OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ioánnis Metaxás

Ioánnis Metaxás (e gresianeg : Ιωάννης Μεταξάς), ganet d'an 12 a viz Ebrel 1871 ha marvet d'an 29 a viz Genver 1941, a oa un ofiser hag ur politiker eus Gres. Kentañ Ministr Rouantelezh Gres e voe adalek 1936 betek e varv, da vare un diktatouriezh anvet "Renad ar 4 a viz Eost". Ren a reas ar vro hervez ar vonreizh e-pad mizioù kentañ e respet, hag evel un diktatour da c'houde. D'an 28 a viz Here 1940 e nac'has kodianañ gant Italia Mussolini, ar pezh gasas d'ar brezel etre Gres hag Italia.
Awenet e voe renad Metaxas gant faskouriezh Benito Mussolini. Amsklaer e oa ideologiezh e renad ; anv a veze graet gantañ eus un "Trede Sevenadur Hellazat", ur meizad hag a vije bet par da zaou vare all eus istor ar vro, Gres an Henamzer pagan hag an Impalaeriezh vizantat kristen.
Krouet e voe ur polis anvet Asfaleia (Ασφάλεια, "surentez"), war skouer ar Gestapo. Savet e voe ur strollad yaouankiz, Ethnikí Orgánosis Neoléas (EON), war skouer an Hitlerjugend nazi. Berzet e voe ar strolladoù politikel hag harzet e voe an dud a oa a-enep ar renad : tost da 15 000 den a voe harzet ha bac'het e-pad diktatouriezh Metaxás. Kresket ha modernaet e voe arme ar vro, gant skoazell an Trede Reich ivez.
War dachenn an aferioù diavaez e klaskas Metaxás chom neptu er bloavezhioù 1930, hanter-hent etre Breizh-Veur, ur galloud a bouez er Reter-Nesañ, hag Alamagn gant e renad nazi. E miz Here 1940 e voe taget Gres gant armeoù Italia, diazezet en Albania. Hogen arme Gres, modernaet gant Metaxás hag ar jeneral Aléxandros Papágos, a zeuas a-benn da ziarbenn an alouberien, d’o bountañ kuit ha da vont tre en Albania zoken.
Daoust ma ne zeuas ket Metaxás a-benn da vezañ deuet-mat d’ar bobl evit keloù-se, e voe gwelet evel un haroz hag a oa deuet a-benn da vountañ un arme bras a alouberien er-maez. Derc’hel a reer da lidañ bep bloaz Epéteios tou Ochi ("deiz an nann"), d’an 28 a viz Here, e koun an deiz eus Here 1941 ma oa bet nac’het ultimatom Mussolini gant Metaxás. Hiziv e vez gwelet gant kalz a C'hresianed evel un diktatour, met evit lod e voe ur brogarour a zifennas ar vammvro.
Mervel a reas d’an 29 a viz Genver 1941, diwar gleñved moarvat, daoust ma voe ar vrud ivez e oa bet muntret gant spierien saoz. War e lerc’h ez eas Aléxandros Koryzís e penn ar vro. Dindan ren hennezh e voe aloubet Gres gant armeoù Italia hag Alamagn, deuet da sikour Mussolini, adalek miz Ebrel 1941.
# Iota (lizherenn)

Navet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo iota ιώτα (Ι, ι) hag a dalvez 10 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.
Distaget e vez LFE [i] hag [i:] e gresianeg klasel hag [i] e gresianeg a-vremañ.
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek yod . War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin I ha J diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Gwelet ivez

* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
# Iowa

Iowa (distagadur IPA) a zo ur Stad eus Midwest ar Stadoù-Unanet. An 29vet Stad eo da vezañ emezelet ouzh an Unaniezh, d'an 28 a viz Kerzu 1846. "State of Iowa" (Stad Iowa) eo an anv ofisiel. Dont a ra hec'h anv eus meuriad an Iowaed, ur meuriad Amerindianed.

## Kêrioù Iowa

| 1 | Des Moines | 203,433 |
| 2 | Cedar Rapids | 126,326 |
| 3 | Davenport | 99,685 |
| 4 | Sioux City | 82,684 |
| 5 | Waterloo | 68,406 |

## Liammoù diavaez

* (en) Lec'hienn ofisiel
# Iota isskrivet

Un iota (ι) bihan skrivet dindan ur vogalenn eo an iota isskrivet (gresianeg: ὑπογεγραμμένη), implijet hervez reizhskrivadur liestonel an henc'hresianeg evit merkañ ar son [j] en “diftongennoù hir”: ᾳ, ῃ hag ῳ.
Bremañ e vez implijet muioc'h-mui an iota kenskrivet.
# Iota kenskrivet

Un iota (ι) skrivet goude ur vogalenn eo an iota kenskrivet (gresianeg: προσγεγραμμένη), implijet hervez reizhskrivadur liestonel an henc'hresianeg evit merkañ ar son [j] en “diftongennoù hir” e lec'h an iota isskrivet.
# Iotaerezh

Implijet e vez an termen iotaerezh (saoz.: iotacism) evit ober dave d'ar fed m'eo deuet meur a lizherenn ha divc'hrafenn gresianek da vezañ distaget [i] evel al lizherenn c'hresianek [[Iota (lizherenn)|'iota').
Gwezhall e veze graet an difor'ch e henc'hresianeg etre : ι [i]; η [ɛː]; ει [eɪ]; οι [oɪ] hag υι [yɪ], met tamm-ha-tamm int deuet da vezañ distaget [i] e gresianeg a-vremañ an holl anezhe.
Abalamour ma veze distaget heñvel gerioù bet graet un diforc'h kenetreze a-raok e savas fazioù skrivañ ha kudennoù diwarne, da skouer e gresianeg koine an Testamant Nevez, ma oa krog da-benn ar c'hemm distagañ-se dija, e kaver a-wezhoù "c'hwi" hag "ho" (ὑμεις humeis hag ὑμων humōn) e lec'h "ni" hag "hon" (ἡμεις hēmeis hag ἡμων hēmōn) hag ar c'hontrol, dre ma veze gwallgemmesket υ hag η deuet o-daou da vezañ distaget [i] evel ι.

## Gwelit ivez

* Itaerezh
* Etaerezh
* Yotaerezh
* Gresianeg
# Ioweg-Otoeg

Ur yezh siouek-katawbek eo an Ioweg-Otoeg. Komzet e oa gant ar Vissouried, an Otoed hag an Iowayed e biz Kansas hag e darnioù Missouri ha Nebraska. Tost tre eo ouzh an Hokakeg. N'eo mui komzet nemet gant un nebeud tud gkzh er c'humuniezhoù Otoe-Iowayek en Oklahoma. Marv eo ar c'homzer gwir diwezhañ e 1996 met chom a ra un dornad tud damvarrek gant ar yezh.
Nemet e vefe strivoù da virout ar pezh a chom eus ar yezh eo gwirheñvel e yelo-hi da get buanik.

## Niverioù en Ioweg-Otoeg

* 1 yanki
* 2 nowê
* 3 tani
* 4 towê
* 5 thatah
* 6 schâkwe
* 7 schâma
* 8 grérabenni
* 9 shumkê
* 10 krêpenne

## Gwelet ivez

Yezhoù siouek Yezhoù ar Stadoù-Unanet
# Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek

Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek (KEBK) a zo ur labourva liesdiskiblezh hag a voe krouet e 1969 e Kevre al Lizhiri ha Skiantoù ar Gevredigezh eus Skol-veur Breizh-Izel (Brest, Penn-ar-Bed). Anavezet eo ar greizenn dreist holl dre hec'h anvadur gallek Centre de Recherche Bretonne et Celtique, CRBC an teskanv gallek anezhañ.

## Istor

Yves Le Gallo a voe he c'hentañ prezidant, ur garg hag a voe dalc'het gantañ betek 1986. Roll ar brezidanted : Yves Le Gallo (1969-1985), Donasian Laurent, Jean Kerhervé, Daniel Giraudon
Abaoe 2008 eo aet ar gelennerien hag an enklaskerien a laboure war dachenn ar studioù keltiek e Skol-veur Roazhon 2 a-gevret gant re skol-veur Brest da sevel ur greizenn vrasoc'h hag enni daou skourr.

## Levraoueg Yves Le Gallo

Kreizenn gelaouiñ ar c'hKEBK, anvet Levraoueg Yves Le Gallo, a endalc'h unan eus ar fonnusañ levraouegoù war dachenn Breizh hag ar broioù keltiek. Ouzhpennoù levrioù kozh ha nevez e tastum ke laouennoù ha dielloù. Fañch Broudig a voe kentañ implijer al levraoueg ha Marie-Rose Prigent da-heul.

## Kelaouenn

* La Bretagne linguistique

## Liamm diavaez

* (fr) Lec'hienn KEBK e Brest
* (fr) KEBK - Roazhon
# Kreizenn nukleel Flamanville

Kreizenn nukleel Flamanville zo ur greizenn nukleel e kumun Flamanville Manche, e Normandi, en arvor kornôk Cotentin, e-harz un torrod 70 m, 25 km er c'hornôg da Cherbourg hag 20 km er c'hreisteiz da labouradeg-lastez nukleel La Hague.
Meur a wallzarvoud zo bet
# Kreizenn ar Geriaouiñ

Krouet eo bet ar gevredigezh Kreizenn Ar Geriaouiñ e 1985, diwar youl Diwan, a‑benn prientiñ ha pourchas an oustilhoù terminologel ha pedagogel ret evit digeriñ skolaj kentañ Diwan er bloavezh 1988 e Brest, hag ivez evit diorren an hentennoù kelennadurezh divyezhek galleg‑brezhoneg.
Savet e oa bet dek bodad labour evit plediñ gant an holl danvezioù skol : matematik, fizik‑kimiezh, skiantoù an natur, kompoderezh, brezhoneg, galleg, saozneg, istor‑geografiezh‑ekonomiezh, arzoù, sportoù.
Buan a‑walc’h, evit labourat efedus, e oa bet dispartiet ar bodadoù etre div gevrenn, an eil gouestlet d’ar skiantoù rik ha d’an teknologiezhoù hag eben d’ar skiantoù‑den.
En he lec’hienn (Brezhoneg21.com) e vez kavet geriadur ar skiantoù hag an teknikoù, fardet gant rann ar skiantoù rik, unan eus an div lodenn eus Kreizenn Ar Geriaouiñ.
Savet eo bet ar geriadur adalek ar geriaouegoù bet embannet a‑hed ar bloavezhioù tremenet : matematik (1989, 1992, 1995), fizik‑kimiezh (1989, 1994), skiantoù an natur (1989, 1991, 1995), kompoderezh (1991).
An daou du klask a vez kinniget er geriadur : galleg‑brezhoneg ha brezhoneg‑galleg. Hirie an deiz e kaver ouzhpenn 35000 term hag e‑tro 10000 skouer implij er geriadur.
A‑drugarez d’an aezamant degaset gant an ostilh Internet e c’hellomp bremanaat dibaouez ar geriadur : difaziañ ha lakaat termoù ha skouerioù nevez ouzhpenn.
War al lec’hienn e vez kavet ivez un toullad pajennoù ha teulioù war ar skiantoù hag an teknikoù, hag a ra un danvez‑ensiklopedienn. Houmañ a vo pinvidikaet tamm‑ha‑tamm gant neb a garo kemer perzh.
Kavet e vez ivez bremañ war al lec’hienn geriaouegoù Diwan war an danvezioù-skol all.

## Liamm diavaez

* Brezhoneg21.com Lec'hienn ar greizenn hag ar gerioù savet ganti
# Kreizenn nukleel Brenniliz

Kreizenn nukleel Brenniliz, e Brenniliz, e Menez Are, e oa ar greizenn nukleel nemeti e Breizh.

## Istor

E 1962 e oa bet kroget ar sevel evit ar CEA (Commissariat à l'énergie atomique). E 1967 e voe lakaet war ar rouedad, ma pourchasas 70 MWe betek ma voe ehanet e 1985 ; emañ war zispenn abaoe. D'an 23 a viz Gwengolo 2015 e pegas an tan enni, ur gwallzarvoud hag a voe lakaet d'al live 1 diwar 7 hervez EDF$^,$.
Programmet eo labourioù adalek 2024 evit echuiñ dispennadur ar greizenn e 2041.

## Teknologiezh

Heavy Water Gas Cooled Reactor (HWGCR) e oa teknologiezh kreizenn nukleel Brenniliz, da lavarout eo un dazgwereder derc'hanel dre zour pounner (D$_2$0) yenaet gant karbon dioksidet.

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Le Peuple Breton
* ↑ Enerzine
* ↑ Centrale nucléaire de Brennilis : « Les travaux devraient démarrer en 2024 et durer dix-sept ans », Ouest-France, 29/09/21.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Kreizenn Sevenadurel Yezhoù ha Sevenadur

Ul lec'h degemer ha diorren sevenadur Breizh eo ar Greizenn Yezhoù ha Sevenadur e Sant-Ervlan, e Liger-Atlantel.
Krouet e 2008, ar gevredigezh Yezhoù ha Sevenadur a vod kalz aktored e-barzh ul lec'h evit obererezhioù rik pe reizh. Miret eo al lec'h evit kentelioù, stajoù pe atalieroù sonerezh, pedagogel...
Diazezet eo 12 bali l'Añjeviniere e Sant Ervlan.

## Kevredigezhioù staliet er greizenn a-hed ar bloaz

* Kreizenn Dafar Sevenadurel Keltiek (KDSK), ur vediaoueg digor d'an holl.
* Kentelioù an Noz, kelenn hag obererezhioù e brezhoneg.
* Skol An Emsav, stummadur hir e brezhoneg.
* Skolaj Diwan Liger-Atlantel, adalek ar C'hwec'hvet betek an Trede.
* Radio Alternantes, skingomz lec'hel.
* Radio Kerne-Naoned, skingomz lec'hel e brezhoneg.
* Youn ha Solena, ur vagouri e brezhoneg.
* Skol Diwan Sant-Ervlan, digor abaoe miz Gwengolo 2016.

## Liammoù diavaez

* Yezhoù ha Sevenadur
* Kreizenn Dafar Sevenadurel Keltiek
* Kentelioù an Noz
* Skol An Emsav
* Skolaj Diwan Liger-Atlantel
* Alternantes FM
* Skol Diwan Sant Ervlan
# Kreizenn nukleel Civaux

Kreizenn nukleel Civaux zo ur greizenn nukleel e kumun Civaux (Vienne), e Bro-C'hall, war lez kleiz ar stêr Vienne.
E 2018 e voe embannet gant an ASN (Aozadur gall evit ar Surentez Nukleel) e oa bet kavet fallaennoù e kreizennoù Chooz adal 2015 ha Civaux adal 2016, hag e oant bet kempennet. E 2019 ez eus kaoz e ve saotret ar stêrioù Vienne ha Liger gant distaolioù tritiom eus kreizenn Civaux hag eus ar re all savet war ribl al Liger.

## Notennoù

* ↑ « Contamination » radioactive de la Loire à Saumur - Le Figaro, 18/06/2019
# Kreizenn nukleel Cooper

Kreizenn nukleel Cooper zo ur greizenn nukleel e gevred Nebraska, war lez ar Missouri. Perc'hennet eo gant an Omaha Public Power District eus Omaha.
E 2011 e oa bet gronnet gant ar stêr.
# Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka

Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka a oa ur greizenn dour-ha-tredan kement hag ur stankell lec'hiet nepell diouzh Nova Kakhovka, en Ukraina. Ganti e oa bet savet mirva dour Kakhovka. Reiñ a rae an tu da zourañ parkeier bras su Ukraina kement ha norzh Krimea dre ganol Krimea an Norzh.
241 den a laboure er greizenn e miz Here 2015.

## Istor
### XXvet kantved

Kroget e oa bet da sevel ar greizenn e 1950. E 1956 e voe implijet evit gwir.

### XXIvet kantved

D'ar 24 a viz C'hwevrer 2022, ar greizenn a zo aloubet gant nerzhioù lu Kevredad Rusia e-kerzh Aloubadeg Ukraina gant Rusia.
Eost 2022, bombezet eo gant tennoù, hervez degemenner an nerzhioù lu rusian Igor Konachenkov, gant nerzhioù lu Ukraina. Teir zurbinenn a chom a-sav a-ziwar c'hwec'h.
Mae 2023, an dour a oa savet d'an uhelañ en istor ar greizenn ha kroget e oa memes da dremen dreist ar stankell. Kêriadennoù bihan nepell a oa bet beuzet. War a seblant e oa bet an dour oc'h uhelaat dre ma oa Rusia o terc'hel re a zorioù serret d'an dour.
D'ar 6 a viz Even 2023, Ukrhydroenergo, implijer ar greizenn a embann eo bet « peurzistrujet ar stankell » goude un darzhadenn o tont eus kreiz ar savadur.
Hervez Ukraina eo bet lakaet da darzhañ gant ar Rusianed, hervez ar Rusianed eo bet bombezet a-ratozh kaer ar stankell gant nerzhioù lu Ukraina. Posupl eo ivez e vije bet ur gwallzarvoud rak re a zour a oa bet dalc'het gant ar stankell gant ar Rusianed ha re nebeut a labourioù a oa bet evit derc'hel ar stankell e stad vat.
Betek 22 000 den a rankje bezañ diblaset.

## Riskloù evit an endro

Gant ma'z eo distrujet ar stankell, dour-beuz a zo hag ur park naturel a vo beuzet gant an dour. Eoul zo bet o redek gant an dour ivez.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ https://www.ouest-france.fr/europe/ukraine/guerre-en-ukraine-le-barrage-hydroelectrique-de-kakhovka-en-partie-detruit-kiev-accuse-les-russes-ede9df9e-0429-11ee-acde-72b4f1744449
* ↑ https://www.lavoixdunord.fr/1337137/article/2023-06-07/ukraine-et-si-le-barrage-soumis-l-usure-du-temps-avait-cede-par-accident
* ↑ https://www.lefigaro.fr/international/en-direct-guerre-en-ukraine-volodymyr-zelensky-convoque-un-conseil-de-securite-apres-l-explosion-du-barrage-hydraulique-de-nova-kakhova-20230606
# Kreizenn nukleel Chinon

Kreizenn nukleel Chinon zo ur greizenn nukleel c'hall e kember ar stêrioù Liger (lez kleiz) ha Vienne (lez dehou), dirak gwinieg Bourgueil (lez dehou al Liger).
# Konikl Grayson

Konikl Grayson :
| En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus graysoni Allen, 1877 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl Grayson (Sylvilagus graysoni) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e Mec'hiko.
# Konikl Manzano

Konikl Manzano :
| Diouer a roadoù (DD) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus cognatus Nelson, 1907 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl Manzano (Sylvilagus cognatus) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev er Stadoù-Unanet.
# Konikl Mec'hiko

Konikl Mec'hiko :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus cunicularius Waterhouse, 1848 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl Mec'hiko (Sylvilagus cunicularius) a zo ur bronneg geotdebrer brosezat e Mec'hiko.
# Konikl Sumatra

Konikl Sumatra :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Nesolagus |
| Anv skiantel ||
| Nesolagus netscheri Schlegel, 1880 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl Sumatra (Nesolagus netscheri) a zo ur bronneg geotdebrer brosezat e Sumatra.
# Konikl ar geunioù

Konikl ar geunioù :
| Ur c'holen Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus aquaticus Bachman, 1837 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl ar geunioù (Sylvilagus aquaticus) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e gevred ar Stadoù-Unanet.
# Konikl Nuttal

Konikl Nuttal :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus nuttallii Bachman, 1837 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl Nuttal (Sylvilagus nuttallii) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev er Stadoù-Unanet ha Kanada.
# Konikl Omilteme

Konikl Omilteme :
| En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus insonus Nelson, 1904 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl Omilteme (Sylvilagus insonus) a zo ur bronneg geotdebrer a-orin eus Mec'hiko.
# Konikl ar menezioù-tan

Konikl ar menezioù-tan :
| En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Romerolagus |
| Anv skiantel ||
| Romerolagus diazi Ferrari-Pérez, 1893 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl ar menezioù-tan (Romerolagus diazi) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e Mec'hiko. Ar spesad nemetañ eo er genad Romerolagus.
# Konikl San Jose

Konikl San Jose :
| Tost en arvar (NT) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus mansuetus Nelson, 1907 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl San Jose (Sylvilagus mansuetus) a zo ur bronneg geotdebrer brosezat e Mec'hiko.
# Konikl an Appalachoù

