# Marc'h

Marc'h :
| Equus caballus ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Perissodactyla |
| Kerentiad : | Equidae |
| Genad : | Equus |
| Anv skiantel ||
| Equus caballus Linnaeus, 1758 ||
| Spesadoù all : ||
| Equus asinus : azen Equus grevyi : roudenneg Grévy Equus przewalskii : marc'h Przewalski Equus quagga : roudenneg ar stepennoù ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hezeg zo loened bras pevarzroadek implijet a bell zo evit dougen tud pe traoù, pe evit stlejañ kargoù ponner en Europa hag e kornioù all eus ar bed. Ur marc'h a vez graet eus ar par, ur gazeg eus ar barez.

## Doare skiantel

Equus caballus eo an anv skiantel a vez graet eus ar bronneg unkarnek-se, eus genad al loened-kezeg.
Doñvaet eo bet a-gozh (d'an nebeutañ abaoe 4 000 bloaz) gant an dud : implijet e vez er gounezerezh, en dougerezh, evit an diduamant, evit krogadoù e sport ar marc'hegerezh, hag evit bezañ debret. En istor, betek an Eil brezel-bed d'an nebeutañ, e servije ar c'hezeg da loened-brezel, hag implijet e vezont c'hoazh e broioù 'zo gant ar polis.

## Yezhadur ha liester

* Kezeg eo liester ordinal ar ger marc'h, met er c'hantvedoù tremen ez eus bet implijet liesterioù all evel merc'h, mirc'hi, mirc'hed, ha mirc'hien evit al loen par.
* Marc'hoù eo al liester evit an traoù.
* Kezekenned ha kezegenned evit ar parezed.
Roñse ha jav (chav) a vez implijet un tamm dre holl, met dreist-holl e Bro-Wened hag e Kreiz Breizh, ha gerioù hollek o ster int.
Gant aneval e vez graet ivez.

## Diwar-benn ar marc'h

* An eal pe ar bouch eo an ebeulig.
* Blev ar marc'h a vez graet reun anezho ha moue (pe moueñ) eus ar blev war e gilpenn ha laez e c'houzoug.
* Ebeuliañ pe ealiñ a ra ar gazeg (a-wechou treiñ, pa dro an ebeul pa vez o tont er-maez).
* Marc'h-gouennañ pe marc'h sailher a reer eus ur marc'h kalloc'h (pe : anterin) pe ur marc'h-servij, a-wechoù un tarv-marc'h.
* Pa'z a war-raok ur marc'h dre sevel an daou bav war ar memes kostez ez a d'ar paz inkane.
* Re vihan ar marc'h eo an ebeul hag an ebeulez.
* Un inkane a zo ul loen-kezeg bihan evit an dimezelled. Gwelout ar ganaouenn an inkane gwenn.
* Ur marc'h reizh a zo aes da ren, ur marc'h amjestr a zo diaes da ren.
* Ur marc'h spazhet a zo ur marc'h spazh pe ur marc'h troc'h.
* Ur marc'h-samm a zoug sammoù.
* Ur marc'h-tenn a sach war un arar, pe war ur c'harr, a vez sterniet.
* Ur marc'h-limon.
* Ur marc'h skoemp pe skeudik a vez spontet aes.

## Arouez

Arouez an nerzh eo ar marc'h.
* Kafe marc'h: kafe kreñv.
* Labourat evel ur marc'h: labourat kalz ha kalet.
* Ur marc'h-labour: un den a labour kalz.

## Geriaoueg

Un toullad mat a c'herioù deveret zo.

### Diwar anv al loen

* Marc'hekaat, marc'hekadenn,
* Marc'heg ha marc'heger zo tud a ya war varc'h.
* Marc'hegerezh, marc'hegiezh.
* Marc'hegezh ur marc'h a zo mont warnañ ; marc'hegezh tud zo ober vil pe droug dezho.

### Loened

* Marc'h-koad, anv all an ebeul-koad pe ar gazeg-koad
* Marc'h-mor
* Marc'h-raden
* Marc'hvran (Corvus corax)

### Traoù damhañval ouzh ur marc'h

Graet e vez marc'h ivez eus binvioù zo, graet evit dougen traoù a bep seurt.
* Marc'h-avel, a vez lakaet war beg tour an ilizoù pe an tier.
* Marc'h-dor : lakaet e vez nor nor war he marc'hoù; divarc'het e vez an nor a-wechoù.
* Marc'h-du, anv roet d'ar stlejerez dre vurezh a steje bagonioù war un hent-houarn.
* Marc'h-houarn, ur benveg da bourmen warnañ a-c'haoliad ; ur marc'hhouarner eo an den a ya war ur marc'h-houarn ; marc'hhouarnerezh eo ar sport.
* Marc'h-kañv
* Marc'h-karr, ur benveg lakaet dindan brec'hioù ur c'harr evit ma chomo a-blaen e-pad ma vezer ouzh e gargañ.
* Marc'h-koad, anv meur a venveg.
* Marc'h-krampouezh, ur benveg ma veze lakaet ar c'hrampouezh da yenañ, en amzer ma vezent ledanoc'h evit hiziv ha ral al listri bras a-walc'h d'o lakaat.
* Marc'h-levr
* Marc'h-livañ, ur seurt marc'h-koad.
* Marc'h-nerzh
* Marc'h-plouz
* Marc'h-tan, ur benveg kaset gant ur keflusker dre enleskiñ da bourmen warnañ a-c'haoliad ; ur marc'htaner eo an den a vez ouzh e sturiañ.

## Troiennoù

* Bezañ ar marc’h, marc’h Hamon, (o vale) etre daou zen: bezañ gwarizi etreze.
* Bezañ pennek evel ur marc’h-koad.
* Debriñ evel ur marc’h : evel ur pemoc'h, ur porc’hell, tri forc’hell.
* Kaout c’hoant da gaout ar marc’h hag an arc’hant (hag arc’hant ar marc’h) : kaout c'hoant da gaout pep tra.
* Koll ar marc’h hag ar c’habestr: koll pep tra.
* Labourat evel ur marc’h : labourat kalet.
* Lakaat ur marc’h er stern : sterniañ anezhañ ouzh ur c'harr.
* Mont war varc’h, war marc’h Hamon, war gein ar marc’h (rous, ruz) ouzh ub: heñveldra.
* Sevel war lost ar marc’h : a-drek un den, war ur marc'h.

## Lavaroù ha krennlavaroù

* A bep liv, marc’h mat / A bep bro, tud vat.
* Ar marc'h a reud ouzh ar c'hentroù / A ra gaou bras ouzh e gostoù.
* Ar marc’h a sach a vez hopet warnañ.
* Ar marc’h a-raok a vez lavaret « Yao » dezhañ.
* Arabat klask kaout ar marc’h hag an arc’hant.
* Arabat mont primoc’h eget ar marc’h hon doug, amzer zo.
* Biskoazh kemend-all ! Pevar lagad d’ar marc’h dall !, da verkañ ar souezh.
* « Deomp adarre » en deus lazhet meur a varc’h a vez lavaret da respont da unan en deus lavaret « Deomp adarre », evit lakaat an dud da adkregiñ gant al labour.
* Lagad ar mestr a lard ar marc'h / Hag a laka ed da gouezhañ en arc'h.
* Meur a varc’h mat zo marvet o vont adarre.
* Ne dalv ket ar boan sutal Pa ne fell ket d’ar marc’h staotal.
* N’eo ket ar c’herc’h ar muiañ gonezet an hini a ra ar muiañ a vad d’ar marc’h.
* N’eo ket ar marc’h a c’hounez e gerc’h / A zebr anezho bep gwech (pe : war-lerc’h).
* N’eo ket diouzh ar vent e vez prenet ar marc’h.
* N’eo ket gwellaat a ra ar marc’h pa vez ret e varc’hegezh re alies.

## Pennadoù kar

* Ebeul
* Inkane
* Kazeg
a vo kavet e Wikimedia Commons.