OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Homo floresiensis

Homo floresiensis :
| Klopenn Homo floresiensis. Aet da get ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Primates |
| Kerentiad : | Hominidae |
| Iskerentiad : | Homininae |
| Genad : | Homo |
| Anv skiantel ||
| Homo floresiensis Brown & keneiled, 2004 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Homo floresiensis a oa marteze ur spesad eus ar genad Homo, a voe kavet en enez Flores e 2004, hag en dije bevet etre 92 000 ha 11 000 bloaz kent Jezuz-Krist.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Homo habilis

Homo habilis :
| Mouladenn klopenn un Homo habilis Aet da get ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Primates |
| Kerentiad : | Hominidae |
| Iskerentiad : | Homininae |
| Genad : | Homo |
| Anv skiantel ||
| Homo habilis Leakey et al., 1964 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Homo habilis (ger-ha-ger « den ampart » e latin) zo ur spesad ar genad homo a vevas etre 2,5 ha 1,8 milion a vloavezhioù e Norzhafrika, en Afrika ar reter hag en Afrika ar c’hreisteiz. Taolennet eo bet evit ar wezh kentañ e 1964 (da heul dizoloadenn karrekaennoù e Tanzania e 1961).

## Homo habilis hag an daoudroadegezh

Gouzout a ouie Homo habilis chomel en e sav war e zaoudroad a-drebad. Hogen ne oa ket ken gouest ha Homo ergaster, a zo bet anezhañ diwezhatoc’h, da gerzhout. Chomel a rae henaek-tre e neuz.
Bout a oa er spesad un divneuziegezh revel kreñv-tre: kalz bihanoc’h e oa ar parezed eget ar pared.

## Homo habilis, ijinour an ostilhoù?

Donet a ra anv Homo habilis eus ar fed e oa duac’h da ober ostilhoù. Ur c’hempredad eo da « c’hreanterezhioù » kentañ ar benañ mein, a vez graet « sevenadur Oldowai » anezhe en anv kaniennoù Olduvai e Tanzania. Enne e veze graet objedoù eeun benet war un tal hepken evit sevel binviji (chopperioù pe "biliennoù benet") pe kaout skolpennoù maen lemm.
Ar re-mañ diwezhañ a servije dezhañ evit didroc’hañ tammoù kig diwar relegennoù al loened pe terriñ eskern. Kenvezañ a reas avat gant aostralopiteked zo, evel ar barantroped. Hogen henzenoniourion zo a soñj dezhe e oa gouest ar re-mañ diwezhañ da sevel binviji maen ivez.

## Stuzegezh ha kalvezerezhioù
### Ur barr-klopenn bras

Etre 550 ha 800 cm3 e oa dalc’had e glopenn (houmañ diwezhañ a oa brasoc’h eget hini ur chimpanze da skouer).

### E neuz

Etre 1,20 ha 1,50 metr sav a oa dezhañ; pouezañ a rae etre 30 ha 40 kg. Studiadenn e zentadur a ziskouez e oa hollzebrer: ankdent bihan ha rakdent diorreet mat a oa dezhañ. Sur a-walc’h e oa gagnaouaer ha neket hemolc’her.
# Homo sapiens neanderthalensis

Homo sapiens neanderthalensis zo anvadur kozh Homo neanderthalensis (den Neandertal). Soñjal a reer gwechall e oa un isspesad ag ar spesad Homo sapiens (tost da Homo sapiens sapiens da neuze). Hogen, bremañ e soñj d'ar skiantourion e oa Homo neanderthalensis ha Homo sapiens re zisheñvel ez-genetikel evit bout daou ezel ag ar memes spesad.
Cheñchet e oa bet an anvadur e 2003 evit klotañ gant an araokadennoù skiantel.
Hogen, gouzout a ouier bremañ, a-drugarez d'ur studiadenn eus 2010 (Neanderthal genome project) ez eus bet un hironerezh darnel etre Homo sapiens ha Homo neanderthalensis etre 50 000 ha 100 000 bloaz zo er Reter-Nesañ. Setu m'o deus an Europeaned etre 1 ha 4% ag o genom o tont eus Homo neanderthalensis.
# Homo sapiens sapiens

Homo sapiens sapiens zo anvadur kozh Homo sapiens. Cheñchet e oa bet e 2003 evit klotañ gant an araokadennoù skiantel hag an dizoloadennoù nevez.
Dilaosket eo bet an anvadur kozh-se dre ma soñj bremañ al lodenn vrasañ ag ar skiantourion n'eus ket a ziforc'h etre den Cro-Magnon hag an den modern, izili ar memes spesad: Homo sapiens. Er c'hontrol e soñjer bremañ ez eo Homo sapiens ha Homo neanderthalensis re zisheñvel ez-genetikel evit bout daou ezel ag ar memes spesad. Gwechall e soñjed e oant daou isspesad tost: Homo sapiens sapiens ha Homo sapiens neanderthalensis.
Hogen, gouzout a ouier bremañ, a-drugarez d'ur studiadenn eus 2010 (Neanderthal genome project) ez eus bet un hironerezh darnel etre Homo sapiens ha Homo neanderthalensis etre 50 000 ha 100 000 bloaz zo er Reter-Nesañ. Setu m'o deus an Europeaned etre 1 ha 4% ag o genom o tont eus Homo neanderthalensis.
# Homofiliezh

Implijet e vez an termen homofiliezh e lec'h "heñvelrevelezh" evit komz eus darempredoù diazezet war ar garantez pe ar mignoniezh etre daou den eus an hevelep rev hep ma vije graet dave da darempredoù reizhel kenetreze.
Talvoudus e c'hell bezañ ober an diforc'h etre an homofiliezh hag an heñvelrevelezh e meur a degouez, da skouer :

## Gwelet ivez

* Heñvelrevelezh
* Lesbianelezh
* Revelezh denel
* Heñvelreizhouriezh (termenadurezh)
* LGBT
# Isprefeti

Un isprefeti zo un ti, ti un isprefed, ar c'hargad lakaet gant ar stad c'hall e penn un arondisamant gall, a zo ur rann eus an departamant gall.
E Breizh e vez lojet an isprefeded e savadurioù meur istor ar vro a-wechoù, da skouer Kastell Kastell-Briant.

## Yezh

E galleg e vez implijet ar ger préfecture koulz evit an ti evel evit ar gêr m'emañ an isprefeti enni, hogen a-wechoù, evit ober ar c'hemm, e vez graet gant ville-sous-préfecture. E brezhoneg e c'haller ober gant kêr-isprefeti evit ar gêr, met peurvuiañ e vez lavaret pennlec'h arondisamant, pe penn-arondisamant, a zo daou zoare all da lavarout rik ar memes tra.

## Pennadoù kar

* prefeti

## Notennoù

* ↑ http://www.ladepeche.fr/article/2014/12/19/2014558-la-ville-sous-prefecture-sera-la-capitale-de-la-petanque.html
# Israel Kantor

Israel Kantor , pe Israel Sardinas, pe Wilfredo Israel Sardiñas Domínguez (1949-2006) a oa ur c'haner salsa kuban, marvet e Miami (SUA). Bet oa o kanañ el laz Los Van Van.
Ganet e oa en Alturas de Canasi, e Kuba, ha bevañ a reas e La Havana e-pad e yaouankiz. E 1980 ez eas da ganañ el laz Los Van Van. E 1983 ez eas da vevañ da SUA.
Meur a Briz Grammy en deus bet.
# Israel HaYom

Israel HaYom (ישראל היום en hebraeg, a dalvez "Israel hiziv") a zo ur gazetenn bemdeziek hebraek digoust a vez embannet en Israel. Embannet e voe evit ar wech kentañ d'an 30 a viz Gouere 2007. Stumm un tabloid a zo dezhi. Daoust ma tenn hec'h anv da USA Today n'eus liamm ebet etre an div gazetenn. Amos Regev eo a zo e penn ar gazetenn. A-fet skignañ ez eo eil kazetenn Israel (e dibenn 2009 e voe jedet e oa kresket ar skignañ eus 23,2% da 26,6%.
Pa voe krouet e voe kevezerezh etrezi ha Israeli, ur gazetenn digoust all, aet da get abaoe. E miz Here 2009 e voe krouet embannadur an dibenn-sizhun.
Hervez kazetennerien' zo ez eo neptu savboent Israel HaYom (daoust ma'z eo kentoc'h ur gazetenn eus an tu-dehou), padal e kav da re all n'eo ket gwir. Hervez Ben-Dror Yemini ez eo ur gazetenn "a laka an demokratelezh en arvar"$^,$.

## Notennoù

* ↑ http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000534102&fid=942 TGI survey shows "Globes" only paper to grow, Li-Or Averbuch, 27 a viz Genver 2010, Globes
* ↑ https://web.archive.org/web/20100402054143/http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/993/891.html Israel HaYom is a danger to democracy, en-Dror Yemini, 25 a viz Kerzu 2009, Maariv
* ↑ http://www.israelhayom.co.il/site/newsletter_opinion.php?a=2807 Who is really fighting for democracy?, Dror Eydar, 31 a viz Kerzu 2009, Israel HaYom

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Israel HaYom (hebraeg)
* Lec'hienn Israel HaYom (saozneg)
# Ispica

Ispica a zo ur gêr eus Sikilia, e proviñs Ragusa.
# Ispra

Ispra zo ur gumun en Italia, e proviñs Varese e Lombardia.
# Isques

Kumunioù Frañs :
| Anv | Isques |
| Skoed | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Boulogne-sur-Mer |
| Etrekumuniezh | Communauté d'agglomération du Boulonnais |
| Kanton | Samer |
| Kod INSEE | 62474 |
| Kod post | 62360 |
| Maer | Jean-Pierre Gobert |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 6,98 km² |
| Led | 50° 40' 36" Norzh |
| Hed | 01° 39' 03" Reter |
| Uhelder kreiz | 9 m |
| Uhelder bihanañ | 4 m |
| Uhelder brasañ | 154 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 1 151 (2007) |
| Stankter | 164 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Isques a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Monumantoù ha traoù heverk

* Kenkiz Quéhen.
* Maner Isques.
* Iliz katolik Saint Wulmer et Sainte Apolline$^,$.

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Lec'hienn ar gumun
* ↑ Lec'hienn ar gumun
* ↑ Clochers de France
* ↑ Lec'hienn ar gumun
* ↑ Cassini hag EBSSA
# Israel B. Richardson

Israel Bush Richardson, ganet d'ar 26 a viz Kerzu 1815 hag aet da Anaon d'an 3 a viz Du 1862, a oa un ofiser en United States Army e-pad ar Brezel etre Mec'hiko hag ar Stadoù-Unanet ha Major jeneral e lu an Unaniezh e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Lesanvet "Fighting Dick" evit e obererezhioù kalonek war an tachennoù emgann, gloazet marvus e voe e-pad Emgann Antietam nepell diouzh Sharpsburg er Maryland.
# Israel Post

Israel Post (ישראל פוסט en hebraeg), bet krouet gant an anv Metro Israel, a zo ur gazetenn hebraek pemdeziek a vez embannet en Israel. Diazezet eo war ar c'hazetennoù digoust all anvet Metro a gaver e kêrioù all er bed. Embannet e voe evit ar wech kentañ d'ar 5 a viz Eost 2007. Perc'hennet eo gant Eli Azur (hag a zo perc'henn ivez war The Jerusalem Post) ha David Weisman. Ar gazetenn nemeti embannet goude kreisteiz en israel eo. Kavet e vez er stalioù perc'hennet gant Weisman, evel ar gourmarc'hadoù Blue Square, AM-PM ha stalioù dour-tan Dor-Alon. Ul lodenn eus ar pennadoù a gaver enni a zo troidigezhioù pennadoù saoznek Jerusalem Post ha The Business Post. Embannet eo gant Metro Israel Ltd., diazezet e Tel Aviv. Golan Bar Yosef eo ar pennskrivagner.
# Iestyn Davies

Iestyn Davies (ganet d'ar 16 a viz Gwengolo 1979) zo ur c'haner contratenor eus Breizh-Veur.
# Iestyn ap Gwrgant

Iestyn ap Gwrgant (1045-1093) a oa diwezhañ roue Morgannwg ha Gwent. Mab e oa da Gwrgant Morgannwg. Diskenn a rae eus aotrounez Afan ha Tewdrig (c. 550–584). E Dinas Powys, er mervent da Gerdiz e oa e gêr-benn.
Roue Morgannwg e teuas da vout goude lazhet Caradog ap Gruffudd en emgann Mynydd Carn en 1081. Savet en dije kestell en ardremez Kenfig. Hervez ar vojenn e savas bec'h etre Iestyn hag Einion ap Collwyn. Ha Iestyn da gouviañ Robert Fitzhamon, aotrou Gloucester, hag e zaouzek marc'heg da zont da ziskoulmañ an afer. Ur wech pedet ar brezelourien ne fellas ket dezho mont kuit. Tennet e voe e rouantelezh digant Iestyn, ha Fitzhamon da lakaat e gêr-benn e Kerdiz ha da rannañ douaroù Morgannwg etre e vrezelourien.
Goude e varv e voe brudet an anv 'Iestyn' dre Vorgannwg ha pelloc'h zoken.
Koulskoude e chomas an uheldirioù etre daouarn Kembreiz. Caradog ap Iestyn, mab henañ Iestyn ap Gwrgant, eo an aotrou kembreat nemetañ a c'hallas mirout douar e Morgannwg, goude aloubadenn Fitzhamon. E zouar a oa etre ar stêr Nedd hag ar stêr Afan, ma voe graet ouzh e diegezh "aotrounez Afan."
# Iesu!

Iesu! zo ur pezh-c'hoari kembraek diwar-benn Jezuz gant Aled Jones Williams, bet c'hoariet e miz Eost 2008 da-geñver an Eisteddfod Vroadel gant Theatr Genedlaethol Cymru. Kaoz ha tabut zo bet diwar-benn ar pezh dre ma kinnig gwelout Jezuz evel ur plac'h. Embannet eo bet an oberenn gant Gwasg Gomer.
# Ieithon

Ar stêr Ieithon zo ur stêr eus Kembre, e kontelezh Powys. Eieniñ a ra en torgennoù a zo er mervent da Drenewydd ha kemberiñ gant ar stêr Gwy nepell diouzh Llanfair-ym-Muallt.
# Iestyn

Iestyn zo un anv-badez kembraek, kar d'an anv brezhonek Iestin, pe Jestin, hag a deufe eus an anv latin Justinianus, hini an impalaer meur Justinian Iañ .

## Sant

Ur manac'h eus Breizh e oa Jestin, a-hervez, hag ober a reas e annez en Ynys Dewi, e Penfro, war-dro ar bloavezh 500, gant un nebeud diskibled dezhañ, pa oa bet roet an douar-se dezho gant sant Dewi.
N'ouzer ket penaos e teuas an anv da Vreizh. Marteze gant diskibien dezhañ, nemet e vije bet un den all anvet eveltañ.

## Tud
### E Kembre

* Rhydderch ab Iestyn (marvet e 1033), roue Gwent
* Iestyn ap Gwrgant (1045-1093), roue Morgannwg ha Gwent.
* Gethyn ap Iestyn
* R. Iestyn Daniel

### E Breizh-Veur

* Iestyn Davies, kaner contratenor

## Lec'hanvadurezh

* Llaniestyn, anv div gêriadenn
** Iliz Sant Iestyn
* Plistin, e Breizh
* Porthstinian, e Penfro.

## Pennad kar

* Jestin
# Ieoh Ming Pei

Ieoh Ming Pei, FAIA, RIBA, ganet d'ar 26 a viz Ebrel 1917 hag aet da Anaon d'ar 16 a viz Mae 2019, a oa un tisavour sinaat-stadunanat. Ganet e oa bet e Guangzhou ha desavet en Hong Kong ha Shanghai. Pei a zo bet awenet pa oa yaouank gant liorzhoù Suzhou.
# Ieper

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hiadur
* Banniel
* Skoed
Ieper (/ˈi:pər/ ; galleg : Ypres) zo ur gumun e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Pennlec'h Arondisamant Ieper eo.

