OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Yevlax

Yevlax zo ur rayon eus Azerbaidjan, gronnet gantañ kêrioù Yevlax ha Mingəçevir.
g • ka • ke Rannoù melestradurel Azerbaidjan :
| Rayonoù | Abşeron · Ağcabədi · Ağdam · Ağdaş · Ağstafa · Ağsu · Astara · Babək · Balakən · Bərdə · Beyləqan · Biləsuvar · Cəbrayıl · Cəlilabad · Culfa · Daşkəsən · Füzuli · Gədəbəy · Goranboy · Göyçay · Göygöl · Hacıqabul · İmişli · İsmayıllı · Kəlbəcər · Kəngərli · Kürdəmir · Laçın · Lənkəran · Lerik · Masallı · Neftçala · Oğuz · Ordubad · Qax · Qazax · Qəbələ · Qobustan · Quba · Qubadlı · Qusar · Saatlı · Sabirabad · Salyan · Samux · Sədərək · Siyəzən · Şabran · Şahbuz · Şamaxı · Şəki · Şəmkir · Şərur · Şuşa · Tərtər · Tovuz · Ucar · Xaçmaz · Xızı · Xocalı · Xocavənd · Yardımlı · Yevlax · Zaqatala · Zəngilan · Zərdab |
| Kêrioù | Bakı · Gəncə · Lənkəran · Mingəçevir · Naftalan · Naxçıvan · Sumqayıt · Şəki · Şirvan · Şuşa · Xankəndi · Yevlax |
# Yevaneg

Ur yezh indezeuropek eus skourr ar yezhoù gresianek eo ar yevaneg pe yuzev-gresianeg (saozneg: yevanic, romaniote pe judeo-greek) komzet gwechall gant ar Yuzevien romanioted bet o chom e Gres abaoe ar Maread Hellenek.
Ur yezh-kar d'ar c'hoine gresianek (Ελληνική Κοινή) an hini eo, enni meur a c'her o tont eus an hebraeg.
Ur yezh peuzvarv eo ar yevaneg, o vont da get evit meur a abeg:
* meur a Yuzev a orin romaniotek zo aet d'ar Stadoù-Unanet m'eo bet dilezet ar yezh gante evit ober gant ar saozneg pe c'hoazh da Israel e-lec'h ma veze pouezet war an dud nevez-deuet da dilezel o yezhoù evit ober kentoc'h gant an hebraeg;
* drouklazhet e oa bet meur a Yuzev a rae gant ar yezh-se gant an nazied

## Gwelet ivez

* Yezhoù yuzevek
* Gresianeg

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn diwar-benn ar yezhoù yuzevek: ar yuzev-gresianeg
* Endangered Language Alliance - Sol Matsil
Yezhoù yuzev (kemmañ) :
| Afro-Aziatek |||
| Hebraeg | (marevezh): Bibl | Mishnaeg | Krennamzer | Modern |
| (rannyezhoù): Ashkenazed | Sefaraded | Yemeniteg | Sananeg | Tiberieg | Mizraheg | |
| Yuzev-aramaeg (Aramaeg) : Barzaneg | Houlaolaeg | Denieg | Didaneg | Nochaneg || |
| Yuzev-arabeg (Arabeg) : Arabeg yuzev-irakek | Arabeg yuzev-marokek | Arabeg yuzev-yemenek | Yuzevarabeg Libia | Yuzevarabeg Tunizia || |
| Re all : Kouchiteg : | Kayleg | Kwareg | Kailigneg | Re all : Kouchiteg : | Kayleg | Kwareg | Kailigneg | Berbereg : Yuzev-berbereg | Berbereg : Yuzev-berbereg |
| Indezeuropeg |||
| Yidicheg (Alamaneg) : Nat'l Yiddish Book Ctr. | YIVO | C'hoariva Yiddish | Yeshivish | Yinglish | Klezmer-loshn || |
| Yuzev-romaneg : Yuzev-katalaneg | Italkieg | Ladinoeg | La‘az | Yuzev-okitaneg | Zarfateg | Yuzev-portugaleg | Yuzev-aragoneg | Tetuani || |
| Yuzev-Perseg (Aryaneg) : | Bouc'horeg | Djouhourieg | Dzhidieg | Yuzev-Hamedaneg | Yuzev-Golpayganeg | Yuzev-Chirazeg |
| Yuzev -Esfahaneg | Yuzev -Kermaneg | Yuzev -Kashaneg | Yuzev -Borujerdeg | |
| Yuzev -Khunsareg | Yuzev -Kurdeg | Yuzev -Yazdeg | Yuzev -Nehevandeg | |
| Re all: Yevaneg (Gresianeg) | Knaneg (Yezhoù slavek) | Yuzev-marateg (Indezaryaneg) || |
| Altaeg | Dravideg | Kartvelianeg |
| Krimtchakeg | Karaimeg | Yuzev-malayalameg | Grouzineg |
# Yevgeny Kafelnikov

Yevgeny Aleksandrovich Kafelnikov, bet ganet d'an 18 a viz C'hwevrer 1974 e Sotchi (URSS d'ar mare-se), zo ur c'hoarier tennis rusian hag a zo bet c'hoarier kentañ er bed. Aet e oa ar maout gantañ e Tournamant Rolland Garros e 1996 (penn-ouzh-penn ha daou-ouzh-daou) hag en Australian Open e 1999.
# Yezekael

Yezekael, pe Judikael a zo un anv-badez brezhonek. Anaout a reer ar stumm gallekaet Judicael.

## Gwrizienn

Savet eo diwar ar gerioù henvrezhonek iudic, (aet da iuzik), eus iud, a dalv kement hag "aotrou", ha hael, a dalv kement ha "brokus".

## Rouaned

Tri den, daou roue hag ur c'hont zo anavezet en anv-se en istor Breizh:
* Yezekael, roue Domnonea, 590-658.
* Yezekael, roue Breizh, 876-888
* Yezekael Naoned, kont Naoned, 974-1004
* Judikael Gwened, eskob Gwened

## Anv-tiegezh

Deuet eo an anv-badez da vout un anv-tiegezh, dezhañ meur a stumm :
* Jezekel, pe Jézéquel
* Jikael, pe Jikel, pe Gicquel, an anv en dije roet Jekyll, e romant Stevenson
* Juel

## Implij

Ne vez ket roet an anv-badez ken, marteze abalamour ma'z eo anavezet gwelloc'h evel anv-tiegezh.

## Pennadoù kar

* Gicquel
* Jézéquel
* Juhel
# Yezekael, roue Domnonea

Yezekael, Yudikael, bet ganet war-dro 590 ha marvet war-dro 658, a voe roue Domnonea, ur rouantelezh vras e hanternoz Breizh er VII$^{vet}$ kantved. Mont a reas da vanac'h, ha lakaet e voe da sant.

## Anv

* Henvrezhoneg : Iudichael, eus iud "brezelour" + -ic + hael "nobl", "brokus".
Paot eo an anv Yudikael e Breizh. Deuet eo da vezañ Yezek(a)el ha « Jézéquel » e Breizh-Izel, Jikel ha « Gicquel » e Breizh-Uhel.

## Buhez

Dindan an anv Iudichael ez eo meneget gant Gregor Teurgn en e Historia Francorum.
Mab e oa da Judual pe Judhaël, roue Domnonea, ha d'ar rouanez Pritelle, merc'h henañ Ausoche, kont Leon. Ur c'hoar en devoa, Onenn, ha pemzek breur yaouankoc'h, en o zouez ar sent Judog, Winog, ha Haelog.
Hag eñ pennhêr e voe rediet da lezel ar galloud gant e vreur Haelog. Mont a reas da vanac'h e Gwazel betek marv Haelog. Galvet e voe en-dro diwezhatoc'h da gemer krog e stur ar rouantelezh ha neuze e tapas ur vrud a furnez.
Marteze e voe trec'h war ar roue frank Dagobert Iañ. E 635, Dagobert a roas urzh da Yezekael da zont betek e balez e Clichy, e-kichen Pariz, evit adanzav e fealded d'ar roue, anez e vije aloubet Breizh. Asantiñ a reas ar roue brezhon, a erruas gant profoù, met nac'h a reas debriñ gant ar roue, ar pezh a voe gwelet evel ur gunujenn outañ.
E mare Yudikael eo e teuas sant Maloù da Vreizh da ziazezañ eskopti Sant-Maloù. Harpañ a reas savidigezh meur a vanati, hini Pempont savet diwar emziskouez ar Werc'hez a oa bet eno, a-hervez.

## Marv

War-dro 640 e tilezas e garg a roue da vont adarre da vanac'h e Gwazel, nepell diouzh manati Pempont, a oa bet diazezet gantañ, a-raok mervel eno. Goude e dremenvan e voe beziet e-kichen an abad Meven, hag anvet da sant. Lidet e vez d'ar 16 a viz Kerzu.
* Judikael dirak Dagobert Iañ
* Sant Yezekael en iliz abati Pempont
* Delwenn da Yezekael e Pempont

## Levrlennadur

* (fr) Joseph Chardonnet : Le livre d'or des saints de Bretagne, Coop Breizh, 2011 (ISBN 978-2-84346-533-8)
* (en) Julia M. H. Smith : Province and Empire: Brittany and the Carolingians, Cambridge University Press, 2008 (ISBN 978-0-52103-030-4)

## Pennad kar

* An anv-badez Yezekael

## Liammoù

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Saint Judicaël, Roi de Bretagne
* La vie de Saint Judicaël ou Gicquel
# Yezekael (roue Breizh)

Kont Roazhon ha roue Breizh (877 - 888) e oa Yezekael. Roue Breizh (ri Breizh) e teuas da vezañ goude marv e dad Gurwant hag e geveler Paskwezhen e 876. E 878 ec'h embannas bezañ "gratia Dei princeps provinciae Britanniae" (priñs Breizh dre c'hras Doue) p'en doa resevet kefridi ren ar regnum (rouantelezh) digant Karl Voal. E 871 e voe anvet da "princeps Poucher" (priñs Poc'her) gant ar roue Salaun diwar goust Rivelen. Ret e voe dezhañ stourm ouzh Alan Iañ (Alan Veur), e warlec'hiad, kont Gwened ha mab da Baskwezhen, da virout e dron.
Emglev a reas gantañ avat da vrezeliñ a-enep ar Vikinged. En Emgann Kistreberzh, e 888, e voe lazhet ganto hag Alan I eo a voe lakaet da roue war e lerc'h.
| En e raok: Paskwezhen ha Gurwant | Roue Breizh (o stourm ouzh Alan I) | War e lerc'h: Alan I |
# Yezekael Naoned

*Meur a Yezekael zo bet en Istor Breizh, sellit ouzh ar pennad Yezekael.
Yezekael Naoned (war-dro 979-1004), pe Judicael hervez ar stumm gallek, a oa kont Naoned eus 992 betek 1004.
Mab bastard e oa da Hoel Iañ, savet gant e vamm-gozh, Judit, hag ar beskont Hemon, breur e dad.

## E vuhez

Skoazell a gavas digant Foulk III , kont Anjev, ma c'hallas adkemer kontelezh Naoned war-lerc'h faezhidigezh ha marv Konan Iañ en emgann Konkerel. Abalamour ma oa gwall yaouank e voe roet dezhañ ur c'hulator, Aimery III de Thouars a voe kont Naoned eus 992 betek 994.
Trec'het e voe Yezekael gant kont Roazhon, Jafrez Iañ, dug Breizh, ma rankas ober le a wazoniezh dezhañ en 994.
Muntret e voe dre dreitouriezh en 1004 war an hent etre Naoned ha Roazhon p'edo o vont da welout e aotrou.
Dimezet e oa da v- Mélisende ha daou vugel o doa:
* Budig, kont Naoned war e lerc'h
* Judit Naoned, a zimezas da Alan Kanhiart , kont Kerne, e 1026

## Mammskrid

* Kronikenn Naoned Gallica =>http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k55624v
# Yezhoù wayanek-tiriyoek

Un isskourr eus yezhoù karibek ar reter-kornôg eo ar yezhoù wayanek-tiriyoek, ennañ 3 yezh komzet e Brazil ha Surinam:
* Apalaieg
* Tiriyoeg
* Wayaneg
# Yezhoù wintouek

Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù wintouek (pe kopehek) komzet e traonienn Sacramento e kreiz Norzh Kalifornia.
Setu penaos e vez isrannet ar peder yezh wintouek, tost-tre an eil d'eben:
I. Yezhoù wintouek an hanternoz
    1. Wintoueg
    2. Nomlakeg (noamlakee, wintouek ar c'hreiz)
II. Yezhoù wintouek ar c'hreisteiz
    3. Patwineg
    4. Patwineg ar c'hreisteiz (yezh varv)
En arvar emañ an holl yezhoù wintouek hiziv ma n'int ket aet da get penn-da-benn dija.

## Gwelet ivez

* Wintoueg

## Liammoù diavaez:

* Ethnologue
* Ar yezh wintoueg
* Wintoueg (Rosetta Project)
* Wintoueg
* Geriaoueg wintoueg
# Yezhoù wamaek

Un isskourr eus yezhoù karibek ar reter-kornôg eo ar yezhoù wamaek, ennañ 1 yezh komzet e Surinam:
# Yezhoù witotoek

Witotoek - :
| Douaroniezh: | Amerika ar Su |
| Renkadur genel: | Ur familh yezhoù eus Su-Amerika |
| Disrannadurioù: | Yezhoù boranek Yezhoù okainek-witotoek rik |
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù witotoek (saozneg: Witotoan), enni 6 yezh komzet e Suamerika e Kolombia ha Perou.
Isrannet e vez ar yezhoù er familh-mañ evel-hen:
* Yezhoù boranek
* Yezhoù okainek-witotoek rik
** Yezhoù okainek
** Yezhoù witotoek rik
*** Yezhoù minikaek-mourouiek
*** Yezhoù nipodek

## Geriadur

| Brezhoneg | Boreg | minikaeg | mourouieg | Nipodeg |
| Unan | Tsane | Da | Daje | Da |
| Daou | Míñéécuú | Ména | Mena | Ména |
| Tri | Pápihchúú | Da'ámani | Daje amani | Da'ámani |
| Pevar | Píínéehójtsí | Naga ámade | Naga amaga | Pugoménari'e |
| Five | Tsáhojtsí | Jubekuiro | Dabecuìro | Hubéba |
| Gour | Wajpi | Uima | Üima | Uima |
| Maouez | Walle | Rungo | Rüño | Rungo |
| Ki | Oojííbye | Juco | Jüco | Huko |
| Heol | Nuhba | Jitoma | Jitoma | Hidoma |
| Loar | Pécóejpi nuhba | Fu'ui | Fübuì | Pubu'i |
| Dour | Nújpacyo | Jaunui | Jünui | Haunui |

## Levrlennadur

* Introducción a la Colombia Amerindia, Instituto Colombiano de Antropología (ICAN), Bogotá, 1987.
* Encrucijadas de Colombia Amerindia, Instituto Colombiano de Antropología (ICAN), Bogotá, 1993.
* Estado de la clasificacíon de las lenguas colombianas, Instituto Caro y Cuervo, Bogotá.
# Yezhoù yanaek

Un is-skourr eus ar yezhoù pomoek eo ar yezhoù yanaek (yana) ennañ ur yezh komzet gwechall e Kalifornia er Stadoù-Unanet Amerika :

## Gwelet ivez

* Yezhoù hokanek an norzh
# Yezhoù witchitek

Un is-skourr eus ar yezhoù kadoek eo ar yezhoù witchitek (wichita) ennañ 1 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet:
# Yezhoù yakouek

Un isskourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo ar yezhoù yakouek, ennañ 1 yezh komzet e Kenya:

## Gwelet ivez

* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
# Yezhoù witotoek rik

Un is-skourr eus ar yezhoù witotoek eo ar yezhoù witotoek rik (saozneg: Witoto proper), ennañ 3 yezh komzet e Su Amerika e Kolombia ha Perou.
Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:
* Yezhoù minikaek-mourouiek
* Yezhoù nipodek

## Gwelet ivez

* Yezhoù okainek-witotoek rik
# Yezhoù wiyotek

Ur skourr eus ar yezhoù aljek eo ar yezhoù (saozneg :wiyot), ennañ 1 yezh komzet gwechall er Stadoù-Unanet :

## Gwelet ivez

* Yezhoù aljek
# Yezhoù wogamousek

Un isskourr eus ar yezhoù sepikek-ramouek eo ar yezhoù wogamousek, ennañ div yezh:
* Wogamuosineg
* Tchenapeg

## Gwelet ivez

* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
# Volturino

Volturino a zo ur gumun eus Italia e proviñs Foggia, e Puglia.
# Volver a empezar

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Volver a empezar ("azderaouiñ", "adkregiñ gant un dra bennak" e spagnoleg) zo anv div oberenn :
* Volver a empezar, ur film spagnol sevenet gant José Luis Garci ha deuet er-maez e 1982, anvet Begin the Beguine e saozneg,
* Volver a Empezar, un telenovela, da lavaret eo ur stirad evit ar skinwel mec'hikan e-kreiz ar bloavezhioù 1990.

## Pennad kar

* Volver
# Volvera

Volvera (La Volvera e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Torino, e rannvro Piemonte.
# Volturara Appula

Volturara Appula a zo ur gumun eus Italia e proviñs Foggia, e Puglia.
# Volver

Volver, zo ur ger spagnolek hag a dalv kement ha distreiñ, hag ivez adober, hag a gaver en anv meur a oberenn, kanaouenn pe film.

## Div ganaouenn brudet

* Volver (tango), un tango gant Carlos Gardel e 1934.
* Volver, volver, ur ganaouenn gant ar sonaozer mec'hikan F. Z. Maldonado.

## Kanaouennoù all

* Volveré a amar, ur ganaouenn kanet gant ar ganerez vec'hikan Alejandra Guzmán.
* Volverte a ver, ur ganaouenn gant ar c'haner kolombian Juanes.

## Traoù all

* Volver a empezar, anv div oberenn filmet;
* Volver a nacer zo un albom gant ar ganerez portorikat Chayanne e 1996 ;
* Volver (2006), ur film spagnol gant Pedro Almodóvar, e 2006, ma klever kanaouenn Gardel.

## Pennadoù kar
### A dost

* Volverás

### A bell

* Revolver
* Volvera
* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
# Volver, volver

Volver, volver zo ur ganaouenn spagnolek gant ar sonaozer mec'hikan F. Z. Maldonado hag a vez kanet gant kanerien a vicher ha tud e-leizh en holl vroioù spagnolek.

## Pennad kar

* Volver

## Liamm diavaez

* Kant gant Vicente Fernández
* Kanet ha sonet gant ar Mariachi Vargas
# Volturara Irpina

Volturara Irpina a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Avellino, e rannvro Campania.
# Volum

Ar volum, e skiantoù fizikel hag e matematik, a zo ur braster a servij da vuzuliañ ul lodenn eus ar spas e tri ment. Muzuliet e vez ar volum e metroù kub gant ar SI.

## Davennoù

* ↑ https://www.bipm.org/fr/measurement-units/
# Volusianus

Un impalaer roman a oa Gaius Vibius Volusianus. Gant e dad Trebonianus Gallus e renas etre 251 ha 253.
Mab da Drebonianus Gallus ha Afinia Gemina Baebiana, e wreg, en-doa ur c'hoar : Vibia Galla. E dad a anvas anezhan ken-impalaer e 251 goude marvelezh Hostilianus met n'en doa ket kalz galloud.
Muntret e oa gant e soudarded, asambles gant e dad, e 253 en Interama.
An Impalaerien roman :
| Anarkiezh vilourel |||
| En e raok : Hostilianus | Volusianus gant Trebonianus Gallus (251 - 253) | War e lerc'h : Aemilianus |
| Heuliad Henroma |||
# Volver (tango)

Volver zo un tango savet e 1934 gant ar c'haner arc'hantinat Carlos Gardel (evit an ton) hag ar barzh Alfredo Le Pera (1900-1935) (evit ar son).
Kanet eo bet gant tud e-leizh :
* gant maouezed : ar Vec'hikanez a orin arc'hantinat Libertad Lamarque, ar Spagnolez Estrella Morente, ar Bortugaladez Dulce Pontes,
* gant gwazed : an Arc'hantinad Andrés Calamaro, ar Spagnoled Raphael ha Julio Iglesias, al laz mec'hikan Los Panchos, ar Brazilian Caetano Veloso, ar C'huban Eliades Ochoa, ar Venezuelad Simón Díaz, ar C'hallez Olivia Ruiz, an Italianez Elisa Toffoli ha re all (Concha Buika, Plácido Domingo, ...).

## Liamm diavaez

* (YouTube) Volver kanet gant Carlos Gardel, eilet gant laz-seniñ Terig Tucci.
# Tour-tan Penfred

Tour-tan Penfred zo un tour-tan savet war Enez Penfred, unan eus inizi Glenan, e Breizh.
Un tour karrezek eo tour-tan Penfred, dreist ur savadur mein savet e-kreiz ur c'hreñvlec'h eus 1812. Pelloc'h en enezenn edo ti-annez gwarded an tour-tan.
Ken abred hag an XVIII$^{vet}$ kantved e oa bet tud o c’houlenn ma vije savet un tour-tan en inizi Glenan, rak en amzer-se ne oa tour-tan ebet etre Beg Penmarc'h hag aber al Liger. E 1826 e voe divizet gant "Bodad an tourioù-tan" lakaat sevel un tanlec’h e biz Penfred. E 1836 e voe kroget gant labourioù an tour-tan, a voe savet gant mein tennet eus an enezenn, hag echuet e voent e 1838. D’ar 1añ a viz Here er bloaz-se e voe enaouet an tan e beg an tour.
Adalek 1937 e voe enaouet ar gouloù gant gaz e-lec'h tireoul. E 1951 e voe erlerc'hiet an tredan ouzh ar gaz. Abaoe miz Ebrel 1993 eo emgefreek an tour-tan ha kontrollet e vez gant ur skipailh tud a zo diazezet e Konk-Kerne.

## Liammoù diavaez

* Ministrerezh ar Sevenadur, base Mérimée, fichenn niv. IA56000334
* Tour-tan Penfred e lec’hienn DIRM NAMO (Direction Interrégionale de la Mer Nord Atlantique-Manche Ouest)
* Fichenn e lec'hiennn DDTM 29
* Phares à travers le monde Skeudennoù
* Pennad "Au phare de Penfret", gant Jean Puloc'h
# Tour-tan Penn-Maen

Tour-tan Penn-Maen a zo un tour-tan e beg kornôg enez Groe. Kroget e voe d’e sevel e 1836 ha lakaet e voe da vont en-dro e 1839.
Tour-tan galloudusañ aodoù departamant ar Mor-Bihan eo hini Penn-Maen ha gwelet e vez e c'houloù betek 29 mil (54 km). Gwarded zo ennañ.

## Istor

Da vare an Dispac'h Gall dija e oa bet c’hoant da sevel un tour-tan eno, da heñchañ ar bigi da vont da borzh an Oriant. Labourioù a voe boulc’het e 1794 met kouezhañ a reas ar gurun war ar savadur ha paouezet e voe. E 1829 hag e 1834 adarre e voe goulennet gant ministr ar verdeadurezh ma vije savet un tour-tan.
Ur raktres a voe saveet e 1835 ha kroget e voe gant ar chanter e 1836. Adalek 1839 ez eas an tour-tan en-dro, gant eoul da gentañ ha gant gaz eoul da c’houde. Ouzh troad an tour ez eus un ti gant div gambr ha salioù ar mekanikoù. E 1927 e voe lakaet ouzhpenn ur c’horn-boud, en ur savadur all, tostoc’h d’an tornaod.
Ul lodenn vat eus aod Groe, er c’hreisteiz, zo e dalc’h Mirva an Aodoù. E-touez douaroù Mirva an Aodoù emañ beg kornôg an enezenn, el lec’h m’emañ an tour-tan. Eno e vez gwarezet ar plant hag an evned.

## Liammoù diavaez

* Tour-tan Penn-Maen e lec’hienn an DIRM NAMO (Direction Interrégionale de la Mer Nord Atlantique-Manche Ouest)
* Ministrerezh ar Sevenadur, base Mérimée, Fichenn tour-tan Penn-Maen
* Tour-tan Penn-Maen, el lec’hienn phares.du.monde.free.fr
* Tour-tan Penn-Maen, el lec’hienn Patrimoine de France

## Notennoù

* ↑ Conservatoire du littoral - Ile-de-Groix
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Tour-tan Enez Werc'h

Tour-tan Enez-Werc'h zo un tour-tan savet war Enez Werc'h dirak aod Lilia, e Plougerne.
Daou dour-tan zo e gwirionez war an enezennig. Unan a oa bet savet e 1845, dezhañ 33 metr uhelder, a oa bet en implij en XIX$^{vet}$ kantved. Unan all a voe savet etre 1896 ha 1902, hag enaouet e oa bet d'ar 1añ a viz Meurzh 1902. Uhelañ tour-tan Europa eo, gant un uhelder a 82,5 metr hag an hini uhelañ er bed e-touez an tourioù-tan savet gant mein-benerezh. Gwelet e vez e c'houloù war-hed 50 km tro-war-dro. Stumm ur granenn a zo dezhañ en diavaez. Evit mont betek al lein ez eus 397 a bazennoù. Gweladenniñ anezhañ a c'haller ; evit se e ranker mont da Enez Werc'h gant ur vag, nemet e c'haller mont war droad eus an douar-bras d'an enezenn pa vez reverzhi vras.
Tredanaet e oa bet e 1956. Ur gward a oa betek an 29 a viz Here 2010. Abaoe ez eo renet a-bell, en un doare emgefre, eus tour-tan ar C'hreac'h en enez Eusa.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn Bro an Aberioù
* Lec’hienn an Direction interrégionale Mer du Nord Atlantique Manche Ouest – tour-tan Enez Werc'h
* Skeudennoù eus tour-tan Enez Werc'h

## Notennoù

* ↑ Lec’hienn an Direction interrégionale Mer du Nord Atlantique Manche Ouest – tour-tan Enez Werc'h
# Tour-tan Lost Pik

Tour-tan Lost Pik zo un tour-tan savet war c’horre Lost Pik, dirak aod Ploueg-ar-Mor.

## Istor

Savet e voe an tour-tan etre 1893 ha 1894, hag enaouet d’ar 15 a viz Eost 1894. Emgefreekaet e voe e 1911. E 1944 e voe distrujet ar perzh uhel eus an tour. E 1948 e voe adsavet hag adenaouet.

## Pennad kar

* lost-pig

## Liammoù diavaez

* (fr) Fichenn tour-tan Lost Pik war lec’hienn Phares et feux.

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Lost Pik eo ar reizhskritur brezhonek reizh hervez Kerofis.Skrivet e vez L’Ost-Pic pe Lost-Pic e galleg.
# Tour-tan Pariz

Tour-tan Pariz, anvet ivez an tour-tan breton pe c'hoazh Tour-tan ar Vretoned, a oa un tour-tan lec'hiet 69,straed Castagnary e-kreiz karter Montparnasse, e XVvet arondisamant Pariz.

## Istor

E 1994, perc'henn ar beskerezh Samouraï des mers en devoa bet c'hoant da gaout un arouez evit 25vet deiz-ha-bloaz e stal – tro mil a dud a zeue ingal d'e beskerezh da brenañ pesked a veze tapet e Breizh hepken. Diwar patrom hini Ar Groazig e voe savet "tour-tan Pariz" neuze,a voe echuet er bloavezh 2001.

## An tour-tan

Un dek metr uhelder a oa d'an tour-tan, outañ ur boulomig gant ur banniel Gwenn-ha-du en e zorn. E laez an tour, 23 m a-us ar straed, e oa ivez ur Gwenn-ha-du all. Ruz ha gwenn e oa livioù an tour, skrivet warnañ ar c'hoari-gerioù gallek Les Bretons sont tous frères car ils n'ont Quimper".

## Goude an tour-tan

Pell zo e oa serr ar stal Samouraï des mers, setu e tivizas kuzul-kêr Pariz lakaat distrujañ an tour-tan ha sevel en e lec'h 251 lojeiz sokial evit studierien, labourerien yaouank ha labourerien divroet, en desped da c'houlennoù annezidi ar c'harter da gaout ul lec'h glas gant liorzhoù foran.

## Notennoù

* ↑ (fr) Ouest-France
* 1 2 (fr) France Bleu
* ↑ (fr) Le Parisien
# Tour-tan Roc'h Gored

Tour-tan Roc'h Gored, pe Tour-tan Enez Vreac'h, zo un tour-tan savet war enez Roc'h Gored dirak aod Lilia, e Plougerne.
D'an dazre e c'haller mont war droad d'an enezenn, adalek Sant-Kava. Savet e oa bet an tour-tan e 1845, ha 14,7 metr uhelder zo dezhañ. Savet e voe gant greunit, un ti bihan zo harp outañ hag un tammig liorzh tro-dro. Talvezout a rae an ti-se gwechall da lojañ gwarded an tour-tan.
Tour-tan Roc'h Gored a dalvez da verkañ genoù an Aber-Ac'h, enni ur porzh-mor hag a veze darempred stank gwechall.
Abaoe 1994, pa voe emgefreekaet an tour-tan, n'eus mui gward ebet ennañ. Bremañ e vez roet buhez d'al lec'h gant ur gevredigezh eus bro an aberioù hag a ginnig diskouezadegoù hag abadennnoù a bep seurt ennañ. Abaoe 2006 e c'haller mont da welet al lec'h, d'an eurioù ma c'haller mont d'an enezenn, da lavaret eo pa vez izel ar mor.

## Notennoù

* ↑ Renabl anoiou lehiou Arvor Bro Bagan: Plougerne, levrenn genta, P. Pondaven, Emgelo Breiz, p. 43
* ↑ [* (br) "An tourioù-tan : ha ma chomje boud an tan e-kreiz an noz ?" gant François Roudaut eTan, tan, tan... An tourioù-tan e Breizh, H. Peudecerf, TES, pp. 48-51, 2013
* ↑ Hervez panelloù-hent zo

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Tour-tan Roc'h Gored
* (fr) L'île aux artistes, L'Hebdo du Finistère, 26 Eost 2012
* (br) "An tourioù-tan : labour ar gardian" gant François Roudaut Tan, tan, tan... An tourioù-tan e Breizh, TES, 2013
# Tour-tan Roc'h an Douvez

Tour-tan Roc'h an Douvez a zo un tour-tan, e Mor Breizh, er-maez da Bempoull, etre Enez-Vriad ha Gwernenez. Emañ un 30 km bennak en norzh-biz da Vriad, hag un 40 km bennak diouzh Gwernenez. Etre 1948 ha 1954 eo bet savet an tour-tan a-vremañ, deuet da vezañ emgefre er bloaz 2000.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) Fichenn an tour-tan war lec'hienn Renerezh ar mor Norzhatlantel-kornaoueg Mor Breizh
* (fr) Diaz Mérimée
* (fr) Tour-tan an Douvez war al lec'hienn Phares et Feux des Côtes de France
# Tour-tan Hern

    Arabat droukveskañ gant "Tour ar C'horn", un tan tost d'an aod etre Kerborzh ha Pleuvihan.
Tour-tan Hern zo un tour-tan e Breizh, er-maez da Bleuvihan ha da Erv an Talberzh (Aodoù-an-Arvor). Kroget e voe d'e sevel gant an ijinour gall Léonce Reynaud, e 1834, war kerreg anvet "Hern" hag echuet e voe e 1839 ha digoret d'ar 1añ a viz C'hwevrer 1840. Uhel-mat eo pa dap 57 m a sav.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) Fichenn an tour-tan war lec'hienn Renerezh ar mor Norzhatlantel - kornaoueg Mor Breizh
* (fr) Phares et feux
* (fr) Phares du monde