# Pliosen

| Reizhad/ Marevezh | Heuliad/ prantad | Live/ oadvezh | Oad (Ma) | Oad (Ma) |
| Pevare oadvezh | Pleistosen | Gelasian | yaouankoc'h | yaouankoc'h |
| Neogenel | Pliosen | Piacenzian | 2,58 | 3,600 |
| Neogenel | Pliosen | Zanklean | 3,600 | 5,333 |
| Neogenel | Miosen | Messinian | 5,333 | 7,246 |
| Neogenel | Miosen | Tortonian | 7,246 | 11,63 |
| Neogenel | Miosen | Serravallian | 11,63 | 13,82 |
| Neogenel | Miosen | Langhian | 13,82 | 15,97 |
| Neogenel | Miosen | Burdigalian | 15,97 | 20,44 |
| Neogenel | Miosen | Aquitanian | 20,44 | 23,03 |
| Paleogenel | Oligosen | Chattian | koshoc'h | koshoc'h |
| Isrannoù an Neogenel hervez an ICS, adalek 2017. |||||
Ar Pliosen eo ar prantad eus skeuliad an amzerioù douarouriezh a ya eus 5333 milion da 2,58 milion a vloavezhioù KB. An eil hag an diwezhañ prantad eus ar marevezh neogenel eo. Dont a ra ar Pliosen goude ar Miosen hag heuliet eo gant ar Pleistosen. A-raok adweladenn skeuliad an amzerioù douarouriezh e 2009, lakaet ganti ar pevar marevezh skorn bras nevesañ er Pleistosen, ez ae ar Gelasian, etre 2588 ha 1806 milion a vloavezhioù zo, d'ober ul lodenn eus ar pliosen ha bremañ emañ er Pleistosen.
Evel evit prantadoù geologek koshoc'h all, ar gwelead geologel a dermen deroù ha diwezh ar prantad zo anavezet-mat met bloaziadoù resis an deroù hag ar fin zo un tamm diasur. Bevennoù ar Pliosen ne glotont ket gant un darvoud bedel anavezet en un doare aes met kentoc'h gant bevennoù rannvroel etre ar Miosen tommoc'h hag ar Pliosen a oa un tamm distanoc'h. Lakaet e oa bet bevenn uhelañ ar prantad e deroù marevezhioù skorn ar Pleistosen.

## Etimologiezh

Charles Lyell an hini a roas e anv d'ar Pliosen e Principles of Geology (levrenn 3, 1833).
Dont a ra ar ger-se eus ar gerioù henc'hresianek πλεῖον pleion, "muioc'h", hag καινός kainos, "nevez" hag e talvez "kendalc'h ar pezh zo nevez", oc'h ober anv evel-se eus ar blotviled mor a vremañ.

## Isrannadoù ar Pliosen

| Piasenzian | (3.600 – 2.588 Ma) |
| Zanklean | (5.332 – 3.600 Ma) |

## Hin

Ar gwrezverk keitat hollek e kreiz ar Pliosen (3,3–3 milion a vloavezhioù) a oa 2–3 °C uheloc'h evit hiziv. Heñvel e oa al liveoù dioksidenn garbon ouzh re hiziv, ha live ar morioù a oa 25 m uheloc'h. Dibad e oa ar gwiskad skorn en hanterzouar norzh a-raok penn kentañ ar skornadur er Greunland a c'hoarvezas e diwezh ar Pliosen, war-dro 3 milion a vloavezhioù zo. Stummadur kalotenn skorn Arktika zo anataet gant ur cheñchamant trumm eus ar c'henfeur izotopoù oksigen ha gant mein kaset gant ar skorn kavet e gweleadoù Norzh ar Meurvor Atlantel ha Norzh ar Meurvor Habask. Krog e oa marevezh ar skorn er ledredoù tost da c'houriz ar bed a-raok diwezh ar prantad moarvat. Ar yenadur hollek eus an amzer a c'hoarvezas e-pad ar Pliosen a c'hell bezañ broudet digresk ar c'hoadoù ha kresk ar pradennoù hag ar savanennoù.

## Endro hag emdroadur hendadoù Mab-den

Daou zarvoud a-bouez en emdroadur hendadoù Mab-den a c'hoarvez e deroù hag e fin ar Pliosen. Da gentañ e anad un hendad eus an Den hag eus ar chimpanzeed, Australopithecus anamensis, e deroù ar Pliosen, war-dro 4,2 a vloavezhioù zo. An eil darvoud eo anadenn ar genad Homo, hini an dud a vremañ hag o c'herent tostañ aet da get bremañ, tost da ziwezh ar Pliosen, 2,6 milion a vloavezhioù zo. E-kerzh ar Pliosen e emdroas perzhioù a-bouez e-touez an hominini evel ar c'herzhed war daou droad hag, e fin ar Pliosen, empennoù dezhe un neokorteks bras e-keñver tolzennad ar c'horf hag ar varregezh da sevel benvegoù maen.
Gwelladennoù degaset en hentennoù amzeriañ hag en implij eus merkerioù hinoù an amzer dremenet o deus pourchaset d'ar skiantourien benvegoù da amprouiñ o martezeadennoù diwar-benn emdroadur hendadoù Mab-den. Martezeadennoù diwar-benn emdroadur perzhioù Mab-den o deus diskouezet pegen pouezus e oa bet gwaskoù metoù zo war ar selektadur naturel. Da skouer, kalz skiantourien zo aet a-du gant martezeadenn ar savanenn e-pad pell. Hervez houmañ, emdroadur ar varregezh da gerzhed war daou droad ha perzhioù all a oa respontoù en em reizhañ da gemm hin ar Pliosen en doa treuzsfurmet kalz koadoù e savanennoù. Difennet e oa ar vartezeadenn-se gant Grafton Elliot Smith en e levr embannet e 1924, The Evolution of Man, a gomze eus "ar bed dianav en tu-hont d'ar gwez", hag e oa diorroet en un doare ledanoc'h gant Raymond Dart evel "martezeadenn ar marmouz lazher". Skiantourien all, evel Sherwood L. Washburn a zifenne ur patrom eus emdroadur an hominini a-ziabarzh. Hervez ar patrom-mañ, cheñchamañtoù c'hoarvezet abred gant an emdroadur a zegasas cheñchamantoù all diwezhatoc'h. Ar patrom-mañ ne roe ket kalz a bouez da levezon an endro. Douget e oa an antropologourien da zifenn patromoù emdroadur a-ziabarzh e-skoaz ar c'heologourien ha ar baleontologourien a oa douget da reiñ muioc'h a bouez d'an endro.
En tu-hont da zamkan ar savanenn emañ damkan ar c'hoadoù, a laka emdroadur an hominini e metoù kloz, pe martezeadennoù ra anv eus levezon metoù yenoc'h e ledredoù uheloc'h pe eus levezon kemmoù ar sezonioù. Enklaskoù nevesoc'h o deus lakaet war-raok martezeadenn ar selektadur dre ar gemmusted, a laka e oa atizet emdroadur perzhioù an homini gant kemmusted an hin. Merkoù lezet gant hinoù an amzer-dremenet a ziskouez e oa kemmus-kenañ hini reter Afrika er Pliosen, ar pezh a laka da soñjal e oa pouezusoc'h ar varregezh d'en em reizhañ ouzh endroioù disheñvel en emdroadur mab-den evit gwask dibaouez un endro resis.

## Notennoù

* ↑ ICS Timescale Chart.
* ↑ Sellet ouzh stumm skeuliad an amzerioù douarouriezh an ICS graet e 2014 diellaouet eno
* ↑ (2008) The Concise Geologic Time Scale. Cambridge University Press. 150–1 p. ISBN 9780521898492.
* ↑ Sellet ouzh : Lizher William Whewell da Charles Lyell d'an 31 a viz Genver 1831 e : Todhunter, Isaac, William Whewell, D. D., Master of Trinity College, Cambridge: An account of his writings with selections from his literary and scientific correspondence, London, 1876, levrenn II, p. 111. Lyell, Charles, Principles of Geology, 1833, levrenn III, London, p. 53 : "We derive the term Pliocene from πλειων, major, and χαινος, recens, as the major part of the fossil testacea of this epoch are referrible to recent species."
* ↑ "Pliocene", Online Etymology Dictionary
* ↑ (2008) "Pliocene role in assessing future climate impacts". Eos, Transactions, American Geophysical Union 89 (49): 501–502. DOI:10.1029/2008eo490001
* ↑ Solutions: Responding to Climate Change.
* ↑ (2009) "Mid-Pliocene sea level and continental ice volume based on coupled benthic Mg/Ca palaeotemperatures and oxygen isotopes". Phil. Trans. Royal Soc. A 367 (1886): 157–168. DOI:10.1098/rsta.2008.0222
* ↑ (2005) "Final closure of Panama and the onset of northern hemisphere glaciation". Earth Planet. Sci. Lett. 237 (1–2). DOI:10.1016/j.epsl.2005.06.020
* ↑ Van Andel (1994), p. 226.
* ↑ The Pliocene epoch. University of California Museum of Paleontology.
* ↑ Simon Rozé, Ethiopie, découverte des plus vieux fossiles australopithèques, RFI Afrique, 2019
* ↑ Haile-Selassie, Y (27 October 2010). "Phylogeny of early Australopithecus: new fossil evidence from the Woranso-Mille (central Afar, Ethiopia)". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 365 (1556): 3323–3331. DOI:10.1098/rstb.2010.0064
* ↑ Lewis, Barry (2013). Understanding Humans: Introduction to Physical Anthropology and Archaeology, 11th.
* ↑ (1994) "Evolution of early humans", The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution. Cambridge : Cambridge University Press. 242 p.
* 1 2 Potts, R. (2007), Bobe, René; Alemseged, Zeresenay & Behrensmeyer, Anna K., eds., Environmental hypotheses of Pliocene human evolution, Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology Series, Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 25–49, doi:10.1007/978-1-4020-3098-7_2, ISBN 978-1-4020-3098-7, <https://doi.org/10.1007/978-1-4020-3098-7_2>. Retrieved on Patrom:Date
* ↑ Abalamour d'ar c'hemm bevenn etre ar Pliosen hag ar Pleistosen divizet e 2009, a dremen eus 1,8 da 2,6 milion a vloavezhioù zo, pennadoù koshoc'h diwar-benn emdroadur an Hominini er Pliosen a ra anv eus darvoudoù a lakaer bremañ e deroù ar Pleistosen
* 1 2 3 (3 January 1999) "Environmental hypotheses of hominin evolution". American Journal of Biological Anthropology 107 (S27): 93–136. DOI:<93::AID-AJPA5>3.0.CO;2-X 10.1002/(SICI)1096-8644(1998)107:27+<93::AID-AJPA5>3.0.CO;2-X
* ↑ deMenocal, Peter B (3 March 2004). "African climate change and faunal evolution during the Pliocene–Pleistocene". Earth and Planetary Science Letters 220 (1): 3–24. DOI:10.1016/S0012-821X(04)00003-2. ISSN 0012-821X
* ↑ (1953) "The predatory transition from ape to man". Int. Anthrop. Ling. Rev 1: 201–218
* ↑ (1960) "Tools and human evolution". Sci. Am. 203: 63–75. DOI:10.1038/scientificamerican0960-62
* ↑ Potts 1999, pp. 106–108.