OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Alc'hweder Raso

Alc'hweder Raso :
| Ur par Alauda razae. En arvar bras (CR) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Alaudidae |
| Genad : | Alauda |
| Anv skiantel ||
| Alauda razae (Alexander, 1898) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An alc'hweder Raso a zo ur spesad golvaneged bihan, Alauda razae an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Spizocorys razae (kentanv) da gentañ-penn (e 1898) gant an evnoniour saoz Boyd Alexander (1873-1910)

## Annez

Brosezat eo ar spesad e Raso, un enezig eus Republik ar C'hab Glas daoust ma kred da skiantourien 'zo e c'halled e gavout gwechall en inizi Branco ha São Vicente ivez.

## Liammoù diavaez

* (en) Alauda razae war al lec'hienn BirdLife International.
* (en) Alauda razae war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Alauda razae.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Kastell Herstmonceux

Kastell Herstmonceux a zo ur c'hastell lec'hiet e Herstmonceux e Reter Sussex. Unan eus ar savadurioù kentañ savet e brik e Bro-Saoz eo, er bloaz 1441. War e bark e oa Arsellva ar Roue Greenwich etre 1957 ha 1988.

### Arsellva Roueel Greenwich

An Arsellva Roueel a oa bet lakaet da sevel gant ar roue Charlez II e Greenwich e 1675. Siwazh an aozioù evit arsellout adalek Greenwich a oa bet war wasaat dre ledañ kêrel Londrez, ha steuñvioù a oa bet savet e penn kentañ an XX$^{vet}$ kantved evit fiñval an arsellva en ul lec'h war ar maez gant un oabl teñvaloc'h. Kastell Herstmonceux hag an domani a oa bet lakaet e gwerzh gant ar berc'hennerien brevez ha gwerzhet e oant bet e 1946 d'an Amiraliezh. A benn neuze e oa bet implijet an arsellva roueel en anv d'ar gouarnamant saoz. Dek vloaz a oa bet ezhomm evit dilojañ an arsellva, hag echuet e oa bet e 1957. Savadurioù nevez a voe krouet dindan ar c'hastell. An ensavadur e Kastell Herstmonceux Castle a oa anvet the Royal Greenwich Observatory, ha chomet e oa eno betek 1988, ar bloavezh-se e oa bet dilojet an arsellva e Cambridge.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ History of The Royal Observatory. The Observatory Science Centre.
* ↑ Royal Greenwich Observatory Archives. Cambridge University Library.
# Fyodor Apraksin

Ar c'hont Fyodor Matveyevich Apraksin (rusianeg : Фёдор Матве́евич Апра́ксин), ganet d'ar 7 a viz Kerzu [27 a viz Du en deiziadur juluan] 1661 hag aet da Anaon d'an 21 a viz Du [10 a viz Du] 1728 e Moskov, a oa unan eus kentañ amiraled Rusia, bet e penn gouarnerezh Estonia ha Karelia etre 1712 ha 1723. Graet e oa bet Amiral Meur e 1708, bet e oa bet e penn Kuzul an Amiraliezh Rusian etre 1717 ha 1728 hag e penn ar Flodad Baltel e oa bet adalek 1723.
# HMS Audacious (1912)

An HMS Audacious a oa ar pevare bag hag an hini diwezhañ eus listri hobregonet ar c'hlasad King George V savet gant ar Royal Navy e penn kentañ ar bloavezhioù 1910. Ur wech echuet e 1913 e voe implijet evit difenn a-dost tiriadoù ar Rouantelezh-Unanet. Kaset e voe d'ar strad gant ur vinenn-vor alaman en norzh da aod Kontelezh Dún na nGall, en Iwerzhon, d'ar 27 a viz Here 1914. Filmet ha poltrijet e oa bet ar vag o vont d'ar strad gant touristed stadunaniz a oa war unan eus ar vigi kaset d'ar sikour. Dre urzh an Amiraliezh e voe kuzhet koll ar vag betek fin ar C'hentañ Brezel-bed.
# Emgann ar Río de la Plata

Emgann ar Río de la Plata (alamaneg: Gefecht vor dem Río de la Plata) a oa bet stourmet e su ar Meurvor Atlantel d'an 13 a viz Kerzu 1939 hag a oa bet ar c'hentañ emgann war-vor eus an Eil Brezel-bed. Ar morreder brezel Admiral Graf Spee eus ar C'hriegsmarine alaman, renet gant ar c'habiten Hans Langsdorff, a oa bet o stourm a-enep ur skouadrenn bigi eus ar Royal Navy, renet gant ar C'hommodore Henry Harwood, savet gant ar morrederien skañv HMS Ajax, HMS Achilles (prestet gant Divizion Zeland-Nevez) hag ar morreder ponner HMS Exeter.
Ar Graf Spee a oa bet o tizhout su ar Meurvor Atlantel e miz Eost 1939, a-raok ma vije kroget ar brezel, kroget e oa da dagañ listri d'ar 26 a viz Gwengolo 1939 pa voe aotreet ent-ofisiel. Skouadrenn Harwood a oa unan eus ar strolladoù bet savet gant Amiraliezh Breizh-Veur evit kavout ha distrujañ ar Graf Spee. Ar skouadrenn a oa bet o welet al lestr er stêr Río de la Plata nepell diouzh arvor Arc'hantina hag Uruguay.
En emgann da heul, al lestr Exeter a oa bet labezet kreñv ha rediet da dec'hout kuit, da vont betek an Inizi Maloù. An Ajax hag Achilles a oa bet labezet met kalz disteroc'h e oa an distruj. An distrujoù war ar Graf Spee, ne oant ket reoù kreñv met grevus, tizhet e oa bet ar reizhiad trelosk. Ajax hag Achilles a oa bet oc'h heuliañ al lestr brezel alaman betek ma vefe tizhet porzh Montevideo, kêr-benn Uruguay neptu er brezel. Pal an Alamanted a oa da gentañ rapariñ ar pezh a c'helle bezañ graet buan. Langsdorff a oa bet displeget sklaer dezhañ ne c'hellje ket chom ouzhpenn 72 eurvezh. War e seblant e oa bet kredet gantañ e oa listri brezel ouzhpenn re Vro-Saoz o tont, hag hep gortoz en doa roet urzh da gas al lestr d'ar strad. Langsdorff a oa en em lazhet tri devezh war-lerc'h.
# Kanomp Breizh

Kanomp Breizh, unan eus ar c'hevredadoù bodet e-barzh Kenleur, a oa bet krouet e 2004 evit « diorren ar c'han a-gor brezhonek, hengounel hag a-vremañ».

## Breizh a gan

Bep bloaz, da geñver Gouel Breizh, e miz Mae, e vez aozet gantañ "Breizh a Gan". Er momed-se e vez aozet kenstrivadegoù evit an Eil rummad hag an Trede rummmad.« Priz ar grouidigezh Kanomp Breizh » a c’hell bezañ deroet evit ur c’han nevez kompozet.

## Kampioned Breizh

Abaoe 2005 e vez aozet Kampionad Breizh al Lazoù-kanañ e-pad Gouel Kann al Loar, e miz Eost, evit ar rummad kentañ d'an nebeutañ. Lazoù-kanañ ar rummad kentañ :
* 2005 : Kanerien Sant Karanteg
* 2006 : Kanerien Sant Karanteg
* 2007 : konkour ebet
* 2008 : Mouezh Paotred Breizh
* 2009 : Kanerion an Oriant (an Oriant)
* 2010 : Allah's Kanañ
* 2011 : Allah's Kanañ
* 2012 : Mouezh Paotred Breizh
* 2013 :
* 2014 :
* 2015 : Mouezh Paotred Breizh
* 2016 : Mouezh Paotred Breizh
* 2017 :
* 2018 : Mouezh Paotred Breizh
* 2019 : Mouezh Paotred Breizh
* 2020 :
* 2021 :
* 2022 : Mouezh Paotred Breizh
* 2023 : Anna Vreizh
* 2024 : Mouezh Paotred Breizh

## Lazoù-kanañ ar c'hevredad

* Allah's Kanañ
* An Avel Vras (Aradon)
* Anna Vreizh (Naoned)
* Awel Dreger (Lannuon)
* Ensemble choral de Porzay (Plonevez-Porzhe)
* Gwalarn Uhel (Gwitalmeze)
* Kan ar Vro (Naoned)
* Kan Awen (Brest)
* Kanerien Ar Goëlo (Sant-Ke-Porzh-Olued)
* Kanerien Roazhon (Roazhon)
* Kanerien Sant Karanteg (Karanteg)
* Kanerien Sant Meryn (Ploveilh)
* Kanerion an Oriant (An Oriant)
* Kanomp ar Vro (Sant Brieg)
* Kenvroiz Dom Mikael (Plougerne)
* Chorale Iroise (Plouzane)
* Les Choralines-Korholen (An Turball)
* Les Marins d'Iroise (Plouzane)
* Mouez ar Mor (Brest)
* Mouezh Bro Konk (Konk-Kerne)
* Mouez Bro Landi (Landivizio)
* Mouezh Paotred Breizh (Karaez). Brassellet d'an 5 a viz Genver 2024.
* Oceanis-la-Bordée (Tregon)
* War Raok (Ar Baol)

### Liammoù

* Lec'hienn ar c'hevredad Kanomp Breizh. Brassellet d'an 5 a viz Genver 2024.

## Daveennoù

* ↑ (fr) « Promouvoir le chant choral d’expression bretonne, traditionnel ou contemporain ». Pajenn degemer lec’hienn Kanomp Breizh.
# Levr divyezhek

Ul levr divyezhek zo ul levr ennañ ar memes danvez e div yezh disheñvel, ar yezh orin hag un droidigezh peurliesañ.
Peurliesañ e vez savet al levr dre lakaat an daou skrid tal-ouzh-tal : ar skrid orin war ar bajenn gleiz hag an droidigezh war ar bajenn dehou ; a-stur gant ar skrid orin e vez an droidigezh, ne ziskouez ket danvez a vefe war ar bajenn gleiz da-heul.
Arveret e vez an doare evit kelenn yezhoù, gant ar yezh estren e-tal ar yezh-vamm.

## Levrioù divyezhek brezhoneg ha galleg

* 1839-1867 : Barzhaz Breizh, dastumet gant Théodore Hersart de La Villemarqué
* 1925 : Yann Landevenneg, pezh-c'hoari gallek gant François Cornou, troet e brezhoneg gant Yann-Vari Perrot
* 2002 : Danevelloù Divyezhek, un dastumad eizh danevell vrezhonek troet e galleg, embannet gant Embannadurioù Al Liamm
* 2003 : Quatre Poires, un dastumad peder barzhoneg ha tri-ugent gant Anjela Duval hag an droidigezh anezho e galleg gant Paol Keineg
* 2003 : Mes gens et mes bêtes, brezhoneg ha galleg gant Jean-Yves Plourin, Armeline
* 2011 : Histor eur famill eus Breïs-izel / Histoire d’une famille de Basse-Bretagne, eñvorennoù Herve Burel, kinniget ha troet gant Nelly Blanchard, Skol-Vreizh/CRBC, 616 p.
* 2013 : Dre vertuz ar graoñenn - Par la vertu de la noisette gant Anjel Jacq, embannet gant Coop Breizh
* 2014 : Warhoaz marteze... — Demain peut-être..., Charlez An Dreo, Emgleo Breiz (ISBN 9782359741018)
* 2015 : Emgann Kergidu. La Bataille de Kerguidu, ar romant gant Lan Inisan troet e galleg gant Yves Le Berre, embannet en dastumad TAL HA TAL gant Embannadurioù Ar CRBC
* 2017 : Kan an enez c'hlas - Le chant de l'île verte gant Alain Durel, un dastumad haikouioù, embannet gant Mouladurioù Hor Yezh
* 2020 : Esben hag ar sorserez, skridoù brezhonek ha gallek gant Mark Kerrain diwar ar skrid saoznek Esben and the Witch gant Andrew Lang, Sav-Heol, 2020 (ISBN 979-10-90456-52-5).

## Levrioù divyezhek brezhoneg ha saozneg

* 1996 : Un dornad plu, un dastumad barzhonegoù savet e brezhoneg ha saozneg gant Youenn Gwernig (p'edo o chom e New York), embannet gant Embannadurioù Al Liamm.

## Levrioù divyezhek brezhoneg hag italianeg

* 2020 : Krennlavaroù italianek, Sav-Heol.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Embannet gant Emgleo Sant Iltud.
* ↑ Un devezh vak e New York gant Youenn Gwernig, Salud deoc'h, marmouz kozh gant Ronan Huon, Ar peskig aour gant Vefa de Bellaing, Aelig va buhez gant Pêr Denez, An alouber gant Roparz Hemon, Un diaoul a bistig gant Lukian Tangi, Gwallreuzioù Gordon Thornton-Smith the Third gant Reun ar C'halan ha Lizhiri gant Didrouz.
* ↑ N'eo ket meneget gant piv.
* ↑ (br) Kuzul ar Brezhoneg / Danevelloù divyezhek.
* ↑ (br) Quatre Poires.
* ↑ (fr) {BnF
* ↑ (fr) Emgann Kergidu. La Bataille de Kerguidu.
* ↑ (br) Kuzul ar Brezhoneg / Kan an enez c'hlas - Le chant de l'île verte.
* ↑ Kuzul ar Brezhoneg / Un dornad plu.
# 4th Special Service Brigade

Ar 4th Special Service Brigade a oa ur vrigadenn komando eus ar Rouantelezh-Unanet savet e-pad an Eil Brezel-bed e miz Meurzh 1944 diwar ur batailhon Royal Marines. Dre an taolioù dreist a oa bet sevenet gant unvezioù komando ar Rouantelezh-Unanet e Norvegia, en Inizi angl-ha-norman, e Sant-Nazer hag er Reter-Kreiz, an Amiraliezh saoz a gendeuzas divizionoù ar Royal Marines e fin ar bloavezh 1942 da adstummañ anezho e stumm unvezioù komando troadegiezh tagañ dour-ha-douar
Ar vrigadenn he devoa kemeret perzh en Aloubadeg Normandi d'ar 6 a viz Even 1944 e-pad an Oberiadur-brezel Overlord; goude-se he devoa kemeret perzh en Emgann ar Schelde ha tagadenn enezenn Walcheren. D'ar 6 a viz Kerzu eus ar memes bloavezh, ar vrigadenn a oa bet adanvet 4th Commando Brigade, ha tennet e oa bet an titl Special Service dre ma lakae da soñjal en SS.
# Alc'hweder-menez

Alc'hweder-menez :
| Un alc'hweder-menez. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Alaudidae |
| Genad : | Melanocorypha |
| Anv skiantel ||
| Melanocorypha bimaculata (Ménétries, 1832) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An alc'hweder-menez (liester : alc'hwedered-menez) a zo ur spesad golvaneged, Melanocorypha bimaculata an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Alauda bimaculata (kentanv) da gentañ-penn (e 1832) gant al loenoniour gall Édouard Ménétries (1802-1861).

## Boued

Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.

## Annez

Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus kornôg-kreiz Turkia da greisteiz Kazakstan, Kirgizstan, biz Iran ha hanternoz Afghanistan ; hag ivez e hanternoz Israel, Liban ha kornôg Siria ha hanternoz Irak.

## Liammoù diavaez

* (en) Melanocorypha bimaculata war al lec'hienn BirdLife International.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Pêrig Herbert, “Anvioù laboused Europa, pennad 10”, Hor Yezh niv. 206, Mezheven 1996, p. 9.
* ↑ Studiet gant TermOfis Ofis Publik ar Brezhoneg.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Melanocorypha bimaculata.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# 31 Genver

← Genver → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 1521 : trede embannadur eus ar c'hCatholicon gant Yvon Quillévéré, marc'hadour-levrioù hag embanner e Pariz.
* 1876 : urzh roet d’an holl Indianed, gant gouarnamant ar Stadoù-Unanet, da vont da vevañ e-barzh mirvaoù.
* 1929 : Leon Trotsky kaset d’an harlu.
* 1953 : 1800 den beuzet en Izelvroioù da heul ul liñvadenn.
* 1968 : dizalc’hidigezh Nauru.
* 2020 : mont a ra ar Rouantelezh Unanet kuit diouzh Unaniezh Europa.

