# Kemmadurioù ar brezhoneg

Kemmadurioù deroù-ger a zo e brezhoneg evel e pep hini eus ar yezhoù keltiek.
Kemmadurioù a lavarer eus ar c'hemmoù a c'hoarvez e distagadur lod kensonennoù a zo e deroù ar gerioù brezhonek, da skouer tad, un tad, ma zad, da dad, pe mamm, ur vamm.
Disheñvel eo ar c'hemmadennoù-se diouzh ar re a c'hoarvez e deroù pe e diabarzh gerioù dre abegoù distagadur ha n'eo ket dre abegoù yezhadurel : hent bras a zistager /hẽnn 'prɑ:s/, dek gwenneg a lavarer /de 'kwɛn:ek/. Lod eus ar c'hemmadennoù-se er bomm-mouezh a vez diskouezet er ger skrivet, evel glas /'glɑ:s/ ha glazañ /'glɑ:zã/.
Ar c'hemmadurioù yezhadurel ivez a c'hall bezañ skrivet pe get ; e krennvrezhoneg ne vezent ket skrivet, alese anvioù-lec'h evel Toull ar C'hoad a weler skrivet Toulancoat.

## Abegoù ar c'hemmadurioù

Daou abeg pennañ zo d'ar c'hemmadurioù brezhonek :
* abegoù yezhoniel
    Bez' e c'hall ur gensonenn kemmañ en abeg da zistagadur an amzer a hiziv hag ivez en abeg da istor fonologiel ar yezh.
* abegoù yezhadurel
    Hervez ar ster a venner reiñ d'al lavarenn hag ivez hervez ar ger a zo dirazi e kemm pennlizherenn ar ger pe get.

## Rummadoù kemmadurioù

Pevar rummad zo anezho :
* kemmadur dre vlotaat,
* kemmadur dre galetaat,
* kemmadur dre c'hwezhadenniñ
* kemmadur kemmesket.

### Ar c'hemmadurioù dre vlotaat

Goude ur vogalenn doniet hir :
* ar c'hensonennoù-tarzh kalet (K, T ha P) zo blotaet (G, D ha B) ;
* ar c'hensonennoù-tarzh mouezhiet (G, Gw, B ha D) a dro da gensonennoù-c'hwezh blot (C'H, W, V ha Z) – kemmadurioù dre c'hwezhañ int e gwirionez ; ar gensonenn-fri M a dro da V.
An holl gensonennoù a vlota en degouezh-se e gwirionez (an hanter-gensonenn Y zoken), met lod kemmadurioù ne vezont ket aroueziet er skritur.
* Aroueziet er skritur, diwar erbedoù an Tad Maner
| K > G : karr > da garr | T > D : tad > da dad | P > B : penn > da benn | G > C'H : gar > da c'har |
| Gw > W : gwele > da wele | D > Z : dant > da zant | B > V : breur > da vreur | M > V : mamm > da vamm |
* Mouezhiet hepken
| H > mut : hini > da ini | C'H > h : c'hoar > da hoar | CH > j : chas > da jas | S > z : sae > da zae |
| N > n : neuz > da neuz' | F > v : fri > da vri | L > l : lagad > da lagad | R > r : r(r)an > da ran |

### Ar c'hemmadurioù dre galetaat

Goude ur gensonenn zivouezh (K, T, P, C'H, S ha F) : ar c'hensonennoù-tarzh blot G, D ha B a dro da gensonennoù-tarzh kalet (K, T ha P).
* Aroueziet er skritur
| G > K : genoù > ez kenoù | D > T : dant > ez tant | B > P : breur > da 'z preur |
* Mouezhiet hepken
Hini ebet.

### Ar c'hemmadurioù dre c'hwezhadenniñ

Estreget blotadur G, D ha B a zo bet meneget uheloc'h ez eus kensonennoù-tarzh kalet all (K, T ha P) a dro da gensonennoù-c'hwezh (C'H, Z, F).
* Aroueziet er skritur
| K > C'H : karr > he c'harr | T > Z : tad > o zad | P > F : penn > ma fenn |
* Mouezhiet hepken
Hini ebet.

### Ar c'hemmadurioù kemmesket

Ar c'hemmadurioù mesket, pe kemmesk, pe kemmesket, zo anezho
* pevar c'hemmadur dre vlotaat
* ur c'hemmadur dre galetaat.
C'hoarvezout a reont war-lerc'h e (rannig-verb), ma (stagell-isurzhiañ), ma (stagell-vartezeañ) hag o (araogenn) pa gemm G, Gw, D, B hag M e C'H, W, T, V ha V.
* Aroueziet er skritur
| G > C'H : gouzout > o c'houzout (blotadur) | Gw > W : gwelet > o welet (blotadur) | D > T : diskenn > o tiskenn (kaletadur) | B > V : bevañ > o vevañ (blotadur) | M > V : mont > o vont (blotadur) |
* Mouezhiet hepken
Er yezh komzet, e-lec'h o vont, o vale, e c'haller klevout o c'hont, pe (o) font, hag (o) fale.

## Kemmadurioù diglok

Lod kemmadurioù ne c'hoarvezont ket en holl gensonnennoù a c'hallje kemmañ. Yezhadurel-rik eo ar c'hemmadurioù a c'hoarvez. Pevar degouezh zo dezho :
* goude am/em, raganv ar c'hentañ gour unan, e c'hoarvez K/C'H ha T/Z ha diret eo kemmadur P
       (kavout, ti, paeañ) An dud am c'havo em zi am faeo.
* goude ur, ger-mell amstrizh, ar, ger-mell strizh hag hor, raganv ar c'hentañ gour lies e tro K da C'H hepmuiken
       (kazh, karr, kas) Ur c'hazh zo er c'harr hor c'has da Vrest.
Notenn : goude ar gerioù-mell ur hag ar ne gemm K nemet e deroù un anv gourel unan pe un anv lies na verk ket gwazed.
* goude ar gerioù-mell amstrizh un/ur hag ar gerioù-mell strizh an/ar e vlota an anvioù benel — D ne gemm ket avat
| K > G : kador > ur gador | T > D : taolenn > un daolenn | P > B : parez > ar barez | G > C'H : gavr > ur c'havr | Gw > W : gwrac'h > ar wrac'h | B > V : bag > ur vag | M > V : merc'h > ar verc'h |
* goude ar gerioù-mell strizh an/ar e vlota an anvioù lies a verk gwazed.
| K > G : kouer > ar gouerien | T > D : tud > an dud | P > B : pabored > ar babored | G > C'H : gaouierien > ar c'haouerien | Gw > W : gwazed > ar wazed | B > V : breudeur > ar vreudeur | M > V : mistri > ar vistri |
| Mard echu an anv benel pe an anv tud lies gant ur vogalenn pe gant L, M, N, R e vlota an anv-gwan doareañ a zeu war e lerc'h : ur gador vrav, ur wrac'h vat, breudeur dener, hag all. Mard echu an anvioù gant ur gensonenn estreget L, M, N, R ne gemm nemet G, B hag M en anv-gwan : ur voest c'hlas, an dud vras hag ar gouerien vat hogen ur voest c'hlas bepred met an dud tev, hag all. |||||||

## Direizhderioù

* Bloaz, anv gourel, a vlota goude an niveroù pegementiñ, war-bouez 1, 3, 4, 5, 9 ha 1 000 : 6 vloaz met 9 bloaz.
* Greg ha gar (porzh-houarn) ne gemmont ket goude ar ger-mell — reizh eo gar (ezel eus ar c'horf) koulskoude.
* Mein a c'hall treiñ da vein goude ar ger-mell a-wechoù ha gallout a ra ivez degas kemmadurioù: ar vein-c'hlas, mein gozh.
* Plac'h, anv benel, ne gemm ket goude ar ger-mell, met blotaat a ra an anvioù-gwan war-lerc'h : ur plac'h vrav.
* An anvioù-tud en -où – evel kamaradoù, maerioù, mestroù, priedoù, tadoù, ha testoù – ne gemmont ket dre vlotaat goude ar ger-mell ha ne zegasont kemmadur ebet; tudoù, a zo un adliester, a c'hall degas: tudoù gaezh.
* Pa vezont renet gant ar verb ober e vlota mad ha man : se a ra vad din, na rit ket van.
* Gourel eo tra padal e vlota goude ar ger-mell : un dra, hag e suj an anv-gwan evel ma vije un anv benel : un dra vat — met tri zra gozh.
* Anvioù gourel all 'zo a zegas blotadurioù. En o zouez emañ: aer, amzer, avel, c'hwezh (flaer), re (rumm)... : tri re votoù.
* Alies e c'hoarvez ur blotadur goude anv divoutin ur gwaz : Yann gaezh, Karl Veur.

## Skoilhoù ouzh ar c'hemmadurioù

Ne c'hall ur c'hemmadur c'hoarvezout nemet etre gerioù a zo liammet dre ar ster ha distaget en ur bomm-mouezh ; kement abeg a zisrann ar gerioù a viro ouzh ar c'hemmadur a c'hoarvezout.
      * Ur vaouez vat, hogen ur vaouez mat he c'halon peogwir eo stag mat ouzh kalon ha n'eo mui ouzh maouez.
      * Tud Vreizh, hogen tud Breizh ha n'eo ket tud Bro-C'hall peogwir e venner pouezañ war Breizh en eil lavarenn.
      * Ur vaouez vrav, hogen ur vaouez brav, kran ha speredek peogwir emañ torr ar bomm-mouezh en eil lavarenn.

## Taolenn ar c'hemmadurioù brezhonek

| Degouezhioù ar c'hemmadurioù | Degouezhioù ar c'hemmadurioù | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù aroueziet er skritur | Kemmadennoù komzet hepken | Kemmadennoù komzet hepken | Kemmadennoù komzet hepken | Kemmadennoù komzet hepken | Kemmadennoù komzet hepken | Kemmadennoù komzet hepken | Kemmadennoù komzet hepken | Kemmadennoù komzet hepken |
| Degouezhioù ar c'hemmadurioù | Degouezhioù ar c'hemmadurioù | K | T | P | G | Gw | D | B | M | H | C'H | CH | S | F | L | N | R $^{(1)}$ |
| War-lerc'h ar ger-mell en anvioù benel unan (direizh : plac'h, gar, greg) anvioù tud gourel lies (direizh : tadoù, testoù, priedoù, maerioù, mestroù) anvioù-gwan en derez uhel ha niveroù petvediñ benel dizalc'h | War-lerc'h ar ger-mell en anvioù benel unan (direizh : plac'h, gar, greg) anvioù tud gourel lies (direizh : tadoù, testoù, priedoù, maerioù, mestroù) anvioù-gwan en derez uhel ha niveroù petvediñ benel dizalc'h | G | D | B | C'H | W | | V | V | (mut) | h | j | z | v | | | |
| E gerioù a bep seurt war-lerc'h ar raganvioù-gour hag anvioù-gwan perchennañ DA hag E an adverboù doareañ GWALL, HANTER, RE, SEUL ar gerioù A (rannig-verb, stagell, araogenn), ABA, DA (araogenn, rannig-hetiñ), DAOU, DIV, DINDAN, DIWAR, DRE, EME, ENDRA, EN EM, (AN) HINI (benel), (AN) HOLL, NA, NE, PA, PE, RA, RE (anv, raganv), TRA (stagell), WAR | E gerioù a bep seurt war-lerc'h ar raganvioù-gour hag anvioù-gwan perchennañ DA hag E an adverboù doareañ GWALL, HANTER, RE, SEUL ar gerioù A (rannig-verb, stagell, araogenn), ABA, DA (araogenn, rannig-hetiñ), DAOU, DIV, DINDAN, DIWAR, DRE, EME, ENDRA, EN EM, (AN) HINI (benel), (AN) HOLL, NA, NE, PA, PE, RA, RE (anv, raganv), TRA (stagell), WAR | G | D | B | C'H | W | Z | V | V | (mut) | h | j | z | v | l $^{(2)}$ | n $^{(3)}$ | r $^{(4)}$ |
| En anv goude un anv-gwan-doareañ derez plaen En eil darn ul liesger reizh goude ur rakger En anv-gwan (hag en ur renadenn-anv eeun) war-lerc'h an anvioù benel unan an anvioù tud gourel lies (direizh : an anvioù en -où) an niveroù pegementiñ hag ar raganvioù diskouezañ (direizh : unan gourel) un anv-gwan doareañ all ar rannig-verb ez, er | oc'h echuiñ gant ur vogalenn pe L, M, N, R, V | G | D | B | C'H | W | Z $^{(5)}$ | V | V | (mut) | h | j | z | v | l | n | r |
| En anv goude un anv-gwan-doareañ derez plaen En eil darn ul liesger reizh goude ur rakger En anv-gwan (hag en ur renadenn-anv eeun) war-lerc'h an anvioù benel unan an anvioù tud gourel lies (direizh : an anvioù en -où) an niveroù pegementiñ hag ar raganvioù diskouezañ (direizh : unan gourel) un anv-gwan doareañ all ar rannig-verb ez, er | oc'h echuiñ gant ur gensonenn estreget L, M, N, R, V, D, T, S, Z, ZH | | | | C'H | W | Z | V | V | | | | | | | | |
| En anv goude un anv-gwan-doareañ derez plaen En eil darn ul liesger reizh goude ur rakger En anv-gwan (hag en ur renadenn-anv eeun) war-lerc'h an anvioù benel unan an anvioù tud gourel lies (direizh : an anvioù en -où) an niveroù pegementiñ hag ar raganvioù diskouezañ (direizh : unan gourel) un anv-gwan doareañ all ar rannig-verb ez, er | oc'h echuiñ gant D, T, S, Z, ZH | | | | C'H $^{(6)}$ | W | Z $^{(7)}$ | V | V | | | | | | | | |
| Er verb war-lerc'h E (rannig), O (rannig), MA (stagell) | Er verb war-lerc'h E (rannig), O (rannig), MA (stagell) | | | | C'H | W | T | V | V | | | | | | | | |
| En anv goude an anvioù-gwan perc'hennañ HO, AZ (EZ) Er verb goude ar raganvioù-gour HO, AZ (EZ) | En anv goude an anvioù-gwan perc'hennañ HO, AZ (EZ) Er verb goude ar raganvioù-gour HO, AZ (EZ) | | | | K | Kw | T | P | | | | | | | | | |
| Er verb goude ar raganvioù-gour MA/VA, AM (EM), HE, O En anv goude ar gerioù-perc'hennañ MA/VA, AM (EM), HE, O goude an niveroù TRI, TEIR, PEVAR, PEDER, NAV A-wezhioù er gerioù kevrennek e GOUR- hag e PENN- $^{(8)}$ | Er verb goude ar raganvioù-gour MA/VA, AM (EM), HE, O En anv goude ar gerioù-perc'hennañ MA/VA, AM (EM), HE, O goude an niveroù TRI, TEIR, PEVAR, PEDER, NAV A-wezhioù er gerioù kevrennek e GOUR- hag e PENN- $^{(8)}$ | C'H | Z | F | | | | | | | | | | | | | |
| Er verb war-lerc'h ar raganvioù-gour HOR hag HER En anv war-lerc'h ar ger-perc'hennañ HOR War-lerc'h ar ger-mell en anvioù gourel unan anvioù lies nemet an anvioù-tud $^{(9)}$ anvioù-gwan doareañ ha niveroù petvediñ lakaet dirak un anv anvioù-gwan doareañ en derez-uhel ha niveroù petvediñ gourel dizalc'h | Er verb war-lerc'h ar raganvioù-gour HOR hag HER En anv war-lerc'h ar ger-perc'hennañ HOR War-lerc'h ar ger-mell en anvioù gourel unan anvioù lies nemet an anvioù-tud $^{(9)}$ anvioù-gwan doareañ ha niveroù petvediñ lakaet dirak un anv anvioù-gwan doareañ en derez-uhel ha niveroù petvediñ gourel dizalc'h | C'H | | | | | | | | | | | | | | | |
| Ruilhet. Blot, evel el lostger -ell. Blot, evel el lostger -enn. Blot, evel an /r/ a-vremañ. Diret goude n. Nemet goude rakgerioù. Diret. Ouzhpenn-se e gerioù a bep seurt : daou-c'hant, daoufarzh, amzer (sul, lun, meurzh...) Fask, dour zomm, dour c'hlouar, dizro, leur-zi, war-zu, azalek, hag all. Direizh : ar vein. ||||||||||||||||||

## Pennadoù kar

* Kemmadur (yezhoniezh)
* Wikipedia:Fazioù stankañ

## Notennoù

* ↑ Kervella 1995, p. 78.
* ↑ Trépos 1980, p. 35-36.
* ↑ Bec'h dei !, TES, 1990.
* ↑ Bec'h dei !, TES, pajennoù 209 ha 210
* ↑ Geriadur brezhoneg An Here, 2001, p. 878b.

## Daveennoù

* Yann Desbordes, Petite grammaire du Breton Moderne, Hor Yezh, Lesneven, BZH, 1983, pp. 9-17.
* Frañsez Favereau, Grammaire du breton contemporain, Skol Vreizh, Montroulez, BZH, 1997, pp. 146-164 ISBN 978-2-911447-12-9.
* HARDIE D. W. F., A Handbook of Modern Breton (Armorican), University of Wales Press, Cardiff, CYM, 1948.
* HEMON Roparz,
** (en) A Historical Morphology and Syntax of Breton, The Dublin Institute for Advanced Studies, Dublin, IRL, 1975, pp. 4-25.
** (br) Yezhadur istorel ar brezhoneg, Hor Yezh, Plañvour, BZH, 2000, pp. 5-24 ISBN 978-2-910699-37-6.
** (br) Yezhadur berr ar brezhoneg, Al Liamm, Brest, BZH, 1979, pp. 27-38.
* JACKSON Kenneth Hurlstone, A Historical Phonology of Breton, The Dublin Institute for Advanced Studies, Dublin, IRL, 1986.
* Frañsez Kervella, Yezhadur bras ar brezhoneg, Al Liamm, Brest, BZH, 1995, pp. 75-102 ISBN 978-2-7368-0044-4.
* Pêr Trepos, Grammaire bretonne, Ouest France, Roazhon, BZH, 1980, pp.27-55 ISBN 978-2-85882-362-8.