# Tre ha lanv

Tre ha lanv a reer er moroniezh eus ar mareoù-mor, da lavaret eo fiñvoù ar morioù hag ar meurvorioù dindan levezon dedennerezh an Heol hag al Loar, dindan levezon an nerzhioù inertiezh a zeu diwar troiadur an Douar tro-dro da greizenn-dolz ar reizhiadoù Douar-Heol ha Douar-Loar, ha dindan levezon troiadur an Douar war e ahel.
Ar mareoù-mor zo un anadenn a weler war aodoù an holl vorioù bras pa zeu ul luskelladur etre o live uhelañ hag o live izelañ e-doug un devezh-Loar hepken, da lavaret eo 24 eurvezh ha 50 munutenn.
An tre eo lusk live ar mor pan a war-draoñ div wech en deiz (unan hepken er Meurvor Habask). Goude dezhañ bezañ bet en e izelañ e paouez ar mor da ziskenn ; kerkent e krog da sevel en-dro : al lanv eo a-nevez neuze. Pa zeu an tre e vez kasennoù a c'hell bezañ kreñv e lec'hioù strishaet evel an aberioù hag etre an inizi hag ar c'herreg. Un dañjer bras eo evit an neuñvierien, ar bigi bihan hag listri hep nerzh poulzerezh kreñv a-walc'h.
Al lanv eo lusk live ar mor pa zeu war-grec'h bemdez, pe div wech en deiz a-wezhioù. Goude dezhañ bezañ bet en e uhelañ e paouez da sevel ; kerkent e krog da ziskenn en-dro : an tre a vez a-nevez neuze.
Pa vez loar nevez pe loargann, eleze pa vez al Loar, an Douar hag an Heol war un ahel hepken, e vez sammet o nerzhioù dedennañ, ar pezh a zegas mareoù-mor bras : uhel e sav ar mor. Tro-dro da gedezioù miz Meurzh ha miz Gwengolo e c'hoarvez bep bloaz. En enep, pa vez loargresk pe ziskarloar, da lavaret eo pa vez an ahel Heol-Douar a-serzh d'an ahel Douar-Loar, e vez mareoù-mor bihan : bihan eo an diforc'h a live etre ar mor uhelañ hag an hini izelañ. Tro-dro da c'hoursavioù-heol miz Mezheven ha miz Gwengolo e c'hoarvez bep bloaz.

## Geriaoueg

* Aod vev (b./g.) : ar rann eus ribl ar mor a vez goloet gant al lanv ha dizoloet gant an tre da bep mare-mor.
* Chal (g.) : al lanv e gwenedeg.
* Daere (g.), dazre (g.) : an izelvor, a vez pan eo echu an tre ; goude-se e kresk live ar mor war an aodoù en-dro.
* Dichal (g.) : an tre e gwenedeg.
* Gourlen (g.) : an uhelvor, eleze pan eo echu al lanv ; goude-se e tigresk live ar mor war an aodoù en-dro.
* Lanvre (g.), heled (g.) : ampled ur mare-mor en ul lec'h, da lavaret eo an diforc'h a live etre an uhelvor hag an izelvor a oa en e raok pe a zo war e lerc'h ; betek 12 metr e sav e Mor Breizh, endra chom dindan 0,5 metr er Mor Kreizdouar. Gant ar ger lanvre e reer ivez evit merkañ liveoù uhelañ hag izelañ ar mareoù-mor e-pad ur prantad resis.
* Mare(-mor) (g.) : lusk an tre hag al lanv ; amprestet eo bet ar ger mare digant ar galleg marée, eus mer, "mor". Ledanaet eo bet e ster evit ur prantad hir pe verr.
* Marvor (g.) : mare-mor gwan.
* Morad (g.) : mare-mor ; implijet e vez ivez evit ar prantad amzer mac'h a ar bagoù-pesketa er mor.
* Reverzhi (b.) : mare-mor kreñv.

## Orin ar c'hoarvoud

En abeg da zistummadur ar meurvorioù dindan nerzh dedennañ an Heol hag al Loar e vez tre ha lanv. Disheñvel eo ar mareoù-mor hervez al lec'h ma c'hoarvezont war an Douar : seul dostoc'h e vezer d'ar c'heheder, seul vihanoc'h e vez an diforc'h etre live izelañ ha live uhelañ ar mor. Disheñvel ivez e vez ar mareoù-mor hervez lec'hiadur al Loar e-keñver an Heol : en o bihanañ e vezont pa vez al Loar a-skwer gant an Heol, hag en o c'hreñvañ pa vez a-eeun gantañ.
E koskoriad an Heol, an holl blanedennoù a dro tro-dro d'an Heol ha desachet e vezont gantañ dre lezenn fizikel ar gravitadur hollvedel, bet prouet gant Isaac Newton er bloaz 1687 : daou gorf-egor bennak a zesach an eil egile gant un nerzh hag a zo kenfeuriek ouzh o zolz hag ouzh karrez an hed a zo etrezo ; neuze, seul vrasoc'h an daou gorf ha seul verroc'h an hed etrezo, seul greñvoc'h an nerzh dedennañ. Heverk e vez efed an nerzh-se war zanvezioù distummadus evel dourioù morioù ha meurvorioù an Douar.
Tolzennek-tre eo an Heol, ha tost a-walc'h d'an Douar (149 597 870 km), neuze ez eo kreñv e nerzh dedennañ war hor planedenn. Bihan eo al Loar, hogen tost-tost d'an Douar (384 400 km, hed keitat), setu e wered war live ar morioù ivez. Dister eo gwered planedennoù all ar c'hoaskor dre ma'z int re bell e-keñver o zolz.
Ouzhpenn da gement-se e tro hor planedenn tro-dro da greiz ar gravitadur Douar-Loar ; 81 gwezh brasoc'h eget al Loar eo tolz an Douar, setu ez eo he c'hreizenn c'hraviter 81 gwezh tostoc'h d'he c'hreiz eget da greiz al Loar ha dre-se e c'houzañv an Douar un nerzh kreiztec'h he c'has a-vaez d'he c'helchtro. Daou nerzh neuze a laka ar mareoù-mor da c'hoarvezout war gorre an Douar : kemmesk nerzhioù dedennañ an Heol hag al Loar, hag an nerzh kreiztec'h a zeu diwar droiadur ar reizhiad Douar-Loar.
En abeg d'an nerzhioù-se e vez distummet gorre ar meurvorioù, a c'han daou vourled war an ahel Douar-Loar : koeñvet e vez ar morioù etre an Douar hag al Loar, hag en tu all ivez war an ahel ; brasoc'h e vez ar bourledoù pa vez an ahel Loar-Douar war an hevelep linenn hag an ahel Douar-Heol.
Strad ar morioù ha gorre an Douar a vez distummet ivez : disheñvel e vije an dremmvaoù mar ne vije ket eus nerzhioù dedennañ an Heol hag al Loar ; mareoù zo en aergelc'h ivez, hogen hogos diwelus int. E gwirionez neuze, ar pezh a welomp war an aodoù eo an diforc'h etre mareoù pluskenn an Douar ha re ar morioù.
Mareoù a vez e kement korf-egor ha heverenn a zo e koskoriad an Heol pa veont tost da gorfoù all : mareoù kreñv-kenañ zo war Io, al loarenn dostañ d'ar blanedenn Yaou.

## Luskoù ar mareoù-mor
### Rummatadur ar mareoù-mor hervez al lec'h

Gant nerzh dedennañ an Heol hag al Loar e vez ganet gwagennoù mareoù-mor ; dre skignerezh ar gwagennoù-se e c'hoarvez tre ha lanv war an aodoù. Buan e vezont skignet pa vez don ar mor (war-dro 200 metr dre eilenn er Meurvor Atlantel, eleze 720 km/eur), kalz gorrekoc'h er morioù bas (15 metr dre eilenn e Mor Breizh, da lavaret eo 54 km/eur). Diouzh tizh ar wagenn e vez eurioù ar mareoù-mor, ha neuze an dislank eurioù etrezo hervez al lec'h. En daolenn amañ a-is emañ an diforc'h etre daou borzh e Breizh : Pornizh (44) er Su ha Kankaven (35) en Norzh.
D'an 10 a viz Ebrel 2024 :
| | Pornizh | Kankaven |
| Izelvor | 00:40 | 04:04 |
| Uhelvor | 06:13 | 09:09 |
| Izelvor | 13:00 | 16:28 |
| Uhelvor | 18:25 | 21:28 |
Arabat eo avat droukveskañ tizh skignerezh ar wagenn hag he "oad", eleze an dislank eurioù a zo etre ul lec'h war an Douar ha lec'h al Loar en egor : war-dro 36 eur goude al loargann eo an dislank-se e Breizh.
Diouzh lec'hiadur an aod, he stumm fizikel, ec'honder al lennad dour, donder ar mor, stumm e strad, hag all, e vez ampled ha mareadegezh ar mareoù-mor. Un diforc'h bras zo etre aodoù Mor Breizh, ma vez bras ar mareoù, hag ar Mor Kreizdouar, ma vez a-boan merzet an tre hag al lanv.
Pevar doare mareoù-mor zo bet termenet, hervez ledred ul lec'h ha stumm e aodoù.
* Mareoù-mor damzeizek : daou uhelvor ha daou izelvor a vez e-pad 24 eur 50 (1 deiz-Loar) ; damzeizek e vez ar mareoù-mor er Meurvor Atlantel hag e Breizh.
* Mareoù-mor damzeizek gant dizingalded deizek : daou uhelvor ha daou izelvor e-pad 1 deiz-Loar ivez, met disheñvel an uhelderioù a lanv da lanv hag a dre da dre ; e Meurvor Indez e c'hoarvezont.
* Mareoù-mor deizek : un uhelvor hag un izelvor e-pad 1 deiz-Loar ivez ; pleg-mor Finland, Mor Baltel, pleg-mor Mec'hiko ha Mor Indez-Sina.
* Mareoù-mor kemmesk : a-hed ul loariad e vez mareoù-mor deizek en deroù hag a dro nebeut-ha-nebeut da reoù damzeizek gant dizingalded deizek ; Meurvor Habask, Mor Adria ha Mor Egea.

### Rummatadur ar mareoù-mor hervez an orin

Diwar verniadur gwagennoù rummataet hervez o amzervezh hag o orin fizikel e c'hoarvez ar mareoù-mor. Tost da 12 eurvezh (mareoù-mor damzeizek) ha da 24 eurvezh (mareoù-mor deizek) eo amzervezhioù pennañ ; harmonikoù zo d'ar gwagennoù mareoù-se, anvet M2, S2, N2, K2 (damzeizek) ha O1, K1, P1, Q1 (deizek), an ampledoù o vezañ urzhiet war zigresk..
Harmonikoù pennañ ar gwagennoù mareoù-mor :
| Anv | Orin | Amzervezh | Ampled |
| Damzeizek ||||
| M2 | Loar, pennañ | 12 eur 25 mn | 100% |
| S2 | Heol, pennañ | 12 eur 00 mn | 46,5% |
| N2 | Loar, bras, elipsek | 12 eur 40 mn | 19,1% |
| K2 | Deklinadur Loar-Heol | 12 eur 58 mn | 12,6% |
| Deizek ||||
| K1 | Deklinadur Loar-Heol | 12 eur 56 mn | 58,4% |
| O1 | Loar, pennañ | 12 eur 49 mn | 41,5% |
| P1 | Heol,pennañ | 12 eur 04 mn | 19,3% |
| Q1 | Loar, bras, elipsek | 12 eur 52 mn | 7,9% |

## Lanvre

An diforc'h a live etre an uhelvor hag an izelvor a oa en e raok pe a zo war e lerc'h eo al lanvre. Diwar ar mann douradurel, da lavaret eo al live izelañ-holl a vez tizhet gant ur marvor en ul lec'h, e jeder uhelder ar mareoù-mor el lec'h-se.
Kemm-digemm dizehan eo al lanvre en ul lec'h, neuze ez eo kemm-digemm ivez an aod vev.
War-dro 1 metr eo al lanvre keitat er c'heinvor. Pa vezer tost d'an aodoù e c'hall bezañ etre 0 metr ha tremen 12 m, hervez tolzennad an dour ha stumm an aod. Brasoc'h e vez al lanvre pa vez an aod e stumm ur founilh. E Bae Fundy (Nova Scotia) ha Bae Ungava (Québec) e Kanada e vez al lanvreoù brasañ. Bras ivez e vezont e Mor Havren er Rouantelezh Unanet etre Bro-Saoz ha Kembre ; e Kankaven e vez ar re vrasañ e Breizh. Er Mor Kreizdouar, er Mor Baltel hag er Mor Karib e c'hoarvez al lanvreoù bihanañ.
Ar moroniour aostralian J. L. Davies en devoa kinniget e 1964 rummata endroioù an aodoù hervez o lanvre pa vez reverzhi$^,$$^,$. Tri metoù zo bet termenet gantañ :
* Mareoù-mor bihan (micro-tidal) : pa vez al lanvre bihanoc'h eget 2 vetr ;
* Mareoù-mor etre (meso-tidal) : pa vez al lanvre etre 2 vetr ha 4 metr ;
* Mareoù-mor bras (macro-tidal) : pa vez al lanvre brasoc'h eget 4 metr.
Er meurvorioù, a zo digoroc'h eget ar morioù, e vez al lanvre etre 0,6 ha 0,9 metr. Brasoc'h-brasañ e vez a-feur ma tostaer d'an aodoù. Poent amfidromek a reer eus ul lec'h ma vez al lanvre tost da 0 metr.

## Kenefederioù mare

Diwar al lanvre e vez termenet kenefeder ar mare, eleze ampled ur mare-mor resis e-keñver ar mare-mor keitat en ul lec'h. A-gantvedennoù e vez termenet ar c'henefederioù K, a zo etre 20 (marvor) ha 120 (reverzhi), dre rannañ al lanvre damzeizek dre lanvre keitat ar reverzhioù kedezel :
$K={\frac {U_{u}-U_{i}}{L}}\times 100$
* $U_{u}$ : uhelder an dour en uhelvor.
* $H_{b}$ : uhelder an dour en izelvor da heul an uhelvor.
* $L$ : lanvre keitat el lec'h.
E Bro-C'hall, hag e Breizh neuze, e vez jedet gant ar SHOM (Service hydrographique et océanographique de la marine) e Brest evit porzh Brest ma vez $L=6,10$ metr. Ar jedadennoù-se zo lakaet da dalvezout evit aodoù ar Meurvor Atlantel hag evit Mor Breizh, pa n'eus hogozik diforc'h ebet etre ar gwagennoù mareoù-mor enno.
Anvet e vez ar mareoù-mor hervez o c'henefeder $K$ :
* $K\leqslant 45$ : marvor eizhañ ;
* $K=45$ : marvor etreat ;
* $K\leqslant 70$ : marvor ;
* $K\geqslant 70$ : reverzhi ;
* $K=95$ : reverzhi etreat ;
* $K\geqslant 95$ : reverzhi eizhañ.

## Yezh
### Tro-lavar

* Ne ra na tre na lanv : ne ra netra, ne skuizh ket, ne fiñv ket.

### Krennlavar

* Etre an tre hag al lanv / E c'hall pep hini skrivañ e anv.

## Levrlennadur

* (fr) Bouin, Marie Noëlle. Étude de la flexion continentale sous la charge océanique à partir des données RGP. In : Bulletin d’Information de l’IGN niv. 73 (2002/3), pp. 81-88. Kavet : 10 Ebr 24.
* (br) Guérin, Odile. Ar mareoù. Roazhon : Éditions Apogée, 2006 (ISBN 978-2-84398-250-7)
* (fr) (br) Andouard, Loeiz. Brezhoneg ar Mor. Lesneven : Mouladurioù Hor Yezh, 1983
* (fr) Roullet, Guillaume (2012). 'La marée'. Kavet : 10 Ebr 24.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (en) (fr) Mareoù-mor @ SHOM. Kavet : 10 Ebr 24.

## Pennadoù kar

* Gwagenn

## Notennoù

* ↑ (en) (fr) Reolad ISO 772:2011. Kavet : 10 Ebr 24.
* ↑ (fr) 'Les mouvements de la Terre'. Kavet : 10 Ebr 24.
* ↑ Bouin, 2002, p. 81.
* ↑ SHOM
* ↑ SHOM
* ↑ Bouin, 2002, p. 82.
* ↑ (en) 'here are the highest tides? @ Tides & Currents. Kavet : 10 Ebr 24.
* ↑ (en) Davis, J. L.. A morphogenic approach to world shorelines. In : 'Zeitschrift fur Geomorphologie, levrenn. 8,‎ 1964, pp. 127-142.. Kavet : 10 Ebr 24.
* ↑ (fr) Guilcher, André. Une approche de la géomorphologie littorale pa J. L. Davies. In : 'Annales de géographie, niv. 460, 1974, pp. 720-721. Kavet : 10 Ebr 24.
* ↑ (en) Masselink, Gerhard & Short, Andrew D.. The Effect of Tide Range on Beach Morphodynamics an Morphology : A Conceptual Beach Model. In : 'Journal of Coastal Research, levrenn 9, niv. 3, 1993, pp. 785-800. Kavet : 10 Ebr 24.