OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Arbeit macht frei

Arbeit macht frei zo ul lavar alamanek a vez troet e brezhoneg gant al labour a ra an den dishual, pe el labour emañ ar frankiz.

## Orin

Er frazenn-se e kaver kelennadurezh Hegel, a wele ar frankiz el labour.
E 1872 e tiflukas ar gerioù "Arbeit macht frei" gant ar romantour Lorenz Diefenbachthe, ur broadelour alaman, ha lakaet e voent da ditl ur romant. Evel-se eo e voe brudet ar bomm e-touez broadelourien .
E 1928 e voe kemeret evel slogan gant gouarnamant Weimar da vrudañ o folitikerezh da gaout un dizober eus an dilabour, diwar batrom ur slogan all, "Stadtluft macht frei" ("Aer kêr a zishual (an den)").
Goude-se c'hoazh, e voe implijet gant ar gompagnunezh alaman IG Farben, skrivet en o holl labouradegoù, evit dic'hoantañ al labourerien da aozañ sindikadoù.
Miret e voe gant an NSDAP, ar strollad nazi, pa erruas e penn ar vro e 1933.
Met n'eo ket hini ebet eus ar sterioù kent zo bet roet diwezhatoc'h gant an nazied, a skrivas ar ger e meur a gamp-bac'h, hini Auschwitz dreist-holl, a oa stag ul lodenn anezhañ ouzh ul labouradeg kimiek a oa da IG Farben, ha ma labouras prizonidi evel ar c'himiour italian yuzev Primo Levi.

## Levrlennadur

* Dirk Riedel: "Arbeit macht frei." Leitsprüche und Metaphern aus der Welt des Konzentrationslagers, in: Distel/Benz (Hg): Dachauer Hefte 22 (2006). ISBN 3-9808587-7-4
* Wolfgang Brückner: Arbeit macht frei. Herkunft und Hintergrund der KZ-Devise, Opladen 1988. ISBN 3-8100-2207-1
* Wolfgang Brückner in: Gedenkstättenkultur als wissenschaftliches Problem. KZ-Embleme in der Museumsdidaktik. in: "Kulturen – Sprachen – Übergänge - Festschrift für H. L. Cox zum 65. Geburtstag". Köln, Weimar, Wien 2000.
* Andrea Woeldike, Holger Schatz: Freiheit und Wahn deutscher Arbeit. Hamburg 2001. ISBN 3-89771-805-7
* Johannes Tuchel: Konzentrationslager, Berlin 1991. ISBN 3-486-41902-1
* Eric Joseph Epstein und Philip Rosen: Dictionary of the Holocaust. Biography, Geography, and Terminology, Westport 1997. ISBN 0-313-30355-X
* Rudolf Höß: Kommandant in Auschwitz. Autobiographische Aufzeichnungen von Rudolf Höß. dtv, 1978. ISBN 3-423-02908-0

## Gwelout ivez

* Arbeit macht frei, sonenn gant ar strollad saoz The Libertines en 2004 en albom anvet The Libertines.
* Diskan ur sonenn gant ar strollad punk-rock gall Guerilla Poubelle en o album Punk=Existentialisme embannet e miz Here 2007. Anv ar sonenn "Le travail rend libre", trodidigezh c'hallek o diskan alamanek.
* Ur sonenn gant ar strollad punk-rock Arseniq33, eus Montréal, zo anvet Arbeit macht frei, war an albom Y'a des limites à faire dur.
* Un oberenn en anv-se gant an arzour gall Claude Lévêque a zo bet nac'het er Grand Palais en Pariz en 2006.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Arberecheg

Ur yezh indez-europek eus skourr ar yezhoù albanek eo an Arberecheg (arberecheg: Arbërëshë) hag a vez komzet e su Italia e kerioù ha keriadennoù bet diazezet gant repuidi albanek tec'het kuit eus o bro en XV$^{vet}$ kantved. N'eo ket anavezet evel yezh ofisiel nemet e kumun Hora e Arbëreshëvet (italianeg: Piana degli Albanesi) e Sikilia. En XX$^{vet}$ kantved ez eo bet dilezet ar yezh gant al lodenn vrasañ eus Albaned Italia: ne vane nemet 80 000 arberecheger diwar 300 000 e 1978.
# Arberoa

Arberoa zo ur vroig stummet gant traoñienn ar stêr Harana, e Nafarroa Beherea, unan eus teir froviñs Iparralde, en Euskal Herria.

## Kumunioù

Setu kumunioù Arberoa :
* Aiherra
* Izturitze
* Mehaine
* Donoztiri
* Donamartiri
# Arberth

Arberth pe Narberth (Narberth e saozneg) zo ur gêr vihan eus Kembre, e kreisteiz Sir Benfro. Poblet e oa gant 2 489 a dud e 2011 ; ur bempvedenn anezho zo kembraegerien.
Un arsav eo Arberth war an hent-houarn a gas eus Dinbych-y-Pysgod da Benfro.
En Arberth e oa gwechall sez lez ur priñs kembreat, ha dont a reas da vezañ pennlec'h kantrev Arberth. Goude e voe ur c'hreñvlec'h norman, war harzoù al lodenn saoznekaet eus mervent Kembre ("Little England beyond Wales").

## Lennegezh

* E mojennoù Kembre e reer anv eus Arberth : eno e oa lez Pwyll, priñs Dyfed hervez ar Mabinogi.
# Acquedolci

Acquedolci zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
# Acre (stad)

Acre (distagadur portugalek: [ˈakɾi]) zo unan eus ar 26 stad a ya d'ober Bro-Vrazil. War harzoù Perou ha Bolivia emañ, e penn kornaoueg ar vro. Er rannvro Norte emañ. Anvet eo diwar-lerc'h anv ar stêr Acre. 152 581,4 km² zo dezhi, hag un tamm bihanoc'h eget Tunizia eo. Rio Branco eo ar gêr-benn.

## Kêrioù

Sed ar c'hêrioù tudet ar muiañ:
* Rio Branco, kêr-benn ar stad, 314.127 a dud enni, 8.831 km² dezhi
* Cruzeiro do Sul: 86.725 a dud enni, 8.816 km² dezhi
* Feijó: 39.365 a dud enni, 27.964 km² dezhi
* Sena Madureira: 33.614 a dud enni, 23.732 km² dezhi
* Tarauacá: 30.711 a dud enni, 20.199 km² dezhi
* Senador Guiomard: 21.000 a dud enni, 2.321 km² dezhi.

## Istor

E 1903 e voe kemeret douaroù Acre gant Brazil digant Bolivia.

## Tud brudet

* Chico Mendes, seringueiro, lazhet gant ar berc'henned vras.

## Gwelet ivez

* Listenn kumunioù Acre

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (pt) Gouarnamant stad Acre
# Acquaviva d'Isernia

Acquaviva d'Isernia zo ur gumun eus Proviñs Isernia, e Molise, en Italia.
# Acqueville (Calvados)

Kumunioù Frañs :
| Anv | Acqueville |
| Skoed | |
| Lec'hiadur Acqueville en Arondisamant Caen | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Normandi |
| Departamant | Calvados |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Caen |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes de la Suisse Normande |
| Kanton | Thury-Harcourt |
| Kod INSEE | 14002 |
| Kod post | 14220 |
| Maer | Denise Bouin |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 6,65 km² |
| Led | 48° 58' 20" Norzh |
| Hed | 00° 21' 56" Kornôg |
| Uhelder kreiz | 150 m |
| Uhelder bihanañ | 126 m |
| Uhelder brasañ | 211 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 177 (2009) |
| Stankter | 27 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Acqueville a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall.

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved

* Eil brezel-bed, 1945: mervel a reas un den nann soudard, lazhet e voe gant ur c’hreunadenn e miz Mae.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Kastell La Motte, XVII$^{vet}$ kantved.
* Iliz katolik Sant Albin, romanek, XI$^{vet}$ kantved, adkempennet a galz.
* Maner Acqueville, XV$^{vet}$ kantved.
* Ti-feurm Courfontaine, XVIII$^{vet}$ kantved.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

Niver a annezidi

## Melestradurezh

Roll maered ar gumun :
| Mare | Mare | Anv | Strollad |
| 1797 | 1809 | Gabriel Rivière | |
| 1809 | 1830 | Louis De Folleville | |
| 1830 | 1833 | Gabriel Rivière | |
| 1833 | 1844 | Charles Garnier | |
| 1844 | 1847 | Louis De Folleville | |
| 1847 | 1850 | Charles Garnier | |
| 1850 | 1871 | Louis Lepeltier | |
| 1871 | 1872 | François Beaunieux | |
| 1872 | 1900 | Pierre Simon | |
| 1900 | 1913 | Auguste Thibault | |
| 1913 | 1919 | Oriot | |
| 1919 | 1939 | Auguste Thibault | |
| 1939 | 1942 | Louis Abavent | |
| 1942 | 1947 | Jean Thibault | |
| 1947 | 1953 | Lucien Bouin | |
| 1953 | 1977 | Jean Thibault | |
| 1977 | 1995 | Maurice Thibault | |
| 1995 | 2014 | Denise Bouin | Digostezenn |
| N'eo ket anavezet c'hoazh an holl fedoù. |||||

## Notennoù ha dave

* ↑ Mémorial des victimes civiles en Normandie
* ↑ Skeudennoù - Clochers de France
# Acqui Terme

Acqui Terme (Àich e piemonteg) zo ur gumun e proviñs Alessandria, e Piemonte, e hanternoz Italia.

## Pennad kar

* Kumunioù Proviñs Alessandria
# Acquin-Westbécourt

Kumunioù Frañs :
| Anv | Acquin-Westbécourt |
| Skoed | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Saint-Omer |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes du Pays de Lumbres |
| Kanton | Lumbres |
| Kod INSEE | 62008 |
| Kod post | 62380 |
| Maer | André Pruvost |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 14,29 km² |
| Led | 50° 43' 41" Norzh |
| Hed | 02° 05' 24" Reter |
| Uhelder kreiz | 80 m |
| Uhelder bihanañ | 60 m |
| Uhelder brasañ | 178 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 665 (2007) |
| Stankter | 46 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Acquin-Westbécourt a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik Sainte-Pétronille en Acquin, XVI$^{vet}$ kantved.
* Iliz katolik Saint-Eloi e Westbécourt, bet savet er Grennamzer.

## Dave ha notennoù

* ↑ Cassini hag EBSSA
# Acquaviva delle Fonti

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Acquaviva delle Fonti zo ur gumun en Italia e proviñs Bari gant 21 613 annezad.
* Lec'hiadur
* Skoed

## Douaroniezh

* Gorread : 132,03 km²
* Poblañs (2022) : 19 932 a dud
* Stankter : 151 den/km²

## Tud dibar

* Mario Napolitano , mestrc’hoarier echedoù italian, a zo bet ganet en Acquaviva delle Fonti.
# Acqueville

Acqueville zo anv gallek div gumun c'hall e Normandi:
* Acqueville (Calvados), e Calvados
* Acqueville (Manche), e Manche
# Acre

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Acre a c'hall bezañ
* Acre, stad eus Brazil Acre (stad)
* Acre, stêr eus Perou ha Brazil Acre (stêr)
hag ivez
# Abati Farfa

Abati Farfa (en italianeg Abbazia di Farfa) zo un abati Beneadiz en hanternoz Lazio, en Italia. Emañ e kumun Fara Sabina, nepell diouzh porzh-houarn Farfa. 60 km zo alese da Roma.
# Abati Aberconwy

Abati Aberconwy a oa un abati sistersian er Grennamzer e Kembre, el lec'h m'emañ kêr Conwy hiziv. Diwezhatoc'h e voe kaset da Maenan e-kichen Llanrwst, e Dyffryn Conwy. En XIIIvet kantved e oa pouezusañ abati Kembre.
# Abati Boken

Abati Boken a zo un abati e Plened-Yugon e Breizh, savet en XII$^{vet}$ kantved gant Sistersianed, diskaret gant ar Reveulzi c'hall, hag adsavet e 1937 gant Dom Alexis Presse.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* ↑ KerOfis (Ofis Publik ar Brezhoneg)
# Abati Boporzh

Abati Boporzh a zo un abati e Keriti-Pempoull, e Goueloù. Savet e oa bet e 1202 hag en he mog eo bet betek penn kentañ an XVIII$^{vet}$ kantved. Abaoe 1992 ez eur krog da gempenn ar savadurioù hag al liorzhoù tro-dro ha deuet eo da vezañ ul lec'h touristel bras.

## Tud

* Ar barzh-soudard Yann Gonan zo bet mevel eno.

## Levrlennadur

* Corinne ar Mero, Abati Boporzh, TES, 2003
* Laurence Meiffret, Fabien Seignobos, L’abbaye de Beauport, Actes Sud, 2002
* Laurence Meiffret, L’abbaye de Beauport, embannadurioù Ouest-France, 1995, adembannet e 2002

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (fr) Lec'hienn ofisiel
* (fr) Furchadegoù arkeologel en abati Boporzh (lec'hienn bersonel Fanny Tournier)
# Abas

Abas (Aβας e henc'hresianeg) a oa anv meur a zen e mojennoù Hellaz kozh hag ivez en istor.

## Er mojennoù

* Abas, ur mab da b-Poseidon hag Arethousa, gourdad an Abantiaded, ur bobl eus Euboia;
* Abas, daouzekvet roue Argos, mab-bihan da z-Danaos, mab da Lynkeüs hag Hypermnestra, pried da Aglaia merc'h Mantineüs, ha tad-kozh da z-Danae, mamm Perseüs.
* Abas (mab Melampoüs)
* Abas, un tiern latin, a roas harp da Aeneas a-enep Turnus,
* Abas, un diouganer a voe savet un delwenn dezhañ gant tud Sparta e templ Apollon, peogwir en devoa roet harp da Lysandros ;

## En istor

* Abas a oa ivez ur sofour en devoa skrivet, gouez da Suidas, displegoù istorel ha levrioù retorik.
* Abas Iañ, roue Armenia en Xvet kantved.
# Abas (mab Lynkeüs)

Abas, mab da Lynkeüs hag Hypermnestra, a oa daouzekvet roue Argos. Mab-bihan e oa da z-Danaos.

## Gwreg ha bugale

Dimeziñ a reas da Aglaia merc'h Mantineüs. Tri mab o doe, ar c'hevelled Akrisios ha Proitos, ha Lyrkos, hag ur verc'h, Idomene. Tad-kozh e oa da z-Danae, mamm Perseüs.
# Abarán

Abarán zo ur gumun eus Spagn, e Rannvro Murcia.
# Abati Fontevraud

Emañ Abati Fontevraud e Fontevraud-l'Abbaye e-kichen Saumur en Anjev, e Maine-et-Loire en deiz a hiziv, nepell diouzh kember ar stêrioù Liger ha Vienne.
Savet e oa bet Abati Fontevraud e 1101 gant Robert d'Arbrissel (1045-1116), ur manac’h prezeger deuet eus Breizh. Perzhioù heverk an abati eo e vez degemeret gwazed ha maouezed e kouantoù disheñvel, hag ivez da vezañ renet abaoe ar penn-kentañ gant un abadez, hervez reolennoù an diazezour.
Pétronille de Chemillé, pe Pétronille de Craon (XIvet kantved - 1149) a voe kentañ abadez Abati Fontevraud .
E-pad 6 kantved goude an diazezadur, neuze, ez eo bet renet an abati gant 37 abadez, betek 1792, pa voe lakaet ar savadurioù dindan beli ar Stad. Etre 1804 ha 1965 ez eo deuet an abati da vezañ implijet evel toull-bac'h.
En holl ez eus bet 5 manati, 3 anezho a chom c’hoazh en o sav hag a c’hall bezañ gweladennet. En abati kaver ivez iliz an abati, chapelioù, hag ivez savadurioù buhez pemdeziek ar menec’h : an hunva, ar c’hlañvdi, ar predva, ar gegin, ha c’hoazh jardinoù ha liorzhoù.
Ur skouer eo Abati Fontevraud eus tisavouriezh gotek ar grennamzer en Anjev. Monumant istorel eo abaoe 1840 hag enskrivet eo bet e-touez glad bedel an UNESCO er bloavezh 2000 asambles gant lec'hienn sevenadurel ar Val de Loire.
# Aoter (steredeg)

An Aoter (Ara; berradur: Ara ivez) zo ur steredeg eus an hantervoul su.

## Traoù oabl

* NGC 6193
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Aotoueg

Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù ramek eo ar aoutoueg (awatu, autu pe kamnum) komzet gant tro-dro da 394 den (1979) e Papoua-Ginea nevez.

## Gwelet ivez

* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
# Aoter Pergamon

An Aoter Pergamon, pe an aoter da Zeus e Pergamon, zo ur monumant relijiel savet dindan renad Roue Eumenes II (197-159 kent JK) en Akropolis keoded Pergamon, e Turkia hiziv, hag adsavet eo bet e Mirdi Pergamon e Berlin gant an holl bezhioù a zo bet kavet.
An aoter a oa 35,64 metr ledan ha 33,40 metr don. Tro-dro d'ar plas dirak an diri a gas d'an aoter ez eus frizennoù gant uhelvosoù outo hag a daolenn an emgann etre ar ramzed hag an doueed henc'hresian. Un eil frizenn tro-dro d'al laez a gont gwengel Telefos mab Herakles ha diazezer Keoded Pergamos.
Kavet e voe e 1871 gant an ijinour alaman Carl Humann (1839-1896), hag adsavet e Berlin e 1886, goude un emglev e 1879 etre Alamagn hag an Impalaeriezh otoman evit degas holl an dismantroù. Savadurioù all a voe kavet e-kerzh ar enklask. Hiziv emañ e Mirdi Pergamon, unan eus ar Mirdioù-Stad (Staatliche Museen) e Berlin. Abaoe meur a zekvloaziad e vez ar Stad turk o c'houlenn an aoter en-dro, en aner avat.
Gwelet eo evel ur bennoberenn a gizellerezh. Poent zo bet e veze meneget e-touez Seizh Marzh an Henved.
Serret eo sal an aoter betek 2023 abalamour da nevezadurioù.

## Notennoù

* ↑ Gwelout lec'hienn Ministrerezh ar Sevenadur hag an Douristiezh turk : (en) The Altar of Zeus was smuggled to Germany in 1897.
* ↑ Martine Hélène Fourmont, Merveilles du monde, Les sept , en Encyclopædia Universalis, 2004.
* ↑ (de) Tagesspiegel, 28/10/2016
# Aotomedousa

Aotomedousa a oa merc'h da roue Megara, Alkatoos. Dimeziñ a eure da Ifikles, breur gevell Herakles. Ur mab o doe, Iolaos, bleiner karr Herakles.
# Aotonoe

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Aotonoe a zo anv pemp plac'h e mojennoù Hellaz :
* Aotonoe, merc'h da gKadmos hag Harmonia, c'hoar da Ino, Polydoros, Agaue ha Semele.
* Aotonoe, un Nereidenn$^,$.
* Aotonoe, un Danaidenn, merc'h da z-Danaos ha Polykso. Dimeziñ a reas da Euryloc'hos, mab da Aigyptos ha Kaliadne.
* Aotonoe, merc'h da bPireos. Mamm e oa da b-Palaimon gant e dad Herakles.
* Aotonoe, ur vatezh da Penelope.

## Loar

* Autonoe, ul loarenn d'ar blanedenn Yaou.

## Daveoù

* ↑ Apollodoros, Bibliotheke, 1.2.7
* ↑ Hesiodos, Theogonia, 240,
* ↑ Apollodoros, Bibliotheke
* ↑ Apollodoros, Bibliotheke, 2.7.8
* ↑ Homeros, Odysseia, 18.178
# Aoter

Un aoter zo un daol nevet, e mein alies, implijet evit an aberzhioù er relijionoù. "An daol santel" a vez lavaret anezhi ivez er relijionoù kristen ma kaver aoterioù en ilizoù.

## Paganiezh

Lazhet ha losket e veze al loened aberzhet war an aoter e relijionoù nann-kristen, da lavaret eo ar re liesdoueadek ha pagan.
E ti ar Romaned uhel e oa ul lararium, aoter da zoueed an oaled.

## Aoterioù undoueek
### Katoligiezh

Er relijionoù kristen eo un daol, e maen pe goad, ma vez outi ar beleg pa lavar an oferenn.
* Banniel Jezuz an Oter, e Bulien.

## Skeudennoù

* Aoterioù an Henamzer
* Mael-Pestivien. Kador an Drouized, gwelet a-dost. Skeudenn bet tennet a-us d'ar roc'h. Ar re dedennet gant mojennoù e wel enni moull un den : ar penn e penn krec'h ar skeudenn; ar c'horf er c'hreiz; ar groazlez hag an divhar en traoñ.
* An Opferstein pe roc'h an aberzhioù, aoter gelt e Maria Taferl, Aostria.
* Aoter Pergamon, e Berlin.
* Kiliks henc'hresian a ziskouez un hoplit dirak un aoter, war-dro 480 kent JK.

## Aoterioù brudet

* Aoter Pergamon
* Aoter an Daouzek Doue‎
* Aoter Monforte
* Altare della Patria

## Liammoù diavaez

* http://nac.today/fr/a/389368
* http://www.kan-iliz.com/saint-sacrement/
# Aoter Monforte

Aoter Monforte zo un eoullivadur war goad (147 x 242 cm) graet gant al livour izelvroat Hugo van der Goes war-dro ar bloaz 1470 hag a weler hiziv er Gemäldegalerie e Berlin. Unan eus ar brudetañ taolennoù a ziskouez Azeuladeg an Tri Roue eo.

## Anv

Dont a ra an anv eus kêr Monforte de Lemos e Galiza, e proviñs Lugo. Krediñ a reer e oa bet degaset di eus Flandrez e deroù ar XVI$^{vet}$ kantved. E 1910, p'edo c'hoazh e Galiza, e oa bet lakaet e gwerzh e Londrez ha prenet e oa bet e 1914 gant Wilhelm von Bode ha Max Jakob Friedländer, eus ar Gemäldegalerie, goude bet Friedländer eno o welout an daolenn, hag aotreet e voe ar werzh gant gouarnamant Spagn.

## Levezon

Gant oberenn Hugo van der Goes eo bet levezonet splann Azeuladeg an Tri Roue Jan Gossaert (1510–15), a zo e National Gallery Londrez.
# Aoter an Daouzek Doue

Aoter an Daouzek Doue a oa ur santual pagan en Aten, savet gant Peisistratos ar Yaouankañ, mab-bihan d'an tirant Peisistratos pa voe arc'hon e -522 - -521.
Alese e veze muzuliet an hed etre poent pe boent ha kêr Aten, hag ul lec'h repu e oa.
# Aototrofiezh

E diazez pep ekosistem emañ an aototrofed : Treiñ a reont energiezh o endro (hag a zo e stumm gouloù pe sustañs kimiek) e molekulennoù organek ha luziet evel ar glusid, molekulennoù hag a c'hell bezañ berniet enno pe implijet evit produiñ o energiezh. Produadur a-gentañ-renk eo dre reaktadurioù evel ar fotosintezenn. E kontrol eus an aototrofed emañ an heterotrofed hag a rank tennañ o mammenn-energiezh eus glusid boudoù all.
# Bagnolo Cremasco

Bagnolo Cremasco zo ur gumun en Italia, e Proviñs Cremona ha rannvro Lombardia.
# Bagnolo San Vito

Bagnolo San Vito zo ur gumun en Italia, e Proviñs Mantova ha rannvro Lombardia.
# Bagnolo in Piano

Bagnolo in Piano zo ur gumun en Italia, e Proviñs Reggio Emilia ha rannvro Emilia-Romagna.
# Bagnolo Mella

Bagnolo Mella zo ur gumun en Italia, e proviñs Brescia e Lombardia.
# Bagnolo del Salento

Bagnolo del Salento zo ur gumun eus Italia, e proviñs Lecce, e rannvro Puglia.
# Bagnone

Bagnone a zo ur gumun eus Italia , e proviñs Massa-Carrara e Toskana.
# Bagnolo Piemonte

Bagnolo Piemonte (Banhuel en okitaneg, Bagneul e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.
# Bagnolo di Po

Bagnolo di Po a zo ur gumun eus Italia , e proviñs Rovigo e Veneto.
# Bagnols

Bagnols zo un anv-lec'h gallek.

## Lec'hioù

* Bagnols, en Puy-de-Dôme.
* Bagnols, en Rhône.
* Bagnols-en-Forêt, en Var.
* Bagnols-les-Bains, en Lozère.
* Bagnols-sur-Cèze, en Gard (departamant).

## Pennadoù kar

* Bagnole
* Bagnoles
* Banyoles
* Banyuls
# Bagnoregio

Bagnoregio zo ur gumun e proviñs Viterbo, e Lazio.
# Bermuda

Bermuda pe ar Bermudez, Bermuda dre vras e saozneg, met The Bermudas pe Somers Isles ent-ofisiel, a zo un tiriad tramor eus Breizh-Veur er Meurvor Atlantel an Norzh, er-maez da aodoù gevred ar Stadoù-Unanet. Hamilton eo ar gêr-benn.
Dizoloet e oa bet an enezeg gant ar merdeer spagnol Juan de Bermúdez er bloaz 1505, hag e anv eo a zo bet roet d'an tiriad. Daoust ma'z eo un enezeg ez eus un enezenn bennañ hepken (Main Island), hag un druilhad enezennoùigoù munut, pe neuze inizi tost-tost d'an Douar bras, evel St George's Island, St David's Island er biz, pe Ireland Island North hag Ireland Island South er gwalarn.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Geriadur brezhoneg An Here, 2001, p. 1428.
* ↑ Roparz Hemon, Geriadur brezhoneg-galleg, galleg-brezhoneg, 1997, p.76a.
# Bermudo

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Bermudo, pe Vermudo pe Veremundo zo un anv spagnolek.

## Rouaned

* Veremundo, roue suev Galiza, war-dro 485.
* Bermudo Iañ, lesanvet el Diácono (c. 750-Oviedo, 797), roue Asturiez adal 789 betek 791, mab da Fruela de Cantabria.
* Bermudo II, el Gotoso (entre 948 ha 953- Gwengolo 999), roue León adal 985 betek e varv.
* Bermudo III, el Mozo (1017 - Tamarón, 4 Gwengolo 1037), roue León adal 1028 betek e varv.

## Tud all

* Bermudo Núñez (marvet c. 955), kentañ kont Cea.
* Bermudo, eskob Oviedo entre 975 ha 992.
* Veremundo de Irache, pe San Veremundo pe San Bermudo (Arellano pe Villatuerta, ca. 1020 - Irache, 1092 pe 1099), manac'h beneadat, abad Santa María la Real de Irache entre 1052 ha 1092.
* Bermudo Ovéquiz (1044-1092), noblañs eus León ha Galiza, mab d'ar c'hont Oveco Bermúdez ha da Elvira Suárez.
* Bermudo Pérez de Traba (c. 1088 - Sobrado, 1168), noblañs galizat, mab d'ar c'hont Pedro Froilaz ha da Urraca Froilaz.
* Bermudo Meléndez Meléndez (Palencia, 21 Genver 1912-Madrid, 29 Genver 1999), paleontologour spagnol.

## Anv-tiegezh

* Juan Bermudo (Écija, c. 1510 - c. 1565), sonaozour spagnol.
* Rafael Bermudo Ardura (19 Genver 1881 - Cáceres, 13 Eost 1936), laourer-douar ha politiker sokialour spagnol, lazher e-pad ar brezel diabarzh.
* David Bermudo Rubio (Santa Coloma de Gramanet, 14 Genver 1979), melldroader spagnol.

## Títloù noblañs

* Markiz Bermudo, títl noblañs spagnol krouet e 1689 gant ar roue Carlos II.
# Bermudo II

Bermudo II, lesanvet el Gotoso "An Urlaoueg", bet ganet etre 948 ha 953 hag aet da Anaon e miz Gwengolo 999, a voe roue León adal 985 betek e varv.
E 981 e oa bet anvet da roue gant ur bagad uhelidi eus Galiza ha Portugal emsavet enep Ramiro III, ha kurunennet e 982 en Santiago de Compostela. Diwar neuze e voe brezel etrezo, ha ren a reas Bermudo e Galiza ha Portugal. Pa varvas Ramiro e 985 e renas Bermudo II e León a-bezh.

## Dimezioù ha bugale

Div wech e timezas:
* a-raok 981 da Velasquita León, merc'h da Urraca hag Ordoño IV, roue León, ha dibriediñ a reas en 988; mont a reas Velasquita da leanez da Manati San Pelayo ma oa abadez ar rouanez intañvez Teresa Ansúrez.
* war-dro fin miz Du 991 da Elvira García († 1017), merc'h d'ar c'hont García Fernández, pe García Iañ Kastilla, ha d'e bried Ava Riborgaza, ha pemp bugel o doe:
** Cristina Bermúdez, dimezet da Ordoño Leon († 1020), mab da Ramiro III León ha Sancha ; paz intañvezas ez eas da leanez da manati Cornellana, savet ganti, ha moarvat eo eno e voe beziet; pevar bugel o doe:
** Alfonso V León, a renas war-lerc'h e dad;
** Theresa († 1039), dimezet da Almansor, vizir Cordoba, en 995 ;
** Pelagio ;
** Sancha (leanez).

## Notennoù

* ↑ (es) Ceballos-Escalera, Alfonso : Reyes de León: Ordoño III (951-956), Sancho I(956-966), Ordoño IV (958-959), Ramiro III (966-985), Vermudo II (982-999), La Olmeda Editorial, 2000 (ISBN 978-84-89915-11-4)