OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Emgann Harpers Ferry

Emgann Harpers Ferry (saozneg : The Battle of Harpers Ferry) a voe etre an 12 hag ar 15 a viz Gwengolo 1862. Ul lodenn e oa eus Kampagn Maryland e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Lu ar jeneral kengevreet Robert E. Lee en doa aloubet Maryland, ul lodenn eus al lu renet gant ar major-jeneral Thomas J. "Stonewall" Jackson a gelc'hias, a vombezas, hag a brizonias ar gwarnizon eus an Unaniezh en Harpers Ferry (e Virginia d'ar poent-se, e West Virginia hiziv-an-deiz). Un trec'h bras e voe, gant kolloù dister. war un hollad 14 000 soudard eus an Unaniezh, 44 a oa bet lazhet, 173 gloazet ha 12 419 prizoniet. E tu ar re Gengevreet e oa un hollad 21 000-26 000 soudard hag ar c'holloù a oa bet 39 lazhet ha 247 gloazet.

## Kronologiezh

Pa oa Lee gant e Army of Northern Virginia o vont etrezek traoñienn ar Shenandoah Valley e Maryland, en devoa graet e soñj da dapout gwarnizon Harpers Ferry evit gwareziñ e linennoù-pourveziñ betek Virginia. War e lerc'h e oa ar major jeneral George B. McClellan gant lu ar Potomac, hanter greñvoc'h. En desped da se hag ur gemer gant riskloù bras e voe choazet gant Lee rannañ e nerzhioù e daou. Ul lodenn evit tagañ gwarnizon Harpers Ferry hervez tri hent disheñvel. Ar c'horonal Dixon S. Miles, penn arme an Unaniezh e Harpers Ferry, en doa roet urzhioù strizh evit ma chomje darn eus e nerzhioù nepell diouzh kêr e-serr bezañ staliet war an uhelennoù. An difennoù treut en uhelderioù, al lec'h strategel pouezusañ, Maryland Heights, a voe taget gant ar re Gengevreet d'an 12 a viz Gwengolo, ne oa bet nemet emgannoù bihan. Tagadennoù gwirion div vrigadenn gengevreet a voe d'an 13 a viz Gwengolo ha bountet e voe buan an nerzhioù Unanet eus an uhelderioù.

## Disoc'h

An niver a brizonidi stadunanat eo an niver uhelañ en un emgann en istor vilourel ar vro, goude hini emgann Bataan e 1942 da vare an Eil Brezel-bed. Ar gwarnizon eus an Unaniezh o kodianañ en doa roet an tu d'an C'hengevread da rastellañ 13 000 arm hiniennel, 200 karrigell, ha 73 pezh kanolierezh. Jackson en doa kaset ar c'heloù mat da Lee. "Dre c'hras Doue, Harper's Ferry hag e gwarnizon a zo kodianet." Gant ma oa o vont etrezek kêr evit reiñ e urzhioù d'e soudarded, prizonidi an Unvaniezh a oa bet o sevel ul linenn a-bep tu eus an hent, gant ar c'hoant kaout ur sell war ar Stonewall brudet. Unan anezho hag en doa gwelet Jackson en e unwisk lous, mitous, en doa embannet a vouezh uhel, "Paotred, n'eo ket fichet brav, met m'on dije bet anezhañ ne vijemp ket bet tapet en en toull-trap se." E penn kentañ an abardaez, Jackson a oa bet kelaouet gant ur gemennadenn pouezus gant ar Jeneral Lee, o urzhiañ dezhañ fiñval e nerzhioù lu da Sharpsburg ar buanañ ar gwellañ. Jackson en doa laosket A.P. Hill en Harpers Ferry evit ober war-dro an dieubidigezh dre c'her eus ar brizonidi padal eñ a oa krog da vale evit kemer perzh en Emgann Antietam.

## Daveennoù

* ↑ (en) Troops surrender in Bataan, Philippines, in largest‑ever U.S. surrender, History.com, 13/04/2024 (lennet d'an 11/10/2024)
# Liutprand, roue al Lombarded

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Liutprand (ganet war-lerc'h 680 - marvet e 744) a oa mab da Ansprand, roue Lombarded Italia, ha dug Asti.
Anvet e voe da roue e miz Mezheven 712, hag e chomas betek e dremenvan.

## Istor

E-pad 32 vloaz e renas hag e klaskas unvaniñ Italia dindan ar gurunenn lombard, met bec'h en doe gant pevar fab : Kustentin, Gregor II, Gregor III ha Zakarias ; gant Lombarded all ivez : an dug Transamund II, dug Spolete, ha hini Benevento.
Klask argas Bizantiz kuit a reas, met tro-wenn a eure e 734 pa lakaas seziz war Ravenna, o c'hêr-benn.
* Italia goude aloubet gant Liutprand

## Levrlennadur

* (en) Christie, Neil. The Lombards. The Ancient Longobards. Oxford/Cambridge: Blackwell, 1999 (ISBN 978-0-631-21197-6)
* (en) La Rocca, Cristina, Italy in the Early Middle Ages – 476-1000. Oxford : Oxford University Press, 2002 (ISBN 978-0-19-870048-7)
* (fr) Paulus Diaconus (Paol an Diagon, VIIIvet kantved). Histoire des Lombards (Historia gentis Langobardorum). Turnhout : Brepols, 1996 (ISBN 978-2-503-50319-6)
* (fr) Riché, Pierre. Les Carolingiens – Une famille qui fit l'Europe. Paris : Fayard, 2012 (ISBN 978-2-01-279544-0)
# Emgann Antietam

Emgann Antietam, anvet ivez Emgann Sharpsburg gant nerzhioù ar Su, hag implijet c'hoazh hiziv-an-deiz e su SUA, lesanvet The bloodiest day, a oa bet ar c'hentañ emgann bras e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika etre an Unaniezh en Norzh ha Stadoù Kengevreet Amerika war tachenn an Norzh.
An emgann a oa bet d'ar 17 a viz Gwengolo 1862, e-kichen Sharpsburg hag Antietam Creek, e kontelezh Washington (Stad ar Maryland) e Stadoù-Unanet Amerika. An emgann-se e-pad Kampagn Maryland a zo hiziv-an-deiz c'hoazh an hini gwadushañ en istor ar Stadoù-Unanet o welet tro 23 000 gouzañver (marvet, gloazet, prizoniet pe steuziet).
. En desped da vezañ bet tizhet gwasoc'h an Union Army, an emgann e oa bet ur c'hammdro war an tu mat evit an Unvaniezh.
Laret e vez un drederenn eus lu an unaniezh ne dennas ket ur bolod e-pad an emgann a-bezh:
   «In making his battle against great odds to save the Republic, General McClellan had committed barely 50,000 infantry and artillerymen to the contest. A third of his army did not fire a shot. Even at that, his men repeatedly drove the Army of Northern Virginia to the brink of disaster, feats of valor entirely lost on a commander thinking of little beyond staving off his own defeat.. »
   — Stephen W. Sears, Landscape Turned Red"

## Tro-dro emgann Antietam

6 jeneral a zo bet lazhet pe gloazet marvus e-pad an emgann:
Lu an unaniezh
* Major jeneral Israel B. Richardson gloazet don ur wech toullet linenn difenn lu ar su Bloody Lane. Mervel a raio eus ar skeventfo d'an 3 a viz Du 1862
* Major jeneral Joseph K. Mansfield lazhet gant ur bolod er bruched, marvet d'an 18 a viz Gwengolo 1862
* Jeneral brigadenn Isaac P. Rodman lazhet gant ur bolod er skevent kleiz, marvet d'an 30 a viz Gwengolo 1862
Lu Stadoù Kengevreet Amerika
* Brigadier jeneral Lawrence O'Bryan Branch lazhet rik gant ur bolod er jod tennet gant ur mailh-tenner eus lu an unaniezh
* William E. Starke brigadier jeneral lazhet gant tri tenn fuzuilh, marvet un eur goude bezañ gloazet d'ar 17 a viz Gwengolo 1862
* Brigadier jeneral George B. Anderson gloazet don en ufern, marvet d'an 18 a viz Here 1862 goude un dic'harañ.
# Koronal

Ur c'horonal zo un ofiser a renk uhel en arme e penn ur rejimant soudarded. A-us dezhañ emañ ar jeneral. En armeoù bihan, evel re Island pe ar Vatikan, ar renk a goronal eo an hini uhelañ. Implijet e vez ar renk a goronal e lod nerzhioù polis pe strolladoù lezluel.
En istor, er 17vet, 18vet ha 19vet kantved, ur c'horonal a oa e-karg eus ur rejimant lu. Hiziv-an-deiz ez eo kalz ledanoc'h an niver a soudarded dindan karg ur c'horonal. Ar renk a goronal a adkaver peurvuiañ dres a-us an hini a letanant koronal. Ar renk a-us d'an hini koronal zo brigader, Jeneral brigadenn.
Kabiten eo ar renk kevatal er morlu.

## Skouerioù brudet

* Armand ar Roueri, lesanvet Koronal Armand, haroz an dizalc'hiezh amerikan ha breizhat.
* Koronal dilennet Alfred Jefferson Vaughan, Jr. eus Lu Stadoù Kengevreet Amerika.
* Koronal Chesty Puller d'an USMC.
* François de La Rocque lesanvet Koronal de La Rocque, politikour gall.
* Koronal an ALN Larbi Ben M'hidi.
* Koronal Naser e kreiz ha koronal Kadhafi a-zehoù en aerborzh Tripoli e 1969.
# George Armstrong Custer

George Armstrong Custer ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1839 ha marvet d'ar 25 a viz Even 1876 a oa un ofisour ha komandant er varc'hegiezh eus an United States Army e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika hag ar Brezelioù Indian. Desavet er Michigan hag en Ohio, Custer a oa bet degemeret e West Point e 1857, echuet en doa diplomet an hini diwezhañ eus e glasad e 1861. Pa darzhas ar brezel diabarzh, Custer a oa bet galvet da servij en Union Army.
Custer a c'hounezas brud vat e-pad ar brezel diabarzh. Kroget e oa bet ar stourm gantañ e-pad ar c'hentañ emgann veur, hini Bull Run d'an 21 a viz Gouhere 1861, nepell diouzh Washington D.C. Gant ma oa liammet gant un toullad ofiserien uhel e voe sikouret evit e vuhez soudard met ouzhpenn da-se e oa un ofiser marc'hegiezh mailh anezhañ. Custer a c'hounezas e breved Jeneral brigadenn d'an oad a 23 vloaz, nebeutoc'h evit ur sizhun a-raok emgann Gettysburg. Eno e voe penn da argadenn marc'hegiezh nerzhus a dalas ouzh Lu Stadoù Kengevreet Amerika da dremen dreist flankennoù talbenn an Unvaniezh.
E 1864, Custer a c'hounezas ur steredenn all hag a dapas e breved evit ar renk a major jeneral. E-fin ar brezel e dibenn Kampagn Appomattox, lec'h ma oa bet tu-pe-du e obererezh ha re e soudarded, Custer a oa aze pa godianas ar jeneral Robert Lee d'ar jeneral Ulysses S. Grant, d'an 9 a viz Ebrel 1865.
Goude ar brezel diabarzh, Custer a chomas el lu en United States Volunteers gant ar renk a major jeneral betek ma vefent divodet e miz C'hwevrer 1866. Goude-se e voe lakaet d'ar renk a gabiten ha goude-se leutanant koronal er 7th Cavalry Regiment e miz Gouhere 1866. Kaset e voe e kornôg ar vro evit stourm er Brezelioù Indian Amerika e 1867. D'ar 25 a viz Even 1876, gant ma oa e-penn ar 7th Cavalry Regiment e emgann Little Bighorn war douaroù ar Montana Territory a-nep ur c'hengevread meuriadoù indianed Amerikas, e voe lazhet gant e holl rejimant (e-touez anezho daou vreur dezhañ). An emgann a zo chomet brudet e Istor Stadoù-Unanet Amerika gant al lesanv "Custer's Last Stand." An trec'h war Custer hag e rejimant a oa bet ken splan e Little Bighorn ma chomas brudetoc'h evit e holl obererezhioù brezel all.
# Gwalldaolioù ar 7 a viz Even 2017 e Tehran

Gwalldaolioù ar 7 a viz Even 2017 e Tehran a oa bet un dagadenn doubl kaset da benn gant pemp sponter eus ar Stad Islamek e Tehran, kêrbenn Iran. Taget e voe parlamant Iran ha mozoleon an ayatollah Khomeini, 18 trevour a voe lazhet ha 52 gloazet. Ar pemp sponter a zo pe emlazhet pe a zo bet lazhet gant nerzhioù surentez Republik Iran.
Ar gouarnamant iranian a zisklêr e oa bet deuet a-benn da dalañ ouzh un trede dagadenn (ur vombezenn) ar memes devezh. Ar 5 sponter a zo bet anavezet gant gouarnamant Iran. Ar re-se a oa deuet er vro e miz Eost 2016. Ar re-se a oa bet o stourm en ur strollad propaganda Wahhabit kuzh. Lod pennoù uhel eus Iran o deus bet disklêriet e oa kablus Israel, Stadoù-Unanet Amerika hag Arabia Seoudat evit ar gwalldaol hep degas prouenn anat ebet.
* Kartenn an tagadennoù.
* Nerzhioù ispisial Iran o talañ ouzh sponterien ar stad Islamek.
* Ar Jeneral brigadenn Mohammad Pakpour, Penn-uhel nerzhioù douar ar Sepah-e Pasdaran-e Enghelāb-e Eslami (Gwarded ar Reveulzi) dres goude ma vefe bet talet an dagadenn war ar parlamant gant e nerzhioù stourm.
# Marcel Alessandri

Marcel Jean Marie Alessandri, ganet d'an 23 a viz Gouhere 1895 hag aet da Anaon d'an 23 a viz Kerzu 1968, a oa un ofisour gall. Servijet en doa e-pad ar C'hentañ Brezel-bed, an Eil Brezel-bed ha Brezel Indez-Sina. E-pad an Eil Brezel-bed e oa en Indez-Sina C'hall, eno e oa bet penn al lu gall e Sina, ouzhpenn bezañ penn ar velestraduezh c'hall evit ar gouarnamant e Sina. E-pad e vuhez vilourel e voe enoret 12 wech gant ar Croix de Guerre ha lakaet e anv war-raok alies.

## Renkoù

* Eil letanant 5 a viz Kerzu 1914
* Letanant 9 a viz Meurzh 1916
* Kabiten 5 a viz Gouhere 1917
* Penn Battailhon 1930
* Letanant-koronal 17 a viz Meurzh 1936
* Koronal 25 a viz Meurzh 1941
* Jeneral brigadenn 20 a viz Mae 1943
* Major Jeneral 1945
# Lord Lieutenant of Ireland

Lord Lieutenant of Ireland (brezhoneg : Lord Letanant Iwerzhon), pe en doare leun Lieutenant General and General Governor of Ireland (brezhoneg : Letanant Jeneral ha Pennouarnour Iwerzhon), e oa an titl douget gant Gouarnour Pennañ Iwerzhon adalek Brezel an Daou Roue e 1690 betek ma voe rannet an enezenn e 1922. Dre-se e oa anat dalc'hidigezh Rouantelezh Iwerzhon (1541–1800) gant ar Rouantelezh-Unanet deuet da vezañ Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon (1801–1922). E garg, gant anvioù disheñvel hervez ar mare, a oa anavezet ivez evel Besroue, hag e wreg a oa anvet Besrouanez a-benn neuze. Gouarnamant Iwerzhon a oa peurliesañ etre daouarn ul Lord Deputy ("Aotrou dileuriet") ha kement-mañ betek ar XVII$^{vet}$ kantved, ha goude-se gant ar Pennsekretour evit Iwerzhon.
# Rouantelezh Iwerzhon

Rouantelezh Iwerzhon (Iwerzhoneg rakvodern: Ríoghacht Éireann; Iwerzhoneg modern: Ríocht na hÉireann, distaget [ˌɾˠiːxt̪ˠ nə ˈheːɾʲən̪ˠ]) a oa un tiriad e-dalc'h Bro-Saoz ha goude-se Rouantelezh Breizh-Veur adalek 1542 betek 1800.
# Gras

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Gras zo un ger brezhonek gant meur a stêr. Gras zo ivez un anv-lec'h.
Un anv-familh provañsek eo ; ar Gras a gaver e Breizh.

## Tud

* Jean-Baptiste Le Gras, eskob Treger eus 1572 da 1583
* Basile Gras (1836-1901), jeneral gall
* Félix Gras (1844–1901), barzh e provañseg
* Rose-Anaïs Gras (1841–1920), barzhez e provañseg

## Anvioù-lec'h

* Gras (Graàs en okitaneg), ur gumun e departamant Ardecha
* Gras-Gwengamp, ur gumun e Bro-Dreger
* Gras-Uzel, ur gumun e Bro-Sant-Brieg
* Les Gras, ur gumun e departamant Doubs, e Franche-Comté
* Pont Gras, roudouz galian-ha-roman etre kêriadenn Kerbourc'h e kumun Sant-Lefer ha kêriadenn Gras e kumun Gwenrann

## A bep seurt

* ar fuzuilh Gras, implijet en arme c'hall en XIX$^{vet}$ kantved
* ar Gras de Douarnenez, gouel Meurlarjez e Douarnenez
# Pont Gras

Pont Gras zo ur savadur galian-ha-roman etre Sant-Lefer ha Gwenrann, er Briwer.

## Deskrivadur

Emañ Pont Gras war ar wenojenn etre kêriadenn Kerbourc'h, e kumun Sant-Lefer, ha kêriadenn Gras, e kumun Gwenrann. Gantañ e c'haller treuziñ ar stêr Mes, nebeut a-raok geunioù Pompas.
Ur roudouz eo kentoc'h eget ur pont : graet eo gant melloù mein plad steudet lakaet war al leur a-hed meur a zek metr, a-dreuz ar stêr, e-mesk ar c'horz. E-kreiz eo bet uhelaet ar maen bras evit lakaat ar Mes da redek dindanañ. Ar hollad a ra ur seurt stankellig hag er goañv e c'hall ar roudouz bezañ beuzet e lec'h pe lec'h.

## Istor

Ar pont a vefe eus ar mare galian-ha-roman, tro ar I$^{añ}$ kantved.
Goude bezañ disac'het ar maen kreiz eo bet renevezet ar pont e 2014.

