OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Belmonte

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Belmonte zo un anv-lec'h portugalek, spagnolek hag italianek.

## Portugal

* Belmonte (Portugal) - ur gêriadenn e distrig Castelo Branco, Portugal
** aleshont e teu Yuzevien Belmonte.
* Belmonte (parrez) - ur barrez e kumun Belmonte.

## Brazil

* Belmonte (Bahia) - ur gumun e stad ar Bahia;
* Belmonte (Santa Catarina) - ur gumun e stad Santa Catarina;
* Belmonte (Volta Redonda) - ur c'harter e Volta Redonda, e stad Rio de Janeiro.

## Spagn
### kumunioù

* Belmonte (Cuenca), e proviñs Cuenca, e Castilla-La Mancha
* Belmonte de Gracián , e proviñs Zaragoza, en Aragon, kavell ar skrivagner Baltasar Gracián
* Belmonte de San José, e proviñs Teruel
* Belmonte de Tajo, en Kumuniezh Madrid
* Belmonte de Campos , e proviñs Palencia

### Ranngumunioù

* Belmonte, e La Hija de Dios en proviñs Ávila.
* Belmonte, e Polaciones e Cantabria.
* Belmonte Bajo, e Santa Cruz de Tenerife.

### Asturiez

* Belmonte de Miranda
** Belmonte , parrez er gumun.
* Belmonte de Pría, e Llanes

## Galiza

* Belmonte , e proviñs Ourense.

## Italia
### kumunioù

* Belmonte Calabro - e proviñs Cosenza
* Belmonte Castello - e proviñs Frosinone
* Belmonte del Sannio,
* Belmonte in Sabina,
* Belmonte Mezzagno,
* Belmonte Piceno, e proviñs Fermo

## Tud
### En Iliz katolik

Kardinaled italian:
   * Cardinal Domenico Pignatelli di Belmonte
   * Cardinal Gennaro Granito Pignatelli di Belmonte

### Tud all

* Moses Belmonte (1619–1647), barzh izelvoat
* Belmonte (tresour) - un tresour braziliat.
* Dolores Belmonte, louzawourez spagnol.
* Belmonte, pe Édson Luís Benites Belmonte - melldroader braziliat
* Juan Belmonte, torero eus Sevilla.

## Traoù all

* Belmonte, tudenn er c'hoarigan Die Entführung aus dem Serail, gant Wolfgang Amadeus Mozart.
* Priñs Belmonte pe Priñsez Belmonte, titl e-touez noblañsed Spagn hag Italia
* Belmonte (film), film diwar-benn an torero.
* Belmonte (rozenn), anv ur rozenn

## Pennadoù kar

   * Beaumont
   * Belmont
   * Belmond
   * Bellmont
   * Brynhyfryd
   * Montebello
   * Schönberg
# Bentō

Ar bentō ( 弁当 e japaneg) zo ur pred kemeret buan e-maez ar gêr e Japan ha douget en ur voest.
# Benveg-tosiñ

Ur benveg-tosiñ zo ur benveg-seniñ a vez sonet dre dosiñ, da lavarout eo dre skeiñ peurliesañ, pe dre raskañ.
Tri doare biñvioù-tosiñ zo en toserezh :
* an idiofonoù, pe artoloded a son dre zaskrenoù an danvez anezho end-eeun pa skoer warnañ, evel ar zilofon ; ar re-se a vez graet enfroumerioù anezhe e Geriadur bihan ar sonerezh ;
* ar membrafonoù, pe binvioù da skeiñ war grec'hin, a son dre zaskrenoù pa skoer warno, evel an taboulinoù, ; ar re-se a vez graet kenerioù anezhe e Geriadur bihan ar sonerezh;
* ar c'hordofonoù, pe binvioù da skeiñ war gerdin, a son dre zaskrenoù kerdin pa skoer warno, evel ur piano; ar re-se a a vez graet kerdinerioù anezhe e Geriadur bihan ar sonerezh.$^,$

## Binvioù

| Idiofonoù pe Enfroumerioù | Membranofonoù pe Kenerioù | Kordofonoù pe Kerdinerioù |
| Agogô | Alfaia | Berimbau |
| Annev | Amashāko | Chapman Stick |
| Balafon | Bèlè | Dulsimer morzholiaouek |
| Bateri | Bateri | Gardon (benveg) |
| Cajón | Bendir | Hackbrett |
| Célesta | Berlitonenn / Kazoo | Salterion |
| Cencerro | Bodhrán | Santour |
| Charleston | Bombo | Piano |
| Chekeré | Bongo | Toskerdinell |
| Chocalho | Conga | ttun-ttun |
| Chulu | Dabakan | Yangqin |
| Claves | Daf | |
| Diskell | Darbouka | |
| Flexatone | Djembé | |
| Fustoù / Tomoù | Ibishikiso | |
| Ganza | Khol | |
| Gimbard | Kilaut | |
| Glockenspiel | Kleier korzennek | |
| Gong | Kundu | |
| Güiro | Mridangam | |
| Hang | Pung | |
| Hirdaboulin | Hirdaboulin | |
| Kloc'h | Pakhâwaj | |
| Lame à tonnerre | Redoble | |
| Idiofonoù | Membranofonoù |
| Loaioù | Repinique |
| Maraca | Rototom |
| Marimba | Surdo |
| Marimbula | Tabla |
| Métallophone | Taboulin |
| Plankenn-gannañ | Taiko |
| Reco-reco | Tam-tam |
| Rigedag | Tamborim |
| Riqq ||
| Rod kleier | Tarambouka |
| Sanza | Taranell |
| Sklintell | Timbales |
| Skourjez | Tombak |
| Steel drum | Toumpiell |
| To'ere | Wankara |
| Tơ rưng | Wadaiko |
| Txalaparta | |
| Tongue drum pe Slit drum | |
| Udu | |
| Vibrafon | |
| Vibraslap | |
| Wood-block | |
| Zilofon | |

## Notennoù

* 1 2 3 4 Toserezh : arabat eo droukveskañ gant toumperezh ; gwelit Pêrig Herbert & Jil Ewan, Geriadur bihan ar sonerezh, Hor Yezh, 1990 (ISSN 0769-0088)
* ↑ Ne skoer ket war kerdin ur gitar avat : morzholioù a sko war kerdin ur piano, tra ma piñser kerdin ur gitar ha ma froter re ur violin.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 Gwelout samba.
* 1 2 3 4 Gwelout bateri
* ↑ Taboulin inuit.
* ↑ Taboulin japanat.
* ↑ Taboulin vulgariat
* ↑ Polinezia
* ↑ Viêt Nam
* ↑ Euskadi
# Benvegad

Ur benvegad zo un hollad binvioù. Pa gomzer eus korfadurezh eo an hollad organoù a labour a-gevret da gas da-benn un hevelep kefridi e-barzh ar c'horf, evel ar benvegad analañ, ar benvegad koazhañ.
# Benzin

Ar benzin zo ur meskad hidrokarbidennoù a dalvez da zileizhañ korfoù zo ha da zisaotrañ.
# Benvegad troazhañ

Ar benvegad troazhañ eo ar benvegad a brodu, a stok hag a skarzh an troazh hag a servij, dre-se, da buraat ar gwad. Servijout a ra ivez d'an organeg da derc'hel stabil e gementad a dour, holenoù, fosfat ha kalkiom. En den emañ er benvegad troazhañ an organoù da heul : div lounezh, div san-droazh, ar c'hwezigell, ar c'han-troazh ha div gigenn.

## Red an troazh

Al lounezh, stumm ur favenn dezhi, zo war-dro 150g a bouez enni ha 12cm he hirder. Div lounezh zo er c'horf padal unan zo trawalc'h evit seveniñ kefridi ar benvegad. Ar gwad a erru enni dre dalmerenn al lounezh ha silet e vez gant an nefronoù. Ar gwad puraet a ya kuit dre wazhienn al lounezh hag an troazh, dilerc'hioù ennañ, dre ar san-droazh betek ar c'hwezigell. Skarzhet eo an troazh diouzh ar c'hwezigell dre ar c'han-troazh hag a c'hell, a-drugarez da gigennoù, kontrolliñ red an dourenn eztaolet diouzh ar c'horf.
# Benzart

Benzart (arabeg: بَنزَرِتْ Benzart ; fenikianeg: Hippo Acra) a zo ur gêr eus Tunizia lec'hiet war ribl ar Mor Kreizdouar. Poblet eo gant war-dro 143 000 a dud (2014).
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Benveg

Ur benveg (liester benvegoù pe binvioù) zo un dra implijet gant un den pe ul loen evit embreger un obererezh treloc'hel peurliesañ, gwrezel a-wechoù, war un dra pe ur boud bev. Efedusaat an obererezh eo ar pal.

## Istor

Ar binvioù kentañ a veze graet gant maen, askorn ha koad hag implijet e vezent evit ober boued, armoù, chaseal, labourat danvez evit ober dilhad ha traoù spletus all. Ijinet e voe seurtoù binvioù all evit ar vetalouriezh hag ar gounezerezh, ha n'en deus ket paouezet mab-Den da grouiñ binvioù nevez ha kempleshoc'h betek hiziv.

## Arc'hwelioù ar binvioù

Servijout a ra ar binvioù d'ober kalz traoù, en o zouez :
* troc'hañ
* fiñval un dra
* embreger un obererezh kimiek, da skouer lakaat tan, enaouiñ...
* muzuliañ
* bleinañ
* benañ
* sankañ, soudañ
* pleustriñ war stlennoù ha roadennoù, da skouer gant un urzhiataer, un endro diorren, un daolenner...
# Benvegad koazhañ

Ar benvegad koazhañ pe benvegad esmoriñ zo ur benvegad hag a dalvez d'ar c'horf da goazhañ boued.
An dud hag al loened a denn o energiezh eus ar boued a vez debret ganto. Ar boued, ur wech lonket er genoù, a ya e-barzh ar c’horf dre ar benvegad koazhañ. Tremen a ra eus ar bouzelloù d’ar gwad hag a gas elfennoù magus d’ar c’horf a-bezh.
E-kerzh ar c'hoazhañ e vez dispennet ar boued e tammoù bihan. Komañs a ra an dispenn-se er genoù ha kendalc’het e vez a-hed ar benvegad koazhañ betek ar youlc’h.
Er genoù e talvez an dentj hag an teod da chaokat ar boued. An halv hag an enzimoù a vez mesket gant an tammoù boued. Goude e tremen e-barzh ar gorzailhenn.
Er stomog e vez dispennet ar boued gant heverennoù koazhañ. Enno ez eus trenkennoù hag enzimoù a zispenn protein ar c’hig, ar vioù, al laezh. Goude un nebeud eurvezhioù e vez treuzfurmet ar boued e youstenn, pe chim, hag a vez kaset e-barzh ar vouzellenn voan.
An duodenom, ar jejunom hag an ileon eo an teir lodenn eus ar vouzellenn voan hag a dap war-dro c’hwec’h metr hed. Heverennoù ar pankreas, ar bouzelloù hag ar vestl, enno enzimoù, a echu dispenn ar youstenn. Ur wech echu koazhañ ar boued e vez kaset ar maguzennoù e kement korn eus ar c’horf war-bouez ar gwazhied.
Ar sac'henn (ivez bouzellenn-dall) gant an divilhenn breñvek, ar c’holon-sav, -treuz ha -diskenn, hag ar youlc'h a ya d’ober ar vouzellenn dev. Honnezh a dap 1,5 metr hed. Gant labour bakteri er vouzellenn dev e vez stummet kaoc'h hag ar c’haoc’h a vez eztaolet e-maez ar c'horf dre ar youlc’h hag ar fraezh.
Benvegad koazhañ an den :
| 1. Genoù 2. Staon 3. Hugenn 4. Teod 5. Dent 6. Gwagrennoù halv 7. Isteod 8. Isjaved 9. Kilvoc'henn | 10. Gargadenn (farinks) 11. Treizher |
| 12. Avu 13. Sac'h ar vestl (kellenn vestl) 14. Kan koledok 18. Bouzellenn voan 19. Daouzegenn (duodenom) 20. Yunegenn (jejunom) 21. Klunegenn (ileon) 22. Divilhenn breñvek 30. Fraezh | 15. Stomog 16. Ilgreiz (pankreas) 17. Kan-ilgreiz 23. Bouzellenn dev 24. Kolon-treuz 25. Kolon-sav 26. Sac'henn (bouzellenn-dall) 27. Kolon-diskenn 28. Kolon sigmoid(ek) 29. Youlc'h |
# Cacique

    Evit implijoù all, gwelet Cacique (disheñvelout).
Cacique zo ur ger spagnolek, tremenet e portugaleg ivez, deuet eus ar ger arawakek *cakchiqueles, anv roueed pobloù arawakek ar Mor Karib, an Arawaked. $^,$ Kasik eo ar stumm brezhonek, kasikez evit ur rouanez.

## Istor

Ar ger-se a veze implijet gant ar Spagnoled adal deroù an trevadenniñ evit ober anv eus ne vern peseurt tiern pe briñs amerindian. Dre lezenn zoken e tifenne rouaned Spagn ober an anv a roue eus hini ebet eus renerien an Amerindianed.
* Un diell ofisiel eus ar 26 a viz C'hwevrer 1538 a erbede ober gant ar ger cacique eus renerien an Amerindianed, ar pezh a lakae war ar memes renk pennoù ar meuriadoù bihan hag ar rouaned ha diskennidi eus an impalaerien rakspagnol. Ar ger señor ("aotrou") a oa arabat ober outo.
    "...así convenía a nuestro servicio y preeminencia Real y mandamos a los virreyes y Audiencias que no lo consientan ni permitan y solamente pueden llamarse caciques y principales".|col2= " ... així convenia al nostre servei i preeminència Reial i manem als virreis i Audiències que no ho consentin ni permetin i només es poden anomenar cacics i principals". Reial Cèdula de 1538
* Un toullad kasiked a voe lakaet d'ar marv da vare an aloubadeg spagnol met padout a reas ar gasikelezh amerindian e-pad kanvedoù c'hoazh. Roudoù anezhi a chom c'hoazh, petra bennak ma vez implijet ar ger líder (eus ar ger saoznek leader) muioc'h bremañ da envel ar pennoù ar pobloù amerindia. Gwir eo e seblant diaes da gompren ar garg-se da Europeiz. Ne oa ken bras-se pouez ar gasiked e-touez an holl bobloù, hervez youl ar bodadoù pobl, evel en hon breujoù-ni, e oa brasoc'h pe bihanoc'h.
    "... muchas naciones y gentes de indios no sufren reyes ni señores absolutos, sino viven en behetría (...) comunidades, donde se gobiernan por consejo de muchos".|Joseph de Acosta
* An istorour Charles C. Mann a zo savet a-enep implij an anv cacique en lec'h roue, petra bennak ma veze implijet evit ober anv eus barbared evel an Huned hag ar Franked.

## Sterioù all

Gant an amzer ez eus deuet sterioù arall d'ar ger cacique er broioù spagnolek :
* Penn ur gumuniezh Indianed ;
* Den hag a zrougimplij e c'halloud war ur strollad tud ;
* Den hag en deus re a levezon bolitikel war ur gumuniezh ;
* (dre astenn, poblel) Gwreg ar c'hasik.

## Notennoù

* 1 2 (es) Real Academia Española
* ↑ (es) Etimilogias
* ↑ Recopilació de Lleis d'Índies, llibre XV, títol 7, llei 5; meneget e # 1 Gudrun Lenkersdorf;Cacics o concejos: dues concepcions de govern, Revista Chiapas, 11, 2001.
* ↑ Joseph de Acosta, Historia natural y moral de las Indias, 2ª edición de Edmundo O’Gorman, FCE, México, 1985.
* ↑ (en) Charles C. Mann, 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus, Vintage, 2005 (ISBN 978-1-4000-3205-1)
# Cacique (disheñvelout)

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Ar ger cacique a c’hall bezañ:
* un anv a veze implijet gant ar Spagnoled evit ober anv eus ne vern peseurt tiern pe briñs amerindian, Cacique, brezhonekaet e kasik.
* ur merk rom, ar rom Cacique.
# Caccamo

Caccamo zo ur gumun eus Meurgêr Palermo e Sikilia.
# Cacheu (rannvro)

Cacheu zo ur rannvro eus Ginea-Bissau.
g • ka • ke Rannvroioù Ginea-Bissau :
| Rannvroioù | Bafatá · Biombo · Bissau · Bolama · Cacheu · Gabú · Oio · Quinara · Tombali |
# Cachorrilla

Cachorrilla zo ur gumun eus proviñs Cáceres, en Extremadura, e Spagn. An niver annezidi zo 92 (2023).
# Cachoeira do Sul

Cachoeira do Sul, zo unan eus kêrioù Rio Grande do Sul e Brazil. Tost da 90 000 a oa enni e 2006. Kêr-benn ar riz a vez graet anezhi.
# Cacicus

Cacicus :
| Cacicus cela, luc'hskeudennet e Zoo North Carolina (Asheboro, Stadoù-Unanet Amerika). ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Icteridae |
| Anv skiantel ||
| Cacicus Lacépède, 1799 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Cacicus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1799 gant an evnoniour gall Bernard-Germain de Lacépède (1756-1825).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

Daouzek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* Cacicus cela
** C. c. cela, C. c. flavicrissus ha C. c. vitellinus,
* Cacicus chrysonotus,
* Cacicus chrysopterus,
* Cacicus haemorrhous
** C. h. affinis, C. h. haemorrhous ha C. h. pachyrhynchus,
* Cacicus koepckeae,
* Cacicus latirostris,
* Cacicus leucoramphus
** C. l. leucoramphus ha C. l. peruvianus,
* Cacicus microrhynchus
** C. m. microrhynchus ha C. m. pacificus,
* Cacicus oseryi,
* Cacicus sclateri,
* Cacicus solitarius,
* Cacicus uropygialis.
O c'havout a reer holl en Amerika latin.

## Rummatadur

Diblaset e oa bet ar spedad melanicterus d'ober ar genad Cassiculus e-unan-penn.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Icteridae/Cacicus (lennet e-barzh d'an 3 a viz Ebrel 2016).
* ↑ Alexis F.L.A. Powell, F. Keith Barker, Scott M. Lanyon, Kevin J. Burns, John Klicka & Irby J. Lovette, A comprehensive species-level molecular phylogeny of the New World blackbirds (Icteridae), Molecular Phylogenetics and Evolution, miz C'hwevrer 2014, 71: 94-112.
# Caccuri

Caccuri zo ur gumun italian e proviñs Crotone, e Calabria.
# Cachoeira

Cachoeira zo un anv-lec'h portugalek.

