# Yezh ar bleunioù

Yezh ar bleunioù a reer eus un doare da gas kemennadennoù kuzh dre aozañ bokedoù bleunioù. A-viskoazh ez eus bet graet gant bleunioù evit ezteurel fromoù : bleunioù zo bet kavet e bezioù Homo neanderthalensis e Shalidar (Kurdistan. Helavar e oa ar bleunioù en Henc'hres ha Henroma ; peuzkollet eo bet ar yezh-se, met diwar ar pezh a chome anezhi ez eo bet roet ul lañs nevez da yezh ar bleunioù en Europa ar Grennamzer a-drugarez d'ar varc'hegiezh. Er Bibl, e Kanenn ar C'hanennoù, e kaver bleunioù arouezius. E broioù ar Reter-Nesañ e teuas ar yezh da vezañ kemplezhek-kenañ, dre ma veze roet d'ar bleunioù anvioù arabek pe durkek a genglote gant ar gerioù lec'hiel gwirion a zouge ster ar c'hemennadennoù. Kemm-digemm e oa yezh ar bleunioù hervez ar sevenadurioù, ne c'halle ket ur Bersianez kompren ur boked a oa bet aozet evit ur Sirianez. Er broioù europat avat ez eus sterioù boutin d'ar vleunienn-mañ-bleunienn a-dreuz klouedoù ar yezhoù. William Shakespeare, en e bezh-c'hoari The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark, a zispleg sterioù arouezius lod bleunioù.
Berzh a reas yezh ar bleunioù en XIX$^{vet}$ kantved e Bro-Saoz da vare ar rouanez Victoria (ren : 1837-1901) ha pelloc'h e Stadoù-Unanet Amerika, pa veze arabat ezteurel santadoù a garantez e kevredigezh strizh-kenañ ar mare-se.

## Orin ar c'hiz

Eus lez Kergustentin en impalaeriezh otoman (Istanbul e Turkia a-vremañ) e teuas ar c'hiz, pa oa an tulipez rouanezed al liorzhoù eno abaoe ma oant deuet eus an Himalaya er bloavezh 1000. Dre ar varzhez Lady Mary Wortley Montagu (1689-1762) ez erruas e Bro-Saoz e 1717, tra ma voe degaset da Sveden gant ar skrivagner ha beajour gall Aubry de la Mottraye (1674-1743) dek vloaz diwezhatoc'h, e 1727. Berzh a reas yezh ar bleunioù e Bro-C'hall adalek 1810 betek 1850, e Bro-Saoz er mare viktorian betek 1850 ivez ; en hevelep mare e veze diouzh ar c'hiz en Alamagn, e Belgia hag e peurrest Europa, er Stadoù-Unanet ha betek Suamerika.

## Geriadurig ar bleunioù

Setu amañ ar sterioù a roer d'ar bleunioù e broioù ar C'hornôg dre vras ; evel-just e c'hall ar vleunienn-mañ-bleunienn dougen ur ster disheñvelik a vro da vro.
Diouzh o anvioù latin eo renket ar bleunioù. O anvioù brezhonek, pa vez, a gavor dre vukañ al logodenn war ar skeudenn. Dindan pep skeudenn emañ arouez ar vleunienn dre vras hag ar gemennadenn ersis pe resisoc'h a zegas, diouzh he livioù a-wechoù.
* A • B • C • D • E • F • G • H • I • J • K • L • M • N • O • P • Q • R • S • T • U • V • W • X • Y • Z

## A

| Acacia decurrens Surentez | Achillea millefolium Kalonegezh | Aconitum napellus Fals-surentez | Adonis amurensis Doan garantez |
| Den ne oar en ho karan. | Ho karout a vennan daoust pe zaoust. | Disfiziit diouzh ur vignonez. | Klozañ a ra ma c'halon c'hloazet. |
| Ageratum conizoides Fiziañs | Alcea rosea Karantez eeun | Amaranthus caudatus Karantez padus | Amaryllis belladonna Ardoù |
| C'hwi eo ar mad priziusañ. | • Gwenn : Karantez divragerezh • Roz : Karet dre guzh • Mouk : Keuz diwar garantez • Liesliv : Nec'h diwar garantez | Netra na'm skuizho. | • Roz : Re jolif oc'h. • Ruz : Re lesaet oc'h. |
| Anagallis arvensis Gortoz | Anemone Dalc'hegezh | Angelica sylvestris Awen | Antirrhinum majus C'hoantoù |
| Deuit, emaon ouzh ho kortoz. | • Glas : Dalc'het on gant fiziañs. • Ruz : Krediñ a ran em c'harantez. • Melen : Garedonet e vo ma dalc'husted. | Soñjoù uhel a zegasit. | Deuit an abretañ ar gwellañ. |
| Aquilegia vulgaris Follentez, tristidigezh | Aristolochia Uhelegezh | Artemisia absinthium C'hwervoni | Artemisia vulgaris Fealded ar priedoù |
| Strafuilhet on ganeoc'h. | • Ruz : Sevel a rin betek ennoc'h. • Melen : Kalskit mont betek ennon. | Ma c'halonizañ a rit. | Netra na'm zistroio diouzh ma deverioù. |
| Arum sp. Ene | Asphodelus sp. Kalon dilezet | Aster sp. Karantez fizius |
| Selaouit hoc'h ene ; galvet eo gant ma hini. | Mantret eo ma c'halon. | • Glas ha gwenn : Kredit ennon. • Mouk : Ho karout a ran muioc'h eget na rit. |

## B

| Begonia Kaloniezh | Bellis perennis Mennad | Borago officinalis Dalc'hegezh ar galon | Brimeura amethystina Fiziañs |
| Mignoniezh kalonek. | Deoc'h eo ma c'harantez. | Karet abaoe pell. | Start e kredan ennoc'h. |

## C

| Calceolaria uniflora Eured | Calendula officinalis Glac'har | Callistephus chinensis Bri, fiziañs | Calluna vulgaris Nerzh |
| Ur goulenn a vo dizale. Ha gortoz a rankan ? | Trist on pell diouzhoc'h. | • Glas : Krediñ a ran ennoc'h. • Gwenn : C'hwi eo an hini genedusañ • Roz : C'hwi eo an hini garetañ. | Bagol eo ma c'harantez. |
| Calystegia sepium Hegasted | Campanula sp. Jolifted | Camellia Lorc'h | Carduus Displijadur |
| • Glas : Gortoz a rin devezhioù gwelloc'h. • Gwenn : Perak tec'hel a-zirazon ? • Roz : Tommañ a rin ouzhoc'h. | Perak ma lakaat da c'houzañv ? | • Gwenn : Faeañ ma c'harantez a rit. • Ruz : An hini vravañ oc'h. • Roz : Lorc'h zo ennon gant ho karantez. | Nec'het on gant ho komzoù. |
| Celosia cristata Hiraezh | Centaurea cyanus Lentegezh | Centaurea maculosa Keloù a garantez | Chamaemelum nobile Joa |
| Lavarit ho soñj eta. | Ne gredan ket anzav ma c'harantez ouzhoc'h. | Ho karout a ran bepred. | Joa wirion am eus ouzhoc'h. |
| Chrysanthemum ×morifolium Karantez aet da get | Clematis sp. C'hoantoù | Colchicum automnale Oaz | Conium maculatum Kadarnded |
| • Gwenn : Karantez nevez ebet. • Roz : N'hoc'h eus ket meizet ennon. • Glas : Kredet em eus ennoc'h. | • Glas : Spi am eus e stekin ouzhoc'h. • Gwenn : Gant ma erruin en ho kalon. | Nag ho kwelout am doagn. | Prest on da dalañ ouzh ar marv. |
| Convallaria majalis Jolifted diheverzh | Coreopsis sp. Kenoaz | Crocus sp. Nec'h | Cyclamen sp. Kened, oaz |
| Ho kened eo ho ficherezh gwellañ. | Gouzout ez oc'h karet am doagn. | • Glas: Spi hag aon am eus • Melen : Dinec'hit-me. • Mouk : Keuz hoc'h eus ouzh ma c'harout. • Ruz : Aon am eus rak ar c'harout betek re. | Ho kened am dic'hoanag. |
| Cytisus Diuz |
| Karout div wech ne c'hallit ket. |

## D

| Dahlia sp. Anaoudegezh | Datura stramonium Fiziañs stroñset | Delphinium sp. Sorb | Dianthus barbatus Estlamm |
| • Liesliv : deoc'h eo ma holl soñjoù. • Melen : Peurleun a levenez eo ma c'halon. • Ruz : Ma hevoud eo ho karantez. | Na gredit ket er falsprezegerezh. | • Gwenn : Dever zo warnon. • Livioù all : Diwezhatoc'h. | Setu-me ho sklav. |
| Dianthus caryophyllus Birvidigezh | Dictamnus albus Grad-vat | Digitalis purpurea Friantiz |
| • Gwenn : Bev eo ma mignoniezh. • Roz : Bervant eo ma c'harantez. • Ruz : Kredenn am eus en ho karantez. | • Gwenn : Davedoc'h e ya ma soñjoù. • Limestra : Ma c'halon ne zisoñj ket. | Ne c'hallan mui kuzhat ma c'harantez. |

## E

| Erysimum cheiri Dalc'hegezh | Euphorbia sp. Karantez |
| • Gwenn : Feal eo ma c'halon. • Ruz : Digemm eo ma c'harantez. • Tan : Ho karout a ran mui-ouzh-mui. | Ganeoc'h eo bet dihunet ma c'halon. |

## F

| Fritillaria sp. Estlamm | Fuchsia sp. Birvidigezh ar galon |
| Diwar estlamm ne nac'hin netra ouzhoc'h. | • Ruz : Ho karout a ran a-greiz kalon. • Ruz ha gwenn : Ho karantez eo ma c'hredenn. • Ruz ha mouk : Divrall eo ma c'harantez. |

## G

| Galanthus nivalis Kroaz | Gardenia Gwirionded | Gentiana lutea Poan | Gladiolus communis Emgav |
| Brasoc'h karantez goude ar groaz-se. | Gwirion eo ma c'harantez. | Gouzañv a ran pa dec'hit. | (Diwar niver ar bleunioù er boked e ouzer eur an emgav.) |

## H

| Helianthus annuus Trelladur | Helichrysum stoechas Keuz peurbadus | Heliotropium europaeum Joa | Hyacinthus sp. Levenez ar galon |
| Ne welan nemedoc'h. | Poan beurbadus. | • Gwenn : Ho mignoniezh hepken a c'houlennan. • Mouk : Fiziek e choman. | • Gwenn : Laouen ouzh ho karout. • Glas : Laouen gant ar spi a roit din. • Melen : Eürus e viot gant ma c'harantez. • Roz/Ruz : Don ennon emañ ho karantez. |
| Hydrangea macrophylla Froudenn | Hypericum perforatum Gortoz | Hyssopus officinalis Yenien |
| • Arwer : Lezit-me da c'hoanagiñ. • Glas : Ho froudennoù am doagn. | Frankiz da zont. | Perak bout diseblant ? |

## I

| Impatiens balsamina Breskted | Ipomoea purpurea Mignoniezh emroet | Iris sp. Kalon dener | Ixia sp. Dalc'hegezh |
| • Unliv : Karantez nec'het. • Liesliv : Karantez faeet. | Kontit war ma emroüsted. | • Glas : Ho karout a ran tener. • Gwenn : Ho karout a ran gant fiziañs. • Melen : Ho karout a ran gant hevoud. | Ho karout a rin da viken. |

## J

* Jasminum sp. Karantez orgedus
* • Gwenn : Krogit da'm c'harout. • Melen : Mennet on da vout pep tra deoc'h.

