OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# -90

664 Ab Urbe Condita = 90 kent J.-K.

## Darvoudoù
### Europa
#### Gres

* Archon : Medios

#### Republik roman

* Koñsuled : Lucius Julius Caesar ha Publius Rutilius Lupus
* Eil bloavezh Brezel Sokial. Arme ar Romaned (100000 den) a zo kaset gant Marius & Silla. Armeioù an Italianed(100000 den) a zo kaset gant Pompaedius Silo, war zu hanternoz, ha Papius Mutilus, war zu ar c'hreisteiz.
* Lex (= lezenn) Julia : aotret eo keodedouriezh roman d'al latined chomet e peo'h.

### Afrika
#### Ejipt

* Faraon : Ptolemaios X Aleksandr I (-107 / - 88)

### Reter-nesañ
#### Bythinia

* Nikomedes III (-93 / -75)

#### Judea

* Aleksandr Jannaeus (-103 / -76)

### Azia
#### Persia

* Mnaskires (-90 / -77)

## Levrioù talvoudus

* Leon Homo : Nouvelle histoire romaine. Arthème Fayard, 1941, 1969. Marabout MU 293. 1979.

## Daveoù

* 1 2 3 4 5 6 André Blanc. L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers. Les Belles Lettres.1986.
* ↑ Werner Hilgemann & Hermann Kinder : Atlas historique. De l'apparition de l'homme sur la terre à l'ère atomique. Deutscher Taschenbuch Verlag. Munich, 1964, 1966. Stock, 1968 ; Librairie Académique Perrin, 1987, 1992
# -84

-84
670 Ab Urbe Condita / 84 kent PC

## Darvoudoù
### Europa
#### Gres

* Arkont : Niketes

#### Republik Roma

* Koñsuled : Gnaeus Papirius Carbo II & Lucius Cornelius Cinna (filius Cinna) IV

### Afrika
#### Egypt

* Faraon : Ptolemaios IX Soter II (-88 / -81)

### Reter-nesañ
#### Pontus

* Mithridates VII Epurator, anvet Mithridates Veur
Pempvet bloavezh brezel a-enep ar Romaned. Sylla a zo trec'h war Mithridates, hag a bleg. Peoc'h Dardanos. Dleout a ra Mithridates rein en-dro broioù bet aloubet gantañ, rein e listri, ha paeañ 3000 talent.

#### Bithynia

* Nikomedes III (-90 / -75)

#### Judea

* Aleksandr Jannaeus (-103 / -76)
# -89

665 Ab Urbe Condita = -89 kent J.-K.

## Darvoudoù
### Europa
#### Gres

* Archon : Medeios

#### Republik roman

* Koñsuled : Gnaeus Pompeius Strabo ha Lucius Porcius Cato.
* Echu eo ar Brezel Sokial : Lex (lezenn) Plautia Papiria : aotret eo gant Roma keodedouriezh d'an holl Italianed eus kreisteiz ar stêr Po. Adkemeret eo gant ar Romaned kêrioù Asculum, Corfinium, Bovanium. Ne chom ket a-enep Roma nemet ul lodenn vihan arme ar Samnited.

### Afrika
#### Egypt

* Faraon : Ptolemaios X Aleksand I (-107 / -88)

### Reter Nesañ
#### Bythinia

* Nikomedes III (-90 / -75)

#### Judea

* Aleksandr Jannaeus (-103 / -76)

### Azia
## Levrioù talvoudus

* Leon Homo : Nouvelle histoire romaine. Arthème Fayard, 1941, 1969. Marabout MU 293. 1979.

## Daveoù

* 1 2 3 4 André Blanc. L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers. Les Belles Lettres.1986.
* ↑ Werner Hilgemann & Hermann Kinder : Atlas historique. De l'apparition de l'homme sur la terre à l'ère atomique. Deutscher Taschenbuch Verlag. Munich, 1964, 1966. Stock, 1968 ; Librairie Académique Perrin, 1987, 1992
* ↑ M.N. Bouillet : Dictionnaire Universel d'Histoire et de Géographie. Librairie L. Hachette et Cie. Paris 1863
# -86

668 Ab Urbe Condita = 86 kent J.-C.

## Darvoudoù
### Europa
#### Gres

* Arc'hont : Hierophantes

#### Republik Roman

* Koñsuled : Lucius Cornelius Cinna II ha Gaius Marius VII; Suf. : Lucius Valerius

### Afrika
#### Egypt

* Faraon : Ptolemaios IX Soter II (-88 / -81)

### Reter-nesañ
#### Pontus

* Mithridates VII Epurator, anvet Mithridates Veur
Tervet bloavez brezel a-enep ar Romaned. Sylla a zo trec'h war Mithridates e Cheronea (hirie Kaprena)

#### Bithynia

* Nikomedes III (-90 / -75)

#### Judea

* Aleksandr Jeannaeus (103 / 76)

### Azia
## Marvioù -86

* Caius Marius
# -91

663 Ab urbe condita = 91 kent J.-K.

## Darvoudoù
### Europa
#### Gres

* Archon : Medios

#### Republik roma

* Koñsuled : Lucius Marcius Philippus & Sextus Julius Caesar
* Kinnig a ra a tribun Marcus Livius Drusus dont en dro war lezennoù Gracchus, galloudoù-barn ar varc'heien, ha keodedouriezn roman evit kevredidi Roma. Drouklazhet eo Drusus, ha krog ar Brezel Sokial (-91 / -89). Corfinium (hirie San-Serino) a zo anvet kêrbenn, dindan anv Italica, gant ar Gefridi (Socii). Ur sened a 500 ezel zo aozet ganto, gant daou c'hoñsul : Quintus Pompaedius Silo & Caius Papius Mutilus, ha 12 pretor.

### Afrika
#### Ejipt

* Faraon : Ptolemaios XII Aleksandr I

### Reter-nesañ
#### Judea

* Aleksandr Jannaeus

### Azia
## Marvioù

* Marcus Livius Drusus

## Daveoù

* 1 2 3 4 André Blanc. L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers. Les Belles Lettres.1986.
* ↑ Werner Hilgemann & Hermann Kinder : Atlas historique. De l'apparition de l'homme sur la terre à l'ère atomique. Deutscher Taschenbuch Verlag. Munich, 1964, 1966. Stock, 1968 ; Librairie Académique Perrin, 1987, 1992
# 251
## Darvoudoù
### Europa

* 1añ a viz Gouhere Emgann Abrittus: Ar C'hoted a drec'h ul lu roman renet gant an impalaer Decius hag e vab Herennius Etruscus, war douaroù geun en Dobruja (Moesia).
# 252
## Darvoudoù
### Europa

* Valerian a adsav Legio III Augusta evit stourm ouzh ar Verbered.

### Azia

* Sun Liang a ya da roue Wu ar Reter
# 24 Mae

← Mae → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 1778 : evit skoazellañ an Amerikaned, embannet eo ar brezel a-enep Bro-Saoz gant Bro-C'hall.
* 1798 : deroù un emsavadeg republikan en Iwerzhon, gant an United Irishmen, a-enep yev Breizh-Veur.
* 1822 : emgann Pichincha, en Ecuador, evit dieubiñ ar vro diouzh yev Spagn.
* 1844 : gant an ijiner Samuel Morse eo kaset ar gemennadenn gentañ dre bellskriver, er Stadoù Unanet.
* 1883 : digoret eo pont Brooklyn.
* 1937 : digoret eo pont Golden Gate, o treugiañ div c'hlann bae San Francisco.
* 1993 : Eritrea dizalc’h diouzh Etiopia.

## Ganedigezhioù

* 1686 : Gabriel Daniel Fahrenheit, fizikour alaman († 16 a viz Gwengolo 1736 e Den Haag (Izelvroioù)).
* 1743 : Jean-Paul Marat, kazetenner ha politikour gall drouklazhet gant Charlotte Corday.
* 1819 : ar Rouanez Victoria .
* 1897 : Pierre Gillet, maer Sant-Yann-Brevele, kuzulier-departamant ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, e Sant-Yann-Brevele.
* 1901 : José Nasazzi, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1920 : Roparzh Broudig, skrivagner brezhonek.
* 1931 : Michael Lonsdale, aktour gall saoz.
* 1937 : Marivon Dupureur (Samson hec'h anv-tiegezh), atletourez war ar redadeg damhir.
* 1941 : Bob Dylan, kanour stadunanat.
* 1944 : Dominig Lavanant, aktourez c'hoariva ha sinema.
* 1961 : Alessandra Riegler, mestrc'hoarierez echedoù italian.
* 1992 : Juicy M, DJ ha produerez sonerezh elektronek ukrainek.

## Marvioù

* 1543 : Nikolaus Copernicus, steredoniour.
* 1947 : Charles Ferdinand Ramuz, skrivagner eus Suis.
* 1974 : Duke Ellington, soner amerikan.
* 1995 : Harold Wilson, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 2006 : Maria Prad, saverez Strollad Beilhadegoù Treger
* 2006 : Claude Piéplu, aktor gall.

## Lidoù

* Eritrea : Devezh ar vro
* Bulgaria ha Makedonia : Devezh Sant Kirill ha Sant Methodios

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Annik Le Guen, Le Morbihan sous le Gouvernement de Vichy, Miz Kerzu 1993
# 24 Mezheven

← Mezheven → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | | | | | |

## Darvoudoù

* 1314 : dibenn Emgann Bannockburn e Bro-Skos, m’eo trec’h lu Bro-Skos, renet gant Robert the Bruce, war ar Saozon.
* 1497 : erruout a ra John Cabot en Douar-Nevez ; ar wech kentañ e vije d’un Europad bezañ eno abaoe amzer ar Vikinged.
* 1497 : Michael an Gof ha Thomas Flamank, renerien un emsavadeg vroadel e Kernev-Veur, a zo dibennet e Londrez.
* 1793 : kentañ bonreizh republikan degemeret e Frañs.
* 1910 : Korea aloubet gant Japan.
* 1940 :
** sinet an harz-brezel etre Frañs hag Italia e-kichen Roma.
** dibunet eo e brezhoneg Galv an 18 a viz Mezheven gant ar Perwenanad Jarl-Vari Guillois.
** paotred enez Sun a ya kuit eus o enezenn war bourzh an div vag Rouanez ar Mor ha Velleda.
* 1948 : penn-kentañ blokus Berlin.
* 1976 : adunanidigezh Viêt Nam.

## Sportoù

* 1894 :
** dibabet eo Aten gant Poellgor etrebroadel olimpek, bodet e Pariz, evit degemer kentañ C'hoarioù Olimpek hañv e 1896, evit enoriñ C'hoarioù olimpek an Henamzer.
** dibabet eo Pariz gant Poellgor etrebroadel olimpek, bodet e Pariz, evit degemer an eil C'hoarioù Olimpek hañv e 1900, evit enoriñ Pierre de Coubertin.
* 1927 : 6vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo gant André Leducq.
* 1995 : aet Kampionad mell-droad Frañs gant Football Kleub Naoned Atlantel evit ar 7vet gwech, Jean-Claude Suaudeau e c'hourdoner d'an ampoent.