## Brazil

Kumunioù :

#### Amazonas

* São Gabriel da Cachoeira

#### Bahia

* Cachoeira (Bahia)

#### Ceará

* Cachoeira (Maranguape) — distrig Maranguape

#### Goiás

* Cachoeira Alta —
* Cachoeira de Goiás —
* Cachoeira Dourada —

#### Maranhão

* Cachoeira Grande —

#### Minas Gerais

* Cachoeira da Prata —
* Cachoeira de Minas —
* Cachoeira de Pajeú —
* Cachoeira do Campo — distrig en Ouro Preto
* Cachoeira do Vale — distrig en Timóteo
* Cachoeira Dourada —
* Carmo da Cachoeira —

#### Pará

* Cachoeira do Arari —
* Cachoeira do Piriá —

#### Paraíba

* Cachoeira dos Índios —

#### Paraná

* Cachoeira (Curitiba) — karter e Curitiba
* Rio Cachoeira — stêr

#### Rio de Janeiro

* Cachoeiras de Macacu —

#### São Paulo

* Cachoeira (bairro de São Paulo) — karter e kêr São Paulo
* Cachoeira Paulista — município
* Morro Cachoeira — bairro de Santos

#### Rio Grande do Sul

* Cachoeira do Sul — município
* Três Cachoeiras — município

## Portugal

* Cachoeiras (Vila Franca de Xira) — parrez e Vila Franca de Xira

## Pennad kar

* Cachoeira Dourada
# Cacheu

Cacheu zo ur gêr eus Ginea-Bissau, e gwalarn ar vro. Pennlec'h rannvro Cacheu eo. War-dro 10 000 den zo o chom enni.
Savet e voe Cacheu gant Portugaliz e 1588 hag unan eus an trevadennoù european kentañ e voe en Afrika issahara. E-pad un nebeud kantvedoù e voe ul lec'h a-bouez er c'henwerzh sklaved.
# Eil emgann Schooneveld

Eil emgann Schooneveld a c'hoarvezas e 1673, etre ar morlu izelvroat, renet gant Michiel de Ruyter, hag ar morlu saoz, renet gant ar priñs Rupert, e-pad Brezel Holland.
Trec'h e voe an Izelvroiz.

## Istor

Goude kollet Kentañ emgann Schooneveld, d'ar 7 a viz Mezheven 1673, gant ar morluoù gall ha saoz, ne rae komandanted an div vro nemet teurel ar bec'h an eil war egile. Michiel de Ruyter a glaskas tennañ e vad a gement-se, ha gant an avel a-du ez eas da glask kouezhañ war listri e enebourien, d'ar 14 a viz Even. Dizurzh spontus a oa er morlu gall ha saoz, ne oa ket sklaer urzhioù ar priñs Rupert, met sklaer e oa o labour d'an Izelvroiz : distruj gwernioù listri an enebourien gwashañ ma c'hallent.
En em dennañ a reas Saozon ha Gallaoued, ne golljont lestr ebet, met ret e oa dezho mont da adkempenn ar re a oa bet gwallaozet. Klask a rejont adarre distruj morlu an Izelvroioù en emgann Texel, met faezhet e voent adarre.

## Pennad kar

* Kentañ emgann Schooneveld

## Levrioù

* Atkinson, C.T. (1908): The Anglo-Dutch Wars, in The Cambridge Modern History, volume 5
* Mahan, A.T. (1890): The Influence of Sea Power Upon History, 1660–1783
* Rodger, N.A.M. (2004): The Command of the Ocean: A Naval History of Britain, 1649–1815, Penguin
* Warnsinck, J.C.M. (1930): Admiraal de Ruyter, de zeeslag op Schooneveld Juni 1673, 's-Gravenhage
# Eil brezel Italia

Eil brezel Italia (1499–1504) zo ur brezel kaset gant ar roue gall Loeiz XII a-enep Fernando II Aragon gant skoazell un nebeud priñsed italian. Goude Kentañ brezel Italia e felle d'ar roue lakaat da dalvezout e wirioù war dugelezh Milano ha rouantelezh Naplez.

