# Bismut

Un elfenn gimiek eo ar bismut ; Bi eo e arouez kimiek, 83 e niver atomek ha 208,98 e dolz atomek. Ur metal paour eo, par d'an arsenik ha d'ar stibiom.

## Istor

E dibenn ar XIV$^{vet}$ kantved pe e deroù ar XV$^{vet}$ kantved e voe kavet ar bismut, gant un alkimiour dianav. Pelloc'h er XV$^{vet}$ kantved e voe kendeuzet ar bismut gant plom da fardañ arouezennoù-moullañ ; boestoùigoù evit ar bravigoù a voe graet gant ar c'hendeuzad-se ivez. Dre m'eo pounner hag aes da deuziñ e veze droukvesket ar bismut gant ar plom alies. E 1546 ez embannas ar skiantour sakson Georg Pawer (Georgius Agricola) en e levr De Natura Fossilium e vije daou vetal eus ar bismut hag ar plom, ar pezh a voe skrivet adarre gant an apotiker prusian a orin polonat Caspar Neumann e deroù ar XVII$^{vet}$ kantved, ha prouet e 1753 gant ar c'himiour gall Claude-François Geoffroy dre e hiniennekaat a-douez ar plom.

### An anv

Bisemutum e oa ar stumm latin bet skrivet gant Georgius Agricola e 1530, hep mar diwar e droidigezh eus un termen teknikel bet arveret gant micherourien ar mengleuzioù. Bismuth, Wis(s)muth e oa ganto, marteze eus Weiß Mass, "tolz gwenn".

## Kenderc'hadur

Bismut zo bet kavet e dornell arem un tumi, ur gontell he lavnenn hanter-ront a veze implijet gant Inkaed Machu Pikchu war-dro ar XV$^{vet}$ kantved ; 18 % a vismut kendeuzet gant staen zo aet da ober an arem-se. Dre ma n'eus bet kavet mengleuz ebet e kreder e kavent bismut glan en natur.
War-dro div wezh muioc'h a vismut eget a aour a gaver en douar, e kailhoù bismutinit Bi$_2$S$_3$ ha bismit Bi$_2$O$_3$ pergen. Estreget mengleuzioù zo, pa c'haller kenderc'hañ bismut dre buraat kailhoù plom, kouevr, staen, molibden pe c'hoazh wolfram.
Kementadoù bismut bet kenderc'het e 2011 :
| | Kementad (t) | Dregantad |
| Sina | 6 000 | 70,58 |
| Perou | 1 100 | 13 |
| Mec'hiko | 1 000 | 11,8 |
| Bolivia | 100 | 1,2 |
| Kanada | 100 | 1,2 |
| Sammad ar 5 Stad | 8 300 | 97,78 |
| Broioù all | 200 | 2,22 |
| Sammad er bed | 8 500 | 100,0 |

## Perzhioù

Ur metal liv an argant un arliv roz dezhañ eo ar bismut. Liesliv e teu pa vez lezet en aer, pep strinkenn o teuler ul liv dibar hervez tevder ar gwiskad oksidenn a zo warni. Puzuilh eo, hag aes da valañ. An danvez disgwarellekañ eo ar bismut : pa vez lakaet en ur gwarellvaez e krou un enep-gwarellvaez. Evel an dour H$_2$O ez eo douesoc'h ar bismut en e stumm dourek eget en e stumm kalet.

### Kimiek

Stabil e chom ar bismut en aer mouest pe sec'h en 20 °C ; ur flammenn c'hlas ha moged melen a zeu anezhañ pa vez lakaet da zeviñ en oksigen.

### Izotopoù

Izotopoù stabilañ ar bismut :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez |
| $^{207}$Bi | kevanaozet | 31,55 bloavezh |
| $^{208}$Bi | kevanaozet | 3,68 x 10$^5$ bloavezh |
| $^{209}$Bi | 100 | 1,90 x 10$^{19}$ bloavezh |
| $^{210}$Bi | louc'hoù | 5,012 devezh |

## Arver

* Apotikerezh
    • Is-salikilat bismut C$_7$H$_5$BiO$_4$ a implijer da bareañ kleñvedoù ar benvegad koazhañ : darc'hoal, heugennoù, trenkter ar stomog.
    • Nitrat bismut Bi(NO$_3$)$_3$.5H$_2$O a gaver ivez el louzoù da bareañ an devadennoù.
* Elektronik
    • Kendeuzadoù bismut-galliom, -indiom, -kadmiom, -plom, stibiom ha -staen a implijer da fardañ teuzelloù.
    • Bi$_2$Te$_3$ a implijer evel ledreüzenn.
* Greanterezh
    • Erlec'hiañ ouzh ar plom er rouedadoù a gas dour da evañ (tuellennoù, rañvelloù, joentroù), ar plom o vezañ pistrius evit mab-den.
    • Un nebeud bismut e-lec'h plom a lakaer en dir evit ma vije aesoc'h da labourat ; ur meskaj plom ha bismuth (0,6 % eus pep metal) a vez lakaet en aluminiom evit an hevelep abeg.
    • Gwelloc'h eo ar meskaj bismut-plom eget ar plom e-unan evit lenkraat ar mekanikoù.
    • Neud bismut a implijer e gwrezdaouadoù.
    • Evel trelosker da fardañ edañvoù akrilek ez arverer ar bismut ivez.
    • E gwrezvekoù izel e teuz ar meskaj bismut-staen-kadmiom, setu e vez implijet en dinoerioù-tan hag en ardivinkoù emgefreek da lazhañ an tan.
    • Ur c'hendeuzad bismut-zink a vez arveret bremañ evit galvaniegañ metaloù a-benn o gwareziñ diouzh an daskrignerezh.
    • Bismuth a vesker gant staen da fardañ soudeür.
* Gwezelerezh
    • Haloù bismuth a lakaer e livuzennoù : BiOCl a ro ur poultr gwenn liv ar perlez, ha ruz-orañjez eo ar poultr Bi$_2$O$_3$.2KromCrO$_3$ ; an daou ne c'haller ket dileizhañ en dour.

## Notennoù

* ↑ De Natura Fossilium, levrenn VIII, p. 179 Liamm oberiant 23 KZU 12
* ↑ Gallica (fr) Liamm oberiant 23 KZU 12
* ↑ Online Etymology Dictionary (en) Liamm oberiant 23 KZU 12
* ↑ Science niv. 223/4636 - 10/02/1084 (en) Liamm oberiant 23 KZU 12
* ↑ USGS

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de France (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford