# Niveradur roman

Implijet eo bet an neveradur roman gant Romaned an Henamzer evit skrivañ gant 7 lizherenn hepken an niveroù anterin eus 1 betek e-tro 4000 pe 5000. Ne anavezent ket ar mann avat, pe gentoc’h ne veze ket lakaet da niver.
Skoueriekaet eo bet an niveradur evit an implijoù a-vremañ. Diazezet eo war 3 fennaenn :
* kement lizherenn lakaet a-zehoù d'unan all brasoc’h pe kevatal he zalvoudegezh dezhi hec’h-unan a vez sammet ganti : XI = X + I = 10 + 1 = 11 ;
* kement lizherenn unanenn lakaet diouzhtu a-gleiz d'ul lizherenn all kreñvoc’h he zalvoudegezh a verk e ranker lemel an niver anezhi diouzh an niver a zo war he lerc’h : IX = X - I = 10 - 1 = 9 ;
* bodet eo an talvoudoù en urzh digreskiñ, nemet evit an talvoudoù da lemel diouzh ar reolenn a-us.

## Notadur klasel

| Sifroù roman | Talvoudoù | Talvoudegezh |
| I | 1 | ur biz / ur varrenn |
| V | 5 | un dorn / un ask |
| X | 10 | daou zorn / ur groaz |
| L | 50 | ? |
| C | 100 | Centium (100 e latin) |
| D | 500 | ? |
| M | 1000 | Mille (1000 e latin) |
| V | 5000 ha + | M usskrivet |
Meur a adstumm zo bet koulskoude a-hed an Istor a-raok na vije degemeret ar patrom-mañ, ken war an doare da dresañ an niveroù ha war an doare da jediñ. "Mil" (1000), da skouer, a c’hall bezañ skrivet M (an doare implijetañ) hogen ivez C(I) pe I barrenn.
Gant ar reizhiad-mañ e c’haller skrivañ an holl niveroù eus 1 da 3 999. Evit an niveroù brasoc’h ec’h implijer ar varrenn a-led a-us an niver evit merkañ ur feur 1 000 ha div varrenn evit ur feur 1 000 000.
| Unanennoù | Unanennoù + 10 | Degadoù | Kantadoù | Miliadoù |
| 1 = I | 11 = XI | 10 = X | 100 = C | 1000 = M |
| 2 = II | 12 = XII | 20 = XX | 200 = CC | 2000 = MM |
| 3 = III | 13 = XIII | 30 = XXX | 300 = CCC | 3000 = MMM |
| 4 = IV | 14 = XIV | 40 = XL | 400 = CD | |
| 5 = V | 15 = XV | 50 = L | 500 = D | |
| 6 = VI | 16 = XVI | 60 = LX | 600 = DC | |
| 7 = VII | 17 = XVII | 70 = LXX | 700 = DCC | |
| 8 = VIII | 18 = XVIII | 80 = LXXX | 800 = DCCC | |
| 9 = IX | 19 = XIX | 90 = XC | 900 = CM | |

## Hentenn

Evit gouzout talvoudegezh un niver skrivet gant sifroù roman e ranker e lenn a-gleiz da zehoù. Mard eo ur sifr brasoc’h eget pe kevatal d'ar sifr a zo war e lerc’h, e sammer anezho o-daou. A-hend-all e vez lamet. War-lerc’h 4000 e kemm ar reolenn. Ne vez ket implijet ar reizhiad dilem evit a miliadoù.
* XVI = 10 + 5 + 1 = 16
* XIV = 10 - 1 + 5 = 14 (rak I zo bihanoc’h eget V)
* DIX = 500 - 1 + 10 = 509 (rak I zo bihanoc’h eget X)
* MMMCMXCIX = 1000 + 1000 + 1000 - 100 + 1000 - 10 + 100 - 1 + 10 = 3999
* MMMMDCCCCLXXXVIII = 4988, an niver roman hirañ hervez an niver a arouezennoù.
N'eus ket bet graet atav gant ar reolennoù-se, dreist-holl evit an enskrivadurioù : meur a zoare hentenn o deus kenvevet an eil gant eben, evel IIX evit VIII pe VIIII evit IX. N'eus ket re bell zo eo bet stabilaet an doare ober a-vremañ.

## Implijoù

Implijet e vez c’hoazh ar sifroù roman hiziv an deiz evit skrivañ anvioù an c’hantvedoù hag ar milvedoù dreist-holl. Da skouer « an XXI$^{vet}$ kantved » hag « an III$^e$ milved ». Kavet e vez sifroù roman war dremmoù an horolajoù hag an eurieroù ivez. Alies e vez skrivet IIII warno e-lec'h IV evit 4 ; d'ober bravoc’h eo traken : evel-se e vez savet ar pevar sifr kentañ diwar un I hepken (I, II, III ha IIII), ar pevar da heul diwar ur V (V, VI, VII, VIII) hag ar pevar diwezhañ diwar un X (IX, X, XI, XII). Mat eo gouzout ivez eo ken kozh ar skrivadur IIII hag ar marevezh roman hag ez eo bet implijet e-pad pell en enskrivadurioù, e dornskridoù ar Grennamzer hag en embannadurioù klasel a-gevret gant ar skrivadur IV.
Gwechall e veze implijet ar sifroù roman evit merkañ bloaz savidigezh an tiez, dreist-holl ar savadurioù ofisiel pe velestradurel. C’hoarvezout a ra c’hoazh d'an den en em gavout gant sifroù evel-se ouzh talbenn tiez kozh.
Tamm-ha-tamm eo bet dilezet ar sifroù roman hag erlec’hiet int bet gant sifroù anvet « arabek ». Ar re-se a ra gant ur reizhiad dekvedennel. Emsavoc’h eo rak gallout a reer evel-se skrivañ sifroù berroc’h gant a-boan muioc’h a arouezennoù (10 e-lec’h 7), hag e c’heller implijout an niver mann (0) ; ouzhpenn-se e c’heller skrivañ ar sifroù a-steud, ar pezh a aesa kalz ar jediñ war baper.

## Skouerioù sifroù roman

Ar c’hant niver anterin kentañ skrivet gant sifroù roman :
| Ar c’hant niver anterin kentañ skrivet gant sifroù roman IIIIIIIVVVIVIIVIII IXX XIXIIXIIIXIVXVXVIXVIIXVIII XIXXX XXIXXIIXXIIIXXIVXXVXXVIXXVIIXXVIII XXIXXXX XXXIXXXIIXXXIIIXXXIVXXXV XXXVIXXXVIIXXXVIIIXXXIXXL XLIXLIIXLIIIXLIVXLVXLVIXLVIIXLVIII XLIXL LILIILIIILIVLVLVILVIILVIII LIXLX LXILXIILXIIILXIVLXVLXVILXVIILXVIII LXIXLXX LXXILXXIILXXIIILXXIVLXXV LXXVILXXVIILXXVIIILXXIXLXXX LXXXILXXXIILXXXIIILXXXIVLXXXV LXXXVILXXXVIILXXXVIIILXXXIXXC XCIXCIIXCIIIXCIVXCVXCVIXCVIIXCVIII XCIXC | 888 = DCCCLXXXVIII 1000 = M 1515 = MDXV 1975 = MCMLXXV (1000+(1000-100)+(50+10+10)+5) 2002 = MMII |
Ur wech bet diazezet an emglevioù skrivañ e ouezer skrivañ sifroù anterin gant sifroù roman. Ne rae ket jedoniourien gwechall gant an notadur-se evit ober sammadennoù pe liesadurioù avat. Gant abakennoù e veze graet. Gant-se e raent gant un niveradur delec’hiet hep gouzout dezho ha ne welent ket e vije bet tu dezho da implijout an niveradur delec’hiet-se evit skrivañ an niveroù ur wech da vat.

## Adstummoù krennamzerel

A-wechoù eo bet disleberet skrivadur ar sifroù roman er Grennamzer.
* 4 zo bet skrivet IIII e-lec’h IV, ar pezh a zo un adstumm kozh e gwirionez. Dalc’het eo bet an implij-se en horolajerezh ma vez skrivet IIII evit 4 eur, evit aesaat al lenn war ur skramm ront ha plijout d'ar gweled dreist-holl.
* A 80 da 400 e konter dre ugent, o lakaat ar sifr ugent (XX) da c’hallouder : da lavaret eo IIII$^{XX}$ evit 4 x 20 = 80 ; e Breizh e veze implijet kalz an doare jediñ dre ugent-se gant an dud betek nevez-tre zo : "c'hwec'h-ugent" a oa 120; "tri-ugent" (60) ha "pevar-ugent" (80) zo chomet bev. E Pariz ez eus un ospital anvet hôpital des Quinze-Vingts ma oa 15 x 20 = 300 gwele er bloaz 1260.
* Evit ar c’hantadoù e c’haller merkañ an niver a gantadoù heuliet gant merker ar c’hantadoù (c pe, el liester ctz evit centz) evel gallouder : 300 a skrived eta III$^{c(tz)}$.
* E lod skridoù eus ar XV$^{vet}$ kantved hag ar XVI$^{vet}$ kantved ec’h implijer ivez :
* ↀ pe (I) evit 1000.
* ↁ pe I)) evit 5000.
* ↂ pe ((I)) evit 10 000.
* I))) evit 50 000.
* (((I))) evit 50 000.
Met ne implijer ket an notadur-se evit notenniñ lamadurioù : 4000 a skriver MMMM ha neket MI)).

## Jediñ

Marteze ez eo bet kaset implijerien an niveradur roman da anavezout lod disoc’hoù dre an eñvor a-benn bezañ gouest da jediñ aesoc’h. Da skouer, mar gouient en a-raok petra a oa liesad XII x XII (= CXLIV, 144) e oa aes dezho dezastum liesad XII dre unan nebeutoc’h pe unan muioc’h.

## Gwelet ivez

* Jedoniezh
* Sifr
* Henroma
* Reizhiadoù niveriñ

## Levrlennadur

* (fr) Ifrah, Georges : Histoire universelle des chiffres, levrenn 1, pp. 454–460, Robert Laffont, 1994 (ISBN 978-2-221-05779-7)

## Notennoù

* ↑ Gwelet ar pennad Steradurezh hollek.
* ↑ Pe tenn eeun, testeniekaet abaoe an Henamzer.