# Deiziadur republikan gall

An Deiziadur republikan gall a oa un deiziadur a voe krouet hag implijet da vare an Dispac'h gall, goude staliadur ar republik e Bro-C'hall. Implijet e voe e-pad 12 vloaz, adalek dibenn 1793 betek 1805, hag e-pad 18 devezh gant Kumun Pariz e 1871.
Ijinet e oa bet evit diverkañ ar roud eus ar gouelioù relijiel diouzh an deiziadur hag evit lakaat da dalvezout ar sistem dre zek, a oa bet lakaet da dalvezout evit ar muzulioù (metr, litr, lur gall...).
Gant an Deiziadur republikan gall e voe kemmet anv ar mizioù hag an devezhioù. Rannet e oa ar bloavezh etre daouzek miz, tregont devezh e pep hini, gant pemp pe c'hwec'h devezh ouzhpenn, anvet Sans-culottides, e dibenn ar bloavezh. Pep miz oa rannet etre tregont devezh (teir gwezh dek). Anvet e oa an devezhioù-se gant anvioù savet diwar elfennoù latin : primidi, duodi, tridi, quartidi, quintidi, sextidi, septidi, octidi, nonidi, décadi. An dekvet devezh-se a oa lakaet evit derc'hel lec'h ar Sul. D'an devezh-se e ranke an holl diskuizhañ ha kemer perzh er c'hoarioù gourc'hemennet gant ar gouarnamant. Paouezet e voe d'ober gant an anvioù-se e 1802 (bloavezh X).

## Bloavezhioù

Kregiñ a rae ar bloavezh da gedez Gwengolo. Deiz kentañ ar bloaz e oa deiz kentañ miz "Mendem". Lakaet e voe niverennoù d'ar bloavezhioù, gant sifroù roman. An 22 a viz Gwengolo 1792 e voe deiz kentañ ar bloavezh I. Paouezet e voe d'ober gant an deiziadur republikan-se d'ar 1añ a viz Genver 1806, da lavaret eo d'an deiz goude an 10 Nivôse An XIV.

## Mizioù

Gant ar barzh ha politikour gall Fabre d'Églantine (1750-1793) e voe ijinet anvioù nevez mizioù ar bloaz. Setu o anvioù republikan, gant un displegadenn e brezhoneg (EK, war-lerc'h an anvioù a gaver er romant Emgann Kergidu).
* Mizioù an diskar-amzer (en -aire)
** Vendémiaire (22 a viz Gwengolo ~ 21 a viz Here) - Miz ar vendem, miz Mendem (miz ar vendaich, EK)
** Brumaire (22 a viz Here ~ 20 a viz Du) - Miz ar vrumenn, ar brumennoù
** Frimaire (21 a viz Du ~ 20 a viz Kerzu) - Miz ar frim, ar yenion
* Mizioù ar goañv (en -ose da gentañ, en -ôse goude)
** Nivôse (21 a viz Kerzu ~ 19 a viz Genver) - Miz an erc'h
** Pluviôse (20 a viz Genver ~ 18 a viz C'hwevrer) - Miz ar glav (EK)
** Ventôse (19 a viz C'hwevrer ~ 20a viz Meurzh) - Miz an avel
* Mizioù an nevez-amzer (en -al)
** Germinal (21 a viz Meurzh ~ 19 a viz Ebrel) - Miz ar sev (miz ar séan, EK)
** Floréal (20 a viz Ebrel ~ 19 a viz Mae) - Miz ar bleuñv (EK)
** Prairial (20 a viz Mae ~ 18 a viz Mezheven) - Miz ar pradoù
* Mizioù an hañv (en -idor)
** Messidor (19 a viz Mezheven ~ 18 a viz Gouere) - Miz an eost
** Thermidor (19 a viz Gouere ~ 17 a viz Eost) - Miz ar wrez
** Fructidor (18 a viz Eost ~ 16 a viz Gwengolo) - Miz ar frouezh

## Deizioù

Ne voe ket trawalc'h da Fabre d'Églantine avat ; evit pellaat muioc'h c'hoazh diouzh an Iliz ez ijinas erlerc'hiañ termenoù a denn d'ar gounezerezh ha d'ar maezioù ouzh anvioù ar sent a oa bet gouestlet pep devezh ar bloavezh dezho. Calendrier rural, "deiziadur kouerel", a voe graet eus an deiziadur-se neuze. Pep quintidi, da lavaret eo 5vet, 15vet ha 25vet devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ul loen ; pep décadi, da lavaret eo 10vet, 20vet ha 30vet devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ur benveg. Anvioù danvezioù a dalvez evit al labour-douar hag ar sevel-tiez a voe dibabet evit Nivôse, kentañ mizvezh ar goañv.
Setu amañ skouer degad kentañ miz Vendémiaire, da lavaret eo degad kentañ ar bloavezh republikan :
* Primidi, "devezh kentañ", devezh ar rezin ;
* Duodi, "eil devezh", safron ;
* Tridi, "trede devezh", kistin ;
* Quartidi, "pevare devezh", digounnar (Colchicum autumnale) ;
* Quintidi, "pempvet devezh", marc'h ;
* Sextidi, "c'hwec'hvet devezh", balzam ;
* Septidi, "seizhvet devezh", karotez ;
* Octidi, "eizhvet devezh", pasvoulouz (Amaranthus caudatus) ;
* Nonidi, "navvet devezh', panez ;
* Décadi, ""dekvet devezh", beol.

## An deiziadur kouerel

Setu amañ, renket dre rannamzerioù, Calendrier rural ar Republik, a grog dre ar 1añ a viz Vendémiaire (diwar al latin vendemia, "mendem"), devezh ar rezin – an 22 a viz Gwengolo – hag a echu gant an 30 a viz Fructidor, da lavaret eo ar 16 a viz Gwengolo, devezh ar baner.
* Kemm-digemm eo ar c'henglotadur etre an deiziadur-se hag an deiziadur gregorian a implijomp ; bez' e c'hall devezh kentañ ur miz "republikan" bezañ etre an 18 hag an 22 eus ur miz gregorian, diouzh ar bloaz – ur c'heitad eo ar c'henglotadur a roomp amañ eta.
* Gant al livour Louis Lafitte (1770-1828) e voe aozet ar skeudennoù, a voe engravet gant Salvatore Tresca (1750-1845) etre 1797 ha 1798.

### Diskar-amzer

Vendémiaire 22 a viz Gwengolo – 21 a viz Here :
| 1 | 22 MEU | Raisin |
| 2 | 23 MEU | Safran |
| 3 | 24 MEU | Châtaigne |
| 4 | 25 MEU | Colchique |
| 5 | 26 MEU | Cheval |
| 6 | 27 MEU | Balsamine |
| 7 | 28 MEU | Carotte |
| 8 | 29 MEU | Amaranthe |
| 9 | 30 MEU | Panais |
| 10 | 01 HER | Cuve |
| 11 | 02 HER | Pomme de terre |
| 12 | 03 HER | Immortelle |
| 13 | 04 HER | Potiron |
| 14 | 05 HER | Réséda |
| 15 | 06 HER | Âne |
| 16 | 07 HER | Belle-de-nuit |
| 17 | 08 HER | Citrouille |
| 18 | 09 HER | Sarrasin |
| 19 | 10 HER | Tournesol |
| 20 | 11 HER | Pressoir |
| 21 | 12 HER | Chanvre |
| 22 | 13 HER | Pêche |
| 23 | 14 HER | Navet |
| 24 | 15 HER | Amaryllis |
| 25 | 16 HER | Bœuf |
| 26 | 17 HER | Aubergine |
| 27 | 18 HER | Piment |
| 28 | 19 HER | Tomate |
| 29 | 20 HER | Orge |
| 30 | 21 HER | Tonneau |
Brumaire 22 a viz Here – 20 a viz Du :
| 1 | 22 HER | Pomme |
| 2 | 23 HER | Céleri |
| 3 | 24 HER | Poire |
| 4 | 25 HER | Betterave |
| 5 | 26 HER | Oie |
| 6 | 27 HER | Héliotrope |
| 7 | 28 HER | Figue |
| 8 | 29 HER | Scorsonère |
| 9 | 30 HER | Alisier |
| 10 | 31 HER | Charrue |
| 11 | 01 DU | Salsifis |
| 12 | 02 DU | Mâcre |
| 13 | 03 DU | Topinambour |
| 14 | 04 DU | Endive |
| 15 | 05 DU | Dindon |
| 16 | 06 DU | Chervis |
| 17 | 07 DU | Cresson |
| 18 | 08 DU | Dentelaire |
| 19 | 09 DU | Grenade |
| 20 | 10 DU | Herse |
| 21 | 11 DU | Bacchante |
| 22 | 12 DU | Azerole |
| 23 | 13 DU | Garance |
| 24 | 14 DU | Orange |
| 25 | 15 DU | Faisan |
| 26 | 16 DU | Pistache |
| 27 | 17 DU | Macjonc |
| 28 | 18 DU | Coing |
| 29 | 19 DU | Cormier |
| 30 | 20 DU | Rouleau |
Frimaire 21 a viz Du – 20 a viz Kerzu :
| 1 | 21 DU | Raiponce |
| 2 | 22 DU | Turneps |
| 3 | 23 DU | Chicorée |
| 4 | 24 DU | Nèfle |
| 5 | 25 DU | Cochon |
| 6 | 26 DU | Mâche |
| 7 | 27 DU | Chou-fleur |
| 8 | 28 DU | Miel |
| 9 | 29 DU | Genièvre |
| 10 | 30 DU | Pioche |
| 11 | 01 KER | Cire |
| 12 | 02 KER | Raifort |
| 13 | 03 KER | Cèdre |
| 14 | 04 KER | Sapin |
| 15 | 05 KER | Chevreuil |
| 16 | 06 KER | Ajonc |
| 17 | 07 KER | Cyprès |
| 18 | 08 KER | Lierre |
| 19 | 09 KER | Sabine |
| 20 | 10 KER | Hoyau |
| 21 | 11 KER | Érable à sucre |
| 22 | 12 KER | Bruyère |
| 23 | 13 KER | Roseau |
| 24 | 14 KER | Oseille |
| 25 | 15 KER | Grillon |
| 26 | 16 KER | Pignon |
| 27 | 17 KER | Liège |
| 28 | 18 KER | Truffe |
| 29 | 19 KER | Olive |
| 30 | 20 KER | Pelle |

### Goañv

Nivôse 21 a viz Kerzu – 19 a viz Genver :
| 1 | 21 KER | Tourbe |
| 2 | 22 KER | Houille |
| 3 | 23 KER | Bitume |
| 4 | 24 KER | Soufre |
| 5 | 25 KER | Chien |
| 6 | 26 KER | Lave |
| 7 | 27 KER | Terre végétale |
| 8 | 28 KER | Fumier |
| 9 | 29 KER | Salpêtre |
| 10 | 30 KER | Fléau |
| 11 | 31 KER | Granit |
| 12 | 01 GEN | Argile |
| 13 | 02 GEN | Ardoise |
| 14 | 03 GEN | Grès |
| 15 | 04 GEN | Lapin |
| 16 | 05 GEN | Silex |
| 17 | 06 GEN | Marne |
| 18 | 07 GEN | Pierre à chaux |
| 19 | 08 GEN | Marbre |
| 20 | 09 GEN | Van |
| 21 | 10 GEN | Pierre à plâtre |
| 22 | 11 GEN | Sel |
| 23 | 12 GEN | Fer |
| 24 | 13 GEN | Cuivre |
| 25 | 14 GEN | Chat |
| 26 | 15 GEN | Étain |
| 27 | 16 GEN | Piment |
| 28 | 17 GEN | Plomb |
| 29 | 18 GEN | Mercure |
| 30 | 19 GEN | Crible |
Pluviôse 20 a viz Genver – 18 a viz C'hwevrer :
| 1 | 20 GEN | Lauréole |
| 2 | 21 GEN | Mousse |
| 3 | 22 GEN | Fragon |
| 4 | 23 GEN | Perce-neige |
| 5 | 24 GEN | Taureau |
| 6 | 25 GEN | Laurier-thym |
| 7 | 26 GEN | Amadouvier |
| 8 | 27 GEN | Mézéréon |
| 9 | 28 GEN | Peuplier |
| 10 | 29 GEN | Coignée |
| 11 | 30 GEN | Ellébore |
| 12 | 31 GEN | Brocoli |
| 13 | 01 C'HW | Laurier |
| 14 | 02 C'HW | Avelinier |
| 15 | 03 C'HW | Vache |
| 16 | 04 C'HW | Buis |
| 17 | 05 C'HW | Lichen |
| 18 | 06 C'HW | If |
| 19 | 07 C'HW | Pulmonaire |
| 20 | 08 C'HW | Serpette |
| 21 | 09 C'HW | Thlaspi |
| 22 | 10 C'HW | Thimelé |
| 23 | 11 C'HW | Chiendent |
| 24 | 12 C'HW | Trainasse |
| 25 | 13 C'HW | Lièvre |
| 26 | 14 C'HW | Guède |
| 27 | 15 C'HW | Noisetier |
| 28 | 16 C'HW | Cyclamen |
| 29 | 17 C'HW | Chélidoine |
| 30 | 18 C'HW | Traîneau |
Ventôse 19 a viz C'hwevrer – 20 a viz Meurzh :
| 1 | 19 C'HW | Tussilage |
| 2 | 20 C'HW | Cornouiller |
| 3 | 21 C'HW | Violier |
| 4 | 22 C'HW | Troène |
| 5 | 23 C'HW | Bouc |
| 6 | 24 C'HW | Asaret |
| 7 | 25 C'HW | Alaterne |
| 8 | 26 C'HW | Violette |
| 9 | 27 C'HW | Marceau |
| 10 | 28 C'HW | Bêche |
| 11 | 01 MEU | Narcisse |
| 12 | 02 MEU | Orme |
| 13 | 03 MEU | Fumeterre |
| 14 | 04 MEU | Vélar |
| 15 | 05 MEU | Chèvre |
| 16 | 06 MEU | Épinard |
| 17 | 07 MEU | Doronic |
| 18 | 08 MEU | Mouron |
| 19 | 09 MEU | Cerfeuil |
| 20 | 10 MEU | Cordeau |
| 21 | 11 MEU | Mandragore |
| 22 | 12 MEU | Persil |
| 23 | 13 MEU | Cochléaria |
| 24 | 14 MEU | Pâquerette |
| 25 | 15 MEU | Thon |
| 26 | 16 MEU | Pissenlit |
| 27 | 17 MEU | Sylvie |
| 28 | 18 MEU | Capillaire |
| 29 | 19 MEU | Frêne |
| 30 | 20 MEU | Plantoir |

### Nevez-amzer

Germinal 21 a viz Meurzh – 19 a viz Ebrel :
| 1 | 21 MEU | Primevère |
| 2 | 22 MEU | Platane |
| 3 | 23 MEU | Asperge |
| 4 | 24 MEU | Tulipe |
| 5 | 25 MEU | Poule |
| 6 | 26 MEU | Bette |
| 7 | 27 MEU | Bouleau |
| 8 | 28 MEU | Jonquille |
| 9 | 29 MEU | Aulne |
| 10 | 30 MEU | Couvoir |
| 11 | 31 MEU | Pervenche |
| 12 | 01 EBR | Charme |
| 13 | 02 EBR | Morille |
| 14 | 03 EBR | Hêtre |
| 15 | 04 EBR | Abeille |
| 16 | 05 EBR | Laitue |
| 17 | 06 EBR | Mélèze |
| 18 | 07 EBR | Ciguë |
| 19 | 08 EBR | Radis |
| 20 | 09 EBR | Ruche |
| 21 | 10 EBR | Grainier |
| 22 | 11 EBR | Romaine |
| 23 | 12 EBR | Marronnier |
| 24 | 13 EBR | Roquette |
| 25 | 14 EBR | Pigeon |
| 26 | 15 EBR | Lilas |
| 27 | 16 EBR | Anémone |
| 28 | 17 EBR | Pensée |
| 29 | 18 EBR | Myrtille |
| 30 | 19 EBR | Greffoir |
Floréal 20 a viz Ebrel – 19 a viz Mae :
| 1 | 20 EBR | Rose |
| 2 | 21 EBR | Chêne |
| 3 | 22 EBR | Fougère |
| 4 | 23 EBR | Aubépine |
| 5 | 24 EBR | Rossignol |
| 6 | 25 EBR | Ancolie |
| 7 | 26 EBR | Muguet |
| 8 | 27 EBR | Champignon |
| 9 | 28 EBR | Hyacinthe |
| 10 | 29 EBR | Râteau |
| 11 | 30 EBR | Rhubarbe |
| 12 | 01 MAE | Sainfoin |
| 13 | 02 MAE | Bâton d'or |
| 14 | 03 MAE | Chamerisier |
| 15 | 04 MAE | Ver à soie |
| 16 | 05 MAE | Consoude |
| 17 | 06 MAE | Pimprenelle |
| 18 | 07 MAE | Corbeille d'or |
| 19 | 08 MAE | Arroche |
| 20 | 09 MAE | Sarcloir |
| 21 | 10 MAE | Statice |
| 22 | 11 MAE | Fritillaire |
| 23 | 12 MAE | Bourrache |
| 24 | 13 MAE | Valériane |
| 25 | 14 MAE | Carpe |
| 26 | 15 MAE | Fusain |
| 27 | 16 MAE | Civette |
| 28 | 17 MAE | Buglosse |
| 29 | 18 MAE | Sénevé |
| 30 | 19 MAE | Houlette |
Prairial 20 a viz Mae – 18 a viz Mezheven :
| 1 | 20 MAE | Luzerne |
| 2 | 21 MAE | Hémérocalle |
| 3 | 22 MAE | Trèfle |
| 4 | 23 MAE | Angélique |
| 5 | 24 MAE | Canard |
| 6 | 25 MAE | Mélisse |
| 7 | 26 MAE | Fromental |
| 8 | 27 MAE | Martagon |
| 9 | 28 MAE | Serpolet |
| 10 | 29 MAE | Faux |
| 11 | 30 MAE | Fraise |
| 12 | 31 MAE | Bétoine |
| 13 | 01 MEZ | Pois |
| 14 | 02 MEZ | Acacia |
| 15 | 03 MEZ | Caille |
| 16 | 04 MEZ | Œillet |
| 17 | 05 MEZ | Sureau |
| 18 | 06 MEZ | Pavot |
| 19 | 07 MEZ | Tilleul |
| 20 | 08 MEZ | Fourche |
| 21 | 09 MEZ | Barbeau |
| 22 | 10 MEZ | Camomille |
| 23 | 11 MEZ | Chèvrefeuille |
| 24 | 12 MEZ | Caille-lait |
| 25 | 13 MEZ | Tanche |
| 26 | 14 MEZ | Jasmin |
| 27 | 15 MEZ | Verveine |
| 28 | 16 MEZ | Thym |
| 29 | 17 MEZ | Pivoine |
| 30 | 18 MEZ | Chariot |

