# Tizh

Tizh a reer er fiñvoniezh eus ar c'hementad a vuanded a zo gant un draezenn, da lavarout eo eus feur ar c'hemm en e lec'hiadur sturiadel en egor, hep kemer e kont na stur na ster roud an draezenn. Ur ventenn skeuliadel eo an tizh peogwir eo dizalc'h diouzh roud an draezenn en egor, a zo sturiadel evel an nerzh pe ar vuanded.
Tizh keitat un draezenn eo an hed diskaret ganti rannet dre badelezh he fiñvadenn ; tizh predel a reer eus he zizh keitad pa dosta ar pad da vann.
Evit jediñ tizh un draezenn e ranner hirder he hentad dre an amzer a laka evit mont eus an eil penn d'egile. Ar metr dre eilenn (aroueziet m/s pe m·s$^{−1}$) eo unanenn an tizh hervez erbedadennoù an SI; da skouer : 27,77 m/s eo tizh ur c'harbed a laka un eurvezh da ziskar 100 km (10$^5$ m ÷ 3600 s). Ul lieskement eus an unanenn-se eo a vez implijet war ar pemdez avat : ar c'hilometr dre eur (km/h, da lavarout eo 1 000 m/3 600 s) ; kentoc'h eget merkañ 2,77 m/s, odometr ur c'harr-tan a ziskouezo 100 km/h eta.
Bevennet gant arlakadenn ar geñverelezh arbennik Albert Einstein eo skalfad an tizh, en em astenn eus 0 m/s (an difiñv) betek 299 792 458 m/s (tizh ar gouloù er peurc'houllo) ; herr eo anv an tizh er fizik keñverel.

## Termenadur

Ar fizikour italian Galileo Galilei (1564-1642) a vuzulias hag a geñverias an amzer a lakae div draezenn disheñvel evit mont eus un eil lec'h d'ul lec'h all, ar pezh a c'hallas termeniñ dre ar gevatalenn :
    ${\text{tizh keitat}}={\frac {\text{hentad}}{\text{amzer}}}$
Galileo Galilei e voe ar skiantour kentañ o krediñ rannañ ur ventenn dre ur ventenn all zisheñvel, pa grede da ouizieien e amzer e oa ken sod hag ouzhpennañ troatadoù da eurvezhioù. Pa jeder an tizh keitat neuze e lezer a-gostez argemmoù an tizh e-keit ha ma fiñv an draezenn, da lavarout eo an tizhoù predel. Da skouer :
* Ur c'harbed a ya eus ul lec'h A betek ul lec'h B, 100 km an hed etrezo. A-hed an amzer e red ar c'harbed da 100 km/h. Kevatal eo an tizh keitat, 100 km/h, d'an tizh predel en degouezh-se.
* An hevelep karbed a red eus A betek B, da 100 km/h bepred, gant un ehan a 15 munutenn e-kerzh ar veaj. Kemmet eo an traoù en degouezh-se : 80 km/h eo an tizh keitat, ha 100 km/h eo an daou dizh predel – mar lezer a-gostez an amzer rekis da dizhout 100 km/h (ar c'hwimm eo, a jeder e ${\text{n}}$ m/s²) hag an amzer rekis da dizhout an difiñv (ar gorrekadur, da lavarout eo ar c'hwimm leiel ${\text{-n}}$ m/s²).
A-c'houde labourioù ar matematikour alaman Gottfried Leibniz (1646-1716) war ar jediñ argemmek e c'hallas ar matematikour gall Pierre Varignon (1654-1722) termeniñ an tizh predel evel un hed peuznull rannet dre ur predad peuznull dre ar gevatalenn :
    ${\text{tizh predel}}={\frac {dh}{da}}$ , m'emañ ${\text{h}}$ evit an hed hag ${\text{a}}$ evit an amzer.

## Tizh linennek ha tizh a-spin

Tizh linennek a reer eus ar c'hementad a vetradoù a vez diskaret dre eilenn gant un draezenn o fiñval a-hed ul linenn eeun pe get, evel un hent etre div gêr. Tizh a-spin a reer eus tizh linennek un draezenn o fiñval war trohed ur c'helc'h.
Mar lakafemp ur gantenn 1 m he skin ${\text{s}}$ da dreiñ tro-dro d'he c'hreiz gant un tizh linennek digemm – 1 dro dre eilenn, da skouer – ha mar sellfemp ouzh ur poent A war trohed ar gantenn hag ouzh ur poent B lec'hiet war hanter ar skin e kavfemp ez eo hiroc'h hent A eget hent B :
* hirder hent A = $2\pi s=6,28{\text{ }}{\text{m}}\,$ ; 6,28 m/s e vefe tizh A bep tro neuze, da lavarout eo 22,6 km/h ;
* hirder hent B = $2\pi s/2=3,14{\text{ }}{\text{m}}\,$ ; 3,14 m/s (11,3 km/h) e vefe tizh B bep tro neuze.
Div wech buanoc'h eget A e trofe B ; ha mard arsellfemp ur poent C lec'hiet 1 mm diouzh ar c'hreiz ? $2\pi s/1000=0,00628{\text{ }}{\text{m}}\,$ e vefe hirder e hent, neuze e vefe 0,00628 m/s e dizh (0,0226 km/h, 22,6 metr bep eurvezh). Difiñv e vez kreiz ur gantenn a lakaer da dreiñ, ha seul vuioc'h e pellaer diouzh ar c'hreiz, seul vrasoc'h e vez an tizh.
Tizh a-spin a reer eus an tizh-se abalamour m'eo stur ar fiñv a-spin gant trohed ar gantenn. Disheñvel eo tizh pep poent diouzh hini pep poent all ha n'emañ ket war an hevelep kelc'h, hogen un niver hepken a droioù dre eilenn zo gant an holl boentoù ; aesoc'h neuze eo muzuliañ ha kementadiñ tizh un draezenn kelc'hiek dre gelc'htroioù dre eilenn (pe dre vunutenn, dre eur).
Buanded a-spin eo an termen a zere pa vez sturiet troiad un draezenn ; mentenn ar vuanded a-spin eo an tizh a-spin neuze. Seul vrasoc'h ar vuanded a-spin (kelc'htorioù/eilenn), seul vrasoc'h ivez an tizh a-spin (m/s) ; seul vrasoc'h skin ar c'helc'h, seul vrasoc'h ivez tizh a-spin e drohed. Kement-se a vez lakaet e pleustr evit diskouez tizh linennek ur c'harr war an hent : muzuliet e vez trohed ur rod ha lieskementet dre an niver a droioù dre eilenn, alese an tizh diskouezet e km/h ; seul vrasoc'h ar rod, seul nebeutoc'h a droioù evit diskar 1 km.

## Unanennoù an tizh

Ar m/s eo unanenn ofisiel an SI, hogen unanennoù all a vez war implij war an dachenn etrebroadel.
* Er verdeadurezh hag en nijerezh : ar skoulm – 1 skoulm = 0,514444 m/s = 1,609344 km/h
* En nijerezh hepken : ar Mach – Mach 1 = tizh ar son en aer sec'h, da live keitat ar mor ha pa vez 20 °C ar gwreverk = 343 m/s = 1 234,80 km/h

## Skalfad an tizhoù

Setu amañ un nebeud tizhoù keitat a zo bet muzuliet dre ar bed – war-eeun, dre jediñ pe dre vrasjediñ. E druz emañ an talvoudegezhioù rik.
* Rinkin mako (Isurus oxyrhinchus) Herrekañ loen er mor 34,44 m/s (124 km/h)
* Ur marc'h-houarn-gourvez karennet evit ar c'hevezadegoù 37,02 m/s (133,3 km/h)
* Spirit of Australia Herrekañ bag ar bed 141,97 m/s (511,11 km/h)
* Lockheed SR-71 Blackbird Herrekañ nijerez ar bed 980,4 m/s (3 529,6 km/h)
* Herrekañ karrbed war an douar Mach 8,5 = 2 868,05 m/s (10 324,98 km/h) Stlejell-fuc'hell,US Air Force, 2003
* An egorvulzun Endeavour 7 741,6 m/s (27 870 km/h)

## Notennoù

* ↑ Diouzh an endro eo tizh ar son en aer.
* 1 2 3 4 (es) Franz Rey, Julia Rodríguez, Jahel Sanzalazar, Campeones todo terreno: los animales más rápidos, Elsa, 1998 Google Books
* ↑ (fr) CCHST
* ↑ (en) WHPSC2009
* ↑ (en) Spirit of Australia
* ↑ (en) Cessna
* ↑ Ar fizikour aostrian Ernst Waldfried Josef Wenzel Mach (18381916) a dermenas ar ventenn-se, a zistager /'maχ/, "Mac'h".
* ↑ (en) MiGFlug
* ↑ (en) NASA
* ↑ (en) WILKINSON John, New Eyes on the Sun: A Guide to Satellite Images and Amateur Observation, Springer,2012 (ISBN 978-3-6422-2838-4)
* Porched Fizik