OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Kleñved ar paludoù

Kleñved ar paludoù pe Malaria (diwar an italianeg : mal'aria, « aer fall ») a zo ur pore hag ur c'hleñved-red drastus abalamour da arvevaded. Pakañ a reer ar malaria pa zeu an arvevaded er gwad. Ur poreadur marvel zo graet gante betek lazhañ miliadoù a dud bep bloaz ( 207 million a dud klañv ha 627 000 aet da anaon er bloavezh 2012).

## Kaozioù kleñved ar paludoù

Protozoaned anvet Plasmodium eo an arvevaded hag a zo kaoz eus ar malaria. Bevedegoù gant ur gellig eo ar protozoaned ; disheñvel int ouzh ar bakteri a zo bihanoc'h hag eeunoc'h.
Meur a spesad Plasmodium a c'hell pakañ un den :
    Poread grevus
* Plasmodium falciparum
    Poread krenn
* Plasmodium malariae
* Plasmodium ovale
* Plasmodium semiovale
* Plasmodium vivax
    Spesadoù hag a bore primated all
* Plasmodium knowesli

## Istor kleñved ar paludoù

E-pad pell e oa bet soñjet e tegouezhe ar c'hleñved abalamour da aer fall ar gwernioù hag an dour ha setu perak e oa bet anvet Malaria (diwar an italianeg : mal'aria, « aer fall »).
D'ar 6 a viz Du 1880 e ospital soudard Constantine (Aljeria C'hall), ur medisin soudard el lu Gall, Alphonse Laveran, en deus dizoloet ar c'hleñved. Bet en deus bet ur priz Nobel korfadurezh pe medisinerezh er bloavezh 1907.
Er bloavezh 1897 Ronald Ross ur medisin Saoz (Priz Nobel e 1902) a brou e teu kleñved ar paludoù pe Malaria dre ar moustik ha n'eo ket dre an aer lous.

## Kontammerezh

Ar Malaria pe kleñved ar paludoù a vez degaset etrezek Mab-Den dre flemmadennoù ar moustik

## Arouezioù ar c'hleñved

Pa vez tapet unan bennak gant kleñved ar paludoù e teu war wel arouezioù evel:
* Poan-benn
* Poanioù kigenn
* Richetiñ
* Gwanded
* Red-kof
* Peusat
* Terzhienn

## Liammoù diavaez

* Kleñved ar paludoù lec'hienn Aozadur Bedel ar Yec'hed
* Malaria war lec'hienn kreizenn studiañ Pasteur

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs094/fr/
* ↑ http://www.pasteur.fr/fr/institut-pasteur/presse/fiches-info/paludisme

## Pennadoù kar

* Mezegiezh
* Pore
* Arvevad
# Parisii

Ar Parisii (pe Quarisii) a oa ur bobl c’halian a oa o vevañ war ribloù ar stêr Saena e Galia, er c’horn-bro zo en-dro da Bariz hiziv, adalek kreiz an trede kantved kent JK.
En-dro dezho e oa ar pobloù-mañ : Senones er c’hreisteiz, Carnutes er c’hornôg, pobloù Gallia Belgica, evel ar Suessiones en hanternoz.
Hervez Julius Caesar (-53) e oa Lutetia pe Lutetia Parisiorum o c’hêr bennañ. Dont a reas ar gêr-se da vezañ unan eus kêrioù bras proviñs Gallia Lugdunensis ha, diwezhatoc’h, Pariz. Dont a ra anv Pariz, hag ivez anvioù all evel Villeparisis, Cormeilles-en-Parisis pe Fontenay-en-Parisis, eus anv ar bobl.
E-pad aloubadeg Galia gant ar Romaned, e kemeras perzh ar Parisii, a-gevret gant ar Suessiones, en emsavadeg vras Verkingetorix a-enep Julius Caesar e -52 hag eizh mil brezelour eo a voe kaset ganto da Alesia.

## Notennoù

* ↑ ’’ Les premiers habitants de l'Europe’’, Henry d’Arbois de Jubainville & Georges Dottin, 1889
* ↑ Julius Caesar, De bello gallico VI, 44

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Paris, ma bonne ville

Paris, ma bonne ville (Pariz, ma c'hêr vat e galleg) zo ur romant gallek skrivet gant Robert Merle hag embannet e 1980, anezhañ an trede levr eus an heuliad istorel Fortune de France.

## Diverradenn

Echu gantañ e studi medisinerezh e tistro Pierre de Siorac da vMespech, met lazhañ a ra en un duvell enebour e diegezh, Bertrand de Fontenac. Rankout a ra Pierre mont da Bariz gant Miroul evit goulenn gras Charlez IX e-pad gouelioù eured Herri Navarra ha Marguerite a Valois. War an hent en em gav gant Michel de Montaigne a ro dezhañ alioù hag ul lizher a c'hall sikour anezhañ. Gwelout a ra Pierre buhez al Lez, gwrac'hetaj ar Barizianed, hag achap a ra Pierre hag e vignoned diouzh lazhadeg Gouel Bertele, ma varv an Amiral a Goligny ha meur a brotestant, gwazed, merc'hed ha bugale.
# Pariser Platz

Pariser Platz a zo ur blasenn e-kreiz Berlin, nepell eus Brandenburger Tor, hag e penn kornôg Unter den Linden. Dont a ra anv ar blasenn eus aloubadeg an armeoù unvan e Pariz e 1814.

## Istor

A-fet savouriezh ez eo ur blasenn a c'hiz nevezklasel. Betek 1814, e oa anavezet dindan an anv Viereck (karrez). E miz Meurzh 1814 e voe kemmet hec'h anv da Bariser Platz, pa voe aloubet Pariz gant armeoù Prusia ha re vroioù all.
Unan eus plasennoù brasañ e oa Pariser Platz a-raok an Eil Brezel Bed, warni kannatiez (SUA, Bro-C'hall), akademiezh an arzoù-aker, hag an ostaleri Atlon. Lod brasañ ar savadurioù tro-dro ar blasenn a voe distrujet e dibenn ar brezel, war-bouez Brandenburger Tor. Da vare rann Berlin e voe ar blasenn e-kreiz an no man's land. Pa voe unvanet Berlin e 1990, e teuas Pariser Platz da vezañ ul lec'h a-bouez : eno e voe adkaset ar c'hannatiez hag akademiezh an arzoù. Reolennoù a-fet sevel a zo avat : savadurioù 22 metrad uhelder dezho d'ar muiañ a c'haller lakaat sevel.

## Savadurioù war Pariser Platz

* Brandeburger Tor
* Haus Sommer, implijet gant Bank ar c'henwerzh
* Kannati ar Stadoù-Unanet
* Kannati Bro-C'hall
* Palez Wrangel, sez DZ Bank
* Akademiezh arzoù Berlin
* Adlon
* Eugen-Gutmann-Haus, sez Dresdner Bank
* Palez am Pariser Platz
* Haus Liebermann
* Mirdi Kennedy

## Annezidi vrudet

* Achim von Arnim, barzh ha skrivagner
* August von Kotzebue, skrivagner pezhioù-c'hoari
* Max Liebermann, livour
* Giacomo Meyerbeer, sonaozour
* Friedrich Carl von Savigny, barner
* Albert Speer, savour, ministr nazi
* Friedrich von Wrangel, marichal prusian

## Liamm diavaez

* Gwel meur 360°
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Paris

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Paris zo :
* un anv-den eus mojennoù Hellaz kozh
* un anv-lec'h

## Anvioù tud

* Paris, mab Priam, priñs eus Troia
* Paris, e-barzh Romeo ha Juliet
* Kont Paris, titl kourtezi roet da Henri Orleañs (ganet e 1933), goude bezañ bet hini e dad Henri Orleañs (1908-1999)
* Gaston Paris, (1839-1903), filologour hag ezel eus Akademiezh Bro-C'hall.
* Paulin Paris, (1800-1881), filologour gall, mab d'an hini kent.
* Louis Paris, (1801-1887), istorour gall, breur d'an hini kent.
* Jehan de Paris, (1255-1306), manac'h dominikan kondaonet da chom mut da viken.
* Matthew Paris, (?-1259), istorour saoz.
* Tom Paris, en heuliad filmoù skinwel Star Trek : Voyager
* Paris, Oscar Jackson Jr e anv gwirion, zo un arzour hip-hop.

## Anvioù-lec'h
### Bro-C'hall

* Paris, anv gallek Pariz, kêr-benn Bro-C'hall, deuet diwar anv pobl c'halian ar Parisii.

### Stadoù-Unanet

* Paris, kêr en Ohio;
* Paris, e Texas, ar gêr he deus roet hec'h anv d'ar film Paris, Texas, gant Wim Wenders.
# Paris-Saclay

Paris-Saclay a zo un takad e-tro Pariz, e Enez-Frañs) (Frañs) kreñv-bras ha niverus an embregerezhioù teknologiezh uhel ha blein ennañ. Saclay eo ar gêr vrasañ eno, ha HEC Paris ar skol-veur vrudetañ.

## Liammoù diavaez

* (en) Lec'hienn ofisiel
# Parisina Malatesta

Parisina Malatesta a veze graet eus Laura Malatesta, (1404-Ferrara, 21 a viz Mae 1425), a oa merc'h da Andrea Malatesta, aotrou Cesena, ha d'e eil pried Lucrezia Ordelaffi. Parisina a oa nevez-c'hanet pa voe kontammet he mamm gant he zad Cecco Ordelaffi ha kreskiñ a reas e lez he eontr Carlo Malatesta e Rimini.

## Dimeziñ

Dimeziñ a reas pa oa 10 vloaz e Ravenna e 1414, da Niccolò III d'Este, markiz Ferrara, intañv abaoe meur a vloaz goude marv e wreg kentañ, Gigliola da Carrara. Degouezhout a reas e Ferrara a-greiz ma oa ar vosenn oc'h ober he reuz. O chom edo e tour ar Rigobello, dindan al levraoueg, hag ober a reas war-dro adkempenn he lojeriz. O chom e voe Parisina ivez en Delizia di Consandolo, savet gant Nicholò.
E 1424 e reas ur veaj da vont da welout he zud. Ambrouget e oa, hervez c'hoant an dug, gant Ugo d'Este, mab da Nicholò, hag e serc'h Stella de 'Tolomei. Degouezhet e Ravenna e c'hallas an daou yaouank ober gwelloc'h anaoudegezh an eil gant egile ha mont pelloc'h en o darempred. Kenderc'hel a rejont d'en em welout e kuzh goude an distro da Ferrara: en em gavout a raent en delizie di Belfiore, Fossadalbero e Quartesana.
Hervez testenioù all e oa aet, da dec'hel rak ar vosenn a rae he reuz e 1423, da repuiñ da kastell Fossadalbero gant he mab-kaer hag eno e krogas o darempred.
Ur vatezh karget d'o eveshaat a roas da c'houzout d'an ozhac'h. Hennezh a heulias an daou bichon, a ziskoachas anezho en o neizh, hag a graouias anezho e kelligoù ar c'hastell, hag enne e voent dibennet o-daou.

## Bugale

Tri bugel he doe gant he fried, div verc'h gevell hag ur mab:
* Lucia d'Este (1419-1437), a zimezas hag a varvas en yaouank;
* Ginevra d'Este (1419-1440), a zimezas da Sigismondo Malatesta, hag a c'hallfe bezañ bet kontammet gantañ;
* Alberto (1421) a varvas en bihanik.

## Orged

Orgediñ a reas ouzh Ugo d'Este, mab bastard he fried, tapet e voe, bac'het ha dibennet.

## Arzoù ha lennegezh

Awenet ez eus bet meur a arzour gant an istor skrijus :
* Bandello a skrivas ar romant Ugo e Parisina,
* George Byron a skrivas ar varzhoneg Parisina e 1816.

## Notennoù

* ↑ http://www.castelloestense.it/ita/castello/storia/personaggi.html#biografie
* 1 2 https://web.archive.org/web/20110826205258/http://scorpion73.splinder.com/archive/2007-08
* 1 2 3 4 https://web.archive.org/web/20121215054927/http://www.comune.rimini.it/servizi/citta/storia_di_rimini/-donne_di_rimini/pagina44.html
* 1 2 3 http://www.parente.fe.it/maria_teresa_mistri/ferrara/fatti_miracoli_leggende/ugo_e_parisina.htm
* ↑ https://web.archive.org/web/20120315105847/http://www.provincia.fe.it/sito?nav=31;129&doc=9C27C7073038F7ACC125702C003891B7
* 1 2 3 4 http://trionfi.com/0/d/13/index.php
# Paris Saint-Germain Football Club

Paris Saint-Germain FC :
| Klub krouet e | 1904 ; PSG FC abaoe 1970 |
| Anvioù kozh | Stade Saint-Germain |
| Statud a-vicher | Gouhere 1971-Mae 1972, hag abaoe Gouhere 1974 |
| Livioù | Ruz ha glas gant ul lodenn wenn |
| Lesanvioù | PSG |
| Stad | Parc des Princes (47 929 plas) |
| Bet ar muiañ a dud | 49 575 arvester (2 a viz Meurzh 1983, Patrom:Waterschei THOR) |
| C'hoarier implijet ar muiañ | Jean-Marc Pilorget : 435 krogad |
| Gwellañ planter palioù | Edinson Cavani : 170 pal |
| Prezidant | Nasser Al-Khelaifi |
| Gourdoner | Thomas Tuchel |
| Sez | 24, rue du Commandant-Guilbaud 75016 Paris |
| Kreizenn bleustriñ | Camp des Loges e St-Germain |
| Lec'hiennoù Web | psg.fr https://web.archive.org/web/20150924150012/http://www.fff.fr/la-vie-des-clubs/364/infos-pratiques |
| Home | Away | Third |
Ar Paris Saint-Germain FC (anavezet evel Paris SG pe PSG ivez), a zo ur c'hleub mell-droad gall krouet e 1904 gant an anv Stade Saint-Germain.
* Ligue 1 2015 - 2016
* GFC Aiacciu • Angers SCO • SC Bastìa • SM Caen • Girondins de Bordeaux • WR Gwengamp • Lille OSC • Olympique Lyonnais • Olympique de Marseille • AS Monaco • Montpellier HSC • FK Naoned • OGC Nice • FK an Oriant • Paris SG • Stade de Reims • Stad Roazhon • AS Saint-Étienne • Toulouse FC • ES Troyes AC
# Paris sera toujours Paris

Paris sera toujours Paris zo ur ganaouenn c'hallek gant ar Gall Albert Willemetz, hag ar Polonad Casimir Oberfeld (marvet o tec'hel eus kamp Auschwitz-Birkenau e 1945), evit Maurice Chevalier e 1939.

## Istor

N'eo nemet unan eus ar c'hanaouennoù niverus savet da ganañ meuleudi da gêr Bariz (la plus belle ville du monde hervez ar c'haner), ha dreist-holl d'ar c'henwerzh a c'haller derc'hel d'ober daoust d'ar brezel, rak peuzsur e oa Bro-C'hall, goude trec'h hec'h arme e 1918, n'he devoa ket da gaout aon rak an arme alaman.
Adenrollet eo bet ar ganaouenn gant ar ganerez Zaz en 2014 en hec'h albom Paris.

## Liammoù diavaez

* Komzoù
* Pennad Paris Will Always Be Paris, Trump Will Always Be Trump

# Notennoù=

* ↑ [https://www.ultratop.be/fr/song/14651a/Zaz-Paris-sera-toujours-Paris Kanet gant Zaz
# Miroslav Filip

Miroslav Filip a zo bet ganet d'ar 27 a viz Here 1928 e Praha (Tchekoslovakia).
Mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù tchek.
Anvet Mestr Etrebroadel e 1953 ha Mestr Meur Etrebroadel e 1955.
Kampion Tchekoslovakia e 1950 (a-gevred gant unan arall), 1952 ha 1954.
Div wezh, e 1956 ha 1962, e voe war ar renk evit Kampionad Bedel an Echedoù.
# Mirto (Italia)

Mirto (Mirtu e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
# Miroslav Klose

Miroslav Josef Klose (bet ganet Mirosław Marian Klose) zo ur c'hoarier mell-droad etrebroadel alaman, bet ganet d'an 9 a viz Mezheven 1978 en Opole (Polonia).
Tennañ a ra d'e ouenn dre m'eo mab d'ur melldroader poloniat – Józef Klose (AJ Auxerre (1978-1981) peurgetket) – ha d'ur velldornerez etrebroadel poloniat, Barbara Jeż hec'h anv.
Erruet e oa, e 2011, da c'hoari evit ar skipailh italian Società Sportiva Lazio (Roma).

## Kib vell-droad ar bed

Gant skipailh broadel Alamagn en deus kemeret perzh e pevar dalc'h :
* Kib vell-droad ar bed 2002 a voe dalc'het e Japan ha Republik Korea : bet merket pemp pal gantañ,
* Kib vell-droad ar bed 2006 a voe dalc'het en Alamagn : ar pemp pal (en ur ober seizh krogad) a verkas e-kerzh ar genstrivadeg-mañ a roas titl ar gwellañ paler dezhañ,
* Kib vell-droad ar bed 2010 a voe dalc'het e Suafrika : bet merket pevar fal gantañ en ur ober pemp krogad,
* Kib vell-droad ar bed 2014 a zo dalc'het e Brazil.
# Miroslav Krleža

Miroslav Krleža (distaget [mǐrɔ̝slav̞ kř̩le̞ʒa] e kroateg ; 7 Gouere 1893 – 29 Kerzu 1981) a oa ur skrivagner kroat, barzh ha kazetenner.
E-pad ar Brezel-bed Kentañ e savas e skridoù kentañ, pa oa war talbenn ar reter, en arme Aostria-Hungaria. Etre an daou vrezel e oa ezel eus Strollad Komunour Yougoslavia, met skarzhet e voe anezhañ e 1939 abalamour d'e sell war an arz ha war frankiz an arzourien. E-pad an Eil Brezel-bed ne savas a-du gant kostezenn ebet ha rebechet e voe an dra-se dezhañ goude. Gwennet e voe gant Tito avat hag e 1950 e voe anvet e penn ar Jugoslavenski Leksikografski Zavod ("Ensavadur Yougoslavat evit ar C'heriadurouriezh"), a embanne holloueziadurioù.
Kemer a reas perzh a-hed e vuhez e buhez lennegel ha sevenadurel Yougoslavia, koulz en amzer ar Rouantelezh (etre an daou vrezel) hag en amzer ar Republik sokialour (goude 1945). Bez' e voe unan eus saverien ar c'helaouennoù Plamen ("ar Flamenn") (1919), Književna Republika ("Republik lennegel") (1923–1927), Danas ("Hiziv") (1934) ha Pečat ("Siell") (1939–1940). Bez' e voe ivez prezidant Unaniezh Skrivagnerien Yougoslavia etre 1958 ha 1961. Sellet a reer outañ evel pouezusañ skrivagner kroatek an XX$^{vet}$ kantved, gant e romantoù, e varzhonegoù, e zanevelloù, e bezhioù-c'hoari hag e arnodskridoù.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Mirueña de los Infanzones

Mirueña de los Infanzones zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
# Miroslav Katětov

Miroslav Katětov a zo bet ganet d'ar 17 a viz Meurzh 1918 e Rusia ha marvet d'ar 15 a viz Kerzu 1995.
Mestrc'hoarier echedoù, jedoniour ha psikologour tchek.
Anvet e voe Mestr (FIDE) e 1950.

## Liammoù diavaez

* E c'hoari e Chess Games
* Buhezskrid
* Ur pennad diwar e benn e Mathematica Bohemica
# Mirouriezh

Mirouriezh a reer eus an ideologiezhoù a zo a-du gant an hengoun pa zave ar ger hengoun da voazioù relijiel, sevenadurel pe politikel a c'hell kemmañ hervez ar vro. Diaes eo displegañ ar ger en un doare resis peogwir n'o deus ket tout ar sevenadurioù ar memes kredennoù ha neuze n'o deus ket an holl virouriezhioù an hevelep pal. Er bed politikel, avat, e vez ar virouriezh o taveiñ d'an tu dehou.
# Miro (meziant)

Miro (bet anvet Democracy Player pe DTV a-raok) a zo ur poellad evit ar skinwel dre internet, diorroet eo gant ar Participatory Culture Foundation. Ar meziant a c'hell pelgargañ videoioù ezotomatikel adalek "chadennoù" diazezet war RSS, ha merañ anezho. Diazezet eo war XULRunner hag ur meziant dieub hag open source.
Kavout a reer Miro war GNU/Linux, Mac OS X ha Windows. Stroller RSS, un arval BitTorrent ha VLC media player (pe Xine dindan GNU/Linux). Miro a zo ul lodenn eus ar savenn Democracy TV Plateform, gant Broadcast Machine ha Video Bomb da skouer.

### Liamm diavaez

* (en) Lec'hienn ofisiel
# Mironcillo

Mironcillo zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
# Lazhadeg lise liesteknik Kerch

Lazhadeg lise liesteknik Kerch zo ul lazhadeg c'hoarvezet en ur skol, lise liesteknikel Kerch e Krimea, d'ar 17 a viz Here 2018. Tennet e voe war an dud yaouank hag ur vombezenn a darzhas er sal-debriñ. 21 lisead a voe lazhet gant tennoù (ar muntrer en o zouez) ha 70 all a voe gloazet.
Ar muntrer, Vladislav Roslyakov, a oa bet lisead el lise-se hag a oa c'hoant gantañ en em veñjiñ. Hervez an enklask diechu e c'hellfe bezañ bet awenet gant lazhadeg lise Columbine e SUA.

## Gwelet ivez

* Feulster gant armoù-tan

## Daveennoù

* ↑ (fr) Ouest-France, 18/10/2018
# Lazhadegoù Paracuellos

Lazhadegoù Paracuellos (spagnoleg: Matanzas de Paracuellos) a vez graet eus un heuliad lazhadegoù trevourien ha soudarded gant ar Republikaned e-pad Brezel Spagn. Kroget eo a-raok ha kendalc'het dizehan e-pad Emgann Madrid e-penn kentañ ar brezel diabarzh. An niver hollek a dud lazhet a chom amsklaer betek-henn. Etre 2000 ha 12 000 den a vefe bet lazhet.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ https://www.abc.es/historia-militar/20130818/abci-paracuellos-jarama-matanzas-terror-201308151732.html
* ↑ Kartenn eus bered Paracuellos de Jarama.
# Lazhadegoù Viannos

Lazhadegoù Viannos (gresianeg: Σφαγές της Βιάννου ή Ολοκαύτωμα της Βιάννου) a oa bet un hollad lazhadegoù e Kreta e-pad ur c'hampagn distruj gant nerzhioù nazi. Sevenet e oa bet al lazhadeg en 20 kêriadennig lec'hiet e trowardroioù reter proviñs Viannos ha kornôg proviñs Ierapetra war an enezenn e-pad an Eil Brezel-bed. Al lazhadegoù, gant un hollad a 500 den lazhet d'an nebeutañ, a oa bet sevenet etre ar 14 hag ar 16 a viz Gwengolo 1943 gant unvezioù eus ar Wehrmacht. Ouzhpenn ar muntroù e oa bet devet darn eus ar c'hêriadennoù, laeret, ha distrujet an eostoù.
Dre an niver a dud lazhet ez eo an heuliad lazhadegoù-se unan eus torfedoù gwashañ an Ahel Roma-Berlin-Tokyo e Gres, an eil war-lerc'h Lazhadeg Kalávryta. An urzhioù a oa bet roet gant ar Generalleutnant Friedrich-Wilhelm Müller, evit talañ ouzh an harp a veze roet gant annezidi al lec'hioù-se da rezistanted Kreta. Müller, lesanvet goude-se "Kiger Kreta", a voe lakaet d'ar marv goude ar brezel evit ul lod abalamour d'e urzhioù evit al lazhadegoù-se.

