# Alexandre Dumas (tad)

Alexandre Dumas (1802-1870) a oa ur skrivagner gall eus an XIX$^{vet}$ kantved, brudet gant e romantoù istorel.
Mab e oa d'ar jeneral gall Thomas Alexandre Dumas (1762-1806). E vab Alexandre Dumas (1824-1895) a oa skrivagner ivez.

## Buhez
### Mab-bihan ur sklavez

Mab-bihan ur sklavez bet ganet e Monte Cristi e Santo Domingo a oa Alexandre Dumas. Marie-Cessette Dumas a oa anv ar vaouez-se, dimezet da Alexandre Antoine Davy de La Pailleterie, un nobl diarc'hant eus Normandi aet da c'hounit e vuhez e plantadegoù sukr ar C'haraib. Evit paeañ e veaj distro da Frañs, tro-dro 1774, en doa gwerzhet en-dro e wreg hag o fevar bugel. Koulskoude diwezhatoc'h en doa adprenet e vab henañ Thomas Alexandre Dumas evit kas anezhañ da vro C'hall ha reiñ dezhañ un deskadurezh e doare noblañs ar mare-se.
Lakaat a reas Thomas Alexandre Dumas e anv e rejimant dragoned ar Rouanez e 1786. Dont a reas da vezañ ur jeneral e-pad an Dispac'h, an hiron kentañ o tizhout ar renk-se el lu. Dimezet e oa da verc’h un ostalerour eus Villers-Cotterêt, Louise Labouret. Tri bugel en doa bet ar c'houplad : div blac'h hag ur mab, Alexandre Dumas, bet ganet d'ar 24 a viz Gouere 1802.

### Bugaleaj ha yaouankiz

Mervel a reas ar jeneral Dumas e 1806. Skoliataet e voe Alexandre Dumas e skolaj Villers-Cotterêt, met skañv e chomas e zeskadurezh. E 1816 e krogas da labourat evel skoazeller evit un notaer. Ne oa ket pinvidik tamm ebet. Tri bloaz war-lerc'h e reas anaoudegezh gant Adolphe de Leuwen a lakas anezhañ da zizoloiñ ar barzhoneg hag ar c'hoariva.
E 1823 e tivizas mont da Bariz evit gounit e vuhez o skrivañ pezhioù-c'hoari e stil "vaudeville". Ne reas ket berzh a-raok 1825 met e voe skoazellet gant ar jeneral Foy a oa mignon e dad, evit kavout ul labour er velestradurezh.
Kerkent ha Reveulzi Gouere 1830 e kemeras perzh e emgannoù e straedoù Pariz evit enebiñ ar rouantelezh ha souten ar Republikaned.
Gant Henri III et sa cour (1828), e bezh istorel kentañ, e voe lañset e vrud war leurenn al lennegezh e Pariz. Alies e voe taget abalamour da liv e groc'henn.
Evit tec'het kuit ouzh ar c'holera ez eas da Suis e 1832 e lec'h e reas anaoudegezh gant Châteaubriand. Kregiñ a reas ur prantad beajoù da Italia, Alamagn, Belgia, Spagn, Aljeria a vago e levr Impressions de voyage.

### Romantoù-kazetenn

E 1836 e voe embannet e kelaouenn La Presse, ar romant-kazetenn kentañ e Frañs, gant ur skrid savet gantañ. Adalek 1840 hag e-pad 11 bloaz e kenlaboure evit ar romantoù-kazetenn gant Auguste Maquet, met ne voe embannet an istorioù nemet dindan anv Dumas. Skrivañ a rae dibaouez ha karantez al lennerien evit e romantoù a vage gwerzh ar c'hazetennoù e lec'h e vejont embannet : Les Trois mousquetaires (1844), Le comte de Monte Cristo (1844-1846), La Reine Margot (1844-1845), Vingt ans après (1845)... Ijinañ a rae ar romantoù a-feur ma veze embannet er c'helaouennoù, o skrivañ meur a hini d'ar memes koulz hep meskañ nag an istorioù, nag ar c'henarroudoú istorel.

### E penn ur sal-c'hoariva

Sevel a reas e c'hoariva dezhañ e Pariz, an Théátre historique, bet digoret e 1847. Aze e veze savet pezhioù-c'hoari diwar e romantoù. Pinvidik mor e oa Alexandre Dumas d'ar c'houlz-se ha dispignañ a rae divuzul. Stardet e voe gant Dispac'h 1848, o koll e-pad mizioù e c'hounidoù boas (c'hoariva, romantoù-kazetenn) hag o lakaat e startijenn o kabaliñ evit dilennadegoù ar Breujoù hep dont a-benn da vezañ dilennet hag o souten Eugène Cavaignac a-enep Louis-Napoléon Bonaparte evit dilenn prezidant an eilvet Republik. Freuz-stal a reas e sal-c'hoariva e 1850.

### Divroañ

Sailhet gant dleoù ha kounnaret gant taol-Stad Bonaparte e tivroas e 1851 da Belgia asambles gant Victor Hugo. Echuet e voe neuze ar c'henlabour gant Maquet. Evit distreiñ da Bariz, ar pezh a c'hoarvezas e 1853, e rankas reiñ 45% eus e wirioù aozer a-vremañ ha dazont d'e gredourien. Tabut a savas an diskoulm-mañ etre Dumas ha Maquet. Neuze e lañsas Dumas e gelaouenn bemdeziek anvet Le Mousquetaire e lec'h e embanne eñvorennoù ha romantoù istorel.
E 1854 e reas berzh bras e vab, anvet eveltañ, gant ar pezh c'hoari La Dame aux camélias.
Ur veaj hir da Rusia a reas e 1858-1859 gant ur mignon livour, Jean-Pierre Moynet. E 1860 e werzhas madoù evit prenañ armoù ha skoazellañ Giuseppe Garibaldi e Italia. Kas a reas e-unan an armoù ha test an emgannoù e voe. Treiñ a reas e galleg eñvorennoù Garibaldi ivez. Chom a reas e-pad tri bloaz e Napoli, betek 1861, o ren furchata ha mirdi Pompei.

### Republikan en XIX$^{vet}$ kantved

Ur spered republikan ha digor a oa gant Alexandre Dumas. Evel e dad e oa kizidik da vuhez ar re zu o c'hroc’henn ha da zivizoù ar gouarnamant war ar sujed-se. Ne felle ket dezhañ plegañ kennebeut e-tal urzh divezek ar Gatoliked. Setu perak eo bet kontrollet alies e oberennoù gant ar gouarnamant pe dre wask ar Gatoliked ; evel-se n’en doa ket gellet mont betek penn e romant-gazetenn Isaac Laquedem a gonte buhez ar Boudedeo. E 1863 o doa embannet ar gardinaled en Index Librorum Prohibitorum e vije difennet d'ar Gatoliked lenn romantoù Dumas tad ha mab.

### Merc’hetaer eus ar c'hentañ

Bezañ tad 250 bastard e babore Alexandre Dumas. En o zouez n’en doa anavezet nemet daou vugel : Alexandre, ganet e 1824 eus e amezegez Laure Dabay, a deuio da vezañ skrivagner evel an tad ha Marie Alexandrine, ganet e 1831 eus Belle Kreilssamer, un aktourez. Dimezet e voe bet e-pad eizh bloaz d’un aktourez all, Ida Ferrier ; an disparti en doe koustet ker dezhañ, rediet e voe da werzhañ ar c’hastell en doa savet e Marly.

### Breizh en e oberennoù

Meur a-wech en doa ijinet Alexandre Dumas istorioù liammet da Vreizh. Da goulz ar romantelezh e oa bet awenet, evel kalz a arzourien all, gant tem ar chouanerezh a vez kavet e-barzh La comtesse de Charny (1842), Jeannic le Breton, ou le gérant responsable (pezh c’hoari, 1842), Les compagnons de Jéhu (1857) pe Les louves de Machecoul (1858).
E-barzh Le capitaine Paul (1838) e ijinas penn kentañ buhez Paul Jones, haroz James Fenimore Cooper e-barzh The Pilot, a tale of the sea (1824). Profitet en doa Dumas eus ur veaj da Naoned evit mont betek An Oriant ha klask e dielloù ar Morlu roudoù ouzh donedigezh Paul Jones ; displeg a reas ar raklabour-se e rakskrid e romant.
Komz a zo ivez eus Beltram Gwesklin e-barzh Le Bâtard de Mauléon (1846).
Teir gwech d’an nebeutañ e mennegas kêr Naoned pe Liger-Atlantel o vezañ perzh ouzh Breizh : e-barzh Le chevalier d’Harmental (1843), Le vicomte de Bragelonne (1847) ha Les louves de Machecoul (1858). Ar skridoù-se a zo implijet gant stourmerien adunanidigezh melestradurel Breizh evit difenn o sav-boent.
E 1869 e teuas Alexandre Dumas da Roazhon da enklask diwar-benn marv iskiz Pierre Charles Silvestre de Villeneuve (1763-1806), an amiral a rene morlu Frañs ha Spagn a-enep ar Rouantelezh Unanet e-pad emgann Trafalgar. Fellout a rae da Dumas sevel ur romant diwar-benn an istor-se, met ne reas ket.

### Bloavezhioù diwezhañ

E miz Ebrel 1864 e tistroas eus Italia da Bariz. Prezegennoù a roas e kêrioù Frañs diwar-benn e eñvorennoù, kenderc'hel a reas da embann romantoù, beajiñ a reas e Aostria-Hungaria e 1865 hag e Alamagn e 1866. E gelaouenn Le Mousquetaire a adlañsas e 1866 ha zoken e lañsas e 1868 ur gelaouenn nevez, D’Artagnan.

### E oberenn ziwezhañ skrivet e Rosko

E fin e vuhez e oa mennet mab bihan ostalerour Villers-Cotterêt da embann Geriadur meur ar gegin, un oberenn gant 3 000 rekipe, pep hini bet tañvaet gantañ hervezañ. E 1869 e tilojas eta da Rosko e Penn-ar-Bed evit bodañ e skridoù e-pad an Hañv. Ar dornskrid a roas d’e embanner e Meurzh 1870, c’hwec'h miz a-raok bezañ tapet gant ur gwallzarvoud gwazhienn ha mervel e ti e vab, d’ar 5 a viz Kerzu 1870, da lavaret eo e-pad ar brezel a-enep an Alamaned. Douaret e voe e gorf en ur gêriadenn nepell ouzh Dieppe. Abalamour d’ar brezel e voe ret gortoz 1872 evit kas e arched da vered Villers-Cotterêt ha ne voe ket embannet e C'heriadur meur a-raok 1873.

### Herezh

D’an 30 a viz Here 2002 e voe treuzkaset e gorf d’ar Panthéon e Pariz.
Hervez Index translatonium an Unesco emañ Alexandre Dumas e-touez ar skrivagnerien a zo bet troet o oberennoù ar muiañ. An 13vet plas en deus gant 2540 troidigezh.

## Oberennoù
### C'hoariva

* La Chasse et l'Amour, 1825
* La Noce et l'Enterrement, 1826
* Henri III et sa cour , 1829
* Christine, ou Stockholm, Fontainebleau et Rome, 1830
* Napoléon Bonaparte ou Trente Ans de l’Histoire de France, 1831
* Antony, 1831
* Charles VII chez ses grands vassaux , 1831
* Teresa, 1831
* La Tour de Nesle, 1832
* Kean, 1836
* Piquillo (opera-komek)
* Caligula, 1837
* Mademoiselle de Belle-Isle, 1837
* L'Alchimiste (pezh-c'hoari), 1839
* Les Demoiselles de Saint-Cyr, 1843
* Louise Bernard, 1843
* Halifax, 1842
* Le Laird de Dumbiky, 1844
* Contes, 1844

### Danevelloù

* Blanche de Beaulieu (e Nouvelles contemporaines), 1826
* Crimes célèbres, 1839–1841

### Eñvorennoù-beajoù

* Impressions de voyage, 1833
* Nouvelles Impressions de voyage (Midi de la France), 1841
* Excursions sur les bords du Rhin, 1841
* Souvenirs de voyage : Une année à Florence, 1841

### Romantoù

* Souvenirs d’Anthony, 1835
* Chroniques de France : Isabel de Bavière, 1835
* La Salle d’armes / Pauline, 1838
* Leo Burckart gant Gérard de Nerval
* Le Capitaine Paul, 1838
* Le Capitaine Pamphile, 1839
* La Comtesse de Salisbury, 1839
* Acté, 1839
* Napoléon, 1840
* Aventures de John Davys, 1840
* Othon, l’archer, 1840
* Les Stuarts, 1840
* Maître Adam le calabrais, 1840
* Le Maître d’armes, 1840–1841
* Praxède, 1841
* Aventures de Lydéric, grand-forestier de Flandre, 1841
* Un mariage sous Louis XV (pezh-c'hoari), 1841
* Jeanne la pucelle (1429-1431), 1842
* Le Speronare, 1842
* Le Capitaine Arena , 1842
* Le Chevalier d'Harmental, 1842
* Le Corricolo, 1843
* Filles, Lorettes et Courtisanes, 1843
* Georges, 1843
* Ascanio ou l'Orfèvre du roi, 1843
* Amaury, 1843
* Sylvandire, 1844
* Fernande, 1844
* Les Trois Mousquetaires, 1844
* Albine ou le Château d’Eppstein, 1844
* Cécile ou la Robe de noces, 1844
* Gabriel Lambert, 1844
* Louis XIV et son siècle, 1844
* Vingt ans après, 1845
* La Guerre des femmes, 1845
* Le Comte de Monte-Cristo, 1845–1846
* Une fille du régent, 1845
* La Reine Margot, 1845
* Les Médicis, 1845
* Les Frères corses, 1845
* Le Chevalier de Maison-Rouge, 1845–1846
* La Dame de Monsoreau, 1846
* Le Bâtard de Mauléon, 1846
* Joseph Balsamo, 1846 – awenet gant buhez Giuseppe Balsamo
* Les Deux Diane, 1846
* Impressions de voyage : De Paris à Cadix, 1847
* Les Quarante-Cinq, 1847
* Catilina (théâtre), 1848
* Hamlet, prince de Danemark (pezh-c'hoari), 1848
* Le Vicomte de Bragelonne ou Dix ans plus tard, 1848
* Les Mille et Un Fantômes, 1849
* Le Collier de la reine, 1849 – awenet gant afer karkan ar Rouanez
* La Femme au collier de velours, 1850
* La Tulipe noire, 1850
* Le Trou de l’enfer, 1850
* La Colombe, 1850
* La Chasse au chastre (pezh-c'hoari), 1850
* Montevideo ou Une nouvelle Troie, 1850
* Le Drame de quatre-vingt-treize, 1851
* Impressions de voyage : Suisse, 1851
* Ange Pitou, 1851
* Olympe de Clèves, 1851
* Conscience l'innocent, 1852
* Un Gil Blas en Californie, 1852
* Histoire de la vie politique et privée de Louis-Philippe, 1852
* La Maison de Savoie, depuis 1555 jusqu'à 1850, 1852-1856
** Emmanuel Philibert, t. 1, 1852
** Léone-Léona, t. 2, 1853
** Mémoires de Jeanne d’Albert de Luynes, comtesse de Verrue, surnommée la Dame de Volupté, t. 3, 1855
** De Victor Amédée III à Charles Albert, t. 4, 1856
* La Comtesse de Charny, 1853
* Le Pasteur d’Ashbourne, 1853
* Isaac Laquedem, 1853
* Les Drames de la mer, 1853
* Ingénue, 1853
* La Jeunesse de Pierrot, 1854
* Une vie d’artiste, 1854
* Catherine Blum, 1854
* Saphir, 1854
* Vie et Aventures de la princesse de Monaco, 1854
* Le Marbrier (pezh-c'hoari), 1854
* La Conscience (pezh-c'hoari), 1854
* Le Capitaine Richard, 1854
* Les Mohicans de Paris, 1854-1855
* Souvenirs de 1830 à 1842, 1854
* La Jeunesse de Louis XIV (pezh-c'hoari), 1854
* La Dernière Année de Marie Dorval, 1855
* Marie Giovanni, journal d’une parisienne, 1855
* Le Gentilhomme de la Montagne (El Salteador), 1855
* Le Page du duc de Savoie, 1855
* Les Grands Hommes en robe de chambre : César, Henri IV, Richelieu, 1855–1856
* Mémoires d'une aveugle ou Madame du Deffand, 1856
* Les Compagnons de Jéhu, 1856
* Les Crimes célèbres, 1856
* La Tour Saint-Jacques (pezh-c'hoari), 1856
* Le Fils de la nuit ou Le Pirate (pezh-c'hoari), 1856 – Kenlabour gant Gérard de Nerval, Bernard Lopez ha Victor Séjour
* Un cadet de famille ou Mémoires d'un jeune cadet, 1856
* L’Homme aux contes, 1857
* Charles le Téméraire, 1857
* Le Meneur de loups, 1857
* L'Invitation à la valse (pezh-c'hoari), 1857
* La Dame de volupté ou Mémoires de Jeanne d’Albert de Luynes, comtesse de Verrue, 1857
* Les Louves de Machecoul, 1858
* Black, 1858
* De Paris à Astrakan, 1859
* Jane, 1859
* L'Île de feu, 1859
* Le Fils du forçat, ou Monsieur Coumbes, ou Histoire d’un cabanon et d’un chalet, 1859
* La Maison de glace, 1860
* La Route de Varennes, 1860
* Mémoires de Garibaldi, 1860
* Une aventure d’amour, 1860
* Le Roman d'Elvire (opera-komek)
* Le Père La Ruine, 1860
* Le Père Gigogne, contes pour les enfants, 1860
* La Marquise d’Escoman, 1860
* L'Envers d'une conspiration (pezh-c'hoari), 1860
* Une nuit à Florence sous Alexandre de Médicis, 1861
* Les morts vont vite, 1861
* Bric-à-brac, 2 vol. 1861
* La Princesse Flora, 1863
* La Boule de neige, 1863
* La Dame de volupté ou Mémoires de Jeanne d’Albert de Luynes, 1863
* La San Felice, 1864 :
** La San Felice
** Emma Lyonna
** Le Destin de la San Felice
* Pietro Monaco sua moglie Maria Oliverio e i loro complici, 1864
* Les Deux Reines, 1864
* Lady Hamilton ou Souvenirs d'une favorite, 1865 (embannet e vez a-wechoù ar romant-mañ dindan an titl Confessions d'une favorite)
* Le Fils du forçat, 1865
* Les Blancs et les Bleus, 1867
* Les Hommes de fer, 1867
* Histoire d'un lézard (Souvenirs de Naples) (moullet e Gazette du grand monde), 1867/8
* La Terreur prussienne, souvenirs dramatiques, 1868

### Oberennoù dalif

* L'Assassinat de la rue Saint-Roch, 1861 . Diwar un danevell gant Edgar Allan Poe
* Ali Pacha, 1862
* Création et Rédemption, 1863
* La Fille du marquis, 1863
* Le Prince des voleurs, 1863
* Robin Hood le proscrit, 1863
* L’Île de feu, 1863
* Le Comte de Moret, 1865
* Parisiens et Provinciaux, 1867
* Le Chevalier de Sainte-Hermine, 1869
* Création et Rédemption : Le Docteur mystérieux / La Fille du marquis, 1872
* Le Prince des voleurs / Robin Hood le proscrit, 1872-1873
* Grand Dictionnaire de cuisine, 1873

## Notennoù

* ↑ "Deux ou trois choses que je sais d'Alexandre Dumas", Claude Schopp embannet gant Kevredigezh mignoned Alexandre Dumas, war dumaspere.com
* ↑ "Une statue du général Dumas, fondue par les nazis, de nouveau érigée à Paris", Géo, 4 a viz C'hwevrer 2021.
* ↑ Dumas, le comte noir, Tom Reiss, Flammarion, 2013
* ↑ "La route de la Liberté", pennad gant André Bellon, embannet e La route de Varennes, Alexandre Dumas, Mille et une nuits, 2005, pajenn 190
* ↑ "Le roman-feuilleton, qu’est-ce que c’est ?", Morgane Avallaneda, blog Gallica, 29 a viz Here 2020.
* ↑ "Manuscrits des pièces d'Alexandre dumas et procès-verbaux de censure de ces pièces, conservés aux Archives Nationales", Odile Krakovitch, Revue d'Histoire littéraire de la France, 1982
* ↑ Pennad war ar romant-se, savet gant Chantal Chemla war lec'hienn dumaspere.com
* ↑ "La littérature française censurée par le Saint-Siège, depuis la Restauration jusqu’à la veille de la Seconde Guerre mondiale", Jean-Baptiste Amadieu, in Les censures dans le monde : XIX$^e$- XXI$^e$ siècle, Presses universitaires de Rennes, 2016.
* ↑ La route de Varennes, Alexandre Dumas, Mille et une nuits, 2005, pajenn 198
* ↑ Le capitaine Paul (1838), raksrid.
* ↑ « Moi, madame; dit le chevalier selon les ordres de Votre Altesse, je suis parti pour la Bretagne, et, arrivé à Nantes, j'ai ouvert mes dépêches et pris connaissance de mes instructions. » in Le chevalier d’Harmental (1843), chabistr XXVII.
* ↑ « Le roi vit que d'Artagnan ne voulait pas parler. - Je vous ai fait venir, monsieur le capitaine, pour vous dire d'aller préparer mes logements à Nantes. - À Nantes? s'écria d'Artagnan. - En Bretagne. - Oui, Sire, en Bretagne. » in Le vicomte de Bragelonne (1847), chabistr CCXL.
* ↑ « Car le lac de Grand-Lieu, la forêt de Machecoul, la ville de Bourg-neuf, situés dans cette partie de la France circonscrite aujourd'hui dans le département de la Loire-Inférieure, faisaient partie de la province de Bretagne, avant que la France fût divisée par départements. » in Les louves de Machecoul (1858), chabistr I.
* ↑ Rennes, de Chateaubriand au Père Ubu, Georges Guitton, PUR, 2023.
* ↑ "Alexandre Dumas. Dernière oeuvre à Roscoff", Le Télégramme, 28 a viz Meurzh 2017
* ↑ "Une Marianne noire accueille Alexandre Dumas au Panthéon", Le Monde, 2 décembre 2002.
* ↑ Unesco, Statistics on whole Index Translationum database, gwirikaet d'an 21 a viz Eost 2023
* ↑ Gant Pierre-Joseph Rousseau hag Adolphe de Leuven
* ↑ Gant Espérance-Hippolyte Lassagne ha Gustave Vulpian
* ↑ Gant Auguste Anicet-Bourgeois
* ↑ Gant Frédéric Gaillardet
* ↑ Gant Gérard de Nerval, sonerezh gant Hippolyte Monpou
* 1 2 Gant Gérard de Nerval
* 1 2 3 Gant Adolphe de Leuven ha Léon Brunswick
* ↑ Gant Adolphe d'Ennery
* ↑ Gant Pier Angelo Fiorentino, Auguste Arnould, Narcisse Fournier ha Félicien Malefille
* ↑ Gant Augustin Grisier
* ↑ Gant François-Joseph Regnier
* ↑ Gant Auguste Maquet.
* 1 2 3 4 5 6 Gant Paul Meurice
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Gant Auguste Maquet
* ↑ Gant Hippolyte Auger
* ↑ Gant Paul Bocage ha Paul Lacroix
* ↑ Gant Bénédict Revoil
* ↑ Gant Paul Lacroix
* ↑ Gant Léon Brunswick ha Paul Bocage
* 1 2 Gant Paul Bocage
* 1 2 3 Diwar darnoù eus La Maison de Savoie (1852).
* 1 2 3 Gant ar gonterez Dash
* ↑ Gant Xavier de Montépin
* ↑ Le Fils de la nuit e Dumaspere.com.
* 1 2 Gant Victor Perceval
* 1 2 3 4 5 6 Gant Gaspard de Cherville
* ↑ Gant Joseph Méry
* ↑ Gant Adolphe de Leuven, sonerezh gant Ambroise Thomas
* ↑ Gant Lockroy