## L

| Lathyrus odoratus Falselevez | Lavandula sp. Teneridigezh doujus | Leontopodium alpinum Noblañs dinamm | Leucanthemum vulgare Eeunded ar galon |
| N'ho kredan ket. | Ho karout a ran gant doujañs. | Un eñvor nobl ha glan a virin ac'hanoc'h. | C'hwi hepken a welan. |
| Lilium sp. Glanded, meurded | Lonicera sp. Liammoù |
| Glan eo ma c'harantez. | Liammoù a garantez. |

## M

| Malva alcea Poan galon | Melilotus officinalis Douster | Melissa officinalis Deltu | Mentha arvensis Koun |
| N'anavit ket ma foan. | Na gemmomp ket. | Diaes eo din mestroniañ ma c'harantez. | Koun ha spi am eus. |
| Mimosa pudica Kizidigezh vras | Mirabilis jalapa Evezhiegezh | Myosotis sp. Koun feal | Myrtus communis Nerzh ar galon |
| Un netraig am feuk. | Ret eo bout evezhiek. | Na'm ankouait ket. | Amprouet eo ma c'harantez. |

## N

| Narcissus jonquilla Melkoni | Narcissus poeticus Emgarantez, vended | Narcissus pseudonarcissus Dale | Nymphaea alba Diseblanted |
| Jastrañ a ran gant ar garantez. | Digalon oc'h. | Gortozomp ar mare emsav. | N'ouzit ket karout. |

## O

| Ocimum basilicum Kasoni, paourentez | Orchidaceae Gred | Origanum majorana Kened |
| Ho tisprizoù a gounaan. | • Gwenn : Karantez c'hlan. • Liesliv : Karantez uhelek. | D'an holl e plijit. |

## P

| Paeonia officinalis Gwirionded | Papaver rhoeas Friantiz vresk | Papaver somniferum Hunvreoù. | Passiflora sp. Gloaz |
| • Gwenn : Eveshait ouzhoc'h. • Roz : Na gontit nemet warnon. • Ruz : Ma c'harantez zo a-evezh warnoc'h. | En em garomp an abretañ ar gwellañ. | Hunvreal a ran ennoc'h. | Gouzañv a ran en abeg deoc'h. |
| Pelargonium capitatum Ratozhioù | Pelargonium roseum Karantez varzhoniel | Pelargonium sp. Karantez | Petunia sp. Skoilh |
| • Brizhellet : C'hoantoù eürus. • Gwenn : Glanded ar ratozh. • Roz : Birvidigezh ar ratozh. | Hoalet on gant ho karantez | • Gwenn : Ne gredit ket em c'harantez • Roz : Eürus on en ho kichen • Ruz : Bepred e soñjan ennoc'h. | Ul lizher zo bet daspaket. |
| Philadelphus coronarius Eñvorenn | Phlox sp. Flammenn | Pimpinella anisum Promesa | Polianthes tuberosa C'hoant |
| Soñj ac'hanoc'h a zalc'han bepred. | • Brizhellet : Devit ma lizheroù. • Ruz : Deviñ a ran evidoc'h. | Kontit warnon. | Ma c'halon ho c'hoanta. |
| Primula vulgaris Kentañ karantez |
| C'hwi hepken am eus karet a-viskoazh. |

## R

| Ranunculus acris Levenez | Ranunculus asiaticus Rebechoù | Reseda lutea Teneridigezh | Rhododendron ferrugineum Kranded |
| Laouen o karout. | • Gwenn : Perak treiñ kein ouzhin ? • Melen : Dianaoudek oc'h. • Ruz : Dianzav ma c'harantez a rit. | Karout ha goanagiñ a ran. | C'hwi eo an hini genedusañ. |
| Rhododendron ocidentalis Levenez ar garantez | Rosa Karantez | Rosa canina Hevoud dibad | Rosmarinus officinalis Kalon eürus |
| • Gwenn : Laouen o c'houzout ez oc'h karet. • Roz : Laouen o vezañ karet. | • Gwenn : Karantez o huanadiñ. • Roz : Le a garantez. • Roz, bras : Rouanez ar galon • Te : Galanterezh.' | Re vuan e tremen an devezhioù laouen. | Eürus on p'ho kwelan. |
| Rubia tinctorum Falsprezegerezh |
| Falsprezegerezh eo. |

## S

| Salvia pratensis Bri | Saponaria officinalis Kañv | Scabiosa columbaria Tristidigezh | Sempervivum tectorum Yenadur |
| Prizañ a ran ho perzhioù mat. | Don eo ma glac'har. | Er begin emañ ma ene. | Na kemmet oc'h ! |
| Senecio cineraria Poan-galon | Silene Mezvidigezh | Stachys officinalis Mignoniezh | Syringa vulgaris Esmae kentañ ar garantez |
| • Glas : Karantez er boan. • Gwenn : Eñvorenn boanius. • Melen : Kañv kriz. | (Daougementiñ a ra ster ar bleunioù all) | Didorrus eo ma mignoniezh. | • Gwenn : En em garomp. • Mouk : Deoc'h eo ma c'halon. |

## T

| Tagetes patula Disrann | Taraxacum sp. Strew | Thymus vulgaris Karantez padus | Trifolium pratense Entremar |
| Perak emaon ken pell diouzhoc'h ? | Had mat a strewan. | Biken n'ho ankouain. | Gouzout a garjen. |
| Tropaeolum majus Diseblanted | Tulipa sp. Disklêriadur |
| • Gell : Serr eo ho kalon. • Melen : Netra n'ho hoal. • Mouk : Ne c'hellit mui karout. | Disklêriadur karantez. |

## U

* Urtica dioica Krizder
* Mantret on gant ho trougiezh.

## V

| Valeriana officinalis Kalon c'hloazet | Verbena officinalis Kuzhutadennoù | Veronica officinalis Fealded | Viburnum opulus Lorc'h |
| Jahinet on ganeoc'h. | Komz deoc'h dre guzh a fell din. | Bezit fiziañs ennon. | Lorc'h zo ennon ouzh ho karout. |
| Vinca sp. Melkoni | Viola odorata Karantez kuzh | Viola sp. Soñjoù karantezus |
| Ne hunvrean nemet ennoc'h. | Ra vo dianav hor c'harantez. | Deoc'h eo ma soñjoù. |

## W

* Wisteria sinensis Teneridigezh
* Mennout a ran ho karantez.

## Y

* Yucca aloifolia Friantiz kuzh
* Deviñ a ran hep gouzout deoc'h.

## Z

* Zinnia sp. Friolerezh
* Ne 'm c'harit mui.

## Andonioù
### Yezh ar bleunioù

* (fr) Nouveau Larousse Universel, Librairie Larousse, 1948 – Levrenn 1, skeudenn-stag p. 745.

### Anvioù ar bleunioù

* (br) (fr) Geriadur Ménard
* (br) (fr) Fañch Duros, Herbarum vernaculi, La Digitale, 1991 (ISBN 978-2-9033-8336-7)

## Levrlennadur

* (fr) Nathalie Chahine, Le petit livre du langage des fleurs, Éditions du Chêne, 2016 (ISBN 978-2-8123-1437-7) – Ma kavor orin arouezioù lod bleunioù.

## Notennoù

* ↑ (en) Ralph S. Solecki, Shanidar, the first flower people, Knopf, 1971 (ISBN 978-0-394-44511-3)
* ↑ (fr) Florence Thinard, L'herbier des explorateurs, Éditions Plume de carotte, 2012 (ISBN 978-2-915810-91-2)
* ↑ (en) Isobel Grundy, Lady Mary Wortley Montagu: Comet of the Enlightenment, Oxford University Press, 2001 (ISBN 978-0-19-818765-3)
* ↑ (fr) Aubry de la Mottraye (1727), Voyages du Sr. A. de la Motraye en Europe, Asie et Afrique, Hachette Livre BNF, 2012 (ISBN 978-2-01-277840-5)