OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Cornelia Africana

Cornelia Africana (war-dro 189 kent JK - war-dro 100 kent JK) a oa merc'h da Scipio Africanus, ar jeneral roman a voe trec'h war Hannibal Barca, ha mamm ar Gracchi brudet en istor Henroma.
En eñvor ar Romaned e oa skouer ar vamm roman oc'h ober war-dro deskadurezh he mibien evit ma vijent ar re wellañ en o bro. Hi eo ar c'hentañ Romanez a voe enoret gant un delwenn arem.
# Durbuy

Durbuy zo ur gumun e Belgia e proviñs Luksembourg.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Durham (North Carolina)

Durham zo ur gêr lec'hiet e norzh-kreiz stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 233 252 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Durham en ur mod ofisiel e 1869.

## Tud

* John D. Loudermilk, saver-sonioù

## Liammoù diavaez

* (en) Lec'hienn ofisiel
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Durango (stad)

Durango zo unan eus an 31 stad kevredet a ya d'ober Stadoù-Unanet Mec'hiko, un tamm en hanternoz da greiz ar vro.
Victoria de Durango eo ar gêr-benn.
# Durban

Durban (eThekwini e zouloueg) zo ur gêr vras eus Suafrika, an eil kêr vrasañ er vro, gant ouzhpenn 3 milion a annezidi e 2004. Kêr-benn proviñs kozh Natal e oa, ha kêr vrasañ proviñs KwaZulu-Natal eo.

## Kêrioù gevellet

Gevellet eo Durban gant ar c'hêrioù-mañ :
* Aleksandria (Ejipt)
* Chicago (Stadoù Unanet Amerika)
* Eilat (Israel)
* Leeds (Bro-Saoz)
* Naoned (Breizh)
* Rio de Janeiro (Brazil)
* Guangzhou (Republik Pobl Sina)

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ofisiel Durban
# Durença

An Durença (pe Durance e galleg) a zo ur stêr en Okitania hag a eien en Alpoù, e Menez Chenalhet, hag a dreuz Provañs war-hed 323,8 km a-raok kemberiñ gant ar Ron war e lez kleiz.

## Gerdarzh

Ur ger a orin keltiek e vefe Durença, kar d'ar ger brezhonek dour. Anavezet eo ar stummoù Druentia (er Iañ kantved), Drouentios potamos (en gresianeg), Durantia (e 854 ha 1271) pe Durentia (e 1127).
Ar stummoù klasel zo deuet eus *Dūrantia, diazezet war an douranv dur- pe dru- a gaver en anv meur a stêr en Alpoù ar c'hornôg (ar stêrioù Dora Báltea ha Dora Riparia, en Italia, Dranse e Savoia (en Haute-Savoie), ha Drac, Drôme, Durensola, gant un dibenn-ger -antia. An holl stêrioù-se a zo froudoù anezho, hag emañ o mammennoù en uheldirioù.
Ouzh an anv -se e c'haller tostaat ivez an anv Dordogne, hag ivez Duero e Spagn.

## Kêrioù

Tremen a ra an Durença dre:
* Briançon
* Ambrun
* Sisteron
* Castèu-Arnòs e Sant Auban
* Lei Meas
* Manòsca
* Pertús
* Cavalhon
* Castèurainard
* Avinhon el lec'h ma kember gant ar Ron.

## Notennoù

* ↑ Paul-Louis Rousset, Les Alpes et leurs noms de lieux.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Durham

    Evit implijoù all, gwelet Durham (disheñvelout).
Durham a zo ur gêr e biz Bro-Saoz, pennlec'h kontelezh Durham.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Duratón

Duratón zo un anv-lec'h spagnolek e Spagn:
* Duratón, e Sepúlveda, e proviñs Segovia.
* ar Río Duratón, ur stêr
* ar Parque Natural de las Hoces del río Duratón, ur park naturel.
* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
# Durazzano

Durazzano zo ur gumun en Italia, e proviñs Benevento, e rannvro Campania.
# Duratón (Segovia)

Duratón zo ur rann eus Sepúlveda, Segovia e kumuniezh Castilla y León, e Spagn. War lez ar stêr Duratón, heñvelanvet, emañ. 60 a dud a oa o chom eno e 2008. Brudet eo an iliz romanek, La Asunción de María.
Kavet ez eus bet rivinoù roman hag ur vered vizigot.

## Lec'hanvadurezh

Dont a rafe an anv eus an hengeltieg, *Durato, ma rankfed gwelout ar ger indezeuropek dhur-, ‘dor’.
# Durgerdam

Durgerdam a zo ur gêriadenn e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. Ul lodenn eus kumun Amsterdam eo, hag emañ e reter ar gêr, 7km ac'haleno, war bord an IJsselmeer.
Durgerdam a zo ivez ul lodenn eus is-kumun (deelgemeente) Amsterdam-Noord. War-dro 430 annezad a zo.
Ur gêr distag e voe Durgerdam etre ar 1añ a viz Mae 1817 hag ar 1añ a viz Genver 1818, ha d'ar mare-se e voe kendeuzet gant Ransdorp.

## Notenn

* ↑ Statistics Netherlands (CBS), Kerncijfers postcodegebieden 2004 : postcode 1026BX, BZ, CA to CM.
# Gwaharzh

Gwaharzh :
| Ar maerdi. ||
| Anv gallaouek | Gahard |
| Anv gallek (ofisiel) | Gahard |
| Bro istorel | Bro Roazhon |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Il-ha-Gwilen |
| Arondisamant | Roazhon |
| Kanton | Entraven |
| Kod kumun | 35118 |
| Kod post | 35490 |
| Maer Amzer gefridi | Isabelle Lavastre 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Kumuniezh kumunioù bro Elvinieg |
| Bro velestradurel | Bro Roazhon |
| Lec'hienn Web | http://www.gahard.net |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 1 524 ann. (2020) |
| Stankter | 61 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 17′ 51″ Norzh 1° 31′ 05″ Kornôg / 48.2975, -1.51805555556 |
| Uhelderioù | bihanañ 45 m — brasañ 112 m |
| Gorread | 24,96 km² |
| Gwaharzh ||
| kemmañ |
Gwaharzh (Gahard e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 73 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 4,84% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; eizh anezhe a varvas e miz Eost 1914 e Belgia:
** e Fosses-la-Ville, d’an 21, unan eus an 70vet Rujumant Troadegiezh.
** an holl re all d’an 22:
*** daou soudard eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Drevadennel en Emgann Rossignol$^,$,
*** ur soudard eus ar 62vet Rujumant Troadegiezh e Maissin(fr),
*** e Virton, daou eus ar 117vet Rujumant Troadegiezh$^,$,
*** e Farjole e Falisolle, unan eus ar 41vet Rujumant Troadegiezh,
*** en Ethe, unan eus ar 103vet Rujumant Troadegiezh.

#### Eil Brezel-bed

* C’hwec’h den ag ar gumun a varvas abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Kalvar ar vered.
XV$^{vet}$ kantved.
* Monumant ar re varv bet savet e 1920.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs

Niver a annezidi

## Melestradurezh

Roll ar vaered :
| Mare | Mare | Anv | Strollad | Karg |
| Meurzh 2014 | → bremañ | Isabelle Lavastre | Kleiz-diseurt | |
| Meurzh 2001 | Meurzh 2014 | Frédéric Bodin | Kleiz-diseurt | Skolaer |
| N'eo ket anavezet c'hoazh an holl fedoù. |||||

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* 1 2 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Ministère de la Culture
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Université de Lille
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)« Isabelle Lavastre élue première femme maire », Ouest-France, 1añ Ebrel 2014.
# Gwaien (stêr)

Stêr Waien eo ar stêr a red eus Ploneiz da gêr Waien, e mervent Bro-Gerne, e departamant Penn-ar-Bed, Breizh. 31,7 kilometr hed a zo dezhi, ha 6 km hed eo an aber adalek traoñ Pontekroaz. War he riblennoù e kaver porzh Pontekroaz (dizimplij bremañ) ha porzhioù Gwaien ha Poulgwazeg (peskerezh ha touristerezh).

## Douaroniezh

Eieniñ a ra stêr Waien e Pengwaien, war uhelenn Ploneiz. Treuziñ a ra bro ar C'hab betek kêr Waien. Mont a ra da heul un draoñienn strizh a-walc'h betek Pontekroaz, el lec'h ma kej kalzik stêrioù bihan. Goude e teu da vezañ un aber hir, e anv "Ria ar Gwaien". Eno en em gann ar mor hag ar stêr.

## Loened ha plant

En aber ar Gwaien eo birvidik buhez al loened hag ar plant. Bevañ a ra kichen-e-kichen pesked mor ha pesked stêr, gouelaned a bep seurt, morvrini, kerc'heized, dirediged ha herlegoned bihan.

## Kumunioù treuzet

* Ploneiz,
* Gourlizon (riblenn zehou),
* Plogastell-Sant-Jermen (riblenn gleiz),
* Gwiler,
* Mahalon,
* Pontekroaz,
* An Eskevien (riblenn zehou),
* Ploeneg (riblenn gleiz),
* Gwaien.

## Pennadoù kar

* Roll stêrioù pennañ Breizh
* Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
# Gwaien (disheñvelout)

Gwaien a zo ur gêr e mervent Breizh. Gallout a ra bezañ ivez:
* ar Gwaien, ur stêr hag a dremen dre ar gêr-se
* Bae Gwaien, ur bae bras e mervent Breizh, etre Beg ar Raz ha Beg Penmarc'h
* Bae Gwaien, ur bae en Inizi Kergelenn e su Meurvor Indez
# Gwal-Liger

Gwal-Liger :
| Ar vourc'h. ||
| Anv gallaouek | Lavau |
| Anv gallek (ofisiel) | Lavau-sur-Loire |
| Bro istorel | Naoned |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Liger-Atlantel |
| Arondisamant | Sant-Nazer |
| Kanton | Savenneg betek 2015, Blaen abaoe 2015 |
| Kod kumun | 44080 |
| Kod post | 44260 |
| Maer Amzer gefridi | Claire Tramier 2020-2025 |
| Etrekumuniezh | Kumuniezh kumunioù an Aber hag an Erv |
| Bro velestradurel | hini ebet |
| Lec'hienn Web | www.lavau-sur-loire.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 771 ann. (2020) |
| Stankter | 48 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 47° 18′ 28″ Norzh 1° 57′ 55″ Kornôg / 47.3077777778, -1.96527777778 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 3 m bihanañ 0 m — brasañ 15 m |
| Gorread | 16,22 km² |
| Gwal-Liger ||
| kemmañ |
Gwal-Liger a zo ur gumun a Vreizh e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.

## Douaroniezh

* Geunioù genou al Liger.
* War lez al Liger emañ Gwal-Liger.

## Anv

* Erwan Vallerie (1995) ː Laval, 1075; de Valle, c. 1330;

## Istor
### Dispac'h Gall

* Krouet e voe kumun Gwal-Liger e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Savenneg hag e Bann Savenneg. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Savenneg.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 37 gwaz ag ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 4,75 % eus he foblañs e 1911.

#### Eil brezel-bed

* Mervel a reas pevar den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.

#### Trevadennoù

* Tunizia: mervel a reas ur milour eus ar gumun en Ain Draham d’an 23 a viz Even 1946 hervez monumant ar re varv.

### XXI$^{vet}$ kantved

* Lakaet e voe ar gumun e Kanton Blaen pa voe diskaret Kanton Savenneg e 2014.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Iliz katolik Sant Varzhin.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn$^,$.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Melestradurezh

* Ar maerdi.

## Tud

* Jacques Jaudonnet, selaouer ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1645

### Ardamezeg ar famihoù

| Jaudonnet Aotrounez ar barrez | En glazur e gebrenn en aour heuliet gant tri fenn erez diframmet en argant |

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Cassini - EHESS - Fichenn kumun Gwal-Liger
* ↑ (fr)Les soldats de Loire Inférieure - Monumant ar re varv
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Décret n° 2014-243 du 25 février 2014 portant délimitation des cantons dans le département de la Loire-Atlantique
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
# Gwalarn (Suafrika)

Gwalarn (Bokone Bophirima e tswanaeg, Noordwes en afrikaneg) a zo unan eus proviñsoù Suafrika. Mahikeng eo ar gêr-benn ha Rustenburg ar gêr vrasañ. Twsanaeg eo ar yezh komzet ar muiañ.
# Gwalarn

    Evit implijoù all, gwelet Gwalarn (disheñvelout).
Ar Gwalarn zo unan eus roudoù-avel an nadoz-vor, just e-kreiz ar C'hornôg hag an Norzh hag e-tal ar Gevred.
Eus ar Gwalarn e c’hwezh an avel alies e Breizh hag en Europa ar C'hornôg dre vras.

## Gwelet ivez

* Nadoz-vor
# Hyacinthe ar Vaou

Hyacinthe ar Vaou, pe Zent ar Vaou pe Senn Vaou (1888-1956), a oa ur c'haner ha sonaozer brezhonek, eus Priel, e dibenn an XIX$^{vet}$ kantved hag en hanterenn gentañ an XX$^{vet}$ kantved. Embannet e veze e ganaouennoù war follennoù distag ha gwerzhet er marc'hadoù. Dall e oa ; gant un nizez dezhañ e veze lakaet dre skrid ar c'hanaouennoù a save.

## Oberennoù

* Kanaouen er merc'hed yaouank "digourdi".
# Hyaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.3 eo ar hyaeg (hya, ghye pe za) komzet e Kameroun ouzh ar vevenn gant Nigeria.
Tost-tre eo d'ar psikyeg hag ar c'hamweg.

## Gwelet ivez

* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
# Hwlffordd

Hwlffordd (Haverfordwest e saozneg) zo ur gêr e Sir Benfro, e mervent Kembre. Pennelec'h ar gontelezh eo hag ar gêr vrasañ enni. Poblet e oa gant 13 367 a dud e 2001;.
Emañ Hwlffordd war-hed 10 km diouzh an aod a zedenn miliadoù a douristed en hañv.
Gevellet eo Hwlffordd gant kêr Oberkirch en Alamagn.

## Eisteddfod Genedlaethol

Eisteddfod Vroadel Kembre a voe aozet e Hwlffordd e 1972.

## Tud brudet

* Waldo Williams, barzh kembraek, zo bet ganet eno.

## Notennoù

* ↑ KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas
# Hwair (lizherenn)

Hwair (Ƕ, ƕ) eo anv ul lizherenn eus al lizherenneg c'hotek implijet e evit skrivañ ar son treuzskrivet hw- el lizherenneg latin (LFE: [xʷ] pe [ʍ].
| Lizherennoù gant diakritikoù : | Áá · Ää · Åå · Ćć · Čč · Éé · Łł · Ññ · N̈n̈ · Óó · Öö · Øø · Šš · Úú · Üü · Žž |
| Digramoù : | Ch · C'h · Dd · Dz · Ǆ · Dx · Gb · IJ · Kp · LJ · LL · Mb · Mp · Nd · Ng · NJ · Nk · Ns · Nt · Nz · Ȣ · Sh · Th |
| Trigramoù : | Dzs Ngb Nkp Sch Tsh |
| Lizherennoù ispisial : | Ææ · ɑ · Ɓɓ · Ↄↄ · Ɗɗ · Ðð · Ðđ · Ðɖ · Ɛɛ · Ʒʒ · Ə · Ǝǝ · Ƒƒ · Ɠɠ · Ɣɣ · Ȝȝ · Ƴƴ · Ƣƣ · Ħħ · Ⱶⱶ · Ƕƕ · ĸ · Ŋŋ · Œœ · Ɔɔ · Ɽɽ · Ȣȣ · ſ · ß · Ʃʃ · Ʋʋ · Ɯɯ · Ⅎⅎ · Ȥȥ · Þþ · Ƿƿ · Ƨƨ · Ƽƽ · Ƅƅ |
* Porched ar yezhoù hag ar skriturioùAdkavit pennadoù Wikipedia a denn d'ar yezhoù.
* Gwelit ivez:
* Wh (lizherenn)
* Kensonenn gweuz-drekstaon dre dostaat divouezh
# Hw (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo Hw, hw implijet gant an c'hanakeg evit skrivañ ar son kensonennel [ʍ] pe [wh].
| Lizherennoù gant diakritikoù : | Áá · Ää · Åå · Ćć · Čč · Éé · Łł · Ññ · N̈n̈ · Óó · Öö · Øø · Šš · Úú · Üü · Žž |
| Digramoù : | Ch · C'h · Dd · Dz · Ǆ · Dx · Gb · IJ · Kp · LJ · LL · Mb · Mp · Nd · Ng · NJ · Nk · Ns · Nt · Nz · Ȣ · Sh · Th |
| Trigramoù : | Dzs Ngb Nkp Sch Tsh |
| Lizherennoù ispisial : | Ææ · ɑ · Ɓɓ · Ↄↄ · Ɗɗ · Ðð · Ðđ · Ðɖ · Ɛɛ · Ʒʒ · Ə · Ǝǝ · Ƒƒ · Ɠɠ · Ɣɣ · Ȝȝ · Ƴƴ · Ƣƣ · Ħħ · Ⱶⱶ · Ƕƕ · ĸ · Ŋŋ · Œœ · Ɔɔ · Ɽɽ · Ȣȣ · ſ · ß · Ʃʃ · Ʋʋ · Ɯɯ · Ⅎⅎ · Ȥȥ · Þþ · Ƿƿ · Ƨƨ · Ƽƽ · Ƅƅ |
# Hyacinthe Kerniliz

Hyacinthe Kerniliz :
| Anv ofisiel | Hyacinthe Mathieu Isidore Kernilis |
| Ganedigezh | 1añ a viz C'hwevrer 1879 Pont-'n-Abad, Bro-Gerne |
| Marv | 29 a viz Du 1956 Pont-'n-Abad, Bro-Gerne |
| Yezh skrivañ | brezhoneg |
| kemmañ |
Hyacinthe Kerniliz (Hyacinthe Mathieu Isidore Kernilis), ganet d'ar 1añ C'hwevrer 1879 e Pont-'n-Abad ha marvet eno d'an 29 Du 1956, a oa ur skrivagner brezhonek.
Dimezet e voe e 1906 da Mari-Jozefin Henaff, hag e 1909 da Mari ar Bleiz.

## Romantoù
### Er c'hazetennoù

* 1908 : Kalon rannet, Le Courrier du Finistère (16 rann)
* 1909-1910 : Kear ha Meaziou, Le Courrier du Finistère (14 rann)

### Adembannadurioù

* 2000 : Kêr ha mêziou, Emgleo Breiz.
* 2001 : Kalon rannet, Emgleo Breiz.

## Liamm diavaez

* Ur poltred anezhañ e 1955

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ (fr) Virades de l'espoir. La famille Kernilis... à Kernilis, kelaouenn Le Télégramme, 6 a viz Here 2012
# Hyacinthe Yvia-Croce

Hyacinthe Yvia-Croce pe Hyacinthe Yvia Croce eo anv-pluenn Jean-Pierre Croce (Muru, 1893 - Aiacciu, 1981) a oa skrivagner, istorour ha kazetenner korsat.
Soudard e voe en arme Bro-C'hall e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Goude ar brezel e kenlabouras gant ar gelaouenn gorsek A Muvra. Evel Petru Rocca, saver ar gelaouenn-se, e voe ezel eus ar strollad emrener Partitu Corsu d'Azzione adalek 1922. Pennskrivagner ar gazetenn La Nouvelle Corse e voe (1931-1935) ha labourat a reas evit ar pemdezieg La Dépêche Corse (1935-1943).
Tamallet e voe dezhañ, e fin an Eil Brezel-bed, bezañ bet "kenlabouret" gant an alouberien italian. Barnet e voe ha kondaonet da 5 bloavezh toull-bac'h, e 1946.
Meur a levr en deus skrivet, e galleg, diwar-benn Korsika hag ar c'horseg, hag en o zouez un antologiezh vras eus al lennegezh korsek.

## Oberennoù

* Rimes de guerre (1915)
* Anthologie des Ecrivains corses (1919, 1929, 1931 ha 1987)
* Panorama de la presse corse (1762-1852) (1966)
* Grammaire corse (1972)
* Vingt années de Corsisme, 1920-1939 (1979)
* Quarante ans de gloire et de misère. La Révolution corse (1729-1769) (1996)
# Hyacinthoides non-scripta

Hyacinthoides non-scripta, hag a vez graet "bokidi-koukou", "pav-bran", "pour-bran", "roz-koukou" pe "kilked-broen", e-touez anvioù all, anezho e brezhoneg, zo ur spesad plant eus kerentiad an Hyacinthaceae hag a gaver en Europa (Breizh-Veur, hanternoz ar Frañs, Izelvroioù...). Bleuñviñ a reont e miz Ebrel ha miz Mae, bleuñv glas boemus dezho. Gwarezet int e meur a vro.
E kembraeg ivez ez eo liammet anv ar plant gant hini ar goukoug evel m’en diskouez o anv “Clychau’r gôg” (kleier ar gougoug).
# Emgann Pavia (476)

En emgann Pavia pe seziz Pavia e 476, e oa ar jeneral roman Flavius Orestes, tad an impalaer Romulus Augustus, o tifenn kêr dirak arme ar jeneral Odovacer.
Odovacer a gemeras Pavia, hag a lazhas Orestes. Un toullad mizioù goude ar seziz e tiskaras Romulus, diwezhañ impalaer ar C'hornôg, hag e kasas da Gergustentin an arouezioù impalaerel. Ne fellas ket dezhañ bezañ kenimpalaer, kemer a reas an anv a rex gentium, da lavarout eo Roue Italia, a voe anavezet gant Zenon, impalaer roman ar reter.
# Emgann Pelekanon

Emgann Pelekanon pe emgann Pelecanum a voe un emgann etre an 10 hag 11 a viz Even 1329. An nerzhioù a gemere perzh ennañ a oa soudarded Impalaeriezh Bizantion, en un tu, gant an Impalaer Andronikos III Palaiologos en o fenn, hag en tu all ul lu otoman renet gant Orhan Iañ. Lu Impalaeriezh roman ar Reter a voe trec'het gant un niver uheloc'h a enebourien ha gant kadoniezh vrezel an Otomaned.
Ar c'hêrioù aloubet gant al lu otoman en Anatolia ne c'hellent ket mui kontañ war harp ar peurrest eus Impalaeriezh ar Reter. Goustadik e kouezhjont holl etre daouarn an Otomaned. Kentañ emgann Orhan Iañ a oa bet un trec'h war un impalaeriezh gwanaet ha dic'houest da zerc'hel he zachenn en Azia.
# Emgann Pont Arcole

Emgann Pont Arcole a c'hoarvezas etre ar 15 hag ar 17 a viz Du 1796 etre arme ar jeneral gall Napoleone Buonaparte hag arme Aostria, nepell diouzh kêr Arcole en hanternoz Italia.
# Emgann Pavia (1525)

Emgann Pavia zo un emgann a c'hoarvezas e Pavia, en Italia, d'ar 24 a viz C'hwevrer 1525 da goulz brezelioù Italia. Gantañ e voe lakaet fin d'ar c'hwec'hvet eus ar brezelioù-se (1521-1526). Trec'het e voe ar roue gall Frañsez Iañ (Bro-C'hall) a glaske mestroniañ hanternoz Italia, tapet e voe gant e enebour Carlos Iañ, ma rankas chom bloaz prizoniet e Spagn.
Charlez IV, dug Alençon a gasas an arme c'hall en-dro d'ar gêr: eno e voe tamallet dezhañ bezañ laosket ar roue. Ma klañvas an den hag e varvas ur pennad goude.

## Dieubet

Dieubet e voe ar roue gall goude sinañ ur feur-emglev, ha leuskel e gleze hag e zaou vab etre daouarn e enebour. Ne voe ket graet brav d'an daou vugel, Frañsez III (dug Breizh) ha Herri II (Bro-C'hall), maget fall ha gwallgaset. Ne deuas ket o zad d'o c'herc'hat.

## Levrlennadur

* Brantôme, Vie des hommes illustres et grands capitaines français, J. Sambix le jeune, 1583. Advoulet e 1699 en 6 levrenn, hag e 1722 en 4 levrenn.
* Jean Giono, Le désastre de Pavie, Paris, 1963.
* René Guerdan, La bataille de Pavie, Paris, 1976.
* Jean-Paul Mayer, "Pavie", éd. Cénomane, Le Mans, 1998.
# Emgann Philippoi

Emgann Philippoi (miz Gwengolo – miz Here 42 kent JK) a zo anv daou emgann, an eil war-lerc'h egile, e plaenenn Philippoi e reter Makedonia, ma edo an daou driumvir Octavius ha Marcus Antonius o vrezeliañ ouzh ar republikaned Brutus ha Cassius. Trec'h e voe an driumvirien war ar republikaned. Gant ar faezhidigezh-se e voe echu d'ar Republik roman.
# Emgann Plataia

Emgann bras diwezhañ ar Brezelioù medek eo Emgann Plataia (henc'hresianeg Μάχη τῶν Πλαταιῶν, Machē tōn Plataiōn). C'hoarvezout a reas e 479 kent J.-K. e-kichen keoded Plataia e Boiotia etre arme ur c'hevredad keodedoù eus Henc'hres, en o zouez Sparta, Aten, Korinthos ha Megara, hag arme Impalaeriezh Persia a oa renet gant Kserses Iañ.
Er bloavezh a-raok e oa bet trec'h arme Persia, renet gant ar roue e-unan, en emgannoù an Termopiloù hag en Artemision, hag aloubet ganti Thessalia, Boiotia hag Attika da-heul. Koulskoude e oa bet trec'h listri ar C'hresianed d'o zro en Emgann Salamin, en un doare dic'hortoz, ar pezh en doa miret ouzh ar Bersed da aloubiñ ar Peloponnesos. Kserses a oa en em dennet gant al lodenn vrasañ eus e arme ha lezet en doa ar jeneral Mardonios da echuiñ aloubadeg Bro-C'hres.
En hañv -479 o doa dastumet ar C'hresianed un arme vras (hervez ar pezh a veze graet d'ar mare-se) ha bale a rejont trema an norzh. Kilañ a reas ar Bersed e Boiotia ha sevel ur c'hreñvlec'h e-kichen Plataia. Nac'hañ a reas ar C'hresianed koulskoude mont war-raok en un dachenn ma c'halle ar Bersed tennañ splet eus o marc'hegerezh en un doare re aes. Chom a reas pep hini en e lec'h e-pad unnek devezh. Dre ma veze taget o linennoù pourveziñ gant ar Bersed, ar C'hresianed a gilas etrezek ul lec'h gwelloc'h gant dizurzh a-walc'h. Evel ma soñje dezhañ e oa ar C'hresianed a-greiz mont kuit e roas Mardonios an urzh d'e soudarded da vont war o lerc'h met ar C'hresianed (Spartiaiz, Tegeaiz hag Ateniz dreist-holl) en em gannas en o enep ha lazhet e voe Mardonios. Lazhet e voe ivez ul lodenn vras eus arme ar Bersed a oa bac'het en o c'hamp. Distruj an arme-se hag hini an nemorant eus morlu an impalaeriezh en emgann Mykale a lakaas an aloubadeg da baouez. Ha pa vefe un trec'h bras, emgann Plataia n'en deus ket bet ar memes brud (memes d'ar mare-se) hag Emgann Marathon pe memes ha koll an Termopiloù.
# Emgann Pavia

Meur a emgann Pavia zo bet:
* Emgann an Ticino (600 kent JK )- etre ar Gelted kaset gant Bellovesos hag an Etrusked
* Emgann Pavia (271) – e-kerzh aloubadeg an Alemanned en Impalaeriezh roman
* Emgann Pavia (352) - etre Costanzo II ha Magnenzio
* Emgann Pavia (476) – ma kouezhas impalaeriezh roman ar C'hornôg
* Emgann Pavia (538) - etre Bizantiz hag Ostrogoted
* Assedio di Pavia (569-572) – ma voe kemeret Pavia gant al Lombarded
* Assedio di Pavia (773-774) – ma voe kemeret Pavia gant Karl Veur
* Emgann Pavia (1431) – e-kerzh ar brezel etre Republik Venezia ha Dugelezh Milano
* Emgann Pavia (1512)
* Emgann Pavia (1525) – emgann diwezhañ Pevare brezel Italia (1521-1526), ma voe prizoniet ar roue gall.
* Emgann Pavia (1655) – emgann er brezel etre Bro-C'hall ha Spagn (1635-1659)
# Emgann Pharsalus

Emgann Pharsalus a zegouezas e Thessalia, e-tal kêr Pharsalus, d'an 9 a viz Eost 48 kent JK, war-lerc'h an dTriumvirelezh kentañ, e-pad ar brezel diabarzh roman a enebas Caesar ouzh Pompeius. O vezañ trec'h war e enebourien daoust dezho bout niverusoc'h egetañ e kemeras Caesar an tu kreñv warno da vat.
Dav e oa da bPompeius tec'hout kuit betek Egipt e-lec'h ma voe drouklazhet, tra ma'z eas Metellus Scipio ha Cato Utika da Afrika da glask adsevel un arme. Cicero, ha n'en doa ket kemeret perzh en emgann, ha Marcus Junius Brutus en em zaskoras da gCaesar.
Kendalc'h a reas hennezh ar stourm en Afrika da neuze.
# Emgann Pont Milvius

En Emgann Pont Milvius, war lez ar stêr Tiber, er biz da gêr Roma, d'an 28 a viz Here 312, e voe trec'h Kustentin, Augustus ar c'hornôg, war Maxentius.

## Istor

Bec'h a oa savet etre Kustentin, Maxentius a oa daou Augustus ar c'hornôg, ha daou vreur-kaer. Kustentin a oa mab d'an impalaer Constantius Iañ, hag a rene abaoe marv e dad en 306 e kornôg Galia hag en Enez Vreizh. Maxentius a oa mab da Maximianus ha deuñv da Galerius (250-311). Ouzhpenn-se e oa dimezet Kustentin abaoe 307 da Fausta, c'hoar Maxentius.
Goude marv Constantius, d'ar 25 a viz Gouhere 306, e voe anvet e vab Constantinus da Augustus gant e soudarded d'an 28 a viz Here 306 : met ne dremene ket c'hoazh an titl a imperator a dad da vab en amzer-se. Maxentius avat an hini a oa kontet da vezañ anvet da impalaer e Roma.