# Erbiom

Un elfenn gimiek eo an erbiom ; Er eo e arouez kimiek, 68 e niver atomek ha 167,259 e dolz atomek.

## Istor

E 1843 e voe tennet div oksidenn vetalek eus un tamm kailh gadolinit gant ar c'himiour svedat Carl Gustaf Mosander e Stockholm : unan velen, a oa oksidenn terbiom Tb$_2$O$_3$, hag unan roz a oa oksidenn erbiom Er$_2$O$_3$. Dispis eo ar gavadenn avat, rak lantanidoù all a oa hep mar er standilhon ; e 1878 e voe tennet iterbiom $_{70}$Yb eus un tamm erbiom gant ar c'himiour suis Jean-Charles de Galissac e Geneva, hag er bloavezh war-lerc'h e voe tennet skandiom $_{21}$Sc eus an iterbiom. Er$_2$O$_3$ glanoc'h a voe hiniennekaet e 1905 gant ar c'himiour gall Georges Urbain hag, en hevelep bloavezh, gant ar c'himiour saoz Charles James. E 1934 e voe kenderc'het ar metal glan gant ar gimiourien alaman Wilhelm Karl Klemm ha Heinrich Bommer. Evel anvioù an itriom, an terbiom hag an iterbiom e teu anv an erbiom eus Ytterby, ur gêriadenn e-kichen Stockholm ma tenner kailhoù puilh al lantanidoù enno.

## Perzhioù

Ur metal govelius eo an erbiom, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; aes eo da stummañ. Ferromagnetek eo an erbiom e gwrezverkoù yenoc'h eget -254,15 °C : treiñ a ra da warell. Gourzhferromagnetek eo etre -254,15 ha -193,15 °C : n'eus gwarellegezh ken gantañ. E gwrezverkoù tommoc'h eget -193,15 °C e tro da gewarellek, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez.

### Kimiek

* Buan e tazgwered an erbiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
    2 Er [k] + 6 H$_2$O [d] → 2 Er(OH)$_3$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Dilufrañ gorrek a ra an erbiom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ :
    4 Er + 3 O$_2$ → 2 Er$_2$O$_3$ (trioksidenn erbiom)
* Aes ivez eo dileizhañ an holmiom en drenkenn sulfurek :
    2 Er [k] + 3 H$_2$SO$_4$ [dz] → 2 Er$^{3+}$ [dz] + 3 SO$_4$$^{2-}$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre X, e tazgwered Er pa vez tommoc'h eget 200 °C :
    2 Er [k] + 3 X$_2$ [g] → 2 ErX$_3$ [k]

### Izotopoù

C'hwec'h izotop eus Er a gaver en natur : Er-162, Er-164, Er-166, Er-167, Er-168 hag Er-170. Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 29 anezho, $^{169}$Er o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 9,4 devezh.
Izotopoù stabilañ an erbiom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanad |
| $^{160}$Er | kevanaozet | 28,58 eurvezh | $^{160}$Ho |
| $^{162}$Er | 0,139 | > 1,4x10$^{14}$ bloavezh | $^{158}$Dy dre skinoù α |
| $^{162}$Er | 0,139 | > 1,4x10$^{14}$ bloavezh | $^{162}$Dy dre skinoù β |
| $^{164}$Er | 1,601 | stabil, 96 neutron | stabil, 96 neutron |
| $^{165}$Er | kevanaozet | 10,36 eurvezh | $^{165}$Ho |
| $^{166}$Er | 33,503 | stabil, 98 neutron | stabil, 98 neutron |
| $^{167}$Er | 22,869 | stabil, 99 neutron | stabil, 99 neutron |
| $^{168}$Er | 26,978 | stabil, 100 neutron | stabil, 100 neutron |
| $^{169}$Er | kevanaozet | 9,4 devezh | $^{169}$Tm |
| $^{170}$Er | 14,910 | > 3,2x10$^{17}$ bloavezh | $^{166}$Dy dre skinoù α |
| $^{170}$Er | 14,910 | > 3,2x10$^{17}$ bloavezh | $^{170}$Yb dre skinoù β |
| $^{171}$Er | kevanaozet | 7,516 eurvezh | $^{171}$Tm |
| $^{172}$Er | kevanaozet | 49,3 eurvezh | $^{172}$Tm |

## Arver

* Haloù erbiom a implijer da reiñ ul liv roz d'ar gwer (lunedoù-heol, bravigoù) ha d'ar c'hroc'hanoù.
* Gwer a lonk ar skinoù danruz a farder gant erbiom, a implijer e lunedoù surentez evit labourerien ar vetalouriezh.
* Er vetalouriezh ivez e lakaer erbiom er vanadiom a-benn ma vije blotoc'h hag aesoc'h da labourat.
* Gant erbiom e pister al luc'hedañvoù hag al laseroù a vez arveret er pellgehenterezh.
* Laseroù pistet gant erbiom a implijer er vezegiezh.
* Erbiom a implijer er barrennoù a reoilh al lonkañ neutronoù er c'hreizennoù derc'hanel.

## Notennoù

* ↑ SIMON Arndtn MATTAUSCH Hansjürgen, Ryazanov Mikhail, Kremer Reinhard K., Lanthanides as d Metals, Max Planck-Institut für Festkörperforschung, Stuttgart, 2005 — ResearchGate (en) Liamm oberiant 17 C'HWE 2013
* ↑ BBC H2G2 (en) Liamm oberiant 17 C'HWE 2013
* ↑ Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Los Alamos National Laboratory (en) Liamm oberiant 14 FEB 2013
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford