OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Aberffraw

Aberffraw zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh en Enez Mon, e Kembre. Dont a ra hec'h anv eus ar stêr Ffraw.
En Aberffraw e oa lez pennañ rouaned rouantelezh Gwynedd hag ober a rae rouaned Gwynedd gant an titl priñs Aberffraw pe aotrou Aberffraw.
Er VII$^{vet}$ kantved e voe savet an iliz kentañ, gouestlet da sant Beuno, met nevesoc'h eo ar savadur a weler bremañ : eus an XII$^{vet}$ kantved eo al lodennoù koshañ anezhañ.
Er Mabinogi eo en Aberffraw e timezas Branwen gant Matholwch, roue Iwerzhon.
E 2011 e oa poblet ar gumuniezh gant 620 a dud, ha 409 anezho (67,5%) a oa kembraegerien.

## Notennoù

* ↑ 'Statistical bulletin: 2011 Census: Key Statistics for Wales, Mawrth 2011'. Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol (The Office For National Statistics. Kavet : 2014-04-09.

## Pennad kar

* Kantrev Aberffraw
* Kêriadennoù Enez Von
* Aberffraw • Amlwch • Benllech • Bethel • Biwmares • Bodedern • Bodewryd • Bodffordd • Bryngwran • Brynrefail • Brynsiencyn • Brynteg • Caergeiliog • Caergybi • Capel Coch • Capel Gwyn • Carmel • Carreglefn • Cemaes • Cerrigceinwen • Dwyran • Y Fali • Gaerwen • Glyn Garth • Gwalchmai • Heneglwys • Hermon • Llanallgo • Llanbabo • Llanbedrgoch • Llandegfan • Llandyfrydog • Llanddaniel Fab • Llanddeusant • Llanddona• Llanddyfnan • Llanedwen • Llaneilian • Llanfachraeth • Llanfaelog • Llanfaethlu • Llanfairpwllgwyngyll • Llanfair-yn-Neubwll • Llanfair-yng-Nghornwy • Llan-faes • Llanfechell • Llanfihangel-yn-Nhywyn • Llanfwrog • Llangadwaladr • Llangaffo • Llangefni • Llangeinwen • Llangoed • Llangristiolus • Llangwyllog • Llaniestyn • Llannerch-y-medd • Llanrhuddlad • Llansadwrn • Llantrisant • Llanynghenedl • Maenaddwyn • Malltraeth • Marianglas • Moelfre • Nebo • Niwbwrch • Pencarnisiog • Pengorffwysfa • Penmynydd • Pentraeth • Pentre Berw • Pentrefelin • Penysarn • Pontrhydybont • Porthaethwy • Porth Llechog • Rhoscolyn • Rhosmeirch • Rhosneigr • Rhostrehwfa • Rhosybol • Rhydwyn • Talwrn • Trearddur • Trefor • Tregele
# Aberffraw (kantrev)

Unan eus tri c'hantrev Ynys Môn, e Kembre ar Grennamzer, e oa Aberffraw. E Rouantelezh Gwynedd e oa an enez en he fezh. An hini pouezusañ eus an tri c'hantrev e oa Aberffraw, gant lez pennañ priñsed Gwynedd e kêr Aberffraw.
Rannet e oa etre daou gombod: Llifon en hanternoz, ha Malltraeth er c'hreisteiz. Stok e oa ouzh Cemais er biz hag ouzh kantrev Rhosyr er mervent, gant ar mor er gornaoueg.

## Pennad kar

* Kantrevoù ha kombodoù Kembre
# 12 Gouere

← Gouere → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 1790 : votet ez eus ul lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien gant ar Vodadenn bonreizhañ broadel.
* 1906 : dizuet eo Alfred Dreyfus gant Lez-terriñ Roazhon.
* 1917 : e-kichen Ieper e implij an arme alaman, evit ar wech kentañ, ar gaz anvet diwezhatoc'h iperit.
* 1920 : goude 6 bloavezh labour e tigorer kanol Panamá.
* 1937 : diskouezet eo bet an daolenn Guernica, gant al livour Pablo Picasso, en un diskouezadeg e Pariz.
* 1975 : dont a ra São Tomé ha Príncipe da vezañ dizalc'h diouzh Portugal.
* 1979 : dont a ra Kiribati da vezñ dizalc'h diouzh Breizh-Veur.

## Sportoù

* 1939 : 3$^{de}$ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Roazhon ha Brest ; trec'h eo ar Breizhad Pêr Gloareg.
* 1954 : 5vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo Ferdi Kübler (Suis).
* 1982 :
** 9vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Oriant ha Pluveleg (a-benn d'an eur dre skipailh) ; trec'h eo Ti-Raleigh (Izelvroioù).
** 9vet tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Pluveleg ha Naoned ; trec'h eo Stefan Mutter (Suis).
* 1986 : 9vet tennad-hent Tro Bro-C'hall e Naoned (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Breizhad Bernard Hinault.

## Ganedigezhioù

* Pablo Neruda
* -100 : Julius Caesar, jeneral, politikour hag impalaer roman.
* 1573 : Pietro Carrera, c'hoarier echedoù italian.
* 1817 : Henry David Thoreau, skrivagner stadunanat.
* 1832 : Henry Seebohm, beajer, evnoniour amatour ha greantour (metalouriezh) saoz.
* 1876 : Max Jacob, livour ha barzh gall.
* 1904 : Pablo Neruda, barzh ha skrivagner spagnolek eus Chile, Priz Nobel al Lennegezh.
* 1918 : Roger Couderc, kazetennour-sport gallek, ur mailh war ar rugbi.
* 1937 : Lionel Jospin, politikour gall.
* 1991 : James Rodríguez, melldroader etrebroadel kolombian.
* 1997 : Malala Yousafzai, plac'h yaouank eus Pakistan, tapet ganti Priz Nobel ar Peoc'h.

## Marvioù

* Alfred Dreyfus
* 1712 : Richard Cromwell, politikour saoz.
* 1785 : Louis-René de Caradeuc de La Chalotais, den a lezenn ha difenner gwirioù Breizh.
* 1935 : Alfred Dreyfus, ofisour gall.
* 1941 : Charles Jaffé, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1944 : Louis Henri Nicot, delwennour ha kizellour gall.
* 1949 : Dúbhglás de hÍde, kentañ prezidant Republik Iwerzhon.
* 1990 : João Saldanha, melldroader, kazetenner ha gourdoner brazilian.
* 2016 : Agustín Fernández Paz, skrivagner galizek evit ar re yaouank.

## Lidoù

* Sant an deiz : Sant Kare
* Devezh ar vro e Kiribati
* Devezh ar vro e São Tomé ha Príncipe
# 12 Gwengolo

← Gwengolo → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | | | | | |

## Darvoudoù

* -490 : emgann Marathon etre un arme Atenaiz hag alouberien deuet eus Persia.
* 1213 : emgann Murèth, unan eus emgannoù bras ar Groaziadeg a-enep Albiziz.
* 1848 : ur vonreizh nevez zo degemeret gant Suis.
* 1905 : krouidigezh ar Bleun Brug, kevredigezh sevenadurel katolik.
* 1930 : digoridigezh Stankell dourdredan Gwerledan.
* 1940 : kavet ez eus livadurioù e mougev Las Caus (Lascaux), en Okitania.
* 1974 : taol-stad a-enep an impalaer Haile Selassie en Etiopia.
* 1977 : mervel a ra ar stroumer enep-apartheid Steve Biko etre daouarn polis Suafrika.
* 2005 : en em dennañ a ra nerzhioù Israel diouzh Bandenn Gaza.

## Ganedigezhioù

* 1494 : Frañsez Iañ, roue Bro C'hall.
* 1803 : Aogust Brizeug, barzh brezhonek.
* 1897 : Irène Joliot-Curie, fizikourez, Priz Nobel ar Gimiezh (e 1897 ha 1956).
* 1901 : Wilhelm Meise, evnoniour alaman.
* 1913 : Jesse Owens, atletour stadunanat.
* 1919 : Jean Prouff, c'hoarier/gourdoner mojennel Stad Roazhon.
* 1921 : Stanisław Lem, skrivagner polonek.
* 1924 : Amílcar Cabral, politiker eus Ginea-Bissau.
* 1944 : Leonard Peltier, emsaver amerindian.
* 1951 : Bertie Ahern, kentañ ministr Iwerzhon.

## Marvioù

* 1213 : Pêr II, roue Aragon.
* 1362 : Inosant VI, pab.
* 1491 : Jean Meschinot, barzh gallek, e lez Duged Breizh Frañsez II hag e verc'h Anna Vreizh.
* 1544 : Clément Marot, barzh gallek.
* 1683 : Afonso VI, roue Portugal.
* 1764 : Jean-Philippe Rameau, sonaozer gall.
* 1809 : Charles Cornic du Chesne, marc'hadour ha kourser breizhat.
* 1828 : Sven Ingemar Liungh, naturour svedat.
* 1874 : François Guizot, politikour gall.
* 1931 : Joseph Le Brix ha René Mesmin, nijerien.
* 1971 : Ferruccio Castiglioni, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1977 : Steve Biko, stourmer du eus Suafrika.
* 1980 : André Chéron, mestrc'hoarier echedoù gall.
* 1981 : Eugenio Montale, skrivagnr italian, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1992 : Emilio Recoba, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 2009 : Willy Ronis, luc'hskeudennour gall.
* 2010 : Claude Chabrol, aktour ha sevener gall.
* 2014 : Ian Paisley, politikour eus Hanternoz Iwerzhon.

## Lidoù

* Kab Glas : Devezh ar vro
* er Relijion gatolik :
** Santez Barba;
** Sant Maodan, eskob a Vro-Skos enoret e Breizh, († VIvet kantved);
** Sant Menou, eskob Kemper, († VIIvet kantved).
# 12 Mae

← Mae → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 1364 : savet eo skol-veur Krakow, e Polonia.
* 1551 : savet eo skol-veur San Marcos, ar skol-veur goshañ en Amerika, e Lima, e Perou.
* 1881 : dont a ra Tunizia dindan gwarez Frañs.
* 1937 : kurunennet eo ar roue George VI er Rouantelezh Unanet.
* 1949 : echu eo blokus Berlin gant Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel.
* 2012 : loc'het eo ar Redadeg evit ar Brezhoneg 2012 eus Brest.

## Sportoù

* 1970 : dilennet eo Montreal gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet en Amsterdam evit degemer ar XXIañ C'hoarioù Olimpek hañv e 1976.

## Ganedigezhioù

* 1496 : Gustav Iañ Vasa, merour Rouantelezh Sveden etre 1521 ha 1523 ha roue Sveden adalek 1523 betek e varv.
* 1773 : Thomas Horsfield, mezeg ha naturour stadunanat.
* 1828 : Dante Gabriel Rossetti, barzh ha livour saoz.
* 1907 : Katharine Hepburn, aktourez amerikan.
* 1918 : Julius Rosenberg, Stadunanad tamallet dezhañ bezañ ur spier evit an Unaniezh Soviedel.
* 1929 : Sam Nujoma, prezidant kentañ Namibia.

## Marvioù

* 1684 : Edme Mariotte, fizikour gall.
* 1907 : René Kerviler, ijinour, henoniour ha levrrollour breizhat (ha gall).
* 1970 : Nelly Sachs, skrivagnerez alamanek, tapet ganti Priz Nobel al Lennegezh.
* 1985 : Jean Dubuffet, livour ha kizeller gall.
* 1916 :
** Seán Mac Diarmada, emsaver iwerzhonat e gemeras perzh en Emsavadeg Pask.
** James Connolly (Séamas Ó Conghaile), dispac'her iwerzhonat.
* 1941 : Guillaume Héliès, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 2001 : Didi, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.

## Lidoù
### Deiziadur kristen

war ar stern

#### e Breizh

* sant Kongar

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel

* Devezh etrebroadel ar c'hlañvdiourezed.
# 13

Diwar-benn bloaz 13 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ :
| Evit ar bloaz -13, gwelet ar bajenn : | -13 |
| Evit an niver 13, gwelet ar bajenn : | 13 (niver) |
766 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) / 0013 goude Krist

## Skiantoù an den

* Bodañ a ra Strabon dre skrid gouiziegezh e amzer war stumm an Douar.

## Darvoudoù
### Politikerezh, gwir ha kevredigezh
#### Impalaeriezh roman

* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus), adalek ar 16t a viz Genver 27 kent J.-K. (>19.98.14)
* Kosuled : C(aius) Silius Caecina Largus & L(ucius) Munatius Plancus
* Adkaset imperiom Aogust evit 10 vloaz ouzhpenn.
* Testamant Aogust
* Kemeret eo Tiber da advab gant Aogust d'an 3 a viz Ebrel
* Ergerzhioù-brezel Tiber e Germania hag en Illiria. Dibunadeg pompadus Tiber dre Roma goude emgannoù Germania.
* E Roma, diwar youl an Impalaer e vot ar Sened hag ar bobl ul lezenn dreistordinal ma lezer gant Tiber ar c'henrenerezh klok war dachenn ar velestradurezh proviñsel. Sellet e vez bremañ ouzh Tiber evel ouzh ar pennhêr disklêriet. Daoust d'ar vonreizh eo deuet a-benn Aogust da envel e warlec'hiad dre reiñ kement a gargoù dezhañ ma vo tost dibosupl d'ar Sened mont a-enep dezhañ. Tennañ a raio labour ar Sened da hini ur gambr enrollañ traken.
** Degemeret gant ar Sened ur senatus consultum a strisha ar Vigintisexviri da izili an Ordo Equester

#### Breizh (-Veur)

* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (c. -10/+40)

#### Sina

* bloavezh diwezhañ (5vet) marevezh Shijianguo an dierniezh Xin

#### Osroene

* Adlakaet eo Abgar Edessa da roue

### Buhez pemdez ha dudi
## Ganedigezhioù 13
## Gwelet ivez

* Roll ar Pennoù Stad e 13
# 12 Genver

← Genver → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 1919 : flastret eo emsavadeg Spartakus gant an arme en Alamagn.
* 1968 : kemeret en devoa perzh David Gilmour en e gentañ sonadeg gant Pink Floyd e Birmingham (Bro-Saoz).
* 1970 : kodianañ a ra tud Biafra goude ur brezel hir a-enep Nigeria.
* 1976 : en em dennañ a ra an arme spagnol eus proviñsoù ar Sahara spagnol.

## Arz ha sevenadur

* 1903 : kentañ bodadeg an Académie Goncourt e Paris. kentañ Priz Goncourt da John-Antoine Nau, anv-pluenn Eugène Torquet, gant e romant Force ennemie.
* 1969 – kentañ albom Led Zeppelin
* 1979 : krouet ar gazetenn vrazilian Diário do Litoral.
* 1981 : Dynasty er skinwel gant Joan Collins, er chadenn ABC.

## Ganedigezhioù

* 1628 : Charles Perrault, skrivagner gall.
* 1848 : Alan an Habask, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1728 : Nicolas Ozanne, treser hag ijinour morel.
* 1852 : Joseph Joffre, marichal gall.
* 1863 : Outram Bangs, loenoniour stadunanat.
* 1867 : Paul Leverkühn, evnoniour ha mezeg alaman.
* 1874 : Jean-Marie Desgranges, beleg katolik ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed e Lemojez.
* 1876 : Jack London, skrivagner stadunanat.
* 1944 : Vlastimil Hort, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1955 : Gunter Deleyn, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1974 : Stefan Docx, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1990 : Sergei Kariakin, mestrc'hoarier echedoù ukrainan.

## Marvioù

* Pierre de Fermat.
* 1665 : Pierre de Fermat, jedoniour gall.
* 1848 : Christophe-Paulin de La Poix de Fréminville, lesanvet Marc'heg a Fréminville, merdeer ha skrivagner gall.
* 1951 : Jacques de Baroncelli, den a sinema gall.
* 1966 : Pêr Trepos, kelenner Skol-veur ha yezhour breizhat.
* 1976 : Agatha Mary Clarissa Miller, skrivagnerez saoz, anavezet diouzh an anv pluñvenn Agatha Christie.
* 1977 : Henri-Georges Clouzot, den a sinema gall.
* 1997 : Jean-Edern Hallier, skrivagner gallek.
* 2003 : Maurice Gibb, kaner-sonaozer ha soner breizhveuriat, unan eus an tri breur o devoa krouet ar strollad Bee Gees.

## Lidoù

* Sent an deiz :
** sant Konan, sant skosat.
* Yennayer : Ar bloaz nevez evit ar Verbered.
* E Breizh :
** sant Aofred
# 12 Meurzh

← Meurzh → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 538 : dibenn seziz Roma gant ar C'hoted, a gil betek Ravenna.
* 1506 : bet lakaet kentañ maen iliz Itron Varia Gras-Gwengamp.
* 1917 : Dispac'h kentañ Rusia : roet lamm d'an tsar Nikolaz II.
* 1930 : Mahatma Gandhi a gemer penn ur gerzhadeg hir betek ar mor da sevel a-enep an unwerzh eus an holen gant ar Saozon.
* 1967 : Suharto a zeu da vezañ prezidant Indonezia.
* 1968 : dizalc'hiezh Moris.
* 1969 : kentañ eured Paul McCartney, gant Linda Eastman e ti-kêr Marylebone (Londrez).

## Ganedigezhioù

* 1613 : André Le Nôtre, treser ha saver liorzhoù kastell Versailhez.
* 1753 : Jean-Denis Lanjuinais, gwiraour ha politiker.
* 1863 : Gabriele D'Annunzio, skrivagner ha politikour italian.
* 1893 : Jean Brochard, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1914 : Julia Lennon, mamm John Lennon.
* 1922 : Jack Kerouac, skrivagner amerikan.
* 1941 : Josip Skoblar, melldroader etrebrodael ha gourdoner yougoslaviat.
* 1967 : Stephen Brady, mestrc'hoarier echedoù iwerzhonat.
* 1985 : Stromae, sonaozer eus Belgia.

## Marvioù

* 1925 : Sun Yat-sen, dispac'hour ha politikour sinaat.
* 1945 : Anne Frank, yuzevez marv en ur c'hamp-diouennañ.
* 1986 : Job Jaffre, kelaouenner ha kazetennour breizhat.
* 1986 : Ronan Caouissin : emsaver ha skrivagner breizhat.
* 1990 : Adolphe Touffait, melldroader ha reizhaouer gall.
* 1991 : Étienne Decroux, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) ha jestraouer gall.
* 2006 : Jurij Brězan, skrivagner sorabek.
* 2009 : Yann Brekilien, skrivagner breizhat.
* 2019 : Claude Champaud, politiker breizhat.

## Lidoù

* Deiziadur hen-roman : IV ante idus Martias = IV$^{vet}$ deiz kent idus miz Meurzh. Gouel ebet
* Moris : Devezh ar vro.
* Venezuela : Devezh ar banniel.
# 12 Mezheven

← Mezheven → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | | | | | |

## Darvoudoù

* 1550 : krouidigezh kêr Helsinki gant roue Sveden, Gustav Vasa.
* 1898 : Filipinez dizalc’h diouzh Spagn.
* 1940 :
** bombezet eo porzh La Spezia (Italia) gant ar morlu gall.
** dont a ra Charles de Gaulle da Roazhon da bennren ur brezegenn diwar-benn linenn-difenn Breizh.
* 1941 : dieubet eo Reun Kreston.
* 1964 : e Suafrika eo kondaonet Nelson Mandela d’an toull-bac’h a-hed e vuhez.
* 1990 : gant parlamant Rusia eo embannet dizalc'hiezh ar vro.

## Sportoù

* 1966 : aet Kampionad mell-droad Frañs gant Football Kleub Naoned evit an 2$^l$ gwech, José Arribas e c'hourdoner d'an ampoent.
* 2015 : lid-digeriñ kentañ C'hoarioù europat e Bakou (Azerbaidjan).

## Ganedigezhioù

* 1754 : Isaac Le Chapelier, breutaer ha politikour, unan eus saverien ar C'hleub breton.
* 1864 : Frank Michler Chapman, evnoniour ha naturour stadunanat.
* 1897 : Anthony Eden, ministr kentañ Bro-Saoz.
* 1924 : George Bush, 41vet prezidant Stadoù Unanet Amerika (SUA).
* 1929 : Anne Frank, yuzevez bet ganet en Alamagn ha marvet en ur c'hamp-diouennañ.
* 1971 : Kim Le Quang, mestrc'hoarier echedoù belgiat.

## Marvioù

* 1772 : Marc-Joseph Marion du Fresne, ergerzher ha moraer breizhat.
* 1852 : Xavier de Maistre, skrivagner, livour ha milour savoian.
* 1872 : Thomas Caverhill Jerdon, loenoniour, louzawour ha mezeg breizhveuriat.
* 2003 : Gregory Peck, aktour stadunanat.

## Lidoù

* Filipinez : devezh an dizalc'hiezh (Araw ng Kalayaan)
# 12 Kerzu

← Kerzu → :
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | | | | |

## Darvoudoù

* 627 : Bizantion a drec'h ul lu persat renet gant ar jeneral Rhahzadh da geñver Emgann Niniv.
* 1941 : embannet eo diferad Carcopino a ro aotre da gelenn brezhoneg hag Istor Breizh er c'hentañ derez.
* 1943 : lazhet eo Yann-Vari Perrot gant un harzer, e Skrigneg.
* 1963 : dont a ra Kenya da vezañ dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1964 : dont a ra Jomo Kenyatta da vezañ kentañ prezidant Kenya.
* 1999 : peñse an eoullestr Erika a vaez da Benmarc'h (Breizh).

## Ganedigezhioù

| Delwenn da Roparzh Surcouf e Sant-Maloù. | Gustave Flaubert. |
* 1766 : Nikolay Karamzin, skrivagner hag istorour rusian.
* 1773 : Roparzh Surcouf, kourser breizhat.
* 1819 : Goulven Morvan, skrivagner brezhonek.
* 1821 : Gustave Flaubert, skrivagner gallek.
* 1863 : Edvard Munch, livour norvegiat.
* 1866 : Alfred Werner, kimiour suis, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1913.
* 1882 : Akiba Rubinstein, mestrc'hoarier echedoù polonat.
* 1915 : Frank Sinatra, kaner, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 1933 : Manu Dibango, kaner ha soner saksell eus Kameroun.
* 1945 : René Pétillon, aozer bannoù-treset breizhat.
* 1949 : Marc Ravalomanana, prezidant Madagaskar (2002-2009).
* 1972 : Anna Mouradova, skrivagnerez rusian.

## Marvioù

* 884 : Karloman II, roue ar Franked.
* 1707 : Gwilherm Rousel, beleg ha geriadurour brezhonek.
* 1793 : Olier ar Felig, beleg nann-touer eus Bubri, lazhet en anv ar Republik C'hall.
* 1843 : Willem Iañ, roue an Izelvroioù, dug-meur Luksembourg.
* 1943 : Yann-Vari Perrot, beleg katolik breizhat, rener Feiz ha Breiz.
* 1963 : Theodor Heuss, kentañ prezidant Republik Kevreadel Alamagn.
* 1971 : Dita Parlo, aktourez sinema alaman.
* 1985 : Ian Stewart, soner klavier skosat, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 2003 : Heydər Əliyev, prezidant Azerbaidjan.
* 2020 : John le Carré, skrivagner saoznek.

## Lidoù

* Katoliked:
** Sant an deiz :
*** e Breizh : Sant Kaourintin
*** e lec'h all : santez Janed Franseza a Chantal, sant Finnian
Hiziv c'hoazh, gouel Itron Varia Gouadaloupa, patronez Amerika Latinek.
# Ali ibn Abi Talib

Ali ibn Abi Talib (Alī ibn Abī Tālib) (en arabeg: علي بن أﺑﻲ طالب), pe Ali nemetken (War-dro 600 - 661), a oa unan eus kentañ levierion an Islam. Ar pevare kalif sunni hag an imam chiit kentañ. Ganet e voe e Mekka en Arabia ha mervel a reas e Kufa en Irak a-vremañ. Kenderv e oa d'ar profed Mohammed.
# Aliano

Aliano zo ur gumun eus Italia, e Proviñs Matera, e rannvro Basilicata.
# Alianza País

An Alianza Pais (AP) (« strollad sokialour micherour Ecuador ») zo ur strollad politikel eus Ecuador, an eil strollad koshañ er vro pa voe savet e 2006.
Gant an AP emañ ar galloud politikel en Ecuador bremañ. Aet e oa ar maout gantañ e votadeg 2006 ha deuet e oa Rafael Correa da vezañ kentañ ministr Ecuador. E miz Meurzh 2009 e oa bet gounezet ur votadeg all gant an AP.
# Aliaga (Teruel)

Aliaga zo ur gumun eus proviñs Teruel, en Aragon, e Spagn. An niver annezidi zo 343 (2023).
# Alibori

Alibori zo un departamant eus Benin, e biz ar vro, sko ouzh Burkina Faso, Nijer ha Nijeria.
g • ka • ke Departamantoù Benin :
| Departamantoù | Alibori · Atakora · Atlantique · Borgou · Collines · Donga · Kouffo · Littoral · Mono · Ouémé · Plateau · Zou |
# Ali ben Yusuf

Ali ben Yusuf (علي بن يوسف en arabeg ) (1083- 1143) a oa eil emir almoravid Al-Ándalus war-lerc'h e dad, Yusuf Ibn Tachfin, adalek 1106 betek e varv. Ren a reas e-pad 37 vloaz.
En Afrika e rene war un darn eus ar Maghreb, e Maroko ha Mauritania, un darn eus Mali, Senegal a vremañ, reter Aljeria, hag en Europa en Al-Andalus a zo Andalouzia bremañ, tolead València, hag un darn eus Aragon ha Katalonia. E dibenn e ren edo e c'halloud o trabidellat gant taolioù an Almohaded, a lamas digantañ meur a broviñs en Afrika.
Brudet eo evel trec'hour roue Kastilha ha León, Alfonso VI e 1108, en emgann Uclés e-tal Cuenca ma voe lazhet Sancho Alfonsez, mab ar roue.
Daou vloaz goude, en 1110, e voe aloubet Taifa Zaragoza, en hanternoz Spagn, gant e jeneral Abdelmalik ibn Mustain Imad al-Dawla, eus lignez Hudited Zaragoza.
Gantañ e voe savet mogerioù Marrakech.
# Aliapeg

Ur rannyezh dinkek eus skourr yezhoù nilotek eo an aliapeg (aliap) komzet e Soudan.

## Gwelet ivez

* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilotek ar c'hornôg
# Ali Soilih

Ali Soilih Mtsashiwa (7 a viz Genver 1937 - 29 a viz Mae 1978) a oa ur politikour eus Komorez.
Kemer a reas perzh en taol-Stad a zistroadas Ahmed Abdallah, prezidant kentañ ar Stad, d'an 3 a viz Eost 1975. Mont a reas da brezidant e miz Genver 1976 goude Said Mohamed Jaffar ha lakaat e plas ur politikerezh sokialour. Mont a reas a-enep boazioù hengounel 'zo ha reiñ muioc'h a c'halloud d'ar yaouankiz. An oad-votiñ a voe diskennet da 14 vloaz ha savet e voe milisoù liseidi, diwar skouer gwarded ruz Sina, a spontas ar boblañs.
D'an 13 a viz Mae 1978 e voe distroadet gant Ahmed Abdallah, sikouret gant ar goprsoudard gall Bob Denard. Muntret e voe nebeut goude.
g • ka • kePrezidanted Komorez :
* Ahmed Abdallah · Said Mohamed Jaffar · Ali Soilih · Ahmed Abdallah, Mohamed Ahmed · Ahmed Abdallah · Haribon Chebani · Said Mohamed Djohar · Mohamed Taki Abdoulkarim · Tadjidine Ben Said Massounde · Azali Assoumani · Hamada Madi · Azali Assoumani · Ahmed Abdallah Mohamed Sambi · Ikililou Dhoinine
# Alia (Italia)

Alia zo ur gumun eus Meurgêr Palermo e Sikilia. 3 364 a dud zo enni o chom.
# 159

912 Ab Urbe Condita = 159 goude J.-K.

## Darvoudoù
### Europa
#### Impalaeriezh roman

* Impalaer : Antoninus Pius (Titus Aurelius Fulvus Boionis Arrius Antoninus) (11.07.138 / 07.03.161)
* Koñsuled : Plautius Quintill(i)us & Marcus Statius Priscus Licinius Italicus

### Azia
## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù

* Pab : Anicetus (155 - 166)

## Daveoù

* ↑ François Zosso & Christian Zingg : Les empereurs romains. 27 av. J.-C. - 476 ap. J.-C. Embannadurioù Errance. 1994
* ↑ André Blanc. L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers. Les Belles Lettres.1986. p. 74
# 1591

Diwar-benn bloavezh 1591 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1591

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1591
# 1592

Diwar-benn bloavezh 1592 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa
#### Breizh

* 17 Eost ː Aloubet eo Landreger gant ar Spagnoled

#### Frañs

* Miz Mae ː Emgann Craon. Mercoeur a zo trec'h gantañ.

### A bep seurt/diasur

* Klemañs VIII, pab.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1592

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1592
# 1594

Diwar-benn bloavezh 1594 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Darvoudoù
### Europa
#### Frañs

* 27 a viz C'hwevrer: Herri IV a zeu da vezañ roue Bro-C'hall.

### A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1594

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1594
# 1595

Diwar-benn bloavezh 1595 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1595

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1595
# 1587

Diwar-benn bloavezh 1587 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1587

## Marvioù

Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1587