OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Emlazh

Emlazh (diwar em- ha lazhañ) a reer eus doare unan bennak da lakaat un termen d'e vuhez a-youl gaer. Alies e tegouezh diwar an dic'hoanag, hag a c'haller santout abalamour da gleñvedoù spered, da ziasterioù arc'hant pe sokial.

## Doareoù d'en em lazhañ

Diforc'hioù zo hervez ar broioù. Setu an doareoù gwelet ar muiañ:
* kroug
* kontamm
* armoù-tan
E Japan ez eus un doare hengounel d'en em lazhañ, anvet seppuku pe hara-kiri. Mervel a reer diwar zivouzellañ.

## Abegoù

Kemmañ a ra an abegoù hervez an amzer (istor), hervez ar vro, hervez oad an dud, ha hervez ar micherioù zoken.

### Oad

En em lazhañ a ra krennarded abalamour d'ar poanioù gouzañvet pe en o familh, pe er skol, a-wechoù abalamour da heskinerezh krennarded all.
En em lazhañ a ra tud kozh abalamour ma ne fell ket dezho gouzañv poanioù ar gozhni hag ar c'hleñved.

### Micherioù

Brudet eo bremañ an emlazhoù kouerien, abalamour alies d'ar wask etre daouarn ar bankoù, ha d'al labour kalet.

## Tud o deus en em lazhet

Tud vrudet zo bet en em lazhet, a-wezhioù dre levezon ur spered romantel. En oberenn Die Leiden des jungen Werther, bet skrivet gant Goethe, en em lazh an dudenn bennañ dre ma ne c'hall ket seveniñ e garantez.
* Salvador Allende, bet prezidant Chile (lazhet marteze)
* Andreas Baader, ezel eus ar Rote Armee Fraktion (Rann an Arme Ruz)
* Walter Benjamin, prederour war an arz
* Pierre Bérégovoy, bet kentañ ministr Bro-C'hall
* Michel Bernanos, skrivagner gall
* Eva Braun, gwreg Adolf Hitler
* Paul Celan, barzh
* Kurt Cobain, kaner er strollad Nirvana
* Dalida, kanerez c'hall
* Gilles Deleuze, prederour gall
* Joseph Goebbels, rener nazi
* Hermann Göring, rener nazi
* Heinrich Himmler, rener nazi
* Adolf Hitler, pennrener an Trede Reich
* Marilyn Monroe, aktourez amerikan
* Kurt Tucholsky, skrivagner alaman
* Vincent van Gogh, livour nederlandat
* Virginia Woolf, skrivagnerez saoz
* Stefan Zweig, skrivagner aostrian
Da ziwall : klevet e vez a-wechoù e vije en em lazhet Sokrates, ar filozof gresian brudet. Evit gwir, barnet d'ar marv e oa bet : ha, d'ar mare, doare an Ateniz a veze lakaat an den kondaonet da lonkañ kontamm (kegid) ; dre se, ne oa bourev a lazhfe ebet, nemet an den kablus e-unan. A-hend-all, test eo Platôn (Phaidôn, 61 c - 62 c) e prezege groñs Sokratez a-enep d'an emlazh.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Emlyn

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Emlyn a c'hall bezañ :

## Lec'hioù

* Kantrev Emlyn, e rouantelezh Dyfed kozh, rannet etre daou gombod:
** Emlyn Is Cuch
** Emlyn Uwch Cuch
* Castell Newydd Emlyn, kêr war lez ar stêr Teifi

## Tud

* Emlyn Evans
* Endaf Emlyn, sonaozour, ganet e 1944.
# Gwinieg Bourgueil

Gwinieg Bourgueil zo unan eus gwiniegi Touren, en departamant Indre-et-Loire, er Centre-Val de Loire, e Bro-C'hall. 2 800 devezh-arat (1400 ha) zo dindan cabernet-franc ha cabernet sauvignon, d'ober gwin ruz, war-bouez 2 % a win roze.

## Organek

25 % eus ar winieg a zo labouret hervez reolennoù al labour-douar organek.

## Kumunioù

Seizh kumun zo e gwinieg Bourgueil:
* Bourgueil
* Benais
* Restigné
* Ingrandes-de-Touraine
* Saint-Patrice (Indre-et-Loire)
* La Chapelle-sur-Loire
* Chouzé-sur-Loire
Ur winieg all, distag, eo gwinieg Saint-Nicolas-de-Bourgueil.
# Gwiniegoù traoñienn al Liger

Gwiniegoù traoñienn al Liger eo anv ar rannvro vras lec'h ma vez produet gwinoù eus gwiniegoù liesseurt traoñienn al Liger. Gwinoù gwenn sec'h, hanter sec'h, c'hwek, ha betek likorek a zo, gwinoù ruz skañv an aliesañ, gwinoù roz ha gwinoù bervus a zo ivez. Gwiniegi al Liger zo 70 000 hektar enno. Produet e vez 4 milion a hektolitroù.
War ribl al Liger hag he adstêrioù emañ an holl winoù-se, an eil lodenn anezho e Bro-C'hall (rannvroioù Anjev, Touren ha "Centre"), e-barzh Traoñ al Liger hag en argrec'h dezhañ, hag eben e Breizh, e Bro-Naoned.
Ar chenin blanc, ar sauvignon, ar melon de Bourgogne, ar chardonnay, etc. eo ar gouennadoù implijet e traoñienn al Liger evit ar gwinoù gwenn. Ar cabernet franc, ar grolleau, ar gamay, ar pineau d'Aunis, ar pinot noir, ar côt, etc eo ar re gounezet evit ar gwinoù ruz ha roz.
Gwiniegoù Bro-Naoned :
* coteaux-d'Ancenis
* Gros-plant-du-pays-nantais
* gwinieg ar Muskadig
* fiefs-vendéens
Gwiniegoù Anjev :
* anjou
* anjou-gamay
* anjou villages
* anjou villages brissac
* anjou fines bulles
* anjou-coteaux-de-la-loire
* bonnezeaux
* cabernet d'Anjou
* chaume
* coteaux-de-l'aubance
* coteaux-du-layon
* Quarts-de-chaume
* gwin roz Anjev
* savennières
* gwin Thouarsais
* coteaux-de-saumur
* saumur
* saumur brut
* saumur-champigny
Gwiniegoù Touren :
* gwinieg Bourgueil
* gwinieg Saint-Nicolas-de-Bourgueil
* chinon
* cheverny
* coteaux-du-loir
* coteaux-du-vendômois
* cour-cheverny
* haut-poitou
* jasnières
* touraine
* touraine-amboise
* touraine-azay-le-rideau
* touraine-mesland
* touraine-noble-joué
* vouvray
Gwiniegoù Centre :
* Gwiegoù an Orléanais
* Gwiniegoù Centre-Loire
* Gwiniegoù an Torosad Kreiz
# Gwinieg (gwini)

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Ur winieg zo ur park dindan gwini, gwez bihan hag a ro rezin, da zebriñ pe d'ober chug ha dreist-holl gwin. Gwinierezh a reer eus ar gouiziegezh da c'hounit gwiniegi evit ober gwin. Kalz a dra a c'hall reiñ d'ur winieg he ferzh dibar : an douar, an hin, spesad ar gwini, chemet an dud hag all.
Anvadurioù a vez roet d'ar gwiniegi, hag a heuilh reolennadurioù strizh, en Europa da nebeutañ.
War ar pemp kevandir ez eus gwiniegi. Rannet e vez alies etre re Europa (Bro-C'hall hag Italia e penn ar produerezh) ha re ar "Bed Nevez" (Stadoù-Unanet, Aostralia, Chile, Afrika ar Su hag all). E Breizh ez eus gwiniegi e Bro-Naoned, re ar Muskadig hag ar Gros-Plant.

## Notennoù

* ↑ INAO
# Gwinieg (kumun)

Gwinieg :
| An ti-kêr. ||
| Anv gallaouek | Vinyoc |
| Anv gallek (ofisiel) | Vignoc |
| Bro istorel | Bro-Roazhon |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Il-ha-Gwilen |
| Arondisamant | Roazhon |
| Kanton | Meled |
| Kod kumun | 35356 |
| Kod post | 35630 |
| Maer Amzer gefridi | Daniel Houitte 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | Kumuniezh kumunioù Traoñ an Il |
| Bro velestradurel | Bro Roazhon |
| Lec'hienn Web | (fr) vignoc.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 2 115 ann. (2020) |
| Stankter | 150 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 14′ 59″ Norzh 1° 46′ 52″ Kornôg / 48.2497222222, -1.78111111111 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 127 m bihanañ 63 m — brasañ 121 m |
| Gorread | 14,09 km² |
| Gwinieg ||
| kemmañ |
Gwinieg (Vignoc e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Hazhoù e departamant Il-ha-Gwilen.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 46 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 5,41% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a varvas d’an 23 a viz Eost 1914 en Oret e Belgia, soudard e oa er 241vet Rujumant Troadegiezh.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas tri gwaz ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs

Niver a annezidi

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) vignoc.fr, lec'hienn ofisiel ar gumun
* Glad Gwinieg

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Memorial Genweb (roll)
# Gwinieg ar Muskadig

Gwinieg ar Muskadig zo un hollad gwiniegi en em led e su Breizh (Bro-Naoned pe departamant al Liger-Atlantel) hag e Maine-et-Loire ha Vande ma produer gwinoù gwenn sec'h. Renket eo dindan un AOK (anvadur orin kontrollet) abaoe 1937 (kemmedurioù diwezhañ ar renkadur dre an disentez embannet d'an 19 a viz Gwengolo 2001). Ur gorread 8 300 hektar zo dindan winiegi ar Muskadig (e 2016).
Ar gwini, a ro gwin gwenn hepken, zo dezho meur a anv : muskadig (anv lec'hel), meulon brezhon, meulon Bourgogn pe meulon musket. Dont a ra an anv "muskadig" eus frond ar musk a zo dezhañ. Darn eus ar gwiniegi a vez roet dezho an AOK muskadig diwar e vamm p'o deus tremenet ar gwinoù-se ar goañv en o fustoù pe o bodoù hepken ha bezañ c'hoazh war o mamm pa oant bet lakaet e boutailhoù pe etre ar 1añ a viz Meurzh hag an 30 a viz Mezheven pe etre ar 15 a viz Here hag an 30 a viz Du.
Meur a anvadur kontrollet zo e gwinieg ar Muskadig :
* Muskadig Rozioù-al-Liger, termenet e c'horread gant an disentez embannet d'ar 14 a viz Du 1936, war 500 hektar e 24 c'humun. Ur gwin temzet, nervus ha prest evit azviñ er boutailhoù.
* Muskadig Rozioù-Lenn Veur, 29 Kerzu 1994. Un dibarelezh a zo dezhañ diwar ar mikrohinad degaset gant al Lenn Veur. Asantet eo implijout an anvadur evit ur gorread 600 hektar e 19 kumun, 2 anezho e Vande.
* Muskadig Sevr-ha-Mewan, termenet e c'horread gant an disentez embannet d'an 9 a viz Here 1995, war 10 000 hektar e 23 c'humun. Diwar hemañ e teu 80% eus ar produadur.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Gwiniegi Aostria

Abaoe an Patrom:Henamzer e vez produet gwin war dachenn Aostria a-vremañ, dreist-holl e Stadoù kevredet Aostria-Izel, Stiria, Burgenland ha Vienna e reter ar vro.

## Seurtoù pennañ

* Grüner Veltliner (gwin gwenn sec'h) - 36%
* Welschriesling (gwin gwenn gant blaz avaloù) - 9%
* Roter Zweigelt (gwin ruz sec'h) - 9%
* Müller Thurgau (gwin gwenn dous)- 6,8%

## Liammoù diavaez

* (de) (en) (ru) (zh) 'Österreich Wein'. Kavet : 14/09/2023.
# Gwiniegi Bourdel

Gwiniegi Bourdel a reer eus ar gwiniegi zo tro-dro da Vourdel hag a ro gwinoù lies o blaz hervez an tiriadoù hag ar bod-gwini. Produet e vez gwinoù ruz, gwinoù gwenn sec'h pe likor blaz ha gwinoù liv-roz.
Aozet e vez ar gwinoù diwar ar bodoù-gwini-mañ :
* Cabernet franc, Cabernet-sauvignon, Merlot evit aozañ ar gwinoù ruz en ur ouzhpennañ ar Petit Verdot hag ar Côt;
* Sauvignon, Sémillon ha Muscadelle evit ar gwinoù gwenn hag ouzhpennet e vez a-wechoù an Ugni gwenn (an Trebbiano italiat), ar Colombard hag ar Merlot gwenn.

## Istor

Da vare ar Romaned e oa bet plantet ar gwini er vro.

## Gwiniegoù pastell-vro Bourdel

* Gwinieg ar Côtes-de-Blaye
* Gwinieg Entre-Deux-Mer
* Gwinieg Grâves
* Gwinieg Médoc
* Gwinieg Saint-Émilion
# Gwinieg Saint-Nicolas-de-Bourgueil

Gwinieg Saint-Nicolas-de-Bourgueil zo ur winieg e Touren, e kumun Saint-Nicolas-de-Bourgueil, en Indre-et-Loire, war lez dehou ar stêr Liger. Un AOC eo abaoe 1937. 2100 devezh-arat (1050 ha) zo dindan cabernet franc (anvet breton en tolead) ha cabernet sauvignon, d'ober gwin ruz, war-bouez 2% a win roze. Brudet int da gaout blaz frouezhek.
Ur winieg all eo gwinieg Bourgueil, er reter dezhi.
# Gwinieg traoñienn ar Ron

Gwinieg traoñienn ar Ron zo ur winieg c'hall en daou du d'ar Ron, eus Vienne en norzh betek Avinhon er su, war 1317 kumun en holl.
Eil gwinieg Bro-C'hall eo$^,$ evit ampled produadur gwinoù anvadur orin kontrollet, war-lerc'h gwiniegi Bourdel.
En em ledañ a ra war 6 departamant : Rhône, Loire, Ardecha ha Gard, war ribl dehoù ar Ron, Droma ha Vauclusa war ar ribl kleiz. E rannvroioù Auvergne-Rhône-Alpes, Okitania ha Provence-Alpes-Côte d'Azur emañ an departamantoù-se.
A Norzh da Su eo rannet ar winieg e daou hollad anvadurioù :
* traoñienn ar Ron an hanternoz, eus Vienne betek Livron-sur-Drôme (anvadurioù Côte-rôtie, Condrieu, Saint-joseph, Crozes-hermitage, etc.) ,
* traoñienn ar Ron ar c'hreisteiz, eus Montélimar da Avinhon (anvadurioù Grignan-les-adhémar, Châteauneuf-du-pape, Gigondas, Beaumes-de-venise, Muscat de Beaumes-de-Venise, Vacqueyras, etc.).
Ouzhpenn-se ez eus traoñiennoù adstêrioù ar Ron : hini an Droma hag a ra broig an Diois (anvadurioù Clairette de Die, Crémant de Die, Coteaux-de-die ha Châtillon-en-diois), goude an hini etre ar Ventor ha ribl dehoù ar c'hCalavon (anvadur Ventoux), an hini etre ribl kleiz ar c'hCalavon ha ribl dehoù an Durença-izel, enni torosad al Leberon (anvadur Luberon), hag ul lodenn eus Gard (anvadurioù Costières-de-Nîmes ha Clairette de Bellegarde).

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Liste des communes françaises productrices de vin e Vin-Vigne, 2012.
* ↑ Vins de la vallée du Rhône : les chiffres.
* ↑ Les vins de la vallée du Rhône sur le site winealley Patrom:Lien archive.
# Herzele (Norzh)

Kumunioù Frañs :
| Anv izelvroek ha flandrezek kornôgel | Herzele |
| Anv ofisiel | Herzeele |
| Lec'hiadur | |
| Skoed | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Norzh |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Dukark |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes de l'Yser |
| Kanton | Wormhout |
| Kod INSEE | 59305 |
| Kod post | 59470 |
| Maer | Régis Laporte |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 17,17 km² |
| Led | 50° 53' 14" Norzh |
| Hed | 02° 32' 03" Reter |
| Uhelder kreiz | 12 m |
| Uhelder bihanañ | 4 m |
| Uhelder brasañ | 26 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 1 427 (2007) |
| Stankter | 83 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | www.herzeele.fr |
Herzele en izelvroeg, anv ofisiel e galleg: Herzeele, a zo ur gumun eus Flandrez Frañs (departamant Norzh), er Westhoek.

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Cassini hag EBSSA
# Hesdigneul-lès-Béthune

Kumunioù Frañs :
| Anv | Hesdigneul-lès-Béthune |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Béthune |
| Etrekumuniezh | Communauté d'agglomération de l'Artois |
| Kanton | Barlin |
| Kod INSEE | 62445 |
| Kod post | 62196 |
| Maer | Maurice Lecomte |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 2,59 km² |
| Led | 50° 30' 07" Norzh |
| Hed | 02° 35' 31" Reter |
| Uhelder kreiz | 61 m |
| Uhelder bihanañ | 32 m |
| Uhelder brasañ | 115 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 818 (2007) |
| Stankter | 315 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Hesdigneul-lès-Béthune a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Cassini hag EBSSA
# Hesdin

Kumunioù Frañs :
| Anv | Hesdin |
| Skoed | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Montreuil-sur-Mer |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes de l'Hesdinois |
| Kanton | Pennlec'h Kanton Hesdin |
| Kod INSEE | 62447 |
| Kod post | 62140 |
| Maer | Jean-Marie Roussel |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 0,9 km² |
| Led | 50° 22' 30" Norzh |
| Hed | 02° 02' 15" Reter |
| Uhelder kreiz | 26 m |
| Uhelder bihanañ | 23 m |
| Uhelder brasañ | 34 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 2 420 (2006) |
| Stankter | 2 688 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | Hesdin |
Hesdin a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall). Pennlec'h Kanton Hesdin eo.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Ar befrez
* An ti-kêr
* An ti-kêr

## Douaroniezh

* War lez ar stêr Canche emañ Hesdin.

## Dave ha notennoù

* ↑ Ehess hag EBSSA
# Herzele (Belgia)

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Herzele zo ur gumun e Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
* Lec'hiadur
* Banniel
* Skoed

## Douaroniezh

* Gorread : 47,90 km²
* Poblañs (2022) : 18 489 a dud
* Stankter : 386 den/km²
# Herzegovina

Herzegovina eo anv ur vro istorel aet d'ober lodenn su stad Bosnia-ha-Herzegovina. Al lodenn vihanañ eus ar vro eo, gant 20% eus ar gorread, pe war-dro. Mostar eo ar gêr vrasañ.

## Gwelet ivez

* Bosnia
# Herzele

Herzele a c'hell bout:
* Herzele (Belgia), ur gumun eus Proviñs Reter-Flandrez e Flandrez Belgia
* Herzele (Westhoek) (Herzeele), ur gumun eus Flandrez Frañs
* Herzele (stêr) (Herzeele), ur stêr eus Flandrez Frañs
# Hesbaye

Hesbaye (e galleg) pe Haspengouw (en izelvroeg, ha Hespengau en alamaneg, Hesbania e latin ar Grennamzer) zo anv ul lodenn eus Belgia .

## Istor

Ur gontelezh frank e oa, enni douaroù ar proviñsoù-mañ a hiziv: Brabant Wallonia, Brabant Flandrez, Namur, Liège, ha Limbourg Belgia. E marz Aostrazia e oa. E 1040 e voe enteuzet ar gontelezh e priñselezh Liège.

## Douaroniezh

Hiziv e komzer eus Hesbaye evel ur rannvro naturel, div lodenn enni: Haspengouw sec'h, ha Haspengouw gleborek.
Sed amañ ar c'humunioù a gaver en Hesbaye :

### Brabant Flandrez

* Hoegaarden
* Landen
* Linter
* Tirlemont
* Zoutleeuw

### Brabant Wallonia

* Beauvechain (Bevekom en izelvroeg)
* Hélécine (Heilissem en izelvroeg)
* Incourt
* Jodoigne (Geldenaken en izelvroeg)
* Orp-Jauche
* Perwez
* Ramillies

### Proviñs Liège

* Amay
* Ans
* Awans
* Bassenge
* Berloz
* Braives
* Burdinne
* Crisnée
* Donceel
* Faimes
* Fexhe-le-Haut-Clocher
* Geer
* Grâce-Hollogne
* Hannut (Hannuit en izelvroeg)
* Héron
* Juprelle
* Lincent (Lijsem en izelvroeg)
* Oreye (Oerle en izelvroeg)
* Oupeye
* Remicourt
* Saint-Georges-sur-Meuse
* Verlaine
* Villers-le-Bouillet
* Wanze
* Waremme (Borgworm en izelvroeg)
* Wasseiges

### Proviñs Limbourg

* Alken
* Bilzen
* Borgloon (Looz e galleg)
* Diepenbeek
* Gingelom
* Heers
* Herstappe
* Hoeselt
* Kortessem
* Nieuwerkerken
* Riemst
* Sint-Truiden (Saint-Trond e galleg)
* Tongeren
* Wellen

### Proviñs Namur

* Éghezée
* Fernelmont
* Gembloux (Gembloers en izelvroeg)
* La Bruyère

## Tud

* Ermengarde de Hesbaye, gwreg Loeiz an Deol
# Hesdigneul-lès-Boulogne

Kumunioù Frañs :
| Anv | Hesdigneul-lès-Boulogne |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Boulogne-sur-Mer |
| Etrekumuniezh | Communauté d'agglomération du Boulonnais |
| Kanton | Samer |
| Kod INSEE | 62446 |
| Kod post | 62360 |
| Maer | André Bodart |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 3,32 km² |
| Led | 50° 39' 36" Norzh |
| Hed | 01° 40' 13" Reter |
| Uhelder kreiz | 14 m |
| Uhelder bihanañ | 8 m |
| Uhelder brasañ | 67 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 681 (2007) |
| Stankter | 205 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Hesdigneul-lès-Boulogne a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Cassini hag EBSSA
# Istor Madagaskar
## Vvet kantved

* Tizhet eo an enez gant trevadennerien Afrikan hag Indonezian.

## VIIvet kantved

* Etre ar VII$^{vet}$ hag an XIII$^{vet}$ kantved e vez krouet kontouerioù gant an Arabed a-hed aodoù Afrika ar meurvor Indez : Mogadiscio, Kismayou, Malindi, Mombasa, inizi Pemba ha Zanzibar, Kiloa, Sofala… En em staliañ a reont ivez war an inizi Komorez ha darempredoù o deus gant Madagaskar.

## VIIIvet kantved

* Tizhet eo aod Madagaskar gant ar Velanezianed en em vesk gant ar Vantoued deuet eus ar c'hevandir. Kenwerzh war eskemm e Sanga.

## IXvet kantved

* Kenwerzhourien vuzulman en em stailh er gwalarn hag er gevred.

## Treuztiriadoù bras an XIII$^{vet}$ kantved
### Dilestrañ

En XIII$^{vet}$ kantved e talc'h Indoneziz niverus d'en em staliañ war aod reter Madagaskar betek an XIII$^{vet}$ kantved. Diouzh tu aod ar c'hornôg e kendalc'h ivez treuztiriadegoù an Afrikaned en hevelep doare. Savet ez eus bet gant Arabed Kiloa diazezadurioù en inizi Komorez, met dibab a reont dilezel an enez vras. Hironed niverus, an Antalaoted, genidik eus Komorez, en em stailh war aod an norzh. Ganet diwar ur meskaj etre Arabed, Malgached hag Afrikaned e komzont ur yezh deveret eus ar Swahili. War aod ar biz en em stailh an Iharanaed, pobl mesket-tre met afrikan a orin dreist-holl. War aod ar gevred eo ar Zafied a daol o zroad. Lakaet int gant an hengoun da vezañ diskennidi Ramiria hag hendadoù an Antambahoakaed hag an Antanosied. Etre an XIII$^{vet}$ hag ar XIV$^{vet}$ kantved eo an Antemoroed en em stailh war aod ar gevred. Eus Komorez e teuont ha bevet o dije e bro an Iharanaed a-raok gwriziennañ muioc'h er su. Peñseidi a bep seurt (Indeziz, Indoneziz, tud arabekaet ha Portugaliz goude-se) o deus bet krouet kêrioù en arvor ivez etre an XIII$^{vet}$ hag ar XIV$^{vet}$ kantved. Fonnus int bet lonket gant ar boblañs tro-dro avat ha kollet eo bet ganto o merkoù identelezh a-gent.

### Eus an arvor d'an argoad

Tamm-ha-tamm e krog darn eus pobladoù an arvor da drevadenniñ douaroù argoad an enez. Er gevred e vez krouet tierniezh an Antandroyed gant ar Zafi-Manara ha hini ar Vasikoroed gant ar Zafi-Ndravola. Er reter e lakaer ar priñs antemoro Rambo da orin Tanalaed Ikongo. En em gavout a ra an Hovaed war an uhelgompezenn greiz war dreuzoù ar XV$^{vet}$ kantved.
# Istor Santel

Istor Santel a veze lavaret eus levrioù Istor katolik savet diwar skridoù eus ar Bibl.

## E brezhoneg

Pevar skrid brezhonek zo en anv-se :
* Histoér Santél de ziskein er burhudeu en des groeit en Eutru Doué ar en doar, moullerezh Galles, Gwened, 1896, adembannet e 1900, 1902 ha 1911, e brezhoneg Gwened
** Histor zantel da zeski ar burzoudou en deuz great Doue var ann douar, Kemper, 1900, e brezhoneg Leon
** Histoar Zantel da zeskin ar burzudou en deuz gret an otrou Doue war an Douar e 1899 ha 1904, e brezhoneg Treger
* Histor Zantel, Eozen-Vari Madeg, 1929
A-raok-se e oa bet un Istor an Testamant Coz hag an Testamant nevez e 1869.

## Amzer an Iliz

Krog eo istor an iliz gant an ebestel, an daouzek den a stagas da skignañ an Aviel.
* Arc'h Noe, el Liber floridus (c. 1260)
* Tour Babel Pieter Brueghel gozh (c. 1568)
* Gwerell Gwezenn Yese Iliz-veur Notre-Dame, c. 1864
* Marv Abel Gustave Doré, 1866
* Abraham oc'h aberzhiñ e vab Isaac Saint Mary Magdalene Church, Colombus, Ohio (1934)

## Notennoù

* ↑ Ar skrid e Gallica
# Istor Meudig

Istor Meudig zo anv ul levr embannet gant Al Liamm er rummad Levrioù ar vugale er bloavezhioù 1950, skrid adaozet ar gontadenn c'hallek Le Petit Poucet, ur gontadenn, pe marvailh, savet gant Charles Perrault hag a voe embannet el levr Les Contes de ma Mère l'Oye en 1697. Meudig eo anv brezhonek ar benntudenn.

## Ar marvailh

Emañ an naonegezh oc'h ober he reuz er vro. Ur c'hoadour hag e wreg n'o deus netra ken da zebriñ na da reiñ d'o seizh mab. Un noz, pa oa kousket ar vugale, setu graet o soñj gant an daou bried mont d'ar c'hoad da goll o bugale. Dre chañs e oa Meudig, ar bihanañ, o selaou. Hag eñ diouzh ar beure da gemer meinigoù gwenn da leuskel da gouezhañ war an hent, abalamour dezhañ ha d'e vreudeur da gavout o hent d'ar gêr.

## Orin hag istor

Hañval e seblant gwrizioù marvailh Perrault ouzh re Hänsel ha Gretel , meneg pe damveneg enne eus naonegezh a reas he reuz en amzer ar roue Loeiz XIV hag etre ar bloavezhioù yen-skorn a voe etre 1687 ha 1717 en Europa. E 1715, bloavezh marv ar roue, e skornas ar stêr Seine e-pad ar goañv hag an douar betek 70 cm donder. Er gontadenn ez euskaoz eus debrién pe bezañ debret.

## Levrlennadur

* Calvin Claudel, A Study of Two French Tales from Louisiana. In: Southern Folklore Quarterly 7, 1943, S. 223–231.
* Charles Delain: Les Contes de ma mère l’Oye avant Perrault. Dentu, Paris 1878.
* Paul Delarue, Marie-Louise Ténèze: Le conte populaire français, éd. en un seul volume et en fac-sim. des quatre tomes publiés entre 1976 et 1985. Maisonneuve et Larose, Paris 2002, ISBN 2-7068-1572-8.
* Christine Goldberg: „The Dwarf and the Giant“ (AT 327B) in Africa and the Middle East. In: Journal of American Folklore 116:461, 2003, S. 339–350.
* Lois Marin: L’ogre de Charles Perrault ou le portrait inversé du roi.. In: L’Ogre. Mélanges pour Jacques Le Goff. Gallimard, Paris 1992.
* Gaston Paris: Le petit poucet et le grande ourse. Franck, Paris 1875 (Digitalisat).
* Yvette Saupé: Les Contes de Perrault et la mythologie. Papers on French Seventeenth Century Literature, Seattle, Tübingen und Paris 1997.
* Marc Soriano: Les Contes de Perrault. Culture savante et traditions populaires. Gallimard, Paris 1968.

## Pennadoù kar

* Levrioù ar vugale

## Liammoù diavaez

* "Le Petit Poucet" gant Charles Perrault (skrid gallek)
* Le Petit Poucet, da glevout e galleg
# Istor Monako

Monako zo ur briñselezh dizalc'h, liammet hec'h anv ouzh tiegezh ar briñsed Grimaldi abaoe 1297, hogen savet en-ofisiel e 1314, pa voe krouet an aotrouniezh, war harzoù Gall hag Italia. Da gentañ e voe dindan gwarez Spagn, goude hini Bro-C'hall, ha goude hini Sardigna hag Italia.