# Terbiom

Un elfenn gimiek eo an terbiom ; Tb eo e arouez kimiek, 65 e niver atomek ha 158,925 e dolz atomek.

## Istor

E 1843 e voe dinoet an terbiom en un tamm kailh gadolinit, war an dro gant erbiom $_{57}$Er hag iterbiom $_{70}$Yb, gant ar c'himiour svedat Carl Gustaf Mosander. Deveret eus Ytterby, anv ur gêriadenn tost da Stockholm ma teue an tamm kailh, eo anv an elfenn 65.

## Perzhioù

Ur metal liv an arc'hant eo an terbiom ; orjalennus eo, da lavaret eo e c'haller e astenn hep na dorrfe, ha govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù mailh. Ken blot eo ma c'haller troc'hañ un dolzennad Tb gant ur gontell. N'eus ket kalz terbiom e krestenenn an Douar, war-dro 1,2 mg/kg hepken ; al lantanid kentañ o vont da get e vo hep mar. Evit poent e vez gounezet dre genderc'hañ lantanidoù pounner evel ar samariom $_{62}$Sm, an europiom $_{63}$Eu hag ar gadoliniom $_{64}$Gd. Ferromagnetek eo an terbiom e gwrezverkoù yenoc'h eget -54,15 °C : treiñ a ra da warell.

### Kimiek

* Buan e tazgwered an terbiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
    2 Tb [k] + 6 H$_2$O [d] → 2 Tb(OH)$_3$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Aes eo lakaat terbiom da zeviñ :
    8 Tb + 7 O$_2$ → 2 Tb$_4$O$_7$
* Aes ivez eo dileizhañ an terbiom en drenkenn sulfurek :
    2 Tb + 3 H$_2$SO$_4$ → 2 Tb$^{3+}$ + 3 SO$_4$ + 3 H$_2$
Liv rozwenn eo Tb$^{3+}$, evel ar c'henaozad [Tb(OH$_2$)$_9$]$^{3+}$.
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre X, e tazgwered Tb :
    2 Tb + 3 X$_2$ → 2 TbX$_3$

### Izotopoù

Terbiom-159 ($^{159}$Tb) eo an izotop stabil nemetañ a gaver en natur. Skinizotopoù zo bet deskrivet ivez, 36 anezho ; kevanaozet eo bet lod skinizotopoù, Tb-157 ha Tb-158 o vezañ ar re stabilañ, gant un hanter-vuhez a 71 bloavezh ha 180 bloavezh a-getep.
Izotopoù stabilañ an terbiom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanad |
| $^{157}$Tb | kevanaozet | 71 bloavezh | $^{157}$Gd |
| $^{158}$Tb | kevanaozet | 180 bloavezh | $^{158}$Gd dre zegerc'had |
| $^{158}$Tb | kevanaozet | 180 bloavezh | $^{158}$Dy dre skinoù β |
| $^{159}$Tb | 100 | stabil, 94 neutron | stabil, 94 neutron |

## Arver

* Kendreluc'h oksidenn an terbiom Tb$_2$O$_3$ a implijer da fardañ kleuzeurioù (lampoù) ha skrammoù skinoù X.
* Terbiom a lakaer kevret gant oksidenn zirkoniom ZrO$_2$ er podoù dre helosk evit o stabilaat pa labouront e gwrezverkoù uhel.
* Gant terbiom e pister fluorid kalkiom CaF$_2$, tungstat kalkiom CaWO$_4$ ha molibdat strontiom SrMoO$_4$ a-benn fardañ ardivinkoù elektronek.
* Haloù Tb a implijer da fardañ laserioù.

## Notennoù

* ↑ EcoInfo (fr) Liamm oberiant 05 C'HWE 13
* ↑ Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford