# Arm-tan

Un arm-tan a zo un arm a implij nerzh tarzhadenn un danvez-tarzh, poultr du gwechall ha poultr divoged bremañ peurliesañ, evit kas ur vannadell a zistrujo ur sibl, a c'hall bezañ un den, dafar pe ur savadur. Abaoe o c'hrouidigezh e Sina int ledanaet, evit dont da vezañ an armoù nesañ implijet war an tachennoù-emgann abaoe an XIXvet kantved.
Ar skiant a studi an armoù-tan, hag an armoù dre vras, zo hec'h anv hoplologiezh.

## Istor

An armoù-tan kentañ a oa bet implijet en X$^{vet}$ kantved e Sina, pa oa bet leuniet korzennoù bambouz gant poultr evit tennañ ganto. Douget e oant gant goafoù, ar pezh a rae goafoù-tan anezhe. Implijet e oant bet evel armoù argadiñ gant efedoù mat e-pad Sez De'an. Ne vannent ket bannadelloù koulskoude. En XIII$^{vet}$ kantved, ar Sinaiz a ijinas kanolioù dorn gant houarn. Lakaet e vezont da dalvezout evel hendadoù gwirion an armoù-tan. Goustadik ez eo emledet an teknologiezh-se war zu Reter Azia, Su Azia, Reter-Kreiz, hag Europa. E 1260 e voe implijet ur c'hanol e-kerzh emgann Aïn Djalout (Palestina). En Europa e voe savet kanolioù adalek deroù ar XIVvet kantved.
Tamm-ha-tamm e teuas da vezañ liesseurtoc'h hag efedusoc'h an armoù-tan, en Europa dreist-holl: koulerinenn (1410), ribaudequin (1430), akebut (1460), mousked (1521) ha "mousked-fuzuilh" (1703). En XIXvet kantved e voe dilezet ar poultr du evit ar poultr divoged, hag e dibenn ar memes kantved en em ledas implij ar c'hartouchennoù metal klok, er memes mare evit an tennata dre zorn dre vras. An armoù-tan damaotomatek hag aotomatek kentañ a zeuas war-wel tamm-ha-tamm e deroù an XXvet kantved.

## Disheñvelaat an armoù-tan

Meur a zoare a zo da urzhiañ an armoù-tan a zo hervez o ment, o implij, o gwikefre.

### Hervez o mont en-dro o flatinenn

* un tenn
* tennata dre zorn
* damaotomatek (pe damemgefreek)
* aotomatek (pe emgefreek)

### Hervez o c'halibr

En armeoù e raer peurliesañ armoù skañv eus ar re izeloc'h o c'halibr evit 20 mm, hag armoù ponner eus ar re all. E bed ar chase hag ar sportoù tennañ eo ral ober gant munisionoù uheloc'h o c'halibr evit .50 meutad (12,7 mm).

### Hervez o doare

Armoù hiniennel
* Akebut
* Banner-greunadennoù
* Banner-roketennoù
* Fuzuilh
* Fuzuilh-arsailh
* Fuzuilh-chase
* Fuzuilh-vindrailher
* Karabinenn
* Koulerinenn
* Mousked
* Pistolenn
* Pistolenn-vindrailher (pe "mitrailhetenn")
* Revolver
* Mindrailherez

#### Kanolierezh

* Banner-roketennoù lies
* Kanol
* Kanol-mortez

## Troiennoù brezhonek stag ouzh geriaoueg an armoù-tan
### Troiennoù

* Aet eo an tenn er c'hleuz : c'hwitet eo an afer, n'eo ket servijet da netra
* Gwerzhañ ar bistolenn/an tamm pistolenn : diskuilhañ ur sekred
* Hennezh en dije gwerzhet va fistolenn din : treitouret en dije ac'hanon
* Hennezh a oa deuet er-maez eus e wele evel un tenn : savet e oa buan-tre, prim-tre
* Hennezh en devoa ur vouezh evel un tenn : ur vouezh kreñv, galloudus
* Kaout un tenn : bezañ mezv-dall
* Tapout div c'had gant un tenn : tizhout daou bal en un ober

### Gerioù luc'haj

* kartouchenn : kalc'h
* mouchouer-godell : pistolenn (tunodo)
* pistolenn = pikez, karabañsenn
* pistolodenn, pistoled, pistolenn : pich, lost
* pistolodiñ : staotañ (langaj chon)

## Liammoù

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Geriaoueg an armoù-tan

## Daveennoù

* ↑ (fr) PARBEAU Alain, Petite histoire chronologique des armes à feu war lec'hienn an UFA, 07/10/2020 (lennet d'ar 25/02/2024)
* ↑ An holl droiennoù ha gerioù-mañ zo bet kavet en oberennoù da heul : GROS Jules, Le style populaire, Emgleo Breiz 2010 KERVELLA Divi, Geriaoueg luc'hajoù ar brezhoneg, An Alarc'h 2003 LE BIHAN Hervé & KERVELLA Divy, Devri, le dictionnaire diachronique du breton MÉNARD Martial, Alc'hwez bras ar baradoz vihan, An Here 1995 PLOURIN Jean-Yves, Initiation au breton familier et argotique, Armeline 2006