# Disproziom

Un elfenn gimiek eo an disproziom ; Dy eo e arouez kimiek, 66 e niver atomek ha 162,500 e dolz atomek.

## Istor

E 1886 e voe dizoloet an disproziom gant ar c'himiour gall Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran, e Pariz. Un disoc'h eus enklaskoù war oksidenn itriom bet boulc'het e 1794 e voe ar gavadenn-se, evel hini meur a lantanid : an erbiom $_{68}$Er e 1843, an holmiom $_{67}$Ho e 1878, hag an disproziom $_{66}$Dy neuze da ziwezhañ. Dizehan e rae ar c'himiour dierc'hadurioù war marmor an oaled a oa en e di.
Ret e voe gortoz ar bloavezhioù 1950 evit kaout disproziom glan, a-drugarez da skipailh Frank Spedding en Iowa State University a zeuas a-benn da zestiañ war un argerzh kromatografiezh dre eskemmoù ionoù. Adal al labourioù-se e voe tro da zidoueziañ al lantanidoù en un doare efedus ; bremañ avat e vez graet dre eskemmoù etre dourennoù.
Eus ar gresianeg δυσπρόσιτος, dusprósitos, "diaes da gaout" e teu anv an elfenn 66. Ne vez ket kavet $_{66}$Dy en e unan en natur, atav e vez e kailhoù hag alies gant erbiom pe holmiom.

## Perzhioù

Ur metal liv an arc'hant eo an disproziom ; orjalennus eo, da lavaret eo e c'haller e astenn hep na dorrfe, ha govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù mailh. Ken blot eo ma c'haller troc'hañ un dolzennad gant ur gontell. Tu zo d'e labourat gant mekanikoù zoken, hogen disteuler fulennoù a ra pa vez tommet betek re. Ferromagnetek eo an disproziom e gwrezverkoù yenoc'h eget -188,2 °C : treiñ a ra da warell.

### Kimiek

* Buan e tazgwered an disproziom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
    2 Dy [k] + 6 H$_2$O [d] → 2 Dy(OH)$_3$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Dilufrañ a ra an disproziom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ :
    4 Dy + 3 O$_2$ → 2 Dy$_2$O$_3$
* Aes ivez eo dileizhañ an disproziom en drenkenn sulfurek :
    2 Dy + 3 H$_2$SO$_4$ → 2 Dy$^{3+}$ + 3 SO$_4$$^{2-}$ + 3 H$_2$
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre X, e tazgwered Dy pa vez tommoc'h eget 200 °C :
    2 Dy (k) + 3 X$_2$ (g) → 2 DyX$_3$ (k)

### Izotopoù

Seizh izotop eus Dy a gaver en natur : Dy-156, Dy-158, Dy-160, Dy-161, Dy-162, Dy-163 ha Dy-164. Stabil eo an holl anezho, zoken pa zigevan $^{156}$Dy dre skinoù α da reiñ $^{152}$Gd rak tremen 10$^{18}$ bloavezh eo e hanter-vuhez. Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 29 anezho, eus Dy-138 betek Dy-173. War-dro 3x10$^6$ bloavezh eo hanter-vuhez ar skinizotop stabilañ $^{154}$Dy, ha 200 ms eo hini Dy-138.
Izotopoù stabilañ an disproziom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanad |
| $^{154}$Dy | kevanaozet | 3x10$^6$ bloavezh | $^{150}$Gd |
| $^{156}$Dy | 0,06 | > 1x10$^{18}$ bloavezh | $^{152}$Gd dre skinoù α |
| $^{156}$Dy | 0,06 | > 1x10$^{18}$ bloavezh | $^{156}$Gd dre skinoù β |
| $^{158}$Dy | 0,10 | stabil, 92 neutron | stabil, 92 neutron |
| $^{160}$Dy | 2,34 | stabil, 94 neutron | stabil, 94 neutron |
| $^{161}$Dy | 18,91 | stabil, 95 neutron | stabil, 95 neutron |
| $^{162}$Dy | 25,51 | stabil, 96 neutron | stabil, 96 neutron |
| $^{163}$Dy | 24,90 | stabil, 97 neutron | stabil, 97 neutron |
| $^{164}$Dy | 28,18 | stabil, 98 neutron | stabil, 98 neutron |

## Arver

* Gwarelloù eo arver pennañ an disproziom ; kevret gant neodimiom $_{60}$Nd e ro gwarelloù a chom stabil e gwrezverkoù uhel. E kefluskerioù an aerluzelloù ha re ar c'hirri-tan hiron e reer gant hevelep gwarelloù.
* Kevret gant ar vanadiom $_{23}$Va ez arverer Dy evit fardañ laseroù hag ardivinkoù-sklêrijennañ.
* Kevret gant nikel $_{28}$Ni ez implijer Dy er barrennoù a reoilh al lonkañ neutronoù er c'hreizennoù derc'hanel.
* Kevret gant magneziom $_{12}$Mg en e greñva kent bezañ arveret e greanterezh an aerlistri.
* Kendeuzadoù houarn, kobalt pe nikel ha lantanidoù (terbiom, gadoliniom ha disproziom) a implijer da enrollañ stlennoù war kantennoù-stumm ha kantennoù kalet.

## Notennoù

* ↑ Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford