OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Steatornis caripensis

Steatornis caripensis :
| Ur plog Steatornis caripensis. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Steatornithiformes |
| Kerentiad : | Steatornithidae |
| Genad : | Steatornis |
| Anv skiantel ||
| Steatornis caripensis Humboldt, 1817 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
Steatornis caripensis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Steatornithidae. Ar spesad nemetañ er genad Steatornis an hini eo.
Dont a ra e anv eus hini Caripe, ur gêriadenn e stad Monagas (Venezuela).

## Annezva

Brosezat eo ar spesad e takadoù 'zo (gwalarn ha norzh) eus Suamerika.

## Liammoù diavaez

* (en) Steatornis caripensis el lec'hienn BirdLife International.
* (en) Steatornis caripensis e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ Humboldt, 1814.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Steatornis caripensis.
# Stazzona

Stazzona zo ur gumun hag ur gêriadenn en Italia, e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
# Vicchio

Vicchio a zo ur gumun eus Italia e proviñs Firenze, e Toskana.
# Vice versa

Vice versa zo un dro-lavar latin hag a dalv "war an tu all", "kemm-ouzh-kemm".

## Oberennoù

* Vice Versa: A Lesson to Fathers, romant saoznek gant F. Anstey (anv-pluenn Thomas Anstey Guthrie) e 1882.
* Vice Versa, ur varzhoneg alamanek gant Christian Morgenstern (1871-1914).
* Vice Versa: Bisexuality and the Eroticism of Everyday Life, studienn gant Marjorie Garber e 1995.
# Vicari

Vicari zo ur gumun eus Meurgêr Palermo e Sikilia.
# Vibonati

Vibonati zo ur gumun italian e proviñs Salerno e Campania.
# Vicalvi

Vicalvi a zo ur gumun en Italia, e Lazio, e proviñs Frosinone.
# Vicente Aleixandre

Vicente Aleixandre :
| Vicente Aleixandre e 1977 ||
| Anv ofisiel | Vicente Pío Marcelino Cirilo Aleixandre y Merlo |
| Obererezh | barzhonegoù |
| Ganedigezh | 26 a viz Ebrel 1898 e Sevilla, Spagn |
| Marv | 13 a viz Kerzu 1984 e Madrid, Spagn |
| Yezh skrivañ | spagnoleg |
| Enorioù | Premio Nacional de Literatura (1933) Premio de la Crítica (1963) ha (1969) Priz Nobel al lennegezh (1977) |
| kemmañ |
Vicente Aleixandre a oa ur barzh spagnol ganet e Sevilla d'ar 26 a viz Ebrel 1898 ha marvet e Madrid d'an 13 a viz Kerzu 1984. Klañv-bras e voe e-pad Brezel Spagn. Eus tu ar Republik e oa. E 1949 e voe degemeret en Akademiezh Spagn . Bet en deus priz Nobel al lennegezh e 1977.

## Levrlennadur

* en italianeg : Dario Puccini, Romancero de la Resistenza Spagnola (1936-1965), Laterza, 1974 (bet embannet e galleg ivez: Le Romancero de la résistance espagnole – anthologie poétique bilingue, Embannadurioù François Maspero, Pariz, Bro-C'hall, 1976).
* Dario Puccini, La parola poetica di Vicente Aleixandre, Bulzoni,1971.

## Daveoù ha notennoù

* 1 2 Dario Puccini, Le Romancero de la résistance espagnole – anthologie poétique bilingue, Embannadurioù François Maspero, Pariz, Bro-C'hall, 1976, p. 450
# Vicente Aranda

Vicente Aranda Ezquerra, bet ganet d'an 9 a viz Du 1926 e Barcelona (Katalonia), a zo ur filmaozer spagnol.
E 1992 e tapas Priz Goya ar gwellañ filmaozer evit e film Amantes (aet da wellañ film 1991 war un dro).

## Filmoù
#### 1960-1969 : tri film

* 1965 : Brillante porvenir (kensevenet gant Román Gubern)
* 1967 : Fata Morgana
* 1969 : Las crueles

#### 1970-1979 : pevar film (seizh en holl)

* 1972 : La novia ensangrentada
* 1974 : The Most Beautiful Animal in the World
* 1975 : Clara es el precio
* 1977 : Cambio de Sexo

#### 1980-1989 : seizh film (pevarzek en holl)

* 1980 : La Muchacha de las bragas de oro
* 1982 : Asesinato en el Comité Central
* 1984 : Fanny Pelopaja
* 1986 : Tiempo de silencio
* 1987 : El Lute (camina o revienta)
* 1988 : El Lute II: mañana seré libre
* 1989 : Si te dicen que caí

#### 1990-1999 : seizh film (unan warn-ugent en holl)

* 1991 : Amantes
* 1993 : El amante bilingüe, Intruso
* 1994 : La pasión turca
* 1996 : Libertarias
* 1998 : La mirada del otro
* 1999 : Celos

#### 2000-2009 : pemp film (c'hwec'h warn-ugent en holl)

* 2001 : Juana la Loca
* 2003 : Carmen
* 2006 : Tirante el Blanco
* 2007 : Canciones de amor en Lolita's Club
* 2009 : Luna caliente
# Vibo Valentia

Vibo Valentia :
| Ar c'hastell hag ar gêr ||
| Anv italianek | Vibo Valentia |
| Melestradurezh ||
| Bro | Italia |
| Rannvro | Calabria |
| Proviñs | Proviñs Vibo Valentia |
| Kod ISTAT | 102047 |
| Kod post | 89900 |
| Maer Amzer gefridi | Nicola D'Agostino abaoe 2010 |
| Lec'hienn web | http://www.comune.vibovalentia.vv.it |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 33 609 ann. (31-08-2013) |
| Stankter | 722 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 38° 40′ 00″ Norzh 16° 05′ 00″ Reter / 38.66667, 16.08333 |
| Uhelder | 476 m |
| Gorread | 46,57 km² |
| Lec'hiadur ||
| Vibo Valentia ||
| kemmañ |
Vibo Valentia /ˈvibovaˈlɛnʦja/ a zo ur gêr eus Italia, kêrbenn proviñs Vibo Valentia, e rannvro Calabria. Ouzhpenn 31000 a dud zo enni o chom.
Monteleone e oa an anv betek 1863, ha Monteleone di Calabria etre 1863 ha 1928.

## Liamm diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ar gumun.
# Teal (plant)

An teal, pe kaol-teal, pe kaol-moc'h, zo plant kar d'an triñchin.
# Teal ha c'hwial

Teal a zo ober gant ar ger te (ha dit, ac'hanout) ha c'hwial a zo ober gant c'hwi ( ha deoc'h, ac'hanoc'h). Lavaret e vez ivez mont dre de pe dre c'hwi ouzh unan bennak.
Teal ne vez ket graet gant an holl er yezh komzet. Anavezet eo dreist-holl e Leon ha Treger, hag en hanternoz Kerne. Stummoù dre de zo e gwenedeg met ne vezont ket klevet alies.
A-wechoù zoken e klever tud o troukveskañ te ha c'hwi, pa ne reont ket e galleg.

## Pennad kar

* Diforc'h T-V
# Teano

Teano zo ur gumun en Italia e proviñs Caserta, e rannvro Campania.
# Teatr Penn ar Bed

Teatr Penn-ar-Bed zo ur strollad c'hoariva brezhonek diazezet e Brest hag a zo bet renet e-pad pell gant Remi Derrien.

## Pezhioù c'hoariet

* Yerma gant Federico García Lorca (troidigezh gant Ronan Hirrien)

## Gwelet ivez

* Jakez Andre

## Liammoù diavaez

* Teatr Penn ar Bed war lec'hienn "C'hoariva"
# Teatro alla Scala

An Teatro alla Scala e Milano, a vez graet La Scala anezhañ peurvuiañ, a zo ur c'hoarigandi eus ar re vrudetañ er bed, ha lec'h pennañ arz ar c'han . Dont a ra e anv eus al lec'h m'emañ, al leurgêr anvet Piazza della Scala. Evit anv al leurgêr a zeu eus an iliz Chiesa di Santa Maria alla Scala, savet e 1381 hag anvet en enor da Regina della Scala, gwreg Bernabò Visconti, mestr kêr Milano en amzer-hont.
Diskaret e voe an iliz e dibenn an XVIIIvet kantved evit sevel en he lec'h an “Nuovo Regio Ducal Teatro alla Scala”, digoret en ofisiel d'an 3 a viz Eost 1778, pa voe c'hoariet L'Europa riconosciuta, savet gant Antonio Salieri.
# Teatro Margherita

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Teatro Margherita zo anv meur a c'hoariva italian, an darn vuiañ anezho savet e deroù an XXvet kantved en enor d'ar rouanez Margherita.
* an Teatro Margherita e Bari, e 1912-1914,
* an Teatro Regina Margherita e Marcialla, e kumun Barberino Val d'Elsa, XVIIIvet kantved,
* anTeatro Margherita, aet da get, er Piazza Guglielmo Pepe, e karter an Esquilino e Roma, hag ac'h ae en-dro e deroù an XXvet kantved,
* an Teatro Salone Margherita e Roma, 1890,
* an Teatro Salone Margherita e Napoli, e 1890,
* ian Teatro Salone Margherita e Milano, diwar anv Margherita d'Austria, er XVIvet kantved,
* an Teatro Margherita e Caltanissetta.
# Teal

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Teal
* a zo un anv-verb brezhonek, savet diwar ar raganv te: teal un den a reer pa en anavezer, e c'hwial pa n'en anavezer ket; gwelout Teal ha c'hwial
* plant, gwelout teal (plant).
# Teana

Teana a zo ur gumun en Italia e proviñs Potenza hag e rannvro Basilicata.
# Teatr Piba

Teatr Piba zo ur gompagnunezh c'hoariva brezhonek savet e Kemper e 2009.
# Treverian

Treverian :
| Iliz katolik Sant Pêr. ||
| Anv gallaouek | Tréverien |
| Anv gallek (ofisiel) | Trévérien |
| Bro istorel | Bro-Sant-Maloù |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Il-ha-Gwilen |
| Arondisamant | Sant-Maloù |
| Kanton | Tintenieg (betek 2015) Komborn (abaoe 2015) |
| Kod kumun | 35345 |
| Kod post | 35190 |
| Maer Amzer gefridi | Vincent Melcion 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | KK Breizh ar Romantelourien |
| Bro velestradurel | Bro Sant-Maloù |
| Lec'hienn Web | https://www.treverien.fr/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 903 ann. (2020) |
| Stankter | 75 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 22′ 18″ Norzh 1° 55′ 37″ Kornôg / 48.3716666667, -1.92694444444 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 21 m bihanañ 13 m — brasañ 68 m |
| Gorread | 12,08 km² |
| Treverian ||
| kemmañ |
Treverian a zo ur gumun eus Breizh e kanton Komborn e departamant Il-ha-Gwilen.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 33 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 3,50% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.

#### Brezelioù didrevadennañ
##### Brezel Aljeria

* Daou vilour a varvas.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Ar monumant.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* 1 2 3 (fr) Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Monumant ar re varv - Memorial Genweb
# Treveur

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Treveur a c'hall bezañ :
* anv ur sant Treveur, pe Tremeur
** un anv-badez brezhonek
* anv ur gumun eus Breizh. Gwelit Treveur (kumun)

## Pennad kar

* Tremeur
# Trevi nel Lazio

Trevi nel Lazio a zo ur gumun en Italia, e Lazio, e proviñs Frosinone.
# Treveur (kumun)

Treveur :
| An iliz katolik. ||
| Anv gallaouek | Trémoer |
| Anv gallek (ofisiel) | Trémeur |
| Bro istorel | Bro Sant-Maloù |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Aodoù-an-Arvor |
| Arondisamant | Dinan |
| Kanton | Bronn |
| Kod kumun | 22369 |
| Kod post | 22250 |
| Maer Amzer gefridi | Francis Dault 2014-2026 |
| Etrekumuniezh | Lambal Douar ha Mor |
| Bro velestradurel | Bro Dinan |
| Lec'hienn Web | (fr)www.tremeur.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 787 ann. (2020) |
| Stankter | 54 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 20′ 54″ Norzh 2° 15′ 45″ Kornôg / 48.3483333333, -2.2625 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 60 m bihanañ 30 m — brasañ 87 m |
| Gorread | 14,56 km² |
| Treveur ||
| kemmañ |
Treveur a zo ur gumun eus kanton Bronn e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: embannet e voe bout mennet da nac'h al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Trumel e anv, ha Le Bigot, kure.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 62 waz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,23 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe daou soudard eus ar gumun d'an 22 a viz Eost 1914 e Falisolle e Belgia, unan a oa er 47vet Rujumant Troadegiezh, an hini all en 2vet Rujumant Troadegiezh.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas c'hwec'h den abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik Sant Pêr.
* Monumant foran ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant ar re varv (1914-1918 - laeret ha gwerzhet e voe ar plakennoù gant ur person) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

Niver a annezidi

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Adhésion de Messieurs les Recteurs, Curés et autres ecclésiastiques du diocèse de Saint-Malo, en Bretagne, A l'exposition des principes sur la Constitution du Clergé, adressée à MM. les Evêques députés à l'Assemblée nationale, Imprimerie de Crapart, place Saint-Michel, Pariz, Bro-C'hall, p.12
* 1 2 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
# Treveur (sant)

Treveur a oa ur priñs, hervez ar vojenn, a oa mab da santez Trifin (pe Trifina), merc’h kont Gwened, ha da Gonveur ( pe Conomor), kont Domnonea, er VI$^{vet}$ kantved. Hemañ, war zigarez oa bet diouganet dezhañ e vije bet lazhet gant e vab, a lazhas e wreg hag a glaskas lazhañ e vab ivez. Gant sant Gweltaz e vije bet saveteet Treveur, a voe badezet gant ar sant ha desavet gantañ en e vanati e Rewiz. Un devezh en em gavas e dad gant ar bugel ha troc’hañ a reas dezhañ e benn. Abalamour da se eo bet lakaet da verzher ha diskouezet e vez alies e stumm ur paotr yaouank o tougen e benn. Enoret e vez sant Treveur e meur a lec’h e Breizh : ilizoù zo war e anv e Karaez, e Kerglof hag e Kamlez, ha chapelioù e meur a gumun all, evel ar Gelveneg, Kledenn-ar-C'hab, Plougastell, Gwerliskin, Sant-Trifin, Bubri, Langedig, ar Sent.

## Anv-badez

D’an 8 a viz Du emañ gouel sant Treveur. Pedet e vez ouzh ar boan benn. Dont a rafe e anv eus trec'h ha meur. Ar stumm Tremeur a gaver alies er skridoù gallek.

## Er yezhoù all

* e kembraeg: Trefor
* e galleg: Tremeur
* e saozneg: Trevor

## Levrlennadur

* Roger Gargadenneg, Contes du Cap Sizun, Maisonneuve, 1977 (la légende de saint They et de saint Tremeur, p. 191)
* Bernard Tanguy, Le culte de saint Gildas, sainte Trifine et saint Trémeur, Mémoires de la société d'histoire et d'archéologie de Bretagne, Tome LXXXIII, 2005

## Liammoù diavaez

* Istor sant Treveur (e galleg)
* Istor sant Treveur, santez Trifin ha Konveur (e galleg)
# Trevereg

Trevereg :
| Ar maerdi. ||
| Anv gallek (ofisiel) | Trévérec |
| Bro istorel | Treger |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Aodoù-an-Arvor |
| Arondisamant | Sant-Brieg |
| Kanton | Lannolon (betek 2015) Plouha (abaoe 2015) |
| Kod kumun | 22378 |
| Kod post | 22290 |
| Maer Amzer gefridi | Sandrine Le Troquer-Geffroy 2014-2026 |
| Etrekumuniezh | Leñv Arvor Kumuniezh |
| Bro velestradurel | Bro Gwengamp |
| Lec'hienn Web | https://www.mairietreverec.com/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 215 ann. (2020) |
| Stankter | 50 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 39′ 20″ Norzh 3° 03′ 29″ Kornôg / 48.6555555556, -3.05805555556 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 90 m bihanañ 23 m — brasañ 93 m |
| Gorread | 4,33 km² |
| Trevereg ||
| kemmañ |
Trevereg a zo ur gumun eus Breizh e Bro-Dreger, e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 24 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,23 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a varvas e Maissin e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, soudard e oa en 219vet Rujumant Troadegiezh.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas pevar den a varvas abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Iliz katolik Sant Veran.
* Ar monumant.
* Monumant ar re varv ouzh moger an iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (br)Trevereg war lec'hienn Geobreizh
* (fr)Trevereg war lec'hienn an etrekumuniezh

## Notennoù ha daveoù

* ↑ (fr)Ouest-France
* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* 1 2 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb
# Treveri

An d-Treveri pe Treviri (hervez al latin), pe Trevired a oa ur bobl c’halian eus Gallia Belgica, diazezet e traoñienn ar stêr Moselle, en douaroù zo bremañ Luksembourg, gevred Belgia ha kornôg Alamagn. Augusta Treverorum (Trier hiziv) e oa o c’hêr bennañ, anvet diwarno, en amzer an Impalaeriezh roman.
Daoust ma oa keltiek o yezh$^,$, e lavarent, hervez Tacitus, e oant a orin german. Diasur eur war ar poent-se ha n’emañ ket a-du an holl arbennigourien, met moarvat e oant diskennidi da C'hermaned keltiekaet, evel pobloù all e Gallia Belgica. Hervez sant Hieronimos e veze komzet ganto, er IV$^e$ kantved, ur yezh keltiek kar da yezh Galated Azia Vihanañ.
Da vare Julius Caesar en em astenne o bro betek ar stêr Rhenus (Roen) en hanternoz. Reiñ a rejont skoazell da Caesar e deroù Brezel Galia, dindan ren Cingetorix, gant o marc'heien. Met e -54 e savjont a-du gant emsavadeg enep-roman an Eburones, renet gant Ambiorix. Faezhet e voent gant an armeoù roman avat. Chom a rejont neptu goude-se e-pad emsavadeg Verkingetorix. Diwezhatoc’h, e 70, e kemerjont perzh en emsavadeg ar Vataved a-enep ar Romaned.
En IIIe kantved e voe taget o bro gant an Alemanned hag ar Franked. Diwezhatoc’h en em gavas o douaroù en Impalaeriezh c'halian.

## Notennoù

* ↑ Notennou diwar-benn ar Gelted koz, p. 23, p. 63
* ↑ Edith Mary Wightman, Roman Trier and the Treveri, Rupert Hart-Davis, Londrez, 1970, p. 19.
* ↑ Talvezout a rafe o anv kement ha « treizherien », hervez Pierre-Yves Lambert, La langue gauloise, p. 36, ha hervez Xavier Delamarre, Dictionnaire de la langue gauloise, p. 301
* ↑ Tacitus, Germania XXVIII
* ↑ Julius Caesar, De bello gallico, levrenn II, 24 ha levrenn V, 3
# Treveur Lezernan

Treveur Lezernan eo anv-pluenn unan eus kenlabourerien ur geriadur brezhoneg-galleg kensavet gant Maivon Gwazhampiz, dindan renerezh skiantel Divi Kervella, hag embannet gant Yoran Embanner e 2006.

## Oberennoù

* Dictionnaire de poche breton-français/français-breton, en dastumad Dico de poche, (ISBN 2-914855-21-4) BnF.
# Trevi

Trevi zo ur gumun en Italia e proviñs Perugia, e rannvro Umbria.
# Toullañ an hugenn

Toullañ an hugenn zo un doare toullgorferezh a vez kaoz anezhi a-wechoù ha ne vez ket graet nemeur. Toullet e vez an hugenn evit gallout plantañ ur walennig ennañ.
Ne vez ket toullet an hugenn gant an doullerien a vicher peurvuiañ, nac'h a rafent ober, dreist-holl peogwir eo un doare toullgorferezh diaes da gas da benn, dre ma c'hell kaout c'hoant da dislonkañ an hini m'emeur o toullañ e hugenn outañ/i, met n'eo ket un toullgorfadur dañjereus drezañ e-unan.
Pareañ a rafe buan-ha-buan a-hend-all a-drugarez da stankder ar gwazhied en hugenn.
Bez' e c'hell ar bravig bezañ distaolet gant ar c'horf avat ha neuze e c'hell an hugenn bezañ faoutet e daou, met evit doare n'eo ket dañjerus faoutadur ar staon, neuze ne vern.
Un doare toullgorferezh a-vremañ an hini eo, bet ijinet ha kaset da benn evit ar wezh kentañ e 1994 gant an toullgorfour a-vicher Jon Cobb, bet krouet gantañ ivez an toullgorfadur treuzgousac'h.

## Liammoù diavaez:

* Lec'hienn BMEzine gant skeudennoù)
# Toullañ an arzorn

Un doare toullgorferezh eo toullañ an arzorn. Toullet e vez kroc'hen an arzorn evit gallout staliañ ur bravig ennañ, ur varrennig en degouezh-mañ.
Un toullgorfadur war-c'horre an hini eo hag alies e vez distaolet gant ar c'horf dre m'emañ ar meilh-dorn o fiñval dibaouez hag ivez dre ma stok ar bravig alies-tre ouzh an dilhad hag ouzh traoù all.
Un doare toullkorferezh a-vremañ an hini eo, dres evel an darn vrasañ eus an toullkorfadurioù war-c'horre all.

## Liammoù diavaez

* Teuliad pdf
# Toull al Lakez

Toull al Lakez a zo ur gontadenn savet gant an abad Lan Inisan (1826-1891) hag embannet e 1874 er gelaouenn vrezhonek sizhuniek Feiz ha Breiz.

## Istor

E dibenn 1865 e oa erru Lan Inisan da gelenn e skolaj katolik Le Neubourg, ur barrez vihan eus Normandi, e departamant an Eure . D'ar 1añ a viz Here 1869 e voe anvet da berson Saint-Denis-des-Monts, nepell eus Évreux (en Eure ivez). Alese e rankas tec'hel pa voe ac'hubet ar vro gant ar Brusianed e 1871 : distro da Winevez, hag en em gavet dibarrez, e krogas eno gant e gentañ oberenn e brezhoneg — Toull al Lakez — evit doare.

### Kentañ embannadur

Embannet e oa bet, da gentañ-penn, e peder niverenn eus Feiz ha Breiz :
* DISSADORN 18 EBREL 1874, N° 481, pajennoù 87-88,
* DISSADORN 25 EBREL 1874, N° 482, pajennoù 94-96,
* DISSADORN 2 MAE 1874, N° 483, pajennoù 103-104,
* DISSADORN 9 MAE 1874, N° 484, pajennoù 110-111.
N'eo ket anv leun Lan Inisan a gaver e dibenn pep rannbennad dre ma kavas gwelloc'h an den-a-iliz ober gant al lizherennoù D. L. (evit Dom Lan). Niverelaet eo bet ha gallout a reer he lenn war lec'hienn Eskopti Kemper ha Leon.

## Adembannadurioù

Da-heul an imprimatur sinet d'an 21 a viz Mezheven 1878 gant Auguste-Marie Chatton (1825-1914), hag eñ vikel-vras Eskopti Sant-Brieg ha Landreger, e voe embannet dindan stumm ul levr seizh pajenn ha tri-ugent ennañ gant ti-moulerezh Jean-Baptiste (1778-1838) hag Alain Le Fournier (1750-1814) e Brest ha J. Salaun e Kemper. Kavout a c'heller un doare niverelaet anezhañ war lec'hienn Skol-veur Roazhon 2.
Embannet e voe ivez war Le Courrier du Finistère e 1887.
Embannet e voe ivez gant Frañsez Vallée er gelaouenn Kroaz ar Vretoned d'ar 17, 24 a viz Du, d'ar 1añ, d'an 8, d'ar 15, d'an 29 a viz Kerzu 1912, d'ar 5 ha d'an 12 a viz Kerzu 1913.
Un eil adembannadur a voe kaset da benn e 1930, skeudennaouet ar wech-mañ, gant Adolphe Le Goaziou (1887-1953) e Kemper ha Désiré Derrien e Brest.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Ne voe sizhuniek nemet etre 1865 ha 1884.
* ↑ Feiz ha Breiz 1874 consultable en ligne.
* ↑ Dastumadoù niverelaet levraouegoù Skol-veur Roazhon 2
* ↑ Doare 1930 Toull al Lakez war al lec'hienn Wikimammenn.
# Toull du steredenn

Un toull du steredenn a grou pa zisac'h ur steredenn dolzennek (dezhi tri zolz Heol pe muioc'h) warni hec'h-unan. Da vare an disac'hadenn e anad ur supernova pe ur bouilh skinoù gamma. Un hevelep toull du en deus un tolz etre tri ha pemp tolz Heol d'an nebeutañ. An hini brasañ anavezet (e 2001) en deus un tolz a dalvez 14 tolz Heol. Ar pep brasañ eus an toulloù du steredenn dre zisac'hadenn a grou diwar stered Wolf-Rayet .

## Disac'hadur

Gallout a reer ijinañ un toull du a n'eus forzh peseurt tolz oc'h harpañ war lezenn an dedennerezh hollek hepken, evel ma oa bet disklêriet gant Newton. Koulskoude, seul zisteroc'h eo an tolz, seul vui e rank an danvez bezañ bac'het evit krouiñ un toull du, zo fetis en un doare didermen. Hag e gwirionez ne anavezer argerzh naturel ebet gouest da grouiñ un toull du bihanoc'h evit 1,5 gwezh tolz an Heol pe war-dro, abalamour da natur an nerzhioù disheñvel a labour en disac'hadenn gravitadurel.
Un darvoud hogos didec'hus eo disac'hadenn ur steredenn tolzennek warni hec'h-unan. Gallout a rafed tremen hebiou d'an disac'hadenn pa vez kaoz eus steredennoù tolzennek-kenañ (120 tolz Heol en deroù) zo metalek-kenañ hag o deus da-heul un avel stered a laka ar steredenn da goll re a dolz evit ma c'hallfe disac'hañ goude. E diwezh he buhez nukleel, ar steredenn a strizh dindan gwered gravitadur he danvez.
Pa vez izeloc'h tolz ar steredenn evit bevenn Chandrasekhar (1,44 tolz Heol) e teuio ar steredenn o vervel da vezañ ur gorrez wenn. Pa vez uheloc'h he zolz, met bihanoc'h memes tra evit bevenn Oppenheimer-Volkoff (3,2 tolz Heol), e teuio da vezañ ur steredenn neutronek. En tu all d'ar vevenn-se, ne vez ket kempouezet ken ar gravitadur gant gwask disteradur an elektron (evit ar gorrez wenn), na gant hini ar proton (evit a sell ar steredenn neutronek). Didec'hus eo an disac'hadenn en degouezh-se hag e teu ar steredenn da vezañ un esparder.
Termenet e vez an toulloù du steredenn dre dri ferzh : o zolz, o c'harg tredan hag o momed korn (ar spin). War a soñjer o deus an toulloù du pep a vomed korn met n'eo ket bet kadarnaet ar soñj-se gant an evezherezh. Momed korn un toull du steredenn zo hini ar steredenn a oa en e raok.