# Tour-tan

Un tour-tan zo un ezel eus ar reizhiad arouezadurioù morel. Un tour eo, ur benveg goulaouiñ ouzh e grec'h. Peurvuiañ e vez savet an tourioù-tan war an aodoù evit ma c'hellfe ar bigi hag al listri gouzout e pelec'h ez eus un dañjer (kerreg, bazinier) ha pelec'h ez eus ur porzh.
Hiziv an deiz e vez implijet nebeutoc'h-nebeutañ an tourioù-tan gant al listri a-vremañ, pa implijont reizhiadoù lec'hiadur nevez dre skingomz, dre sonar ha dre loarelloù. N'eus ket muioc'h eget 1 500 tour-tan o vont en-dro er bed ken.

### An tourioù-tan kentañ

En Henamzer e oa bet staliet an tourioù-tan kentañ evit bastañ da ezhommoù ar verdeadurezh henc'hresian ha goude d'an hini henroman pa oant war-gresk er mor Kreizdouar. Evit diskouez lec'hiad an aodoù hag ar porzhioù e oant staliet. Gant tan e veze graet ar gouloù, diwar eoul peurliesañ.
An tour-tan brudetañ en Henamzer a oa an hini savet war enez Φάρος (Faros) e-tal porzh Aleksandria en Egipt. Tremen 100 metr e oa e uhelder, ha kontet e vez e-touez Seizh Marzh an Henved. Goude bezañ implijet e-pad 16 kantved ez eas da get da heul ur c'hren-douar e 1303. Adkavet ez eus bet e dibenn an XX$^{vet}$ kantved ul lodenn eus e vein-ben kouezhet er mor goude ur c'hren-douar c'hoarvezet kantvedoù zo.
* Maketenn tour-tan Alexandria
* Tour-tan Alexandria war pezhioù moneiz an Henamzer
* Tour-tan roman Dover, e Kent, Bro-Saoz
* Tour d'Odre (tour-tan roman) Bononia e Boulogne-sur-Mer

### XIX$^{vet}$ kantved

E penn-kentañ an XIX$^{vet}$ kantved e oa 15 tour-tan oberiant e Frañs, en o zouez tri staliet e Breizh : Kab Frehel, ar Stif war Eusa ha beg Lokmazhev.
E 1825, da lavaret eo tri bloaz goude e oa bet ijinet ar ferenn Fresnel, e embannas bodad an tourioù tan, ur bodad stag da vinisterezh an Diabarzh, un danevell evit sklerijennañ aodoù Frañs en un doare hollek. Kinnig a reas ar bodad modernaat ar 15 tour-tan savet dija, ha sevel un 48 bennak all, 22 anezho e Breizh. E korf 30 bloaz adalek 1830 e oa bet savet tourioù-tan :
* Saint-Maloù (tan porzh)
* Roc'h an douvez (kentañ urzh)
* Briad (kentañ urzh)
* Ar Jentilez (kentañ urzh)
* Montroulez (tan porzh)
* Enez-Vaz (kentañ urzh)
* Beg ar Raz (kentañ urzh)
* Sun (eil urzh)
* Gwaien (tan porzh)
* Penmarc'h (kentañ urzh)
* Loktudi (tan porzh)
* Stêr Kemper (tan porzh)
* Kon-Kerne (tan porzh)
* Penfred (trede urzh)
* Groe (1$^{er}$ ordre)
* Porzh-Loeiz (tan porzh)
* Stêr Krac'h (tan porzh)
* mont e-barzh ar Mor-Bihan (tan porzh)
* Edig (tan porzh)
* Penerf (tan porzh)
* Ar Guerveur (kentañ urzh)
* Forn Gwennrann (eil urzh).
En hengoun ar warded ez eus tri seurt tourioù-tan :
* baradoz, savet war an douar evel hini Brignogan ;
* purgator, savet war un enezenn evel hini Enez Werc'h ;
* ifern, savet war ur garreg er mor evel Ar Maen.

## Tourioù-tan Breizh, eus Menez-Mikael da bae Bourc'hnevez-Raez

* Kab Frehel
* Tour-tan ar Paun war an Enez-Vriad
* Tour-tan Hern
* Ploumanac'h, Perroz-Gireg
* Tour-tan ar Wrac'h Vras

## E yezhoù keltiek all

Ar gerioù goleudy e kembraeg ha golowji e kerneveureg ("gouloù-ti") zo bet savet diwar skouer ar saozneg lighthouse ; er yezhoù gouezelek ez eo "ti-gouloù", gant teach solais en iwerzhoneg, thie soilshee hathie sollyshe e manaveg, tigh soluis ha taigh-solais e gouezeleg Skos.

## Ardamezouriezh

* Skoed Augustin David
* Eskob Sant-Brieg ha Landreger
* (1862-1881)

## Levrlennadur

* (fr) Daniel Collet, Phares du Ponant, Skol Vreizh niv. 26, 1992

## Liammoù diavaez

* L'Ouest en mémoire (Ina) - Tour-tan ar Vein Zu 1946
* L'Ouest en mémoire (Ina) - gouarnerez un tour-tan e 1963
* L'Ouest en mémoire (Ina) - An tourioù-tan en Eusa

## Daveoù

* ↑ Alese ar ger gallek phare, "an tour-tan".
* ↑ Daou a oa, unan a bep tu da c'henoù ar stêr ; ne chom nemet unan.
* ↑ Gevellet eo gant re Dover. Kouezhet eo en e boull e-kerzh ar XVII$^{vet}$ kantved.
* ↑ Jean-Christophe Fichou, Gardiens de phares, Presses universitaires de Rennes, 2002.
* ↑ Rapport contenant l'exposition du système adopté par la Commission des phares pour éclairer les côtes de France, dielloù Penn ar Bed.
* ↑ Vincent Guigueno, Le plan d’éclairage des côtes de 1825, ministrerezh ar Sevenadur.