## Pennadoù kar

* Lazhadeg Kalávryta
# Lazhadeg lise Columbine

Lazhadeg lise Columbine zo ul lazhadeg-skol a oa bet d'an 20 a viz Ebrel 1999, e skol eil derez Columbine (Colorado, Stadoù-Unanet Amerika). An daou vuntrer, ar studierien Eric Harris ha Dylan Klebold, o devoa lazhet 12 studier hag ur c'helenner. Dek studier a voe lazhet el levraoueg-skol, hag eno en em lazhas o-unan Harris ha Klebold. 21 den a oa bet gloazet gant an tennoù, hag un eskemm tennoù gant ar polis. Tri den gloazet a oa deuet a-benn da dec'hout. Pa erruas an darvoud e oa d'ar mare-se al lazhadeg washañ en ur skol e Stadoù-Unanet Amerika. An torfed zo deuet da vezañ ur vammenn awen evit meur a zen all, gant lazhadegoù gwashoc'h evit an hini orin dre ar bed. Ar ger "Columbine" zo deuet da vezañ un doare da envel ul lazhadeg skol pa c'hoarvez unan.

## Gwelet ivez

* Bowling for Columbine
* Feulster gant armoù-tan
# Lazhadegoù an arme alaman

Kaoz zo amañ eus lazhadegoù trevourien, emsavet a-enep Alamagn pe get, armoù ganto pe get, pe eus soudarded prizoniat dizarmet, ha n'eus ket kaoz eus emgannoù an arme alaman a-enep soudarded all. Er roll-mañ e kaver lazhadegoù adalek ar mare ma voe krouet an Impalaeriezh I$^{añ}$ e 1871.

## Impalaeriezh alaman 1871-1918

* 1904 : Lazhadeg an Hereroed hag an Namaed e Namibia

## Trede Reich 1933-1945

Gwelet ivez Loskaberzh, Porajmos ha Lazhadegoù an arme alaman e Breizh e-pad an Eil brezel-bed. Lakaet eo bet amañ al lazhadegoù graet ar Wehrmacht, armeoù an III$^{de}$ Reich, hag ivez ar re graet gant an SS hag a oa un aozadur damsoudardel.
* miz Mae 1940 : Lazhadeg Le Paradis e norzh Bro-C'hall
* miz Mae 1940 : Lazhadeg Wormhoudt e norzh Bro-C'hall
* 20 a viz Mae 1940 : Lazhadeg Abbeville, e Pikardi
* 29 a viz Gwengolo 1941 : lazhadeg Babi Yar. 33 771 Yuzev lazhet gant an Einsatzgruppen e distrig Kiev en Ukraina. Etre 100 000 150 000 tud lazhet en holl e Babi e-pad an ac'huberezh alaman.
* eus an 30 a viz Du betek an 8 a viz Kerzu 1941 : lazhadeg Rumbula. 25 000 Yuzev lazhet e koad Rumbula e-kichen Riga e Latvia.
* 10 a viz Mezheven 1942 : Lazhadeg Lidice, e Tchekia
* miz Gwengolo 1943 : Lazhadegoù Viannos e Kreta
* 19 a viz Gwengolo 1943 : Lazhadeg Boves en Italia. 23 trevour lazhet, 22 gloazet
* 13 a viz Kerzu 1943 : Lazhadeg Kalávryta e Bro-C'hres
* miz Even 1944 : Lazhadeg Oradour-sur-Glane e Bro-C'hall. 642 trevour lazhet.
* eus ar 4 d'ar 25 a viz Eost 1944 : Lazhadeg Ochota e Varsovia e Polonia. 10 000 Yuzev eus distrig Ochota lazhet gant ar Waffen-SS.
* 17 a viz Kerzu 1944 : Lazhadeg Malmedy, e Belgia. 84 prizoniad stadunanat lazhet gant un unvez SS
* 13 a viz Ebrel 1945 : Lazhadeg Gardelegen, e hanternoz Alamagn, ma voe devet ouzhpenn 1 000 prizoniad
* miz Mae 1945 : Lazhadeg Deutsch Schützen en Aostria

## Republik Demokratel Alamagn 1949-1990

Lazhadeg ebet gant an arme.

## Republik Kevreadel Alamagn (1949-1990)

Lazhadeg ebet.

## Republik Kevreadel Alamagn adunvanet (abaoe 1990)

Lazhadeg ebet.

## Pennadoù kar

* Lazhadegoù an arme alaman e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
* Lazhadegoù ar polis alaman
* Lazhadegoù an arme c'hall
* Lazhadegoù an arme vreizhveuriat
* Lazhadegoù an arme stadunanat
* Lazhadegoù an arme spagnol
# Lazhadeg ar straed Transnonain

Lazhadeg ar straed Transnonain a voe graet d'ar 14 a viz Ebrel 1834 gant soudarded an arme c'hall e Pariz (Bro-C'hall). Flastret e voe gant an arme tud hag a gemere perzh en un emsavadeg republikan a-enep renad ar roue Loeiz-Fulup Iañ
# Lazhadeg milin an Agau

Lazhadeg milin an Agau zo ul lazhadeg graet gant an arme c'hall e Nimes e 1703 e-pad brezel ar Gamizarded.
Emsavet e oa protestanted a-enep an heskinerezh a c'hoarvezas goude embann Fontainebleau en 1685.
En deiz-se e oa un toullad kantadoù a brotestanted o lidañ Sul ar Bleunioù en ur vilin war lez kanol an Agau, e ti ur miliner anvet Mercier. Klevet e voent o kanañ kantikoù, keloù a voe kaset d'ar marichal Montrevel, a guitaas e verenn da gas e soudarded en-dro d'ar vilin. E-lec'h klask tapout an dud e c'hwezhas an tan e pevar c'horn an ti, graet e koad. Hag ar soudarded a denne war gement hini a glaske dont er-maez. Ur vamm o tougen he bugel a glaskas dont er-maez, met taolet e voe en tan gant ar soudarded. Un ugent a dud, maouezed ha bugale, a varvas en tangwall. Ur plac'h yaouank a deuas a-benn da dec'hel dre ur peulgae gant skoazell ul lakez d'ar marichal Montrevel. Lakaet e voe d'ar marv en deiz war-lerc'h.
* Françoise d'Aubigné, markizez Maintenon.
* Esprit Fléchier, eskob Nimes.
Brouez a savas e markizez Maintenon, pried ar roue gall Loeiz XIV, hag en un nebeudig ministred, met ne gemmas ket ar roue e bolitikerezh er c'hornad. Esprit Fléchier (1632-1710), eskob Nimes a gave reizh al lazhadeg, dezhañ ur « skouer a zo ezhomm da ziskouez evit lakaat harz da lorc'h ar bobl-se », ar brotestanted.
# Monogoyeg

Ur yezh tchadek eus skourr ar yezhoù masek eo ar monogoyeg (monogoy) komzet e mervent Tchad.

## Gwelet ivez

* Yezhoù masek
* Yezhoù afrez-aziatek
# Orta Nova

Orta Nova a zo ur gumun eus Italia e proviñs Foggia, e Puglia.
# Orta San Giulio

Orta San Giulio zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.