# Brezhoneg Treger

Perzhioù dibar zo da vrezhoneg Treger (pe tregerieg), en distagadur, er yezhadur, er c'heriaoueg, goude ma kaver disheñvelderioù etre an daou benn eus ar vro.

## Distagadur
### Vogalennoù

Distaget e vez
* [o] al liester skrivet "où" (nemet un ou a vefe dija er ger : poulloù...)
* [ə] e-lec'h [e] pa ne vez ket taolmouezhiet :
** e-barzh "ket" (a vez taolmouezhiet e leoneg) : 'oaran ket [wa'rãk:ət]
** en anv-gwan-verb : lonket ['lɔ̃ŋkət]
** en dibenn-verb skrivet it, evel e-barzh sellit : ['sɛl:ət]
** el liester en [ed] : merc'hed ['mɛrɤət]
Vogalennoù friet:
* [ã]
** en anv-verb hag en derez-uhelañ (distaget /a/ e brezhoneg Leon) ;
** en amzer-vremañ ar verboù : pa ran /pa'rã/ (heñvel e vez distaget kanañ ha kanan)
* [ĩ], [ỹ], evel e liñsel, pluñv;

### Kensonennoù

Distaget e vez
* /h/
** e deroù ar gerioù evel hanter, hent, hir nemet pa vez ar ger-mell dirak;
** er raganvioù-diskouez (hemañ, hennezh, hag ar re all), gant se e klever ha hemañ ha neket hag hemañ;
** e deroù gerioù all : ad-, anv,
* /z/ e-lec'h /s/ e deroù ar gerioù : Se zo sur a glever /zezo'zy:r/
* implijet e vez ec'h e-lec'h ez dirak ar verboù bezañ ha mont: ec'h on, ec'h an...)
* /w/
** ar "v" e-barzh gerioù evel : avel, 'vit, pevar, nevez, devezh; war, '
** hag ar "w" diwar gemmadur: da wreg,
* [r] ne vez ket distaget evel e galleg, ha n’eo ket unvan an distagadur anezhañ :
** ruilhet (teod ouzh diaraog ar staoñ) e kornioù zo (hogen dousoc'h eget e Leon) (klevet fraezh pa glever mouezh Maria Prat,
** pe distaget gant beg an teod ouzh kreiz ar staon (an distagadur a vez kavet "amerikan" gant lod).
* /j/ eo distagadur al lizherenn lh er gerioù evel drailhañ, sailhat, dilhad, ruilhal, ...

#### Kensonennoù aet da get

* b, e-barzh ober alies, distaget /'ɔ:r/, evel e Kerne-Izel,
* d, e-barzh -adenn alies, distaget /'a:n/,
* g, e-barzh digor alies, distaget /'di:ɔr/, digarez distaget /'dja:re/,
* r etre div vogalenn e gerioù evel c'hoari, Mari, arri (erru) /aj/; dibriñ
* z (diwar un d kozh)
** etre div vogalenn (bezañ, anezhañ)
** pe e fin ur ger, evel e kerneveg, e gerioù evel: nevez, bemdez, karantez,...
** e liester an anvioù-kadarn tiez, aelez, aotrounez;
*** a-wechoù e vez distaget [x] e gerioù evel bazhad, lazhañ, razhed.

### Kemmadurioù

* Ne vez ket graet kemmadur dre vlotaat /d/ e /z/ (da vihanañ a-reter d'ar stêr Leger): daou den, da dorn, da dont
* Den a dro da an nen pa dalv kement hag on e galleg: skuizhañ buanoc'h a ra an nen ...
Gwir eo ivez n'eo ket "peurunvan" ar rannyezh, ha traouigoù disheñvel a c'haller kavout e pevar c'horn ar vro:
* pop e-lec'h pep
* para pe p'ra evit petra
* petore (peto'e), e-lec'h peseurt (pe seurt).

## Yezhadur
### Gerioù yezhadurel

* en e-lec'h e: mont en kêr, kanañ en brezhoneg;
* hon, e-lec'h hor pe hol;
* kenkent, e-lec'h kerkent, kenkoulz e-lec'h kerkoulz;
* lakaet e vez kentoc'h n eget d war-lerc'h ne pe na dirak ur vogalenn. Skrivet e vez neuze an n-se ouzh dibenn an nac'henn ha neket ouzh penn ar verb;
    Nen/nan eus ket en Breizh, nen eus ket unan,
    Nen/nan eus ket ur sant evel Sant Erwan!... (Kervella (1947:§232.II)
* lavaret e vo ken bras evel hemañ, e-lec'h ken bras ha hemañ.
* e-lec'h peseurt e vez implijet ivez
** petore den
** petra den
* e-lec'h petra e vez klevet ivez peseurt .

### Verboù

* E liester an amzer-da-zont
** ne reer nemet gant ar stummoù -fomp, -fet, -font

#### Verboù direizh

* Bezañ:
** Ne vez ket graet gant ez eus, met gant zo
** Ne vez graet nemet gant emañ hag emaint, e-lec'h ar furmoù all e vez graet gant on, out ....
** Ledetoc'h a-galz eo avat ar stumm voint, evit trede gour lies ar verb bezañ, hervez an ALBB, met anavezet eo ar stumm vefont.
* Ne vez ket distaget it en eil gour lies, met et.
* Kaout:
** graet e vez gant ar stummoù hir en trede gour: en devo, he devoa
* Gouzout:
** 'oaran ket, n'ouve'an ket, n'onn ket a c'hall bezañ implijet gant ar memes tud;
** gouvezet eo an anv-gwan-verb.

