OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Alincthun

Kumunioù Frañs :
| Anv | Alincthun |
| Skoed | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Boulogne-sur-Mer |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes du Pays de la Faïence de Desvres |
| Kanton | Desvres |
| Kod INSEE | 62022 |
| Kod post | 62142 |
| Maer | Jean Picque |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 9,88 km² |
| Led | 50° 43' 55" Norzh |
| Hed | 01° 48' 07" Reter |
| Uhelder kreiz | 98 m |
| Uhelder bihanañ | 33 m |
| Uhelder brasañ | 120 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 343 (1999) |
| Stankter | 34 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Alincthun a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Cassini hag EBSSA
# Alidé Sans

Alidé Sans Mas, ganet d'an 9 a viz Meurzh 1993 e Traoñienn Aran, zo ur ganerez okitanek. Merc'h eo da Lúcia Mas Garcia, kanerez katalanek hag okitanek, ha Jusèp Loís Sans Socasau, politiker ha stourmer evit an okitaneg en Aran. Brudet eo Alidé Sans evel kanerez okitanek abaoe he c'hanaouenn Esperança e 2012, dreist-holl.
Kemeret he deus perzh e meur a ouel hag a festival, abaoe 2013, evel e Barnasants e Barcelona, Escota e Minja e L'Isla de Baish (Gers), Hestiv'òc e Pau, pe Estivada e Rodés.
E 2017 he doa kanet e New York da-geñver deiz Sant Jordi, gouel Katalonia.
Kanañ a ra war a bep seurt sonerezhioù evel ar romba katalan, ar reggae, ar soul, met atav en okitaneg aranek. Diwar-benn a bep seurt traoù e sav he c'hanaouennoù.

## Pladennoù

* Eth paradís ei en tu (2015)
* Henerècla (2018)

## Notennoù

* ↑ Nicolau Rei Bèthvéder, "Sò deth mond, mès ne sò en occitan", Jornalet, 1/12/2013
# Alife (Campania)

Alife zo ur gumun en Italia e proviñs Caserta, e rannvro Campania.
# Aligator

Aligatored :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Reptilia |
| Urzhad : | Crocodilia |
| Kerentiad : | Alligatoridae |
| Genad : | Alligator |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An aligatored eo ar stlejviled a ya d'ober ar genad Alligator. Dont a ra o anv eus ar c'hastilhaneg el lagarto a sinifi ar glazard.

## Spesadoù

Daou spesad aligatored a zo:
* aligator Amerika (Alligator mississippiensis)
* aligator Sina (Alligator sinensis)
# Alimena

Alimena zo ur gumun eus Meurgêr Palermo e Sikilia.
# Alina

Alina zo un anv-badez italianek, polonek, roumanek ha rusek.

## Orin

Meur a orin disheñvel zo bet kavet d'an anv :
* eus an anv gallek Adeline, pe Adelina, deuet eus Adela ;
* eus an anvioù-badez italianek Rosalina, Pasqualina hag Annalina ;
* adstumm eus Helena, e tchekeg ha svedeg.

## Yezhoù all

* arabeg: الينا
* galleg: Aline.
* japaneg: アリーナ
* roumaneg: Alina, Alinushka
* ruseg: Алина (Alina)

## Tud

Alamagn
* Alina B., pe Alina Bock, kanerez el laz beFour
* Alina Weidlich, fleüterez
Bro-C'hall
* Alina Reyes, skrivagnerez
Italia
* Alina Deidda, kanerez italian, anavezet evel Alina hepmui, ganet e 1990
Kuba
* Alina Fernández, merc'h da Fidel Castro, bet dougerez-dilhad e Pariz
Polonia
* Alina, lesanv-brezel ar stourmerez polonat enepnazi Wanda Krahelska-Filipowicz
* Alina Gut, politikerez
* Alina Janowska, aktourez
* Alina Perth-Grabowska (1935-2006), kelaouennerez
* Alina Pienkowska (1952-2002), politikourez
Roumania
* Alina Cojocaru, korollerez
* Alina Eremia, kanerez
Rusia
* Alina Ibragimova, biolinerez
* Alina Kabáyeva, jiminasourez ha politikerez ; kaoz a oa bet e timezje da Vladimir Poutin, ha serret eo bet ar gelaouenn he devoa kredet ober anv ag an eured
Ukraina
* Alina Grosu, kanerez

## Oberennoù
### C'hoarigan

* Alina, Regina di Golconda, c'hoarigan italianek gant Gaetano Donizetti, sonaozour italian (1797 - 1848), ma' z eus anv eus Alina, ur rouanez en Indez, c'hoariet da gentañ e Genova e 1828.

### Romant

* Alina, romant saoznek gant Jason Johnson e 2006.

## Lec'hanvadurezh

Stadoù-Unanet
* Santa Alina Ranch Lake , lenn er North Zulch Quadrangle, Madison Country, Texas.

## Pennadoù kar

* Halina
* Galina
# Alien (film)

Alien zo ur film skiant-faltazi ha spont savet e 1979 dindan renerezh Ridley Scott, diwar un istor skrivet gant Dan O'Bannon ha Ronald Shusett.
Anv zo e titl ar film eus an dudenn bennañ, ur bedallad tagus-kenañ, a c'hourdrouz pare an egorlestr Nostromo goude dinodiñ diouzh korf unan eus an astraerien. E-touez ar seizh ezel eus pare al lestr, emañ Sigourney Weaver a c'hoari Ellen Ripley, Tom Skerritt a c'hoari ar c'habiten Dallas ha Ian Holm a c'hoari an ofiser skiantour. Deuet e oa ar film-mañ er-maez d’an 12 a viz Gwengolo 1979.

## Ar film

Danevell a ra istor 7 den hag ur c'hazh e-barzh un egorlestr kenwerzh o vont en-dro d'an Douar karget gant ur bern kailh houarn. Degouezhet hanter hent e resevont ur gemennadenn gevrinus deuet eus ur blanedenn dianav dezhe. Erruout a reont war ur ezplanedenn didud ha goude bezañ douaret eo tizoloont ul lestr divent a zeu eus ur bed all. An treizhad nemetañ, al levier, a hañval bezañ bet lazhet e degouezhioù iskis. Ergerzhout a reont strad al lestr hag unan eus izili ar pare a gav un doare kev leun a vioù. Kane, penn bras al lestr a glask sellet a-dost ouzh unan hag a zo taget gant ur seurt loen iskis na anavezont ket, dezhi neuz ur gevnidenn. Ret eo degas anezhañ d'al lestr, fatet, peget al loen ouzh e zremm. Medisin ar skipailh a denn al loen iskis a oa lammet ouzh dremm Kane goude un nebeud eurvezhioù. Seblantout a ra bezañ deut e-barzh. A-daol trumm e teu ul loen er-maez eus he c’hof a-greiz ur pred goude gliziennoù skrijus. Mont a ra ar c'hrouadur kuit e-barzh al lestr hep na vefe amzer da skipailh an egorlestr da vont war e lerc’h... Hemañ a lazho hogos holl izili al lestr.

## Titouroù all

* 1,5 milion a dud a zo bet e welet ar film-se. En holl ez eus bet savet 4 film. Da gentañ Alien (an istor a zo amañ-a-us), ha war-lerc’h Aliens, an distro (James Cameron, 1986), Alien 3 (David Fincher, 1992) hag Alien: Resurrection (Jean-Pierre Jeunet, 1997).
* H.R Giger en deus krouet e-unan penn neuz an Alien evit film Ridley Scott.
* Ul levr a zo bet skrivet gant Alan Dean Foster.

## Aktourien

* Sigourney Weaver : Al letanant Ellen L. Ripley
* Tom Skerritt : Ar c'habiten A.J. Dallas
* Veronica Cartwright : J.M. Lambert
* Harry Dean Stanton : S.E. Brett
* John Hurt : G.W. Kane
* Ian Holm : An ofiser Ash
* Yaphet Kotto : J.T. Parker
* Bolaji Badejo : an Alien
* Helen Horton : mouezh Mamm (urzhiataer al lestr 'Nostromo')
# 1534

Diwar-benn bloavezh 1534 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa

* Martin Luther a embann e droidigezh eus ar Bibl en alamaneg.
* Herri VIII en em zisklêr Penn an iliz saoz.

#### Breizh

* 1534 : mont a ra Jakez Karter kuit eus Sant-Maloù da glask mont betek India dre hent an hanternoz. Kanada a vo kavet gantañ.

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Lennegezh

* Gargantua a zo embannet gant François Rabelais.

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1534

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1534
# 1538

Diwar-benn bloavezh 1538 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1538

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1538
# 1539

Diwar-benn bloavezh 1539 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa
#### Frañs

* 10 a viz Eost: Kemennadur Villers-Cotterêts a lak ar galleg da vezañ implijet en aktaoù an notered e Frañs, e-lec'h al latin

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1539

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1539
# 1536

Diwar-benn bloavezh 1536 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1536

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1536
# 154

907 Ab Urbe Condita = 154 goude J.-K.

## Darvoudoù
### Europa
#### Impalaeriezh roman

* Impalaer : Antoninus Pius (Titus Aurelius Fulvus Boionis Arrius Antoninus).
* Koñsuled : Lucius Aelius Aurelius Commodus & Titus Sectius Lateranus

### Azia
## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù

* Pab : Pius Iañ
# 1540

Diwar-benn bloavezh 1540 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1540

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1540
# 1533

Diwar-benn bloavezh 1533 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

* 15 a viz Du: kemeret eo Cuzco (Impalaeriezh Inka d'ar mare-se) gant lu spagnol Francisco Pizarro.

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1533

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1533
# 1532

Diwar-benn bloavezh 1532 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa
#### Breizh

* Sinadur ar Feur-emglev unaniñ etre Breizh ha Bro-C’hall.

#### Frañs

* Sinadur ar Feur-emglev unaniñ etre Breizh ha Bro-C’hall.

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1532

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1532
# 1535

Diwar-benn bloavezh 1535 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

* 18 a viz Genver: krouet kêr Lima gant Francisco Pizarro e Perou.

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1535

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1535
# 1537

Diwar-benn bloavezh 1537 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1537

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1537
# 466

Diwar-benn ar bloavezh 466 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 466

## Marvioù

Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 466
# 468

Diwar-benn ar bloavezh 468 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 468

## Marvioù

Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 468
# 47

Diwar-benn bloaz 47 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ :
| Evit ar bloaz -47, gwelet ar bajenn : | -47 |
| Evit an niver 47, gwelet ar bajenn : | 47 (niver) |
800 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0047 PC (goude ganedigezh J.-K.)

## Darvoudoù
### Europa
#### Impalaeriezh roman

* Impalaer : Klaod (Tiberius Claudius Nero Drusus), adalek ar 25 Genver 41 (>12.10.54).
* Koñsuled : Ti(berius) Claudius IV & L(ucius) Vitellius III
* Breizh (-Veur) : Aulus Plautius, gouarnour; eilet gant Ostorius Scapula; pempvet bloavez brezel alouberezh gant ar Romaned
# 467

Diwar-benn ar bloavezh 467 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 467

## Marvioù

Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 467
# 469

Diwar-benn ar bloavezh 469 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 469

## Marvioù

Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 469
# 465
## Darvoudoù
### Europa
#### Impalaeriezh roman

* Impalaer ar Reter : Leon Iañ (Flavius Valerius Leo) (07.02.457 / 18.01.474)
* Impalaerien ar C'hornôg ː Majorianus (Julius Valerius Maiorianus) (01.04.457 / 07.08.461). Severus III (Libius Severus) (19.11.461 / 14.11.465). Leon Iñ en em gav e penn evit ar Reter hag ar C'hornôg.
* Koñsuled ː Flavius Basiliscus (Reter) & Herminericus (Reter); kenseurt ebet evit ar C'hornôg.

#### Britannia romania

Trec'h eo Hengist hag Aesc war ar Vretoned ha Romaned en ul lec'h anvet Wippefesfleot. Daouzek penn breton a zo lazhet. Ur Jut a renk uhel, Wipped, a zo lazhet ivez en emgann se. (al lec'h Wippefesfleot en eus kemeret e anv)

#### Galia
### Afrika
### Azia
## Relijionoù

* Sul-Fask ː 28 Meurzh
* Pab ː Hiler Iñ, adalek an 19 a viz Du 461 (>468)

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 465

## Marvioù

* An impalaer Libius Severus / Sever III, adalek an 19 Du 461. Marvet dre ar poezon ar 14 DU 465.
Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 465
# 470

Diwar-benn bloavezh 470 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa

* Emgann Deol : faezhet eo ar penn-brezel Riothamos gant Euric, roue ar Vizigoted.

#### Enez Vreizh

* Ar pobloù Votadini a sav rouantelezh Gododdin en hanternoz d'ar stêr Tweed.

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

* Buddhapalita, gouizieg Indian
* Dionysius Exiguus, krouer Anno Domini
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 470

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 470
# 470 (bag)

470 :
| 470 Gildas Philippe ha Tanguy Cariou ||
| Fardaj : | cat-boat |
| Savour : | André Cornu |
| Penn-kentañ : | 1963 |
| Hirder : | 4,70 m |
| Ledander : | 1,42 m |
| Kalandour : | 1,15 m |
| Diblasadur : | 120 kg |
| Goueliadur : | gouel vras 8,75 m², Fok 3,85 m², Spi 14 m² |
| Bourzhiad(où) : | 2 |
Ar 470 zo ur vag redadeg.
# 464

1217 Ab Urbe Condita = 464 goude J.-K.
Bloavezh bizeost o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Merc'her

## Darvoudoù
### Europa
#### Impalaeriezh roman

* Impalaer ar Reter : Leon Iañ (Flavius Valerius Leo) (07.02.457 / 18.01.474)
* Impalaerien ar C'hornôg ː Majorianus (Julius Valerius Maiorianus) (01.04.457 / 07.08.461). Severus III (Libius Severus) (19.11.461 / 14.11.465)
* Koñsuled ː Flavius Rusticus & Anicius Olybrius, o zaou evet ar Reter, hep kenseurt evit ar C'hornôg

#### Britannia romania

* Ambrosius Aurelianus.
* Kent ː Hengist

#### Bro-Skos

* Konstantin I$^{añ}$ (453 / 469)

#### Galia

* Franked salian ː Childerig Iañ
* Wizigoted Akitania ː Teodorig II
* Burgonded ː Gondioc

### Azia
## Arzoù, skridoù ha skiantoù
## Relijionoù

* Sul-Fask ː 12 Ebrel
* Leon I$^{añ}$ ar Meur

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 464

## Marvioù

Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 464
# 471

Diwar-benn ar bloavezh 471 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 471

## Marvioù

Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 471
# Aour

An aour a zo un elfenn gimiek hag ur metal prizius implijet d'ober bravigoù a bep seurt, gwalennoù, torc'hoù. 79 eo e niver atomek hag Au (eus al latin aurum) eo e arouez.
D'an deiz a hiziv ez eus war-dro 160 000 tonenn aour er bed, ar pezh a glot gant un diñs 20 m e gostez. War-dro 70% eus an aour-se zo bet teuzet e bravigoù pe bezhioù arzel.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford
# Aourgi

Aourgon :
| Un aourgi kein du ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Canidae |
| Genad : | Canis |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An aourgon zo bronneged kigdebrer e kerentiad ar c'hieged. Bevañ a reont en Afrika, Azia ha gevred Europa.

## Spesadoù

* aourgi roudennek, Canis adustus
* aourgi boutin, Canis aureus
* aourgi kein du, Canis mesomelas
# Aotrounez an deiz

E mitologiezh an Azteked, Aotrounez an deiz (Tonalteuctin) a oa ur strollad trizek doue hag a rene war pep a zeiz resis a glote gant unan eus an trizek baradoz. Dont a rae ar rummadoù trizek devezh en-dro er c'halander, hag ar memes doue a zeue en-dro eta bep trizek devezh. E Kalander an Azteked, aotrounez an deiz zo :
* Xiuhtecuhtli, doue an tan hag an amzer.
* Tlaltecuhtli, doue an douar.
* Chalchiuhtlicue, doueez an dour, al lennoù, ar stêrioù, ar morioù, ar gouerioù, hag ar barradoù-amzer.
* Tonatiuh, doue an Heol.
* Tlazolteotl, doueez ar c'hoant, ar friantaj, hag ar gwalloberoù a denn d'ar rev.
* Mictlantecuhtli, doue ar bed dindandouar.
* Centeotl, doueez ar maiz. Anavet ivez evel Chicomecoatl, doueez al labour-douar.
* Tlaloc, doue ar gurun, ar glav hag ar c'hrenoù-douar.
* Quetzalcoatl, doue ar furnez, ar vuhez, an anaoudegezh, ar werelaouenn, ar strujusted, patrom an avelioù hag ar gouloù, Aotrou ar c'hornôg.
* Tezcatlipoca, doue ar brovidañs, ar materi hag eus ar pezh zo diwelus, rener an noz, Arzh Bras, Aotrou an norzh.
* Mictecacihuatl, doueez ar bed dindandouar.
* Tlahuizcalpantecuhtli, doue ar sav-heol.
* Citlalicue, doueez ar "stered maouezed" (Hent Sant-Jakez).

## Notennoù

* ↑ Adela Fernández, Dioses Prehispánicos de México, Mec'hiko, 1998, pp. 140-141, ISBN:968-38-0306-7
* ↑ Adela Fernández, Dioses Prehispánicos de México, Mec'hiko, 1998, p. 131, ISBN:968-38-0306-7
* ↑ Cecilio Agustín Robelo, Diccionario de Mitología Nahua, Mec'hiko, 1905, p. 72, ISBN:978-9684327955
# Aoudad

Aoudad :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Artiodactyla |
| Isurzhad : | Ruminantia |
| Kerentiad : | Bovidae |
| Iskerentiad : | Caprinae |
| Genad : | Ammotragus |
| Anv skiantel ||
| Ammotragus lervia Pallas, 1777 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An aoudad pe bouc'h Barbaria (Ammotragus lervia) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhafrika.
Ar spesad nemetañ eo er genad Ammotragus.
# Aotrounez an noz

E mitologiezh Mezoamerika e reer Aotrounez an noz (e nahouatleg klasel Yoalteuctin) eus ur strollad nav doue hag a rene war pep a noz resis, pep nav noz, e stumm ur c'helc'hiad eus ar c'halander. Kevredet e oa pep aotrou gant ur blanedenn, mat pe fall, a oa ur seblant evit an noz a oa renet gante.
Anavet eo aotrounez an noz e Kalander an Azteked koulz hag e hini ar Vayaed, daoust ma n'anavezer ket anvioù resis Aotrounez an noz e mayaeg.
Ar glifoù a glot gant Aotrounez an noz zo anavezet hag ar vayaourien o deus badezet anezhe gant lizherennoù a grog gant G, eus G1 da G9. Peurliesañ e vez implijet ar glifoù-se gant ur glif all anvet F. An aotrou eus an noz maya nemetañ zo bet anavezet eo an doue G9, Pauahtun.
Dizoloet e oa ar c'helc'hiad nav noz-se e kalanderioù Mezoamerika e 1904 gant Eduard Seler. Anavout a reomp anvioù doueed an noz an Azteked abalamour ma'zint displeget er C'hodex Telleriano-Remensis hag er C'hodex Tudela. Hervez Seler e klote pep hini eus an nav aotrou gant unan eus an nav live eus ar bed dindandouar hag e renent an eurioù a glote e-pad an noz. Peurvuiañ n'eo ket bet degemeret ar soñj-se, rak ar prouennoù a laka unan da soñjal e oa renet an noz a-bezh gant aotrou un noz resis. Hervez Zelia Nuttall, nav aotrou an noz a arouezie an nav loar eus ar bloaz loarel. Liammet e oa kelc'hiad an nav aotrou ouzh ar c'halander lidek mezoamerikan, ennañ 260 deiz ha noz, a yae d'e ober 29 rummad eus nav noz pep hini, hag ivez, well-wazh, 9 loariad eus 29 deiz.
An nav aotrou eus an noz e sevenadur an Azteked zo :
    Xiuhtecuhtli ("aotrou maen-turkez/bloaz/tan")
    Tezcatlipoca ("Melezour a zivoged")
    Piltzintecuhtli ("Aotrou priñs")
    Centeotl ("Doue ar maiz")
    Mictlantecuhtli ("Aotrou ar bed dindandouar")
    Chalchiuhtlicue ("Jad eo he brozh")
    Tlazolteotl ("doue(ez) al loustoni")
    Tepeyollotl ("Kalon menez")
    Tlaloc (doue ar glav)

## Notennoù

* ↑ Anthony F. Aveni, Skywatchers: A Revised and Updated Version of Skywatchers of Ancient Mexico, University of Texas Press, 2001, pp. 156-57
* ↑ Gabrielle Vail, Christine L. Hernández, Astronomers, Scribes, and Priests: Intellectual Interchange Between the Northern Maya Lowlands and Highland Mexico in the Late Postclassic Period, Harvard University Press, 2010, p. 291
* ↑ Lynn V. Foster, 2005, Handbook to Life in the Ancient Maya World, Oxford University Press. p. 259
* ↑ diviz diwar-benn doueed an noz e Pauahtun diellaouet eno
* 1 2 Elizabeth Hill Boone, Cycles of Time and Meaning in the Mexican Books of Fate, University of Texas Press, 2007, pp. 44-45
* ↑ Zelia Nuttall, "The Periodical Adjustments of the Ancient Mexican Calendar", American Anthropologist, New Series, VI/4, pp. 486-500
# Aouredenn (steredeg)

An Aouredenn (Dorado, berraet e Dor) zo ur steredeg eus an hantervoul su.

## Traoù oabl

* Koumoulennad Vras Magalhães
** LH 95
** Nivlennad an Darentolenn
** N44
* Druilhad an Aouredenn
** NGC 1553
** NGC 1566
* NGC 1672
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# A belec'h e teuomp ? Petra omp ? Da belec'h emaomp o vont ?

D'où Venons Nous Que Sommes Nous Où Allons nous zo un daolenn gant Paul Gauguin, bet livet en Tahiti e 1897–98. En SUA, e Mirdi Arzoù-kaer Boston, emañ war ziskouez hiziv. Ur mell taolenn eo, tost da 4 metrad hirder dezhi.

## Istor

Kuitaat Bro-C'hall a reas Gauguin en 1891 da vont da Dahiti, da glask ur gevredigezh eeunoc'h. En 1897 e voulc'has an daolenn, a echuas e 1898. Dezhañ e oa e bennoberenn ha neinboent e vennozhiadeg. Kelc'h e vuhez a wele-eñ e-barzh. En 1898 e voe kaset an daolenn gantañ da George-Daniel de Monfreid a oa o chom e Pariz. Goude e tremenas etre daouarn marc'hadourien ha dastumerien parizian all ken na erruas er Gallery Marie Harriman en New York e 1936. Er bloaz-se e voe prenet gant Mirdi Arzoù-kaer Boston, d'ar 16 a viz Ebrel.

## Dielfennadur

Goude touet gant Gauguin en em lazhfe pa vije echuiñ an daolenn (un arnod en devoa graet c'hoazh) e tiskulias e ranked lenn an daolenn a zehoù da gleiz, hag e oa skeudennet an tri goulenn a oa en anv an daolenn gant an tri bodad-tud.

## Liammoù diavaez

* An daolenn en MFA Boston

## Pennad kar

* Roll livadurioù Paul Gauguin

## Notennoù

* ↑ Anv an daolenn evel skrivet gant P. Gauguin e korn uhelañ tu kleiz an oberenn.
# A communi observantia non est recedendum

A communi observantia non est recedendum zo ul lavar latin hag a dalv da lavarout eo " Arabat pellaat diouzh ar soñjoù boutin".
Kement-se da lavarout e rank an nen, ar barner da skouer, diazezañ e emzalc'h, pa c'hoarvez dezhañ termal, war ar sensus communis (ar skiant voutin, pe ar skiant vat ), hep pellaat diouti.
# A lingua das bolboretas

A lingua das bolboretas ("Teod ar balafenned") zo un danevell c'halizek brudet, gant Manuel Rivas, en e zastumad ¿Que me queres, amor?. Deuet eo da vout Teod ar balafenned hervez troidigezh vrezhonek Mark Kerrain.
Ul levrig gant Mark Kerrain eo ivez hag a oa bet embannet e miz Gouere 2009 gant An Alarc'h Embannadurioù. Ennañ e kaver pemp danevell, an holl anezhe bet savet gant Manuel Rivas.
* Kentañ karantez (tennet eus an dastumad Un millón de vacas, 1989)
* Bered La Habana
* Teod ar balafenned
* O'Mero (tennet eus an dastumad Ela, maldita alma, 1999)
* Peroked ar Güaira (tennet eus an dastumad Ela, maldita alma)

## An istor

E 1936 en ur gêriadenn eus Galiza, a-raok deroù Brezel Spagn, istor ur skoliadig, mab ar c'hemener, hag e vestr-skol.

## Film

Ur film spagnolek La lengua de las mariposas zo bet graet diwar an danevell, e 1999, gant José Luis Cuerda.

## Liamm diavaez

* IMDb
# A Web of Air

A Web of Air eo eil romant an heuliad lennegel dezhi ar benndudenn Mortal Engines Quartet krouet gant Philip Reeve.

## Tudennoù

* Fever Crumb
* Arlo Thursday

## Liammoù

* Predator Cities
* Philip Reeve
# A capite ad calcem

A capite ad calcem zo ul lavar latin hag a dalv Adalek ar penn betek ar seul. A vez lavaret ivez: a pedibus usque ad caput (Adalek an treid betek ar penn).
Da dostaat eo ouzh al lavar brezhonek : Penn-kil-ha-troad.
# A contrario

A contrario, pe argumentum e contrario (arguzenn savet war ar c'hontrol), zo ul lavar latin, a vez lavaret diwar-benn un doare da soñjal pe un arguzennerezh a zo kontrol da unan all.
Arguzennoù a contrario a vez implijet alies el lezioù-barn da zisbunañ kudennoù.
# A la lanterne!

A la lanterne! a oa ur youc'h gallek implijet e Pariz hag e Bro-c'hall e-pad an Dispac'h gall pa veze lazhadegoù direizh ha krouget tud ouzh peulioù al letern-straed er c'hêrioù. Adkavet e vez an droienn er ganaouenn reveulzi Ah ! ça ira (« les aristocrates à la lanterne ! »). Ar c'hazetenner Camille Desmoulins, a blije en em ginnig evel « prokulor meur al letern ». Skrivet en doa ur flemmskrid pe Discours de la Lanterne aux Parisiens evit lakaat anezho da sevel a-du gant lazhadegañ amreizh tud an noblañs.
Dre ma tremene ar reveulzi e voe paouezet gant al lazhadegoù amreizh ouzh al leternioù hag implijet ar guillotine hervez lezenn.
Evit lod istourourien e oa krog mare ar Spont bras gant bodadegoù "A la lanterne!".

## Adkemer er sevenadur

Setu ul lodenn eus ar ganaouenn Ah ça ira
Ah ! ça ira, ça ira, ça ira! Les aristocrates à la lanterne, Ah ! ça ira, ça ira, ça ira! Les aristocrates, on les pendra! Et quand on les aura tous pendus, On leur fich'ra la pelle au cul.

## Pennadoù kar

* Discours de la Lanterne aux Parisiens
# A bene placito

A bene placito zo ur bomm latin hag a dalv kement ha hervez (ho) plijadur vat, evel ma plijo deoc'h, pe c'hoazh evel a girit. Heñvelster gant ad libitum.
En italianeg ez eus un droienn dost, beneplacito, hag e spagnoleg ivez, beneplácito. E saozneg e lavarer "at will".