# Etruskeg

An hini bouezusañ eus ar yezhoù tireniek e oa an etruskeg, komzet gwechall e Toskana e Italia da vare ar Republik roman. Aet eo da get goude aloubadeg diwezhañ ar Romaned e 350 kent Jezuz-Krist. Moarvat e oa kar d'ar reteg komzet en Alpoù ha d'al lemneg komzet en enez Lemnos, Gres. Ne intenter ket mat ar skridoù miret.

## Lizherenneg

Ober a rae an Etrusked gant un deveradenn eus al lizherenneg gresianek ar c'hornog o-doa amprestet digant trevadennoù gresian kreisteiz Italia,gant levezonoù eus ar fenikeg. Lennet e veze eus an tu dehou d'an tu kleiz pe en ur doare boustrofedon. Ne oa ket unvanet al lizherenneg etruskek. Pep keoded a dalvoudekae un eilstumm ispisial. An disheñvelderioù-se a c'hell diskouez ul liesder rannyezhel pe henvoazioù lennegel lec'hel. Gant ar lizherenneg etruskek e veze skrivet meur a yezh italian evel an oskeg pe al leponteg. Amprestet eo bet ivez, gant un nebeud kemmadennoù, gant ar Romaned hag orin ar lizherenneg latin a-vremañ eo bet.

## Istor diavaez

Dispis eo orin an Etrusked. Hervez Herodotes e vefent embroidi eus Bro-Lidia (e Turkia hiziv), deuet da Umbria da dec'hout un naonegezh (Istorioù, 21). Lodek gant e gredenn ne oa ket tout e gempredidi. Er Iañ kantved goude Jezuz Krist e remerkas (?) ne oa etruskeg heñvel ouzh yezh ebet arall. Eus an dra-mañ e tezastumas e oant henvroidi.
Klaskourien a-vremañ a zo disrannet a-zivout an dalc'h. Massimo Palotino hag an darn vrasañ eus ar glaskourien Italian a soñj e tiskenne an Etrusked eus ar poblañsoù a veve e Italia a-raok an divroadegoù indez-europek. Mennozh darn vuiañ an istorourien er-maez Italia eo e oa degaset ar yezh etruskek gant alouberien eus ar reter. Hervezo e c'hellfent bezañ liammet d'ar Pobloù eus ar Mor a waske aodoù reter ar Mor Kreizdouarel en XIIvet kantved kent Jezuz-Krist.
Unan eus ar yezhoù kentañ da vezañ skrivet e Italia e oa an etruskeg hag ul lennegezh pinvidik he-doa moarvat. He fouez a ya war ziskar goude aloubadeg Campania gant an Osked ha traoñienn ar Po gant ar Gelted. Goude ar IVe kantved kent Jezuz-Krist, Etruria a oa aloubet gant ar Romaned hag he yezh a oa erlec'hiet gant al latin. Ne gaver mui a enskrivadurioù etruskek goude ar c'hantved kentañ, zoken en hanternoz e-lec'h ma seblant bezañ treuzvevet ar yezh hiroc'h eget er ranvroioù arall. Goude ar poent-se eo gwirheñvel ne oa mui komzet etruskeg nemet gant kouerien.
An impalaer Klaodius (10 kent Jezuz Krist - 54) en doa skrivet ur geriadur hag ur yezhadur etruskek, ar pezh a ziskouez e oa c'hoazh komzet an etruskeg e derou ar c'hantved kentañ.

## Istor diabarzh

N'anavezer ket mat a-walc'h an etruskeg da skrivañ un istor diabarzh gwir anezhi, met testennoù o doa treuzvevet a ziskouez ur rummad a gemmoù etre an enskrivadurioù koshañ hag ar skridoù diwezhatoc'h evel al liber linteus. Seblantout a ra en doa an etruskeg ur pouez-mouezh kreñv hag a oa kaoz da wanadur ar vogalennoù dibouezet evel e rasena a ya da rasna e testennoù eus penn ar Republik roman. Kavout a reer ivez ur ger-mell - ten pe tn - e-barzh skridoù diwezhatoc'h hag a zo diank en enskrivadurioù diaraok.

## Renkadur

An darn vrasañ eus ar glaskourien a soñj eo an etruskeg aparchant d'ur familh tireniek hag a endalc'hfe, e-kichen an etruskeg, ar reteg hag al lemneg. Ar C'hamuneg a zo staget outi gant yezhoniourien zo, met n'anavezer ket a-walc'h a-zivout ar yezh-se da vezañ sur. An hengipreg hag an hengreteg a c'hellfe bezañ izili ar familh-se
Liammoù etre ar yezhoù tireniek an indez-europeeg o-deus bet kinniget pa seblant un darn eus ar geriadur etruskeg kaout un orin indez-europek, pe tost ouzh an indez-europek. Hec'h yezhadur, avat, a zo disheñvel kenañ.

## Fonologiezh

Tra ma oa etruskeg skrivet en ur doare-skrid a gomprener ma a-walc'h ez eus kalz entremarioù c'hoazh diwar-benn e fonologiezh. Kenemglev ebet a zo a-zivout talvoudegezh al lizherennoù sunet (theta, phi ha chi). Gallout a rafent bezañ sunet evel e gresianeg pe talvezout kensonennoù-c'hwezh. Gallout a reont bezañ nemet eilstummoù al lizherennoù nann-sunet.

#### Vogalennoù

| | A-raok | A-dreñv |
| Serr | i | u |
| Damserr | e | |
| Digor | a | |

### Kensonennoù

| | Diweuz | Diweuz | Dent | Dent | Logigoù | Staon | Gouel | Gouel | Tarzh |
| Dre Darzhañ | p [p] | [pʰ] | t, d [t] | [tʰ] | | | c, k, q [k] | [kʰ] | |
| Dre ruzañ | f [φ] | f [φ] | s [s] | s [s] | [ʃ] | | | | h [h] |
| Afrikatek | | | z [ʦ] | z [ʦ] | | | | | |
| Dre fri | m [m] | m [m] | n [n] | n [n] | | | | | |
| Dre fraoñval | | | l [l] | r [r] | | | | | |
| Dre-dostaat | v [w] | v [w] | | | | i [j] | | | |

## Yezhadur

N'eo ket anavezet mat yezhadur an etruskeg. An darn vrasañ eus an destennoù a zo re verr ha n'int ket komprenet ar re hiroc'h. Gwelet eo mat e oa ur yezh genbegus an etruskeg.

### An anv

Displeget e oa an anvioù etruskeg en ur stagañ lostgerioù outo, evel e turkeg pe e finneg.
clan: mab
| | Unander | Liester |
| Tro-envel | clan | clenar |
| Tro-c'henel | clens | clenarasi / cliniiaras |
| Tro-reiñ | clensi | clenarasi / cliniiaras |
| Tro-lec'hel | *clenthi | |
Gerioù oc'h echuiñ gant l pe r a ra o tro-c'henel e us. Un nebeud gerioù o deus un tro-c'henel e al, se a zo:
* ar gerioù gwregel oc'h echuiñ gant i
* ar gerioù gourel oc'h echuiñ gant s
* ar gerioù gourel oc'h echuiñ gant ur gensonenn dre-zent

### Ar raganv

N'anavezer nemet daou raganv personel e etruskeg :mi (me), mini e dro-damall ha an (eñv/hi) a ya da inpa ziskouez un dra divuhez.
Ar raganv-diskouez a zo ita/eta/ta pe ika/eca/ca a zo e zisplegadur :
| Tro-envel | ita / eta / ta | ika / eca/ ca |
| Tro-c'henel | itan /tn | can / cn / ecn |
| Tro-lec'hel | | calthi / eclthi /clth |
E testennoù diwezhatoc'h, evel al liber linteus, e ya ta / tn d'ur ger-mel.

### Ar verb

Abalamour da natur an testennoù n'anavezer ket mat frammadur ar verb etruskeg.
* Trede gour an amzer a-vremañ a vez furmet gant ar wrizienn noazh : an tur : eñv a ro
* Trede gour an amzer dremenet a vez furmet dre stagañ -ce ouzh ar wrizien : turce : eñv a roas
* Gour kentañ an amzer dremenet-gouzañv a vez graet dre stagañ che ouzh ar wrizienn.

## Testennoù

Miliadoù a destennoù en etruskeg a zo bet treuzkaset, met an darn vrasañ anezho a zo skort. Skridoù-bez ha gouestloù ez int dreist-holl. N'hon eus nemet un dornad a destennoù hir, gwirel pe relijiel o natur :
* Al liber linteus : ul lev relijiel skrivet war bandennoù-lin a oa bet rollet war-dro ur valzamedenn.
* An Tabula Capuana : un dablezenn kavet e Kapua
* An Tablezennoù Pyrgi : tablezennoù aour kavet e Pyrgi. Skrivet e oant en etruskeg hag e fenikianeg
* An Tabula Cortonensis : un dablezenn kavet e-kichen Kortona
* Ar Cippus Perusinus

## Liammoù diavaez (e saozneg)

* The Etruscan Texts Project
* Etruscan News Online
* Etruscan and Early Italic Fonts
* Etruscan grammar (pdf)
* The Languages of Ancient Italy
* An Etruscan Glossary
* Etruscan Glossary
* Another Glossary
* Etruscans on the Web:

## Gwelet ivez

Yezhoù tireniek
Lemneg
Reted