## Sportoù

* 2010 : mont a ra skipailh mell-dorn (paotred) Bro-C'hall da gampion Europa evit an eil gwech, e Vienna (Aostria).

## Ganedigezhioù

* 1793 : Joseph Paul Gaimard, medisin ha naturour gall.
* 1797 : Franz Schubert, sonaozer aostrian.
* 1837 : Charles Jules Joseph de Gaulle, eontr da Charles de Gaulle, skrivagner gall ha mignon d'ar brezhoneg.
* 1857 : Charles Barney Cory, evnoniour ha golfer stadunanat.
* 1868 : Theodore William Richards, kimiour stadunanat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1914.
* 1872 : Pêr Brelivet, barzh brezhonek.
* 1903 : Frañsez Debauvais, broadelour breizhat.
* 1904 : Maurice Salabert, aktour sinema gall.
* 1908 : Atahualpa Yupanqui, barzh, kaner-sonaozer ha soner gitar arc'hantinat.
* 1913 :
** Frañsez Kervella ("Kenan Kongar" e anv-pluenn), douarour, barzh, skrivagner ha yezhadurour brezhonek.
** Pêr Trepos, kelenner Skol-veur ha yezhour.
* 1937 : Lucien Pouëdras, livour breizhat.

## Marvioù

* 1917 : Otto Finsch, ergerzher, naturour ha tudouriour alaman.
* 1924 : Curt von Bardeleben, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1940 :
** George Latimer Bates, naturour stadunanat.
** René Schickele, skrivagner eus Elzas.
* 1944 : Jean Giraudoux, skrivagner gallek.
* 1933 : John Galsworthy, skrivagner saoznek.
* 1987 : Yves Allégret, filmaozer ha saver senario gall.

## Lidoù

* Sent an deiz :
** santez Morwenna, santez eus Kernev-Veur.
** sant Gwaot, penitiour e Bro-Zol hag eskob Évreux (V$^{vet}$ kantved).
** sant Yann Bosco (XIX$^{vet}$ kantved), patron an deskarded.
* Devezh broadel :
** Nauru
* Devezhioù all:
** Gedichtendag‎
# Job Morvan

Job Morvan (Joseph Morvan e anv gwir) a oa ur reder war varc'h-houarn a-vicher breizhat, bet ganet d'an 3 a viz Kerzu 1924 e Moustoer-Logunec'h.
Graet e veze Marc'h-du Kolpoù anezhañ.
Gounezet e oa bet gantañ 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall 1956 etre Caen (Calvados) ha Sant-Maloù.
Aet e oa da Anaon d'ar 26 a viz Gouere 1999 e Kolpoù.
# 2 Mae

← Mae → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 1790 : torret eo monopol Kompagnunezh an Indez.
* 1808 : emsavadeg e Madrid a-enep arme Napoleon.
* 1885 : Stad dieub Kongo a zo savet gant ar roue Leopold II a Velgia.
* 1933 : berzet eo ar sindikadoù en Alamagn gant Adolf Hitler.
* 1945 : fin Emgann Berlin, kemeret eo Berlin gant soudarded an Unaniezh Soviedel a laka o banniel ruz war beg savadur ar Reichstag.
* 1997 : dont a ra Tony Blair da vezañ kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet, da 44 bloaz.
* 1998 : Bank kreiz Europa zo savet e Brusel evit lakaat e pleustr politikerezh moneizel Unaniezh Europa.
* 2018 : embann a ra ar strollad Euskadi ta Askatasuna (E.T.A.) ez eo divodet.

## Ganedigezhioù

* 1360 : Yung-Io, Impalaer Sina.
* 1729 : an Impalaerez Katarina II a Rusia.
* 1823 : José Vicente Barbosa du Bocage, politikour hag evnoniour portugalat.
* 1859 : Jerome K. Jerome, skrivagner saoznek.
* 1860 : Theodor Herzl, penn bras eus an emsav sionour.
* 1922 : Serge Reggiani, aktour, kaner, livour ha skrivagner italian-gall.
* 1929 : Édouard Balladur, politiker gall, kentañ ministr Bro-C'hall eus 1993 da 1995.
* 1975 : David Beckham, melldroader saoz.
* 1982 : Lázaro Bruzón, mestrc'hoarier echedoù kuban.

## Marvioù

* Isidor Gunsberg e 1890
* 1519 : Leonardo da Vinci, ijiner ha livour italian.
* 1807 : Hermann Burmeister, naturour arc'hantinat a orin prusian.
* 1857 : Alfred de Musset, skrivagner gallek.
* 1864 : Giacomo Meyerbeer, sonaozour alaman.
* 1880 : Yann-Vari Nedeleg, skrivagner brezhonek.
* 1930 : Isidor Gunsberg, mestrc'hoarier echedoù hungarat.
* 1957 : Joseph McCarthy, politiker stadunanat.
* 1969 : Franz von Papen, politiker alaman, kañseller Alamagn.
* 2011 : Ousama ben Laden, stourmer islamour.
* 2020 : Idir, soner ha kaner kabil eus Aljeria.

## Lidoù
### Deiziadur roman

* VI ante nonas Maias / Florae Ludi V = 6$^{vet}$ devezh kent nonae Mae / 5$^{vet}$ devezh c'hoarioù gouestlet da Flora

### Deiziadur kristen

* Aleksandria : Athanasius, eskob, kofesour, doktor an Iliz.
* Firenze : Antonin, prezegour, eskob, kofesour.
* Roma : Saturninus, Neopolus, Germanus, Selestin, merzherien.
* (lec'h ?) : Vindemialus, eskob, merzher
* Hispalis, e bro Spagn : Felicius, diagon ha merzher
* Attalia, e Pamphylia : Exsuperus, Zoës, Cyriacus, Theodulus; merzheriet dindan an impalaer Hadrian

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel

* Polonia : Devezh ar banniel, devezh gouel en enor da vanniel ar vro.
# Jean-Mathurin Cadic

Jean-Mathurin Cadic a oa ur beleg (beleget e 1869) hag ur barzh brezhonek, bet ganet e Kerforn d'an 2 a viz Ebrel 1843 hag aet da Anaon d'an 13 a viz Mezheven 1917. Kenderv da Frañsez-Mari Kadig eo.
Oferennet en devoa e Baden (1870), e Plouharnel (1874), en Alre (1876) hag e Bizhui-an-Dour adalek 1892 betek e varv.
Tra ma oa e karg en Alre en devoa embannet ur romant-kazetenn diwar-benn ar chouanerezh ha, diwezhatoc'h (e 1897), un hir a varzhoneg (En Est) a zezrevelle mont en-dro an eostvezh e maezioù ar Mor-Bihan. Bez' e oa bet e-touez ar veleien vrezhonek o devoa dastumet ha treuzskrivet ar c'hanaouennoù pobl hag ar gwerzioù e dibenn an XIX$^{vet}$ kantved hag e penn kentañ an XX$^{vet}$ kantved, oc'h ober gant an anv-pluenn Yann Kerhlen.

## E oberennoù

* Augustin Guillevic ha Jean-Mathurin Cadic, Chants et airs traditionnels du pays vannetais.

## Notennoù ha davennoù

* ↑ Ti ar Sonerion
* Sellet er Wikimammenn : Jean-Mathurin Cadic.
# Jarl-Vari Guillois

Jarl-Vari Guillois zo bet ganet e Porzh-Gwenn, porzh kumun Perwenan (Aodoù-an-Arvor), d'ar 27 a viz Mae 1910.
Goude m'en doe tarzhet e lestr brezel, ar Vauquois, o stekiñ ouzh ur min er mor Hirwazh, e kendalc'has d'en em gannañ e Nerzhioù Frañs Dieub (FFL e galleg) e 1940. Mont a reas da vleiner ar jeneral de Gaulle e Londrez ha, dre ma komze brezhoneg mat-tre, e voe fiziet ennañ (gant Jean Marin) treiñ ha dibunañ Galv an 18 a viz Mezheven 1940 er BBC. Ar pezh a voe graet d'ar 24 a viz Mezheven, oc'h echuiñ gant ur gemennadenn bersonel "Me zo Koko eus Porzh-Gwenn" d'e vamm a soñje dezhi e oa marv he mab.
Goude ar brezel e chomas e Londrez e-lec'h ma talc'has ur stal traoù kozh betek deroù ar bloavezhioù pevar-ugent. Distreiñ a reas d'e vro c'henidik ma'z eas da Anaon d'an 19 a viz Gouere 1994.

## Liamm diavaez

* Histoires de Français Libres ordinaires
* Le Point 27/05/2014
# Jean Gainche

Jean Gainche a oa ur marc'hhouarner breizhat, bet ganet d'an 12 a viz Eost 1932 e Remengol. En e vleud e oa pa veze ezhomm da ruilhañ kement ha da sprintañ. E 1958 en devoa gounezet un tennad-hent eus Tro Bro-C'hall 1958 ha Priz Meur Ploue (aet ar maout en-dro gantañ e 1962). Renket e oa bet da 2$^l$ e-keñver Krez gwer Tro Bro-C'hall 1961.

## E ditloù

* 1953
** Tro Aod-an-Olifant
* 1954
** Tro Aod-an-Olifant (bet gounezet 9 zennad-hent gantañ)
* 1958
** 4$^e$ tennad-hent Tro Bro-C'hall 1958
* 1958
** Priz Meur Ploue
** Steredenn Bro-Leon
* 1959
** Tro Aod-an-Olifant
** 2vet Priz Meur Ploue
* 1962
** Priz Meur Ploue

## Disoc'hoù e troioù meur
### Tro Bro-C'hall

Eizh gwech en devoa Jean Gainche kemeret perzh e Tro Bro-C'hall er skipailhoù-mañ :
* Skipailh-rannvro Kornôg-Gevred e 1958, 1959 ha 1961,
* Skipailh ar C'hornôg e 1960,
* Mercier-BP-Hutchinson adalek 1962 betek 1965.
* Tro Bro-C'hall 1958 : 29vet, aet ar maout gantañ da geñver ar 4$^e$ tennad-hent
* Tro Bro-C'hall 1959 : dilez da geñver an 18vet tennad-hent
* Tro Bro-C'hall 1960 : 36vet
* Tro Bro-C'hall 1961 : 14vet
* Tro Bro-C'hall 1962 : 32$^l$
* Tro Bro-C'hall 1963 : 20vet
* Tro Bro-C'hall 1964 : 31añ
* Tro Bro-C'hall 1965 : 71vet
# Jean Malléjac

Jean Malléjac a oa ur marc'hhouarner breizhat (ha brezhoneger), bet ganet d'an 19 a viz Gouere 1929 e Dirinonn hag aet da Anaon d'ar 24 a viz Gwengolo 2000 e Landerne.
Reder a-vicher e voe adalek 1950 betek 1958.
Tapet e oa bet gantañ 2$^l$ plas Tro Bro-C'hall 1953 war-lerc'h Louison Bobet.
E-kerzh Tro Bro-C'hall 1955, tra m'edo o pignat gant ar Menez Ventoux, e oa savet bec'h warnañ dre m'en devoa lonket re a amfetaminoù. Abalamour d'an darvoud-mañ e oa bet skarzhet e brederier a oa hini… ar reder luksembourgat Charly Gaul ivez : kentañ skarzhadenn evit doperezh e oa e Tro Bro-C'hall.

## E ditloù

* 1950
** Priz Kallag
* 1953
** 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall 1953

## Disoc'hoù e troioù meur
### Tro Bro-C'hall

* Tro Bro-C'hall 1952 : 33$^e$
* Tro Bro-C'hall 1953 : 2$^l$, gounezet un tennad-hent gantañ, ar C'hrez melen en-dro dezhañ e-pad 5 deiz
* Tro Bro-C'hall 1954 : 5vet
* Tro Bro-C'hall 1955 : dilez da geñver an 11vet tennad-hent
* Tro Bro-C'hall 1956 : 34$^e$
* Tro Bro-C'hall 1958 : dilez da geñver ar 15vet tennad-hent

### Tro Spagn

* Tro Spagn 1957 : 19vet

### Tro Italia

* Tro Italia 1958 : 48vet
# Nijerez

Un nijerez (liester nijerezioù), pe ur c'harr-nij, hervez an termenadur degemeret gant an OACI, zo un aerlestr pounneroc'h eget an aer ha kaset da loc'hañ ha da zibradañ gant ur c'heflusker (ma n'eus keflusker ebet ez eo ur blaverez). Ar c'hemporzh en aer a zeu eus an ersavioù aerwezhel a c'hoarvez war gorreoù difiñv e-kerzh an nijadenn.
Ne gomzer ket "nijerez" pa zeu ar c'hemporzh eus un ardivink fiñvadus evel ur viñ-tro, rak ur viñsaskell eo an ardivink en degouezh-se. Ma vez lakaet ouzh an nijerez un ardivink evit pradañ war an dour e teu an nijerez da vezañ un dournijerez.

## Istor

Savet e voe ur blaverez gant an ijinour saoz George Cayley e 1853, met gant Jean-Marie Le Bris eo e voe graet nijadenn gentañ un nijerez e 1856, da lavaret eo nijadenn un aerlestr erlusket gant un nerzh rak sachet e oa e garr-nij L'Albatros artificiel gant ur penn-kezeg a zaoulamme war un draezhenn. Evit kontañ nijadennoù an nijer breizhat eo e voe implijet ar ger avion evit ar wech kentañ gant ar c'hazetenner Gabriel de La Landelle en e levr Aviation ou navigation aérienne sans ballon e 1863.
Kalz diaraogerien en nijerezh all a glaskas dibradañ o flaverezioù evel an Alaman Otto Lilienthal etre 1867 ha 1896. Aerlistri gant ur mekanik dre vurezh a voe savet gant an ijinadenner gall Clément Ader adalek 1890 hag an ijiner saoz-ha-stadunanat Hiram Maxim e 1894, met ne zibradas ket o ijnadennoù pe neuze nebeutoc'h eget 20 cm a-us al leur. Nijadenn ar vreudeur Wright er Stadoù-Unanet e 1903 e voe an nijadenn gentañ gwiriekaet gant ar Gevread Aerlestrel Etrebroadel. Awenet e oant bet gant labour Otto Lilienthal dreist-holl. War wellaat a reas ar c'hirri-nij e-pad ar Brezel-bed kentañ ha goude. Ar Vreizhveuriz John Alcock hag Arthur Whitten Brown a reas an nijadenn dreuzatlantel diarsav gentañ e 1919.
Nijerezioù a voe en holl emgannoù bras an Eil Brezel-bed. Un elfenn bennañ eus ar strategiezh a voe evit ar Blitzkrieg alaman, Emgann Breizh-Veur, Brezel ar Meurvor Habask hag ar brezel argadiñ war kevandir Europa, kenkoulz war Talbenn ar C'hornôg ha Talbenn ar Reter.
Ar flistrell gentañ, da lavaret eo un nijerez gant ur c'heflusker dre zazloc'h, a voe an Heinkel He 178 alaman e 1939 hag an hini gentañ da emgann el Luftwaffe e voe an Messerschmitt Me 262 e 1943. E miz Here 1947 e voe tizhet moger ar son gant ur flistrell evit ar wech kentañ gant ar Bell X-1. An de Havilland Comet e voe ar flistrell genwerzhel gentañ, e 1952. Ar Boeing 747 e voe an nijerez treizhidi vrasañ eus 1970 betek 2005, ar bloaz ma'z erruas an Airbus A380.

## Notennoù

* ↑ (fr) Bretagne-Aviation