## Istor

* Brezel-bed kentañ: distrujet razh e voe kêr Ieper (sellet ouzh Talbenn an Ijzer) ; roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 gall d'ar gêr e 1919.
* Dismantroù Ieper e 1919

## Douaroniezh

* Gorread : 131,45 km²
* Poblañs (2022) : 35 039 a dud
* Stankter : 267 den/km²

## Monumantoù ha traoù heverk

* Lakenhalle, koc'hu ar mezher
* Lakenhalle
* Lakenhalle
* Savadur e plasenn al Lakenhalle
* Ur stal chokoladoù.
* Mein-kañv enep an nukleel
# Ieras

Ieras :
| Ar c'hastell ||
| Anv okitanek | Ieras |
| Anv gallek (ofisiel) | Hyères |
| Bro | Okitania Provañs |
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Provañs-Alpoù-Aod Azur |
| Departamant | Var |
| Arondisamant | Toulon |
| Kanton | Ieras-Reter Ieras-Kornaoueg La Crau |
| Kod kumun | 83069 |
| Kod post | 83400 |
| Maer Amzer gefridi | Jean-Pierre Giran (UMP) 2014 - 2020 |
| Etrekumuniezh | CA Toulon Provence Méditerranée |
| Lec'hienn web | www.ville-hyeres.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 54 615 ann. (2020) |
| Stankter | 413 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | bihanañ 0 m — brasañ 364 m |
| Gorread | 132,28 km² |
| kemmañ |
Ieras e provañseg klasel, Iero hervez Frédéric Mistral, Hyères ar stumm ofisiel gallek, zo ur penn-kanton e departamant ar Var, en Okitania, er Stad C'hall, war vord ar Mor Kreizdouar.

## Gwelet ivez

* Inizi Ieras

## Notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Koulm (disheñvelout)

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
* evit an evned anvet koulmed, sellit ouzh koulm
* evit ar sant anvet Koulm pe Koulmkell, sellit ouzh Koulm (sant)
* evit ar steredeg, sellit ouzh Koulm (steredeg)
* koulm a vez lavaret ivez eus ur skoulm
# Koulm nikobar

Koulm nikobar :
| Ur goulm nikobar. Tost en arvar (NT) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Columbiformes |
| Kerentiad : | Columbidae |
| Genad : | Caloenas |
| Anv skiantel ||
| Caloenas nicobarica (Linnaeus, 1758) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar goulm nikobar (liester : koulmed nikobar) a zo ur spesad evned, Caloenas nicobarica an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Columba nicobarica da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Boued

Bevañ a ra diwar amprevaned, frouezh, greun ha hugennoù ; degouezhout a ra d'ar spesad debriñ divellkeineged bihan ivez.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* Caloenas nicobarica nicobarica, en Azia ar gevred a-bezh,
* Caloenas nicobarica pelewensis, e Palau.

## Liammoù diavaez

* Caloenas nicobarica war al lec'hienn BirdLife International.
* Caloenas nicobarica war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).
a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Studiet gant TermOfis Ofis Publik ar Brezhoneg.
* ↑ AnimalBase.
* ↑ Caloenas nicobarica war al lec'hienn Avibase.
# Koulineg

Ur yezh arawanek eo ar c'houlineg (culina, kulína, kulyna, corina, madija, madihá, kollina) komzet gant 903 a dud en Amazonas e Brazil (2000) ha gant 400 den e Perou (2002).
N'eo ket gwall disheñvel ar rannyezhoù komzet en div vro.

## Liammoù diavaez

* Ethnologue
# Koulm

    Evit implijoù all, gwelet Koulm (disheñvelout).
Koulmed :
| Ur goulm c'hlas ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Columbiformes |
| Kerentiad : | Columbidae |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'houlmed a zo evned eus ar c'herentiad Columbidae, asambles gant an dubeed pe ar c'hudoned.

## Spesadoù

E-touez ar spesadoù koulmed emañ:
* ar goulm c'hlas (Columba oenas)
* ar goulm nikobar (Caloenas nicobarica)
# Koulm (steredeg)

Ar Goulm (Columba, berraet e Col) zo ur steredeg eus an hantervoul su.

## Traoù oabl

* NGC 1792
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Koulm c'hlas

Koulm c'hlas :
| Ur goulm c'hlas. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Columbiformes |
| Kerentiad : | Columbidae |
| Genad : | Columba |
| Anv skiantel ||
| Columba oenas Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar goulm c'hlas$^,$ (liester : koulmed glas) a zo ur spesad evned, Columba oenas an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Columba Oenas da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* Columba oenas oenas, eus Europa ar C'hornaoueg ha gwalarn Afrika da vMor Kaspia ha Kazakhstan,
* Columba oenas yarkandensis, eus Ouzbekistan ha Tadjikistan da dTian Shan ha reter Xinjiang.

## Liammoù diavaez

* Columba oenas war al lec'hienn BirdLife International.
* Columba oenas war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).
a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Studiet gant TermOfis Ofis Publik ar Brezhoneg.
* ↑ Martial Ménard, Dictionnaire français-breton, Éditions Palantines, 2012, pajenn 1023a.
* ↑ AnimalBase.
* ↑ Columba oenas war al lec'hienn Avibase.
# Kouloungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar c'houloungeg (kulung) komzet gant tro-dro da 15 000-70 000 den en holl (1991) e Nepal dreist-holl hag ivez en India.
Peder rannyezh a zo:
* Sotangeg (sotang)
* Mahakouloungeg (mahakulung)
* Tamatchangeg (tamachhang)
* Pidisoyeg (pidisoi)
* Tchapkoeg (chhapkoa)
* Pelmoungeg (pelmung)
* Namloungeg (namlung)
* Kamboueg (khambu)

## Gwelet ivez

* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
# Koulm (sant)

Sant Koulm pe Koulmkell (Colm Cille en iwerzhoneg, koulm an iliz) a oa ur manac'h ha sant iwerzhonat, ganet d'ar 7 a viz Kerzu 521 ha marvet d'an 9 a viz Mezheven 597. Koulskoude e lavarer eo e 594 e voe skrivet ar varzhoneg iwerzhonek kentañ da enoriñ ar sant marv.
Sant Koulm zo, gant sant Padrig ha santez Berc'hed, unan eus tri sant meur Iwerzhon. Diazezañ a reas meur a vanati en Iwerzhon, a-raok divroañ, er bloavezh 563, da enez Iona, en Inizi Gall Bro-Skos, el lec'h ma reas e annez gant daouzek diskibl. Prezeg a reas an aviel e Bro-Skos ma c'hounezas ar Bikted d'ar feiz kristen. Marteze ivez e teuas da Vreizh. Goude bezañ beajet kalz war vor, evit e abostolerezh, e varvas en enez Iona.
E Breizh e kaver roud anezhañ en anv ar chapel Sant-Koulm e Lokmaria-Kemper (dismantret) hag e Plougouloum (iliz-parrez sant Koulm pe sant Kouloum, anvet église saint Colomban e galleg).
Arabat e gemmeskañ avat gant Koulman pe Koulman Veur, ur sant iwerzhonat ivez, bet manac'h en Iwerzhon, e Bro-C'hall hag en Italia (anvet Colomban ivez e galleg).
Hervez Donatien Laurent e vefe gwerz Skolvan diwar-benn buhez Sant Koulmkell. Al "levr bihan" meneget er werz en dije da welet neuze gant an dornskrid bet adskrivet diwar hini Sant Finnian a Moville, a vije bet kaoz hervez lod da emgann Cul Dréimhne. En abeg d'al lazhadeg-se e vije bet roet pinijenn da Sant Koulm kuitaat e vro, ha mont da dreiñ ouzh Doue kement a eneoù estren evel ma oa bet lazhet en emgann.
Gouel sant Koulm a zo d'an 9 a viz Mezheven.

## Liamm diavaez

* Buhez Sant Koulm e saozneg
* Notenn diwar-benn Sant Koulm en Holloueziadur Gatolik (saozneg)

## Levrlennadur

* Donatien Laurent : '« La gwerz Skolan et la légende de Merlin »', Ethnologie Française 1971 – tome 1, n° 3-4, p. 19-54
# Koulman

Sant Koulman zo ur manac'h iwerzhonat, ganet war-dro 540 ha marvet d'an 23 a viz Du 615 e Bobbio e Lombardia, goude baleet gantañ dre Europa, Kernev-Veur, Breizh, Galia, Helvetia. Arabat e gemmeskañ gant sant Koulmkell a vevas en Iwerzhon hag e Breizh.

## E vuhez

Koulman a zeufe e anv eus ar gerioù iwerzhonek Colm Bán, « koulm wenn ». Ganet e oa bet, a-hervez, en An Obair, e kontelezh An Mhí, e reter Iwerzhon. Mont a reas war e studi d'ur manati a oa war un enezenn eus Loch Éirne, ha goude-se da vanati Bangor, war aod biz Iwerzhon. Eno e teuas da vezañ manac'h. D'an oad a 40 vloaz e tivizas mont gant menec'h iwerzhonat all da brezeg an aviel d'an estrenvro. Mont a rejont da Vro-Skos, da gentañ, tremen dre Gernev-veur goude, hag alese da Vreizh a-benn ar fin, ma tilestrjont e Karnag. Ur wech en em gavet war douar-bras Europa, war-dro 585 moarvat, ez eas Koulman war-zu ar reter, betek lez roue Bourgogn. Eno e voe roet douaroù dezhañ gant ar roue Guntram, da sevel un abati e Luxeuil (Luxovium en amzer-se), e dibenn ar VI$^{vet}$ kantved. Bloavezhioù diwezhatoc'h e voe skarzhet eus Bourgogn gant ar rouanez Brunehilde, e 610. Rankout a reas kuitaat Neustria dre ma tisplije reolennoù ar venec'h keltiek da gloer ar vro. Mont a reas da Aostrazia ma voe degemeret gwelloc'h, ha gallout a reas goude-se sevel manatioù all e Suis hag e Lombardia diwezhatoc'h.
Sevel a reas Reolenn sant Koulman evit e holl vanatioù. Ar reolenn-se a voe kemeret he lerc'h en IX$^{vet}$ kantved gant Reolenn sant Benead. Mervel a reas e 615 e Bobbio (en Emilia-Romagna hiziv), er manati a oa bet savet gantañ eno.

## E Breizh

E Breizh e vez enoret e meur a lec'h (Karnag, Sant-Koulman, Sant-Kouloum ha nouspet lec'h all), dindan meur a anv : Koulman, Kloman (e Bro-Wened), Koulmer, Kouloum ivez a-wechoù. Lidet e vez d'an 23 a viz Du.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* St. Columban, Abbot and Confessor – St. Columban Parish, Loveland, Ohio
* les Amis de Saint-Colomban, Luxeuil
* les Amis Bretons de Colomban
# Lough Derg

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Div lenn eus Iwerzhon zo anvet Lough Derg e saozneg :
* Loch Deirgeirt, ul lenn vras, etre kontelezh An Clár, kontelezh Gaillimh ha kontelezh Tiobrad Árann ;
* Loch Dearg, ul lenn vihan, e kontelezh Dún na nGall.
# Louiguy

Louiguy a oa anv-micher ar sonaozer gall Louis Guglielmi, ganet e Barcelona (Katalonia) d'an 3 a viz Ebrel 1916, marvet d'ar 4 a viz Ebrel 1991 e Vence (Alpes-Maritimes), e Bro-C'hall.
Ganet e oa e Spagn, ma chomas betek e seizh vloaz. Italian e oa e dad, ha soner e oa e laz Arturo Toscanini. E 1923 ez eas an tiegezh da chom da Vro-C'hall. D'e 15 vloaz ez eas d'ar c'h-Conservatoire de Paris. Sonerezh a studias eno war un dro gant Henri Betti, Paul Bonneau, Henri Dutilleux, Pierre Spiers ha Raymond Trouard.
Div ganaouenn savet gantañ zo brudet dreist ar re all : La Vie en rose evit Édith Piaf, bet kanet goude gant Louis Armstrong, ha Cerisier rose et pommier blanc, met honnezh ne oa ket savet gantañ e gwirionez pa oa bet tapet digant ar c'haner spagnol Jorge Sepúlveda (1917-1983), nemet implijet e voe gant Dámaso Pérez Prado, ha brudet kenañ pa deuas da vout ur mambo diouzh ar c'hiz.
Graet en deus sonerezh evit un 30 film, gant Sacha Guitry da gentañ.

## Filmoù a labouras warne

* La Rose de la mer (1946)
* The Treasure of Cantenac (1950)
* Boum sur Paris (1953)
* Les Tortillards (1960)
* Mourir d'aimer (1970)
* Verdict (1974), gant Jean Gabin.

## Liammoù diavaez

* Composers and Lyricists Database: Louiguy
* New York Times movies
* Representative filmography
* Louiguy en IMDB
# Louieg

Ur yezh tibetek-burmek direnk eus familh ar yezhoù sinek-tibetek eo al louieg (lui pe loi) komzet e Myanmar.

## Gwelet ivez

* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek