OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Kaner-sonaozer

Ur c'haner-sonaozer a zo un den hag a gan kanaouennoù savet gantañ penn-da-benn, da lavarout eo ton ha son.
Pep hini a labour hervez e faltazi: darn a grog gant sevel an ton a-raok skrivañ ar son, pe ar gwerzennoù, darn all a ra ar c'hontrol. Gallout a ra ar c'haner-sonaozer skrivañ ton ha son war un dro ivez.

## Kanerien-sonaozerien e brezhoneg
### XXvet kantved

* Denez Abernot, a sav e holl ganaouennoù e brezhoneg
* Glenmor, en deus savet un nebeud kanaouennoù brezhonek (an darn vrasañ e galleg)
* Youenn Gwernig, en deus savet an darn vrasañ eus e ganaouennoù e brezhoneg (un toulladig zo teiryezhek)
* Mona Jaouen, he deus savet darn eus he c'hanaouennoù
* Georges L. Jouin, en deus savet kanaouennoù e brezhoneg, e saozneg pe e galleg
* Manu Lann Huel, a sav kanaouennoù e brezhoneg hag e galleg
* Gilles Servat, en deus savet un nebeud kanaouennoù brezhonek (an darn vrasañ e galleg)
* Alan Stivell, en deus savet un nebeud kanaouennoù brezhonek (hag un toulladig e galleg; sonioù kozh a gan kentoc'h, e brezhoneg pe gouezeleg)

### XXIañ kantved

* Gweltaz Adeux, a sav e holl ganaouennoù e brezhoneg
* Iwan B, a sav kanaouennoù e brezhoneg, e galleg pe e saozneg
* Dom Duff, a sav an darn vrasañ eus e ganaouennoù e brezhoneg (un nebeudig e saozneg)
* Brieg Guerveno, a sav e holl ganaouennoù e brezhoneg
* Youenn Gwilhanton, a sav an darn vrasañ eus e ganaouennoù e brezhoneg
* Nolwenn Korbell, a sav an darn vrasañ eus he c'hanaouennoù e brezhoneg (un nebeudig e galleg, kembraeg pe saozneg)
* Kristen Nikolaz, a sav an darn vrasañ eus e ganaouennoù e brezhoneg
* Denez Prigent, a sav e holl ganaouennoù e brezhoneg
* Armel an Héjer, a sav e holl ganaouennoù e brezhoneg
* Yann Raoul, a sav an darn vrasañ eus e ganaouennoù e brezhoneg
* Lleuwen Steffan, a sav kanaouennoù e brezhoneg (an darn vrasañ e kembraeg)
* Louis-Jacques Suignard, a sav e holl ganaouennoù e brezhoneg
* Bernez Tangi, a sav e holl ganaouennoù e brezhoneg

## Pennadoù kar

* Kan
* Kanaouenn
* Kaner
# Karr

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Karr (karroù pe kirri el liester) zo ur ger brezhonek a vez graet eus meur a dra. Dre vras eo ur c'harbed, ur rod pe muioc'h dezhañ, da sachañ pe da zougen traoù pe tud.
Disheñvelet e vez ar c'hirri hervez o ment, pe niver ar rodoù warne, niver ar brec'hioù outo, pe an doare da sachañ anezho.
Sachet e vezont gant loened peurvuiañ, kezeg pe ejened dreist-holl, ezen, chas pe loened all a-wechoù ivez zoken. A-wechoù avat e vezont sachet gant tud, evel ar garrigell. Abaoe diwezh an XIX$^{vet}$ kantved ez eus kirri sachet gant keflusker dre enleskiñ, a vez graet kirri-tan pe kirri-dre-dan anezho, abalamour ma tevont treloskoù kondon.

## Karroù a bep seurt

* Karr-argad
* Karr-biskoulenn
* Karrigell, anvet "karr-bout" ivez
* Karr-boutin
* Karr-kañv
* Karr-nezañ, n'eo ket ur c'harr, nag ur c'harbed
* Karr-nij

## Gerioù deveret

* Ur marc'h-karr, pe ur vatezh-karr zo binvioù da zougen brec'hioù ar c'harr.

