OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Platysteiridae

Platysteiridae :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Platysteiridae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1872 gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875), Platysteira ar genad skouer anezhañ.
Diouzh Doare 14.2 an IOC World Bird List ez a tri genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)

* Batis - Boie, 1833 (20 spesad),
* Lanioturdus - Waterhouse, 1838 (1 spesad),
* Platysteira - Jardine & Selby, 1830 (11 spesad).

## Rummatadur

Dilec'hiet eo bet ar spesadoù Bias ha Megabyas er c'herentiad Vangidae.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Platysteiridae: Wattle-eyes, Batises Sundevall, 1872.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Passeriformes/Platysteiridae (lennet e-barzh d'ar 14 a viz Meurzh 2025).
# Platysteira

Platysteira :
| Platysteira peltata, tresadenn (1873) gant Keulemans. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Platysteiridae |
| Anv skiantel ||
| Platysteira Jardine & Selby, 1830 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Platysteira zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1830 gant ar skiantourien vreizhveuriat William Jardine (1784-1843) ha Prideaux John Selby (1788-1867). Ar genad skouer eo e-keñver ar c'herentiad Platysteiridae.

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

Unnek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* Platysteira albifrons,
* Platysteira blissetti,
* Platysteira castanea,
* Platysteira chalybea,
* Platysteira concreta
** P. c. ansorgei, concreta, graueri ha kungwensis,
* Platysteira cyanea
** P. c. aethiopica, cyanea ha nyansae,
* Platysteira hormophora,
* Platysteira jamesoni,
* Platysteira laticincta,
* Platysteira peltata
** P. p. cryptoleuca, mentalis ha peltata,
* Platysteira tonsa.
O c'havout a reer en Afrika issahara, dek (10) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Platysteiridae/Platysteira (lennet e-barzh d'ar 14 a viz Meurzh 2025).
# Timbroù Gwiana c'hall

Gwiana c'hall a zo ur vro e biz Suamerika. Dindan dalc’h Bro-C’hall emañ abaoe kreiz ar XVIIvet kantved. Un drevadenn e voe betek 1946, un departamant tramor etre 1946 hag an 18 a viz Kerzu 2015 pa voe krouet ur "Strollegezh tiriad unik" (Collectivité territoriale unique de Guyane).
E 1886-1888 e voe lakaet e gwerzh timbroù an trevadennoù gall dreistmoullet gant ar gerioù :
Sklaeroc’h e voe e 1892 pa vo embannet an anv GUYANE a-dreuz war timbroù boutin an trevadennoù, gant ur pik pe get. Er bloaz-se e voe moullet ivez ur skwerenn eus ar rummad Navigation et Commerce (1892) gant an alc’hwez GUYANE.
Tresadennoù ur merienaer meur, ur c’hlasker aour ha plasenn ar gwez-palmez e Cayenne a zo bet e 1904 ar rummad kentañ gant un danvez a glote gant buhez ar vro. Heuliet e voe e 1929 gant un eil rummad ezotek a ginnige tresadenn un henvroad o tennañ gant ur wareg (engravet gant Antonin Delzers, ur birogenn war ar stêr Maroni ha, uheloc’h an talvoud-gwerzh dezho, timbroù oc’h enoriñ Ti ar Gouarnour e Cayenne.
Treut e voe an embann timbroù e-pad ar bloazioù war-lerc’h. Embannet e voe e Gwiana an hevelep rummadoù timbr a veze kavet e trevadennoù all en Impalaeriezh trevadennel Frañs : Diskouezadeg Pariz (1937), Deiz-ha-bloaz an Dispac’h (1939), Difenn an Impalaeriezh (1941), L’Entraide française… E 1947 e oa bet moullet ur rummad diwezhañ dre ma voe cheñchet statud melestradurel an tiriad. Timbroù Frañs a vez graet gante hiviziken.
An timbroù savet e 1921 evit ar postoù dre-nij a zo rouez-kenañ hag uhel o friz. Difeson eo ar skeudennoù (un tokarn gant divaskell, poltred an Doue Hermes, al lizherennoù TAG war teir diwar beder elfenn ar rummad, da lavaret eo "Transports Aériens Guyanais" (Treuzdougen aer Gwiana).

## Pennad kar

* Timbroù Inini
# Porched:Treuzdougerezh

Un tamm sell ouzh ar marc'h-houarn
Ar marc'h-houarn zo un ardivink, anezhañ ur framm dir pe garbon ha divrod outañ peurvuiañ (met un ardivink unrodek, teirrodek, pe bederrodek e c'hall bezañ ivez a-wechoù), a vez kaset war-raok dre nerzh an den a zo warnañ hag a bouez gant e dreid war troadikelloù da lakaat ar rodoù da dreiñ.
Dre fent e vez lavaret "marc'h-gaol" ha "marc'h-treut" a-wechoù. Lenn muioc'h...
Rummadoù, pennadoù ha porchedoù :
rod • stur • rod-stur • tizh
Hent-houarn : Porched an hent-houarn tren tizh bras • tren herrek rannvroel (THR) • ti-gar • porzh-houarn • stlejerez • bagon
E Breizh : Porched an hentoù-houarn e Breizh Porzh-houarn Naoned • Porzh-houarn Roazhon • Porzh-houarn Brest • THR Breizh
E kêr : metro • tramgarr • bus • busway • trolleybus • roudenn divrodegoù
An treuzdougen e kêrioù Breizh : Tramgarr Brest • Tramgarr Naoned • Metro Roazhon • rouedad STAR • SEMITAN • fungarr Brest
War an hentoù hag ar gourhentoù : karr • karr-boutin • karr-samm
kenweturañ • c'hoari biz-meud • carjacking
Divrodegoù: marc'h-houarn • marc'h-tan • side car
War vor pe dindan mor : Porched ar mor bag • bageerezh-dre-lien • bag-a-dan • bark • lestr (war-neuñv) • lestr-spluj
Aerhentiñ: : aerlestr • nijerez • biñsaskell • moñgolfierenn • dron • fuzeenn
Aveadurioù : pont • kanol • porzh • aerborzh
Ostilhoù skoazell : kartenn • nadoz-vor • Sistem Geolec'hiadur Hollek dre Satellit (GPS, Galileo)

## Daveenoù

* ↑ Brest, an tramgarr o vont war-raok
| Porched ar porchedoù | Porched ar porchedoù | Porchedoù a vankPere eo ar porchedoù ha penaos sevel unan ? | Porchedoù a vankPere eo ar porchedoù ha penaos sevel unan ? | Porchedoù a vankPere eo ar porchedoù ha penaos sevel unan ? | Porchedoù a vankPere eo ar porchedoù ha penaos sevel unan ? |
| Arzoù | Douaroniezh | Jedoniezh | Kevredigezh | Skiantoù | Teknologiezh |
# Saint-Brice (Manche)

Saint-Brice :
| Ar maerdi. ||
| Bro | Normandi Avranchin |
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi |
| Departamant | Manche |
| Arondisamant | Avranches |
| Kanton | Avranches |
| Kod kumun | 50451 |
| Kod post | 50300 |
| Maer Amzer gefridi | Gilbert Poidevin 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes Avranches - Mont-Saint-Michel |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 136 ann. (2022) |
| Stankter | 53 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 80 m bihanañ 9 m — brasañ 115 m |
| Gorread | 2,55 km² |
| kemmañ |
Saint-Brice zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall.

## Douaroniezh

* Ar Sée e Saint-Brice ha Tirepied er pellder.
* War lez ar stêr Sée emañ Saint-Brice.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Avranches hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1800.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas seizh gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,93% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Iliz katolik Sant Brizh, teir delwenn rummet enni.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

Niver a annezidi

## Melestradurezh

Roll maered ar gumun :
| Mare | Mare | Anv | Strollad | Karg |
| Mae 2020 | → bremañ | Gilbert Poidevin. | digostezenn | Levead |
| Ebrel 2014 | Mae 2020 | Bernadette L'Homme | digostezenn | Leveadez |
| Meurzh 2008 | Ebrel 2014 | Colette Gauchet | digostezenn | Sekretourez vezegel |
| Meurzh 2001 | Meurzh 2008 | Louis Loison | | |
| 1996 | Meurzh 2001 | Roger Provost | | Labourer-douar |
| ? | 1996 | André Grignard | | |
| N'eo ket anavezet c'hoazh an holl fedoù. |||||

## Notennoù ha dave

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr) Cassini – EHESS
* ↑ (fr) Memorial Genweb
* ↑ (fr) Diellaoueg Palissy
* ↑ (fr) Memorial Genweb
* ↑ (fr) Répertoire national des élus : les maires (data.gouv.fr, téléchargement du 18 juillet 2020)
* ↑ (fr) Saint-Brice (50300) - Municipales 2014 Ouest-France
* ↑ (fr) Saint-Brice: Colette Gauchet élue maire Ouest-France
# Potenza (Basilicata)

Potenza :
| Ar gêr hag ar menezioù ||
| Anv italianek | Potenza |
| Melestradurezh ||
| Bro | Italia |
| Rannvro | Basilicata |
| Proviñs | Proviñs Potenza |
| Kod ISTAT | 076063 |
| Kod post | 85100 |
| Maer Amzer gefridi | Mario Guarente 2019-2024 |
| Lec'hienn web | https://www.comune.potenza.it/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 64 421 ann. (31-12-2022) |
| Stankter | 367 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 40° 38′ 00″ Norzh 15° 48′ 00″ Reter / 40.63333, 15.80000 |
| Uhelder | 819 m |
| Gorread | 175,43 km² |
| Lec'hiadur ||
| Potenza ||
| kemmañ |
Potenza zo ur gumun italian a zo kêr-benn proviñs Potenza ha rannvro Basilicata.
Da 64 421 a dud e save ar boblañs d'an 31 a viz Kerzu 2022.

## Liamm diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ofisiel

## Notennoù

* ↑ (it) ISTAT
# Priñselezh Liège

Priñselezh Liège a oa ur stad emren en Impalaeriezh Santel Roman a zo bet anezhi eus 985 da 1795 .

## Istor

E 985 eo e voe savet priñselezh eskobel Liège, pa voe roet Kontelezh Huy da Notger, eskob Liège abaoe 972. Brudet e voe ar skolioù anezhi betek an XIIvet kantved.
800 vloaz e padas betek Dispac'h Liège.
Gant Charlez an Her e voe staget ouzh Bourgogn. E 1509 e voe anavezet, evel ar priñs-eskob Érard de La Marck, gant an impalaer santel Masimilian Iañ

## Pennadoù kar

* Istor Belgia

## Levrlennadur

* Stanislas Borman, Les Seigneuries allodiales du Pays de Liège, avec une introduction historique, Liège, J. Gothier, 1867. (Aussi en version PDF, ex libris www.chokier.com)
* Georges Hansotte, Les institutions politiques et judiciaires de la principauté de Liège aux Temps modernes, Bruxelles, Crédit Communal, 1987. In-8° broché, 355 p., (collection « Histoire », série in-8°, n° 73, 1987).

## Liammoù diavaez

* Istor ar briñselezh en e hed
* Les Bonnes Villes de la principauté
* La principauté de Liège (portail fédéral belge)

### Skridoù gwiraouel

* PDF Les Échevins de la Souveraine Justice de Liège, par le Chevalier Camille de Borman, Liège, 1892
* Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen de Franchimont
# Justin Trudeau

Justin Pierre James Trudeau (ganet d'ar 25 a viz Kerzu 1971) zo ur politiker eus Kanada. 23e Kentañ Ministr Kanada eo abaoe miz Du 2015.
Mab eo d'ur c'hentañ ministr all eus Kanada, Pierre Elliott Trudeau. Ganet eo en Ottawa. Studioù en deus graet e Skol-veur Kolombia Vreizhveuriat.
Dilennet e voe Justin Trudeau evit ar wech kentañ e 2008, pa oa bet dilennet da gannad e pastell Papineau, e Montreal. Addilennet e voe e 2011, 2015, 2019 ha 2021. E penn ar Strollad Frankizour emañ adalek 2013, ur strollad a voe trec'h e mouezhiadeg kevreadel an 19 a viz Here 2015, ar pezh a lakaas anezhañ da vezañ kentañ ministr ar vro. Trec'h e voe e strollad ivez e dilennadegoù 2019 hag e "razkdilennadegoù" 2021, met bep gwech gant ur muianiver keñverel hepken.
D’an 14 a viz Meurzh 2025 e teuas Mark Carney da gentañ ministr Kanada war lerc’h Trudeau.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar Strollad Frankizour (en) (fr)

## Daveoù

* ↑ (fr) Mark Carney devient officiellement Premier ministre du Canada, en plein bras de fer avec Donald Trump. France Info (Meurzh 2025).
# Frankfort

    Evit implijoù all, gwelet Frankfort (disheñvelout).
Frankfort eo kêr-benn stad Kentucky er Stadoù-Unanet. Ur gêr vihanik eo pa n'eus nemet 27 741 a dud o chom enni (2000).

## Kêrioù gevellet

* San Pedro de Macorís, Republik Dominikan

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Muhammad Ali

    Evit implijoù all, gwelet Muhammad Ali (disheñvelout).
Muhammad Ali, bet ganet Cassius Marcellus Clay, Jr. d'ar 17 a viz Genver 1942 e Louisville (Kentucky) hag aet d'an Anaon d'an 3 a viz Even 2016 e Phoenix (Arizona), a oa ur bleukataer amerikan eus ar rummad pounner, e-touez ar re wellañ hag ar re vrudetañ en istor ar sport-se.
Brudet e oa ivez evit e stourm evit ar re zu er Stadoù-Unanet hag a-enep Brezel Viêt Nam.
Cheñch a reas e anv e "Muhammad Ali" d'an oad a 22 vloaz, e 1964, p'en doa emezelet e Nation of Islam ; e 1975 e oa aet da sunnit .
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Frizia

    Evit implijoù all, gwelet Friz (disheñvelout).
Frizia pe Bro-Friz (Fryslân, Fraislaand, Freesland, Fräislound, Fraschlönj, Friislon, Friesland hervez ar rannyezhoù) eo bro ar Friziz, ar frizeg, o yezh, a-hed da aodoù Mor an Hanternoz en Izelvroioù hag en Alamagn, betek harzoù Danmark.

## Rannoù Friz

Teir rann vras a ya d'ober Bro-Friz:
* Friz ar C'hornaoueg, enni:
** Fryslân, ur broviñs eus an Izelvroioù;
** Proviñs Groningen en Izelvroioù ivez.
** darnoù eus West-Friesland ha Noord-Holland.
* Friz ar Reter e Saks-Izel, en Alamagn
* Friz an Norzh en Schleswig-Holstein, en Alamagn
** Nordfriesland
** Heligoland

## Pennadoù kar

* Inizi Friz
* Inizi Friz an Hanternoz
* Yezhoù frizek
# Beade

    Evit implijoù all, gwelet Beade (disheñvelout).
Beade zo ur gumun eus kreisteiz Galiza, e proviñs Ourense.
# Gres (bro)

    Evit "Gres" da vare an Henamzer, gwelet Henc'hres.
    Gant ar ger Gres e tegouezher amañ. Evit sterioù all ar ger, gwelit Gres (disheñvelout).
Gres, pe c'hoazh Hellaz (henc'hresianeg: 'Ελλάς, Hellás Ελλάδα; gresianeg a-vremañ: Elládha) a zo ur riez e Gevred Europa hag hec'h anv ofisiel eo Republik Hellenek (e gresianeg: Ελληνική Δημοκρατία Ellīnikī́ Dīmokratía,). E penn ledenez ar Balkanioù emañ-hi. E tu an norzh he deus harzoù douarel gant Bulgaria, Makedonia an Norzh hag Albania, ha gant Turkia e tu ar reter. En em ledañ a ra Mor Egaios a-hed aodoù ar reter hag ar Mor Kreizdouar a-hed aodoù ar gevred p'emañ Mor Ionia er mervent hag er c'hornôg. Un toullad brav a inizi bras ha bihan, e meur a enezeg, a vez kavet er c'hornôg hag er reter.
Evel kavell Sevenadur ar C'hornôg e vez gwelet Bro-C'hres e mare kozh an Henc'hres (eus war-dro 900 vloaz kent Jezuz-Krist betek 200 vloaz goude Jezuz-Krist). Eno eo bet ganet ha lakaet e pleustr meizad an demokratelezh. Ken pinvidik eo bet istor ha sevenadur Bro-C'hres m'he deus bet ul levezon don ken e Europa, ken en Azia hag en Afrika ivez.

## Anv ar vro

Dont a ra an anv brezhonek "Gres" dre ar galleg eus al latin Graecia, savet, d'e dro, diwar anv Γραίκος (Graikos), mab Thessalos, roue Fthia hervez mojennoù Henc'hres.
Abaoe amzerioù Homeros d'an nebeutañ, avat, o deus ar C'hresianed o-unan graet Ἑλλάς (distaget e henc'hresianeg hag e gresianeg a-vremañ) pe boutinoc'h e gresianeg a-vremañ Ελλάδα eus o bro, brezhonekaet dindan ar stumm "Hellaz" a-wezhioù. Savet e oa an anv-se diàr div wrizienn henc'hresianek: rakger έλ- (el- "heol, skedus", k.v. ήλιος, elios, "heol") + λάς (las "roc'h, maen"), da lâret eo "Hellaz: bro heol ha roc'h".
# Gwrac'h

    Evit implijoù all, gwelet Gwrac'h (disheñvelout).
Ur wrac'h zo ur vaouez kozh, kazus, a zo galloudoù hud dezhi peurliesañ. Bannañ miligadennoù ouzh ar re ne gar ket a c'hall ober. Ur seurt strobinellerez (pe sorserez) eo.

## Gerdarzh

Ar ger gwrac'h (gwrach e kembraeg, gwragh e kerneveureg) a dalv kement hag ur vaouez kozh, pe divalav, ha desket war ar sorserezh. Dont a ra eus ar ger kent-keltiek *wrakkā hag a c'hallfe dont eus ar ger kent-indezeuropek *wiHrós (ur gour, ur gwaz).
Ar ger sorserez a deu eus an anv latin sortarius, sorser, an den a lavar sortoù, da lavarout eo mallozhioù, eus ar ger latin sors, sortis, a dalv diougan, ha da-heul, planedenn.
En alamaneg e lavarer Hexe, hag e saozneg Hag. Ar geriennoù-se a zeufe eus ar c'hentgermaneg "**hagatusjon-" hag a dalvfe "spered troc'hus".
E henc'hresianeg avat e veze lavaret stryx, en latin striga -ae , ha diwar-se stria, strega en italianeg, estrie en galleg.
Sorgin e euskareg. Bruja e spagnoleg a deu eus ar ger galizek bruxa, a deufe eus ur ger iberek bruixa.

## Orin ar gwrac'hed

Krediñ a reer e oa ar gwrac'hed kentañ maouezed a ouie diouzh an natur hag an dud en-dro dezho. Ma ne ouient ket lenn e ouient diouzh ar plant hag al louzoù, e c'hallent pareañ, hag e tistagent gerioù hud en uraozañ o louzeier.
Diouzh frouezhusted ar vaouez eo dazont ar ouenn. Amiegez e oa ar wrac'h alies, ha brudet da c'houzout kevrinoù ar vuhez hag ar marv, ar yec'hed hag ar c'hleñved.

## Galloudoù

Er mojennoù e c'hall ar gwrac'hed nijal, war gein ul loen, ur bouc'h alies (arouez an diaoul) pe ur valaenn.

## Bec'h d'ar gwrac'hed

Er Grennamzer e veze graet brezel didruez ouzh ar gwrac'hed gant an Iliz dre ma oant gwelet evel enebourezed ar relijion, ha mignonezed an Diaoul. Kondaonet e vezent da vezañ devet peurvuiañ. Ur skouer brudet eo hini Janed Ark, kondaonet dre ma oa gwrac'h.

### Deviñ gwrac'hed

* By Scheer zu Waldsee is in 1587 'n groot aantal Hekse op brandstapels tereggestel.

## Kembre

E lennegezh-pobl Kembre ez eus kaoz eus gwrac'hed. Setu anvioù un nebeud anezho:
* Ceridwen en Hanes Taliesin,
* Naw Widdon Caerloyw. Gwiddon zo ur ger kozh evit 'gwrac'h'.
* Gwrachod Llanddona, e Môn
* Gwrach y Rhibyn.

## Euskal Herria

Brudet eo sorgiñak ar vro, a en em vode, a lavarer e kevioù Zugaramurdi, e menezioù Nafarroa.

## Gwrac'hed brudet

* Janed Ark zo bet barnet ha devet evel gwrac'h.

## Skeudennoù
### Gwrac'hed kozh

* Gwrac'herezh (war-dro 1700).

### Gwrac'hed yaouank

* Ar Peder Gwrac'h gant Albrecht Dürer..

## Pennadoù kar

* Mandragon
* Walpurgis
* Sheela na Gig
# Samos

    Evit implijoù all, gwelet Samos (disheñvelout).
Samos (Σάμος e gresianeg) zo un enezenn hellazat e Mor Egea, tostik da Azia un 70 kilometr er mervent da Izmir, e-kichenik kêrioù Chora ha Tigani. Gant enez Ikaria ez a d'ober nomos (departamant) Samos, ha Vathy eo ar pennlec'h anezhi. 30 800 annezad a oa e 2001 e-barzh ar 476 km² zo anezhi.

## Tud

Bro Aisopos eo, ha hini Pythagoras, Aristarc'hos, Epikuros .
# Heol

    Evit implijoù all, gwelet Heol (disheñvelout).
Heol :
| An Heol |||
| Roadoù arsellet |||
| Hanter-ahel bras eus an Douar (1 ua) | Hanter-ahel bras eus an Douar (1 ua) | 149 597 870 km |
| Kannder da welout | Kannder da welout | -26,8 |
| Kannder peurvoudel | Kannder peurvoudel | 4,8 |
| Doareennoù ar c'helc'htro |||
| Keit diouzh kreiz an Hent Gwenn | Keit diouzh kreiz an Hent Gwenn | 2,50×10$^{17}$ km (8 700 pc) |
| Prantad galaktik | Prantad galaktik | 2,26×10$^8$ bloavezh |
| Tizh | Tizh | 217 km/s |
| Doareennoù fizik |||
| Treuzkiz etre | Treuzkiz etre | 1 392 000 km |
| Pladadur er poloù | Pladadur er poloù | 9×10$^{-6}$ |
| Gorread | Gorread | 6,09×10$^{12}$ km² |
| Volum | Volum | 1,41×10$^{18}$ km³ |
| Mas (M$_☉$) | Mas (M$_☉$) | 1,9891×10$^{30}$ kg |
| Douester | etre | 1 408 kg/m³ |
| Douester | er c'hreiz | 150 000 kg/m³ |
| Gravitadur war ar gorre | Gravitadur war ar gorre | 273,95 m/s² |
| Tizh frankizadur | Tizh frankizadur | 617,54 km/s |
| Temperadur | er c'hreiz | 14 MK |
| Temperadur | war ar gorre | 5770 K |
| Temperadur | kurunenn | 5 MK |
| Skeduster (L$_☉$) | Skeduster (L$_☉$) | 3,826×10$^{26}$ W |
| Reveulziañ |||
| Stouadur an ahel | /ekliptik | 7,25º |
| Stouadur an ahel | /plan Galaksienn | 67,23º |
| Tizh, ledred 0° | Tizh, ledred 0° | 7008,17 km/h |
| Prantad reveulziañ | ledred 0° | 24 d |
| Prantad reveulziañ | ledred 30° | 28 d |
| Prantad reveulziañ | ledred 60° | 30,5 d |
| Prantad reveulziañ | ledred 75° | 31,5 d |
| Prantad reveulziañ | etre | 27,28 d |
| Kediadur ar fotosfer (dregantad ar mas) |||
| Hidrogen | Hidrogen | 73,46 % |
| Heliom | Heliom | 24,85 % |
| Oksigen | Oksigen | 00,77 % |
| Karbon | Karbon | 00,29 % |
| Houarn | Houarn | 00,16 % |
| Neon | Neon | 00,12 % |
| Nitrogen | Nitrogen | 00,09 % |
| Silikiom | Silikiom | 00,07 % |
| Magneziom | Magneziom | 00,05 % |
| Soufr | Soufr | 00,04 % |
An heol (Sol e latin) eo steredenn ar Sistem heolel e-lec'h m'emañ an Douar. Hanter-ahel bras kelc'htro an Douar en-dro d'an Heol, 149 957 870 km, a oa termenadur orin an unanenn astronomel (u.a.). Emañ an Heol en un teskad materi etresteredel ha 200 miliard a stered pe war-dro, hor galaksienn, anvet an Hent Gwenn, pe c'hoazh Hent Sant-Jakez e brezhoneg (Via lactea e latin, da lavarout eo "an hent-laezh").
# Kornôg

    Evit implijoù all, gwelet Kornôg (disheñvelout).
Unan eus ar pevar avel eo ar c'hornôg (pe kornaoueg) ha merket eo war tu kleiz an nadoz-vor. En tu enep d'ar reter emañ hag a-skouer gant an norzh, a zo el laez, diouzh an eil tu hag ar su, a zo merket en traoñ, diouzh an tu all.
Un anv, un anv-gwan pe un adverb a c'hell bezañ ar ger « kornôg » ; implijet e vez evit ar reteradur hag en douaroniezh.

## Kartennouriezh

Dre voaz e vez treset war kostez kleiz ar c'hartennoù lodenn an tiriad lec'hiet er c'hornôg; hini an norzh e oa ar c'hostez kleiz war ar c'hartennoù hen, el laez e veze ar Reter hag en traoñ e veze merket ar c'hornôg: alese an anvioù Breizh-Uhel (er reter, e laez ar gartenn gwechall), ha Breizh-Izel (er c'hornôg, en traoñ).

## Reteradur

Kavet e vez an tu kornôgel dre sellet ouzh al lec'h ma'z a an Heol da guzh e mare rik ar gedez, rak enep red an horolaj e tro ar voul-Douar warni hec'h-unan.
Mard afec'h dizehan etrezek ar c'hornôg e heuilhfec'h ur c'helc'h anvet ledred. O kregiñ war ar c'heheder e heuilhfec'h ar c'helc'h brasañ.

## Sterioù all

Graet e vez « ar C'hornôg » dre vras eus un toullad broioù europat ha Norzhamerikan – eus Aostralia ivez a-wechoù, zoken p'emañ er Su – a zo diorroet mat e-keñver an deknologiezh. E-pad ar Brezel Yen e vezed kustum da enebiñ ar broioù-se, « ar C'hornôg » neuze, ouzh « ar Reter », da lavaret eo an Unvaniezh soviedel, ar riezoù dindan e veli, ha Republik Pobl Sina, Norzhkorea ha Mongolia. A-wechoù ez eneber « ar C'hornôg » ouzh « ar Su » ivez, war dachenn an armerzh pergen rak sellet e vez ouzh « ar C'hornôg » evel broioù pinvidik e-tal re ar Su a vefe paour.

## Notennoù

* ↑ Stumm kentañ roet e-barzh Geriadur Vallée, p.520a.
# Calcariidae

Calcariidae :
| C. lapponicus & P. nivalis, tresadenn gant Keulemans. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Calcariidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1901 gant an evnoniour stadunanat Robert Ridgway (1850-1929).
Diouzh Doare 14.2 an IOC World Bird List ez a tri genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)

* Rhynchophanes - Baird, 1858 (1 spesad),
* Calcarius - Bechstein, 1802 (3 spesad),
* Plectrophenax - Stejneger, 1882 (2 spesad).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (en) Calcariidae: Longspurs, Snow Buntings Ridgway, 1901.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Passeriformes/Calcariidae (lennet e-barzh d'ar 14 a viz Meurzh 2025).