## Ganedigezhioù

* 1343 : Janed Valois, rouanez Navarra.
* 1535 : Janed Aostria, priñsez Portugal.
* 1796 : Friedrich Wilhelm Hemprich, loenoniour, evnoniour ha mezeg alaman.
* 1838: Jan Matejko, livour polonat.
* 1911 : Juan Manuel Fangio]], reder kirri arc'hantinat.
* 1930 : Claude Chabrol, aktour ha sevener gall.
* 1939 : Brigitte Fontaine, kanerez c'hallek.
* 1944 : Ticky Holgado, aktour gall.
* 1949 : John Illsley, soner gitar-boud saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Dire Straits.
* 1962 : Claudia Sheinbaum, politikerez, prezidantez Mec'hiko.
* 1987 : Lionel Messi, melldroader etrebroadel arc'hantinat.

## Marvioù

* 1519 : Lucrezia Borgia, preid Alfonso Iañ d'Este, dug Ferrara.
* 1846 : Jan Frans Willems, skrivagner flandrezat.
* 1875 : Henri Labrouste, savour tiez gall.
* 1900 : Feliks Brignou, skrivagner ha troour brezhonek.
* 2009 : Robert Lafont, okitanegour.
* 2021 : Benigno Aquino III, 15vet prezidant Filipinez.

## Lidoù

* Gouel Yann, gouel Sant Yann Vadezour er Relijion gatolik
* E meur a vro e lider deroù an hañv da Ouel Yann. E Breizh e vez graet tantadoù e meur a lec'h.
* Devezh ar vro e Kebek a zo da Ouel Yann.

## Pennadoù kar

* Yann ar Badezour
# 25

Diwar-benn bloaz 25 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ :
| Evit ar bloaz -25, gwelet ar bajenn : | -25 |
| Evit an niver 25, gwelet ar bajenn : | 25 (niver) |
778 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) = 25 goude ganedigezh J.-K.

### Skiantoù an den
## Darvoudoù
### Impalaeriezh roman

* Impalaer : Tiber (Tiberius Caesar Divi Augusti Filius Augustus), adalek an 19 Eost 14 (>16.03.37)
* Koñsuled : Cossus Cornelius Lentulus & M(arcus) Asinius Agrippa.
* Dont a ra Numidia ar Reter da vezañ Africa Nova.
* Displeget gant an douaroniour Pomponius Mela reizhiad an takadoù hin disheñvel.
* Lakaet un termen gant Tiber d'un tabut etre Mesenia ha Sparta diwar-benn tachenn Ager Dentheliales war Menez Taygetos; roet eo an dachenn da Vesenia.
* En aner e klask Aelius Sejanus dimeziñ gant intañvez Drusus Julius Caesar.
* Tiber a zo saveteet e vue dezhañ gant Aelius Sejanus diwar un ti o kouezhañ en e boull.

### Breizh (-Veur)

* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (c. -10/+40)

### Azia

* Deroù ren Kadphises Iañ, war an Impalaeriezh Kushan (fin e 50).

### Persia
## Sina

* Dipitet gant politikerezh diefed ar skraper Genshi, Liu Xuan eus e anv personel, ez a an "Divabrantoù Ruz" penn da Xi'an zo preizhet ganto. Lakaet eo an arigrap war kêr. Lazhet eo Liu Xuan gant an tag.
* Deroù ren an impalaer nevez Guangwudi (fin e 57), diskennad eus an tiegezh Liu; gant e ren e teu an dierniezh Han er galloud evit an eil gwech (fin e 222).
* Treuzkaset eo kêr-benn Haned ar Reter da Luoyang gant Liu Xiu, anezhañ un den fin ha nerzhus. Ober a ra Impalaer anezhañ e-unan dindan an anv a Guangwudi. Deroù ar marevezh jiangwu (->56).

### Arzoù ha sevenadur

* Savidigezh bolz-enor Orange, dedi eus 26-27.

### Buhez pemdez ha dudi
## Ganedigezhioù 25

* Gaius Julius Civilis, Penn german.
* Marcus Cocceius Nerva, e Narnia (Ombria) (Nerva : impalaer roman eus 16 pe 18 Gwengolo 96 da 25 Genver 98)

## Marvioù 25

* Aulus Cremutius Cordus, istorour roman

## Gwelet ivez

* Roll ar Pennoù Stad e 25
# 24 Meurzh

← Meurzh → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 1603 : James VI a Vro-Skos a zeu da vezañ roue Bro-Saoz ivez, dindan an anv James Iañ.
* 1793 : Emgann Kergidu e-kichen Plougouloum ; trec'h eo ar jeneral republikan Canclaux.
* 1882 : Robert Koch a embann en deus kavet ar vazhell a zeu an dorzhellegezh diwarni.
* 1989 : An Exxon Valdez a ya d'ar strad en Alaska (e Bae ar Priñs William). Ar 40.000 tonenn eoul-maen a oa o treuzdougen a ya da saotrañ 1744 kilometrad aodoù.

## Ganedigezhioù

* 1607 : Michiel de Ruyter, amiral izelvroat.
* 1832 : Émile de Kératry, milour ha politikour gall.
* 1837 : Georges-Henri MacKenzie, mestrc'hoarier echedoù skosat, bet broadet e SUA.
* 1848 : Emrys ap Iwan, skrivagner kembraek ha brogarour kembreat.
* 1876 : Adolphe Beaufrère, livour-engravour breizhat.
* 1921 : Vasily Smyslov, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1924 : Gaston Latimier, yezhour breizhat.
* 1926 : Dario Fo, skrivagner italian, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1930 : Steve McQueen, aktour amerikan.
* 1960 : Yasser Seirawan, mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1963 : Iván Morovic, mestrc'hoarier echedoù chilean.
* 1966 : Kristian Troadeg, politikour breizhat.
* 1978 : Monika Socko, mestrc'hoarierez echedoù poloniat.
* 1983 : Nicolas Tripoteau, mestrc'hoarier echedoù breizhat.

## Marvioù

* 809 : Harun al-Rashid, kalif abasid e Baghdad.
* 1275 : Beatris Bro-Saoz, c'hoar ar roue Edouarzh Iañ (Bro-Saoz), dugez Breizh goude bezañ dimezet gant ar dug Yann II.
* 1455 : ar pab Nikolaz V.
* 1603 : Elesbed Iañ rouanez Bro-Saoz hag Iwerzhon adalaek 1558 betek he marv (1533).
* 1905 : Jules Verne, skrivagner gallek.
* 1909 : John Millington Synge, skrivagner iwerzhonat.
* 1945 : Juluen Sklison (Paotr Juluen), beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1946 : Aleksandr Alekhin, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 2016 : Johan Cruijff, melldroader etrebroadel ha gourdoner izelvroat.
* 2020 : Manu Dibango, kaner ha soner genidik eus Kameroun.
* 2020 : Albert Uderzo, treser bannoù-treset Asteriks.

## Lidoù
### Deiziadur henroman

* IX ante calendas Apriles / QRCF / Quando Rex Comitiauit Fas = IX$^{vet}$ deiz kent I$^n$ Ebrel / QRVF

### Deiziadur kristen

* Gabriel, arc'hael
* E Roma : Epigmenius, beleg, merzher dindan Dioklesian
* E Roma : Pigmeius, beleg, merzher dindan Juluan an Dianzavour
* E Roma : Mark ha Timothe, merzherien dindan Antonin
* E Caesarae Palestina : Timolaus, Dionysius, Pausidius, Romulus, Alexandrus, Agapus, merzherien didan Dioklesian
* E Maoritania : ar vreudeur Romulus ha Secundus
* E Judea : Simeon
* E Synnadae, Phrygia : Agapetus, eskob
* E Brixiae / Brescia : Latinus, eskob
* E Siria : Seleucus, kofesour
* E Sveden (?) : ar werc'hez Katell, merc'h santez Berc'hed
# Analeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù koukiek-tchinek an norzh eo an analeg (anal pe namfau) komzet gant tro-dro da 15 000 den e gevred Manipour en India (1997) ha Myanmar.
Teir rannyezh a zo:
* Laizoeg (laizo)
* Moulsomeg (mulsom)
* Moyoneg-monchangeg (moyon-monshang)

## Gwelet ivez

* Yezhoù koukiek-tchinek-nagaek
* Yezhoù koukiek-tchinek
# Anaoue

An anaoue a vez lakaet war un den pa vez sachet, pe taolet warnañ tamalloù ha rebechoù an holl. Komzet e vez alies eus teurel an anaoue war unan bennak.

## Relijion

Ur ster relijiel zo d'ar ger, hag anv zo pe eus ur c'hinnig, pe eus un aberzhidigezh, evel gant tud Hellaz pe Roma gozh. Adalek mare an Testamant Nevez avat ez eus kaoz eus ur mallozh taolet war ur gelennadurezh pe un den, pa vez disivouderezh pe emzalc'h euzhus hervez an Iliz. Er ster-se eo e vez implijet ar ger hiriv an deiz.

### Relijion gatolik

E Kentañ Sened-Iliz Braga, en 561-563, e voe disklêriet anaoue an disivouderien.
Betek Sened-meur Vatikan I ez eus bet diskleriet anaoueoù gant an iliz katolik.

#### Daveoù

E-touez menegoù an anaoue er skriturioù setu skouerioù :
* En Testamant kentañ : Levr an Adlezenn 13 13-19 :
"Mar klevez en unan eus da gêrioù, en devo an Aotroù ,da Zoue, roet dit da chom enno, (un den) o lavarout : dont a ra paotred, hailhoned, eus du-se, hag e tistroont annezidi ar c'hêrioù en ur lavarout : deomp da servijout doueed all a n'anavezit ket, e ri un enklask, e furchi, e c'houlennati ervat, ha mar d-eo gwirion-rik an dra-se, e reer an euzhusted-se en ho touez, e lazhi annezidi ar gêr-se gant barvenn ar c'hleze, hag ec'h anaouei anezhi, ha kement tra a zo enni, hag he chatal, gant barvenn ar c'hleze ; hag hec'h holl zibourc'hioù a zastumi e kreiz he leurenn, hag e tangwalli ar gêr hag hec'h holl zibourc'hioù a-grenn evit an Aotroù, da Zoue. Hag e vo ur c'harn peurbad ha ne vo ken adsavet. Ha ne stago ez torn netra eus an anaoue, ma tistroio an Aotroù eus gwrez e gonnar, ha ma raio dit truez, ma truezo ouzhit ha ma kresko ac'hanout evel m'en devoa touet d'az tadoù, mar sentez ouzh mouezh an Aotroù, da Zoue, en ur virout e holl c'hourc'hemennoù a gemennan dit hiziv, en ur ober ar reizhder ouzh daoulagad an Aotroù, da Zoue." (Troidigezh gant Per ar Gall ha Job Lec'hvien, An Tour-Tan 1981).
Dont a ra ar ger hebraek eus ur wrizienn (herem) a dalv "lakaat a-gostez", "berzañ ouzh pep implij disakr"
* En Eil Testamant : Oberoù an Ebestel 23 12
"Pa voe deuet an deiz, ec'h aozas ar Yuzevion ur guzuliadeg oc'h en em ouestlañ dindan anaoue, da chom hep debriñ nag evañ, ken n'o devefe lazhet Paol." (Troidigezh didan renerezh Maodez Glanndour, Al Liamm , 1971

## Notennoù

* ↑ "Dictionnaire culturel de la Bible", Cerf/Nathan, 1990, p27
# Anarawd ap Gruffudd

Anarawd ap Gruffudd (marvet e 1143) a oa priñs Deheubarth e mervent Kembre.
Mab henañ Gruffudd ap Rhys e oa.
Pa varvas e dad digantañ e 1137 e teuas da vout e penn priñselezh Deheubarth. E 1138 ez eas gant e vreur Cadell ap Gruffudd a-gevret gant roue Gwynedd, Owain Gwynedd ha breur hennezh, Cadwaladr ap Gruffudd, da lakaat seziz war gastell Aberteifi a oa dalc'het gant an Normaned. Emglev o doa graet an arsailherien gant ur vorlu Vikinged met dilezet e voe ar seziz.
E 1140 ez eas Anarawd da reiñ skoazell da Owain Gwynedd en-dro, pa en doa tabut gant arc'heskob Canterbury diwar-benn envel eskob Bangor.
E 1143 e voe lazhet Anarawd dre dreitouriezh war urzh Cadwaladr, breur Owain. Ma savas droug en Owain, rak un harp divrall e oa bet Anarawd dezhañ, ha war-nes dimeziñ e oa-eñ gant merc'h Owain. Hag eñ neuze da gas e vab Hywel ab Owain Gwynedd da gastizañ e eontr Cadwaladr ha da dennañ digantañ an douaroù a zalc'he e Ceredigion.
War-lerc'h Anarawd ez eas e vreur Cadell ap Gruffudd da roue Deheubarth. E vab, Einion ab Anarawd, a voe lazhet gant e vevel e 1163, moarvat diwar c'hourc'hemenn ar c'hont norman Roger Hereford.

## Levrioù

* John Edward Lloyd (1911) A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)
| En e raok: Gruffudd ap Rhys | Rouantelezh Deheubarth 1137 – 1143 | War e lerc'h: Cadell ap Gruffudd |
# Ananke (disheñvelout)

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Ananke a c'hall bezañ:
* Ananke, doueez ar Red digemm e gwengelouriezh Hellaz
* Ananke (loarenn), ul loarenn en-dro da Yaou (planedenn)
* Le Cycle d'Ananké, un heuliad pemp istor Bob Morane
* Éditions Ananké, ti-embann Bob Morane
# Anaplaziezh

An anaplaziezh a zo un termen mezegel. Un argerzh hanweel ma koll drezañ ar c'helligoù un darn vras eus o doareoù piaouel hep gwiskañ neoazh un neuz rizhellel eo.
# Ananke (loarenn)

Ananke :
| Mankout a ra ul luc'hskeudenn ! Ar pennad-mañ en deus ezhomm eus ul luc'hskeudenn ||
| Dizoloet gant | S. B. Nicholson |
| Dizoloet d'ar | 28 gwengolo 1951 |
| Doareennoù he c'helc'htro ||
| radius krenn | 20,815,230 km |
| Kelc'htro | 125,489,900 km |
| Ezkreizennegezh | 0.244 |
| Periapsis | 12,567,000 |
| Apoapsis | 29,063,500 |
| Prantad reveulziañ | 613.518491 d |
| Tizh orbitel krenn | mui: 3.752 km/s krenn: 2.367 km/s neb: 1.622 km/s |
| Stouadur | 148.9° |
| Loarenn eus | Yaou |
| Doareennoù fizikel ||
| Treuzkiz krenn | 28 km |
| Pladadur | |
| Gorread | ~2500 km² |
| Volum | ~11,500 km³ |
| Mas | ~~3.0×10×10$^{16}$ kg |
| Douester | 2.6 g/cm³ |
| Gravitadur gorre | 0.010 m/s² |
| Tizh achap | ~0.017 km/s |
| Devezh | ? |
| Stouadur | ? |
| Albedo | 0.04 |
| Sked dre wel | - |
| temp. gorre | ? |
| Gwask atmosferel | ebet |
Ananke (gresianeg Ανάγκη) a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant Seth Barnes Nicholson eus gweledva ar Menez Wilson e voe dizoloet e 1951. E 1975 hepken e rojod dezhi hec'h anv a-vremañ. Betek-se e raed anezhi Yaou XII, pe, wechoù'zo, Adrastea. Heñvel eo, war a seblant, ouzh planedennigoù a zoare P gant un nebeud dour marteze.
Ananke a ro hec'h anv d'ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°.

## Kelc'htro

Ananke a zo war ur c'helc'htro kilgradek gant ur stouadur hag un ezkreizennegezh vras. Eizh loarenn dizoloet adalek 2000 a heul ur c'helc'htro damheñvel. Krediñ a reer ez int tout ar pezh a chom eus ur blanedennig gozh hag a vefe bet torret gant ur stokad.
* Loarennoù Yaou
* Adrastrea | Aitne | Amalthea | Ananke | Aoede | Arche | Autonoe | Callisto | Callirrhoe | Carme | Chaldene | Cyllene | Elara | Erinome | Euanthe | Eukelade | Euporie | Europa | Eurydome | Ganymede | Harpalyke | Hegemone | Helike | Hermippe | Himalia | Io | Iocaste | Isonoe | Kale | Kallichore | Kalyke | Karpo | Kore | Leda | Lysithea | Megaclite | Metis | Mneme | Orthosie | Pasiphae | Pasithee | Praxidike | Sinope | Sponde | Taygete | Thebe | Thelxinoe | Themisto | Thyone
* S/2000 J 11 | S/2003 J 2 | S/2003 J 3 | S/2003 J 4 | S/2003 J 5 | S/2003 J 9 | S/2003 J 10 | S/2003 J 12 | S/2003 J 15 | S/2003 J 16 | S/2003 J 17 | S/2003 J 18 | S/2003 J 19 | S/2003 J 23
* Yaou | Koskoriad an Heol
# Anann

Ar stêr Anann (Abhainn Anainn e gouezeleg, River Annan e saozneg) zo ur stêr eus mervent Bro-Skos.

## Anv

Dianav eo orin anv ar stêr Anann. Hervez lod e c'hallfe an anv talvezout kement ha "stêr binvidik", ha tostaet eo bet da Anu, anv doueez ar vadelezh hag ar berzh gant ar Ouezeled kozh.
* Ravenna 108$_{31}$ : ANAVA;
* CIL XI-5213 : CENSITORI BRITTONUM ANAVION(EN(SIUM)).

## Levrlennadur

* Georges Dottin : La langue gauloise. Grammaire, textes et glossaire. 1920. Adembannet gant Slatkine Reprints. Geneva. 1980
* A.L.F. Rivet & Colin Smith : The Place-Names of Roman Britain. B.T. Batsford Ltd. London. 1979 - 1982
# Anaraud Gwalchcrwn

Mab Mermin Mawr ha roue Manav e oa Anaraud Gwalchcrwn. Netra ne anavezer diwar-benn e vuhez.
| En e raok: Mermin Mawr | Roue Manav ) War-dro 630 | War e lerc'h: Iudgual |
Neithon · Rhun · Tutgual map Rhun · Anllech · Mermin Mawr · Anaraud Gwalchcrwn · Iudgual · Sandde · Guriat ·
# 1398

Diwar-benn bloavezh 1398 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1398

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1398
# 1393

Diwar-benn bloavezh 1393 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1393

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1393
# 1395

Diwar-benn bloavezh 1395 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa
#### Aostria

* 29 Eost : dont a ra Alberzh IV Habsbourg da vezañ dug Aostria.

#### Italia

* 11 Mae : savet eo tiriad Milano en un dugelezh gant an impalaer Venceslas. Klask a ra dug kentañ Milano ,Gian Galeazzo Visconti, astenn e grog war ul lodenn vras eus al ledenez.

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1395

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1395
# 1397

Diwar-benn bloavezh 1397 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1397

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1397
# 1391

Diwar-benn bloavezh 1391 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1391

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1391
# 1399

Diwar-benn bloavezh 1399 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa
#### Breizh

* 9 Du: Yann IV a ya d'an anaon, Yann V, Dug Breizh.

#### Bro-Saoz

* 30 a viz Gwenholon: Henry IV a ya da roue.

#### Frañs
### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1399

## Marvioù

* 9 Du : Yann IV, dug Breizh
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1399