kenderc'hañ Cf-245 hag un neutron diere.
En enor da Galifornia e voe roet an anv californium d'an elfenn 98.
    An tri aktinid kent ar c'haliforniom ($_{95}$Am, $_{96}$Cm ha $_{97}$Bk) a oa bet anvet e-keñver o amezeien e rann al lantanidoù ($_{63}$Eu, $_{64}$Gd ha $_{65}$Tb a-getep) ; dre ma 'z eo an disproziom $_{66}$Dy al lantanid amezek d'an elfenn 98 ha ma talvez e anv kement ha "diaes da gaout" e talc'has ar skipailh d'an anv californium rak, emezo, "diaes e oa bet kaout Kalifornia ur c'hantved zo". D'ar 17 a viz Meurzh 1950 e voe embannet ar gavadenn.

## Perzhioù

Ur metal liv an arc'hant eo ar c'haliforniom ; blot a-walc'h eo evit ma c'hallfed e droc'hañ gant un lavnenn danav. Pa vez er goullo e tro da vurezh e gwrezverkoù tommoc'h eget 300 °C. Gwarellek e vez ar c'haliforniom pa vez yenoc'h eget -222,15 °C ha kewarellek e vez pa vez tommoc'h eget -113,15 °C.

### Kimiek

Hervez Glenn T. Seaborg e c'haller diouganañ e vo perzhioù kimiek ar c'haliforniom par da re an aktinidoù all ha d'e amezeg al lantanid $_{66}$Dy. Gorrek e koll $_{98}$Cf e lufr pa vez lezet en aer — ur gwiskad oksidenn CfO$_2$ a vir ouzh an oksidadur a vont donoc'h er metal — ha buanoc'h pa vez mouest an aer. Pa vez tomm e tazgwered ar c'haliforniom gant an hidrogen, an nitrogen hag an trenkennoù meinel (H$_2$SO$_4$, HCl, HNO$_3$ pergen).

### Izotopoù

Ugent izotop eus ar c'haliforniom zo anavezet, eus $^{237}$Cf betek $^{256}$Cf.
Izotopoù stabilañ ar c'haliforniom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanidigezh |
| $^{248}$Cf | kevanaozet | 333,5 devezh | α → $^{244}$Cm |
| $^{249}$Cf | louc'h | 351 bloavezh | α → $^{245}$Cm |
| $^{250}$Cf | louc'h | 13,08 bloavezh | α → $^{246}$Cm |
| $^{251}$Cf | louc'h | 898 bloavezh | α → $^{247}$Cm |
| $^{252}$Cf | louc'h | 2,645 vloavezh | α → $^{248}$Cm |
| $^{253}$Cf | louc'h | 17,81 devezh | β$^-$ → $^{253}$Es |
| $^{253}$Cf | louc'h | 17,81 devezh | α → $^{249}$Cm |
| $^{254}$Cf | kevanaozet | 60,5 devezh | α → $^{250}$Cm |

## Kenderc'hadur

* Tu zo da genderc'hañ kaliforniom en un dazgwereder derc'hanel diwar berkeliom-249 :
       Bk-249 (+1n)→ Bk-250 (β$^-$)→ Cf-250
Kaliforniom-250 a c'hall bezañ skinaatet gant neutronoù a-benn reiñ Cf-251 ha Cf-252.
* Diwar amerikiom, kuriom pr blutoniom e c'haller kaout Cf-249 ha Cf-252.

## Arver

* Dre ma c'hall an izotop Cf-252 bannañ betek 100 milmilion (10$^{11}$) a neutronoù bep eilenn e-pad 2,6 vloavezh e vez arveret evel dinoer elfennoù skinoberiek er greanterezh, hag er vezegiezh evit klask pareañ lod stummoù eus krankr an empenn ; implijet e vez ivez evit dinoiñ glebor, frailhoù ha daskrign en aerlistri.

## Notennoù

* ↑ (en) THOMPSON Stanley G. & STREET K. Jr. & GHIORSO Albert & SEABORG Glenn T., Element 98 (27/02/1950), University of California Liamm (skin)oberiant 12 MEU 13
* 1 2 (en) HOBART David E. & PETERSON Joseph R., The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements, Springer-Verlag, New York, 2006, (ISBN 978-1-4020-3555-5)
* ↑ The Merck Index
* ↑ MARTIN R.C. & KNAUER J. B. & BALO P. A., Production, distribution and applications of Cf-252 neutron sources, Oak Ridge National Laboratory, 2000, Science Direct (en) Liamm oberiant 12 MEU 13

## Daveennoù

* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008, ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006, ISBN 978-2-901383-64-2
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005, ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002, ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001, ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001, ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996, ISBN 978-2-901383-14-7
* GREENWOOD Norman N., Chemistry of the Elements, Elsevier Science Ltd., 1997, ISBN 978-0-08-037941-8 (en)
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007, ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* McGraw-Hill Concise Encyclopedia of Chemistry, McGraw-Hill Professional, 2004, ISBN 978-0-07-143953-4 (en)
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996, ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* The Merck Index - An Encyclopædia of Chemicals, Drugs and Biologicals, Merck Manuals, 2006, ISBN 978-0-911910-00-1 (en)

## Liammoù diavaez

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* Los Alamos National Laboratory (en) Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* National Nuclear Data Center (NNDC) (en) Liamm (skin)oberiant 13 MEU 2013
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford