# Iterbiom

   Arabat eo droukveskañ gant Itriom $_{39}$Y !
Un elfenn gimiek eo an iterbiom ; Yb eo e arouez kimiek, 70 e niver atomek ha 173,04 e dolz atomek.

## Istor

E 1878 e voe hiniennekaet an elfenn 70 gant ar c'himiour suis Jean Charles Galissard de Marignac e Skol-veur Geneva a-douez an erbiom a oa en un tamm kailh gadolinit. An anv ytterbium a roas d'an elfenn nevez, en enor da Ytterby, ur gêriadenn e-kichen Stockholm ma teue ar c'hailh. E 1907 e voe rannet ytterbium Galissard de Marignac e div elfenn gant ar c'himiour gall Georges Urbain : unan a anvas neoytterbia, a zeuas da vezañ an iterbiom $_{70}$Yb, hag eben a anvas lutecia, a voe anvet lutesiom $_{71}$Lu. E 1907 ivez e voe dizoloet Yb ha Lu en ytterbia gant ar c'himiour aostrian Carl Auer von Welsbach, hag ur wezh c'hoazh er Stadoù-Unanet gant ar c'himiour saoz Charles James. E 1953 e voe kenderc'het iterbiom peuzc'hlan.

## Perzhioù

Ur metal blot liv an arc'hant eo an iterbiom. Govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; orjalennus eo ivez : tu zo d'e astenn hep na dorrfe. Ferromagnetek pe c'hourzhferromagnetek eo al lantanidoù e gwrezverkoù izel, ar pezh na c'hoarvez ket gant an iterbiom : kewarellek e vez e gwrezverkoù tommoc'h eget -272,15 °C, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez.

### Kimiek

* Buan e tazgwered an iterbiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
    2 Yb [k] + 6 H$_2$O [d] → 2 Yb(OH)$_3$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Dilufrañ gorrek a ra an iterbiom en aer :
    4 Yb + 3 O$_2$ → 2 Yb$_2$O$_3$ (trioksidenn iterbiom)
* Aes ivez eo dileizhañ an iterbiom en drenkenn sulfurek :
    2 Yb [k] + 3 H$_2$SO$_4$ [dz] → 2 [Yb(H$_2$O)$_9$]$^{3+}$ [dz] + 3 SO$_4$$^{2-}$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre X, e tazgwered Yb pa vez tommoc'h eget 200 °C :
    2 Yb [k] + 3 X$_2$ [g] → 2 YbX$_3$ [k]

### Izotopoù

Seizh izotop stabil eus Yb a gaver en natur, daou anezho o c'houzañv an digevanidigezh da reiñ izotopoù eus an erbiom. Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 27 anezho, $^{169}$Yb o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 32 zevezh.
Izotopoù stabilañ an iterbiom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanad |
| $^{166}$Yb | kevanaozet | 56,7 eurvezh | $^{166}$Tm |
| $^{168}$Yb | 0,13 | > 1,3x10$^{14}$ bloavezh | $^{164}$Er dre skinoù α |
| $^{168}$Yb | 0,13 | > 1,3x10$^{14}$ bloavezh | $^{168}$Er dre skinoù β |
| $^{169}$Yb | kevanaozet | 32,026 devezh]] | $^{169}$Tm |
| $^{170}$Yb | 3,04 | stabil, 100 neutron | stabil, 100 neutron |
| $^{171}$Yb | 14,28 | stabil, 101 neutron | stabil, 101 neutron |
| $^{172}$Yb | 21,83 | stabil, 102 neutron | stabil, 102 neutron |
| $^{173}$Yb | 16,13 | stabil, 103 neutron | stabil, 103 neutron |
| $^{174}$Yb | 31,83 | stabil, 104 neutron | stabil, 104 neutron |
| $^{175}$Yb | kevanaozet | 4,185 devezh | $^{175}$Lu |
| $^{176}$Yb | 12,76 | > 1,6x10$^{17}$ bloavezh | $^{172}$Er dre skinoù α |
| $^{176}$Yb | 12,76 | > 1,6x10$^{17}$ bloavezh | $^{176}$Hf dre skinoù β |
| $^{177}$Yb | kevanaozet | 1,911 eurvezh | $^{177}$Lu |

## Arver

* Skinoù gamma a vez bannet gant an iterbiom-169 goude bezañ bet kenderc'het en ur greizenn derc'hanel ; e-pad miz e c'haller arverañ an andon skinoù Γ-se er vezegiezh, ma erlec'hiont ouzh ar skinoù X.
* Iterbiom a lakaer a-wezhioù en dir disvergl evit tanavaat e c'hreunennegezh hag evit e galetaat.
* Evel pister da fardañ laseroù da labourat en trohed-où 1 060-1 120 nm ez implijer iterbiom alies, hogen a-gementadoù munut rak techet eo da deñvalaat al luc'hedañvoù.
* Peogwir e talm ar gouloù buanoc'h eget ar c'horrwagennoù emeur o klask fardañ horolajoù luc'hel, a vije resisoc'h c'hoazh eget ar re atomek a zo diazezet war talm ar c'heziom Cs-133. War-dro 10$^{−17}$ eilenn e vije resisted hevelep horolajoù.

## Notennoù

* ↑ EMSLEY John, Nature's Building Blocks
* ↑ Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz
* ↑ PEIK Ekkerhard, New "pendulum" for the ytterbium clock, Physikalisch-Technische Bundesanstalt (en) Liamm oberiant 24 C'HWE 13

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Los Alamos National Laboratory (en) Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford