OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Inizi Árainn

    Arabat kemmeskañ an inizi-se gant Árainn Mhór e kontelezh Dún na nGall, pe gant Eilean Arainn, un enezenn eus Bro-Skos.
Inizi Árainn (hervez an anv iwerzhonek Árainn, Oileáin Árann) pe inizi Aran (hervez an anv saoznek Aran Islands) zo inizi war aod kornôg Iwerzhon.
Teir enezenn zo dreist-holl, e Bae Gaillimh. An hini vrasañ eo Árainn (Mhór) pe Inis Mór (Inishmore e saozneg), er c'hornôg. An enez kreiz eo Inis Meáin (Inishmaan), hag an hini vihanañ, er reter, eo Inis Oírr (Inisheer).
Mont a c’haller d’an inizi adalek an douar-bras gant bigi a loc’h diouzh porzh Ros a' Mhíl, e kontelezh Gaillimh, porzh Gaillimh e-unan, pe porzh Dúlainn e kontelezh An Clár, pe gant kirri-nij a zibrad en Indreabhán, e-kichen An Spidéal. Etre an enezeg hag Indreabhán, al lec'h tostañ war an douar-bras ez eus 12 km, hag etre Inis Oírr ha Dúlainn ez eus 15 km.
A-gozh eo tudet an inizi, ha pa vefe kalet ar vuhez enno. E lec’hiennoù evel kreñvlec’h Dún Aonghasa ez eus bet kavet traezennoù eus Oadvezh an Arem hag Oadvezh an Houarn. Kerkent hag ar VI$^{vet}$ kantved e oa an enezeg unan eus lec’hioù kreñv ar gristeniezh en Iwerzhon, gant sant Éanna (marv war-dro 530) o tiazezañ e vanati eno, pe c'hoazh sent Rónán, Ciarán ha Caomhán.
Er Gaeltacht emañ inizi Árainn. Unan eus lec’hioù kadarnañ an iwerzhoneg int chomet betek-henn, dre ma’z int rannet diouzh an douar-bras ha ma vez diaes an darempred dre vor gant an inizi e-pad ar goañv. Betek fin an XX$^{vet}$ kantved e oa iwerzhonegerien unyezhek eus tud koshañ an enezeg. Ha dont a ra tud e-leizh da zeskiñ pe da beurzeskiñ ar yezh en inizi, e-pad an hañv dreist-holl. Touristed all a zeu a-fonn ivez, da sellet ouzh an tornaodoù serzh pe ouzh al lec'hiennoù ragistorel savet gant mein.

## Tud

E-touez an dud genidik eus an enezeg zo bet tapet brud ganto e c’haller menegiñ ar skrivagner Liam Ó Flaitheartaigh pe Liam O'Flaherty (1896-1984), eus Inis Mór, pe ar barzh Máirtín Ó Direáin (1910-1988) eus Inis Mór ivez.
Tud na oant ket genidik eus an inizi o deus kavet o awen enno ivez, evel ar filmaozour stadunanat Robert J. Flaherty, pe ar skrivagner iwerzhonat John Millington Synge.

## Notennoù

* ↑ Gramadach na Gaeilge agus litriú na Gaeilge - An caighdeán oifigiúil, seizhvet embannadur, 1979, p. 147
* ↑ Árainn eo anv ofisiel an enezenn vras. Abaoe an XIXvet kantved e reer, e saozneg, gant an anv Inishmore, ijinet gant kartennourien an amzer-se, evit he diforc’hañ diouzh an enezenn anvet Árainn Mhór e kontelezh Dún na nGall. Ar skrivad iwerzhonek Inis Mór a implijer muioc’h-mui bremañ, e saozneg koulz hag en iwerzhoneg. An anv-se a gaver er Wikipedia iwerzhonek.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (en) Aran: a place of pilgrimage - Dictionary of Irish Biography
# Inkizision en Amerika

An Inkizision spagnol a gasas en Amerika un oberererezh dre teir lez-varn: re Lima ha México savet en 1569, ha hini Cartagena de Indias, savet en 1610.
En Brazil e oa an Inkizision bortugalat dindan lez-varn Lisbon o labourat en un doare bale-bro.
An div Inkizision (portugalat ha spagnol) a voe berzet gant un dekred sinet gant Napoleon en 1808, pa voe aloubet Spagn ha Portugal met efed ebet ne voe en trevadennoù. Berzet e voe an Inkizision spagnol adarre gant kentañ Bonreizh Spagn, met da get ez eas dreist-holl gant dizalc'hted broadoù Kreisteizamerika e deroù an XIXvet kantved. Inkizision Portugal a eas da get dre "Cortes Generales Extraordinarias y Constituyentes de la Nación Portuguesa", er memes amzer.

## Gwrizioù en Europa

En Europa eo ganet an Inkizision en 1231, pa voe heskinet ar Gatared gant an Iliz katolik.
E 1478 e voe savet an Inkizision spagnol gant ar Rouaned katolik, Izabel Gastilha ha Fernando II Aragon, ha Tomás de Torquemada a voe lakaet er penn anezhi.
# Iliz-chabistr

Un iliz-chabistr zo un iliz katolik a zo e dalc'h un abad ha chalonied.

## Ilizou-chabistr
### An ilizoù-chabistr e Breizh

* hini an Alre,
* hini Brec'h (1482-?)
* hini Kampal
* hini Klison
* hini Gwenrann
* hini Gwerc'h-Breizh,
* hini Lambal
* hini, Pontekroaz
* hini Roc'h an Argoed,
* Itron-Varia an Drein, e Rostrenenn
* Iliz-kolaj Sant-Pêr, e Tonkedeg
* ar Vadalen, e Gwitreg
* Iliz Itron Varia Witreg, e Gwitreg

## Skeudennoù
### E Belgia

* Iliz-chabistr Sainte-Gudule
* Iliz-chabistr Saint-Barthélémy
* Iliz-chabistr Sainte-Gertrude Nivelles
* Iliz-chabistr Sainte-Begge d'Andenne

### E Breizh

* Iliz-chabistr Gwenrann

### E Bro-C'hall

* Iliz-chabistr Écouis

### En Okitania

* Iliz-chabistr Usèste
# Iliz-veur

Un iliz-veur zo ur seurt iliz vras. An iliz pennañ eo en un eskopti, enni kador an eskob.

## Ilizoù-meur brudet

* Собо́р Васи́лия Блаже́нного (Sant Vasiliya Benniget), Moskov
* Notre-Dame, Pariz
* Blessed Virgin Mary ("Itron Varia Benniget"), Salisbury, Wiltshire
* Catedral Basílica Salta, Arc'hantina
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Iliz-veur Kastell-Paol

Iliz-Veur Sant-Paol-Aorelian a zo unan eus nav ilizoù-meur Breizh ha sez Eskopti kozh Bro-Leon, e Kastell-Paol. Un iliz-veur giz c’hotek eo. Ur vazilikenn a eil renk a vez graet anezhi ivez.
Dediet eo da bPaol Aorelian, genidik eus Kembre, sant patrom an iliz emañ e relegoù enni. Sellout a reer outañ evel eskob kentañ Eskopti Leon. Ouzhpenn 60 eskob a voe war e lerc’h en iliz-veur betek an Dispac’h Bras.
Iliz ar C’hemenn da Varia a voe war aspadennoù un iliz-veur roman eus an XII$^{vet}$ kantved. Enni ez eus un nev heverk eus an XIII$^{vet}$ kantved e maen-raz eus Caen, zo dibar pe dost e Breizh, hag ur c’heur e greunit eus ar XV$^{vet}$ kantved. An tour nerzh zo ennañ tri c’hloc’h en tu-hont da dri c’hantved, en o zouez ar c’hloc’h-boud koshañ eus Breizh, zo div donenn a bouez ennañ, hag a voe teuzet e 1563. Ar c’horzennoù, a sav betek 50 m diouzh an douar, zo eus dibenn ar XIV$^{vet}$ kantved. Deuet e oa an iliz-veur d’he ment pa oa bet ouzhpennet chapelioù-kazel dezhi er XVI$^{vet}$ kantved. 80 m eo an iliz-veur en he hirañ, 16 m hec’h uhelder dindan ar volz, 44 m he led etre ar c’hroazennoù.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Ilieg

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Ilieg zo
* anv un enezenn e Breizh, Enez Ilieg
* anv ur yezh Ilieg (yezh)
# Ilieg (yezh)

Ur yezh altaek eus is-skourr yezhoù turkek ar reter eo an ilieg pe turkeg iliek (ili turki, t'urk pe tuerke) komzet gant tro-dro da 120 a dud e Traoñienn Ili e Xinjiang e Sina (1980) hag ivez gant un nebeud tud all e Kazac'hstan.
Dizoloet e voe ar yezh-mañ e 1956.

## Gwelet ivez:

* Yezhoù turkek
# Iliz

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Un iliz a c'hell bezañ :
* An Iliz, ar gumuniezh pe an ensavadur relijiel : meur a Iliz a zo
* An iliz, ar savadur ma ya ar feizidi d'en em vodañ evit o lidoù

## Sell ivez

* Iliz katolik roman
* Ilizoù protestant
* Ilizoù reizhkredennour
* Iliz Jezuz-Krist Sent an Deizioù diwezhañ
# Ilifav

Ilifav :
| An ti-kêr. ||
| Anv gallaouek | Ilifaut |
| Anv gallek (ofisiel) | Illifaut |
| Bro istorel | Bro Sant-Maloù |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Aodoù-an-Arvor |
| Arondisamant | Dinan |
| Kanton | Medrigneg |
| Kod kumun | 22083 |
| Kod post | 22230 |
| Maer Amzer gefridi | Dominique Viel 2014-2026 |
| Etrekumuniezh | Loudieg Kumuniezh - Kreiz Breizh |
| Bro velestradurel | Bro Kreiz Breizh |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 674 ann. (2020) |
| Stankter | 25 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 08′ 49″ Norzh 2° 20′ 50″ Kornôg / 48.146944444, -2.347222222 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 115 m bihanañ 67 m — brasañ 123 m |
| Gorread | 26,71 km² |
| Ilifav ||
| kemmañ |
Ilifav a zo ur gumun eus Bro Sant-Maloù e kanton Medrigneg, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Hanternoz Breizh.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 78 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,19 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
* Ur soudard bet ganet er gumun a voe fuzuilhet gant al lu gall d'ar 24 a viz Du 1914 e Senlis (Bro-C'hall), «dilezet e bost gantañ dirak an enebour».

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Kemeret e voe 3 565 Lur en ti-post, gant daou ezel eus ar Rezistañs moarvat, d’ an 3 a viz Even 1944, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg.

#### Brezelioù didrevadennañ
##### Brezel Indez-Sina

* Mervel a reas tri milour eus ar gumun.

##### Brezel Aljeria

* Mervel a reas ur milour e 1958.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik.
* Iliz katolik Sant Samzun.
* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Tud
### Tud bet ganet eno

* Joseph Marie Jehannet, d'an 28 a viz Eost 1888, soudard er 118vet Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet d'ar 24 a viz Du 1914 gant al Lu gall e Senlis (Bro-C'hall), «dilezet e bost gantañ dirak an enebour» hervez ar varnadenn.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (br) Ilifav war al lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* 1 2 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr)Éric Rondel, En attendant le Débarquement en Bretagne du 15 août 1943 au 6 juin 1944, pajenn 276, Dastumadenn Guerres et Conflits, Embannadurioù Astoure, Pleherel, 2011
* ↑ (fr)Lec'hienn Mémoire des hommes, Ministrerezh an Difenn
# Iliz-abati Santez Fe (Concas)

Iliz-abati Santez Fe (Abadiá de Santa Fe en okitaneg; Abbatiale Sainte-Foy e galleg) a zo un iliz e Concas en Okitania. Enskrivet war roll Glad bed an UNESCO.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Iliz-veur Kemper

Unan eus nav ilizoù-meur Breizh eo Iliz-veur Sant-Kaourintin, sez Eskopti Kemper ha Leon. Savet eo bet e Kemper (Kerne) war lec'hiad an iliz romanek dediet d'an Itron Varia (XI$^{vet}$ kantved). E-touez an ilizoù-meur gotek koshañ e Breizh eo gant hini Kastell-Paol hag hini Landreger.

## Istor

Diwar intrudu an eskob Rainaud, kañseller Per Iañ, dug Breizh eo bet kaset al lañs evit he sevel e 1239. Mont a ra buan a-walc'h al labourioù, met daleoù a zo bet gant an diaesterioù degaset gant Brezel hêrezh dugelezh Breizh er XIV$^{vet}$ kantved hag ar c'hleñvedoù-red. Kensakret eo bet ar chantele e 1287, met echuet eo bet e 1300 hag eo bet bolzet e 1410 dindan ren Yann V a Vreizh.

## Mentoù

* Hirder (eus ar porched da c'houeled ar penn-chantele) : 92,45 m
* Hirder ar groazenn : 36 m
* Hirder an nev : 36 m
* Uhelder ar c'hreiz (nev ha chantele) : 20,20 m
* Ledander ar c'hreiz (nev ha chantele) : 8 m (nev), 9 m (chantele)
* Uhelder pep tour : 40 m
* Uhelder ar c'horzennoù : 35,40 m
* Ledander an dremm : 34 m

## Liammoù diavaez

* (br) Iliz-veur Sant-Kaourintin war lec'hienn an ti-kêr
* (fr) Eskopti Kemper. Kavet : 03 Eost 2020.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Hugh Edwin Strickland

Hugh Edwin Strickland, bet ganet d'an 2 a viz Meurzh 1811 e Reighton (Norzh Yorkshire, Bro-Saoz) hag aet da Anaon d'ar 14 a viz Gwengolo 1853, a oa ur skiantour saoz, tapet barregezhioù war an douarouriezh, evnoniezh, ar rummataouriezh ha skiantoù an natur gantañ.
a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Listenn al laboused studiet gantañ
### Kerentiadoù

* P : Pardalotidae.

### Genadoù

* C : Cnipolegus, Cyanocitta,
* N : Nigrita,
* O : Orthogonys,
* P : Phaenicophilus, Prionochilus,
* R : Rhinoptilus,
* S : Satrapa, Stephanophorus.

### Spesadoù

* C
    Charadrius pallidus, Cyanolyca pumilo (kegin jave du), Cyornis umbratilis,
* E
    Embernagra longicauda, Euphonia trinitatis, Eurillas latirostris,
* F : Fraseria ocreata,
* H
    Heterocercus linteatus, Hippolais olivetorum (goapaer-olivezeg), Hypargos margaritatus,
* P
    Pycnonotus finlaysoni, Pyrrhocoma ruficeps,
* S : Stelgidillas gracilirostris,
* T : Todirostrum chrysocrotaphum.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Ober a reer gant ar berradur Strickland e metoù al loenoniezh.
# Huesca

Huesca zo kêr-benn proviñs Huesca e Spagn.
# Hugenn

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Hugenn e brezhoneg a c'hall bezañ
* ur frouezhenn, gwelout hugenn (frouezhenn)
* ul lodenn eus ar genoù, gwelout hugenn (korf).
# Hugenn (korf)

An hugenn pe hugedenn, pe huged (anv gourel), a zo ul lodenn eus diadreñv ar genoù.

## Neuz

Un organ war-dro 10 pe 15 milimetrad hed eo, a-zivilh eus ar staon.

### Hugenn
## Toullañ

Tud zo a ya betek toullañ ha minellañ o hugenn.
# Hugh Grant

Hugh John Mungo Grant, ganet d'an 9 a viz Gwengolo 1960, zo un aktour ha filmaozour saoz. Grant a zo bet enoret gant ur Golden Globe, ur BAFTA, hag ur César a enor evit e labour. E 2018, hollad e filmoù o devoa rastellet un hollad a 3 miliard a zollaroù dre ar bed. Un hollad 29 film a oa bet skignet er sinema. Brudet eo bet da gentañ goude ma vefe bet enoret gant ur Volpi Cup evit e roll er film Maurice (1987) met brudet e oa bet er bed a-bezh goude e roll er film Four Weddings and a Funeral (1994). Implijet en devoa ar roll-se evel patrom er bloavezhioù 1990, o c'hoari tudennoù fentus e filmoù evel Notting Hill (1999) ha Mickey Blue Eyes (1999). Evit e roll en Four Weddings and a Funeral, Grant zo bet enoret gant ur Golden Globe Award for Best Actor - Motion Picture Musical or Comedy kement ha gant ur BAFTA Award for Best Actor in a Leading Role.
Unan eus an aktourien brudetañ eo bet er bloavezhioù 1990 e-touez ar Saozon kement hag er bed a-bezh. Grant a voe brudet mat ivez dre e istorioù karantez evel e hini gant Elizabeth Hurley.
# Huesa del Común

Huesa del Común zo ur gumun eus proviñs Teruel, en Aragon, e Spagn. An niver annezidi zo 64 (2023).
# Hugh

Hugh zo un anv-badez saoznek, deuet eus an anv gallek Hugues.

## Orin

Dont a ra eus an anv-bihan gourel gallek (Norzh Bro-C'hall) Hughes < galleg kozh Hue < frankeg Hug, "kalon, spered, ene" (gw. uhelalamaneg hugu, heñvelster). Paot e voe an anv Hugh e Bro-Saoz goude donedigezh an Normaned, trec'h en Emgann Hastings e 1066). Alies en kaver dindan e stumm latin Hugo. Buan e voe saoznekaet en Howe ha Hudd, ha tremen 90 anv-familh zo deveret dioutañ, Hughes (stank e Kembre), Howe, Hudson (Hudd + son, "mab da Hudd"), Hewitt, Hutchins en o zouez.

## Yezhoù all

* Hugues, e galleg
* Hugo, e spagnoleg
* Huon, e brezhoneg
* Huw, e kembraeg
* Ugo, en italianeg

## Tud

Kavout a reer an anv Hugh er Grennamzer er bed saoz, angl-ha-norman hag iwerzhonat dreist-holl.
* Hugh Hughes, anv meur a zen, hag en o zouez :
** Hugh Hughes (Cadfan), unan eus krouerien y Wladfa e Patagonia Arc'hantina, anavezet ivez evel Cadfan, pe Cadfan Gwynedd
* Hugh le Despenser (1286-1326), mignon d'ar roue saoz Edouarzh II
* Hugh Edwin Strickland‎ (1811-1853), skiantour
* Hugh Laurie (1959), aktour saoz
* Hugh Grant (1960), aktour saoz

## Loened

* Heureuchin Hugh

## Notennoù

* ↑ Dictionary.com

## Pennadoù kar

* Hughes
* Hughes
# Hugenn (frouezhenn)

An hugennoù zo frouezh bihan bouedek, greun pe meur a splusenn enno. An drez, ar c'helenn, a deu hugennoù warne: ar mouar, frouezh an drez, hag ar c'hokoù, frouezh ar c'helenn.

## Skouerioù hugennoù splus enno:

* rezin, tomatez, orañjez, sitroñs, mouar, sivi (hugennoù o tont eus vierezhioù meur a viell enno)

## Skouerioù hugennoù ur c'hreunenn enno:

* pebr, kraoñ koko, alvokad.
# Hugennekadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen hugennekadur (saoz.: uvularisation) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un seurt doare distagañ a eil renk ma vez strishaet an hugenn keit ha ma vez distaget ur gensonenn pe ur vogalenn gant ul lec'h distagañ pennañ all.
A-wezhoù e vez deskrivet kensonennoù stambouc'hus an arabeg evel kensonennoù hugennekaet daosut ha ma vezont dielfennet peurlesañ evel kensonennoù gargadennekaet pe c'hoazh evel goueliekadur hervez ar rannyezhoù resis.

## Gwelit ivez:

* Doare distagañ a eil renk
* Doare distagañ
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
* Staonekadur
* Gargadennekadur
* Kensonenn hugenn
# Joseph L. Mankiewicz

Joseph Leo Mankiewicz, bet ganet d'an 11 a viz C'hwevrer 1909 e Wilkes-Barre (Stadoù-Unanet) hag aet da Anaon d'an 5 a viz C'hwevrer 1993 e New York, a oa ur filmaozour ha produour stadunanat a orin yuzev-polonat.
Breur a oa da Herman J. Mankiewicz, hag eñ bezañ skrivet senario un nebeud film brudet-mat evel hini Citizen Kane gant Orson Welles, da skouer.
# Joseph Le Bihan

Joseph Le Bihan ( pe Jo Le Bihan pe Jozeb ar Bihan), ganet e Lokarn e miz Meurzh 1930, a zo un den barrek war an ekonomiezh. Kensavet eo bet Ensavadur Lokarn gantañ.

## Red buhez

Deskiñ galleg a reas d'e seizh vloaz pa yeas d'ar skol.
Goude e vachelouriezh e studias e Roazhon hag e Pariz (Ensavadur ar Studioù Politikel (ESP) ha Skol Pleustrek ar Studioù Uhel). Labourat a reas en Ensavadur Broadel Klaskerezh Agronomek (EBKA).
E 1965 e krouas al labourva a imbourc'hioù war an dazont e Massy (Essonne). Ren a reas anezhañ betek 1973. En abeg d'e varregezh e voe karget eus meur a gefridi en estrenvro evit aozadurioù etrebroadel.
Dont a reas da vezañ kelenner en HEC (École des Hautes Etudes Commerciales) e 1973. Rener a imbourc'hioù e Skol-veur Pariz IX Dauphine eo bet ivez.
Distreiñ a reas da Lokarn war e leve. A-gevret gant Yann-Bêr ar Roc'h, en devoa krouet Ensavadur Lokarn evit bodañ tud a gemer perzh er vuhez ekonomikel ha reiñ tro dezhe da studiañ ha prederiañ.
Resevet en deus Kolier an Erminig e 2011.

## Mammennoù

* Dictionnaire biographique du mouvement breton XX-XXIe siècles gant Lionel Henry, Yoran embanner, 2013.

## Liammoù diavaez

* Video kinnig Skol-Uhel ar Vro
# Joseph Joffre

Joseph Joffre a oa un ofiser gall e-pad ar C'hentañ Brezel-bed, ganet d'an 12 a viz Genver 1852 e Rivesaltes (Pyrénées-Orientales) hag aet da Anaon d'an 3 a viz Genver 1931 e Pariz (7vet arondisamant).
Kroget e oa e hent soudard en trevadennoù (Tonkin, Soudan c'hall ha Madagaskar. Lakaet e voe e penn an État-Major général de l'Armée e 1911, rak arbennikaet e oa war an dezougen dre dren. E 1914, en ur vezañ penn al luioù, e lakaas da dalvezout steuñv an engalvadeg ha kreizenniñ (ar steuñv XVII). Goude-se e tifennas mennad an « argadenn divuzul », hag a oa kenteliet er Skol vrezel, hag a gousto kalz kolloù d'an droadegiezh, dreist-holl e-pad mare emgann an harzoù. Goude-se e voe diazez en trec'h evit al luioù gall e-pad Emgann ar Marne.
Ur wech talet gant brezel ar fozioù-difenn war an Talbenn kornôg, e holl argadennoù goañv 1914-1915 (e Champagne), nevezamzer 1915 (en Artois), diskar-amzer 1915 (hag un-dro en Artois ha Champagne) hag hañv 1916 (er Somme) a vo kolloù drastus. E fin 1916 e voe lakaet da maréchal de France hag erlec'hiet gant ar jeneral Nivelle. E miz Ebrel 1917, ez eo gant Viviani e penn ar bodad c'hall kaset d'ar Stadoù-Unanet Amerika evit bountañ war ar prezidant Wilson evit ma vefe savet ha kaset al lu stadunanat war an talbenn. E 1918 e voe dilennet en Académie française.
Burutellet kreñv e vez anezhañ evit e roll e-pad ar C'hentañ Brezel-bed.

## Buruteladennoù

Eus un tu e oa azeulet evel unan eus trec'herien ar C'hentañ Brezel-bed, eus un tu all e oa dispriziet gant ar soudarded hag ar jeneraled gall abalamour d'an argadennoù gwadus a lazhas milieroù a soudarded en aner.
# Joseph John Thomson

Joseph John Thomson (18 a viz Kerzu 1856-30 a viz Eost 1940) a oa ur fizikour breizhveuriat. Anavezet eo dreist-holl peogwir en doa kavet an elektron e 1987. Dizoloet en deus ivez an izotopoù hag ijinet eo bet ar skalfadventerezh tolz gantañ. E 1906 en doa tapet priz Nobel ar fizik.
# Joseph K. Mansfield

Joseph King Fenno Mansfield, bet ganet d'an 22 a viz Kerzu 1803 hag aet da Anaon d'an 18 a viz Gwengolo 1862, a oa un ofiser a vicher en United States Army, un ijinour trevour hag ur jeneral en Union Army e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Unan eus an ofiserien uhelañ e voe ken na voe lazhet e-pad ar brezel diabarzh, en Emgann Antietam.
# Joseph Kasa-Vubu

Joseph Kasa-Vubu (war-dro 1913 - 24 a viz Meurzh 1969) a oa ur politikour eus Kongo, bet prezidant kentañ ar vro.
Studiañ a reas ar brederouriezh ha mont da gelenner e 1939. E penn ar strollad dizalc'hour ABAKO e voe a-raok mont da brezidant kentañ Republik Kongo d'an 30 a viz Even 1960. Kerkent ha dizalc'h e voe beuzet ar vro en un enkadenn vras, gant emsavioù dizalc'hour e rannvroioù 'zo, evel hini Katanga, hag enebiezh etre Kasa-Vubu hag e vinistr kentañ Patrice Lumumba. D'ar 14 a viz Gwengolo 1960 e voe harzet Lumumba gant Joseph Mobutu. Distroadet e voe Kasa-Vubu d'e dro gant Mobutu d'ar 24 a viz Du 1965.
g • ka • kePrezidanted Republik Demokratel Kongo :
| Republik Kongo | Joseph Kasa-Vubu · Mobutu Sese Seko |
| Republik Zair | Mobutu Sese Seko |
| Republik Demokratel Kongo | Laurent-Désiré Kabila · Joseph Kabila · Jean-Michel Sama Lukonde |
# Joseph Jenkins Roberts

Joseph Jenkins Robert (15 a viz Meurzh 1809 - 24 a viz C'hwevrer 1876) a voe kentañ ha seizhvet prezidant Liberia.
Ganet e oa bet e Norfolk (Virginia, Stadoù-Unanet). Ur planter kembreat a-orin e vije bet e dad pa oa e vamm, Amelia, ur sklavez dezhañ. Hi hag he bugale a voe digabestret gant o mestr ha dimeziñ a reas gant James Roberts hag a roas e anv d'he bugale.
D'an 9 a viz C'hwevrer 1829 e kuitaas SUA e bourzh an Harriet evit divroañ da Liberia. Asambles gantañ e oa e vamm, pemp eus e vreudeur ha c'hoarezed, e wreg hag e vabig. En em staliañ a reas e Monrovia ma tigoras ur stal genwerzh. E 1830 e varvas e wreg hag o bugel hag addimeziñ a reas gant Jane Rose Waring. E 1833 e teuas da vezañ high sheriff, e karg da zastum taosoù digant pobloù ar c'horn-bro. Lakaet e voe da vesgouarnour e 1839 hag e 1841, goude marv Thomas Buchanan, e teuas da vezañ gouarnour. E 1846 e c'houlennas dizalc'hiezh an drevadenn hag a voe asantet dre referendom. D'ar 26 a viz Gouere 1847 e tisklêrias an dizalc'hiezh. Gounit a reas an dilennadeg aozet war-lerc'h ha d'an 3 a viz Genver 1848 e krogas gant e garg a brezidant Liberia.
Addilennet e voe teir gwech diouzh renk, betek koll a-enep Stephen Allen Benson e dilennadeg 1855. Labourat a reas da gentañ evit ma vije anavezet Liberia gant Stadoù all ar bed hag evit-se e veajas da Europa ha kejañ gant pennoù-Stad all. Trevadenn Maryland a embannas he dizalc'hiezh e 1854 met goude bezañ bet sikour digant hec'h amezeg en ur brezel a-enep ar pobloù Kru ha Grebo e stagas ouzh Liberia, evel kontelezh Maryland, e 1857.
Addilennet e voe e 1872 hag e 1874 met ne voe ket evit gouarn adalek 1875 dre ma oa re glañv hag Anthony W. Gardiner a renas en e blas betek 1876. Mervel a reas d'ar 24 a viz C'hwevrer 1876. E anv zo bet roet da aerborzh pennañ Liberia ha d'ur gêr, Robertsport.
g • ka • kePrezidanted Liberia :
* Joseph J. Roberts · Stephen Allen Benson · Daniel Bashiel Warner · James Spriggs Payne · Edward J. Roye · James Skivring Smith · Joseph J. Roberts · James Spriggs Payne · Anthony W. Gardiner · Alfred Francis Russell · Hilary R. W. Johnson · Joseph James Cheeseman · William D. Coleman · Garretson W. Gibson · Arthur Barclay · Daniel Edward Howard · Charles D. B. King · Edwin Barclay · William Tubman · William R. Tolbert, Jr. · Samuel Doe · Amos Sawyer · David D. Kpormakpor · Wilton G. S. Sankawulo · Ruth Perry · Charles G. Taylor · Moses Blah · Gyude Bryant · Ellen Johnson Sirleaf · George Weah ·