OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Colt M1911

Ar Colt M1911 zo ur bistolenn damaotomatek stadunanat dezhi ur blatinenn un-ober. Awenet he deus tost an holl bistolennoù damaotomatek modern ha brudet-tre eo e bed an armoù-tan. Arm-dorn standart an U.S. Army eo bet e-pad 74 vloaz eus 1911 betek 1985, a-raok e vije kemeret e blas gant ar Beretta 92. Ar braz eus ar skouerennoù zo bet produet gant ar Colt's Patent Fire Arms Manufacturing Company e Hartford (Connecticut).

## Istor

Savet eo bet gant John Moses Browning ha choazet evel arm standart gant an US Ordnance Department d'an 29 a viz Meurzh 1911 a-raok e krogje ar produiñ d'an 28 a viz Kerzu er memes bloaz.
Implijet e veze e-pad ar Brezel-bed Kentañ gant ar Stadoù-Unanet. E 1926 e voe modernizaet hag andanvet M1911A1. Ouzhpenn 1,3 milion a skouerennoù a voe produet e-pad an Eil Brezel-bed gant Colt hag embregerezhioù all evel Remington.
Kambret e oa da gentañ e .45 ACP. Adstummoù pe kopiennoù a gaver bremañ e .38 Super Auto, .40 S&W, 10 mm Auto ha 9 mm Parabellum, dreist-holl abaoe eo echu brevedoù an arm hervez lezenn. Priziet eo hag implijet kalz gant armeoù pe polisoù er bed a-bezh hiziv an deiz.
Implijet eo bet e brezelioù brasañ an XXvet kantved : Brezel-bed Kentañ, Eil Brezel-bed, Brezel Korea, Brezel Aljeria, Brezel Indez-Sina, Brezel Viêt Nam hag all. Ar Beretta M9 he deus kemeret he flas evel arm-dorn standart kalz rannoù eus an US Army er bloavezhioù 1980.

### Skouerennoù kinklet

Da vare an Eil Brezel-bed e voe kinklet plakennoù-lamm kalz pistolennoù M1911 gant soudarded stadunanat dre ma oant aes da cheñch. Tri seurt plakennoù kinklet a veze gwelet e-lec'h ar re orin e koad :
* reoù e gwer kregen ;
* reoù e olifant, keroc'h ha raloc'h ;
* reoù e polimetakrilat metil (anvet boas Plexiglas) savet a-drugarez da werennoù-dal ar c'hirri-nij. Dre ma oant treuzwelus e c'halle bezañ silet dindane skeudennoù a oa peurliesañ reoù aktourezed pe pin-ups, peotramant stag ouzh istor personel an hini a zouge anezhe (ur vedalenn, un anv, un ael pe ul loen da skouer).

## Levrlennadur

* (br) Rann an Ordrenañs, USA, Deskrivadur ar bistolenn M1911, Ar Granenn, 2022.

## Daveennoù

* ↑ (en) SAPP Rick, Standard Catalog of Colt Firearms, F+W Media, 2007, 288 p.
* ↑ (fr) PERQUIN Jean-Louis, Les customisations des Colt 45 pendant la Seconde Guerre Mondiale e La Gazette des Armes n°575, miz Even 2024, pp. 58-62
# Azeuladur an impalaer

Azeuladur an impalaer zo un doare relijion Stad ma vez azeulet an impalaer pe an tiegezh impalaerel evel doueed pe hanter zoueed.

## Istor

En istor e voe azeulet faraoned Egipt, Impalaerien Etiopia hag impalaerien Japan.

### Henroma

E Roma e voe aozet azeuladur an impalaer gant an impalaer Aogustus evit unaniñ pobloù an impalaeriezh en ur relijion.

### Sina

Mibien an oabl eo lesanv imalaerien Sina.

## Pennadoù kar

* Azeuladur impalaerel en Henroma
# Christian III (Danmark)

Christian III (1503–1559) a oa roue Danmark ha roue Norge adalek 1534 betek e varv e 1559.
Mab henañ Frederik Iañ hag Anna von Brandenburg e oa. Gantañ e voe lakaet al luteregezh da relijion ar Stad, hag evel-se e chomas betek 1849 pa voe lakaet da "relijion ar bobl" gant ar Vonreizh. E Norge eo chomet relijion ar stad betek 2012.
Dimezet e oa d'an 29 a viz Here 1525 e Kastell Lauenburg da Dorothea von Sachsen-Lauenburg ha pemp bugel o doe:
# Revolver d'ordonnance modèle 1892

Ar revolver d'ordonnance modèle 1892 a oa arm-dorn standart an arme c'hall betek ma voe kemeret e blas gant ar pistolennoù damaotomatek MAS 1935 ha MAC 50. Produet e veze gant ar Manufacture d'Armes de Saint-Étienne.

## Istor ha teknik

Ijinet e voe ar revolver-mañ diwar c'houlenn ar arme c'hall adalek 1885 evit kemer plas ar Modèle 1873 hag e stummoù deveret. Ur revolver un-ober ha daou-ober eo, kambret e 8 × 27 mm. Gwintet e vez e daboulin a-zehou diwar c'houlenn ar varc'hegerezh a implije anezhañ gant an dorn kleiz. Karrezennet eo ar plakennoù-lamm. Peder rizenn a-gleiz zo d'ar c'hanol. Difiñv eo ar viz hag ar vizerez. Implijout a ra ar sistem Abadie evit distegnañ ar c'hi hep tennañ.

## Implij

Gant ar Modèle 1892 e voe pourveziet holl rannoù an arme c'hall, ar polis, an FFI, an harkied hag an ONF betek 1962 evit servijoù zo. Implijet e voe e brezelioù trevadenniñ Frañs, en daou vrezel-bed, e brezel Indez-Sina hag e brezel Aljeria.

## Daveennoù

* ↑ (fr) Le revolver de 8 mm modèle 1892 war al lec'hienn Armesfrancaises.free.fr (lennet d'ar 06/03/2024)
# Lebel (fuzuilh)

Ar fuzuilh Lebel, pe Fusil modèle 1886 hervez e anv ofisiel e galleg, a oa bet dibabet gant an Arme c'hall e miz Mae 1887 da gemer plas ar fuzuilh Gras Modèle 1874.
Brudet eo evit bezañ bet arm-skoaz diazez an droadeien c'hall e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Implijet e oa bet un tamm da vare an Eil Brezel-bed, ha goude-se e brezelioù didrevadenniñ kreiz an XXvet kantved e-lec'h ma veze roet d'ar strolladoù a stourme asambles gant an arme c'hall. Lesanvet e voe ar fuzuilh gant anv unan eus an ofiserien a gemeras perzh er bodad-labour evit he sevel, ar c'horonal Nicolas Lebel, komandant kamp Châlons (e Mourmelon) e-lec'h ma voe kaset an amprouennoù.
Gellet a rae an arm bezañ pourveziet gant 10 kartouchenn kalibr 8 × 50 R mm. Ar fuzuilh Lebel a oa an hini gentañ er bed oc'h ober gant kartouchennoù enne poultr hep moged (« poultr B », savet diwar nitroseluloz). A-drugarez d'an nevezenti-mañ e oa bet uhelaet a-galz tizh hag hed-tenn pleustrek an armoù-tan.

## Istor

Pa zeuas ar Jeneral Boulanger da vezañ Ministr ar Brezel d'ar 7 a viz Genver 1886 e c'houlennas groñs e vefe kinniget dezhañ ur patrom fuzuilh nevez evit an arme a-benn ar c'hentañ a viz Mae war-lerc'h. Pimpatromoù a voe savet er Manufacture d'Armes de Châtellerault evit enbarzhiñ div ijinadenn : ar c'hargañ dre ur gorzenn dindan ar c'hanol, anavezet abaoe un ugent vloaz bennak er fuzuilhoù Henry stadunanat, hag ar poultr hep moged ijinet e 1884 gant ar Gall Paul Vieille. Amprouet e voe anezhe e kamp Châlons hag e-touez unvezioù eus an arme. D'an 22 a viz Ebrel 1887 e voe anvet ar patrom diwezhañ Modèle 1886 ha goulennet ur milion ar skouerennoù anezhañ gant Ministrerezh ar Brezel er bloavezh kentañ.
En holl e voe savet ouzhpenn 3.500.000 skouerenn eus ar fuzuilh etre 1887 ha 1920 (daou vilion anezhe a-raok ar Brezel-bed Kentañ) e uzinoù armoù Châtellerault, Saint-Étienne ha Tulle.

## Implij

Implijet e voe ar fuzuilh Lebel evit ar wech kentañ e fuzuilhadeg Fourmies d'ar c'hentañ a viz Mae 1891, e-lec'h ma voe lazhet gant an arme 9 den e-touez manifesterien. Er gelaouenn L'Illustration embannet d'an 9 a viz Mae e lenner e c'halle ar fuzuilh nevez "treuziñ tri pe pevar den da heul ha lazhañ anezhe".
Implijet e voe ar fuzuilh goude da vare Emsavadeg ar Vokserien e Sina e 1900-1901 pe en emgann Tit a-enep d'an Douareged e 1902. Ar braz eus an droadeien c'hall a veze pourveziet ganti da vare ar Brezel-bed Kentañ.
Chom a reas a-sav produerezh ar fuzuilhoù Lebel e 1920 met kempennet e voent betek 1937 e uzin armoù Tulle.

## Levrlennadur

* (fr) HUON Jean, Le fusil Lebel, Crépin-Leblond, 2015, 344 p., ISBN 9782703004042

## Daveennoù

* 1 2 (fr) Henri Vuillemin (1996). Gazette des Armes Hors Série n°2 : La grande aventure des fusils réglementaires français 1866-1936, Gazette des Armes L.C.V. - REGI'ARM. 100 p.
* 1 2 3 (fr) Le fusil de 8 mm modèle 1886 et 1886M93 war lec'hienn ArmesFrancaises.free.fr (lennet d'an 01/02/2024)
* ↑ (fr) Pellgarget enlinenn war lec'hienn L'Armarium d'an 01/02/2024
# Gras (fuzuilh)

Ar fuzuilh Gras, pe hervez hec'h anv ofisiel Fusil d'infanterie modèle 1874, e oa ar fuzuilh gentañ implijet gant arme Bro-C'hall a rae gant kartouchennoù metal, an 11 mm Gras.

## Istor

Goude ar brezel e 1870 e tibabas Prusia ar fuzuilh Mauser 1871 evit hec'h armeoù. Homañ a oa kambret evit kartouchennoù nevez-savet e metal penn-da-benn, pa oa ar Chassepot gall oc'h ober gant kartouchennoù paper c'hoazh. Diwar atiz ar c'horonal gall Basile Gras e 1874 e voe adkambret fuzuilhoù Chassepot evit ur gartouchenn vetal nevez, skoet en he c'hreiz, enni poultr du hag ur vannadell 11 mm. 170.000 skouerenn eus ar Chassepot a voe kemmet evel-se, hag e voent anvet Modèle 1866-74.
2.250.000 skouerenn all nevez a voe savet gant ar MAS dindan an anv Modèle 1874. Ur c'hemm a voe degaset e toull-skarzhañ ar gazoù goude darvoudoù-tennañ e 1880 (stumm M80). En diskar-amzer 1914 e oa re izel an niver a fuzuilhoù Lebel evit pourveziañ holl soudarded Frañs da vare ar Brezel-bed Kentañ. Divizet e voe neuze adkambriñ fuzuilhoù Gras evit ar c'halibr 8 mm Lebel. Roet e voent da soudarded an adreñv dreist-holl.
Daou stumm berroc'h eus ar Gras a voe savet evit ar c'hanolierezh hag ar marc'hegerezh.

