OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ombella-M'Poko

Ombella-M'Poko zo ur prefeti eus Republik Kreizafrika. Harzoù en deus gant Republik Demokratel Kongo.
g • ka • ke Prefetioù ar Republik Kreizafrikan :
| Prefetioù ekonomikel | Nana-Grébizi · Sangha-Mbaéré |
| Prefetioù | Bamingui-Bangoran · Basse-Kotto · Haute-Kotto · Haut-Mbomou · Kémo · Lobaye · Mambéré-Kadéï · Mbomou · Nana-Mambéré · Ombella-M'Poko · Ouaka · Ouham · Ouham-Pendé · Vakaga |
# Omar al-Bashir

Omar Hasan Ahmed al-Bashir (en arabeg : عمر حسن أحمد البشير‎) zo ur soudard hag ur politikour eus Soudan, ganet d'ar 1añ a viz Genver 1944 e Hosh Bannaga. E penn ar Stad emañ abaoe 1989.
Soudard eo bet en arme Egipt da vare brezel Kippour ouzh Israel e 1973. Pa zistroas da Soudan e voe lakaet e karg da stourm ouzh arme dieubidigezh Soudan e su ar vro. Kas a reas an taol-Stad ouzh ar ministr Kentañ Sadeq al-Mahdi e 1989 ha kemer ar galloud. Dont a reas da vezañ prezidant Soudan d'ar 16 a viz Here 1993.
Urzhioù-bac'hañ anezhañ zo bet embannet gant al lez-varn gastizel etrebroadel e 2009 ha 2010 evit torfed-brezel, torfed a-enep Mab-Den ha gouennlazh e-kerzh brezel an Darfour.
Addilennet eo da brezidant e 2015 gant 94,5 % eus ar mouezhioù.
# Omar Bongo

Omar Bongo, e anv klok El Hadj Omar Bongo Ondimba, ganet gant an anv Albert-Bernard Bongo d'an 30 a viz Kerzu 1935 e Lewaï (adanvet Bongoville abaoe) ha marv ez ofisiel d'an 8 a viz Even 2009 e Barselona. Eil prezidant Republik Gabon eo bet eus an 2 a viz Kerzu 1967 betek e varv (2009).
g • ka • kePrezidanted Gabon :
* Léon M'ba · Omar Bongo · Didjob Divungi Di Ndinge · Rose Francine Rogombé · Ali Bongo Ondimba
# Omar Gooding

Omar Gooding, ganet Omar M. Gooding d'an 19 a viz Here 1976, a zo un aktour amerikan.
# Omar Sy

Omar Sy, bet ganet d'an 20 a viz Genver 1978 e Trappes (Yvelines), a zo un aktour gall.

## Istor

E vamm, a-orin eus Maoritania, a oa ur vatezh, hag e dad a oa ul labourer a-orin eus Senegal. Kregiñ a reas gant e vicher er bloavezhioù 1996 hag 1997 war « Radio Nova », hag aze e reas anaoudegezh gant e vignon Fred Testot. Goude, war « Canal+ », e-kichen Jamel Debbouze, e kemeras perzh en abadenn Le Cinéma de Jamel. Krouiñ a reas Le Visiophon, un heuliad sketchoù bihan hag arvestoù.
D'ar 5 a viz Gouhere 2007 e timezas gant Hélène, ha dezho pevar bugel.
E 2011, er film Intouchables e-kichen François Cluzet e talc'he Omar perzh un den yaouank eus ar vannlev, hag a sikour ur pinvidig seizet e izili. Brudet-tre e teuas ar film-mañ da vezañ, gant 19 milion a sellerien. Gant-se e tapas « Globe de Crystal 2012 » ar gwellañ aktour, Priz an aktour gwellañ gant François Cluzet, e Tokyo ha Cesar an aktour gwellañ.
# Omara Portuondo

Omara Portuondo Peláez, ganet e La Habana e 1930, zo ur ganerez kuban.
Kanañ a rae en Cuarteto d'Aida en he yaouankiz. Perzh a gemeras er film Buena Vista Social Club.
He mamm a oa eus un tiegezh spagnol pinvidik, ha mont a reas gant ur c'hoarier baseball du. Div c'hoar all he doa.
E 1950 e oa korollerez e laz korollerezed ar c'h- Cabaret Tropicana gant he c'hoar henañ Haydee. Koroll a reas ivez gant ar Mulatas de Fuego er c'hoariva Radiocentro, hag e lazoù all. Krog e oa an div c'hoar da ganañ, hag en 1947 e kanent el Loquibambia Swing, ul laz savet gant ar pianoour dall Frank Emilio Flynn. Adal 1952-1953 e kane evit an Orquesta Anacaona (diwar anv an harozez Anacaona), hag e 1953 ez ejont o-div, a-gevret gant Elena Burke ha Moraima Secada, d'ober al laz Cuarteto d'Aida, renet gant ar pianoour Aida Diestro.
# Omar C'hayyam

Omar C'hayyam (farsieg: عمر خیام anv leun: غیاث الدین ابو الفتح بن ابراهیم خیام نیشابوری Ghiyās al-Dīn Abu al-Fath Omār ibn Ibrāhīm Khayyām Nishābūrī) a oa ur barzh, ur jedoniour, ur prederour hag ur steredoniour persian. Ganet e oa bet d'an 8 a viz Mae 1048 e Nishapur e biz Iran a-vremañ, hag eno e varvas d'ar 4 a viz Kerzu 1131.
E-maez Persia eo brudet e varzhonegoù dreist-holl met kavet en doa un doare da ziskoulmañ ar c'hevaladennoù trede derez ivez. Gallout a rafe bezañ dizoloet e troe an Douar en-dro d'an Heol.

## E oberenn

Brudet eo e zastumad barzhonegoù Rubaiyat dre ar bed a-bezh. El levr Barzhonegoù, gant Roparz Hemon (Al Liamm) ez eus ur rann anvet diwar Omar C'hayam, awenet gant oberenn ar barzh persian.

## Daveoù

* ↑ Mehdi Aminrazavi, Glen Van Brummelen (2011), Umar Khayyam, Stanford Encyclopedia of Philosophy (en)

## Liammoù diavaez

* Oberennoù Omar C'hayyam
# Omar Sharif

Omar Sharif (arabeg : عمر الشريف), a skriver ivez Omar El-Sharif, bet ganet Michel Dimitri Chalhoub d'an 10 a viz Ebrel 1932 en Aleksandria ha marvet e Kaero d'an 10 a viz Gouere 2015, a oa un aktour egiptat.

## Bugaleaj ha stummadur

Ganet oa e 1932 en ur familh sirian-ha-libanat kristen a orin eus Damask. Mab e oa da Joseph Chalhoub, marc'hadour koad prizius, ha Claire Saada eus Latakia (Al-Lāḏiqiyya) e Siria. Desavet e oa bet hervez al lidoù melkit, hag e 1955 e troas a-zevri war-du an islam a-benn dimeziñ gant an aktourez vuzulmat egiptat Faten Hamama. Dispartiet e voent da c'houde.
E skolaj breizhveuriat Victoria en Aleksandria e voe studier war ar matematikoù, ar fizik, ar galleg, ha war pemp yezh all. En em zibab a rae evit komz madik an arabeg, ar saozneg, ar gresianeg, an italianeg hag ar spagnoleg.
Goude bezañ tapet e ziplom matematikoù ha fizik e skol-veur Kaero e labouras e-pad pemp bloaz en embregerezh koad prizius e dad kent mont da zeskiñ ar vicher aktour er skol-veur brudet Royal Academy of Dramatic Art e Londrez.
E 2005 e voe kondaonet da baeañ 318 000 dollar da Juan Luis Ochoa Anderson evit bezañ distaget ur gunujenn ouennelour outañ : "Mec'hikan sot".

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Purepeople.com
# Ombrone

Ar stêr Ombrone zo ur stêr en Italia, e Toskana. Emañ hec'h eienenn tost da San Gusmè e Castelnuovo Berardenga e tu reter torgennoù Chianti ; 161 km hed zo dezhi hag an eil hirañ eo e Toskana war-lerc'h an Arno. Er Mor Tirrenia emañ ar genoù ha meur a adstêr zo d'an Ombrone, Arbia, Merse, Orcia ha Trasubbie en o zouez.
Roet e oa bet anv ar stêr d'un departamant gall en amzer Napoleon Iañ.

## Red

Setu kêrioù treuzet gant an Ombrone eus an argrec'h d'an ardraoñ.
| E proviñs Siena | E proviñs Grosseto |
| Castelnuovo Berardenga Rapolano Terme Asciano Buonconvento Murlo Montalcino | Civitella Paganico Cinigiano Campagnatico Scansano Grosseto |

## Pennad kar

* Bocca d'Ombrone
# Pons asinorum

Pons asinorum (pont an ezen) zo un droienn latin implijet er ventoniezh hag a vez meneget evel ur c'hrennlavar.
Ar matemakikour Euklides a reas gant an droienn en e Stoicheia (Στοιχεῖα), anavezet ivez evel Elementes e latin, diwar-benn delakadenn an tric'hornioù keitgarek : kevatal kenetrezo eo ar c'hornioù a zo e-tal kostezioù kevatal hevelep lunioù. Hervez ar geriadurour gallek Antoine Furetière, e vez lavaret pons asinorum e galleg eus un diaezamant d'ober skoilh ouzh an dud zizesk.

## Armerzhouriezh

* Hervez John Stuart Mill, lezenn al leveoù kinniget gant David Ricardo e 1809 — ha goude diorroet en On the Principles of Political Economy and Taxation (1817) — a oa pons asinorum an armerzhouriezh.

## Breizh

Chom a ra da c'houzout pe liamm a vefe gant Pont-an-Ezen, karter anavezet eus Brest.

## Notennoù

* ↑ Dictionnaire universel contenant généralement tous les mots françois tant vieux que modernes, et les termes de toutes les sciences et des arts divisé en trois tomes, levrenn I, p. 142, A. & R. Leers, La Haye, 1690.
# Ponos

Ponos (henc'hresianeg : Πόνος, "trevell", "labour") e oa doue al labour poanius e Hellaz kozh. Mab e oa da Eris, merc'h da Nyks (an Noz), ha breur e oa da Algos, Lethe, Limos, ha Horkos.
# Ponso

Ponso a zo ur gumun eus Italia e proviñs Padova, e rannvro Veneto.
# Ponferrada

Ponferrada zo ur gumun e proviñs León, e Castilla y León, hag eil brasañ kêr ar broviñs.
# Pongyongeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar pongyongeg (pongyong, ponyon kulung pe samakulung) komzet e Nepal.
Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez

* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
# Ponsacco

Ponsacco zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e proviñs Pisa, e Toskana.
# Ponna

Ponna zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
# Pomarico

Pomarico zo ur gumun eus Italia, e Proviñs Matera, e rannvro Basilicata.
# Pomaro Monferrato

Pomaro Monferrato zo ur gumun en Italia, e Piemonte, e proviñs Alessandria.
# Pomarolo

Pomarolo zo ur gumun en Italia, e proviñs Trento ha rannvro emren Trentino-Alto Adige.
# Na Roinn Ileach

Na Roinn Ileach, anavezet ivez evel The Rinns of Islay (pe The Rhinns of Islay) e saozneg, eo anv al ledenez e kornôg Enez Ìle (Islay e saozneg), en Inizi Gall e Bro-Skos. Enni emañ kêriadennoù Port Sgioba ha Port na h-Abhainne.
Emañ tour-tan Na Roinn Ileach en Enez Orasaigh (Orsay e saozneg), er c'hreisteiz d'al ledenez.

## Liamm diavaez

* (en) Fichenn gwareziñ natur
# Na h-Eileanan Flannach

Na h-Eileanan Flannach, pe inizi Flannach, zo inizi bihan e Bro-Skos, er gornaoueg da enez Leòdhas. Flannan Isles pe Seven Hunters a reer anezho e saozneg.
Meur a enezenn hag a garreg zo en enezeg : Eilean Mòr ("enez vras"), er biz, Eilean Taighe ("enez an ti"), Soray (pe "Eastward Isle"), Sgeir Tomain, Eilean a' Gobha ("enez ar gov") er gornaoueg, Roaireim ha Bròna Cleit. En holl ez a gorread an inizi da ober 50 hektar, ha 17,5 hektar eo an enezenn vrasañ, Eilean Mòr. Sevel a ra poent uhelañ Eilean Mòr betek 88 metr uhelder.
Brudet eo an enezeg abalamour ma'z eas gwarded tour-tan Eilean Mòr diwar wel e miz Kerzu 1900. Biskoazh ne voe adkavet o c'horfoù$^,$.

## Notennoù

* ↑ The Mystery of Flannan Isle (en)
* ↑ BBC Alba 2015-10-22: Cuimhneachan nan Eilean Flannach (gd)
# Na Hearadh

Na Hearadh (distaget e gouezeleg; Harris e saozneg) zo un enezenn e gwalarn Bro-Skos, unan eus Inizi Gall er Meurvor Atlantel. E gwirionez eo stag ouzh Leòdhas, a zo en hanternoz dezhi, met lavaret e vez Leòdhas agus na Hearadh (Leòdhas ha na Hearadh) evel pa vijent div. War-dro 2 000 a dud zo o chom enni. An Tairbeart eo porzh ha kêr-benn Na Hearadh.

## Gerdarzh

Na Hearadh e vije an enezenn meneget evel Adru (a dalv tev, tolzennek) e kartenn Klaudios Ptolemaios eus Enez Vreizh hag an inizi amezek. E norseg, Hérað a oa ur seurt distrig. An darn vrasañ eus anvioù-lec'h Na Hearadh a zo anvioù norsek gouezelekaet.

## Douaroniezh

Rannet eo Na Hearadh etre div lodenn, hini an hanternoz ha hini ar c'hreisteiz, gant Loch A Siar (West Loch Tarbert) ha Loch an Tairbeairt (East Loch Tarbert). Etre an div loc'h ez eus ur strizh-douar m'emañ An Tairbeart ((An) Tairbeart pe Tairbeart na Hearadh e gouezeleg, Tarbert e saozneg).
Hervez niveradeg 2011 e oa 1 916 a dud o chom en enez, ha 60% anezho a oa gouezelegerien.

### Hanternoz Na Hearadh

E hanternoz Na Hearadh, tostik ouzh Leòdhas, emañ An Cliseam, uhelañ menez an Inizi Gall pellañ gant 799 metr.

### Er c'hreisteiz

N'eo ket ken meneziek kreisteiz an enezenn. Traezhegi gwenn zo en arvor kornôk.

## Filmoù

Pennadoù filmet eus an enezenn a zo bet lakaet gant Stanley Kubrick da c'horre ar blanedenn Yaou en e film 2001, A Space Odyssey.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (en)
* (en)
* (en) skeudennoù eus an enez
* (en) Gwelvadoù eus an enez (Ret eo kaout QuickTime)
* (en) Gwelout muioc'h ha gouzout hiroc'h diwar-benn Na Hearadh
* (en) Glad Na Hearadh an Norzh
* (en) Scarista Beach

## Notennoù

* ↑ Comhairle nan Eilean Siar. Gwelet d'ar 27 a viz Ebrel 2015.
* ↑ "Welcome to Film Hebrides" filmhebrides.com. Gwelet d'ar 26 a viz Gwengolo 2007.
# Na Monaidhean a Deas

Na Monaidhean a Deas ("menezioù ar su"; Southern Uplands e saozneg) a zo unan eus an teir rannvro douaroniezh bras a zo e Bro-Skos. Ur rannvro dorgennek an hini eo, e su ar vro, hag un darn eus an Izeldirioù. Mearaig eo an dorgenn uhelañ gant 843 m.
# Na h-Eileanan Cròlainneach

Na h-Eileanan Cròlainneach (Crowlin Islands e saozneg) zo inizi didud en Inizi Gall e gwalarn Skos.
Teir enezenn zo:
* Eilean Mòr, an enez vrasañ
* Eilean Meadhonach bihanoc'h
* Eilean Beag, an hini vihanañ
# Na h-Eileanan Mora

Na h-Eileanan Mora (an Inizi Meur) pe Na h-Eileanan Seunta (an Inizi Boemus) (Shiant Isles e saozneg), zo un enezeg prevez er Minch, er reter da Na Hearadh en Inizi Gall e Bro-Skos. Un 8 km bennak emaint er gevred da Leòdhas.

## Douaroniezh ha douarouriezh

An inizi eo :
* Garbh Eilean
* Eilean an T(a)ighe, kenstag o-div gant ur strizh-douar bihan,
* Eilean Mhuire.

## Istor

E deroù an XX$^{vet}$ kantved e oa 8 den o chom e Na h-Eileanan Mora. Ar skrivagner ha politikour Compton MacKenzie an hini a oa perc'henn d'an inizi adalek 1925 betek 1937.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn diwar-benn Na h-Eileanan Mora

## Notennoù

* 1 2 Keay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins.
# Na h-Eileanan Sglèat

Na h-Eileanan Sglèat ("an inizi sklent" e gouezeleg; Slate Islands e saozneg) a zo ur strollad inizi bihan en Inizi Gall, e Bro-Skos, en norzh da Diùra hag er mervent da An t-Òban. Korvoet eo bet ar sklent enno adalek ar XVII$^{vet}$ kantved betek kreiz an XX$^{vet}$ kantved.

## An inizi pennañ

* Saoil (Seil)
* Èisdeal (Easdale)
* Luinn (Luing)
* Siuna (Shuna)
* Eilean nam Beitheach, kement a sklent zo bet tennet ma'z eo aet da get ha ne van anezhi nemet kerreg.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (en) Slate Islands Heritage Trust
# Na Scealaga

Na Scealaga (hervez an iwerzhoneg) pe Skellig Islands (hervez ar saozneg) zo un enezeg, enni div enezenn didud, dirak aodoù Kontelezh Ciarraí, en Iwerzhon. Gant an inizi Blascaodaí ez int unan eus al lec’hioù pellañ er c’hornôg en Europa.
Sceilig Bheag eo anv an hini vihanañ ha Sceilig Mhichíl anv an hini vrasañ hag an hini bellañ diouzh an douar-bras.
Brudet int abalamour ma roont bod da e-leizh a vorskouled, poc'haned hag evned-mor all, hag abalamour ma kaver war an enezenn vrasañ, Sceilig Mhichíl, rivinoù ur manati kristen eus ar VI$^{vet}$ kantved, zo bet lakaet war roll Glad ar bed gant an UNESCO.

## Evned

Anavezet-mat eo an enezeg gant an evnoniourien. Ul lec’h eus ar pouezusañ eo en Iwerzhon, abalamour d’an niver a evned a vez o vevañ eno hag abalamour d’al liesseurt m’eo ar spesadoù. E-touez ar re a vez o neizhiañ eno e c’haller menegiñ ar sataniged, morskouled, karamelled, torted, karaveged, ereved, godezed ha poc'haned.
Loened-mor a gaver ivez tro-dro d’an inizi : stank eo ar reuniged gris ha gwelet a reer ivez rinkined (Cetorhinus maximus), morviled fanoliek, delfined ha baoted.

## Skeudennoù

* Ur morskoul
* Sceilig Mhichíl
* Sceilig Bheag
* Sceilig Bheag hag an douar-bras, gwelet eus Sceilig Mhichíl

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* UNESCO World Heritage Centre - Skellig Michael (saozneg, galleg, arabeg, sinaeg, rusianeg, spagnoleg)
* Sceiligs.info
* Skeudennoù
# Na h-Eileanan Ascrib

Na h-Eileanan Ascrib (Ascrib Islands e saozneg) a zo un enezeg vihan e Loch Snìosort, ul loc'h-vor er biz da an t-Eilean Sgitheanach, en Inizi Gall, en Uheldirioù Bro-Skos.

## Anvioù

Pemp enezenn zo, hag un toullad kerreg. Ascrib a Deas eo an hini vrasañ ha suañ.
Ar re all zo : Scalp Rock, Eilean Garave, Sgeir a' Chapuill, Sgeir a' Chuain, Eilean Creagach hag Eilean Losal.
War un dro gant Ìosaigh e Loch Dhùn Bheagain int bet lakaet da Dachenn-Virlec'h ar reuniged (Phoca vitulina). Plaen a-walc'h eo an inizi, 41 m eo al lec'h uhelañ, ha n'eus gwezenn ebet warno.
Un ti zo en enezenn vrasañ. Lakaet e oa bet an enezeg e gwerzh e dibenn 1990 ha prenet gant Peter Palumbo, ur baron saoz dastumer taolennoù ha marc'hadour-tiez.

## Liammoù diavaez

* (en) Scottish Natural Heritage - Ascrib Isay and Dunvegan Special Area of Conservation
* (en) European Environment Agency - Ascrib, Isay and Dunvegan
# Pounoieg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù pounoiek eo ar pounoieg (phunoi pe (xa) côông e Viêt Nam) komzet gant tro-dro da 32.000 den en holl e norzh-kreiz Laos (20.000 den e 1993), e Tailand ha Viêt Nam (1.300 den e 1989).
Pemp rannyezh ez eus:
* Koanieg du (Black Khoany)
* Koanieg gwenn (White Khoany)
* Moungeg (mung)
* C'hwetomeg (hwethom)
* Kaskongeg (khaskhong)

## Gwelet ivez

* Yezhoù tibetek-burmek
* Yezhoù burmek
* Yezhoù loloek ar su
# Pour

Ar pour (anv skiantel : Allium porrum L pe Allium ampeloprasum L.) zo plant geotennek daouvloaziek a vez gounezet evit o delioù gwenn ha glas debret evel legumaj.
Kar eo ar pour d'ar c'hignen ha d'an ognon.
Poazhet e vez o delioù. Debret e vezont e soubennoù, e saladennoù, e meuzioù tomm a bep seurt, ragout, kichennoù, tartezennoù, kreienadoù...
Abaoe an Henamzer e vezont debret. Eus broioù ar Mor Kreizdouar int bet ledet dre Europa a-bezh ha pelloc'h.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Poultr divoged

Ar poultr divoged a vez implijet abaoe dibenn an XIXvet kantved evel poultr-tarzh e meur a vunision modern e-lec'h ar poultr du.

## Istor ha deskrivadur

Fardet e vez poultr divoged (anvet gwechall poultr gwenn en e stumm kentañ) diwar nitrokeluloz pe nitrokeluloz ha nitroglikerin. Divoged eo ar poultr-tarzh, nebeut a zilerc'hioù a chom goude an darzhadenn en armoù, ha dre ma 'z eo ungeneshoc'h eget ar poultr du e vez resisoc'h an tennoù. Ijinet e oa bet gant ar Gall Paul Vieille e 1884.
Meur a seurt poultr divoged a zo. Gellet a raer disheñvelaat anezhe hervez o zizh (prim pe gorrek), hervez stumm o danvez (pailhour pe bazhigoù da skouer), pe hervez o aozennoù (bazenn simpl evit ar re gant nitroseluloz ha nitrogliserin hepken, bazenn dridoupl evit ar re gant aozennoù ouzhpenn).

## Lec'hioù produiñ

Kalz labouradegoù a brodu poultr-tarzh, ha dreist-holl poultr divoged, er bed hiziv-an-deiz. E Breizh e vez produet poultr ar merk Vectan evit an armoù hiniennel gant an embregerezh Nobel Sport, diazezet e Pont-ar-Veuzenn (Bro-Gerne). 2.500 tonenn a boultr a veze produet eno e 2022.

## Gwelet ivez

* Danvez-tarzh

## Daveeennoù

* ↑ (fr) Les types de poudre, war Tir81 (lennet d'ar 25/08/2024)
* ↑ (fr) Nobel Sport veut augmenter sa production de poudre à Pont-de-Buis, Le Télégramme, 30/08/2022
# Poumieg an norzh

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù tchiangek eo poumieg an norzh (saozneg: Northern Pumi, p'umi, primmi, pruumi, p'ömi pe ch'rame) komzet gant tro-dro da 35 000 den (1999) e mervent Sichuan e Sina.
Ur rannyezh a zo:

## Gwelet ivez

* Yezhoù tangoutek-tchiangek
# Poumeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar poumeg (puma pe puma pima) komzet e Nepal gant 3.000 den (1991).

## Gwelet ivez

* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
# Poultr-tarzh

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Poultr-tarzh a c'hall bezañ graet eus :
* ar poultr du, ijinet war-dro an IX$^{vet}$ kantved e Sina hag implijet en armoù-tan betek fin an XIX$^{vet}$ kantved ;
* ar poultr divoged, ijinet e 1884 gant ar Gall Paul Vieille hag implijet dibaoe er braz eus ar munisionoù a-vremañ.
# Poumieg ar su

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù tchiangek eo poumieg ar su (saozneg: Southern Pumi, p'umi, pimi, p'ömi pe p'rome) komzet gant tro-dro da 19 000 den (1999) e gwalarn Yunnan e Sina.
Ur yezh gant div donenn an hini eo.
Pemp rannyezh a zo.

## Gwelet ivez

* Yezhoù tangoutek-tchiangek
# Poumpokoleg

Ur yezh yenisek e oa ar poumpokoleg. Komzet e oa e kreiz Siberia, war ribl ar C'het, un adstêr d'an Ob. E deroù an XIX$^{vet}$ kantved ez eo aet da get.
N'eo ket sklaer e lec'hiadur e-barzh ar familh yenisek. Hervez reoù'zo e oa kar d'ar c'heteg met posupl eo ivez e oa un izel ur skour distag ar yezhoù yenisek a vefe an izili arall aet da get.

## Niverioù

* 1 xúta
* 2 híneang
* 3 dónga
* 4 cía-ng
* 5 xej-lang
* 6 ággiang
* 7 ón'ang
* 8 hinbásiang
* 9 xúta-hamósa-xajáng
* 10 xajáng
# Poumeieg

Ur yezh sinek-tibetek eus bloc'had ar yezhoù angamek-potchourek eo ar poumeieg (poumei pe paumei) komzet gant tro-dro da 51.000 den (1997) e Manipour en India.

## Gwelet ivez

* Yezhoù koukiek-tchinek-nagaek
* Yezhoù nagaek
# Niver naturel

Un niver naturel, a c'halver ivez kevan naturel, zo un niver kevan ha muiel.
Bez' ez eus anezho niveroù a gevaraez da gontañ ergorennoù pa vezont en ur c'hementad arskarek (da skouer ar bizied, pe delioù ur wezenn). Ne gevaraezont ket da vuzuliañ kementadoù kendalc'hek evel un hed, un ec'honad pe un tolz.
Ar mennozh zo da zesellout mann evel ur c'hevan naturel zo nevez a-geñver.
Daoust ma seblant nadel ar c'heal-mañ, o zermenadur furmel e jedoniezh n'eo ket bet ken aes da fetisaat. Aksiomoù Peano a zespiz teskad ar c'hevanion naturel, noted N pe teskad ar c'hevanion naturel dioueret a 'n elfenn mann.
# Niveradeg

Niveradeg a reer eus al labour niveriñ en un doare reoliek poblañs un tiriad bennak gant ar pal da c'houzout pet a dud zo o chom e lec'h pe lec'h ha da zastum titouroù all diwar-benn ar boblañs.
# Niver pementadel eilrenk

El loc'honiezh pementadel e reer niver pementadel eilrenk pe niver pementadel azimutel, aroueziet dre $\ell$ ("ell"), eus unan eus ar pevar niver pementadel a zeskriv stad pementadel un elektronenn en un atomenn. Un niver naturel null pe vuiel (0, 1, 2, 3...) eo $\ell$, a dermen lankad fiñvad un elektronenn hag a zeskriv stumm e amestez en atomenn.

## Orin

Ne dro ket un elektronenn tro-dro da graoñell un atomenn evel ma ra an Douar tro-dro d'an Heol, Ur gevreizhenn wagenn eo an amestez kentoc'h, a zo termenet gant pevar niver pementadel a zo liammet gant stadoù un elektronenn : an niver pennañ n (gremm ar wagenn), an niver eilrenk $\ell$ (lankad fiñvad ar wagenn), an niver gwarellel m$_{ℓ{\displaystyle\ell}}$ (tuadur ar wagenn) hag an niver spin s (c'hwel an elektronenn).
Ar fizikour Erwin Schrödinger a ziluzias ar gevreizhenn wagenn dre deir c'hevatalenn a gasas d'an tri niver kentañ, a zo kenliammet neuze. An niver pementadel eilrenk $\ell$ a zeuas war wel e rann vleinel ar gevreizhenn, diazezet war ar c'henurzhiennoù pellennek. Setu amañ penaos e vez liammet lankad fiñvad $L$ un elektronenn gant he niver pementadel eilrenk $\ell$ :
$\mathbf {L} ^{2}\Psi =\hbar ^{2}{\ell (\ell +1)}\Psi$
m'eo $\mathbf {L} ^{2}$ niñvader al lankad fiñvad, $\hbar$ arstalenn Planck krennet, ha $\Psi$ kevreizhenn wagenn an elektronenn.
Aesoc'h eo deskrivañ amestez un elektronenn dre $\ell$ hepken.
Is-gwiskadoù evit an niver pementadel eilrenk $\ell$ :
| $\ell$ = | Is-gwiskad | Arouez | Muiañ niver a elektronennoù | Anv | Stumm |
| 0 | An holl | s | 2 | (en) sharp | Pellenn |
| 1 | An 2vet ha pelloc'h | p | 6 | (en) principal | Tri amestez e stumm halterioù a-lenenn gant ar bleinoù $x$, $y$ ha $z$ (ahelioù + ha -) |
| 2 | An 3vet ha pelloc'h | d | 10 | (en) diffuse | Nav halter hag ur gurunenn — Gwelit ar skeudenn. |
| 3 | Ar 4vet ha pelloc'h | f | 14 | (en) fundamental | Gwelit kreiz linenn izelañ ar skeudenn |
| 4 | Ar 5vet ha pelloc'h | g | 18 | | (diouganet hepken eo $\ell$ = 4) |
| 5 | Ar 6vet ha pelloc'h | h | 22 | | (diouganet hepken eo $\ell$ = 5) |
| 6 | Ar 7vet ha pelloc'h | i | 26 | | (diouganet hepken eo $\ell$ = 6) |
| Goude al lizherenn f e heulier urzh al lizherenneg, war-bouez j hag al lizherennoù a zo bet implijet dija. ||||||
| An is-gwiskadoù s, p, d ha f Muiel (+) eo an takadoù glas ha leiel (-) ar re velen. ||||||

## Notennoù

* ↑ Astalenn Max Planck : $h$ = 6,62607015 x 10$^{-34}$ J·s ; astalenn grennet : $\hbar ={{h} \over {2\pi }}=1.054\ 571\ 817...\times 10^{-34}\ {\text{J}}{\cdot }{\text{s}}$ • (fr) CGPM 2018, Résolution 1'. Kavet : 06 Ebrel 2021.
# Niver mas

An niver mas (A), anvet ivez niver mas atomek, eo an niver a brotonoù hag a neutronoù zo e nukleüs an atomoù. Bez' ez eus un niver mas hepken evit pep izotop ha skrivet e vez goude anv an elfenn pe a-gleiz hag en nec'h da arouez an elfenn. Da skouer ez eus 6 proton ha 6 neutron er c'harbon 12 ($^{12}$C). Evit skrivañ arouez klok an izotop e ranker lakaat an niver atomek (Z) a-gleiz hag en traoñ da arouez an elfenn, dres dindan an niver tolz : $_{6}^{12}\mathrm {C}$. Dre ma kenglot an niveroù atomek gant an elfennoù, n'eus ket ezhomm lavaret div wezh ar memes tra. Setu ne vez ket lakaet an niver atomek nemet pa fell deomp menegiñ an niver a brotonoù zo en nukleüs, d.s. en ur reaktadur nukleel.
Gant an diforc'h etre an niver mas hag an niver atomek ($A-Z$) e c'heller gouzout pet neutron ez eus e-barzh an nukleüs.
# Osuna

Osuna zo ur gumun e Spagn e proviñs Sevilla, en Andalouzia.