OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Google

Google LLC zo un embregerezh stadunanat bet krouet er Silicon Valley d'ar 27 a viz Gwengolo 1998 gant Larry Page ha Sergey Brin, oberourien al lusker enklask Google. Bez' ez eo unan eus ar Big Tech pe GAFAM. Abaoe miz Eost 2015 ez eo ul lodenn eus an embregerezh Alphabet$^,$.
An embregerezh Google zo deuet da vezañ brudet en e stourm gant e lusker enklask a-enep re AltaVista, Yahoo! ha Bing. Goude-se ez eo kroget an embregerezh da brenañ pe sevellies meziantoù, ha hiziv an deiz ez eo perc'henn war un toullad meziantoù brudet ha lec'hiennoù Internet evel YouTube, ar savenn hezoug Android, ha servijoù web all evel Google Earth, Google Maps, Google Play haWaze.
Dre an tiez-eskemm ez eo deuet nerzh Google. Bremañ ez eo unan eus an embregerezhioù galloudusañ e Stadoù-Unanet Amerika hag er bed. E deroù ar bloavezh 2008 e talveze 176 milmilion a zollaroù e Wall Street ; d'ar 1añ a viz C'hwevrer 2016 ar sammad arc'hant evit an tiez-eskemm evit Google a oa uheloc'h evit hini Apple ha deuet e oa da vezañ an hini kentañ e SUA, gant ur sammad a 550 milmilion a zollaroù dasparzhet etre meur a zoare lodennoù eskemm.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Brin, Sergey (1998). "The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine". Computer Networks and ISDN Systems 30 (1–7): 107–117. DOI:10.1016/S0169-7552(98)00110-X
* ↑ Barroso, L.A. (April 29, 2003). "Web search for a planet: the google cluster architecture". IEEE Micro 23 (2): 22–28. DOI:10.1109/mm.2003.1196112
# Google (lusker enklask)

Al lusker enklask Google, hag en deus roet anv an embregerezh Google, eo al lusker enklask implijetañ er bed. An anv leun a zo Google Search, pe Google Web Search. E 2009, 67 % eus ar wedeidi a implij anezhañ. e miz C'hwevrer 2016 ez eo 64% eus implijerien internet.
Dont a ra an anv Google eus ar ger googol, ur berradur eus an anv googolplex a vez roet d'an niver 10$^{100}$. Dibabet eo bet an niver-mañ evit aroueziañ ez eo gouest Google da geweriañ ur c'hementad bras-divent a roadennoù.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ « Qui a peur de Google ?», G.F., Challenges, niverenn 180, 17/09/2009, p. 49
* ↑ Davis Koller (2004), Origin of the name "Google", WebCite (en)
* ↑ Winsor McKay, Little Nemo, Pierre Horay, 2005, ISBN 978-2-7058-0381-0 (fr)
# Good! Afternoon

good! Afternoon (japaneg : good! アフタヌーン) a zo ur magazin mangaoù embannet gant Kōdansha. Krouet eo bet d'ar 7 a viz Du 2008 ha koustañ a ra 680 yen. Embannet e vez bep daou viz, hag un dastumad eo. 800 pajennad a zo e pep niverenn, ha war-dro 25 istor disheñvel. Liammet eo ouzh ar magazin anvet Afternoon.

## Treserien ha mangaoù a vez embannet e-barzh good! Afternoon

* Tsutomu Takahashi
** Jiraishin Diablo
* Hiroaki Wakamiya
** Loveplus Kanojo no Kakao
* Asuka Katsura (tresañ) hag Isuna Hasekura (senario)
** Billionaire Girl
* Motoi Yoshida
** Natsu no Zenjitsu
* Masayuki Ishikawa
** Junketsu no Maria
* Moare Futada
** Teppu

## Notenn

* ↑ http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-08-25/takahashi-ice-blade-manga-to-relaunch-in-japan Takahashi's Ice Blade Manga to Relaunch in Japan, Anime News Network

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
* Blog ofisiel
# Goodluck Jonathan

Goodluck Ebele Azikiwe Jonathan (ganet d'an 20 a viz Du 1957 en Otueke) zo ur politikour nigerian ha prezidant Nigeria abaoe 2010.
Fiziet eo bet ar galloud ennañ d'an 9 a viz C'hwevrer 2010 pa oa ar prezidant Umaru Yar'Adua en ospital en Arabia Saoudat. Goude marv Yar'Adua d'ar 5 a viz Mae 2010 e teuas Jonathan da vezañ prezidant Nigeria. Gounezet en deus an dilennadegoù aozet e miz Ebrel 2011, met kollet ar re aozet e 2015 a-enep da v-Muhammadu Buhari.
g • ka • kePrezidanted Nigeria :
* Nnamdi Azikiwe · Johnson Aguiyi-Ironsi · Yakubu Gowon · Murtala Mohammed · Olusegun Obasanjo · Shehu Shagari · Muhammadu Buhari · Ibrahim Babangida · Ernest Shonekan · Sani Abacha · Abdulsalami Abubakar · Olusegun Obasanjo · Umaru Musa Yar'Adua · Goodluck Jonathan · Muhammadu Buhari
# Goodnight, Irene

Goodnight, Irene (pe Irene, Goodnight) zo ur ganaouenn saoznek gant ar soner stadunanat Huddie 'Lead Belly' Ledbetter, enrollet e 1933.

## Darn eus an enrolladurioù

* 1950 The Weavers
* 1950 Judy Garland
* 1950 Frank Sinatra
* 1950 Red Foley & Ernest Tubb
* 1950 Alexander Brothers
* 1950 Jo Stafford
* 1950 Dennis Day
* 1950 Moon Mullican
* 1957 Jerry Lee Lewis
* 1959 Chet Atkins (albom: Hum & Strum Along with Chet Atkins)
* 1960 Jim Reeves
* 1961 The Brothers Four (albom: Songbook, released 1961)
* 1962 Nat King Cole
* c. 1964 Mississippi John Hurt (albom: Last Sessions, released 1972)
* 1965 Les Paul and Mary Ford
* 1964 Little Richard ha Jimi Hendrix (albom: Little Richard Is Back (And There's a Whole Lotta Shakin' Goin' On!))
* 1966 The Originals evit Soul Records
* 1968 The Irish Rovers (albom: All Hung Up)
* 1969 The Kingston Trio (albom: Once Upon a Time)
* 1971 John Sebastian (albom: Cheapo-Cheapo Productions Presents Real Live John Sebastian)
* 1972 Mitch Miller and the Gang (album: Mitch Miller's Greatest Sing Along hits)
* 1973 Leon Russell (albom: Hank Wilson's Back (Vol. 1))
* 1976 Sensational Alex Harvey Band (album The Penthouse Tapes)
* 1976 Ry Cooder (album: Chicken Skin Music)
* 1976 James Booker (album: Junco Partner)
* 1977 Levon Helm & The RCO All-Stars (Live at The Palladium in New York New Year's Eve 1977)
* 1979 Raffi (album: Corner Grocery Store)
* 1986 John Koerner (Album: Nobody Knows the Trouble I've Been)
* 1986 Michelle Shocked (album: The Texas Campfire Tapes)
* 1987 Jerry Garcia Acoustic Band (album: Ragged But Right)
* 1988 Brian Wilson (album: Folkways: A Vision Shared - A Tribute to Woody Guthrie & Leadbelly)
* 1989 Maureen Tucker (album: Life in Exile After Abdication)
* 1992 Kevin Ayers (album: Still Life with Guitar)
* 1992 Half Man Half Biscuit (album: The Peel Sessions)
* 1992 Dr. John (album: Goin' Back to New Orleans)
* 1993 The Chieftains & Willie Nelson (album Another Country)
* 1994 Meat Puppets (EP: Raw Meat)
* 1995 Jimmy Buffett from his release Margaritaville Cafe: Late Night Gumbo
* 1999 Kelly Joe Phelps (album: Shine Eyed Mister Zen)
* 2002 Bryan Ferry (album: "Frantic")
* 2002 Nitty Gritty Dirt Band featuring Willie Nelson and Tom Petty (albom: Will the Circle Be Unbroken, Volume III)
* 2004 John Martyn (albom: On the Cobbles)
* 2005 Bill Frisell (albom: East/West)
* 2005 George Winston (albom: Montana - A Love Story)
* 2006 Tom Waits (albom: Orphans: Brawlers, Bawlers & Bastards)
* 2006 Ronnie Drew (albom: There's Life in the Old Dog Yet)
* 2006 Tony Duggins (albom: Undone)
* 2007 Shivaree, (albom Tainted Love: Mating Calls and Fight Songs)
* 2007 Band from TV, with Hugh Laurie doing piano and vocals (album Hoggin' All The Covers)
* 2009 Deer Tick, secret song (album: Born On Flag Day)
* 2011 (Shades of Blue) en o albom "Do Right by Me"
* 2013 Eric Clapton en e bladenn Old Sock
* 2014 Brian Fallon en e "Live At The Crossroads", abadenn e Kerzu 2014

## Notennoù

* ↑ Jazz Edition, Quadromania (4 CDs), Judy Garland, Over the Rainbow, 2005, Membran (CD 3).
* ↑ Goodnight Irene.
* ↑ Mitch Miller's Greatest Sing Along Hits - Mitch Miller. discogs.com. Kavet : 2014-07-03.
# Fécamp

Fécamp :
| Fécamp, gwelet eus an tornaod. ||
| Bro | Normandi |
| Melestradurezh ||
| Stad | Frañs |
| Rannvro | Normandi |
| Departamant | Seine-Maritime |
| Arondisamant | an Havr-Nevez |
| Kanton | Fécamp |
| Kod kumun | 76259 |
| Kod post | 76400 |
| Maer Amzer gefridi | Marie-Agnès Poussier-Winsback 2014-2020 |
| Etrekumuniezh | Fécamp Caux Littoral Agglomération |
| Lec'hienn web | https://www.ville-fecamp.fr/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 18 054 ann. (2020) |
| Stankter | 1 198 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | |
| Uhelderioù | bihanañ 0 m — brasañ 125 m |
| Gorread | 15,07 km² |
| kemmañ |
Fécamp zo ur gumun c'hall en departamant Seine-Maritime e Normandi.
War aod ar Pays de Caux emañ, un 40 km bennak diouzh an Havr-Nevez. Ur porzh morueta eo bet e-pad pell.

## Notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
# Féchain

Kumunioù Bro-C'hall :
| Anv | Féchain |
| Skoed | |
| Lec'hiadur Féchain en Arondisamant Douai | |
| Riez | Bro-C'hall |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Norzh |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Douai |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes du Douaisis |
| Kanton | Arleux |
| Kod INSEE | 59224 |
| Kod-post | 59247 |
| Maer | Alain Wallart |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 5,14 km² |
| Led | 50° 15' 59" Norzh |
| Hed | 03° 12' 53" Reter |
| Uhelder kreiz | 38 m |
| Uhelder bihanañ | 31 m |
| Uhelder brasañ | 71 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 1 827 (2007) |
| Stankter | 355 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | Féchain |
Féchain a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
* An ti-kêr
* Féchain gwelet eus an oabl

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved

* Brezel-bed kentañ: 80% eus ar gumun a voe distrujet. Roet e voe ar Groaz-brezel 1914-1918 da Féchain e 1921.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik Saint Vaast, 1902-1904.

## Douaroniezh

* War lez ar stêr Sensée emañ Féchain.

## Dave ha notennoù

* ↑ Pages 14-18
* ↑ Cassini hag EBSSA
# Fyereg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù fyerek eo ar fyereg (fyer pe fier) komzet gant tro-dro da 20.000-30.000 den e Plateau e Nigeria (1999).

## Gwelet ivez

* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
# Fyn

Fyn (distaget [ˈfyːˀn] e daneg) zo unan eus inizi Danmark. An eil enezenn vrasañ eo er vro, gant ur gorread a 2 975 km². Dre bontoù ha ribouloù-hent eo stag ouzh ledenez Jutland hag ouzh enez Sjælland. Annezet eo gant war-dro 447 000 a dud. Odense eo kêr-benn an enezenn.

## Tud brudet eus Fyn

* Hans Christian Andersen, skrivagner ha dastumer kontadennoù pobl,
* Carl Nielsen, sonaozour.
# Fátima Vieira

Fátima Vieira a zo bet ganet d'ar 16 a viz Mae 1969 e Portugal.
C'hoarierez echedoù portugalat.
2 075 edo he renk Elo d'ar 1añ a viz Mae 2011 .

## Liammoù diavaez

* Ur bartienn e Chessgames

## Notennoù ha daveoù

* ↑ He fichenn FIDE
# Fyrd

Ur fyrd (distaget en hensaozneg) a oa un tirlu angl-ha-saoz hag a veze savet gant gwizion dieub ha goprsoudarded da zifenn shire (kontelezh) un earl (un tiern). Ar re enluet a vane e-barzh ur pennadig amzer ha dav e veze dezho prenañ o armoù o-unan. Ar fyrd a emdroas goude argadoù ar Vikinged. Gant Alfred Veur e voe savet 33 c'hêr greñvaet (burgh) e Wessex. Pep earl hag a zalc'he e vro a oa rediet da gas ur fyrd da bep kêr greñvaet.
# Gozeged

Gozeged :
| Condylura cristata ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Soricomorpha |
| Kerentiad : | Talpidae |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar gozeged eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad Talpidae.

## Spesadoù

3 iskerentiad ha 17 genad a zo:
* iskerentiad Uropsilinae
** Uropsilus
* iskerentiad Scalopinae
** Condylura
** Parascalops
** Scalopus
** Scapanulus
** Scapanus
* iskerentiad Talpinae
** Euroscaptor
** Mogera
** Parascaptor
** Scaptochirus
** Talpa (goz Europa, goz Roma, goz dall...)
** Scaptonyx
** Desmana (desman musk)
** Galemys (desman ar Pireneoù)
** Dymecodon
** Urotrichus
** Neurotrichus
# Goz c'hodellek ar su

Goz c'hodellek ar su :
| En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Notoryctemorphia |
| Kerentiad : | Notoryctidae |
| Genad : | Notoryctes |
| Anv skiantel ||
| Notoryctes typhlops Stirling, 1889 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Goz c'hodellek ar su (Notoryctes typhlops) a zo ur bronneg godellek turier hag a vev e dezerzhioù Aostralia.

## Doareoù pennañ

War-dro 50 g eo he fouez ha 15 cm hirder he c'horf goloet gant ur feur melen. Bihan eo he daoulagad hag he divskouarn.
Turiañ a ra ar c'hondon gant he moj kornek ha skilfoù he favioù a-raok. Skarzhañ a ra an douar pe an traezh gant an tri skilf tev a zo ouzh he favioù a-dreñv. Dre ma tisac'h an traezh ne chom garidenn ebet war he lerc'h.
En em vagañ a ra diwar togoù-touseg, torzhelloù, preñved, glazarded... Ar c'hwesha hag ar stekiñ eo an div skiant a ra ganto evit tapout he freizhoù.
Ur c'holen pe zaou a c'hell mont e godell ar barez. War an a-dreñv e tigor ar c'hodell-se, kuit da vezañ leuniet gant douar pa vez ar c'hoz o turiat.
# Goz hirlostek

Goz hirlostek :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Soricomorpha |
| Kerentiad : | Talpidae |
| Genad : | Scaptonyx |
| Anv skiantel ||
| Scaptonyx fusicaudus Milne-Edwards, 1872 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hoz hirlostek (Scaptonyx fusicaudus) a zo ur bronneg turier hag a vev e Sina, Myanmar ha Vietnam. Ar spesad nemetañ eo er genad Scaptonyx.
# Goz lost gwenn

Goz lost gwenn :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Soricomorpha |
| Kerentiad : | Talpidae |
| Genad : | Parascaptor |
| Anv skiantel ||
| Parascaptor leucura Blyth, 1850 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hoz lost gwenn (Parascaptor leucura) a zo ur bronneg turier hag a vev e Sina, India, Bangladesh ha Myanmar. Ar spesad nemetañ eo er genad Parascaptor.
# Gozzano

Gozzano zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.
# Gozo

Gozo zo un enez er mor Kreizdouar, nepell diouzh Malta ha stag outi. Eil brasañ enezenn ar vro eo. 67 km² zo dindani ha 37.342 den a oa o chom enni e miz Meurzh 2014. Rabat eo ar gêr vrasañ , anvet ivez Victoria.

## Istor

Didudet e voe an enez e 1551 pa voe kemeret ar boblañs, ur 6.000 a dud, da sklaved gant soudarded otoman ha morlaeron vuzulmat.
# Goz c'hodellek an norzh

Goz c'hodellek an norzh :
| En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Notoryctemorphia |
| Kerentiad : | Notoryctidae |
| Genad : | Notoryctes |
| Anv skiantel ||
| Notoryctes caurinus Thomas, 1920 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Goz c'hodellek an norzh (Notoryctes caurinus) a zo ur bronneg godellek turier hag a vev e dezerzhioù Aostralia.
# Goz dall

Goz dall :
| Goz dall (penn) Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Soricomorpha |
| Kerentiad : | Talpidae |
| Genad : | Talpa |
| Anv skiantel ||
| Talpa caeca Savi, 1822 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hoz dall (Talpa caeca) a zo ur bronneg turier a sav garidennoù dindan-zouar. Bevañ a ra en Europa, eus Portugal betek Gres.

## Daveoù

* Insectivore Specialist Group 1996. Talpa caeca. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 30 July 2007
# Goz min-sterenn

Goz min-sterenn :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Soricomorpha |
| Kerentiad : | Talpidae |
| Genad : | Condylura |
| Anv skiantel ||
| Condylura cristata Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hoz min-sterenn (Condylura cristata) a zo ur bronneg turier. Ar spesad nemetañ eo er genad Condylura. Bevañ a ra e biz Stadoù-Unanet Amerika hag e reter Kanada.
# Herpestidae

Herpestidae :
| Ur surikat ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Herpestidae |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Herpestidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ ar surikat ha mibinelled.

## Genadoù

14 genad a ya d'ober ar c'herentiad-mañ:
* Atilax
* Bdeogale
* Crossarchus
* Cynictis
* Dologale
* Galerella
* Helogale
* Herpestes
* Ichneumia
* Liberiictis
* Mungos
* Paracynictis
* Rhynchogale
* Suricata
# Heroicus

Heroicus a oa abad Redon war-dro dibenn an Xvet kantved. N'eus anv ebet anezhañ e Dihellaoueg Redon, ha n'eus meneg ebet eus akta ebet entre 924 ha 990. Hervez Kronikenn Naoned e oa medisin ha pistriet en dije Gwereg Breizh, kont Naoned, war c'houlenn Konan an Tort, kont Roazhon.
Neuze e vije bet abad tre a-raok Thebaldus (pe Tepot) anavezet dre un akta e 990.
# Herpestes

Herpestes :
| Herpestes edwardsii ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Herpestidae |
| Genad : | Herpestes |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Herpestes a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ spesadoù mibinelled.

## Spesadoù

* Herpestes brachyurus
* Mibinell Edwards, Herpestes edwardsii
* Herpestes fuscus
* Mibinell Egipt, Herpestes ichneumon
* Herpestes javanicus
* Herpestes naso
* Herpestes semitorquatus
* Herpestes smithii
* Herpestes urva
* Herpestes vitticollis
* Herpestes flavescens, pe Galerella flavescens
* Herpestes ochraceus, pe Galerella ochracea
* Herpestes pulverulentus, pe Galerella pulverulenta
* Herpestes sanguineus, pe Galerella sanguinea
# Herodotos

Herodotos (e henc'hresianeg Ἡρόδοτος, Hêródotos), bet ganet war-dro 484 pe 482 kent J.-K. en Halikarnassos (trevadenn c'hresian a oa war damani Kariaiz), zo anvet Bodrum hiziv an deiz (Turkia), marvet war-dro 425 kent J.-K. e Thourioi, a oa un istorour gresian. Lesanvet eo bet « Tad an Istor » gant Cicero (Al Lezennoù, I, 1), ha tad ar c'hazetennañ ; ouzhpenn se e seller outañ evel unan eus ar c'hentañ ergerzherien. Ar plaengomzour kentañ eo ivez a zo deuet e oberenn betek ennomp.
An oberenn nemeti a anavezomp diwar e zorn zo anvet An Istorioù, diwar an henc'hresianeg Ἱστορίαι, Historíai — da lavaret eo « enklaskoù, ergerzhadennoù », eus ἵστωρ, « an hini a oar, a anavez, pe an hini en-deus gwelet, an test (eus PIE *wid- gwelout (*widtor > histor) // οἶδα: da gentañ "gwelet em-eus", da c'houde "me a oar") ». Unan eus oberennoù hirañ an Henamzer ez eo. Disklêriañ a ra ar c'hentañ pennad :
Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά, τὰ μὲν Ἕλλησι τὰ δὲ βαρϐάροισι ἀποδεχθέντα, ἀκλεᾶ γένηται, τά τε ἄλλα καὶ δι' ἣν αἰτίην ἐπολέμησαν ἀλλήλοισι.
« Herodotos Halikarnassos a ziskouez amañ disoc'hoù e Enklask e doare ma ne vo ket kaset gant an amzer eñvor oberoù an dud veur hag evit ma ne vo ket disoñjet ar c'hurioù bras kaset da benn pe gant ar C'hresianed pe gant ar Varbared ; reiñ a ra ivez abegoù ar brezel a enebas an div bobl-se. »

## Notennoù

* ↑ Distaget amañ :
* ↑ Menegoù eus an Henamzer (Aristoteles, Ploutarc'hos) a ro amañ "Herodotou Thouriou", Herodotos eus Thourioi : gwelit an embannadur burutellet gant Ph.-E. Legrand, Paris, 2010.
# Herpida ferv

Herpida ferv :
| Un herpida ferv. Tost en arvar (NT) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Accipitriformes |
| Kerentiad : | Accipitridae |
| Genad : | Harpia |
| Anv skiantel ||
| Harpia harpyja (Linnaeus, 1758) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
a vo kavet e Wikimedia Commons.
An herpida ferv (Harpia harpyja) zo ur spesad evned-preizh eus kerentiad an Accipitridae. Dibabet e oa bet da evn broadel gant Panamá.

## Morfologiezh

An Herpida ferv zo unan ar spesadoù erered brasañ er bed, pa vez e hirder etre 89 ha 102 cm hag e hed-eskell 2 m dre vras. E-tro 12,5 cm eo hirder e vizied skilfek. Etre 5 ha 9 kg eo mas al labous, hervez m'az eo ur par pe ur barez.
An divorzhed hag ar penn a zo gris sklaer. Ar chouk ivez, met ur vandenn zu zo war-c'horre. Ar vantell, an divskoaz hag ar golo gwerc'h zo du dre vras, met galloud a ra bezañ gris a-wechoù. Pluñvennoù du hag hir zo war ar c'habell, sevel a reont en un taol pa sant un dañjer. Ar bruched, an tor hag ar c'hof zo gris gant varrennoù du. Al lost o pluñvet gris gant barrennoù du. E bigos zo du hag ar skilfoù e penn e vizied ivez.

### Morfologiezh reizhel ispisial

Evel ma'z eo bet lavaret a-us, un diforc'h mas a zo hervez reizh laboused ar spesad-mañ. Ar barez zo ponneroc'h evit ar par. Etre 7 ha 9 kg eo mas ar barez, padal eo muioc'h etre 5 ha 8 kg mas ar par.

## Doareoù pennañ

Dre ma'z eo an Herpida ferv un evn-preizh e-krec'h chadenn ar magañ, eo diaes-mat o gwelet rak n'ez eus ket kalz anezho dre km², padal ez eo bras-tre o annezva. Ouzhpenn, dre ma vez distrujet mik e lec'hioù-bevañ, eo diaesoc'h c'hoazh gwelet anezho. E Kreizhamerika e teuont da vezañ ar ralañ e touezh tout o annez, tost-tre da vezañ chaseet eus an takad-mañ.

## Boued

An Herpida ferv zo ul labous-preizh e-krec’h chadenn ar magañ en e ekosistem (ar c'hoadeier trovanel). Ur c'higdebrer a-zoare eo, anavezet evit debriñ lezireged (ar re tri biz dreist-holl, Bradypus tridactylus) ha marmouzien dre vras, met galloud a ra en em vagañ gant glazarded, laboused all (a-wechoù laboused yaouank eus o spesad memes), krignerien ha givri bihan a-wechoù.
An evn-mañ zo azasaet mat evit chaseal e-kreiz ar ganopienn.

## Annez

Bevañ a ra al labous en un takad eus Amerika Latin hag en em astenn eus koadeier Kreizamerika da viz Arc'hantina ha kreisteiz Brazil.

## Liammoù diavaez

* Harpia harpyja war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..
* Animal Diversity Web

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Geriadur Martial Ménard, p. 672
* ↑ Harpia harpyja war al lec'hienn Avibase.
# Herpailurus yaguarondi cacomitli

Herpailurus yaguarondi cocamitli :
| H. yaguarondi cacomitli En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Felidae |
| Genad : | Puma |
| Anv skiantel ||
| Puma yagouaroundi cacomitli Berlandier, 1859 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Un isspesad eus ar jagwarundi eo Herpailurus yaguarondi cacomitli hag a vev eus su Teksas betek stad Veracruz e Bro-Vec'hiko.
# Gabicce Mare

Gabicce Mare zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.
# Gabon

Gabon zo ur stad eus Afrika, war aod ar Meurvor Atlantel. En-dro dezhi emañ Ginea ar C'heheder ha Kameroun, en norzh, Republik Kongo, er reter hag er su, ha Pleg-mor Ginea, er c’hornôg.
Libreville, ur porzh-mor war aod Pleg-mor Ginea, eo kêr-benn ar vro hag un hanter vilion a dud zo o chom enni.

## Yezh ha sevenadur

Ar galleg eo ar yezh pennañ ha neuze ar yezh ofisiel nemeti er vro, met komz a reer meur a yezh lec'hel ivez. Kalz a Fanged a gaver e Gabon, ur bobl brudet evit he dañsoù hag hec'h arz dibar (maskloù heverk-bras).

## Rannoù melestradurel

9 froviñs a ya d'ober framm melestradurel Gabon (pennlec'h etre krommelloù) :
* Estuaire (Libreville)
* Haut-Ogooué (Franceville)
* Moyen-Ogooué (Lambaréné)
* Ngounié (Mouila)
* Nyanga (Tchibanga)
* Ogooué-Ivindo (Makokou)
* Ogooué-Lolo (Koulamoutou)
* Ogooué-Maritime (Port-Gentil)
* Woleu-Ntem (Oyem)
Tiriadoù dalc'het Ceuta • Inizi Kanariez • Madeira • Melilla • Mayotte • Reünion • Saint Helena • Inizi Tchagos
# Gaborone

Gaborone (anvet gwechall Gaberones) eo kêr-benn ha kêr vrasañ Botswana, en Afrika. Emañ e biz ar vro, tost-kenañ da harzoù Suafrika. Deuet e oa Gaborone da vezañ kêr-benn Botswana e 1965, e-lec’h Mafeking, a oa kêr-benn Bechuanaland. E Gaborone emañ Skol-veur Botswana, savet da gentañ e 1964 evel ur skol-veur evit Bechuanaland (Botswana), Basutoland (Lesotho), ha Eswatini. Poblañs Gaborone a gresk buan : ar gêr a gresk ar fonnusañ en Afrika e vefe, a-hervez.
E Gaborone e tremen an hent-houarn pouezus a gas eus Kêr ar C'hab da Harare.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Gabrieg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.2 eo ar gabrieg (gab(e)ri, ngabre pe gabrieg ar su) komzet gant tro-dro da 25.000-30.000 den e mervent Tchad (1999).
Div rannyezh ez eus:
* Darbeg (darbé)
* Dormoneg (dormon)

## Gwelet ivez

* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
# Gabriel Calloet-Kerbrat

Gabriel Calloet-Kerbrat, bet ganet etre 1616 ha 1620 e Kerbrat, e parrez Servel, e-kichen Lannuon, e Treger, hag aet d'an Anaon goude 1688, a oa ur gounezoniour ha skrivagner katolik breizhat. Eñ eo an hini en deus degaset e Frañs ar mennozh gwellaat ar gouennoù dre ar berlañchadur. C'hoariet en deus ivez un roll dibar evit sevel an ospitalioù hollek.