## Daveoù ha notennoù

* ↑ (en) «Pont de Gras» war The Megalithic Portal
* ↑ (fr) «Pont Gallo-Romain de Gras [ROGRAS ]» ul lec'hienn diwar-benn mein-veur ar bed
* ↑ kannadig-kêr Sant-Lefer, miz Kerzu 2014
# 7,65 × 20 mm Long

Ar 7,65 × 20 mm Long, anvet ivez 7,65 mm French er broioù saoznek, 7,65 MAS, pe 7,65 Long hervez ar CIP, zo ur gartouchenn armoù-tan a-orin stadunanat implijet dreist-holl e armoù gall etre en daou vrezel-bed evel ar bistolenn M1935, ar bistolenn-vindrailher MAS 38 ha pimpatromoù nebeud-produet evel an ETVS. Produet e voe gant ar Société Française des Munitions adalek 1927, ha gant embregerezhioù gall all betek deroù ar bloavezhioù 1970.

## Levrlennadur

* (fr) BASTIÉ Jean-Pierre, Les armes réglementaires françaises en 7,65 Long - PA 1935 A & S, PM 1938, Crépin-Leblond, 2021, 208 p., ISBN 9782703004646

## Daveennoù

* Taolenn ar munision war lodenn TDCC lec'hienn ar CIP
* ↑ (fr) 7,65 mm Long war Arme et Passion (lennet d'ar 17/09/2024)
# K-141 Koursk

K-141 Koursk (rusianeg: К-141 Курск) a oa ul lestr-spluj nukleel banner misiloù klasad Oskar II eus Morlu Rusia. Moret e oa bet d'ar 16 a viz Mae 1994. D'an 12 a viz Eost 2000 e voe kollet ar K-141 Koursk pa'z eas d'ar strad e Mor Barents. An holl vourzhidi, 118 en holl, a voe lazhet.
# Les Gras de Douarnenez

Ar Gras de Douarnenez a zo anv abadenn an Ened e Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed. Anvet e vez alies les Gras de Douarn' pe zoken les Gras gant an dud kustumet. Padout a ra pemp devezh e kreiz miz C'hwevrer, hag un heuliad balioù ha dibunadegoù eo.
Orin ar gouel-se a zo e 1835.
Brudet-mat eo ar fest-mañ e Breizh, dreist-holl evit an nozvezh kentañ e-lec'h ma vez tronet roue ar gouel anvet an Den Paolig. Devet e vez ar vaskotenn-se e devezh diwezhañ ar fest, hag aozet e vez un abadenn dreuzwisket hep tem resis ebet war ar porzh kozh.

## Gwelet ivez
### Pennad kar

* Meurlarjez

### Notenn ha dave

* ↑ FR3, « Les Gras de Douarnenez », L'Ouest en mémoire (INA), 30 Meurzh 1996. Lennet d'an 28 a viz Gouere 2010

## Liammoù diavaez

* (fr) https://web.archive.org/web/20100217122448/http://www.pennsardin.com/gras/gras.htm
* (fr) https://web.archive.org/web/20130907150732/http://finistere-fr.com/douarnenez/gras-douarnenez.php
# René Descartes

Gwelet eo René Descartes (stumm latin Renatus Cartesius) evel an hini en doa diazezet ar brederouriezh vodern. Ganet d'an 31 a viz Meurzh 1596, e Lahaye e bro dTouren, hag aet da Anaon e Stockholm d'an 11 a viz C'hwevrer 1650. Ar prederour, matematikour ha skiantour a vez lesanvet tad ar brederouriezh vodern. Un darn eus ar skridoù prederouriezh a voe embannet a oa respontoù pe burutelladennoù e skridoù. Studiet e vez hiziv-an-deiz c'hoazh. Tremenet en doa Descartes un 20 bennak a vloavezhioù e Republik an Izelvroioù.
E oberenn Meditationes de prima philosophia embannet e 1641 a chom un oberenn penn d'ar studiadennoù prederouriezh, un diaz eo evit ar skolioù-meur prederouriezh dre ar bed. Displeg war an hentenn (1637) eo e oberenn vrudetañ. Enni hag e Pennaennoù ar prederouriezh (1644) e kaver e frazenn hollvrudet cogito, ergo sum.

## Oberennoù

* Compendium musicae (Diverrañ sonerezh), 1618
* Traité du Monde (1633)
* Discours de la Méthode, ha da heul la Dioptrique, les Météores, la Géométrie, e galleg (1637)
* Meditationes de prima philosophia (1641) e latin, ha troet hag embannet e galleg e 1647 dindan an anv Méditations sur la philosophie première
* Principia philosophiae (Pennaennoù ar prederouriezh) e latin (1644)
* Les passions de l'âme, 1649
* Le monde, pe Traité de la Lumière, 1664
* Traité de l'homme et de la formation du fœtus, 1664
* Mécanique, 1668
* Méditations, 1673
* Traité de l'Homme, 1677
* Principes, 1681

## Levrlennadur

* M.-N. Bouillet : Dictionnaire universel d'Histoire et de Géographie. Embannadurioù L. Hachette et Cie. Paris 1863
* (fr) Simon Alain : Descartes et la Bretagne, Yoran Embanner, 2006 (ISBN 978-2-916579-33-7)
* (fr) Simon Alain : Descartes breton ? – Le point de vue breton, Yoran Embanner, 2009 (ISBN 978-2-916579-21-4)
* Pol Potier de Courcy : Nobiliaire et armorial de Bretagne. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014

## Notenn

* ↑ Troet eo bet e brezhoneg gant Jil Ewan : Displeg war an hentenn, Preder, 1965
# Columbus (Georgia)

Columbus zo ur gêr lec'hiet e kornôg Georgia er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 189 885 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Columbus en ur mod ofisiel e 1828.

## Skeudennoù

* Chattahoochee Riverwalk
* Trinity Episcopal Church

## Kêrioù gevellet

| Bro | Kêr |
| Jorjia | Zugdidi |
| Japan | Kiryū |
| Roumania | Bistriţa |
| Taiwan | Taichung |

## Liammoù diavaez

* (en) Lec'hienn ofisiel
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Vengeons

Vengeons :
| An ti-kêr hag ar skolioù. ||
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi |
| Departamant | Manche |
| Arondisamant | Avranches |
| Kanton | Le Mortainais |
| Kod kumun | 50625 |
| Kod post | 50150 |
| Maer Amzer gefridi | David Giroult 2023-2026 |
| Etrekumuniezh | Mont-Saint-Michel-Normandie |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | ann. (2020) |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | bihanañ 160 m — brasañ 352 m |
| Gorread | 15,75 km² |
| kemmañ |
Vengeons a oa ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall.

## Douaroniezh

* War lez ar stêrioù Virène, Yeurseul ha Ravillon emañ Vengeons.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Sourdeval hag e Bann Mortain. Lakaet e voe en Arondisamant Mortain e 1800.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 40 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,53% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; daou anezhe a voe lazhet e Boezinge e Flandrez Belgia d'ar 25 a viz Ebrel 1915, en 79vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e oant o-daou$^,$.

#### Kemm Arondisamant

* Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1926.

#### Eil brezel-bed

* Lazhet e voe daou nijour jamaikan eus ar Royal Air Force pa voe kaset o c'harr-nij d'ar strad e kêriadenn "L'Anfrérie" gant ar Flak d’an 18 a viz C'hwevrer 1943.
* Mervel a reas 26 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel, naontek anezhe a oa tud nann-soudard.

### XXI$^{vet}$ kantved

* Krouet eo bet kumun nevez Sourdeval d'ar 1añ a viz Genver 2016 diwar kumunioù kozh Sourdeval ha Vengeons.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Bezioù ar C'hommonwealth.
* Iliz katolik Sant Jermen.
* Bezioù nijourion ar Royal Air Force marvet e 1943, luc’hskeudennoù$^,$.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, er vered, luc’hskeudenn$^,$.

## Pennadoù kar

* Sourdeval, kumun gozh,
* Sourdeval, kumun nevez.

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Cassini – EHESS
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Cassini – EHESS
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Dastumad an aktaoù melestradurel Prefeti Manche niv. 80, 22 Kerzu 2015
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
# Springfield Model 1861

Ar Springfield Model 1861 (Springfield doare 1861) a oa ur fuzuilh-vousked (da lavaret eo ur mousked rizennet e ganol) un-tenn, dezhi boledoù Minié, implijet gant an United States Army hag an U.S. Marines e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. 800.000 skouerenn anezhi a voe produet e arsanailh Springfield (Massachusetts), ha 200.000 skouerenn all en un ugent embregerezh bennak etre 1861 ha 1865. Implijet e voe kalz en US Army e-pad ar Brezel diabarzh dre ma oa resis, ma tenne pell hag e oa un arm a fiziañs.
Kopiennoù modern eus an arm a vez produet hiziv-an-deiz gant an embregerezh italian Pedersoli.

## Daveennoù

* ↑ (en) HOUZE Herbert G., COOPER Carolyn C., Samuel Colt: Arms, Art, and Invention, Yale University Press, 2006
* ↑ (en) BROWN Carrie,Guns for Billy Yank: The Armory in Windsor Meets the Challenge of Civil War. (pellgarget d'ar 25/07/2024)
* ↑ (fr) ROB Houston, STROYAN Christine (renerezh), Armes à feu de légende, Larousse, 2019, pp. 62-63
* ↑ (en) Model 1861 U.S. Rifle Musket, National Museum of American History (lennet d'an 10/10/2024)
* ↑ (fr) Hervez lec'hienn an embregerezh (lennet d'an 10/10/2024)
# Fayetteville (mousked)

Ar Fayetteville Rifle a oa ur garabinenn-vousked produet gant arsanailh Fayetteville e North Carolina (Stadoù Kengevreet Amerika) etre 1862 ha 1865, da vare brezel diabarzh ar Stadoù-Unanet. Ar mekanikoù a servije da broduiñ an armoù-se a oa bet ar re skrapet digant an Unaniezh e arsanailh Harpers Ferry (West Virginia), a voe implijet da gentañ evit produiñ ar mouskedoù Springfield Model 1855.

## Levrlennadur

* (fr) BIANCHI Didier, Les armes de la guerre de Sécession - Les sudistes, Crépin-Leblond, 1998, 206 p., ISBN 9782703001539
# Listenn armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika

Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika a voe ur mare emdroadur a-bouez evit an armoù. Reoù nevez a zeuas etrezek an tachennoù emgann. Er brezel-mañ e voe amprouet da vat armoù aotomatek evel ar mindrailherezioù, pe an armoù hiniennel damatomatek kentañ evel ar fuzuilhoù Spencer. Dre o donedigezh, pevar bloaz brezel drastus e voe, gant etre 620 000 ha 750 000 soudard lazhet, un niver uheloc'h evit sammad kolloù soudarded Stadoù-Unanet Amerika e-pad ar C'hentañ Brezel-bed hag an Eil Brezel-bed. Distrujet e voe darn eus frammadurioù stadoù su ar vro.

## Armoù gwenn

* Arkansas toothpick
* Baionetez
* Kontell Bowie
* Model 1840 light artillery saber
* Model 1832 foot artillery sword
* Joe Brown’s pike

## Fuzuilhoù ha mouskedoù

* Springfield Model 1861
* Springfield Model 1863
* Fayetteville
* Sharps
* Spencer
* Henry
* Whitworth

## Revolverioù

* Colt 1851 Navy

## Mindrailherezioù

* Gatling (mindrailherez)
* Williams Gun
* Agar gun

## War-vor ha dindan-vor

* Evit mont pelloc'h: Dictionary of American Naval Fighting Ships

#### Bigi hobregoner

* USS Monitor
* CSS Virginia (Merrimack)

#### Bigi sonner

* CSS David