#### Verboù reizh

* Karout, zo karet, ha graet e vez gant ar stummoù kerez (karez), keret (karit), kerfet (karfet), kere (kare);
* Lampat, evit lammat, evel en droienn lampat ha sailhat.
* Lavarout, zo laret, ha graet e vez gant ar stummoù lerez (larez/lavarez), leret (lavarit), lere (lavare)

### Araogennoù

* Da, distaget/də/ peurvuiañ.
* E-lec'h deomp ha ganeomp e reer gant demp/dimp, ganemp/ganimp.
* Mesket e vez ouzhin ha diou(zh)in, klevet e vez [di'wi].
* Komz diou(zh)imp, e-lec'h komz ac'hanomp e yezh Leon.
* E-maez an ti, e-lec'h er-maez eus an ti.

## Gerioù ha troiennoù dibar

Gerioù ha troiennoù zo ha ne gaver ket nemeur e-maez Treger, pe tamm ebet. Darn zo stag ouzh ur c'hornad, evel todion, skribiton, ... evel a c'hoarvez er rannyezhoù all. Geriennoù deuet eus an tunodo, luc'haj ar Roc'h-Derrien, zo en em strewet e brezhoneg ar c'hantonioù tro-dro. Perzhioù heñvel ouzh brezhoneg Leon a gaver a-wechoù e Treger-Izel.
* aezet : aes
* arre : adarre
* awidell : kontadenn (fentus alies)
* beure : mintin, e Leon
* boutañ: e-lec'h bountañ
* chaous : lipig, hag estlammadell
* c'hoari (al) las : dirollañ, riboulat
* c'hoari e droad porc'hell : fouzhañ
* c'hwistim : c'hwi 'istim, c'hwi 'soñj deoc'h
* (mont) d'an druilh-drast : d'ar pevarlamm
* difindaoniñ: freuzañ
* dresañ : renkañ, kempenn un dra bennak torret
* en em stipañ : en em fichañ
* en em c'houlenn : klask gouzout
* evit [wit], araogenn amzeriañ
** evit an deizioù ([win'dɛ:ju]) : en deizioù-mañ
** evit ar beure : er mintin-mañ
** evit ar bloaz : er bloaz-mañ
** evit ar sizhun : er sizhun-mañ
* flec'hañ : c'hweseta
* fontañ arc'hant : dispign n'eus forzh pegement
* gargal : kelenn
* gars, garz: genaoueg
* groñj : elgezh
* gouermagn : kintus
* gouerous, gwerouz; gouerouzat : klemmicher; klemmichat
* gwabrigol : luc'hed
* kabared* : kanastell
* klask fret : klask unan bennak (pe 1 evit en em gannañ, pe 2 evit merc'heta pe paotreta)
* lankon : lampon
* loukez : genaoueg
* mat pell zo, netra ken, echu
* meür : ouesk, e kornad Gwerliskin ha Plouigno
* mont e galouach : mont e belbi
* nay : sot
* ober gwad fall : kaout nec'hamant
* ober pecheroù da ub : ober flouradennoù da ub
* paotrez : plac'h (e kornad Montroulez, dianav er peurrest eus ar vro)
* redek an douilhez : klask paotreta pe merc'heta
* sof-kont : e-leizh
* stipet : gwisket brav
* tiekoù : ardoù;
* tresenn : garzh

## Skrivagnerien hag o deus graet gant tregerieg

Skrivagnerien 'zo o deus graet gant tregerieg e mod pe vod en o skridoù. En o zouez emañ:
* Fañch an Uhel
* Erwan ar Moal
* Anjela Duval
* Maria Prat
* Jakez Konan
* Jarl Priel
* Fañch Peru

## Levrioù diwar-benn an tregerieg

* Gwerziou Breiz Izel, Soniou Breiz Izel, Kontadennoù ar Bobl, gant Fañch an Uhel.
* Grammaire bretonne du dialecte de Tréguier, Louis Le Clerc.
* Trésor du breton parlé, gant Jules Gros

## Levrlennadur

* Jules Gros, Le Trésor du breton parlé (Éléments de stylistique trégorroise), peder levrenn (1966-1989) hag ur geriadur galleg-brezhoneg (Emgleo Breiz, 1993). Anat eo eo bet reizhet, d'ur c'houlz bennak gant unan bennak, betek skarzhañ stummoù tregeriek rik evel -fomp, -fet, -font.

## Pennadoù kar

* Brezhoneg Goueloù‎
* Brezhoneg Gwened‎
* Brezhoneg Gwenrann
* Brezhoneg Kerne‎
* Brezhoneg Leon‎

## Notennoù

* ↑ Reter da Wengamp kentoc'h .
* ↑ Kartenn ALBB

## Liammoù diavaez

* Brezhoneg Bro Bear