# Gadoliniom

Un elfenn gimiek eo ar gadoliniom ; Gd eo e arouez kimiek, 64 e niver atomek ha 157,250 e dolz atomek.

## Istor

Un tamm eus istor kemplezh al lantanidoù, anvet douaroù rouez ivez, eo hini ar gadoliniom. E 1803 e voe dizoloet ar c'heriom $_{58}$Ce ; e 1839 e teuas ar c'himiour svedat Carl Gustaf Mosander a-benn da gavout div elfenn all er standilhon a oa bet anvet "keriom" : al lantanom $_{57}$La hag un elfenn all a anvas didymium diwar ar gresianeg "gevellelfenn". Pelloc'h e voe furchet ar standilhon, hag e 1879 e voe dizoloet ar samariom $_{62}$Sm ennañ gant ar c'himiour gall Paul Émile Lecoq de Boisbaudran ; ur meskaj eo an didimiom ivez, evel m'er prouas ar skiantour aostrian Carl Auer von Welsbach e 1885 : prazeodimiom $_{59}$Pr ha neodimiom $_{60}$Nd a ya da sevel an didimiom e gwirionez. Ar samariom zoken ne oa ket glan : ar gadoliniom a voe dinoet ennañ gant ar c'himiour gall Jean Charles Galissac de Marignac e 1880, dre ensellet skalfad un tamm kailh gadolinit ha hini un tamm kerit ma kavas muioc'h eus an elfenn nevez. Dont a reas a-benn da dennañ stumm oksidet anezhi eus an tamm kerit, ha gadolinium a zibabas da anv an elfenn nevez, diwar anv ar c'hailh a oa bet anvet en enor d'ar c'himiour ha douarour finlandat Johan Gadolin. E 1886 e voe tennet ar metal eus un tamm kerit gant Paul Émile Lecoq de Boisbaudran.

## Perzhioù

Ur metal liv an arc'hant eo ar gadoliniom glan ; orjalennus eo, da lavaret eo e c'haller e astenn hep na dorrfe, ha govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù mailh. Ferromagnetek eo ar gaodoliniom e gwrezverkoù yenoc'h eget 20 °C : treiñ a ra da warell ; pa vez tommoc'h eget 20 °C e tro da gewarellek, ret eo e vije en ur gwarellvaez kreñv evit ma trofe da warell.

### Kimiek

Aes eo lakaat ar gadoliniom da zazgwerediñ gant an darn vuiañ eus an elfennoù all, daoust dezhañ bezañ stabil a-walc'h en aer sec'h en 20 °C. Buan avat e koll e lufr pa vez mouest an aer, en abeg da stummadur ur gwiskad oksidenn (Gd$_2$O$_3$) a ziskant en ur lezel muioc'h a vetal da c'houzañv an oksidadur : 4 Gd + 3O$_2$ → 2 GdO$_3$.
* Par da hini ar c'halkiom $_{20}$Ca eo dazgweredusted ar gadoliniom en dour :
    2 Gd [k] + 6 H$_2$O [d] → 2 Gd(OH)$_3$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
Gorrek e tazgwered en dour yen, ha buan en dour zomm.
* Aes eo dileizhañ ar gadoliniom en drenkenn sulfurek :
    2 Gd [k] + 3 H$_2$SO$_4$ [dz] + 18 H$_2$O [d] → 2 [Gd(H$_2$O)$_9$] [dz] + 3 SO$_4$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* E gwrezverkoù tost da 200 °C e tasgwered Gd gant an halogenoù, aroueziet amañ dre X :
    2 Gd + 3 X$_2$ → 2 GdX$_3$

### Izotopoù

Gadoliniom a gaver en natur, e stumm 6 izotop stabil hag ur skinizotop, $^{152}$Gd, 1.08×10$^{14}$ bloavezh e hanter-vuhez. Gadoliniom-158 eo an izotop paotañ. Skinizotopoù all zo bet kevanaozet, 29 anezho, an hini stabilañ o vezañ $^{150}$Gd gant un hanter-vuhez a 1.79×10$^6$ bloavezh.
Izotopoù stabilañ ar gadoliniom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanad |
| $^{152}$Gd | 0,2 | 1,08x10$^{14}$ bloavezh | $^{148}$Sm |
| $^{154}$Gd | 2,18 | stabil, 90 neutron | stabil, 90 neutron |
| $^{155}$Gd | 14,8 | stabil, 91 neutron | stabil, 91 neutron |
| $^{156}$Gd | 20,47 | stabil, 92 neutron | stabil, 92 neutron |
| $^{157}$Gd | 15,65 | stabil, 93 neutron | stabil, 93 neutron |
| $^{158}$Gd | 24,84 | stabil, 94 neutron | stabil, 94 neutron |
| $^{160}$Gd | 21,86 | > 1,3x10$^{21}$ bloavezh | $^{160}$Dy |

## Arver

Nebeut a zedalvezadurioù zo d'ar gadoliniom, met pouezus int.
* Trawalc'h eo lakaat 1% a c'hadoliniom er c'hendeuzadoù krom $_{24}$Cr pe houarn $_{26}$Fe evit gwellaat o goveliusted, o orjalennusted hag evit ma talc'hfent gwelloc'h ouzh an oksidadur hag er gwrezverkoù uhel.
* An izotop Gd-157 a implijer er skeudennerezh dre zasson gwarellel (SDG), evit dinoiñ yoc'hennoù krankrek pergen ; abalamour d'e ferromagnetegezh ez implijer Gd en SDG ivez evit gwellaat ar skeudennoù, pa c'haller diforc'hañ aesoc'h etre ar gwiadoù yac'h hag ar re glañv.
* Dre m'eo gouest da lonkañ neutronoù ez arverer gadoliniom evit hobregonañ an dazgwerederioù derc'hanel hag evit gwareziñ kefluskerioù derc'hanel al listri-spluj.
* Ur c'henaozad gadoliniom, Gd$_3$Ga$_5$O$_{12}$, kevret gant neodimiom, disproziom pe iterbiom, a implijer da fardañ laseroù a-benn kenderc'hañ pladennoù-stumm (CD, CD-ROM, DVD) ; gwezhall ez arvered ar c'henaozad-se evit fardañ diamant faos ha memorioù gwarellnez evit an urzhiataerioù.

## Notennoù

* ↑ Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 10 GEN 13
* ↑ Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford