# Mahābhārata

Ar Mahābhārata (Devanāgarī महाभारत, LFE məɦaːˈbʱaːrətə) zo unan eus daou zanevellgan sañskritek meur Henindia, an eil o vezañ ar Rāmāyaṇa. Ul lodenn eus an itihāsa (pe "istor") hindouat eo an danevellgan.
Ouzhpenn danevell meurganel brezel Kurukṣetra ha tonkadur ar gKaurava-ed hag ar bPāṇḍava-ed ez eus er Mahābhārata kalz a zanvez prederouriezhel ha deoliezhel, evel ar gaozeadenn diwar-benn "pevar fal ar vuhez" pe puruṣārtha (12.161). Setu int amañ : dharma (an ober reizh) ; artha (ar pal) ; kāma (ar blijadur) ha mokṣa (an dieubidigezh). E-touez an oberoù hag an istorioù pennañ a ya d'ober ar Mahābhārata e kaver ar Bhagavad-Gītā, istor Damayantī, ur stumm berraet eus ar Rāmāyaṇa, hag ar Ṛṣyaśṛṅga, a vez sellet outo alies evel oberennoù en o unan.
Hervez an hengoun e lakaer Vyāsa da oberour ar Mahābhārata. Meur a daol-arnod a zo bet evit klask diluziañ penaos eo kresket ha penaos eo bet savet ar gwiskadoù anezhañ a-hed e istor. Ne voe ket savet al lodennoù koshañ eus an destenn abretoc'h eget war-dro 400 kent JK. Tizhet he devoa an destenn he stumm-diwezh e penn kentañ ar prantad Gupta (war-dro ar IV kantved goude JK) moarvat Gallout a reer treiñ an titl evel "kontadenn veur tierniezh Bhārata". Gouez d'ar Mahābhārata e-unan ez eo hiraet ar gontadenn diwar ur stumm berroc'h a 24 000 gwerzenn anvet Bhārata hepken..
Gant war-dro kant mil gwerzenn, arroudoù hir lavar plaen, pe war-dro 1,8 milion a c'herioù en holl, ez eo ar Mahābhārata dek gwezh ken hir hag an Ilias hag an Odysseia a-gevret war-bouez nebeud, pe war-dro peder gwezh ken hir hag ar Rāmāyaṇa$^,$.

## Istor ha framm an destenn

Hervez an hengoun ez eo Vyāsa oberour an danevellgan, ha bez' eo ivez un dudenn a-bouez en danevellgan. E rann gentañ ar Mahābhārata e tisklêrier ez eo Gaṇeśa, war c'houlenn Vyāsa, a lakaas an destenn dre skrid diwar selaou Vyāsa ouzh e zrezevellañ. Lavaret e vez en doa asantet Gaṇeśa e skrivañ war an diviz ma ne baouezfe gwezh ebet Vyāsa gant e zezrevell. Asantiñ a reas Vyāsa gant ma kemerfe Gaṇeśa amzer da gompren ar pezh a vefe lavaret a-raok e lakaat dre skrid.
Ober a ra an danevellgan gant framm an "istor e-barzh an istor", anvet ivez "danevell stern", a gaver e meur a oberenn relijiel pe lik eus India. Dezrevellet eo d'ar roue Janamejaya a zo mab-kuñv Arjuna, gant Vaiśampāyana, un diskibl da Vyāsa. Ha neuze eo dibunet drezevell Vaiśampāyana d'he zro da Janamejaya gant ur c'honter a vicher anvet Ugraśravā Sauti, d'ur vodadeg furien a oa o seveniñ an aberzh 12 vloaz evit ar roue Saunaka Kulapati e Koadeg Naimiṣa.
Jaya, kalon ar Mahābhārata a zo frammet e stumm un diviz etre Dhṛtarāṣṭra roue Kuru ha Sañjaya, e guzulier ha paotr-karr. Dezrevellañ a ra Sañjaya kement darvoud a c'hoarvez e-kerzh brezel Kurukṣetra a badas 18 devezh, d'ar c'houlz ma c'hoarvez hag evel ma c'hoarvez. Gwezh ha gwezh all e vez Dhṛtarāṣṭra oc'h ober goulennoù hag o tiskrediñ, ha gwezhoù zo e vez o hirvoudiñ pa oar ervat peseurt reuz ha freuz a zegas ar brezel d'e vibien, d'e gerent ha d'e vignoned. Ouzhpenn se en em sant kablus en abeg d'e roll hag en doa disoc'het war ar brezel-se, drastus evit Iskanvandir Indez a-bezh.
E penn kentañ e ro Sañjaya un deskrivadur eus kevandirioù diseurt an Douar, ar planedennoù all, hag eñ ha lakaat ar pouez war Iskevandir Indez ha reiñ ur roll danzeet eus kantadoù a rouantelezhioù, meuriadoù, proviñsoù, keodedoù, kêrioù, kêriadennoù, stêrioù, menezioù, koadeier hag all eus Iskevandir Indez (Bhārata Varṣa). Reiñ a ra ivez displegadennoù diwar-benn an aozadurioù brezel kemeret bemdez gant pep kostezenn, marv pep haroz ha munudoù pep krogad brezel. Un triwec'h pennad bennak eus Jaya Vyāsa a ya d'ober ar Bhagavad-Gītā, testenn sakr an Hindouiz. Dre se e pled an oberenn-se eus Vyāsa, anvet Jaya, gant dodennoù diseurt evel douaroniezh, istor, brezel, relijion ha buhezegezh. Gouez d'ar Mahābhārata e-unan en doe kresket Vaiśampāyana an istor gant Jaya Vyāsa enlakaet. A-benn ar fin e voe savet stumm dibenn ar Mahābhārata gant Ugraśravā, gant Jaya Vyāsa ha Bhārata Vaiśampāyana lakaet e-barzh an danevellgan.

### Daveoù istorel

An dave kentañ d'ar Mahābhārata ha d'e galonenn, ar Bhārata, a gaver en Aṣṭādhyāyī (sūtra 6.2.38) Pāṇini (4 kantved kent JK), hag er Āśvalāyanagṛhyasūtra (3.4.4). Dre se e c'heller soñjal e voe savet ar galonenn 24 000 gwerzenn, anavezet evel ar Bhārata, hag ur stumm astennet kentañ eus ar Mahābhārata a-benn ar 4 kantved kent JK.
Gant ar skrivagner gresian Dion C'hrusostomos (war-dro 40-120) e voe danevellet, "lavaret e vez e vez kanet barzhonegoù Homeros en Indez zoken, e lec'h m'o deus o zroet en o yezh. An disoc'h eo [...] n'eo ket dianav da Indeziz poanioù Priamos, hirvoudoù ha leñvoù Andromac'he hag Hekabe, ha kadarnded Ac'hilleüs hag Hektor : ken boemus eo bet barzhoniezh Homeros !" Daoust da ster kentañ anat an arroud — troet e oa bet an an Ilias e sañskriteg — ez eus bet goulakaet gant lenneien zo e tiskouez an danevell e oa eus ar Mahābhārata d'ar c'houlz-se hag hevelebekaet e oa bet lodennoù anezhañ en un doare sinkretek ouzh istor an Ilias gant Dion pe gant e vammennoù. Goulakaet en deus Christian Lassen en e Indische Alterthumskunde e oa kaoz a-benn ar fin eus poanioù Dhṛtarāṣṭra, hivoudoù Gāṃdhārī ha Draupadī, ha kadarnded Arjuna ha Duryodhana pe Karṇa.
Meur a istor e-barzh ar Mahābhārata a zo deuet da vezañ istorioù distag, en o unan, el lennegezh sañskritek klasel. Abhijñānaśākuntalam, da skouer, gant ar barzh sañskritek brudet Kālidāsa en doa bevet da vare an dierniezh Gupta (war-dro 400 goude JK) war a greder, a zo diazezet war un istor a zo diaraoger ar Mahābhārata. Urubhanga, ur pezh-c'hoari sañskritek gant Bhāsa en doa bevet a-raok Kālidāsa war a greder, a zo diazezet war drouglazh Duryodhana a oa bet friket e zivorzhed gant Bhīma.
Enskrivadurioù plad kouevr ar Mahārāja Śarvanātha (533-534 goude JK) eus Khoh (Distrig Satna, Madhya Pradesh) a zeskriv ar Mahābhārāta evel un "dastumad 100 000 gwerzenn" (śatasāhasrī saṃhitā).

