OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Les Élucubrations d'Antoine

Les Élucubrations d'Antoine zo ur ganaouenn c'hallek e 1966 savet gant Antoine Muraccioli, studier e Pariz d'ar poent, en École centrale. Embannet e oa war ur bladenn vihan e ti Vogue.

## Brezhoneg

Un doare brezhonek a oa bet savet gant Beihadegoù Treger.
# Kastilha-La Mancha

| (Banniel Kastilha-La Mancha) | (Ardamezioù Kastilha-La Mancha) |
| Yezhoù | Spagnoleg |
| Kêr-benn | Toledo |
| Prezidant | María Dolores de Cospedal (PP) |
| Gorread -Hollad -Dour | 79463 km² |
| Poblañs -Stankter | 2043100 (2008) 25.7/km2 |
Kastilha-La Mancha ("Castilla-La Mancha" e spagnoleg) zo unan eus ar 17 kumuniezh emren bet krouet e Spagn. E kreiz-reter Spagn emañ.
A-stok emañ ouzh Kastilha ha León, Kumuniezh Madrid, Aragon, Valencia, Murcia, Andalouzia hag Estremadura.
Pemp proviñs he deus Kastilha-La Mancha: proviñsoù Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara ha Toledo.
# Kastreg Roissal

Kastreg Roissal :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Actinopterygii |
| Urzhad : | Perciformes |
| Kerentiad : | Labridae |
| Genad : | Symphodus |
| Anv skiantel ||
| Symphodus roissali Risso, 1810 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Kastreg Roissal (Symphodus roissali) a zo ur pesk mor hag a vev e reter ar meurvor Atlantel (eus Pleg-mor Gwaskogn da Jibraltar), er mor Kreizdouar hag er mor Du.
# Kastrilhez

Frouezh an c'hastrilhez pe ar bod-kastrilhez pe ar c'hastilhez pe ar c'hastrilhes eo ar c'hastrilhez eus genad Ribes, hag eus kerentiad Grossulariaceae.
Pa vez graet un diforc'h evit an taksonomiezh etre tri spesad ar genad Ribes a ra frouezh mat da zebriñ evit Mab-den, e ra ar brezhoneg hag ar galleg gant nemet daou anv pep hini.
Strollañ a ra ar galleg ar spesadoù Ribes rubrum ha Ribes uva-crispa dindan an anv hollek nemetken (fr) groseille ha (fr) groseille à maquereau pe (fr) groseiller épineux , oc'h implijout un anv all evit an trede spesad Ribes nigrum (fr) cassis.
Eus e gostez e ra ar brezhoneg ur strollad kastrilhez evit ar frouezh bihan ha rond a-gropadoù o tiforc'hiñ anezho diouzh o liv, kastrilhez-du Ribes nigrum, kastrilhez-ruz ha kastrilhez-gwenn Ribes rubrum hag un anv all a zo evit an trede spesad en deus frouezh o-unan, brasoc'h hag hirgelc'hiek ha drein war ar gorzenn, spezad Ribes uva-crispa .

## Etimologiezh

Dont a ra ar gerioù brezhoneg kastrilhez pe kastilhez eus ar ger Castille bet skrivet adalek 1732 dindan ur stumm castilhès pe castrilles
Anv ar genad Ribes a dalv kastrilhez e latin hag en italianeg a-vremañ.
Anv ar spesad rubrum a dalv ruz e latin daoust da nebeut gouennoù ar spesad-se da vezañ gwenn, roz pe melen.
Anv ar spesad nigrum a dalv du.

## Levrlennadur

* ↑ Martial Ménard Dictionnaire Français-Breton, ti-embann palantines, Kemper, Breizh, 2012 , ISBN 978-2-35678-069-0
* ↑ Albert Deshayes Dictionnaire éthymologique du breton, ti-embann Chasse-Marée, Douarnenez, Breizh, 2003 , ISBN 2-9142-0825-3.
* ↑ Albert Deshayes Dictionnaire éthymologique du breton, ti-embann Chasse-Marée, Douarnenez, Breizh, 2003 , ISBN 2-9142-0825-3.
# Kastilha ha León

Kastilha ha Leon (spagnoleg, Castilla y León) a zo unan eus an 17 kumuniezh emren Spagn. Kenaozet e oa bet gant Kastilha Gozh (spagnoleg Castilla la Vieja) ha León e 1983. Rannvro vrasañ Spagn eo gant 94,223 km² hag ur boblañs a 2.5 milion a dud.

## Rannvroioù amezek

* en hanternoz: Galiza, Asturiez, Kantabria,
* er sav-heol: Euskadi, Rioja, Aragon
* er c'hreisteiz: Extremadura
* er c'huzh-heol: Galiza, Portugal

## Proviñsoù Kastilha ha León

Nav zo anezho:
* proviñs Ávila,
* proviñs Burgos,
* proviñs León,
* proviñs Palencia,
* proviñs Salamanca,
* proviñs Segovia,
* proviñs Soria,
* proviñs Valladolid,
* proviñs Zamora.
# Kastreg boutin

Kastreg boutin :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Actinopterygii |
| Urzhad : | Perciformes |
| Kerentiad : | Labridae |
| Genad : | Symphodus |
| Anv skiantel ||
| Symphodus melops Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hastreg boutin (Symphodus melops pe Crenilabrus melops) zo ur pesk mor eus Europa.
# Kata'ib Hezbollah

Kata'ib Hezbollah (Arabeg: كتائب حزب الله‎‎, Brigadennoù Strollad Doue) pe Brigadennoù Hezbollah a vez graet eus ur bezen chiit irakian harpet gant bro Iran krouet e miz Here 2003. E-pad Brezel Irak e oa ar strollad o stourm a-enep an Amerikaned hag o c'hengevredidi. Abaoe emañ o stourm e brezel diabarzh Irak hag e brezel diabarzh Siria.

## Istor

Kuzh eo aozadur ar bezen Kata'ib Hezbollah met gouzout a reer e vez kavet e-touezh ar pennoù bras d'an aozadur Abu Mahdi al-Muhandis, ur penn d'an nerzhioù Al-Qods eus Iran ha gourdoner an Aozadur Badr.
Bez' eo ar bezen Kata'ib Hezbollah ul lodenn eus Al-Hashd Al-Sha'abi (Engalvadeg an nerzhioù pobl), ur c'hengevread muzulmaned Chiit o stourm a-enep ar stad Islamek.

## Emgann Mosoul

Kemeret o deus perzh en Emgann Mosoul hep ma vefent bet aotreet. Kentañ maodiern Irak Haidar al-Abadi en devoa aon rak ar jahinerezh posubl eus o ferzh a-enep poblañs sunnit kêr Vosoul. Taget eo bet kornôg tro-war-dro Mosoul ganto evit troc'hañ hentoù dezougen ar Stad Islamek. Rediet eo bet an aozadur Kata'ib Hezbollah da brometiñ ne zafent ket etrezek ar gêr.
Turkia o welet seurt bezenoù o kemer perzh en emgann a c'halvas anezho da chom hep jahinañ ar boblañs Turkmen rak mod all e teufe nerzhioù lu Turkia da stourm a-enep dezho.

## Pennadoù kar

* Emgann Mosoul
* Aozadur Badr
* Nerzhioù Al-Qods
* Hezbollah
# Kasungu (distrig)

Kasungu zo un distrig eus Malawi.

## Daveenn

* ↑ Ofis Broadel stadegoù Malawi
g • ka • keDistrigoù Malawi :
| Rannvro an Norzh | Chitipa · Karonga · Likoma · Mzimba · Nkhata Bay · Rumphi |
| Rannvro ar C'hreiz | Dedza · Dowa · Kasungu · Lilongwe · Mchinji · Nkhotakota · Ntcheu · Ntchisi · Salima |
| Rannvro ar Su | Balaka · Blantyre · Chikwawa · Chiradzulu · Machinga · Mangochi · Mulanje · Mwanza · Neno · Nsanje · Phalombe · Thyolo · Zomba |
# Kataforiezh

Implijet e vez an termen yezhoniel kataforiezh (saoz.: cataphora) evit komz eus un doare endoforiezh pa ra dave elfennoù ul lavarenn pe ur skrid da elfennoù all hag a deu war-lerc'h. a ra dave d'elfennoù all en hevelep skrid (dre gomz pe dre skrid) da skouer:
    "Ar verc'h vihan, Katell"
pe
    "Diaes e oa bet din kavout ar benveg resis ma'm boa ezhomm outañ, met a-benn ar fin am boa prenet ur pellgomz hedoug"
Amañ "ar benveg resis ma'm boa ezhomm outañ" a ra dave d'an elfenn "ur pellgomz hedoug" pelloc'h er frazenn.
Pa degouezh an endoforiezh en tu kontrol e vez graet anaforiezh outi.

## Gwelet ivez

* Anaforiezh
* Endoforiezh
# Nava de Arévalo

Nava de Arévalo zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
# Nava de Sotrobal

Nava de Sotrobal zo ur gumun e Spagn, e Proviñs Salamanca, e kumuniezh emren Kastilha ha León.
# Nava del Rey

Nava del Rey zo ur gumun e proviñs Valladolid.
# Nava de Béjar

Nava de Béjar zo ur gumun e Spagn, e Proviñs Salamanca, e kumuniezh emren Kastilha ha León.
# Nava de Francia

Nava de Francia zo ur gumun e Spagn, e Proviñs Salamanca, e kumuniezh emren Kastilha ha León.
# Navac'hoed

An Navac'hoed (Diné pe Naabeehó e navac'hoeg), skrivet Navajo pe Navaho e saozneg, a zo ur bobl henvroat Amerindianed eus Amerika an Norzh, an hini niverusañ er Stadoù-Unanet gant 300 048 den enskrivet. Ur gouarnamant damemren o deus, meret gantañ ar brasañ mirva Indianed eus ar Stadoù-Unanet, Naabeehó Bináhásdzo (pe Diné Bikéyah), en Arizona, Utah ha New Mexico.

## An anv

An anv "Navajo" a zeu eus ar spagnoleg (Apaches de) Navajó (Apacheed an Navajó), gant al lizherenn j a zo evit c'h, ar pezh a dalvez "an Apacheed eus ar maezioù a-hed ar ganienn" (navahū a zo ur ger tewaek er penn kentañ). An Navac'hoed a ra Diné anezho o-unan, ar pezh a dalvez "denien, tud, pobl"; an anv all Naabeehó a zo un amprest).

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ofisiel ar gouarnamant navac'ho
# Nava

Nava ("geun") zo un anv-lec'h spagnolek, Navas el liester.

## Mec'hiko

* Nava, e Coahuila

## Spagn

* Navalmoral, anv meur a gumun

### E Proviñs Ávila,

19 kumun:
| Nava de Arévalo Nava del Barco Navacepedilla de Corneja Navadijos | Navaescurial Navahondilla Navalacruz Navalmoral de la Sierra | Navalonguilla Navalosa Navalperal de Pinares Navalperal de Tormes | Navaluenga Navaquesera Navarredonda de Gredos Navarredondilla | Navarrevisca Navatalgordo Navatejares |

### E Proviñs Ciudad Real

* Navalpino

### E Proviñs Huelva

* La Nava

### E Kumuniezh Madrid

-5 kumun:
| Navacerrada | Navalafuente | Navalagamella | Navarredonda y San Mamés | Navas del Rey |

### E Proviñs Palencia

* Fuentes de Nava

### E Proviñs Salamanca

| Nava de Béjar | Nava de Francia | Nava de Sotrobal |

### E Proviñs Segovia

| Nava de la Asunción | Navas de Oro | Navas de Riofrío | Navas de San Antonio |

### E Proviñs Toledo

| Navahermosa | Navalcán | Navalmoralejo | Navamorcuende |

### E Rannvro Murcia

| La Puebla | Puebla de Mula |

## Istor

* Emgann Las Navas de Tolosa e 1212.

## Pennadoù kar

* La Nava
* Navas, Las Navas
# Nava de Roa

Nava de Roa zo ur gumun e Spagn, e proviñs Burgos.
# Nava de la Asunción

Nava de la Asunción zo ur gumun e Spagn e proviñs Segovia.
# Nava del Barco

Nava del Barco zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
# Mariehamn

Mariehamm (Maarianhamina e finneg) eo kêr-benn rannvro emren Inizi Åland, e Finland. E 2015 e oa 11 405 a dud o chom e Mariehamm ha 91% anezho a oa svedegerien.
Porzh brasañ an enezeg eo hag erruout a ra di bigi-treizh a zeu eus Stockholm, Kapellskär, Turku, Helsinki ha Tallinn.
Savet e voe Mariehamn e 1861 hag anvet e voe evel-se en enor d'an dsarez Maria Aleksandrovna, gwreg an tsar Aleksandr Iañ.

## Kêrioù gevellet

Liammoù he deus Mariehamn gant ar c'hêrioù-mañ :
* Kópavogur (Island)
* Kragerø (Norvegia)
* Kuressaare (Estonia)
* Lomonosov (Rusia)
* Slagelse (Danmark)
* Tórshavn (Faero)
* Valkeakoski (Finland)
* Visby (Sveden)

## Notennoù

* ↑ Mariehamns stads vänorter.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Lec'hienn ofisiel Mariehamn (sv)
* Visit Åland (sv) (fi) (en) (de) (ru)
# Mariee Sioux

Mariee Sioux, ganet e 1985, zo ur ganerez stadunanat.

## He fladennoù

* Pray Me A Shadow (self released, 2004)
* A Bundled Bundle of Bundles (self released, 2006)
* Faces in the Rocks (Grass Roots Records, 2007)
* Two Tongues At One Time/Buried In Teeth 7" (Grass Roots Records, 2007)
* Gift for the End (Almost Musique Records, 2012)
* Bonnie & Mariee (Spiritual Pajamas, 2012)

## Liammoù diavaez

* Mariee Sioux "Buried in Teeth"
* Sleep Song, eus an albom Be Yourself: A Tribute to Graham Nash's Songs for Beginners (2010).
* Mariee Sioux - Flowers and blood

## Notennoù

* ↑ Spiritual 002 - Bonnie 'Prince' Billy & Mariee Sioux - Bonnie & Mariee. Kavet : 10 March 2012.
# Marieg (yezh papouek)

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù bahinemoek eo ar marieg (mari) komzet gant tro-dro da 80 den (2000) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez

* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar menezioù
# Marieg

Ur yezh finnek-ougrek eo ar tcheremiseg pe marieg (tšeremissi) komzet gant ouzhpenn 500 000 a dud e Republik Mariy El e Kevread Rusia e-lec'h m'emañ unan eus div yezh ofisiel gant ar rusianeg, hag ivez e Tatarstan, Oudmourtia ha Perm.
Isrannet e vez ar tcheremiseg evel-henn:
    * Marieg ar peurvan (мары йӹлмӹ vuorimari), komzet gant an darn vrasañ eus an dud
    * Marieg ar menez (марий йылме niittymari)
Levezonet eo bet ar tcheremiseg gant ar rusianeg hag an tatareg, dreist-holl Marieg ar peurvan.
Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek.
# Marie von Württemberg

Marie von Württemberg (1799-1860) zo ur briñsez alaman hag eil pried an dug Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha (1784–1844). Lezvamm Albert von Sachsen-Coburg-Gotha e oa eta, ganet eus pried kentañ an dug.
Merc'h e oa da Alexander Friedrich Karl von Württemberg ha d'e bried Antoinette von Sachsen-Coburg-Saalfeld (1779-1824). He mamm a oa merc'h d'an dug Franz von Sachsen-Coburg-Saalfeld. Nizez e oa d'an impalaerez Maria Fjodorowna.
Dimeziñ a reas e Kerzu 1832 d'hec'h eontr an dug Ernest Iañ, intañv a 48 vloaz, ha hi 33 bloaz, rak c'hoar d'an dug e oa he mamm Antoinette.
Bugel ebet n'he doe Marie von Württemberg.
# Marie zu Mecklenburg

Marie zu Mecklenburg zo anv teir friñsez alaman:
* Marie zu Mecklenburg (1803–1862), Dugez Mecklenburg-Schwerin, Dugez Sachsen-Altenburg
* Marie zu Mecklenburg (1854–1920) (pe Maria Pawlowna an Henañ), Dugez-veur Maria Pawlowna Rusia
* Marie von Mecklenburg-Schwerin (1856–1929), ganet Priñsez Windisch-Grätz
# Marie Émilie Thérèse de Joly de Choin

Marie Émilie Thérèse de Joly, pe Mademoiselle de Choin (Bourg-en-Bresse 2 Eost 1670 – 1732) a oa un itron, serc'h ha pried morganatek Louis, Daofin Bro-C'hall (1661-1711), mab henañ ar roue gall Loeiz XIV.
Merc'h e oa da Guillaume Claude de Joly de Choin, gouarnour Bourg-en-Bresse, ha da Anne Clémence Bonne de Grolée.

## Liammoù diavaez

* Jacques-Régis du Cray : La véritable identité d’Émilie de Joly de Choin, épouse secrète du Grand Dauphin'. Kavet : 11 Here 2019.
# Marien Ngouabi

Marien Ngouabi (31 a viz Kerzu 1938 - 18 a viz Meurzh 1977) a oa ur soudard hag ur politikour eus Republik Kongo, bet prezidant ar vro adalek 1969 betek e varv.
Goude bezañ bet stummet e Bro-C'hall e tistroas d'e vro, da Bointe-Noire ma oa eil-letanant e 1962 ha letanant e 1963. E miz Gouere 1968 e voe harzet un nebeud dezvezhioù, a-raok bezañ dieubet gant soudarded all. E miz Eost e krouas ar Conseil National de la Révolution (Kuzul Broadel an Dispac'h) hag e miz Gwengolo e voe lakaet Alphonse Massamba-Débat da reiñ e zilez. Alfred Raoul a voe lakaet neuze e penn ar Stad daoust ma oa ar galloud gant Ngouabi e gwirionez. D'an 31 a viz Kerzu 1968 ec'h eas Ngouabi da brezidant Kongo da vat.
Cheñch a reas anv ar vro, lakaet da Republik Poblel Kongo, Stad marksour-leninour gentañ eus Afrika. Lazhet e voe Marien Ngouabi en ur gwalldaol d'an 18 a viz Meurzh 1977. En devezhioù war-lerc'h e voe harzet ha fuzuilhet meur a zen, war zigarez o doa kemeret perzh er gwalldaol, Massamba-Débat en o zouez. Joachim Yhombi-Opango a voe lakaet e penn ar Stad er gouarnamant da c'hortoz.
g • ka • kePrezidanted Republik Kongo :
* Fulbert Youlou · Alphonse Massamba-Débat · Alfred Raoul · Marien Ngouabi · Joachim Yhombi-Opango · Denis Sassou Nguesso · Pascal Lissouba · Denis Sassou Nguesso
# Marielle Franco

Marielle Franco, ganet Marielle Francisco da Silva d'ar 27 a viz Gouhere 1979 ha marvet d'ar 14 a viz Meurzh 2018, a oa ur bolitikourez, ur venelourez ha stourmerez evit Gwirioù Mab-Den eus Brazil. Goude bezañ bet diplomet e skol-veur kevredadel Fluminense war ar velestradurezh foran, e oa bet kuzulierez e kuzul-kêr Rio de Janeiro, evel ezel eus ar Partido Socialismo e Liberdade (PSOL) eus Genver 2017 betek he marv.
D'ar 14 a viz Meurzh 2018, pa oa en ur c'harr-tan o tont en-dro eus ur brezegenn, Franco hag he blenier a voe tennet warno meur a wech betek ma voent lazhet. Franco a oa bet brudet evit abegiñ feulster an archerien hag al lazhadegoù e-maez justis. Abeget he devoa kreñv ivez Michel Temer, prezidant ar vro, hag ar fed ma oa bet roet gantañ aotreoù ispisial d'an nerzhioù surentez e Stad Rio de Janeiro. Dre an aotreoù-se e oa bet roet an tu da gas al lu braziliat dre ar straedoù.
# Makaheg

Ur yezh wakachek eo ar makaheg (makah, kwee-nee-chee-aht pe kweedishchaat) komzet gant tro-dro da 10-30 den (diwar 900 den en holl) e Washington er Stadoù-Unanet (1997).
# Makak Taiwan

Makak Taiwan :
| Makaked Taiwan. Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Primates |
| Kerentiad : | Cercopithecidae |
| Genad : | Macaca |
| Anv skiantel ||
| Macaca cyclopis (Swinhoe, 1862) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar makak Taiwan a zo ur makak, Macaca cyclopis an anv skiantel anezhañ.

## Annez

Brosezat eo en enez Taiwan ; degaset eo bet da Japan.

## Liamm diavaez

* Macaca cyclopis war al lec'hienn Mammal Species of the World.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Major Tom

Major Tom zo un dudenn bet krouet gant ar c'haner-sonaozer saoz David Bowie (1947-2016).
Er ganaouenn Space Oddity, deuet e-maez d'an 11 a viz Gouere 1969, e voe roet gant Bowie da anavezout istor an astraer faltaziek Major Tom evit ar wech kentañ. E zistro a reas an dudenn da-geñver ar c'hanaouennoù Ashes to Ashes (deuet e-maez d'an 8 a viz Eost 1980) ha Hallo Spaceboy (deuet e-maez d'an 20 a viz Genver 1996).
# Majuro

Majuro e saozneg, Mājro e marchalleg, a zo un atoll kouralek 64 enezenn er Meurvor Habask en Inizi Marshall. An tolpad annezet pennañ a zo anvet Majuro ivez, gant 25 400 a dud (2004), hag eno emañ kêr-benn ar vro. Ur porzh hag un aerborzh a zo.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Makak

Makaked :
| Parezed Macaca cyclopis. ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Primates |
| Kerentiad : | Cercopithecidae |
| Genad : | Macaca |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar makaked eo ar marmouzed eus Azia ha Norzhafrika (ha Jibraltar) a ya d'ober ar genad Macaca.

## Spesadoù

Rummad Macaca fascicularis :
* Macaca arctoides,
* Macaca fascicularis.
Rummad Macaca mulatta :
* ar makak Taiwan (Macaca cyclopis),
* Macaca fuscata,
* ar makak rhesus (Macaca mulatta).
Rummad Macaca nemestrina :
* Macaca hecki,
* Macaca leonina,
* Macaca maura,
* Macaca nemestrina,
* Macaca nigra,
* Macaca nigrescens,
* Macaca ochreata,
* Macaca pagensis,
* Macaca siberu,
* Macaca silenus,
* Macaca tonkeana.
Rummad Macaca sinica :
* ar makak Assam (Macaca assamensis),
* Macaca radiata,
* Macaca sinica,
* ar makak Tibet (Macaca thibetana),
* Macaca munzala.
Rummad Macaca sylvanus :
* Macaca sylvanus.

## Annez

Kavout a reer ar makaked en Azia, eus India betek Japan ha linenn Wallace, koulz hag en Afrika an Norzh ha Jibraltar.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ E-barzh Dictionnaire français-breton (Martial Ménard), 2012, pajenn 813a.
# Makak Assam

Makak Assam :
| Ur makak Assam. Tost en arvar (NT) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Primates |
| Kerentiad : | Cercopithecidae |
| Genad : | Macaca |
| Anv skiantel ||
| Macaca assamensis McClelland, 1840 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar makak Assam a zo ur makak, Macaca assamensis an anv skiantel anezhañ.
Dont a ra anv al loen eus Asam, unan eus stadoù India en tu all da vBangladesh.

## Annez hag isspesadoù

Al loen a vev an daou isspesad anezhañ — Macaca assamensis assamensis ha Macaca assamensis pelops — en Azia ar gevred hag ar Su.

## Liamm diavaez

* Macaca assamensis war al lec'hienn Mammal Species of the World.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Makaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo ar makaeg (ma(a)ka, maha pe mag(h)a) komzet gant tro-dro da 10.000 den e ker Bara e stad Borno e Nigeria (1993).

## Gwelet ivez

* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
# Majorian

Flavius Iulius Valerius Maiorianus, pe Majorian (420 - 7 a viz Eost 461) a oa impalaer roman ar C'hornôg eus 457 da 461. Eñ eo an impalaer diwezhañ a vrezelas c'hoazh er pezh a chome eus an impalaeriezh da neuze (Italia, kreisteiz Gallia, aod kreizdouarel Hispania).
Brudet e voe evel jeneral ha trec'her war ar Franked hag an Alemanni. C'hwec'h miz goude ma oa bet kaset Avitus kuit eus ar galloud e voe embannet da impalaer gant Ricimer, ar pezh a voe abeg a dabut gant impalaer ar reter Leon Iañ a wele anezhañ evel ur skraper.
Goude bezañ diarbennet un argad gant ar Vandaled e Campania e prestas ul lu vras a c'hoprsoudarded c'herman da aloubiñ Afrika. Faezhañ a reas Teodorig II, roue ar Vizigoted ha gantañ e kevreas da argasiñ ar Vandaled. Tra m'edo o treuziñ Spagn avat, e voe distrujet e vorlu dre dreitouriezh. Tost asur eo e oa Ricimer e-unan a gelaouas ar vandaled evit ma vefe riset an oberiadur-brezel.
Hervez an istorour saoz Edward Gibbon, "[Majorian] presents the welcome discovery of a great and heroic character, such as sometimes arise, in a degenerate age, to vindicate the honour of the human species".

## Kouezhadenn ha marv

Distroadet e voe gant emsavadeg e soudarded d'ar 7 a viz Eost 461 e Lombardia. Un irienn a oa bet kaset da benn gant Ricimer. Hennezh, barbar patricius ha magister militum, o profitañ e oa pell an impalaer diouzh Italia, en doa strollet tro-dro dezhañ enebourien an aristokratelezh roman. Lezennoù Maiorianus o devoa diskouezet dezho e oa un impalaer gwirion prest da adsevel un impalaeriezh kreñv met a save neuze a-enep o interestoù.
Goude bezañ chomet en Arelate, e lec'h pennañ e-fin an oberiadur-brezel a-enep ar Vandaled en Hispania, Majorian a zivodas e lu goprsoudarded barbared hag ambrouget gant nebeut gwarded a zistroas da Roma. Erruet eno, e soñje dezhañ kenderc'hel gant ar reizhadurioù ret. Ricimer a yeas da gejañ gantañ ambrouget gant ur bagad soudarded; ar magister militum a gejas gant an impalaer e-kichen Tortona (tal-kichen Piacenza, lec'h ma oa bet muntret Avitus). Harzet e voe ha distroadet d'an 3 a viz Eost.
An impalaer a voe tennet dezhañ e dilhad hag e gurunenn, skoet ha jahinet. Goude pemp devezh, Majorian a voe dibennet e-kichen ar stêr Iria (d'ar 7 a viz Eost 461). Oadet e oa a 40 vloaz ha bet impalaer e-pad pevar bloaz.

## Un impalaer re kempenn

E-fin e ren Majorian a oa rivinet, e holl arc'hant a oa bet implijet evit adsevel an impalaeriezh ha reiñ nerzh d'al lu roman. Dre forzh klask adreizhañ al lezennoù hag an impalaeriezh e oa savet interestoù lies a-enep dezhañ. Ouzhpenn da-se Ricimer a oa dipitet o welet e teue e gañfard a-benn war goust e brud dezhañ.
An Impalaerien roman :
| Impalaeriezh roman ar C'hornôg |||
| En e raok : Avitus | Majorian (457) - (461) | War e lerc'h : Libius Severus |
| Heuliad Henroma |||
# Majwareg

Ar majwareg a zo ur yezh direnk komzet e kornioù 'zo eus Nepal hag e stadoù 'zo eus India : e Chhattisgarh, Uttar Pradesh ha Sikkim. Gallout a rafe bezañ ur rannyezh eus an asourieg.

## Gwelet ivez

* Yezhoù India
* Yezhoù direnk
# Makabeed

Hervez ar Bibl (Kentañ Levr ar Vakabeed hag Eil Levr ar Vakabeed) e oa ar Vakabeed un tiegezh a gemeras penn ar stourm enep ar rouaned hellenadek (Seleukided) e Rouantelezh Yehouda war-dro 165 kent JK.
Daoust ma ne oa nemet Youdas o vezañ en-strizh lesanvet Makabai (Ar morzhol) e vez implijet an anv Makabeed pa gomzer eus Matathias ar beleg eus lignez Asmon (a vije bet tad-you-gozh Matathias), a renas an emsavadeg da gentañ hag eus e vibien Youdas, Yonathan ha Simon.
E Kentañ Levr ar Vakabeed (1M) e veneger Matathias, Youdas, Yonathan ha Simon. Ne gaver nemet Youdas en Eil Levr ar Vakabeed.
Matathias a voe e penn ar Yuzevien e 168-167 kent JK, Youdas etre 167 ha 152 kent JK, Yonathan etre 152 ha 142 ha Simon etre 142 ha 134 kent JK.
Gant Youdas e voe glanaet an Templ e 164 kent JK. En darvoud-se e kaver orin gouel Hanouka.
Goude marv Simon e chomas izili eus al lignez e-penn Yehouda. Graet e vez rouaned Asmonat anezho. Renet o deus en un doare damemren war Yehouda betek 37 kent JK.

### Daveoù

* ↑ Troidigezh ar Bibl gant An Tour-Tan, levrenn 5, al Levrioù eilkanonel, 1986, pp 64-126
* ↑ Troidigezh An Tour-Tan, levrenn 5, p 101
* ↑ (fr) Le petit Robert des noms propres, embannadur 1995, p 131