## Prientiñ ar brezel

Setu Loeiz XII anvet da roue, dezhañ gwirioù an dierniezh Valois war rouantelezh Naplez, hag ouzhpenn da se gwirioù war dugelezh Milano dre e vamm-gozh Valentina Visconti, eus an Tiegezh Visconti. Ha Loeiz XII da brientiñ aloubadeg Italia a-zevri gant kuzulioù mat ar c'hardinal Georges d'Amboise, arc'heskob Rouan. Da gentañ e klaskas ober brav d'an Tiegezh Borgia, rak skoazell digant ar pab Alesant VI a felle dezhañ kaout evit terriñ e eured da Janed Bro-C'hall ha gallout addimeziñ da Anna Breizh, intañvez e genderv Charlez VIII, evit gallout mirout dugelezh Breizh. Ha Cesare Borgia da zegas dezhañ builh ar pab da freuzañ e zimeziñ. Evel prof e roas roue Bro-C'hall d'ar c'hannader un dugelezh, hini Valentinois, hag ouzhpenn da se dorn Charlotte d'Albret, c'hoar da roue Navarra, evit brasañ plijadur ar pab ha ne glaske nemet an tu da reiñ madoù a-leizh d'e holl vugale e korn pe gorn eus Europa.
Tommaat a reas Loeiz XII ouzh Republik Venezia ha sinañ ganti feur-emglev Blois d'an 2 a viz C'hwevrer 1499, ma promete ar roue leuskel tolead Cremona gant ar Republik ma kerzhje gantañ a-enep Milano. D'ar 16 a viz Meurzh 1499 e voe sinet feur-emglev Luzern entre Bro-C'hall ha Kantonioù Suis. Emglevioù all a reas gant Herri VII ha danvez roue Kastilha, Fulup Iañ Kastilha. A-benn ar fin en em gavas gronnet ha digenvez Dug Milano, Ludovico Sforza.

## Ar brezel

E miz Gouhere 1499 e voe arsailhet dugelezh Milano gant an arme c'hall, renet gant condottiero Jacques de Trivulce ha gant soudarded Venezia. Ne voe ket skoazellet Ludovico il Moro gant an Impalaer santel, ne oa ket evit ober brezel e daou dalbenn, ma klaskas repu e Tirol. Ha Trivulce da gemer Milano d'an 2 a viz Gwengolo 1499. Genoa a voe kemeret ivez gant ar C'hallaoued. Loeiz XII ac'h eas neuze da gaout Trivulce da Vilano, hag a zistroas d'e rouantelezh, goude leuskel ar galloud en dugelezh gant e jeneral. Ludovico Sforza a savas un arme a nevez hag a adkemeras Milano en miz Meurzh 1500. Ha Loeiz XII neuze da gas La Trémoille ha Georges d'Amboise da adkemer an dugelezh. Ludovico il Moro n'en doa ket paeet e c'hoprsoudarded c'hoazh hag ar re-se neuze da nac'h en em gannañ ouzh an arme c'hall, ha da dapout an dug d'e reiñ d'ar C'hallaoued d'an 10 a viz Ebrel 1500.

## Goude ar brezel

Kaset e voe Ludovico il Moro da brizoniad da Vro-C'hall ma varvas en 1508. Charles II d'Amboise de Chaumont a voe anvet gant Loeiz XII da c'houarnour dugelezh Milano.
# Eil brezel ar Voeren

Eil brezel ar Voeren a c'hoarvezas eus an 11 a viz Here 1899 betek an 31 a viz Mae 1902. E dibenn ar brezel e voe staget div republik ar Voeren, re Orange ha Transvaal, ouzh Impalaeriezh Breizh-Veur ken na voe savet Unaniezh Suafrika e 1910.
E-pad ar brezel-se e voe krouet ar c'hentañ kampoù-bac'h ; 27 927 a vaouezed ha bugale a varvas enne (niver ofisiel, 22 074 a oa dindan 16 vloaz).
Ar C'hembread Lloyd George a lavaras :
   The fatality rate of our soldiers on the battlefields, who were exposed to all the risks of war, was 52 per thousand per year, while the fatalities of women and children in the camps were 450 per thousand per year. We have no right to put women and children into such a position. « 52 diwar 1000 bep bloaz e oa an niver a c'houzañvidi a-douez hor soudarded war an tachennoù-emgann, a oa o talañ ouzh holl riskloù ar brezel, pa oa 450 diwar 1000 bep bloaz an niver a c'houzañvidi a-douez ar maouezed hag ar vugale er c'hampoù. Gwir ebet n'hon eus da lakaat maouezed ha bugale en hevelep plegenn. »
Ur vaouez eus Kernev-Veur, Emily Hobhouse, a voe talvoudus e-pad an emgann a-enep ar c'hampoù-bac'h.

## Pennadoù kar

* Brezel ar Voeren
* Kentañ brezel ar Voeren
* Republikoù ar Voeren
# Eil brezel karib

An Eil brezel karib (1795-1797) a c'hoarvezas en Enez Sant Visant za deuas bagadoù niverus a soudarded saoz da vrezeliñ ouzh un armead Karibed Du, sklaved tec'het diouzh ar yev, ha soudarded eus Bro-C'hall, a glaske lakaat o c'hrabanoù war an enezenn.
Divizout a reas ar Saozon e c'hallje ar Garibed a orin (melengroc'henet) chom en enez, hag e vije kaset ar re zu da enez Balliceaux ha goude da Bequia, en Inizi Granadinas.
Ar gouarnamant trevadennel, goude, a gasas ar garibed du da enez Roatán, hiriv en Honduras. Ar re-se, adalek o enez nevez, en em strewo a-hed ar bloavezhioù, a-hed aod Kreizamerika, adalek Nicaragua betek Belize (hag e Honduras ha Guatemala). Eno int deuet da vezañ garifuned hag o deus miret o yezh, ar garifuna.

## Pennad kar

* Kentañ brezel karib
# Eil emgann Bull Run

Eil emgann Bull Run (saozneg : Second Battle of Bull Run, Battle of Second Manassas) a voe stourmet etre an 28 hag an 30 a viz Eost 1862 e Prince William County, Virginia. Unan eus emgannoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika e voe. Bez' e voe emgann diwezhañ an Northern Virginia Campaign stourmet gant ar jeneral kengevreet Robert E. Lee hag e Army of Northern Virginia enebet ouzh ar major jeneral en Unaniezh John Pope hag e Army of Virginia. Kalz brasoc'h ha pouezusoc'h eget hini Kentañ emgann Bull Run (First Manassas) bet stourmet d'an 21 a viz Gouhere 1861 er memes lec'h e voe Eil emgann Bull Run.
Goude ur valeadeg nerzhus a-gostez eus an Union Army, ar major jeneral kengevreet Thomas J. "Stonewall" Jackson en devoa aloubet lec'h pourveziñ unanet Manassas Junction. Tapet fall e oa nerzhioù Pope rak damdroc'het e oa al linennoù-eskemm gant Washington, D.C. Kilet en devoa un nebeud kilometroù war-du ar biz ; Jackson en devoa lakaet e lu war zifenn gant difennerezhioù kreñv en Stony Ridge. Goude-se en devoa gortozet e erruje beg lu Lee renet gant ar major jeneral James Longstreet. D'an 28 a viz Eost 1862, Jackson en devoa taget ur golonennad soudarded eus an Union Army en ti-feurm Brawner e reter Gainesville evit degas selloù Pope war an tu-se eus an dachenn-emgann ; tizhet e voe ar pal, zoken pa ne voe ket riñset ar golonenn. Er memes devezh, Longstreet a oa deuet a-benn da dremen dreist linenn fin difenn an Union Army e-kerzh Emgann Thoroughfare Gap hag a gendalc'he gant e hent evit tizhout an dachenn-emgann.
Un trec'h peurglok e voe evit Lu Stadoù Kengevreet Amerika : an Unaniezh he devoa kollet 14 462 a soudarded (lazhet, gloazet, prizoniet pe steuziet), ar re gengevreet 7 298.
* Tresadenn eus an emgann gwelet gant tu an Unaniezh
* A Bull Run-ner, ludresadenn eus 1863 o goapaat lu an Unaniezh
* Kiladenn an Unaniezh goude Eil emgann Bull Run