OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Toluges

Toluges :
| An iliz. ||
| Bro | Rousilhon |
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Okitania (rannvro) |
| Departamant | Pyrénées-Orientales |
| Arondisamant | Perpinyà |
| Kanton | Perpinyà-6 |
| Kod kumun | 66213 |
| Kod post | 66350 |
| Maer Amzer gefridi | Jean Roque 2014-2020 |
| Etrekumuniezh | Perpignan Méditerranée Métropole |
| Lec'hienn web | http://www.toulouges.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 7 255 ann. (2020) |
| Stankter | 902 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | bihanañ 50 m — brasañ 82 m |
| Gorread | 8,04 km² |
| kemmañ |
Toluges (distaget [tuˈluʒəs] e katalaneg ; Toulouges e galleg) zo ur gumun eus Katalonia an Norzh, e komark Rousilhon, en departamant Pyrénées-Orientales.

## Notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Tolvez

Tolvez :
| Ti ar c'houer. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Touvois |
| Bro istorel | Naoned |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Liger-Atlantel |
| Arondisamant | Naoned |
| Kanton | Levieg betek 2015, Sant-Filberzh-Deaz abaoe 2015 |
| Kod kumun | 44206 |
| Kod post | 44650 |
| Maer Amzer gefridi | Alain Charles 2014-2020 |
| Etrekumuniezh | Kumuniezh kumunioù Su Raez Atlantel |
| Bro velestradurel | Bro Machikoul hag al Lon |
| Lec'hienn Web | www.touvois.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 1 890 ann. (2020) |
| Stankter | 48 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 46° 54′ 12″ Norzh 1° 40′ 55″ Kornôg / 46.9033333333, -1.68194444444 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 42 m bihanañ 18 m — brasañ 61 m |
| Gorread | 39,21 km² |
| Tolvez ||
| kemmañ |
Tolvez a zo ur gumun a Vreizh, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Krouet e voe kumun Tolvez e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Levieg hag e Bann Machikoul. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Naoned.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 105 gwaz ag ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 5,42% eus he foblañs e 1911.

### XXI$^{vet}$ kantved

* Lakaet e voe ar gumun e Kanton Sant-Filberzh-Deaz pa voe diskaret Kanton Levieg e 2014.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Manerioù L'Espiardière , bet adsavet e 1813, Val-de-Morière,1870, Les Tannières, La Foresterie ha La Vannerie.
* Kastelloù La Clérissais ha Jarilles.
* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.
* Iliz katolik Jakez an Henañ, XIVvet kantved-XVvet kantved, luc’hskeudennoù$^,$.
* Chapel Intron-Varia e Fréligné, luc’hskeudennoù$^,$.
* Ti ar c'houer.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Dave ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Cassini - EHESS - Fichenn kumun Tolvez
* ↑ (fr)Les soldats de Loire Inférieure - Monumant ar re varv
* ↑ (fr) Décret n° 2014-243 du 25 février 2014 portant délimitation des cantons dans le département de la Loire-Atlantique
* ↑ (fr)infobretagne.com
* ↑ (fr)infobretagne.com
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)infobretagne.com
* ↑ (fr)Clochers de France
* ↑ (fr)infobretagne.com
* ↑ (fr)Clochers de France
# Tolve

Tolve zo ur gumun eus Italia, e proviñs Potenza, en Basilicata.
# Tolyatti

Tolyatti (rusianeg: Толья́тти) a zo ur gêr e su-mervent Rusia, war lez ar Volga. 719 632 a dud a oa o vevañ enni e 2010. Anvet eo evel-se abaoe 1964 diwar-lerc'h ar rener komunour italian Palmiro Togliatti; a-raok e oa anvet "Stavropol-na-Volge" (Stavropol war ar Volga).

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Toluca

Toluca, pe Toluca de Lerdo gwechall, eo kêr-benn Stad Mec'hiko (berraet alies en "Edomex", diwar Estado de México e spagnoleg) , e Republik Mec'hiko, 63 km er mervent da Kêr-Vec'hiko, a zo en Distrito Federal.

## An Anv

Dont a ra an anv Toluca eus anv Náhuatl ar c'hornad, pa voe adanvet gant an Azteked e 1473.
Toluca de Lerdo e oa an anv kemeret e 1861 en enor da Sebastián Lerdo de Tejada, prezidant ar Republik.
# Tolteked

An Dolteked a oa ur bobl amerindian eus Kreizamerika, hag a oa o sevenadur en e uhelañ etre 1200 ha 800 kent Jezuz Krist.
# Tolypeutes

Tolypeutes :
| Tolypeutes matacus ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Tolypeutes |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Tolypeutes a zo ur genad e rummatadur ar bronneged.

## Spesadoù

2 spesad tatoued a zo ennañ:
* tatou teir roudenn ar su (Tolypeutes matacus)
* tatou teir roudenn Brazil (Tolypeutes tricinctus)
# Tolz Heol

En astrofizik, an tolz Heol zo un unanenn a dalvez da vuzuliañ an tolz a vez implijet dre gendiviz evit ar stered pe an traezoù tolzennek all. Kevatal eo da dolz hon Heol. E arouezenn hag e dalvoudegezh zo :
    $M_{\bigodot }=1,9891\times 10^{30}\;kg$
Gallout a reer jediñ tolz an Heol diouzh hed ar bloavezh, ar pellder etre an Douar hag an Heol (an UA), hag an argemmenn gravitadur (G) evel :
    $M_{\bigodot }={\frac {4\pi ^{2}\times (1{\rm {UA}})^{3}}{G\times (1{\rm {yr}})^{2}}}$,
Betek nevez zo ne anaved ket an argemmenn gravitadur nag an UA en un doare resis. koulskoude, jediñ tolz relativel ur blanedenn all e Koskoriad an Heol pe un daouad steredennoù en unanennoù tolz Heol a zepante eus an argemmennoù anavezet fall-se. Talvoudus e oa eta jediñ an tolzioù-se en unanennoù tolz Heol (sellet ouzh argemmenn gravitadur Gauss). Hiziv an deiz ez eo muzuliet an UA en un doare resis-kenañ a-drugarez da radarioù etreplanedenn ha G zo muzuliet mat ivez, met tolz an Heol a zalc'h da vezañ unan eus emglevioù a-bouez ar steredoniezh.
Talvout a ra tolz an Heol kement ha 330 000 gwezh tolz an Douar. Ar c'horrezed ruz eo ar stered, dezho an tolz bihanañ. Ar re vihanañ anavezet zo 1/20 eus tolz an Heol. Ar steredennoù tolzennekañ o devez un tolz a dalvez war-dro 50 pe 80 tolz Heol. Pa vez tolzennekoc'h c'hoazh ur steredenn ez eo distabil rak gwask ar skinadur divent zo en he c'hreiz a laka anezhi da skarzhañ an danvez a ya d'he ober.
E miz Genver 2004, Stephen Eikenberry, eus skol-veur Kalifornia, en deus disklêriet en doa dizoloet ar steredenn dolzennekañ a oa bet kavet biskoazh : LBV 1806-20. Ur steredenn yaouank-kenañ eo houmañ, dezhi 150 tolz Heol d'an nebeutañ.
# STEN (pistolenn-vindrailher)

Ar STEN zo ur bistolenn-vindrailher saoz kambret e 9 mm Parabellum hag implijet e-leizh gant armeoù Breizh-Veur hag ar C'hommonwealth e-pad an Eil Brezel-bed ha Brezel Korea. Un arm simpl ha marc'hadmat e oa, azasaet ouzh ezhommoù meur ur brezel-bed. Ouzhpenn d'an armeoù e voe roet ar Sten da strolladoù rezistañs en Europa a-bezh.
STEN zo un akronim : ST evit anvioù-familh ijinerien an arm, ar major Reginald V. Shepherd hag Harold J. Turpin, hag EN evit uzin-armoù RSAF Enfield.

## Daveennoù

* Sten MK I war al lec'hienn Historical Firearms (lennet d'an 31/01/2024) (saozneg)
* HENROTIN Gérard, The English Sten Submachine Gun Explained, HL Publishing, 2008
# SWAPO

Ar SWAPO (South West Africa People's Organization - Aozadur Pobl Mervent Afrika) eo strollad politikel pennañ Namibia abaoe dizalc'hiezh ar vro e 1990. Ur sindikad marksour e oa da gentañ, a-raok dont da vezañ ul luskad armet a stourme evit dieubidigezh Namibia. Ezel eo eus an Etrebroadelenn sokialour.
# S hir

An s hir (ſ) eo stumm kozh al lizherenn vihan s .
Gwechall e oa daou s:
* an s ront (s), implijet e diwezh ur ger,
* hag an s hir (ſ) implijet e lec'h all, dres evel ma ra al lizherenneg c'hresianek.
N'he deus al lizherenn-mañ pennlizherenn ebet.
Roudoù anezhi a vez kavet c'hoazh el lizherenn alamanek eszett (ß), savet diwar un s hir skrivet stag ouzh ur z.
Implijet e veze gwechall gant holl yezhoù Europa a rae gant al lizherenneg latin, chomet en dizuz en holl anezhe bremañ avat.
Implijet e vez ivez gant ar Lizherenneg Fonetikel Etrebroadel evit ober diouzh treuzskrivadennoù fonologel pe fonetikel, skrivet ʃ (distaget ch hervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg).

## Gwelet ivez

* Ech (ʃ)
* Porched ar yezhoù hag ar skriturioùAdkavit pennadoù Wikipedia a denn d'ar yezhoù.
* g • ka • keLizherenneg latin
* Aa · Bb · Cc · Dd · Ee · Ff · Gg · Hh · Ii · Jj · Kk · Ll · Mm · Nn · Oo · Pp · Qq · Rr · Ss · Tt · Uu · Vv · Ww · Xx · Yy  · Zz
* Lizherennoù gant diakritikoù :
* Áá · Ää · Åå · Ćć · Čč · Éé · Łł · Ññ · N̈n̈ · Óó · Öö · Øø · Šš · Úú · Üü  · Žž
* Digramoù :
* Ch · C'h · Dd · Dz · Ǆ · Dx · Gb · IJ · Kp · LJ · LL · Mb · Mp · Nd · Ng · NJ · Nk · Ns · Nt · Nz · Ȣ · Sh · Th
* Trigramoù :
* Dzs  Ngb  Nkp  Sch  Tsh
* Lizherennoù ispisial :
* Ææ · ɑ · Ɓɓ · Ↄↄ · Ɗɗ · Ðð · Ðđ · Ðɖ · Ɛɛ · Ʒʒ · Ə · Ǝǝ · Ƒƒ · Ɠɠ · Ɣɣ · Ȝȝ · Ƴƴ · Ƣƣ · Ħħ · Ⱶⱶ · Ƕƕ · ĸ · Ŋŋ · Œœ · Ɔɔ · Ɽɽ · Ȣȣ · ſ · ß · Ʃʃ · Ʋʋ · Ɯɯ · Ⅎⅎ · Ȥȥ · Þþ · Ƿƿ · Ƨƨ · Ƽƽ · Ƅƅ
# Sa'id I ibn Idris

Sa'id I ibn Idris (760-803) (arabegسعيد بن ادريس الأول) a oa emir Nekor. Eus Temsaman e tiblasas e gêrbenn da Nekor. Gant an Normaned e voe preizhiet ar gêr diwezhatoc'h. Ret e voe dezhañ stourm ouzh un darn eus meuriad ar Ghomara a oa en em savet met d'o faezhañ e teuas a-benn.
# Sa'id bin Jubair

Sa'id bin Jubair (arabeg: سعيد بن جبير‎), anavezet dindan an anv Abū Muhammad ivez, a zo bet ganet e 665 e Kufa (en Iraq bremañ) ha marvet e 714. Bevañ a reas er Reter Tostañ. Barnour e oa deus e vicher.
Mestrc'hoarier echedoù, barrek-kenañ er c'hoari dall.
# Sancho II

Meur a roue zo bet anvet Sancho II:
* Sancho II Navarra, lesanvet Abarca (935-994), Roue Navarra adal 970 betek 994, kont Aragon adal 972 betek e varv e 994.
* Sancho II Kastilha, roue Kastilha adal 1065 betek 1072.
* Sancho II Portugal, lesanvet an Deol (1207-1248), roue Portugal hag an Algarvoù adal 1233 betek 1248.

## Gwelet ivez

* Sancho
* Sancho Iañ
* Sancho III
# Sancho III

Sancho III zo anv daou roue:
* Sancho Garcés III Navarra (992 - 1035), lesanvet el Mayor pe el Grande, a oa Roue Navarra, en amzer rouantelezh Nájera-Pamplona entre ar bloavezhioù 1000-1035, roue Sobrarbe ha Ribagorza (1018-1035) ha Roue Kastilha (1029-1035);
* Sancho III Kastilha, lesanvet el Deseado (1134 - 1158), Roue Kastilha adalek an 21 a viz Eost 1157 betek e varv.

## Pennadoù kar

* Sancho II
* Sancho IV
* Sancho
# Sancho III Kastilha

Sancho III Kastilha (1134-1158) a oa roue Kastilha.
Mab e oa da Alfonso VII el Emperador, roue Kastilha ha León, ha d'e bried Berenguela Barcelona (1116 - 1149), merc'h da Ramon Berenguer III, kont Barcelona, ha d'e bried Dulce Provañs; breur e oa da Fernando II León.

## Dimeziñ ha bugale

Dimeziñ a reas da Blanca Garcés Pamplona, merc'h da García Ramírez, roue Pamplona, daou vab o doe:
* Alfonso VIII Kastilha (1155-1214), roue Kastilha war-lerc'h e dad ; a-hed e ren e vrezelas ouzh e genderv Alfonso IX León hag ouzh an Almohaded, ha trec'h e voe war ar re-se en Emgann Las Navas de Tolosa, en 1212.
* García de Castilla (1156-1156). Beziet e voe e Manati San Pedro de Soria.
Koulskoude, hervez dihelloù zo, n'en doe Sancho III nemet ur mab, an infant Alfonso, a varvas e vamm Blanca Garcés Navarra ouzh e c'henel, hag a renas war lerc'h e dad.

## E varv

Mervel a eure en 1214 ha beziet e voe e Manati an Huelgas de Burgos, a oa bet diazezet gantañ.
# Sancho IV Kastilha ha León

Sancho IV « el Bravo » (1257-1295) a oa roue Kastilha ha León etre 1284 ha 1295.

## E vuhez

Mab e oa da Alfonso X ar Fur, roue Kastilha ha León, ha d'e bried Violante Aragon (1236-1301), merc'h da Jaime Iañ « el Conquistador », roue Aragon.
Dibaouez e reas brezel, pe d'ar Gabalerien, pe a-enep ar Vaored.
Tapout e reas Tarifa, ur c'hrenvlec'h meur war strizh-mor Gibraltar, war ar Vaored.

## Eured ha bugale

Dimezet e oa e 1281 da María de Molina, moereb dezhañ, ha seizh bugel o doe:
* Izabel Kastilha, pe Isabel de Castilla y de Molina, ganet en 1283 e Toro, e Rouantelezh León, ha marvet en 1328, a oa infantez a Gastilha, dimezet div wech:
** da Jaime II Aragon
** da Yann IV, dug Breizh.
* Fernando IV (1285-1312).
* Alfonso Kastilha (1286-1291), marvet da bemp bloaz .
* Enrique Kastilha (1288-1299), marvet da unnek vloaz .
* Pedro Kastilha (1290-1319), aotrou los Cameros.
* Felipe Kastilha (1292-1327), aotrou Cabrera y Ribera ha pertiguero mayor de Santiago.
* Beatriz Kastilha (1293-1359). Rouanez Portugal entre 1325 ha 1357 evel pried Afonso IV.
Digant María Alfonso Téllez de Meneses, itron Ucero keniterv d'ar rouanez María de Molina en doe div verc'h:
* Violante Sánchez de Castilla,
** dimezet en 1293 da Fernando Rodríguez de Castro, aotrou Lemos ha Sarria.
* Teresa Sánchez de Castilla,
** dimezet da Juan Alfonso Téllez de Meneses, Iañ kont Barcelos ha IVvet aotrou Alburquerque, ha mab da Rodrigo Anes de Meneses, IIIvet aotrou Alburquerque, ha da Teresa Martínez de Soverosa;
** goude intañveziñ e miz Mae 1304, e timezas Teresa cda Ruy Gil de Villalobos, ricohombre,
*** ur verc'h o doe, anvet María Rodríguez de Villalobos, dimezet da Lope Fernández Pacheco, .
Digant Marina Pérezen doe :
* Alfonso Sánchez de Castilla, dimezet da María de Salcedo, merc'h da Diego López de Salcedo, ha marvet divugel .
Digant ur vaouez all, dianav hec'h anv, en doe ur bugel all :
* Juan Sánchez.

## Notennoù

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* ↑ Julia Traducta, hirie Joza, rannvro Cadix, war strizh-mor Gibraltar
* ↑ M.-N. Bouillet : Dictionnaire universel d'Histoire et de Géographie. Embannadurioù L. Hachette et Cie. Paris 1863
* 1 2
# Sancho III Navarra

Sancho Veur, pe Sancho III Garcés, pe Sancho III Navarra (1005-1035), lesanvet el Mayor (ar Meur), a oa roue Navarra adalek ar bloavezh 1000, kont Sobrarbe (1018-1035) ha Ribagorza ha Castiella (1029-1035). En XIvet kantved ne oa roue ebet ken galloudek hag eñ e ledenez Spagn.
Mab e oa d'ar roue García Sánchez II el Temblón, ha da Jimena Fernández de León (marvet war-dro 1035). E vamm a oa merc'h da Fernando Bermúdez, kont Cea, ha d'ar gontez Elvira Díaz eus tiegezh Saldaña. Ar gurunenn a gemeeras etre 1000 ha 1004, ha war un dro hini rouantelezh Pamplona ha hini kontelezh Aragón, dindan ur c'huzul rejañs ennañ an eskibien, e vamm, hag e vamm-gozh Urraca Fernández.
Kont Aragon etre 1028 ha 1029, hag Impalaer ar Spagnoù n'ouzer ket gwall vat pegoulz. Goude e varv e voe rannet e vadoù entre e bevar mab : Fernando Iañ Kastilha, Ramiro Iañ Aragon, Gonzalvo Iañ Sobrarbe ha Ribagorça ha García IV Navarra.
# Sancho II Navarra

Sancho II Navarra, pe Sancho Garcés II Pamplona, lesanvet Abarca (935-994), a voe Roue Pamplona adal 970 betek 994, kont Aragon adal 972 betek e varv e 994. Mab e oa d'ar roue García Sánchez Iañ ha da Andregoto Galíndez, merc'h da c'h-Galindo Aznárez II (867-892), kont Aragón .
En amzer-se e oa liammoù a diegezh etre rouantelezhioù León ha Navarra ha kontelezh Kastilha, ha skoazellet e oa ar roue minor Ramiro III León gant rouaned Navarra.

## Dimeziñ ha bugale

Dimeziñ a reas Sancho II en 962 da Urraca Fernández, merc'h da Fernán González ha da Sancha Pamplona. A-raok 950 e oa bet dimezet Urraca da Ordoño III León hag e 956 e timezas da Ordoño IV "El Malo", a-raok dizimeziñ.
Pemp bugel o doe Sancho hag Urraca:
* Maria Navarra (†998) a zimezas d'an impalaer santel Oton III an Impalaeriezh Santel
* García III Navarra
* Ramiro Navarra (†992)
* Gonzalvo Navarra, kont Aragon
* Urraca Navarra, anvet Abda goude dimeziñ da Al Mansur

## Pennadoù kar

* Sancho III Navarra
* Sancho
* García II de Navarre
# Sancho Garcés III Navarra

Sancho Veur, pe Sancho III, pe Sancho Garcés III Navarra (992 - 1035), lesanvet el Mayor pe el Grande, a oa Roue Pamplona, en amzer rouantelezh Nájera-Pamplona, entre ar bloavezhioù 1000-1035, kont Sobrarbe ha Ribagorza (1018-1035) ha Roue Kastilha ha Monzón (1029-1035).
Mab e oa d'ar roue García III Navarra ha da Jimena Fernández (marvet war-dro 1035). Kont Aragon e voe etre 1028 ha 1029. En e amzer e teuas e rouantelezh da vezañ ar galloudusañ rouantelezh eus al ledenez. Meneg a veze graet anezhañ evel rex Ibericus pe rex Hispaniarum hag Impalaer ar Spagnoù n'ouzer ket gwall vat pegoulz.

## E vugale

Kent dimeziñ en doe ur mab bastard digant e serc'h Sancha de Aibar:
* Ramiro Iañ Aragon (c. 1006/1007-1063), kont Jaca ha roue Aragon.
** dimezet da Gilberga (Hermesenda) Roger de Bigorra (m. 1049)
** da Inés Akitania.
Dimeziñ a reas en 1010 da Munia Mayor ha pemp bugel o doe:
* García Sánchez III Pamplona «el de Nájera», dimezet da Etienette (Estefanía) Barcelona pe Foix.
* Gonzalo Sánchez (c. 1014–1045), a renas e Sobrarbe ha Ribagorza, muntret en 1045
* Fernando Sánchez «el Grande» (c. 1016–1065), kont Kastilha (1029–1037) ha roue León (1037–1065) dre e zimeziñ, ** dimezet da Sancha León, c'hoar d'ar roue Bermudo III León.
* Bernardo Sánchez de Navarra (†1024)
* Jimena Sánchez (1018-1063), dimezet da Bermudo III León.

## War e lerc'h

Goude e varv e voe rannet e rouantelezh entre e bevar mab :
* Fernando Iañ Kastilha,
* Ramiro Iañ Aragon,
* Gonzalvo Iañ Sobrarbe ha Ribagorce,
* ha García IV Navarra.
# Sancho II Kastilha ha León

Sancho II Kastilha ha León (1037- Zamora 1072), lesanvet el Fuerte (an Hini kreñv), a oa mab da Fernando Iañ. Kentañ roue Kastilha (1065-1072) e oa, ha goude roue Galiza (1071-1072) ha roue León (1072).
Gantañ e voe unanet rouantelezhioù Kastilha, Galiza ha León dre an armoù, diwar-goust e vreudeur. Mervel a reas o lakaat seziz war gêr Zamora, dalc'het gant e c'hoar, Urraca Zamora (1033-1101).
E vreur Alfonso a renas war e lerc'h neuze.

## Pennad kar

* Sancho Kastilha
# Sancho II Portugal

Sancho II a Bortugal a zo bet ganet d'an 8 a viz Gwenholon 1207 e Coimbra (Portugal) ha marvet d'ar 4 a viz Genver 1248 e Toledo (Spagn). Mab e oa da Afonso II, Roue Portugal, ha d'ar rouanez Urraca Kastilha (Rouanez Portugal). Pevare roue Portugal e voe adalek 1223 betek 1248. Lesanvet e oa O Capelo (kabellet). Dimeziñ a reas gant Mécia Lopes de Haro, eus Rouantelezh León.
Bec'h a savas etrezañ hag an Iliz. Klemm diwar e benn a reas arc'heskob Porto ouzh ar pab. Eskumunuget e voe ar roue gant ar pab Inosant IV a c'houlennas digant Portugaliz envel ur roue all. Breur Sancho, Afonso, a oa o chom en Gall, evel kont Boulogne, a voe pedet da gemer ar gurunenn evel rejant e Gwengolo 1245. Hag eñ da Bortugal. Ret e voe da Sancho dilezel ar gurunenn en 1247 ha repuiñ da gêr Toledo, ma varvas e Genver 1248. Beziet e voe eno en iliz-veur.

## War e lerc'h

E vreur Afonso III a renas war e lerc'h.
# Sancho IV

Sancho IV zo anv daou zen:
* Sancho IV, «el de Peñalén», roue Pamplona (1054 – 1076).
* Sancho IV, «el Bravo», roue Kastilha (1284 – 1295).

## Pennadoù kar

* Sancho
# Solaro (Italia)

Solaro a zo ur gumun italian, e Meurgêr Milano.

## Liamm diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Solana del Pino

Solana del Pino zo ur gumun e proviñs Ciudad Real, e Kastilha-La Mancha.
# Solanillos del Extremo

Solanillos del Extremo zo ur gumun e Spagn e proviñs Guadalajara.
# Solarana

Solarana zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Burgos, e rannvro emren Kastilha ha León. An niver annezidi zo 74 (2023).
# Solana de Rioalmar

Solana de Rioalmar zo ur gumun e Spagn, e proviñs Ávila, e Kastilha ha León.
# Solana de los Barros

Solana de los Barros zo ur gumun e proviñs Badajoz en Extremadura.
# Solarino

Solarino zo ur gumun italian, e proviñs Siracusa ha rannvro emren Sikilia.
# Solana de Ávila

Solana de Ávila zo ur gumun e Spagn, e proviñs Ávila, e Kastilha ha León.
# Solarolo

Solarolo zo ur gumun en Italia, e proviñs Ravenna, e Emilia-Romagna.
# Tatou seizh roudenn

Tatou seizh roudenn :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Dasypus |
| Anv skiantel ||
| Dasypus septemcinctus Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An tatou seizh roudenn (Dasypus septemcinctus) a zo ur bronneg hag a vev e Suamerika (Arc'hantina, Brazil, Paraguay ha Bolivia).
# Tatou min hir an norzh

Tatou min hir an norzh :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Dasypus |
| Anv skiantel ||
| Dasypus sabanicola Mondolfi, 1968 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Tatou min hir an norzh (Dasypus sabanicola) a zo ur bronneg hag a vev e Suamerika (Kolombia ha Venezuela).
# Tatou min hir blevek

Tatou min hir blevek :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Dasypus |
| Anv skiantel ||
| Dasypus pilosus Fitzinger, 1856 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An tatou min hir blevek (Dasypus pilosus) a zo ur bronneg hag a vev e Perou.
# Tatou teir roudenn Brazil

Tatou teir roudenn Brazil :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Tolypeutes |
| Anv skiantel ||
| Tolypeutes tricinctus Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Tatou teir roudenn Brazil (Tolypeutes tricinctus) a zo ur bronneg brosezat e Brazil.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Tatou blevek an Andoù

Tatou blevek an Andoù :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Chaetophractus |
| Anv skiantel ||
| Chaetophractus nationi Thomas, 1894 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Tatou blevek an Andoù (Chaetophractus nationi) a zo ur bronneg hag a vev e Suamerika (Bolivia ha Chile).
# Tatou min hir ar su

Tatou min hir ar su :
| Tost en arvar (NT) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Dasypus |
| Anv skiantel ||
| Dasypus hybridus Desmarest, 1804 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Tatou min hir ar su (Dasypus hybridus) a zo ur bronneg hag a vev e Suamerika (Arc'hantina, Brazil, Paraguay hag Uruguay).
# Tatou meur

Tatou meur :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Priodontes |
| Anv skiantel ||
| Priodontes maximus Kerr, 1792 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An tatou meur (Priodontes maximus) zo ur bronneg a vev e Suamerika. Ar spesad nemetañ eo er genad Priodontes.
# Tatou nav roudenn

Tatou nav roudenn :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Dasypus |
| Anv skiantel ||
| Dasypus novemcinctus Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An tatou nav roudenn (Dasypus novemcinctus) a zo ur bronneg hag a vev e Norzh, Kreiz ha Suamerika.

## Doareoù pennañ

Etre 35 ha 55 cm eo hirder e gorf hag etre 25 ha 45 cm hini e lost.
En em vagañ a ra diwar merien, evned ha frouezh. Toullañ a ra garidennoù hir.
# Tatou bras blevek

Tatou bras blevek :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Chaetophractus |
| Anv skiantel ||
| Chaetophractus villosus Desmarest, 1804 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An tatou bras blevek (Chaetophractus villosus) zo ur bronneg a vev e Suamerika (Bolivia, Chile, Paraguay hag Arc'hantina).
# Tatou c'hwec'h roudenn

Tatou c'hwec'h roudenn :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Usurzhad : | Xenarthra |
| Urzhad : | Cingulata |
| Kerentiad : | Dasypodidae |
| Genad : | Euphractus |
| Anv skiantel ||
| Euphractus sexcinctus Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
An tatou c'hwec'h roudenn (Euphractus sexcinctus) zo ur bronneg a vev e Suamerika (Brazil, Uruguay, Arc'hantina, Paraguay, Bolivia ha Surinam). Ar spesad nemetañ eo er genad Euphractus.
# Scandriglia

Scandriglia zo ur gumun en Italia, e proviñs Rieti ha rannvro Lazio.