### An 18 parva

Rannet eo ar Mahābhārata e 18 parva evel-henn :
| Parva | titl | is-parvaoù | danvez |
| 1 | Ādiparvan (आदिपर्वन्) Levr an Deroù | 1-19 | Penaos e teuas ar Mahābhārata da vezañ kontet gant Sauti dirak bodadeg ar ṛṣi-ed e Naimiṣāraṇya. Dibunadenn ar Mahābhārata da-geñver sarpasattra Janamejaya gant Vaiśampāyana e Takṣaśilā. Kontet eo istor lignez Bharata dre ar munud ha taolennet eo ivez istor lignez Bhrigu gant ar parva. Ganegigezh ha bugaleaj ar briñsed Kuru. (ādi a dalv kentañ) |
| 2 | Sabhāparvan (सभापर्वन्) Levr ar Vodadeg | 20-28 | Maya Danava a sav ar palez hag al lez (sabhā), en Indraprastha. Buhez al lez, yajña rājasūya Yudhiṣṭhira, c'hoari an diñs, hag harlu ar bPāṇḍava-ed en diwezh. |
| 3 | Vanaparvan (वनपर्वन्) pe Araṇyakaparvan, Araṇyaparvan ivez Levr ar Goadeg | 29-44 | An daouzek vloaz harlu er goadeg (vana pe araṇya). |
| 4 | Virāṭaparvan (विराटपर्वन्) Levr Virāṭa | 45-48 | Ar bloavezh tremenet e kuzh e lez Virāṭa. |
| 5 | Udyogaparvan (उद्योगपर्वन्) Levr an Aozadurioù | 49-59 | Aozadurioù evit ar brezel ha strivoù da zegas peoc'h etre ar gKaurava-ed hag ar bPāṇḍava-ed a reas tro-wenn a-benn ar fin (udyoga a dalv an aozadur, ar prientiñ pe ar striv). |
| 6 | Bhīṣmaparvan (भीष्मपर्वन्) Levr Bhīṣma | 60-64 | Lodenn gentañ an emgann meur, gant Bhīṣma evel penngadour ar gKaurava-ed hag e ziskar war ur gwelead biroù. |
| 7 | Droṇaparvan (द्रोणपर्वन्) Levr Droṇa | 65-72 | Kendelc'her a ra an emgann gant Droṇa evel penngadour. Hennezh eo levr pennañ ar brezel. Ar pep brasañ eus kadourien an daou du zo marv a-benn fin al levr. |
| 8 | Karṇaparvan (कर्णपर्वन्) Levr Karṇa | 73 | An emgann c'hoazh, gant Karṇa evel penngadour. |
| 9 | Śalyaparvan (शल्यपर्वन्) Levr Śalya | 74-77 | Devezh diwezhañ an emgann, gant Śalya evel penngadour. Kontet eo ivez dre ar munud pirc'hirinded Balarāma da roudouzioù ar stêr Sárasvatī hag an emgann etre Bhīma ha Duryodhana gant herzhier a laka un termen d'ar brezel dre ma lazh Bhīma Duryodhana gant un taol horzh-emgann war e zivorzhed. |
| 10 | Sauptikaparvan (सौप्तिकपर्वन्) Levr ar Gadourien gousket | 78-80 | Lazhet eo ar peurrest eus an arme ar bPāṇḍava-ed gant Aśvatthāmā, Kṛpa ha Kṛtavarmā e-keit m'emaint o kousket. Ne chom nemet seizh kadour eus tu ar bPāṇḍava-ed, ha tri eus tu ar gKaurava-ed. |
| 11 | Strīparvan (स्त्रीपर्वन्) Levr ar Gwragez | 81-85 | Hirvoudiñ a ra Gāṃdhārī, Kuṃtī ha gwragez (strī) ar gKaurava-ed hag ar bPāṇḍava-ed goude marvioù o re. |
| 12 | Śāntiparvan (शांतिपर्वन्) Levr ar Peoc'h | 86-88 | Kurunidigezh Yudhiṣṭhira evel roue Hastināpūra, ha kelennoù Bhīma war ar gevredigezh, an armerzh hag ar politikerezh evit ar roue nevez olevet. Hennezh eo hirañ levr ar Mahābhārata (śānti a dalv peoc'h). |
| 13 | Anuśāsanaparvan (अनुशासनपर्वन्) Levr ar C'helennoù | 89-90 | Ar c'helennoù diwezhañ (anuśāsa) gant Bhīṣma. |
| 14 | Āśvamedhikaparvan (अश्वमेधिकापर्वन्) Levr Aberzh ar Marc'h | 91-92 | Lid roueel an Aśvamedha (aberzh ar marc'h) renet gant Yudhiṣṭhira. Aloubidigezh ar bed gant Arjuna. Kontet eo an Anugītā gant Kṛṣṇa da Arjuna. |
| 15 | Āśramavāsikaparvan (आश्रम्वासिकापर्वन्) Levr ar Chomadenn er Peniti | 93-95 | Marvioù Dhṛtarāṣṭra, Gāṃdhārī ha Kuṃtī e tangwall ur goadeg p'edont o vevañ en ur peniti en Himalaya. Mervel a ra Vidura en o raok, ha war bedenn Dhṛtarāṣṭra ez a Sañjaya da vevañ d'an Himalaya uhelañ. |
| 16 | Mausalaparvan (मौसुलपर्वन्) Levr ar Pennoù-Bazh | 96 | An emgann gant pennoù-bazh (mausala) e-touez ar Yadavas ha diskar ar Yadavas en diwezh. |
| 17 | Mahāprasthānikaparvan (महाप्रस्थानिकपर्वन्) Levr ar Veaj Vras | 97 | Beaj vras Yudhiṣṭhira hag e vreudeur dre ar vro a-bezh hag o fignidigezh en diwezh gant an Himalaya meur ma kouezhas an holl bPāṇḍava-ed nemet Yudhiṣṭhira. |
| 18 | Svargārohaṇaparvan (स्वर्गारोहणपर्वन्) Levr ar Bignidigezh d'an Neñv | 98 | Arnodenn ziwezhañ Yudhiṣṭhira ha distro ar bPāṇḍava-ed d'ar bed speredel (svarga). |
| Khila | Harivaṃśaparvan (हरिवंशपर्वन्) Levr Lignez Hari | 99-100 | Buhez yaouankiz Kṛṣṇa-Gopāla ha n'eo ket e-barzh an 18 parva eus ar Mahābhārata. |

## Gwezenn-gerentiezh Kuru

| | | | | | | | | | | | | | | | | Kuru$^a$ | Kuru$^a$ | Kuru$^a$ | Kuru$^a$ | Kuru$^a$ | Kuru$^a$ | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| Gangā | Gangā | Gangā | Gangā | Gangā | Gangā | | | | | | | | | | | Śaṃtanu$^a$ | Śaṃtanu$^a$ | Śaṃtanu$^a$ | Śaṃtanu$^a$ | Śaṃtanu$^a$ | Śaṃtanu$^a$ | | | | | | | | | | | | | | | Satyavatī | Satyavatī | Satyavatī | Satyavatī | Satyavatī | Satyavatī | | | | | | | | | | | | | | | Parāśara | Parāśara | Parāśara | Parāśara | Parāśara | Parāśara | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Bhīṣma | Bhīṣma | Bhīṣma | Bhīṣma | Bhīṣma | Bhīṣma | | | | | | | | | | | | | | | | | Vyāsa | Vyāsa | Vyāsa | Vyāsa | Vyāsa | Vyāsa |
| Ambikā | Ambikā | Ambikā | Ambikā | Ambikā | Ambikā | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Vicitravīrya | Vicitravīrya | Vicitravīrya | Vicitravīrya | Vicitravīrya | Vicitravīrya | | | | | | | | | Ambālikā | Ambālikā | Ambālikā | Ambālikā | Ambālikā | Ambālikā | | | Citrāṅgada | Citrāṅgada | Citrāṅgada | Citrāṅgada | Citrāṅgada | Citrāṅgada | | | | | | |
| | | Dhṛtarāṣṭra$^b$ | Dhṛtarāṣṭra$^b$ | Dhṛtarāṣṭra$^b$ | Dhṛtarāṣṭra$^b$ | Dhṛtarāṣṭra$^b$ | Dhṛtarāṣṭra$^b$ | | | Gāṃdhārī | Gāṃdhārī | Gāṃdhārī | Gāṃdhārī | Gāṃdhārī | Gāṃdhārī | | | Śakuni | Śakuni | Śakuni | Śakuni | Śakuni | Śakuni | | | | | Kuṃtī | Kuṃtī | Kuṃtī | Kuṃtī | Kuṃtī | Kuṃtī | | | Pāṇḍu$^b$ | Pāṇḍu$^b$ | Pāṇḍu$^b$ | Pāṇḍu$^b$ | Pāṇḍu$^b$ | Pāṇḍu$^b$ | | | | | | | | | | | | | | | Mādrī | Mādrī | Mādrī | Mādrī | Mādrī | Mādrī | | |
| | | | | | | | | | | Karṇa$^c$ | Karṇa$^c$ | Karṇa$^c$ | Karṇa$^c$ | Karṇa$^c$ | Karṇa$^c$ | | | Yudhiṣṭhira$^d$ | Yudhiṣṭhira$^d$ | Yudhiṣṭhira$^d$ | Yudhiṣṭhira$^d$ | Yudhiṣṭhira$^d$ | Yudhiṣṭhira$^d$ | | | Bhīma$^d$ | Bhīma$^d$ | Bhīma$^d$ | Bhīma$^d$ | Bhīma$^d$ | Bhīma$^d$ | | | Arjuna$^d$ | Arjuna$^d$ | Arjuna$^d$ | Arjuna$^d$ | Arjuna$^d$ | Arjuna$^d$ | | | Subhadrā | Subhadrā | Subhadrā | Subhadrā | Subhadrā | Subhadrā | | | Nakula$^d$ | Nakula$^d$ | Nakula$^d$ | Nakula$^d$ | Nakula$^d$ | Nakula$^d$ | | | Sahadeva$^d$ | Sahadeva$^d$ | Sahadeva$^d$ | Sahadeva$^d$ | Sahadeva$^d$ | Sahadeva$^d$ |
| Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | | | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | | | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | | | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | Duryodhana$^e$ | | | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | Duḥśalā | | | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | Duḥśāsana | | | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | (98 mab) | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Abhimanyu | Abhimanyu | Abhimanyu | Abhimanyu | Abhimanyu | Abhimanyu | | | Uttarā | Uttarā | Uttarā | Uttarā | Uttarā | Uttarā | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Parīkṣit | Parīkṣit | Parīkṣit | Parīkṣit | Parīkṣit | Parīkṣit | | | Mādravatī | Mādravatī | Mādravatī | Mādravatī | Mādravatī | Mādravatī | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Janamejaya | Janamejaya | Janamejaya | Janamejaya | Janamejaya | Janamejaya |

### Alc'hwez

PAOTR PLAC'H Pāṇḍava-ed Kaurava-ed

### Evezhiadennoù

* a — Śaṃtanu a oa roue tierniezh pe rouantelezh Kuru, ha diskenn a rae eus un hendad bennak anvet Kuru. Dimeziñ a reas da c'hGangā a-raok dimeziñ da Satyavatī.
* b — Pāṇḍu ha Dhṛtarāṣṭra a voe engehentet gant Vyāsa goude marv Vicitravīrya. Mibien Vyāsa, Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu ha Vidura, a oa mibien getep Ambikā, Ambālikā hag ur vatezh da Ambikā.
* c — Karṇa a voe ganet da gKuṃtī dre he galvadenn da Sūrya, a-raok he dimez gant Pāṇḍu.
* d — Ar Bāṇḍava-ed a oa mibien anavezet Pāṇḍu met engehentet e oant bet gant galvadenn Kuṃtī da zoueed diseurt. Dimeziñ a rejont holl da zDraupadī (n'eo ket diskouezet er wezenn). En o zouez :
*** Yama pe Dharma (Dharmadeva), evit Yudhiṣṭhira
*** Vāyu, evit Bhīma
*** Indra evit Arjuna
*** Ar c'hevelled, Nakula ha Sahadeva a voe ganet da vMādrī dre he galvadenn d'an Aśvin-ed
* e — Duryodhana, e vreudeur hag e c'hoar a voe ganet d'ar memes koulz, ha bez' e oant eus ar memes rummad hag o c'hendirvi Pāṇḍava.
Reizh eo urzh ganedigezh ar vreudeur hag ar c'hoarezed er wezenn-gerentiezh (a gleiz da zehou) nemet evit Vyāsa ha Bhīṣma n'eo ket deskrivet urzh o ganedigezhioù, ha Vicitravīrya a voe ganet war o lerc'h. N'eo ket diskouezet er wezenn-gerentiezh ar fed ez eus c'hoarezed eus Ambikā hag Ambālikā. Ganet e voe Duryodhana goude Karṇa, Yudhiṣṭhirad ha Bhīma, met a-raok ar vreudeur Pāṇḍava all.
Lezet ez eus bet a-gostez un nebeud breudeur ha c'hoarezed d'an dud diskouezet aze evit ma vefe sklaeroc'h. En o zouez emañ Citrāṅgada, breur henañ Vicitravīrya, ha Vidūra, hanter-vreur Dhṛtarāṣṭra ha Pāṇḍu.

## Gwelet ivez

* Ahilawati
* Kingdoms of Ancient India
* Kakawin Bhāratayuddha
* Kodungallur Kunjikkuttan Thampuran
* Rāmāyaṇa
* Mahabharat (TV series)
* Mahabharat (1965 film)

## Notennoù

* ↑ Brockington (1998, p. 26)
* ↑ (en) Van Buitenen; The Mahabharata - 1; The Book of the Beginning. Introduction (Authorship and Date)
* ↑ bhārata a dalv lignez Bharata, ar roue mojennel en dije diazezet rouantelezh Bhāratavarṣa.
* ↑ Spodek, Howard. Richard Mason. The World's History. Pearson Education: 2006, New Jersey.
* ↑ Amartya Sen, The Argumentative Indian. Writings on Indian Culture, History and Identity, London: Penguin Books, 2005.
* ↑ (en) Dion C'hrusostomos, 53.6‑7, troet e saozneg gant H. Lamar Crosby, Loeb Classical Library, 1946, vol. 4, p. 363.
* ↑ Meneget e-barzh Max Duncker, The History of Antiquity (troet e saozneg gant Evelyn Abbott, Londrez 1880), Levrenn 4, p. 81.

## Daveoù

* Chaturvedi Badrinath, The Mahabharata : An Inquiry in the Human Condition, New Delhi, Orient Longman (2006)
* Bandyopadhyaya, Jayantanuja (2008). Class and Religion in Ancient India. Anthem Press.
* Basham, A. L. (1954). The Wonder That Was India: A Survey of the Culture of the Indian Sub-Continent Before The Coming of the Muslims. New York : Grove Press.
* J. Brockington, The Sanskrit Epics, Leiden (1998).
* Buitenen, Johannes Adrianus Bernardus (1978). The Mahābhārata. 3 volumes. University of Chicago Press.
* Hiltebeitel, Alf. The Ritual of Battle, Krishna in the Mahabharata, SUNY Press, New York 1990.
* E. W. Hopkins, The Great Epic of India, New York (1901).
* Keay, John (2000). India: A History. Grove Press. ISBN 0-8021-3797-0.
* H. Oldenberg, Zur Geschichte der Altindischen Prosa, Berlin (1917)
* Jyotirmayananda Swami, Mysticism of the Mahabharata, Yoga Research Foundation, Miami 1993.
* Pāṇini. Ashtādhyāyī. Book 4. Translated by Chandra Vasu. Benares, 1896. Patrom:Sa icon(Saozneg)
* Paule Lerner, Astrological Key in Mahabharata, David White (trans.) Motilal Banarsidass, New Delhi 1988.
* Ruth Cecily Katz, Arjuna in the Mahabharata, University of South Carolina Press, Columbia 1989.
* R.V.Bhasin, "Mahabharata" published by National Publications, India, 2007.
* Majumdar, R. C. (general editor) (1951). The History and Culture of the Indian People: (Volume 1) The Vedic Age. London : George Allen & Unwin Ltd..
* Krishna Chaitanya (K.K. Nair), The Mahabharata, A Literary Study, Clarion Books, New Delhi 1985.
* Th. Oberlies, 'Ritual an und unter der Oberfläche des Mahabharata', in: Neue Methoden der Epenforschung (ed. H. L. C. Tristram), Freiburg (1998).
* H. Oldenberg, Das Mahabharata, Göttingen (1922).
* Mallory, J. P (2005). In Search of the Indo-Europeans. Thames & Hudson. ISBN 0-500-27616-1
* M. Mehta, The problem of the double introduction to the Mahabharata, JAOS 93 (1973), 547-550.
* C. Z. Minkowski, Janamehayas Sattra and Ritual Structure, JAOS 109 (1989), 410-420.
* C. Z. Minkowski, 'Snakes, Sattras and the Mahabharata', in: Essays on the Mahabharata, ed. A. Sharma, Leiden (1991), 384-400.
* Sattar, Arshia (transl.) (1996). The Rāmāyaṇa by Vālmīki. Viking. 696 p. ISBN 9780140298666.
* Sukthankar, Vishnu S. and Shrimant Balasaheb Pant Pratinidhi (1933). The Mahabharata: for the first time critically edited. Bhandarkar Oriental Research Institute.
* Bruce M. Sullivan, Seer of the Fifth Veda, Krsna Dvaipayana Vyasa in the Mahabharata, Motilal Banarsidass, New Delhi 1999.
* Nicholas Sutton, Religious Doctrines in the Mahabharata, Motilal Banarsidass, New Delhi 2000.
* N. B. Utgikar, The mention of the Mahabharata in the Ashvalayana Grhya Sutra, Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference, Poona (1919), vol. 2, Poona (1922), 46-61.
* M. Witzel, Epics, Khilas and Puranas: Continuities and Ruptures, Proceedings of the Third Dubrovnik International Conference on the Sanskrit Epics and Puranas, ed. P. Koskiallio, Zagreb (2005), 21-80.
* Gupta, S.P. and K.S. Ramachandran (ed.), Mahabharata: myth and reality. Agam Prakashan, New Delhi 1976.
* Pargiter, F.E., Ancient Indian Historical Tradition, London 1922. Repr. Motilal Banarsidass 1997.
* Majumdar, R.C. and A.D. Pusalker (ed.), The History and Culture of the Indian People, Vol I. "The Vedic Age", Bharatiya Vidya Bhavan 1951.
* Vaidya, R.V., A Study of Mahabharat; A Research, Poona, A.V.G. Prakashan, 1967

## Liammoù diavaez

* Sellet er Wikimammenn : Ar Mahabharata.
a vo kavet e Wikimedia Commons.

### Skridoù harpañ

* (en) Reading Suggestions, J. L. Fitzgerald, Das Professor of Sanskrit, Department of Classics, Brown University
* (en) Mahabharata Resources Page

### Troidigezh saoznek Kisari Mohan Ganguli

* (en) Internet Sacred Text Archive
* (en) Bharatadesam

### Pennadoù diwar-benn ar Mahabharata

* (en) The Mahabharata and the Sindhu- Sarasvathi tradition, gant Subhash kak