OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Isla La Tortuga

Isla La Tortuga zo un enezenn didud er-maez da Venezuela, unan eus inizi un aradennad a zo enni re all evel an Tortuguillas hag ar Palaquines. Eil brasañ enezenn Venezuela eo, 171 km2 dezhi, 25 km a gornôg da reter, 8 km a hanternoz da greisteiz, ha n'eus lec'h ebet enni uheloc'h eget 40 m.

## Istor

Dizoloet e voe e 1499 gant Alonso de Ojeda. Pa reas e eil beaj, gant Amerigo Vespucci, e voe anvet La isla La Tortuga gant Amerigo Vespucci abalamour d'ar bern baoted a oa eno.
Er XVIIvet kantved e oa pleustret al lec'h gant morlaeron. Arabat eo koulskoude droukveskañ an enezenn-mañ gant un enezenn all anvet La Tortuga e spagnoleg ivez, ha La Tortue e galleg, e-kichen Haiti.
Amañ eo bet deuet ar morlaer kembreat Henry Morgan da brientiñ e walldaolioù en arvor Venezuela .
Da gentañ e oa poblet gant Izelvroiz a labouras war-dro an holen e poulloù sec'hañ war-dro 1550. Kaset e voent kuit e 1631 gant gouarnour Cumaná a zistrujas o binvioù-labour.

## Paradoz en arvar

Abaoe n'eus ket bet tud o chom gwall bell eno, ha naet e vije al lec'h evit poent.
Koulskoude, hervez ar skeudennoù, ne vez ket didud atav: pesketerien a vez, ha tud pinvidik o tont gant o bigi dre dan fonnus. Kaoz zo ivez da sevel letioù, aerborzh (bras a-walc'h eo), ha stalioù evit touristed er baradozig-se. Hir o dent gant rinkined an arc'hant bras.

## Liammoù

* Paradoz bresk
* Enrique Mendoza zo 'vont da aloubiñ La Tortuga
* Paradoz da werzhañ
* Dedennet eo gouarnamant Italia gant diorren an douristelezh en Isla La Tortuga
# Isild Le Besco

Isild Le Besco (ganet e 1982 e Pariz) zo un aktorez c'hall. Merc'h eo da Patrick Le Besco ha Catherine Belkhodja.
# Isili

Isili zo ur gumun italian, e proviñs Sud Sardegna ha rannvro emren Sardigna.
# Isis

Isis eo an anv a orin gresianek a roer da Aset pe Iset, doueez gwarezerez ha salvus e mitologiezh Henegipt. Ezel eo eus Navad Bras Iounou.
Seblantout a ra e oa personeladur an tron gwezhall. E anv egiptat e hieroglifoù Egipt a dalvez "an azezenn". En enskrivadurioù e veze diskouezet da gentañ dindan stumm ur vaouez gant ur gador a dalvez dezhi da goef. Diwezhatoc'h e cheñchas an doare d'he zaolenniñ. Gwelet e vez dindan stumm ur vaouez dezhi kerniel ur vuoc'h a bep tu d'ur skant a arouez al Loar ; arabat eo neuze he droukveskañ gant Hathor, a oa doueez ar garantez, ar gened, ar sonerezh, ar vammelezh hag al levenez.

## En arzoù

* E 1677 e savas Jean-Baptiste Lully un drajedienn lirek anvet Isis a zanevelle avanturioù an nimfenn Io a zeue da vezañ an doueez Isis a-drugarez da Jupiter, e diwezh an opera, o liammañ e-giz-se ar vitologiezh c'hresian hag ar vitologezh egiptat.
    "Opera ar sonerien" a voe graet eus Isis abalamour d'ar binvioù-seniñ niverus zo talvoudekaet a bep eil. Meuliñ a ra klod Loeiz XVI hag e drec'hoù en Izelvroioù. Talvezout a ra ar boan menegiñ laz-kanañ ar "Grenerien".
* Anv kentañ romant ar Breizhad Auguste de Villiers de L'Isle-Adam (1838-1889) eo Isis e 1862, unan eus pennoberennoù al lennegezh c'hallek da lavaras an arbennigourien.
* Das verschleierte Bild zu Sais "Ar skeudenn vouchet e Sais" eo anv ur varzhoneg gant Friedrich von Schiller diwar-benn gouel Isis (1795).
* La Quête Isis eo anv trede levrenn eus Les perspectives dépravées gant an istorour gallek lituanian Jurgis Baltrušaitis (1903-1988).
* Isis e Mirdi Karnak
* Isis hag Horus (Berliner Museum)
* Isis hag Horus (Mirdi al Louvre)

## Notennoù

* ↑ (fr) Auguste de Villiers de L'Isle-Adam (1862) : Isis , CSIPP, 2017(ISBN 978-1-5465-5036-5)
* ↑ "Sais" en henc'hresianeg, "Sa al-Hagar" en arabeg hiziv, a oa ur geoded henegiptat war glann gleiz delta ar stêr Nil.
* ↑ (fr) Jurgis Baltrušaitis (1985) : Les Perspectives dépravées / 3 – La Quête d'Isis : essai sur la légende d'un mythe, Flammarion, 1999 (ISBN 978-2-08-081628-3)
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Isla Cristina

Isla Cristina, gwechall Real Isla de la Higuerita, zo ur gumun e Spagn, en arvor proviñs Huelva, en Andalouzia, 7 km eus Portugal. E deroù 2012 e oa war-dro 22.000 a dud.

## Istor

Dont a ra an anv Isla Cristina eus hini ar rouanez Maria Cristina‎, en XIXvet kantved.
# Iskevandir Indez

Iskevandir Indez a zo ur rannved douaroniezhel eus su Azia dispartiet diouzh ar peurrest eus ar c'hevandir gant an Himalaya. Nepal, Bhoutan, Pakistan, India, Bangladesh, Sri Lanka hag ar Maldivez a zo lec'hiet en iskevandir-se. A-wechoù e vez lakaet e-barzh ivez Afghanistan (abalamour d'an istor) ha Myanmar (abalamour d'an douaroniezh).
# Iskrim

An iskrim zo ur sport emgann gant tri arm : ar sabrenn, ar c'hleze hag ar fleured. A-raok, e oa an iskrim ur sport lec'h ma veze trec'h pa varve egile. Met bremañ eo ur sport dudi hepken. Evit gounit eo trawalc'h touch ar c'henstriver. Ar galleg eo yezh ofisiel ar sport-mañ en tournamantoù etrevroadel.

## An armoù
### Ar fleured

Ar fleured zo un arm a voe ijinet er XVII$^{vet}$ kantved evit gourdonañ. An hini nemetañ oa, ne oa ket deuet er-maez eus ar sal iskrim. Tagadenn an arm-mañ a vez graet gant ar beg. Ar fleured zo an arm kentañ a vez kelennet. An anv a zeue eus "fleur de laine", ur vleunienn lakaet war an arm evit mirout ouzh ar gloazioù. A-raok n'o doa ar gwir ar merc'hed da implijout nemet ar fleured ha dre m'eo skañv e oa aesoc'h evit ar vugale. Un diskiblezh olimpek eo abaoe 1896 evit ar baotred ha 1924 evit ar merc'hed.

### Ar sabrenn

Ar sabrenn oa un arm entok gant ur beg ha gant ul lemm: an taol a vez douget gant al lemm. Heñvel eo ar reolennoù diouzh re ar fleured. Ar sabrenn zo skañv (500 g gant un hirder eus 150 sm evit ar re vrasañ). Pa vez touchet an daou zen eo gant an tredeog e vez roet an touch. Ar gorread a c'hell bezañ touchet eo an holl lodennoù a-us d'ar gouriz war-bouez an daouarn. Er sabrenn, n'eus ket droed da groaziañ e zivhar er c'hontrol d'ar fleured ha d'ar c'hleze. Ar stourmoù gant ar sabr a vez prim-tre abalamour ma oa aes touchañ. Un diskiblezh olimpek eo adalek 1896 evit ar baotred ha 2004 evit ar merc'hed.

### Ar c'hleze

Ar c'hleze a voe ijinet er XIX$^{vet}$ kantved evit skeiñ. Cheñchet eo ar c'hleze-lez dindan ren Loeiz XIV. Tagadenn an arm-mañ zo hepken gant ar beg, met gallout a reer touchañ e pep lec'h war ar c'horf. Reolennoù ar c'hleze zo ar re dostañ ouzh ar reizh kozh. Un diskiblezh olimpek eo adalek 1900 evit ar baotred ha 1956 evit ar merc'hed.
# Isla Diego

Isla Diego zo anv meur a enezenn:

## Chile

* Isla Diego de Almagro, pe Enez Diego de Almagro
* Islas Diego Ramírez, pe Inizi Diego Ramírez

## Filipinez

* Enez Diego, pe Diogo, pe Dinem, zo un enezenn volkanek e proviñs Batanes, er rannvro Valle del Cagayán

## Pennadoù kar

* Diego
# Fonteno

Fonteno zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
# Fontvieille

Fontvieille (Fòntvièlha en okitaneg) a zo ur c'harter e Monaco savet war zouareier gounezet war ar Mor Kreizdouar. Muzuliañ a ra 0.33 km² hag ur boblañs a 3 300 a annezidi en deus. Ennañ emañ ar sportva Loeiz II. Un darn vihan anezhañ a zo war dachenn ar gumun c'hall Cap d'Ail.
# Fontevivo

Fontevivo zo ur gumun eus Proviñs Parma e rannvro Emilia-Romagna.
# Fontioso

Fontioso zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Burgos, e rannvro emren Kastilha ha León. An niver annezidi zo 56 (2023).
# Fontiveros

Fontiveros zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
# Fonzaleche

Fonzaleche zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
# Fontenay-le-Comte

Fontenay-le-Comte :
| An ti-kêr. ||
| Bro | Poatev |
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Broioù al Liger |
| Departamant | Vande |
| Arondisamant | Fontenay-le-Comte (isprefeti) |
| Kanton | Fontenay-le-Comte (pennlec'h) |
| Kod kumun | 85092 |
| Kod post | 85200 |
| Maer Amzer gefridi | Jean-Michel Lalère 2014-2020 |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes du Pays de Fontenay-le-Comte |
| Lec'hienn web | http://www.fontenay-le-comte.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 13 138 ann. (2020) |
| Stankter | 386 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | bihanañ 2 m — brasañ 68 m |
| Gorread | 34,05 km² |
| kemmañ |
Fontenay-le-Comte a zo ur gumun hag un isprefeti eus departamant ar Vande e Frañs. Kêr-benn gozh Poatev-izel eo.

## Istor
#### Brezel 1870-1871

* Mervel a reas seizh gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun.

### XX$^{vet}$ kantved
##### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 306 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 2,95% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.

## Monumantoù ha traoù heverk
### Monumantoù ar re varv

* Brezel 1870-1871, luc’hskeudenn.
* Brezel-bed kentañ, luc’hskeudennoù(fr)$^,$ ha kartenn-bost; dioueliet e voe d’an 11 a viz Du 1926.
* Eil Brezel-bed ha trevadennoù, luc’hskeudennoù$^,$.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) Lec'hienn ofisiel an ti-kêr

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Mémorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Université de Lille
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
# Fontenay-le-Marmion

Kumunioù Frañs :
| Anv | Fontenay-le-Marmion |
| Skoed | |
| Lec'hiadur Fontenay-le-Marmion e Kanton Bourguébus hag en Arondisamant Caen | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Normandi |
| Departamant | Calvados |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Caen |
| Etrekumuniezh | |
| Kanton | Bourguébus |
| Kod INSEE | 14277 |
| Kod post | 14320 |
| Maer | Maryan Senk |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 10,16 km² |
| Led | 49° 05' 39" Norzh |
| Hed | 00° 21' 07" Kornôg |
| Uhelder kreiz | .. m |
| Uhelder bihanañ | 17 m |
| Uhelder brasañ | 92 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 1605 (2006) |
| Stankter | 158 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Fontenay-le-Marmion a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved

* Eil Brezel-bed: mervel a reas pevar den nann-soudard abalamour d'ar brezel e Fontenay d'an 30 a viz Even 1944 e-pad Aloubadeg Normandi. Emgannoù start a voe er gumun e miz Eost 1944. Dieubet eo bet Fontenay-le-Marmion gant ar South Saskatchewan Regiment eus Lu Kanada d'an 8 a viz Eost 1944.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik Saint Hermès.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

Niver a annezidi

## Notennoù ha dave

* ↑ Mémorial des victimes civiles en Normandie
* ↑ Normandie 44- la mémoire
* ↑ Clochers de France
# Frañsez Marker

Frañsez Marker, a oa Erlannig e anv-pluenn, a oa un istorour arbennikaet war amzer ar chouanerezh e Bro-Wened. Desket en doa brezhoneg, ha moulet e voe meur a studiadenn diwar e bluenn e brezhoneg gant e vignon Youenn Olier, o chom e Kistreberzh eveltañ, pergen diwar-benn « Steudad an Ifern » Le Batteux a wastas tolead Kistreberzh hag ar c’hêrioù tro-dro.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Imbourc'h 180 Mae 1993
# Frañsez Loren, dug Guise

Frañsez Loren pe Frañsez Guise ( Bar-le-Duc 1519-1563 Saint-Hilaire-Saint-Mesmin), a oa eil Dug Guise, hag ur jeneral gall, gwellañ jeneral ar roue gall Herri II. E penn ar gostezenn gatolik e oa e-pad ar brezelioù relijion.
Mab e oa da Claude Loren (1496-1550), 1añ dug Guise. E-pad e vugaleaj e oa kompagnun Henri d'Orléans, a renas evel Herri II.
Dimezet e oa da Anna d'Este, ur briñsez italian.
E penn Kevre ar Gatoliged e oa e deroù ar brezelioù relijion e Bro-C'hall.

## E varv

Muntret e voe gant ar protestant Jean de Poltrot de Méré, e miz C'hwevrer 1563. Tapet e voe ar muntrer, ha kondaonet da vezañ diempret.
E wreg Anna avat a gave dezhi e oa bet gourc'hemennet ar muntr gant Gaspard de Coligny, penn bras an hugunoded, ha klask a eure ober prosez dezhañ. E-pad tri bloaz e talc'has an intañvez war ar roue ha war ar varnerien evit kas an afer da benn-vat, hogen e miz Genver 1566 e voe disklêriet gant kuzul ar roue e oa digablus Coligny hag embannet e ranked ober « peoc'h da viken » diwar-benn an afer.
# Frañsez Zavier

Francisco de Javier pe Francés de Jasso e spagnoleg, Frañsez Zavier e brezhoneg (katalaneg : Francesc Xavier ; euskareg: Frantzisko Xabierkoa ; portugaleg : Francisco Xavier ; mandarineg : 方濟各沙勿略 Fāng jì gè shā wù lüè) a oa ur beleg katolik euskarat eus kompagnunezh Jezuz.
Ganet e oa e 1506 e kastell Xabier, e Nafarroa. Bez' e voe unan eus kumpagnuned kentañ ar beleg euskarat all Ignacio de Loyola e Pariz. Prezegiñ a reas en Indez e-pad dek vloaz. Goude-se ez eas da Selan ha da Japan.
Mervel a reas en Enez Shangchuan (Sanchón) e 1552 war e hent da Sina.
Lakaet e voe an abostol-mañ da batron ar misionoù katolik. En Indez, e Goa, a oa da Bortugal betek 1960, emañ e vez.
# Frañsez Le Livec

Frañsez al Livec (François Le Livec e galleg), ganet e Kemper d'ar 5 a viz Mae 1726, ha marvet drouklazhet e Pariz d'ar 4 a viz Gwengolo 1792, a oa ur beleg jezuist hag ur merzher. Unan eus Merzherien Gwengolo 1792 eo, bet lakaet war roll an dud eürus gant ar Pab Pi XI, d'ar 17 a viz Here 1926.
Frañsez Le Livec a oa kelenner e skolaj Gwened pa voe dismantret e Bro-C'hall Kompagnunezh Jezuz (urzh ar Jezuisted) er bloavezh 1762. Goude-se e voe kofesour e ti ar Briñsez a Lamballe, hag aluzener e Kalvar ar Wern (Calvaire du Marais) e Pariz.
Nac’h a reas touiñ sentiñ ouzh al lezennoù nevez savet war an Iliz hag ar veleien (Constitution civile du Clergé). Kaset e voe da brizon an Nerzh-Bras (Grande Force) e Pariz, ha lakaet d’ar marv d'ar 4 a viz Gwengolo 1792 (e-pad Lazhadegoù Gwengolo).
Eveltañ e oa lakaet ivez d’ar marv Glaoda Laporte, Visant Rousseau, ha Nikolas Verron, bet jezuisted eus eskoptioù Kemper ha Leon. Meneg zo eus gouel ar sant en deiziadurioù d'an 2 a viz Gwengolo.

## Gwelet ivez

* Lazhadegoù Gwengolo

## Notennoù

* ↑ Louis Saluden, Jean-Louis Chapalain, Eur brestad epad an XVIIIet kantved : an den eurus Glaoda Laporte, Brest, Moulerez ru ar C'hastel, 1927, p. 174-175.
# Frañsez Loren

Meur a Frañsez Loren zo bet e Tiegezh Loren.

## Duged Loren

* Frañsez Iañ Loren (1517-1545), dug Loren
* Frañsez II Loren (1572-1632), kont Vaudémont ha dug Loren
* Frañsez III (1708-1765), dug Loren, ha goude dug-meur Toskana hag Impalaer santel Roman German;

## Tud a Iliz

* Frañsez Loren (1599-1672), eskob Verdun
* Frañsez-Anton Loren (1689-1715), breur d'an dug Leopold, abad Malmedy ha Stavelot

## Pennadoù kar

Frañsez Loren, dug Guise
# Frañsez a Asiz

* Setu ur pennad diechu hag a denn d'an istor. Gallout a rit reiñ un tamm skoazell, ha kreskiñ ar pennad : krogit e-barzh !
* Mar karfec'h reiñ hoc'h ali ha netra ken, grit 'ta e pajenn ar gaozeadenn.
Frañsez a Asiz pe Frañsez Asiz e brezhoneg, pe Francesco d'Assisi en italianeg, pe Giovanni di Bernardone hervez e wir anv, (1182-1226) a zo ul lean italian eus ar Grennamzer.
Krouet en deus kumuniezhioù relijiel katolik deuet da vezañ Urzh ar Vreudeur minor hag an aozadurioù relijiel levezonet gantañ. Pouezañ a rae war ar vuhez a baourentez o nefe bevañ al leaned hag ar gristenien ivez. Unan eus ar sent katolik brudetañ hag azeuletañ eo.

## Buhez

Mab e oa da b-Pietro di Bernardone, ur marc'hadour pinvidik o chom en Assisi, ha da b-Pica Bourlemont, e wreg a orin eus Bro-C'hall. Ganet e oa bet e 1181 p'edo e dad o veajiñ, badezet e voe hag anvet Giovanni (Yann) gant e vamm, Pica Bourlemont, en enor da sant Yann-Vadezour, pa felle dezhi kaout ur mab a vije en Iliz.
Met ne blijas ket an anv d'an tad avat, ha ne oa ket troet gant an Iliz. Fellout a reas dezhañ e vije graet Francesco (ar Gall) eus e vab, marteze evit enoriñ ar vamm a oa gallez, ha dre ma oa kustum d'ober kenwerzh gant Bro-C'hall.
Ne oa ket troet ar bugel gant ar c'henwerzh, muioc'h e plije dezhañ al levrioù, ha gant arc'hant an tad en doa gallet kaout deskadurezh ha deskiñ lenn latin. A-hend-all e plije dezhañ ober bos gant kamaraded, noblañsed arouarek ar vro. Marteze ez eas skuizh gant ar vuhez-se.
Un deiz, p'edo o lonkañ gant e gamaraded e tegouezhas ur c'hlasker bara da c'houlenn an aluzen. Pa ne rae van ar re all e roas Frañsez d'ar paour kement tra a oa en e c'hodelloù. Goap a reas ar re all, ha trelatiñ a reas e dad pa ouias. E 1201 e kemeras perzh en un droiad brezel a-enep Perugia, prizoniet e voe, ha kraouiet e-pad bloaz. Krediñ a reer e troas war-zu Doue tamm ha tamm dre levezon ar pezh a vevas, er vac'h hag er brezel.
Distreiñ a reas da Assisi e 1203, hag adkregiñ gant e vuhez dibreder. Met e 1204 evoe klañv-fall, ha stagañ a reas d'en em soñjal diwar-benn ar vuhez speredel. E 1205 ez eas da Buglia da vont d'an arme gant kont Brienne. Met war an hent, e Spoleto, en doe ur weledigezh hag a reas dezhañ distreiñ da Assisi, ma washaas da vagañ soñjoù relijiel.

## Sellet ivez

* Kabusin
* Kabusined Rosko
* Urzh ar Vreudeur minor
# Gweskenn

Ar weskenn zo ur pezh dir hag a vez lakaet e genoù ar c'hezeg evit ren anezho dre waskañ war gorn o genoù.

## Skeudennoù

Gweskennoù
* Gweskenn roman kavet e Contiomagus (hiziv en Alamagn)
* Gweskenn eus Pers.
# Gwerzher

Gwerzher :
| An ti-kêr. ||
| Anv gallaouek | Le Verjaer |
| Anv gallek (ofisiel) | Le Verger |
| Bro istorel | Bro Sant-Maloù |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Il-ha-Gwilen |
| Arondisamant | Roazhon |
| Kanton | Moñforzh |
| Kod kumun | 35351 |
| Kod post | 35160 |
| Maer Amzer gefridi | Sylvie Galic 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Roazhon Meurgêr |
| Bro velestradurel | Bro Roazhon |
| Lec'hienn Web | Ti-kêr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 1 435 ann. (2020) |
| Stankter | 209 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 04′ 13″ Norzh 1° 55′ 55″ Kornôg / 48.0703, -1.9319 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 75 m bihanañ 29 m — brasañ 92 m |
| Gorread | 6,87 km² |
| Gwerzher ||
| kemmañ |
Gwerzher (Le Verger e galleg) a zo ur gumun eus Kanton Moñforzh e departamant Il-ha-Gwilen.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: embannet e voe bout mennet da nac'h al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar c'hure, Guillaume e anv.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 17 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 3,56% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a varvas d’an 21 a viz Eost 1914 e Fosses-la-Ville e Belgia, soudard e oa er 70vet Rujumant Troadegiezh.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel, daou anezhe a voe tud nann-soudard, lazhet e voent e-pad ur vombezadeg.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik hag ar groaz.
* Monumant ar re varv.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs

Niver a annezidi

## Melestradurezh

Roll ar maerioù :
| Mare | Mare | Anv | Strollad | Karg |
| 2014 | → bremañ | Charles Marchal | | Gwazour surentez |
| 2008 | 2014 | Patrick Le Ray | PS | Sevener |
| 2001 | 2008 | Solange Delafosse | | |
| N'eo ket anavezet c'hoazh an holl fedoù. |||||

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr)Lec'hienn ofsiel ar gumun
* (br) Gwerzher war Geobreizh

## Dave ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Adhésion de Messieurs les Recteurs, Curés et autres ecclésiastiques du diocèse de Saint-Malo, en Bretagne, A l'exposition des principes sur la Constitution du Clergé, adressée à MM. les Evêques députés à l'Assemblée nationale, Imprimerie de Crapart, place Saint-Michel, Pariz, Bro-C'hall, p.14
* ↑ (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb (roll)
* ↑ (fr)Memorial Genweb (luc'hskeudenn)
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)« Charles Marchal dirige la nouvelle équipe municipale », Ouest-France, 31 Meurzh 2014.
# Gwespetaer

Gwespetaerien :
| Merops boehmi, luc'hskeudennet e Malawi. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Coraciiformes |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar gwespetaered$^,$ eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Meropidae, termenet e 1815 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).
Diouzh Doare 8.2 an IOC World Bird List ez a tri genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)

* Nyctyornis - Jardine & Selby, 1830 (2 spesad),
* Meropogon - Bonaparte, 1850 (1 spesad),
* Merops - Linnaeus, 1758 (24 spesad).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Frañsez Vallée, Grand dictionnaire français-breton, 1931, pajenn 347b.
* ↑ Martial Ménard, Dictionnaire français-breton, Palantines, 2012, pajenn 662a.
* ↑ (en) Meropidae: Bee-eaters Rafinesque, 1815.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Coraciiformes/Meropidae (lennet e-barzh d'an 10 a viz Eost 2018).
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Gwespetaer-Persia

Gwespetaer-Persia :
| Ur gwespetaer-Persia. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Coraciiformes |
| Kerentiad : | Meropidae |
| Genad : | Merops (genad) |
| Anv skiantel ||
| Merops persicus Pallas, 1773 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar gwespetaer-Persia (pe gwespetaer jodoù glas) a zo un evn eus ar c'herentiad Meropidae, Merops persicus an anv skiantel anezhañ.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Gwerz ar Balp

Gwerz ar Balp zo ur ganaouenn savet gant Yann Kerlann, da ganañ war don ar ganaouenn c'hallek 'Allons au devant de la vie'.

## Komzoù

I Gwechall, dindan aotrou ha roue Gwaskerien o terc'hel ar vazh, Bretoned en un taol a savas, O kanañ, 'n ur vont d'ar re vras :
Bec'h de'i, paotred, deomp 'ta de'i ! War-sao ! War-sao ! Ar Balp 'n hor penn 'oar kas ane'i ! Ni 'ouezo skeiñ !
II Bourc'hizien, lakizien ar roue, O welet peizanted o tont, Dirak an dud vunut ken dispont An Aotrou a gren gant ar spont !
Bec'h de'i, paotred, deomp 'ta de'i ! War-sao ! War-sao ! Ar Balp 'n hor penn 'oar kas ane'i ! Ni 'ouezo skeiñ !
III Bourc'hizien, aotrounez ar roue, 'Oa bet darbet dezho kaout lamm, Met, allaz ! Ar Balp dre un taol kamm 'Voe lazhet ha kollet e oamp !
Ar Balp 'voe lazhet! Marvet eo, Siwazh 'vidomp holl ! Ar Balp 'n hor penn ma ve bet beo, Ni 'oa mestr de'o !
IV Pell 'zo e oamp-ni diskaret, Re bell eo bet pleget hor c'hein ! Met bremañ a-enep d'ar bed brein, Skouer vat ar Balp kozh eo hor blein !
Da zorn em dorn, kamarad kaezh, War-sao ! War-sao ! Koueriaded, micherourien gaezh ! Hor mistri 'maez !
V Skuizh omp aet, bepred o labourat, O poaniañ noz-deiz 'vit reoù all ! Trawalc'h ! Ni 'zo tud, n'omp ket chatal : Diskaromp ar waskerien fall !
Bec'h de'i, paotred, deomp 'ta de'i ! War-sao ! War-sao ! Ar Balp 'n hor penn 'oar kas ane'i ! Ni 'ouezo skeiñ !
War don Allons au-devant de la vie (embannet gant René-Yves Creston, 1936)
# Gwerzhid

Ur werzhid zo ur benveg, anezhañ ur vazh koad, tevoc'h ul loden anezhi, hag servij da nezañ gloan, pe lin, pe kanab, pe kotoñs.

## Lennegezh

E meur a gontadenn-bobl, evel « Ar Goantenn e Koad ar C'housk », gant Charles Perrault, e vez kaoz eus merc'hed piket gant o gwerzhid. Krediñ a reer e oant gwerzhidoù metal lemm. E gwirionez e oant piket gant ar beg a oa en houarn hag a zo anvet hinkin e brezhoneg. Er gontadenn-se e kousk ar briñsez e-pad kant vloaz goude ar flemmadenn war-lerc'h klevout mallozh ur voudig a lavaras « e vije flemmet hag e varvje ».

## Rod-nezañ

War-dro an XIIIvet kantved e dije bet ijinet ar rod-nezañ.
* Gwerzhid en Hellaz kozh
* Maouez o nezañ hervez un oinochoe gwenn,war-dro 490 BC, eus Locri, Italia. British Museum, London.
* Eva oa nezañ, ganti ur werzhid en he dorn: Hunterian Psalter, ca 1170 (Glasgow University Library)
* Paotr e Ramallah o nezañ gloan
* Maouez eus Tibet, repuet en Pokhara, e Nepal

## Levrlennadur

* Scheuermeier P. Bauernwerk in Italien des italienischen und rätoromanischen Schweiz, II, Bern 1956
* Wild J. P. Textile Manufacture in the Northern Roman Provinces, Cambridge 1970
* Gottschalk R. Ein spätrömischer Spinnrocken aus Elfenbein, in Archäologisches Korrespondenzblatt, 26, pp. 483-500 1996
* Larsson Lovén L. The Imagery of Textile making. Gender and Status in the Funerary Iconography of Textile Manufacture in Roman Italy and Gaul, Göteborg 2002