OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Henry Jenner

Henry Jenner (1848-1934) a oa unan eus adsaverien ar c’herneveg hag un den desket-bras war ar yezhoù keltiek.
Ganet e voe Jenner e Plew Golom (St Columb Major), e Kernev-Veur, d’an 8 a viz Eost 1848. Mab e oa da Henry Lascelles Jenner, a oa kure ar barrez. E 1869 e teuas Jenner da vezañ kargiad el Lez Uhel ha daou vloaz diwezhatoc’h e voe anvet war ur post e Rann an dornskridoù kozh er British Museum, pa oa person e dad e Wingham, e-kichen Canterbury.
Abaoe e vugaleaj e oa dedennet gant ar c’herneveg ha gant ar yezhoù keltiek all. E 1876 e reas ur brezegenn diwar-benn ar c’herneveg. E 1877 e tizoloas un dornskrid er British Museum, ennañ 42 linenn, un tamm eus ur pezh-c’hoari skrivet e kerneveg eus 1450.
E 1903 e teuas da vezañ ezel eus Goursez Breizh ha sevel a reas ar gevredigezh gernevek kentañ, "Cowethas Kelto-Kernuak". Er bloavezh war-lerc’h e c’houlennas ma vije degemeret Kernev-Veur er C'hendalc'h Keltiek, a oa bodet da neuze e Caernarfon e Kembre.
Ur pennadig goude-se e embannas e Handbook of the Cornish Language (« dornlevr ar c’herneveg ») : deroù adsav ar c’herneveg e oa. Dibabet en doa evit-se ur stumm eus ar c’herneveg evel ma veze komzet e kornôg Kernev-Veur en XVIII$^{vet}$ kantved. E ziskiblien, evel Robert Morton Nance, a gavas gwelloc’h en em ziazezañ war ar yezh evel ma veze kaozeet er Grennamzer.
E 1909 ez eas war e leve e Heyl, bro e wreg, hag e miz Genver 1912 e voe dilennet da levraoueger Levraoueg Morab e Pennsans, d’ober war-dro an dalc’had skridoù a denne da Gernev-Veur, betek 1927. Bet e voe ezel ivez eus meur a gevredigezh ouiziek evel ar Society of Antiquaries of London, ar Royal Cornwall Polytechnic Society hag ar Royal Institution of Cornwall. Mervel a reas d’an 8 a viz Mae 1934.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Henry Jenner (Gwas Myghal) war lec’hienn Gorseth Kernow
* Henry and Katharine Jenner, A Celebration of Cornwall’s Culture, Language and Identity
* What is the Cornish Language?
* skouerioù eus skridoù Jenner:
** Aviel Sant Mark (4 fennad)
** Dhô'm Gwrêg Gernûak (rakskrid d’an Handbook of the Cornish Language)
** Some Possible Arthurian Place-Names in West Penwith

## Notennoù

* ↑ Peter W. Thomas, ‘Jenner, Henry (1848–1934)’, Oxford Dictionary of National Biography, online edn, Oxford University Press, May 2005 accessed 15 Nov 2007
# Henry Ford

Henry Ford (30 a viz Gouere 1863 - 7 a viz Ebrel 1947) a oa un embreger stadunanat ha diazezer ar Ford Motor Company. Ijinour kenderc'h a-vern hag ar Ford T eo. Ford ne oa ket ijinour ar c'harr-tan hag al linennoù produiñ, met deuet e oa a-benn da sevel ar c'hentañ kirri-tan a oa tu prenañ gant ar c'hlasadoù etre er Stadoù-Unanet Amerika. Dre ar fed-se, Ford en devoa kemmet ar c'hirri-tan eus un objed ker ha souezus etrezek un objed pleustrek hag a gemmo kalz endroadur an XX$^{vet}$ kantved. Dre krouidigezh ar c'harr-tan Ford T en devoa reveulziet an dezougen hag ar greanterezh stadunanat. Dre bezañ perc'henn ar Ford Motor Company, e oa deuet da vezañ unan eus pinvidikañ ha brudetañ tud ar bed holl.
Krouer ar "Fordelezh" eo ivez: produiñ druilh ha marc'had-mat gant goproù uhel evit al labourerien. Ford a oa entanet gant ar mennozh e oa ar guzumerezh an diazez evit kaout ar peoc'h er bed. Ar soñj kreñv da broduiñ izeloc'hizelañ a-fed priz en devoa degaset araokadennoù teknikel ha gwerzhañ nevez. Krouet en devoa ur rouedad frañchizoù evit Norzhamerika ha kêrioù pennañ ar c'hevandirioù. Ford en devoa lakaet e arc'hant da vezañ meret gant ar Ford Foundation ha lakaet da berc'henn dibad e familh war an embregerezh.
Ford a veo brudet evel peoc'hgarour e-pad bloavezhioù kentañ ar C'hentañ Brezel-bed, met ivez evit bezañ enep-yuzev. Brud en devoa graet war ar Protocols of the Elders of Zion, dre e gazetenn The Dearborn Independent hag al levr The International Jew, ar pezh a aweno evit lod an naziegezh hag Adolf Hitler.

## Familh ha dimeziñ

Ford a voe dimezet gant Clara Jane Bryant (1866–1950) d'an 11 a viz Ebrel 1888. Ur vab o devoa: Edsel Ford (1893–1943) marvet gant ur c'hrign-bev eus ar stomog.

## Liammoù diavaez

* Henry Ford war Notable Names Database
# Henry Gunther

Henry Nicholas John Gunther, ganet d'ar 6 a viz Even 1895 ha marvet d'an 11 a viz Du 1918, a oa ur soudard stadunanat. Lavaret a reer e voe ar soudard diwezhañ o vervel e-pad ar C'hentañ Brezel-bed. Lazhet eo bet da 10:59, ur vunutenn a-raok ma vefe lakaet arsav-brezel da dalvezout.

## Buhez

Henry Gunther a voe ganet en ur familh alaman-stadunanat e reter Baltimore, e Maryland. E dud, George Gunther (1869-1919) ha Lina Roth (1867-bloavezhioù 1930), a oa o-daou bugale enbroidi alaman. Desavet e oa bet en Highlandtown, e reter Baltimore. Eno e oa kalz enbroidi pe diskennidi alaman. E familh a yae da iliz ar Galon Sakr, unan eus ilizoù an iliz katolik roman.
Unvez Gunther a oa, d'an 11 a viz Du 1945, o tostaat d'ur c'hroashent ma oa staliet div vindrailherez alaman. Nepell diouzh kêriadennig Chaumont-devant-Damvillers er Meuse, e Loren. Gunther a oa savet, enep urzhioù sklaer e serjant ha kamalad, Ernest Powell. Argadet en devoa an Alamaned gant ur c'hleze ouzh e fuzuilh. Ar soudarded alaman a oa bet kelaouet eus an arsav-brezel da vezañ lakaet da dalvezout a-barzh un nebeud munutennoù o devoa tennet a-us pe e-kichen hag o devoa klasket kelaouiñ an Amerikaned en ur huchal hag ober jestroù. Gunther a oa kendalc'het memestra hag en devoa tennet "un tenn pe zaou". Pa voe erruet re dost d'an Alamaned e voe lazhet gant un heuliad tennoù berr hag e oa marvet raktal.
# Kartoñs

Ar c'hartoñs zo ur paper tev, kalet pe galetoc'h, a servij d'ober boestoù, ha pakadoù a bep seurt. Ar botoù a vez gwerzhet e boestoù kartoñs.
# Karv-erc'h

Karv-erc'h :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Artiodactyla |
| Isurzhad : | Ruminantia |
| Kerentiad : | Cervidae |
| Genad : | Rangifer |
| Anv skiantel ||
| Rangifer tarandus Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'harv-erc'h, pe karibou, (Rangifer tarandus) a zo ur c'harv hag a vev er rannvedoù arktikel hag isarktikel.
Ar ger karibou a vez graet gantañ evit envel ar c'harv-erc'h eus Amerika. En Europa e vez graet kentoc'h gant renne (galleg), Ren (alamaneg), rein (reindeer e saozneg), reno (spagnoleg).

## Faltazi

Gant kirvi-erc'h eo stlejet an dranell a ra Tad-kozh an Nedeleg e droiad ganti (diwar vojenn amerikan Santa Claus eginet e-kreiz an 19vet kantved).
# Karuzi (proviñs)

Karuzi zo ur proviñs eus Burundi.
g • ka • ke Proviñsoù Burundi :
| Proviñsoù | Bubanza · Bujumbura Mairie · Bujumbura Rural · Bururi · Cankuzo · Cibitoke · Gitega · Karuzi · Kayanza · Kirundo · Makamba · Muramvya · Muyinga · Mwaro · Ngozi · Rutana · Ruyigi |
# Karv

Kirvi :
| Kirvi ruz ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Artiodactyla |
| Isurzhad : | Ruminantia |
| Kerentiad : | Cervidae |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hirvi zo bronneged daskirier a ya d'ober an darn vrasañ eus kerentiad ar c'harveged.
Ar c'harv ruz eo ar spesad anavezetañ e Breizh.

## Spesadoù kirvi

E-touez ar spesadoù kirvi emañ :
* ar c'harv brizh, Axis axis
* karv Calamian, Axis calamianensis
* karv Bawean, Axis kuhlii
* ar c'harv-hoc'h, Axis porcinus
* karv ar geunioù, Blastocerus dichotomus
* ar c'harv ruz, Cervus elaphus
* karv Sika, Cervus nippon
* ar c'harv kuch, Elaphodus cephalophus
* karv an Tad David, Elaphurus davidianus
* ar c'harv-dour, Hydropotes inermis
* ar c'harv-mul, Odocoileus hemionus
* karv ar pampa, Ozotoceros bezoarticus
* ar c'harv-erc'h, Rangifer tarandus
Daoust d'o anv n'emañ ket ar c'hirvi-musk e-touez ar c'harveged.

## Yezh

Karvez a vez graet eus parez ar c'harv ha heizez eus ur garvez n'he deus bet menn ebet c'hoazh.
# Karv-hoc'h

Karv hoc'h :
| En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Artiodactyla |
| Isurzhad : | Ruminantia |
| Kerentiad : | Cervidae |
| Genad : | Axis |
| Anv skiantel ||
| Axis porcinus Zimmermann, 1780 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'harv hoc'h (Axis porcinus) a zo ur c'harv hag a vev en Azia.
# Kartoù

Gant kartoù, da lavaret eo rummadoù kartennoù ispisial, e vez graet meur a c'hoari, hervez ar seurt kartoù. Dre vras e kaver e Breizh:
* ar c'hartoù ordinal, pe doare gall, pe doare saoz dezho, 32, 52 pe 54 c'hartenn enno.
** en doare gall eo skrivet: R, D, V, war gartoù zo, evit Roi, Dame, Valet
** en doare saoz eo skrivet K, Q, J, warno, evit King, Queen, Jack
* ar c'hartoù tarot (pe tarotoù), brasoc'h, 78 kartenn enno
* ar vuoc'h, disheñvel-mik ar skeudennoù anezho.

## Ar c'hartoù ordinal

* Daou liv, du ha ruz, zo d'ar c'hartoù, met pevar rumm zo: pikez, keur, karo, treflez.
** Pa vez komzet eus ur gartenn hepken e vez lavaret: ur bikezenn, ur geurenn, ur garavenn, un dreflezenn.
** Pa vez komzet eus atou, e vez lavaret un atouenn pe ur benngartenn.
* Kartoù niverennet zo e pep rumm
** eus 7 da 10, er c'hoari gant 32 gartenn
** eus 2 da 10 er c'hoari gant 52 gartenn, pe 54 mar konter an 2 farouell (joker) an vez e lod kartoù.
** ar born a vez graet eus an "1".
* Kartoù "gwisket" zo e pep rumm:
** ur roue (rouizien)
** un damez (damizien)
** ul lakez (lakizien)

## Ar c'hartoù tarot

Er c'hartoù tarot ez eus
* e pep rumm
** dek kartenn niverennet eus 1 da 10,
** peder c'hartenn gwisket, e-lec'h teir er c'hoari boutin, : ur marc'heg zo etre al lakez hag an itron,
* ur rumm all, anvet atou, gant kartoù eus 1 (an izelañ) da 21 (an uhelañ)
* ur gartenn all, anvet ar gitarour pe ar farouell gant lod, an digarez (diwar ar ger gallek) gant lod all.

## Pouez ar c'hoarioù

Gwechall e veze c'hoariet 'r c'hartoù kenañ en ostalerioù. Hiriv ez eus kalz nebeutoc'h a ostalerioù hag e vez c'hoariet gant traoù a bep seurt a zegas arc'hant : bilhard, c'hoarioù tredan, pe redadegoù kezeg.
Poker a vez c'hoariet muioc'h-mui a-drugarez d'ar skinwel ha d'ar c'hazinoioù a zo en em glevet da vrudañ ar c'hoari-se, da sachañ pratikoù d'an tier-c'hoari. War an Internet e c'haller c'hoari ivez, a-benn gounez arc'hant.

## Gerioù

* Ur pleg a vez lavaret eus ar c'hartoù a zo war an daol pa vez bet lakaet e gartenn gant pep c'hoarier,
* Ober an dorn a vez lavaret eus reiñ ar c'hartoù d'ar c'hoarierien e deroù ur c'hoariadenn. Gant piv emañ an dorn ? a vez goulennet da c'houzout piv zo bet mestr hag a rank c'hoari da gentañ.
* Pa vez freuz-dorn er c'hoari-c'hartoù ne c'hoarier ket an taol, hag e vez adroet ar c'hartoù.
| An Trucher gant ar born treflez , gant Georges de La Tour. | Marmouzien, damez, kartoù, gant ul livour gall dianav, XVIIvet kantved. | Ar c'hoarierien c'hartoù, gant Paul Cézanne, 1895 |
# Karv-dour

Karv-dour :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Artiodactyla |
| Isurzhad : | Ruminantia |
| Kerentiad : | Cervidae |
| Genad : | Hydropotes |
| Anv skiantel ||
| Hydropotes inermis Swinhoe, 1870 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'harv-dour (Hydropotes inermis) a zo ur c'harv bihan eus Azia ar reter.
Daou isspesad a zo:
* Hydropotes i. inermis (e Sina)
* Hydropotes i. argyropus (e Korea).

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Karv-mul

Karv mul :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Artiodactyla |
| Isurzhad : | Ruminantia |
| Kerentiad : | Cervidae |
| Genad : | Odocoileus |
| Anv skiantel ||
| Odocoileus hemionus Rafinesque, 1817 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'harv mul (Odocoileus hemionus) a zo ur c'harv hag a vev e kornaoueg Norzhamerika.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Judith Gutiérrez

Judith Gutiérrez (Babahoyo, Ecuador,1927 - Guadalajara, Jalisco, Mec'hiko, 2003) zo un arzourez he deus labouret en Ecuador ha Mec'hiko.
# Judith Leyster

Judith Jans Leyster (pe Leijster) ( 28 a viz Gouhere 1609– 10 a viz C'hwevrer 1660) a oa ul livourez izelvroat, kamaradez da Frans Hals.

## He buhez

Ganet eo e Haarlem hag an eizhvet bugel da Jan Willemsz Leyster, breser-bier ha kemener, e oa.
Ma n'ouzer ket penaos e teskas ar vicher eo splann e oa brudet a-walc'h en-krennardez da gaout meneg eus hec'h anv en ul levr nederlandek skrivet gant Samuel Ampzing hag anvet Beschrijvinge ende lof der stadt Haerlem, skrivet e 1621, adwelet e 1626-27, hag embannet e 1628.
E 1636 e timezas da Jan Miense Molenaer, ul livour a live muioc'h eviti goude ma ne oa ket ken ampart. Dilojañ a rejont da vont da Amsterdam, ma vije aesoc'h kavout sav d'o oberennoù. 11 vloaz e chomjont eno. 5 bugel o doe, met 3 anezho a varvas en-bugel. Goude ez ejont da Heemstede da chom ha mervel a reas-hi da 50 vloaz.

## Menegoù

* ↑ Harris, Anne Sutherland and Linda Nochlin, Women Artists: 1550-1950, Los Angeles County Museum of Art, Knopf, New York, 1976
* Chadwick, Whitney, Women, Art, and Society, Thames and Hudson, London, 1990
* "Leyster, Judith" in Gaze, Delia, ed. Dictionary of Women Artists. 2 vols. Chicago: Fitzroy Dearborn, 1997.
* Harris, Anne Sutherland and Linda Nochlin, Women Artists: 1550-1950, Los Angeles County Museum of Art, Knopf, New York, 1976
* Broersen, Ellen, 'Judita Leystar': A Painter of 'Good, Keen Sense', tennet eus Judith Leyster: A Dutch Master and Her World, Yale University, 1993

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* An arzourez en National Museum of Women in the Arts
* An arzourez en Artcyclopedia
# Judit gant he matezh (Artemisia Gentileschi, Firenze)

Judit gant he matezh (Giuditta con la sua ancella, en italianeg) zo un daolenn gant al livourez italian Artemisia Gentileschi, anezhi un eoullivadur 114 cm x 93,5, savet war-dro 1618-19 ha miret e Firenze, er Galleria Palatina er Palazzo Pitti.
Amañ e weler Judit, ar vaouez eus an Testamant Kozh, goude dezhi bezañ lazhet ar jeneral Holofern, kleze he muntr ganti en he dorn, penn Holofern e paner he matezh.
Un daolenn all zo gant an arzourez ma welomp anezho o-div o tibennañ an den: .
# Judy Garland

Judy Garland (Frances Ethel Gumm) a oa un aktourez ha kanerez stadunanat, bet ganet d'an 10 a viz Even 1922 hag aet da anaon d'an 22 a viz Even 1969.

## Filmoù

* 1929 - The Big Revue
* 1929 - A Holiday in Storyland
* 1929 - The Wedding of Jack and Jill
* 1929 - Bubbles
* 1935 - La Fiesta de Santa Barbara
* 1936 - Every Sunday
* 1936 - Pigskin Parade
* 1937 - Broadway Melody of 1938
* 1937 - Thoroughbreds Don't Cry
* 1937 - Silent Night
* 1938 - Everybody Sing
* 1938 - Love Finds Andy Hardy
* 1938 - Listen, Darling
* 1939 - The Wizard of Oz
* 1939 - Babes in Arms
* 1940 - If I Forget You
* 1940 - Andy Hardy Meets Debutante
* 1940 - Strike Up the Band
* 1940 - Little Nellie Kelly
* 1941 - Ziegfeld Girl
* 1941 - Life Begins for Andy Hardy
* 1941 - Babes on Broadway
* 1941 - We Must Have Music
* 1942 - For Me and My Gal
* 1943 - Presenting Lily Mars
* 1943 - Girl Crazy
* 1943 - Thousands Cheer
* 1944 - Meet Me in St. Louis
* 1945 - The Clock
* 1946 - The Harvey Girls
* 1946 - Ziegfeld Follies
* 1946 - Till the Clouds Roll By
* 1948 - The Pirate
* 1948 - Easter Parade
* 1948 - Words and Music
* 1949 - In the Good Old Summertime
* 1950 - Summer Stock
* 1954 - A Star Is Born
* 1960 - Pepe
* 1961 - Judgment at Nuremberg
* 1963 - Gay Purr-ee
* 1963 - A Child Is Waiting
* 1963 - I Could Go On Singing

## Liammoù diavaez

* Judy Garland war IMDb
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Judith Butler

Ur brederourez hag ur skolveuriadez stadunanat eo Judith Butler (ganet e 1956).
Reiñ a ra kentelioù e kevrenn an Helavarded hag al Lennegezh keñveriet e Skol-Veur Kalifornia e Berkeley. Degemeret e voe he zezenn e 1984 (Sujedoù evit ar c'hoant : prederiadennoù hegelian en 18vet kantved e Bro-C'hall).
Anavezet eo evit he labour postframmadouriezhel m'he deus renet evit atersiñ an termen benevouriezh hag e endro prederouriezhel.
Brudet emañ evel unan eus an dud a skriv ar muiañ diwar-benn an deorienn queer.

## Oberennoù pennañ

* 2005: Giving An Account of Oneself
* 2004: Undoing Gender
* 2004: Precarious Life: The Powers of Mourning and Violence
* 2000: Contingency, Hegemony, Universality: Contemporary Dialogues on the Left (with Ernesto Laclau and Slavoj Žižek)
* 2000: Antigone's Claim: Kinship Between Life and Death
* 1997: The Psychic Life of Power: Theories in Subjection
* 1997: Excitable Speech: A Politics of the Performative
* 1993: Bodies That Matter: On the Discursive Limits of "Sex"
* 1990: Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity
* 1987: Subjects of Desire: Hegelian Reflections in Twentieth-Century France

## Liammoù diavaez

* Berkeley Faculty Biography - Judith Butler
* European Graduate School Faculty Website - Judith Butler
# Judit Polgar

Judit Polgar a zo bet ganet d'an 23 a viz Gouere 1976 e Budapest, Hungaria.
Meurc'hoarierez echedoù hungarat.
Kregiñ a reas da c'hoari p'edo pemp bloaz. E 1988 e trec'has e Kampionad Bedel ar c'hoarierion dindan daouzek vloaz: ne oa bet nemet paotred o c'hounit an tournamant-se araozi. E 1988 hag e 1990 e tapas ar vedalenn olimpiat. Mestr Meur Etrebroadel eo abaoe he femzek vloaz, ur record ouzhpenn!
E 1993 e voe trec'h war ar c'hampion bedel kozh Boris Spassky gant 5 ½ - 4 ½, en ur match gant dek partienn.
2709 edo he renk Elo d'ar 1añ a viz Imbril 2008: kentañ c'hoarierez echedoù ag ar bed eo.

## Levrioù diwar he fenn

* Cathy Forbes, The Polgar Sisters: Training or Genius?, Batsford, Londrez, 1992, ISBN 0-7134-6871-8;
* Sarah Hurst, Curse of Kirsan: Adventures in the Chess Underworld, Russell Enterprises, 2002 ;
* Károlyi Tibor, Judit Polgar, the princess of chess, Batsford, Londrez, 2004, ISBN 0-7134-8890-5.

## Liammoù diavaez

* Polgar-Garry Kasparov 1-0
* He fichenn FIDE
* He holl bartiennoù
* He fartiennoù e Chessgames
* Ul lec'hienn diwar he fenn
* Ur fan-klub
* Ur pennad diwar he fenn
* 35 lec'hiadenn a-bouez ag he fartiennoù
* Ur pennad diwar he fenn
* Ur pennad arall
# Judit ha Holofern (Donatello)

Judit ha Holofern zo un delwenn arem, graet e 1460 gant Donatello, kizeller italian brudet an Azginivelezh, hag a c'haller gwelout e "Sal al Lireu" (Sala dei Gigli), er Palazzo Vecchio, e Firenze.

## Pennadoù kar

* Judit ha Holofern (arz)
# Judo

Un arz brezel hag ur sport emgannañ eo ar judo, a orin japanat. Krouet eo bet e 1882 gant ar mestr Jigoro Kano, diwar ar ju-jitsu. Kement hag "hent ar gwevnder" e talvez ar ger judo. Pal ar judoka eo lakaat an eneber da gouezhañ war an tapiz emgann, anvet tatami, pe pa vez an daou judoka war an tatami ober a-seurt ma ne c'hallo ket fiñval ken pe ma tilezo diwar dagerezh pe alc'hwezh. Ar sal judo zo anvet dojo. Ur porpant hag ur bragoù a ya d'ober ar judogi, gwiskamant ar judoka - a reer anezhañ kimono alies daoust ma n'eo ket an anv reizh. Serriñ a reer e borpant gant ur gouriz a zo e liv diouzh barregezh ar sportour. Ur sport olimpek zo eus ar judo abaoe C'hoarioù Olimpek München e 1972.

## Istor

Diouzh a lavarer, o sellet ouzh ar gwez leun a erc'h hag a dorre o brankoù tev gant ar pouez, pa gouezhe er memes mare an erc'h diwar ar skourroù munut a ouie plegañ e tennas ur manac'h japanat ar gentel da heul : unan gwevn a c'hall trec'hiñ unan kreñv. Diwar se ha teknikoù emgann ar samouraied e savas Jigoro Kano diazezoù ar judo hag e voe roet lañs d'ar Judo Kodokan an hentenn kelenn, e 1882, d'e daou vloaz warn-ugent. Soñjal a rae da Jigoro Kano ne glote ket gant e vare an doareoù ma oa kelennet ar ju-jitsu, o vezañ ma oa teknikoù dañjerus da zeskiñ pe ne oa ket barrek ar gelennerien. Skarzhañ a reas an tekinkoù dañjerus hag e frammas ar re all e stumm kata, da aesaat ar c'helenn. Berzh a reas ar judo kalz pelloc'h evit e Japan ha war ar memes tro e vrudas arzoù brezel ar vro. Eus arz brezel ez eas tamm-ha-tamm da sport. Gant 8 million a dud ez eo ar judo an trede arz brezel embreget ar muiañ er bed goude ar c'harate hag an taekwondo. An hini kentañ eo e Frañs, hag ar pevare sport embreget ar muiañ e oa e 2009.

## Gourizoù

Pa groger gant ar judo e wisker ur gouriz a liv gwenn ha cheñch a reer gouriz a-feur ma vestronier teknikoù : goude al liv gwenn e teu al livioù melen, orañjez, gwer, glas, gell, du. Meur a live zo d'ar gouriz du, diouzh derez an dan : eus an dan kentañ d'ar pemvet dan. Gwenn-ha-ruz eo liv ar c'hwec'hvet, seizhvet hag eizhvet dan, al liv ruz zo d'an navet dan. Evit ar vugale peurliesañ, dezhe da cheñch liv alies a-walc'h e c'haller ober gant gourizioù etre evit ar re gentañ : gwenn-ha-melen, melen-hag-orañjez, orañjez-ha-gwer.

## Ar poentoù

* Ippon
* Waza-ari
* Yuko

## Un nebeud termenoù

* 'Kyu
# Iwan Stefan

Iwan Dezire Stefan (pe Yves Désiré Stéphan ; Groe, 1 Ebrel 1837 - Groe, 28 C'hwevrer 1914) a oa ur beleg eus eskopti Gwened ha troer brezhonek.
Beleget e voe e 1864 hag anvet da gure e Sant-Pêr-Kiberen, da gentañ, ha da c'houde en Ardeven, e Lokmaria-Gregam, e Kewenn, e Neizin hag e Karnag. Aluzener e voe en ospital Porzh-Loeiz e dibenn e vuhez. Lakaat a reas e brezhoneg Gwened Livr bugalé Mari get pédenneu d'er Herhiéz ha historieu gaer, diwar al levr savet gant ar chaloni Aogustin Chatton, eus eskopti Sant-Brieg.
# Iwan an Diberder

Iwan an Diberder :
| Obererezh | Skrivagner |
| Ganedigezh | d'an 8 a viz Gouere 1887 en Oriant |
| Marv | d'ar 17 a viz Meurzh 1959 e Gwened |
| Yezh skrivañ | brezhoneg ha galleg |
| Sinadur | |
| kemmañ |
Iwan an Diberder (Yves Le Diberder e marilh an ti-kêr), ganet en Oriant e 1887, ha marvet e Gwened d'ar 17 a viz Meurzh 1959, a oa ur skrivagner brezhonek hag a skrive e yezh Gwened dreist-holl.
Desavet e voe en Arzhanaou abalamour d'e yec'hed gwan. Eno e teskas brezhoneg met ankounac'hat a reas anezhañ pa zistroas gant e dud. Adstagañ a reas gant ar brezhoneg e Roazhon el lec'h ma oa aet da studiañ. Studiañ a reas kerneveureg ivez gant Joseph Loth. Ur mestr war yezhoù ha lennegezhioù keltiek e oa deuet da vezañ. E 1912 e tiskrivas Kontadennoù ar Marv, bet dastumet war vaezioù Bro-Wened. Er memes bloavezh e krouas gant Yann-Ber Kalloc'h ar gelc'hgelaouenn Brittia hag a badas betek ar Brezel bed kentañ.
E-pad ar brezel e voe kaset da Vro-Vakedonia. Goude-se e voe levrier en Angers e-lec'h ma kemeras perzh er c'helc'h keltiek. E-pad an Eil brezel bed e kenlabouras gant ar c'helaouennoù pemdeziek La Dépêche ha La Bretagne hag ivez gant embannadennoù e brezhoneg evel Sav. Kenderc'hel a reas da skrivañ goude an eil brezel-bed, betek e varv e Gwened e 1959. Imram Mael Duin a zo bet skrivet gantañ ha Loeiz Herrieu.
Kalz a anvioù-pluenn en deus bet: Erwan Kentajus, Youenn Didro, Ap Kenan, Alain Hervé, Cloman Ardeùen …

## Levrlennadur

* Lukian Raoul, Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien, Al Liamm, 1992, p.215-216.
# Iwerzhon-Nevez

Iwerzhon-Nevez (saozneg: New Ireland; Tok Pisin: Niu Ailan) a zo un enezenn vras ha hir eus Enezeg Bismarck, e Papoua Ginea-Nevez, lec'hiet un nebeud derezioù er su d'ar c'heheder (etre 2 ha 5°). Emañ er biz hag en norzh da Enez-Preden-Nevez ha dispartiet eo diouzh homañ gant Kanol Sant-Jord.
7 404 km² eo he gorread ha 118 350 a dud a oa o chom enni e 2002. Kavieng eo ar gêr vrasañ ha gant un nebeud inizi all ez a d’ober Proviñs Iwerzhon Nevez. Pa oa an Alamaned mistri war ar vro e veze graet anezhi Neumecklenburg.
a vo kavet e Wikimedia Commons.