### Hañv

Messidor 19 a viz Mezheven – 18 a viz Gouere :
| 1 | 19 MEZ | Seigle |
| 2 | 20 MEZ | Avoine |
| 3 | 21 MEZ | Oignon |
| 4 | 22 MEZ | Véronique |
| 5 | 23 MEZ | Mulet |
| 6 | 24 MEZ | Romarin |
| 7 | 25 MEZ | Concombre |
| 8 | 26 MEZ | Échalote |
| 9 | 27 MEZ | Absinthe |
| 10 | 28 MEZ | Faucille |
| 11 | 29 MEZ | Coriandre |
| 12 | 30 MEZ | Artichaut |
| 13 | 01 GOU | Girofle |
| 14 | 02 GOU | Lavande |
| 15 | 03 GOU | Chamois |
| 16 | 04 GOU | Tabac |
| 17 | 05 GOU | Groseille |
| 18 | 06 GOU | Gesse |
| 19 | 07 GOU | Cerise |
| 20 | 08 GOU | Parc |
| 21 | 09 GOU | Menthe |
| 22 | 10 GOU | Cumin |
| 23 | 11 GOU | Haricot |
| 24 | 12 GOU | Orcanète |
| 25 | 13 GOU | Pintade |
| 26 | 14 GOU | Sauge |
| 27 | 15 GOU | Ail |
| 28 | 16 GOU | Vesce |
| 29 | 17 GOU | Blé |
| 30 | 18 GOU | Chalémie |
Thermidor 19 a viz Gouere – 17 a viz Eost :
| 1 | 19 GOU | Épeautre |
| 2 | 20 GOU | Bouillon blanc |
| 3 | 21 GOU | Melon |
| 4 | 22 GOU | Ivraie |
| 5 | 23 GOU | Bélier |
| 6 | 24 GOU | Prêle |
| 7 | 25 GOU | Armoise |
| 8 | 26 GOU | Carthame |
| 9 | 27 GOU | Mûre |
| 10 | 28 GOU | Arrosoir |
| 11 | 29 GOU | Panic |
| 12 | 30 GOU | Salicorne |
| 13 | 31 GOU | Abricot |
| 14 | 01 EOS | Basilic |
| 15 | 02 EOS | Brebis |
| 16 | 03 EOS | Guimauve |
| 17 | 04 EOS | Lin |
| 18 | 05 EOS | Amande |
| 19 | 06 EOS | Gentiane |
| 20 | 07 EOS | Écluse |
| 21 | 08 EOS | Carline |
| 22 | 09 EOS | Câprier |
| 23 | 10 EOS | Lentille |
| 24 | 11 EOS | Aunée |
| 25 | 12 EOS | Loutre |
| 26 | 13 EOS | Myrte |
| 27 | 14 EOS | Colza |
| 28 | 15 EOS | Lupin |
| 29 | 16 EOS | Coton |
| 30 | 17 EOS | Moulin |
Fructidor 18 a viz Eost – 16 a viz Gwengolo :
| 1 | 18 EOS | Prune |
| 2 | 19 EOS | Millet |
| 3 | 20 EOS | Lycoperdon |
| 4 | 21 EOS | Escourgeon |
| 5 | 22 EOS | Saumon |
| 6 | 23 EOS | Tubéreuse |
| 7 | 24 EOS | Sucrion |
| 8 | 25 EOS | Apocyn |
| 9 | 26 EOS | Réglisse |
| 10 | 27 EOS | Échelle |
| 11 | 28 EOS | Pastèque |
| 12 | 29 EOS | Fenouil |
| 13 | 30 EOS | Épine-vinette |
| 14 | 31 EOS | Noix |
| 15 | 01 GWE | Truite |
| 16 | 02 GWE | Citron |
| 17 | 03 GWE | Cardère |
| 18 | 04 GWE | Nerprun |
| 19 | 05 GWE | Tagette |
| 20 | 06 GWE | Hotte |
| 21 | 07 GWE | Églantier |
| 22 | 08 GWE | Noisette |
| 23 | 09 GWE | Houblon |
| 24 | 10 GWE | Sorgho |
| 25 | 11 GWE | Écrevisse |
| 26 | 12 GWE | Bigarade |
| 27 | 13 GWE | Verge d'or |
| 28 | 14 GWE | Maïs |
| 29 | 15 GWE | Marron |
| 30 | 16 GWE | Panier |

## Daveoù

* Kristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915.
* Lan Inizan, Emgann Kergidu, levrenn 2, pp. 144–152, 171-177, Al Liamm, 1977.

## Notennoù

* ↑ Anvet Fervidor ivez en un nebeud skridoù ; gwelit Geneablog, ma kaver ar ger bet skrivet e 1793.
* ↑ Fabre d'Églantine, Rapport fait à la Convention nationale, dans la séance du 3 du second mois de le seconde année de la République Française (fr)
* ↑ Édouard Terwecoren (1870), Collection de Précis Historiques, Google Books.