## Skeudennoù

* Ur c'harr er Cevenas.
* Ur c'harr hag un denn e Santiago de Cuba, e Cuba.
* Karr ha milin-avel er National Ranching Heritage Center e Lubbock (Texas), SUA.
* Ur rod prenn rezennaouet ha kelc'hiet gant houarn.
* Karr koad en Aostralia.
* Karr sinaat sachet gant un tarv - Tierniezh Sui (581-618).
* Mormoned en o hent etrezek Salt Lake City, SUA, war-dro 1840
# Kastell Komborn

Kastell Komborn :
| Kastell Komborn. ||
| Anv gallek | Château de Combourg |
| Marevezh pe stil | Krennamzer |
| Doare kastell | Kastell-kreñv |
| Deroù ar savidigezh | XII$^{vet}$ kentved |
| Dibenn ar savidigezh | XV$^{vet}$ kentved |
| Perc'henn a-vremañ | Tiegezh La Tour du Pin Verclause |
| Gwarez | Monumant istorel rummet (1966) |
| Lec'hiadur ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 24′ 27″ N, 1° 45′ 14″ K |
| Bro | Breizh |
| Departamant | Il-ha-Gwilen |
| Bro hengounel | Bro-Sant-Maloù |
| Kumun | Komborn |
| Lec'hienn ofisiel | chateau-combourg.com |
| kemmañ |
Kastell Komborn zo ur c'hastell e kumun Komborn, e Bro-Sant-Maloù hag en Il-ha-Gwilen, un 40 km bennak en hanternoz da Roazhon.

## Istor

Savet e voe ar c'hastell etre an XI$^{vet}$ hag ar XV$^{vet}$ kantved, war un dorgenn, nepell diouzh ul lenn. Savet e oa bet ar c'hastell kentañ e 1016, gant eskob Dol, evit difenn e zouaroù. Tremen a reas ar c'hastell hag e zouaroù etre daouarn meur a diegezh nobl goude-se. D'ar familh Gwesklin e voe da skouer. E 1761 e voe gwerzhet gant e berc'henn da neuze, Emmanuel-Félicité de Durfort, da René-Auguste de Chateaubriand, ur paramantour pinvidik eus Sant-Maloù, tad d'ar skrivagner François-René de Chateaubriand (1768–1848). En eñvorennoù hennezh e reer kalz anv eus ar c'hastell, al lec'h ma tremenas e vugaleaj er bloavezhioù 1770. Preizhet e voe ar c'hastell e-pad an Dispac'h Gall ha dibennet e voe e berc'henn, Jean-Baptiste de Châteaubriand, ur breur da François-René.
Er bloavezhioù 1870 e voe adkempennet ar c'hastell, gant alioù an tisavour Eugène Viollet-le-Duc. Emañ war roll ar monumantoù istorel abaoe 1966. Gweladenniñ anezhañ a c'haller.

## Skeudennoù

* Ardamezioù tiegezh Chateaubriand.
* Tour Sybil.
* Tour Sybil.
* Tour Croisé.
* Tour Maure.
* Al lenn.
* Ar park.
* Kroaz Lucille.
* Ar siprezenn Lawson (250 bloaz).

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) Lec'hienn ofisiel Kastell Komborn
* (fr) Luc'hskeudennoù eus kastell Komborn
# Kavenn ar c'hof

Kavenn ar c'hof zo ul lec'h kleuz e korf an den, ennañ an darn vrasañ eus ar flugez. En den emañ dindan kavenn ar brusk hag a-us kavenn al lestr. Goloet eo gant ur groc'henenn : an ampelenn.
E-touez an organoù lec'hiet e kavenn ar c'hof emañ : ar stomog, an avu, ar gellenn vestl, ar felc'h, an ilgreiz, ar vouzellenn voan, al lounezhi hag ar vouzellenn dev.
# Cielito lindo

Cielito lindo zo ur ganaouenn spagnolek brudet eus Mec'hiko, savet en XIX$^{vet}$ kantved. Skrivet e voe e 1882 gant Quirino Mendoza y Cortés, ur sonaozour mec'hikan. Un arouez eus Mec'hiko eo deuet da vout (evel Guantanamera evit Kuba), dreist-holl er broioù estren.

## Kanerien

Peurvuiañ e vez kanet gant ul laz mariachi, met kanet e vez gant an holl ganerien anvet e Mec'hiko evel Pedro Vargas pe Luis Aguilar.

## Filmoù

Klevet e vez er film mec'hikan Los tres García, kanet gant Pedro Infante.

## Melldroad

Evel arouez broadel e vez kanet seul wech ma vez skipailh broadel Mec'hiko o c'hoari, goude ma ne oar ket an holl ar werz en he hed.

## Ar werz

Cielito Lindo a zo bet kanet gant Pedro Infante, Vicente Fernandez, Ana Gabriel ha kalz re all.
De la Sierra Morena,
cielito lindo, vienen bajando Un par de ojitos negros,
cielito lindo, de contrabando.
Coro
¡Ay! ¡ay! ¡ay! ¡ay!, ¡canta y no llores! Porque cantando se alegran,
cielito lindo, los corazones.
Ese lunar que tienes, cielito lindo, junto a la boca No se lo des a nadie, cielito lindo, que a mí me toca.
Coro De tu casa a la mía,
cielito lindo, no hay más que un paso Ahora que estamos solos,
cielito lindo, dame un abrazo
Una flecha en el aire,
cielito lindo, lanzó cupido
Y como fue jugando,
cielito lindo, yo fui el herido
Coro Cielito Lindo De la Sierra Morena, Cielito lindo, vienen bajando, Un par de ojitos negros, Cielito lindo, de contrabando.
Estribillo Ay, ay, ay, ay, Canta y no llores, Porque cantando se alegran, Cielito lindo, los corazones.
Pájaro que abandona, Cielito lindo, su primer nido, Si lo encuentra ocupado, Cielito lindo, bien merecido.
Estribillo Ese lunar que tienes, Cielito lindo, junto a la boca, No se lo des a nadie, Cielito lindo, que a mí me toca.
Estribillo Si tu boquita morena, Cielito lindo, fuera de azúcar, Yo me lo pasaría, Cielito lindo, chupa que chupa.
Estribillo De tu casa a la mía, Cielito lindo, no hay más que un paso, Antes que venga tu madre, Cielito lindo, dame un abrazo.
Estribillo Una flecha en el aire, Cielito lindo, lanzó Cupido, Una flecha en el aire, Cielito lindo, que a mí me ha herido.

## Lec'hanvadur

Meur a gêriadenn zo bet anvet en enor d'ar ganaouenn, ha kantadoù a straedoù e Mec'hiko :
* Cielito Lindo, e Catazajá, Chiapas.
* Cielito Lindo Dos, e Maxcanú, Yucatán.
* Cielito Lindo Tres, e Hidalgotitlán, Veracruz.
* Cielito Lindo (El Tamaquich), e Ciudad Valles, San Luis Potosí.
* Cielito Lindo en Ensenada, Baja California.

## Kanaouenn all

* México lindo y querido

## Liammoù diavaez

* Kanet gant Mariachi Vargas :

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Comunidades de Cielito Lindo en México (3 de julio de 2009).
# Keryann

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Keryann zo un anv-lec'h brezhonek, deuet da vezañ un anv-tiegezh. Troet eo bet e Kerjean e galleg.

## Lec'hioù

* Maner Keryann, e Sant-Nouga (Bro-Leon), ur c'hastell eus ar XVI$^{vet}$ kantved
* Keryann, anv brezhonek Villejean, ur c'harter eus Roazhon, hag alese :
** kampus Keryann
** skol Diwan Keryann

## Tud

* Germaine Kerjean (1893-1975), aktourez c'hall
* Manu Kerjean (1913-1997), kaner kan-ha-diskan breizhat
* Jean-Yves Kerjean (g. e 1958), melldroader ha gourdroner breizhat

### Anv-badez

* Kerryann Ifill (g. e 1973), politikourez eus Barbados, prezidantez ar Sened

## Lennegezh

* Kastell Keryann Koadanskourr, ar romant kentañ skrivet e brezhoneg, gant Yves-Marie Gabriel Laouenan e 1830.

## Armerzh

* ar vioù Keryann, unan eus merkoù ar gevredad Œuf d'Armor
# Kigali

Kigali eo kêr-benn Rwanda ha kreizenn armerzhel ha melestradurel ar vro. Unan eus pemp proviñs ar vro eo. Sez ar prezidantelezh hag al lodenn vrasañ eus ar ministrerezhioù eo. 1 500 m uhelder he deus, savet war torgennoù.
Savet e voe kêr Gigali e 1907, gant Richard Kandt, en amzer ma oa Rwanda un drevadenn alaman, met ne vo lakaet da gêr-benn nemet pa zeuas ar vro da vezañ dizalc’h e 1962. Goude gouennlazh 1994 e voe adsavet ar gêr ha kresket he deus kalz abaoe. War-dro 1 milion a dud zo o chom enni bremañ (851 000 e 2005). Sachañ a ra muioc'h-muiañ a welladennerien etrebroadel dre an touristelezh, ar c'hendalc'hioù hag an diskouezadegoù.

## Gevelliñ

Gevellet eo Kigali gant :
* Mainz (Alamagn)
* Brusel (Belgia)
* Kebek (kêr) (Kebek)
* Montréal (Kebek)
* Chengdu (Sina)
* Jinan (Sina)

## Liammoù diavaez

* (en) lec'hienn ofisiel kêr Gigali
* (en) Skol-veur Dizalc'h Kigali
* (en) Kounlec'h Gouennlazh Kigali
# Kim

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Kim a c'hall bezañ un anv-tiegezh, un anv-badez, ur berranv pe ul lesanv.

## Anv-tiegezh en Azia

Anv-tiegezh stankañ Korea eo Kim (김 e hangeul ; 金 e hanja). Anv ouzhpenn 20% eus ar boblañs eo. Stumm vietnamek an anv-tiegezh sinek Jin e c'hall bezañ ivez.
Anv meur a zinastiezh eus Korea eo :
* klann ar gKimed eus kêr c'hGyeongju, renerien rouantelezh Silla,
* renerien keoded-Stad Geumgwan Gaya
* an tiegezh Kim e Norzhkorea :
** Kim Il-sung (1912-1994), prezidant Republik Poblek Demokratel Norzhkorea, an tad
** Kim Jong-il (1942-2011), « rener meur » Republik Poblek Demokratel Norzhkorea, e vab. Pevar bugel en deus bet :
*** Kim Jong-nam (1970-2017), ar mab henañ, kontammet e 2017 e Malaezia
*** Kim Jong-chul (g. e 1981), an eil mab
*** Kim Jong-un (g. e 1984), ar mab yaouankañ, dibabet da vezañ « rener meur » Republik Pobl Norzhkorea war-lerc'h e dad
*** Kim Yo-jong (g. e 1987), ar merc'h
Tud brudet Sukorea :
* Kim Jae-gyu (1926-1980), letanant jeneral
* Kim Ki-duk (1960-2020), filmaozer marvet gant ar C'hovid 19

## Anv-badez

Un anv-badez a gaver e Azia ar Gevred eo, hag a dalv kement hag aour. Da skouer :
* Trần Trọng Kim (1883-1953), kentañ ministr Impalaeriezh Viet Nam
Un anv-badez flandrezek, saoznek ha svedek eo ivez, roet d'ar baotred kenkoulz ha d'ar merc'hed, da skouer :
* Kim Stanley Robinson (g. e 1952), skrivagner skiant-faltazi stadunanat
* Kim Gordon (g. e 1953), kanerez ar strollad Sonic Youth
* Kim Le Quang (g. e 1971), mestrc'hoarier echedoù flandrezat
* Kim Källström (g. e 1982), melldraoder svedat
* Kim Clijsters (g. e 1983), c'hoarierez tennis flandrezat

## Berranvioù

Berradur an anv-badez saoznek Kimberly ha Kimberley eo, da skouer :
* Kim Deal (g. e 1961), c'hoarierez gitar-boud ha kanerez ar strollad Pixies ha goude The Breeders
Pe c'hoazh an anv-badez Kimila :
* Kim Basinger (g. e 1953), aktourez stadunanat
Pe c'hoazh an anv-badez Kimball, da skouer :
* Kimball O'Hara, penndudenn ar romant Kim gant Rudyard Kipling
Berradur an anv Joakim a c'hall bezañ ivez e meur a yezh :
* Joakim e yezhoù Skandinavia hag e brezhoneg
* Joaquim e portugaleg ha katalaneg, da skouer Kim, un tresour bannoù-treset katalan
* "Ioakim" e ruseg (skrivet Ким ha Иоаким e kirileg)

## Lesanv

* Kim Philby, pe Harold Adrian Russell Philby (1912-1988), gwazour doubl soviedat hollvrudet, gwazour ar Secret Inteligence Service hag a spie evit an Unvaniezh Soviedel
* Kim Novak, anv-aktourez Marilyn Novak (1933-), aktourez stadunanat
* Kim Campbell (g. e 1947), kentañ ministrez Kanada

## Notennoù ha daveoù

* ↑ (en) Why Are So Many Koreans Named Kim? e-barzh Encyclopædia Britannica
# Matilda Flandrez

Matilda Flandrez, ganet war-dro ar bloavezh 1031 hag aet d'an anaon d'an 2 a viz Du 1083 e Caen, a oa pried Gwilherm an Alouber, dre-se e oa deuet da vezañ dugez Normandi ha rouanez Bro-Saoz.

## Dimeziñ ha bugale

Dimeziñ a reas e 1050 pe e 1051 e Rouen da Gwilherm Iañ . Eizh pe nav bugel o doa bet, pevar mab ha peder pe bemp merc'h :
* Roparzh (1051/52-1134), anavet e galleg evel Robert Courteheuse (Berr-e-heuz), dug Normandi (1087-1106), dimezet da Sibylle de Conversano. Bac'het e voe adalek 1106 ;
* Adélise (pe Adelida) († a-raok 1113), ar verc'h henañ, aet da leanez da Saint-Léger de Préaux, marteze goude klasket dimeziñ meur a wech hag en aner,  ;
* Cécile († 1126), aet da leanez da abati Itronezed Caen e 1066, graet ganti he gouestloù en 1075, aet da abadez en 1113 ;
* Richarzh Normandi (v. 1058-69/1074), aet da veleg e Caen en 1066. Lazhet er chase ;
* Gwilherm (war-dro 1060-1100), roue Bro-Saoz war-lerc'h e dad, adal 1087 betek 1100 ;
* Constance († 13 a viz Eost 1090), dimezet da Alan IV, dug Breizh ha kont Roazhon, en 1086 ;
* Adela Bro-Saoz, pe Adèle Bleaz (war-dro 1067 – 1137), dimezet war-dro 1080/1085 da Étienne-Henri; mamm Steven Bro-Saoz
* Herri (war-dro 1068/69-1135), roue Bro-Saoz war lerc'h e vreur Gwilherm (1100-1135), ha dug Normandi (1106-1135), dimezet meur a wech ;
* Matilda († war-dro 1113), meneget en Domesday Book, met n'eo ket meneget gant Orderic Vital na gant Guillaume de Malmesbury. Meneget evel merc'h an Alouber e mortuaj Saint-Niçaise Meulan ;
Diskred zo war :
* Agata, meneget gant Orderic Vital nemetken, bet danvez-pried Harold II Bro-Saoz, goude hini Alfonso VI Kastilha, n'eus ket bet anezhi marteze, nemet e vefe bet unan eus ar merc'hed usveneget .
* Gundrade (war-dro 1063-1085) lakaet dre fazi da vout merc'h d'an Alouber. Pa varvas e kastell Acre (Norfolk), e oa pried da Guillaume Ier de Warenne, a zeuas da vout 1añ kont Surrey, hag en un akta, kavet er Vieux Sarum, e ra anv Matild Flandrez eus Gundrade gant ar gerioù « ma merc'h». Orderic Vital, da-geñver hec'h eured, a skriv e oa c'hoar da Gerbod le Flamand, kont Chester

## Pennadoù kar

* Normandi
* Pallenn-moger Bayeux

## Notennoù

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* ↑ Elisabeth van Houts, « Matilda (d. 1083) », Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, sept. 2004.
* ↑ Elisabeth van Houts, « Adelida (d; before 1113) », Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004.
* ↑ Medieval Lands
* ↑ Elisabeth van Houts, « Matilda (d. 1083) », Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, sept 2004;
* ↑ Elisabeth van Houts, « Matilda (d. 1083) », Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, sept 2004;
* ↑ Medieval Lands.
# Alea jacta est

Alea jacta est ("Taolet eo an diñs") zo ur bomm latin a vije bet lavaret gant Caius Julius Caesar pa dreuzas ar stêr Rubicone, un harz hag a oa difennet outañ, da vont da Roma da gemer ar galloud. Hervez an istorourien Ploutarc'hos, Suetonius hag Appianus e voent distaget e henc'hresianeg d'an 12 a viz Genver 49 kent JK : « Ἀνεῤῥίφθω κύϐος. » (Anerrhíphtô kýbos).

## Evezhiadennoù war ar yezh

War-dro 1950 e voe graet an evezhiadennoù-mañ$^,$$^,$ :
* e henc'hresianeg e vije bet komzoù Caesar, ha n'eo ket e latin ;
* gant Suetonius e voe troet fall gant alea jecta est, rak n'eo ket « taolet eo an diñs » ster ar frazenn e henc'hresianeg met « an diñs ra vo taolet ».
Da neuze n'eus nemet un droidigezh vat latin : jacta alea esto, "ra vo taolet an diñsoù".

## Notennoù

* ↑ E. Bickel, Iacta alea est, en Paideia, 7, pp. 269-273, 1952
* ↑ M. Markovic, Was hat Caesar bei Rubico eigentlich gesagt ?, en Z. Ant., 2, pp. 53-64, 1952
* ↑ H. Glaesener, Un mot historique de César, en Ant. Cl., 22, pp. 103-105, 1953
# Ahmed al-Charaa

Ahmed Husein al-Chaara (arabeg : أحمد حسين الشرع), pe diouzh e anv-brezel Abou Mohammed al-Joulani (أبو محمد الجولاني), ganet d'an 29 a viz Gouere 1982 e Riyadh (Arabia Saoudat), zo un dispac'hour, komandant djihadour, ha penn-meur Siria de facto goude diskar renad Bachar al-Assad e miz Kerzu 2024. Krouet en doa ar strollad Talbenn al-Nosra e 2012. Penn ar c'henstrollad Hay'at Tahrir al-Sham en doa tapet e miz Here 2017.
# Falculea

Falculea :
| Falculea palliata, tresadenn (1868) gant Keulemans. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Vangidae |
| Anv skiantel ||
| Falculea Geoffroy Saint-Hilaire, 1836 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Falculea a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1836 gant al loenoniour gall Isidore Geoffroy Saint-Hilaire (1805-1861).

## Spesadoù

N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : Falculea palliata, brosezat e kornôg, norzh ha su Madagaskar.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Vangidae/Falculea (lennet e-barzh d'an 12 a viz Meurzh 2025).
# Artamella

Artamella :
| Artamella viridis (tresadenn). ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Vangidae |
| Anv skiantel ||
| Artamella W.L.Sclater, 1924 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Artamella a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1924 gant al loenoniour breizhveuriat William Lutley Sclater (1863-1944).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : Artamella viridis, daou isspesad — A. v. annae ha viridis — dezhañ, brosezat e Madagaskar (war-bouez kreiz ar vro).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Vangidae/Artamella (lennet e-barzh d'an 12 a viz Meurzh 2025).
# Xenopirostris

Xenopirostris :
| Xenopirostris damii, tresadenn (1868) gant Keulemans. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Vangidae |
| Anv skiantel ||
| Xenopirostris Bonaparte, 1850 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Xenopirostris a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù

Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* Xenopirostris damii,
* Xenopirostris polleni,
* Xenopirostris xenopirostris.
O c'havout a reer holl e Madagaskar.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Vangidae/Xenopirostris (lennet e-barzh d'an 11 a viz Meurzh 2025).
# Leptopterus

Leptopterus :
| Leptopterus chabert, tresadenn (1868) gant Keulemans. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Vangidae |
| Anv skiantel ||
| Leptopterus Bonaparte, 1854 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Leptopterus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : Leptopterus chabert, daou isspesad — L. c. chabert ha schistocercus — dezhañ, brosezat e Madagaskar.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Vangidae/Leptopterus (lennet e-barzh d'an 12 a viz Meurzh 2025).
# Donatello

Donatello (Donato di Niccolò di Betto Bardi) (e-tro 1386 - 13 a viz Kerzu 1466) a oa ur c'hizeller hag un arzour italian eus Firenze, en amzer an Azginivelezh kentañ.

## Oberennoù

* Donatello – David, marbr (1408-1409)
* Donatello – Ar profed Habacuc, delwenn lesanvet « Zuccone » (1427-1436) - Museo dell'Opera del Duomo (Firenze)
* Donatello - Pulpito della Passione (1465) - Iliz San Lorenzo (Firenze)
# Grip

* Wikipedia ne ro ket alioù mezegel pe yec'hedel
* Titouroù diamzeriet pe ziwir a c'hall bout er pennad-mañ. Un den a-vicher hepken war ar vezegiezh a c'hall reiñ un ali mezegel deoc'h, ha pennadurezhioù yec'hedel ho pro hepken zo anadouek war ar reiñ kemennoù a-fet yec'hed foran.
Ar grip (influenza e latin) a zo ur c'hleñved poreüs degaset gant pevar seurt viruz eus kerentiad an Orthomyxoviridae (Myxovirus influenzae A, B, C ha D). Tagañ a ra al laboused hag un nebeud bronneged evel ar moc'h, ar reuniged hag an dud. An epidemiezh a c'hoarvez en diskar-amzer hag er goañv dreist-holl. Terzhienn, poan-benn, paz, faringit, mialgiezh, asteniezh ha disnaon eo e sinoù pennañ. Treuskaset e vez ar grip etre an dud dre an analañ dre takennoùigoù puilh ar viruzoù enno o tont eus paz ha streviadur ar sujidi poreet.

## Virologiezh

Viruzoù TRN eo viruzoù ar grip. Eus kerentiad an Orthomyxoviridae emaint. Pevar anezho int : viruz ar grip A, viruz ar grip B, viruz ar grip C ha viruz ar grip D, digemmet an eil diouzh ar re all dre antigenusted o nukleoprotein. Viruzoù ar grip A eo ar re a zo kaoz d'ar pandemiezhoù bep bloaz.

## Diagnostig

Berr eo ar gorvezh : 1 pe 2 zeiz. Kregiñ a ra ar c'hleñved a-benn-krak gant un derzhienn trec'h da 38,5°C, gant kridienn, klopennadoù (poan-benn), asikted, disnaon, mialgiezh (poan-gigenn), arthralgiezh (poann-genvell). Tizhet e vez ar forzhioù analañ ivez : darwazh fri, berradur ar fri, paz sec'h, poan-gargadenn, raoudur ar vouezh.

## Dizarbenn

Kinniget e vez d'an dud gant riskloù bezañ vaksinet bep bloaz er broioù greantelaet. An dud gant riskloù eo :
* ar merc'hed dougerez e forzh peseurt stad eus o brazezded,
* ar vugale etre 6 miz ha 5 bloaz,
* an dud war an oad (≥ 65 bloaz),
* an dud gant klañvadurioù henek,
* ar wazourien yec'hed.
Evel kalz kleñvedoù poreüs e chom ar yec'hedouriezh an doare kentañ da zizarbenn an tredizh e-pad ur c'hleñved-red :
* gwalc'hiñ pizh e zaouarn ha meur a wezh bemdez gant soavon pe un dileizhenn hidroalkoolek dilouezus evit an daouarn, dreist-holl o vezañ stoket ouzh un den poreet erveziat pe oc'h ober war-dro ur c'hlañvour, pe ouzh gorreennoù kontammet erveziat gant ar viruz.
* en em wareziñ ha gwareziñ ar re all ouzh strinkadoù ar genoù pe ar fri, gant ur frilien taoladus (da vezañ lakaet en ur boubelenn serr araok gwalc'hiñ pe dilouezañ e zaouarn), pe o streviañ pe pasaat e pleg e vrec'h (kentoc'h eget e zaouarn). Mont e maskl surjianel a c'hall nebeutaat at strinkadoù ivez.

## Mezegadur

An den klañv a rank paouezat da labourat ha diskuizhañ er gêr. Parraat a raio ouzh an tredizhañ ha treled an darreuziad ivez.

## Epidemiologiezh

Mervel a ra gant ar grip etre 250 000 ha 500 000 den er bed bep bloaz, bugale yaouank ha tud kozh dreist-holl.

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Mammenn : Public Health Image Library