# Ergerzh

An ergerzh eo an obererezh klask pe beajiñ en un tachad dianav pe diaes da dizhout (war an douar, er mor, pe en egor) a-benn dizoleiñ titouroù, danvezioù pe madoù. Gallout a ra cheñch ar sell diwar-benn an ergerzh hervez an dud zo kaoz anezhe. Daoust ha gwelet e oa Kristol Goulm evel un ergerzher gant annezidi Amerika ar Su? Ha daoust ha graet e veze ergerzherien eus ar c'hentañ Afrikaned, Arabed pe Indianed a erruas en Europa gant hec'h annezidi?
En istor an denelezh ez eus bet hevelep ergerzhadegoù pe ergerzhadennoù abaoe an deroù hag en holl sevenadurioù. Peurliesañ e vez anv dreist-holl eus an ergerzhadegoù renet gant Europaiz e prantad an Dizoloadennoù bras, eus ar XVI$^{vet}$ betek ar XVII$^{vet}$ kantved, hag a lakaas Europa da anavout ar peurrest eus ar bed, hag eus an ergerzhadegoù bras evit ergerzh skiantel ar bed. Kavout a reer ergerzherien e sevenadurioù hag e mareoù all avat.
Implijet e vez ivez ar ger ergerzh evit komz eus argadegoù kaset da benn a-enep pobloù pe strolladoù, pe broioù all hag a denn kentoc'h d'ar brezel, d'ar preizherezh, pe d'ur gest, evit d'an dizoloadennoù. Gallout a reer menegiñ e-touez an ergerzhadegoù anavezetañ c'hoarvezet en Henamzer : Ergerzhadeg an Argonaoted er vitologiezh c'hresian, Ergerzhadeg Aleksandr Veur en Henamzer, pe ergerzhadeg Mao en XX$^{vet}$ kantved. Anv a vo amañ da-heul eus an ergerzh er c'hentañ ster.

## Sell berr war an ergerzhadegoù

Sellet ouzh roll an ergerzherien
Setu amañ un nebeud ergerzherien eus ar bed a-bezh

### Etre 1550 ha 300 a-raok J.-K.

* Ar Fenikianed (Etre 1550 ha 300 a-raok J.-K.), a rae koñvers er Mor Kreizdouar hag en Azia-Vihanañ, ha kalz eus o hentoù zo dianav c'hoazh hiziv an deiz. Sevel a rejont Kartada e norzh Afrika ha renerien ar geoded-se a gasas bigi en-dro da Afrika a-hervez. Bet e vijent bet betek Preden marteze zoken abalamour da gaout staen. Skiantourien a zo a soñj e vijent bet en Amerika ar Su zoken met n'eo ket prouet.

### IV$^{re}$ kantved kent J.-K.

* Piteas (380 – war-dro 310 kent J.-K.) a oa un ergerzher gresian a oa ar c'hentañ a verdeas en-dro da Enez-Preden ha da ergerzhet aodoù Germania. Tizhout a reas ur vro anvet Thule, an inizi Shetland pe Island war a soñjer.

### IIIde kantved kent J.-K.

* Xu Fu (ganet e 255 kent J.-K.) a oa ur sorser eus Sina a reas div veaj e morioù ar reter e 219 kent J.-K. hag e 210 kent J.-K.

### Eil kantved kent J.-K.

* Zhang Qian a oa ur c'hannad eus Impalaeriezh Sina kaset da Greizazia hag a sikouras sevel Hent ar seiz.

### V$^{vet}$ kantved

* Brendan ar merdeer (war-dro 484 – 577) a oa ur manac'h eus Iwerzhon en dije dizoloet Island hag Amerika er V$^{vet}$ kantved.

### VIII$^{vet}$ kantved

* Dicuil a oa ur manac'h hag un douaroniour eus Iwerzhon en deus savet "De mensura Orbis terrae".
* Ar venec'h a orin eus IWerzhon a oa o vevañ en Island en VIII$^{vet}$ kantved, a-raok ar Vikinged.

### X$^{vet}$ kantved

* Ahmad ibn Fadlan a oa un ergerzher a orin eus ar vro zo anvet Irak hiziv.
* Erik ruz (950–1003) a oa un ergerzher viking eus Norvegia. Goude bezañ bet harluet eus Island, ez eas da vevañ d'ar Greunland.
* Leif Ericson (980–1020) a oa un ergerzher viking eus Island. Krediñ a reer e vefe ar c'hentañ den eus Europa a zouaras e Norzhamerika.

### XIII$^{vet}$ kantved

* Marco Polo a oa un ergerzher eus Venezia a dreuzas Azia betek impalaeriezh Sina.

### XIV$^{vet}$ kantved

* Zheng He (1371–1433) a oa un amiral hag un ergerzher a reas seizh beaj, da Arabia, India, Indonezia, Tailand ha Kenya.

### An dizoloadennoù bras

Eus ar XVvet kantved betek an XVIIIvet kantved e voe amzer an "dizoloadennoù bras". Mont a reas Italianed, Portugaled, Gallaoued ha Spagnoled kaset gant ar Stadoù bras da zizoleiñ peurrest ar bed, Azia ar Gevred koulz hag Amerika (dizoloet gant Kristol Goulm da skouer). Savet e oa evel se darempredoù war-eeun gant Afrika, Azia, Okeania hag Amerika. Ur Breizhad eus Sant-Maloù, Jakez Karter a voe unan eus an ergerzherien kaset gant Fransez Iañ da welet ma c'hallje dizoleiñ un hent trema Azia pe pinvidigezhioù hag a zizoloas Kebeg.

### An ergerzhadegoù goude amzer an dizoloadennoù bras

Kenderc'hel a reas an ergerzhadegoù renet gant an Europeaned goude an Dizoloadennoù bras. E deroù an XVIII$^{vet}$ kantved e oa savet mat a-walc'h al listri hag ar verdeerien a oa barrek a-walc'h da vont da forzh peseurt lec'h war ar blanedenn war vor. Bro-Saoz ha Bro-C'hall a gasas moraerien, evel James Cook, Henry Hudson, Yves de Kerguélen, Louis de Saint-Allouarn ha Jean-François de La Pérouse da verdeiñ war an holl vorioù. Moraerien eus an Izelvroioù evel Willem Jansz hag Abel Tasman a ergerzhas aodoù Aostralia. Ergerzhadegoù renet gant Spagnoled ha loc'het diouzh ar Perou a ergerzhas Kreisteiz ar Meurvor Habask hag a zizoloas enezegoù evel ar Vanuatu hag an Inizi Pitcairn. Luis Vaez de Torres a savas kartennoù eus aodoù Ginea Nevez ha re eus an inizi Salomon, hag a zizoloas ar strizh-mor a zoug e anv. Savet e oa kartennoù eus aodoù kornôg ha norzh Aostralia, met ret e voe gortoz ar c'hantved goude da sevel hini ar reter. En XVIII$^{vet}$ kantved James Cook a savas kartennoù eus ar pep brasañ eus Polinezia hag a veajas betek Alaska. E diwezh an XVIII$^{vet}$ kantved e oa ergerzhet ar Meurvor Habask a-nevez, gant ergerzhadegoù spagnol betek norzh Kanada hag Alaska, hag Europaiz an Norzh a ergerzhas toleadoù dianav en aod kornôg Norzhamerika.
Tizhet e oa kreiz Amerika e-kreiz ar XVI$^{vet}$ kantved, daoust ma chomas tachadoù dianav betek an XVIII$^{vet}$ hag an XIX$^{vet}$ kantved. Diabarzh Aostralia hag Afrika avat ne oant ket ergerzhet gant Europaiz kent kreiz pe diwezh an XIX$^{vet}$ pe deroù an XX$^{vet}$ kantved. Dleet eo d'an dister ma oa ar c'henwerzh a c'halled ober eno ha da gudennoù bras abalamour da gleñvedoù trovanel pegus.
En XIX$^{vet}$ kantved a talc'has an ergerzherien da veajiñ e-kreiz ar c'hevandirioù (en Afrika dreist-holl). En XX$^{vet}$ kantved e voe tizhet ar pennoù-ahel (Roald Amundsen, Robert Peary), kreiz Azia (Sven Heding) hag an egor adalek 1961 goude an nijadenn gentañ er spas graet gant ar Rusian Youri Gagarin en anv an URSS.

## Ergerzhioù a bep seurt

* Ergerzh ar gouelec'hioù
* Ergerzh ar pennoù-ahel
* Ergerzh ar spas
* Ergerzh ar morioù
* Roll ergerzherien

## Liammoù diavaez

* National Geographic Explorer Program
* NOAA Ocean Explorer - pourchas a ra titouroù diwar-benn raktresoù ergerzhadennoù skiantel ha skoliañ hag obererezh eus an NOAA er morioù
* NOAA Office of Ocean Exploration and Research - Ofis ergerzherezh ar morioù hag enklask