## Levrlennadur

* (fr) HUON Jean, Le fusil Gras et les campagnes de la IIIème République, Éditions du Brévail, 336 p. ISBN 9782491741075

## Daveennoù

* 1 2 (fr) Le fusil d'infanterie de 11 mm GRAS, modèle 1866-74, modèle 1866-74 M80, modèle 1874 et modèle 1874 M80 war Armes Françaises (lennet d'ar 15/09/2024)
* 1 2 3 (fr) Fusil modèle 1874 M 80/M 14 « Gras » d’infanterie, war lec'hienn Mémorial de Verdun - Champ de Bataille (lennet d'ar 15/09/2024)
# Hotchkiss Modèle 1914

An Hotchkiss Mle 1914, pe Mitrailleuse Hotchkiss modèle 1914 hervez hec'h anv ofisiel en arme c'hall, a oa ur vindrailherez produet gant an embregerezh gall Hotchkiss etre 1914 ha 1920. Unan eus an armoù-tan hiniennel pennañ implijet gant an arme c'hall e voe da vare ar Brezel-bed Kentañ.

## Deskrivadur

Deveret e oa an Hotchkiss Mle 1914 eus ar mindrailherezioù Hotchkiss 1900 hag Hotchkiss 1909 implijet gant an arme c'hall e deroù an XX$^{vet}$ kantved. Mindrailherezioù yenaet dre aer e oant, kambret evit ar c'hartouchennoù standart 8 mm Lebel implijet er fuzuilhoù Lebel. Pourveziet e oant gant bandennadoù reut 24 pe 30 kartouchenn. Ar sistem-mañ a zegase kudennoù a-wechoù pa veze labezet pe lousaet ar bandennoù. Un nebeud kemmoù a voe degaset war ar stumm 1914 : kreñvaet e voe ar piston, tennet al lamm hag ar sistem surentez kuit en o zouez. E 1916 e voe gwellaet c'hoazh an arm en ur ouzhpennañ da skouer un toull-heñchañ evit bandennadoù kartouchennoù soupl, ur saziladur evit biñsañ ur c'huzh-tan war veg ar c'hanol, hag ur c'houch brasaet.

## Implij

An Hotchkiss 1914 kentañ a voe produet e miz Kerzu 1914. Kemer a reas da vat plas ar mindrailherezioù Saint-Étienne Modèle 1907 hag Hotchkiss Mle 1909 e 1916 hepken, pa zivizas an arme c'hall e vije urzhiet kalz muioc'h evit a-raok. Ouzhpenn d'an arme c'hall e voe implijet gant an American Expeditionary Forces etre 1917 ha 1918. Ur stumm brasaet eus an Hotchkiss 1914, kambret e 11 mm Gras, a voe savet evit bezañ montet war ar c'hirri-nij brezel. Un nebeud kantadoù anezhe a voe produet hepken.
Abalamour d'ar stokoù munisionoù 8 mm divent a chome goude ar brezel, ne voe ket klasket erlec'hiañ an Hotchkiss 1914 diouzhtu en arme c'hall, ha chom a reas e servij betek ar bloavezhioù 1930. Skouerennoù anezhe a servijas e deroù an Eil Brezel-bed. Implijet e voe ivez gant an daou du da vare brezel diabarzh Spagn. Meur a adstumm a voe produet evit broioù a bep seurt, ha int kambret e kalibroù all a-wechoù.
* Soudarded stadunanat gant un Hotchkiss Mle 1914 e Frañs, 1918
* Bandennad reut kartouchennoù 8 mm Lebel an Hotchkiss
* Lejionerien c'hall e Maroko pe Siria (bloavezhioù 1920)

## Liammoù diavaez

* Tresadennoù pezhioù un Hotchkiss Mle 1914 war lec'hienn Mirdi an Arme Pariz
* (fr) Deskrivadur dre ar munud, fotoioù ha tresadennoù pezhioù an Hotchkiss 1914 war al lec'hienn Armement Réglementaire français.

## Daveennoù

* 1 2 (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, p. 246
* 1 2 (fr) Mitrailleuses Hotchkiss war mitrailleuses.fr (lennet d'ar 07/09/2024)
* ↑ (en) HOWSON Gerald, Arms for Spain, St Martin's Press, 1998 (lenn enlinenn)
# Saint-Étienne Modèle 1907

Ar Saint-Étienne Modèle 1907 zo ur vindrailherez produet er Manufacture d'Armes de Saint-Étienne etre 1909 ha 1917. Implijet eo bet gant an arme c'hall e-pad ar Brezel-bed Kentañ dreist-holl.

## Istor

Er bloavezhioù 1900 e oa an embregerezh prevez Hotchkiss e penn ar jeu evit diorren an armoù aotomatek e Bro-C'hall. Pa fellas d'an arme c'hall kaout ur vindrailherez standart e voe divizet lakaat sevel unan e atalieroù-Stad Puteaux. Kement-mañ a oa graet evit chom mestr war produiñ an armoù. Ganet e voe ar vindrailherez Puteaux e 1905, met diskouez a reas bezañ siek abalamour da gudennoù tommadur e-pad an tenn. Ar MAS, a oa ul labouradeg-Stad, a ginnigas e 1907 ur vindrailherez Puteaux gwellaet, a voe choazet gant an arme c'hall er memes bloaz evel mindrailherez standart. Kregiñ a reas he froduiñ e 1909 hepken.

## Deskrivadur

E-keñver an arm savet e Puteaux, ar vindrailherez Saint-Étienne 1907 a oa cheñchet aozadur he c'hanol ha tres he rizennoù. Kemmet e oa bet ar sistem amprest-gazoù, ha gellet a rae bezañ cheñchet he c'hanol aesoc'h pa oa re domm. Evit chom hep paeañ gwirioù da Hotchkiss, hag a implije en e vindrailherezioù ur piston amprest-gazoù kaset war-zu ar gulasenn, gwikefre ar Modèle 1907 a voe pourveziet gant ur sistem piston kaset war-zu beg ar c'hanol. Luziet e oa, ha kalz muioc'h a bezhioù a oa ezhomm evit sevel anezhi neuze. Gwinterell he c'hulasenn a oa dindan he c'hanol, ha tommañ a rae betek re. Kambret e oa ar Modèle 1907 evit ar memes kartouchennoù 8 mm hag ar fuzuilhoù standart Lebel. He lusk-tennañ teorikel a oa war-dro 600 tenn/mn. Ar vindrailherez hec'h-unan a oa 24 kg he fouez hag he zrebez 32,7 kg.

## Implij

E deroù ar Brezel-bed Kentañ e chomas ar mindrailherezioù gall war an eil pe trede linenn. Gant penn-kentañ ar brezel en trañcheoù e tiskouezas ar Modèle 1907 un nebeud sioù : re vresk e oa he gwikefre evit an emgannoù er frigas, ha lousaat a rae buan. Ne oa ket aes da zivontañ ha da gempenn, ha re bonner e oa evit bezañ diblaset buan. Daoust d'un nebeud cheñchamantoù degaset e 1916 (Modèle T, evit Transformé) evit klask renkañ ar c'hudennoù tommañ ha gwellaat ar c'houch, divizet e voe implijout ar mindrailherezioù Hotchkiss 1914 en he flas. Paouez a reas produiñ ar Modèle 1907 e 1917.
Goude ar brezel e voe kaset skouerennoù eus ar Modèle 1907 en trevadennoù gall. Lod all a voe implijet betek deroù an Eil Brezel-bed gant an arme c'hall, en a-dreñv pe e savadurioù difenn dreist-holl.
* Soudarded c'hall gant ur vindrailherez Saint-Étienne 1907 war an talbenn (1914)
* Ur soudard alaman o sellet a-dost ouzh ur vindrailherez Mle. 1907 seziset e Frañs (miz Mae 1940)

## Daveennoù

* ↑ (fr) Mitrailleuses de Puteaux war Mitrailleuse.fr (lennet d'ar 25/10/2024)
* 1 2 3 4 (fr) La mitrailleuse Saint-Étienne, modèle 1907, levrig embannet gant Mirdi an Arme e Pariz (pellgarget d'ar 25/10/2024)
* ↑ (fr) Mitrailleuses Saint Etienne 1907 war Mitrailleuse.fr (lennet d'ar 25/10/2024)
* 1 2 (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, p. 241
# Chauchat (fuzuilh-vindrailher)

Ar Chauchat, pe Fusil-mitrailleur Mle 1915 CSRG (evit Chauchat Sutter Ribeyrolles Gladiator) hervez e anv ofisiel en arme c'hall, pe c'hoazh Automatic Rifle, Model 1915 (Chauchat) hervez an arme stadunanat, e oa ar fuzuilh-vindrailher kentañ implijet gant an arme c'hall da vare ar Brezel-bed Kentañ.

## Istor

A-raok ar Brezel-bed Kentañ he doa klasket Frañs, evel broioù all, diorren he c'hanolierezh hag hec'h armoù-tan hiniennel ponner evel ar mindrailherezioù. Goude deroù ar brezel e miz Eost 1914 e komprenas ar soudarded e oa ret kaout un arm-tan hiniennel gouest da dennañ en ur mod aotomatek evit skoazellañ un argad pe difenn ur savlec'h, met skañv a-walc'h evit bezañ diblaset buan war an dachenn-emgann. E 1915 e voe savet ur bodad-labour evit diorren un arm nevez, ennañ ar c'horonal Louis Chauchat, an ijinour Charles Sutter, ha Paul Ribeyrolles, rener an embregerezh marc'hoù-houarn Gladiator. E dibenn 1915 e voe ganet ar fuzuilh-vindrailher Chauchat. Un arm dezhañ daou vod-tennañ (damaotomatek hag aotomatek) e oa. Pourveziet e oa gant ur c'harger 20 tenn hanter-gelc'hiek, abalamour da stumm ispisial he c'hartouchennoù 8 mm Lebel. Un daoubez a oa stag outi. Kregiñ a reas he froduiñ buan a-walc'h ha lakaet e voe e servij en arme c'hall e miz Meurzh 1916. Soudarded stadunanat an American Expeditionary Forces a implijas anezhi etre 1917 ha 1918 ivez.
* Kulasenn ar Chauchat
* Karger hanter-gelc'hiek
* Ur soudard gall gantañ un FM Chauchat, deroù 1918
Ne blijas ket an arm d'ar soudarded da vat. Ne oa ket azasaet e wikefre hag e garger digor war ar c'hostezioù ouzh an emgannoù e frigas an trañcheoù, ha ne oa ket fiziapl. War-dro 19.400 skouerenn eus ur stumm kambret e .30-06 Springfield a voe savet evit Stadunaniz e 1918, met gwashoc'h c'hoazh e oa e gudennoù mont en-dro. Adalek 1924 e voe kemeret e blas en arme c'hall gant ar fuzuilhoù-mindrailher FM MAC 24 hag FM 24/29. Ne voe ket implijet kalz ar Chauchat e emgannoù goude ar Brezel-bed Kentañ, war-bouez e brezel Spagn a-wechoù, pe evel arm seizet gant ar Wehrmacht da vare an Eil Brezel-bed.

## Daveennoù

* 1 2 3 4 (fr) Le fusil-mitrailleur de 8 mm CSRG modèle 1915, war Armement Réglementaire Français (lennet d'an 08/09/2024)
* ↑ Tennet eus ar gelaouenn L'Illustration, n°3909 (fr), 2 a viz C'hwevrer 1918
* ↑ (fr) Chauchat war Arme et Passion (lennet d'an 08/09/2024)
* ↑ (fr) McNAB Chris, Armes à feu Encyclopédie visuelle, L'Imprévu, 2022, p. 264
# Marc'hegerezh

Ar marc'hegerezh eo hollad soudarded un arme a vez, pe a veze, o vrezeliñ war varc'h. Dreist d'an arme war droad e oa ar marc'hegerezh dre ma c'halle mont aesoc'h a lec'h da lec'h. Ouzhpenn an tizh e oa perzhioù all : nerzh an taolioù roet gant ur soudard war ur marc'h o vont d'ar galoup, diaesoc'h e dizhout dre ma oa uhel bintet.
# Troadegiezh

An droadegiezh eo anv ar unvezhioù eus un arme kustum d'en em gannañ war o zreid. Un troadeg zo anv ur soudard ezel eus an droadegiezh. En ur mod istorel eo disheñvel diouzh ar marc'hegerezh. En armeoù modern e tisheñvelaer doareoù troadegiezh disheñvel :
* an droadegiezh keflusket : kaset war an tachennoù-emgann e-bourzh kirri n'int ket hobregonet
* an droadegiezh mekanikaet , kaset war an tachennoù-emgann e-bourzh kirri hobregonet
* an droadegiezh harzlammet
* an droadegiezh-vorlu, e-bourzh ar batimantoù brezel
* Dilhad hag armoù ur soudard roman eus mare an Impalaeriezh, I$^{añ}$-III$^e$ kantved
* Ul linennad troadeien brusian en emgann Hohenfriedeberg (1745)
* Troadeien aostralian e Bougainville, miz Meurzh 1945
# Nikolaus von Falkenhorst

Nikolaus von Falkenhorst ganet d'ar 17 a viz Genver 1885 en Breslau, hiziv Wrocław hag aet da Anaon d'an 18 a viz Even 1968 en Holzminden (Niedersachsen), a oa ur jeneral alaman ha torfedour-brezel e-kerzh an Eil Brezel-bed.
Nikolaus von Jastrzembski e oa e anv gwirion met kemmañ a reas e anv e deroù e resped evel ofiser. Goude ar brezel, Falkenhorst a voe barnet gant ul lez-varn milourel saoz-norvegiat evit torfedoù-brezel. Lakaet da gablus, kondaonet e voe d'ar marv e 1946. Kemmet e voe ar garg ha troet da 20 vloaz toull-bac'h. Falkenhorst a voe dieubet e 1953 ha marvet 1968.
# Knecht Ruprecht

Knecht Ruprecht, a zo anavezet ivez e saozneg evel Farmhand Rupert pe Servant Rupert, zo un eiler da Sant Nikolaz e folklor Alamagn. Meneg anezhañ zo abaoe ar XVII$^{vet}$ kantved e prosesion Nedeleg e Nürnberg.
Anavezet eo mojenn Sant Nikolaz hag e eilerien e broioù kozh an Impalaeriezh Santel. Jacob Grimm a ra anv anezho en e levr Deutsche Mythologie,

## Lennegezh

* "Knecht Ruprecht", barzhoneg alamanek gant Theodor Storm e 1862.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Raedisch, Linda. The Old Magic of Christmas, Llewellyn Worldwide, 2013, ISBN 9780738733340
# Zwarte Piet

Zwarte Piet ("Pêr an Du") zo un dudenn eus mojennoù an Izelvroioù ha Belgia hag unan eus eilerien Sant Nikolaz. Schwaarze Péiter a vez laret anezhañ e Luksembourg. Ur morian eo, hag ar re a vez o treveziñ anezhañ a laka livaj du war o c'hroc'hen, ha hini ruz war o muzelloù.

## Istor

Dont a rafe Zwarte Piet eus ur c'hrouadur aozet e dibenn ar XVIvet kantved da vare aloubadeg spagnol an Izelvroioù. Bez e vefe skeudenn soudarded an Inkizision, a veze gwelet evel an diaoul gant Izelvroiz.
Roud zo eus Zwarte Piet adalek deroù an XIXvet kantved. A-raok e veze e-unan Sant Nikolaz, pe a-wechoù gant an diaoul. En Europa d'ar poent-se ne veze ket graet nemeur a gemm etre diaoul ha den du, ha ne oa nemet ur Zwarte Piet.
E 1845 e skrive Jan Schenkman St. Nikolaas en zijn knecht (« Sant Nikolaz hag e vevel»).
E 1891 el levr Het Feest van Sinterklaas e veze graet Piet eus ar mevel. Betek 1920 e kaver meur a anv dezhañ hervez al levrioù.
* Zwarte Piet ha San Nicola e Sinterklaas en zijn knecht
* Sant Nikolaz ha Krampus o weladenniñ un tiegezh e goañvezh 1896
* Zwarte Piet ha San Nicola el levr Sinterklaas en zijn knecht gant Jan Schenkman

## Enebiezh

Abaoe 2013 ez eus savet enebiezh ouzh Zwarte Piet a vefe un doare da zismegañsiñ ar vorianed.

## Pennadoù kar

* Black Pete

## Notennoù

* ↑ Père Fouettard est-il un symbole raciste ? - Dernière Here, 19 octobre 2013 (fr)
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Plectropterus

Plectropterus :
| Plectropterus gambensis, tresadenn (1922) gant Fuertes. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Anseriformes |
| Kerentiad : | Anatidae |
| Anv skiantel ||
| Plectropterus Stephens, 1824 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Plectropterus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1824 gant ar skiantour saoz James Francis Stephens (1792-1852).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

N'eus nemet ur spesad gwazi er genad-mañ : Plectropterus gambensis, anv skiantel ar waz kentrek, daou isspesad — P. g. gambensis ha niger — dezhañ, brosezat en Afrika issahara.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Anatidae/Plectropterus (lennet e-barzh d'an 29 a viz Genver 2025).
# Jean-Michel Caradec

Jean-Michel Caradec, bet ganet d'an 20 a viz Gwengolo 1946 e Montroulez hag aet d'an Anaon d'an 29 a viz Gouere 1981 e Rambouillet (Yvelines, Bro-C'hall) en ur gwallzarvoud war an hent, a oa ur c'haner ha saver sonennoù breizhat gallek.
Anavezet-mat eo e ganaouennoù Ma petite fille de rêve, La Colline aux coralines, Ile ha Ma Bretagne quand elle pleut.

## Pladennoù
### Pladennoù vinil 45 zro

* 1969 : Qui / Aquarelle
* 1970 : Les deux hémisphères / Le bateau
* 1971 : Complainte pour un enfant / Toucher ta main • La course au soleil / Mille sarabandes
* 1972 : Un petit soleil / Dodo dans tes draps
* 1973 : Mords la vie / Au château des alouettes
* 1974 : Ma petite fille de rêve / Colombine Mélusine et Cie (e Belgia)
* 1975 : Monde d'amour / Ma petite fille de rêve • Île / La ballade Mc Donald • Île / L'atout cœur
* 1976 : Quand l'école est finie / La mandarine • La parade des animaux / L'hippopotame
* 1977 : J'aime les petites filles / Ma Bretagne quand elle pleure
* 1978 : Si ma vie est belle (sonerezh ar film Le pion) • Pas besaoin / Le petit ramoneur
* 1979 : Passer la nuit avec toi / 'Je voudrais • Heureuse un peu / Parle-moi
* 1980 : Maryline / Western
* 1981 : Le fil du funambule / À mardi, on s'est pa vu

### Albomoù vinil 33 zro

* 1973 : Mords la vie
* 1974 : Ma petite fille de rêve
* 1975 : Caradec
* 1976 : Chante pour les enfants
* 1977 : Jean-Michel Caradec
* 1978 : Sous la mer d’Iroise… Portsall
* 1979 : Parle-moi
* 1981 : Dernier avis

#### Dalif

* 1992 : Sur scènes (vinil ha CD ; enrollet war leurennoù Sedan ha Paris e 1981)

### Dastumadoù

* 1978 : Jean-Michel Caradec
* 1979 : Jean-Michel Caradec

#### Dalif

* 1982 : Jean-Michel Caradec – Album Or
* 1988 : Jean-Michel Caradec – Ses plus belles chansons
* 1989 : Jean-Michel Caradec – Master Serie

## Liammoù diavaez

* (fr) Lec'hienn ofisiel
* (en) Discogs