Konikl an Appalachoù :
| Tost en arvar (NT) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Lagomorpha |
| Kerentiad : | Leporidae |
| Genad : | Sylvilagus |
| Anv skiantel ||
| Sylvilagus obscurus Chapman, Cramer, Dippenaar & Robinson, 1992 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Konikl an Appalachoù (Sylvilagus obscurus) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e reter ar Stadoù-Unanet.
# Koumanagoteg

Ur yezh karibek eo ar c'houmanagoteg (cumanagoto) eus is-skourr yezhoù an aod. Komzet gwechall e Venezuela.
Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez

* Yezhoù karibek an norzh
# Koumoulenn rous Azia

Koumoulenn rous Azia zo ur goumoulenn en Azia, bras-ec'hon, kement ha SUA, 3 000 metrad tevder dezhi. Dre ma ne ra ket glav er rannved-hont e-pad 4 miz ar goañv ne vez ket gwalc'het an oabl diouzh al loustoni hag ar poultr a guzh an heol alies. Kontet eo da vezañ brasañ saotradur ar bed.
# Koumameg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo ar c'houmameg (kumam) komzet gant tro-dro da 112.629 den (1991) en Ouganda.

## Gwelet ivez

* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
# Koumin

Koumin (Cuminum cyminum) zo plant eus kerentiad an Apiaceae, a gresk er broioù zo etre ar Mor Kreizdouar hag India. Kreskiñ a ra ar plant-se betek tapout 50 cm uhelder hag eostet e vezont gant an dorn.
Dont a ra ar ger brezhonek koumin eus ar galleg cumin, amprestet e-unan digant an arabeg "كمون" (kammon) dre ar spagnoleg comino, en amzer ma oa renet Spagn gant Arabed. Er c'h-Catholicon e kaver ar stumm "comin", hag e geriadur Gregor Rostren ar stumm "coumin".
Koumin a reer ivez eus had disec'het ar plant Cuminum cyminum, zo kar d'ar perisilh. Implijet e vezont da spis abalamour d'o frond dibar, e meuzioù zo eus Norzhafrika, ar Reter-Nesañ, India, Mec'hiko.
# Koumoulenn vihan Magellan

Koumoulenn vihan Magellan a zo ur c'halaksienn gorr direolek, tost d'an Hent Sant-Jakez, lec'hiet e steredeg an Toukan.

## Daveennoù

* ↑ Hervez TermOfis Ofis Publik ar Brezhoneg.
# Koumoulenn vras Magellan

Koumoulenn vras Magellan a zo ur c'halaksienn gorr. Emañ 54 900 parsek diouzh Hent Sant-Jakez (da lâret eo war-dro 179 000 bloavezh-gouloù) ha hañval eo emañ e kelc'htro en-dro d'hor galaksienn. Daoust d'he stumm e soñjer e oa ur c'halaksienn gildroennek sparlek zo bet distummet gant nerzhioù mare Hent Sant-Jakez evel Koumoulennad vihan Magalhães. War a seblant a-hend-all en defe miret e sparl kreiz. Pevare galaksienn hor Strollad Lec'hel eo diouzh he ment. Ar C'halaksienn dostañ dimp eo ivez goude galaksioù korr ar C'hi Bras hag ar Gwareger.
Ne c'heller gwelet anezhi nemet en oabl an hanterzouar su diouzh an noz, a-dreñv steredeg an Aouredenn hag hini an Daol. Anavezet eo abaoe ar Ragistor gant annezidi an hanterzouar su met meneget e oa evit ar wech kentañ gant ar steredoniour persat Abd-al-Rahman Al Soufi e 964. Meneget eo gant Amerigo Vespucci e rentañ-kont e veaj e 1503—1504 hep termenadur gwirion hag ez eo ergerzhadenn Fernão de Magalhães en-dro d'an Douar a roas brud dezhi hag a zegasas hec'h anv.
Kavout a reer en he c'hreiz nivlennad an Darentolenn, an hini oberiantañ eus an toleadoù gant gourlammoù stered er Strollad Lec'hel ha meur a zruilhad digor hag a zruilhad boulek.
Staget eo su ar « sparl kreiz » ouzh Koumoulennad vihan Magalhães dre ur framm gaz ha stered anvet Pont Magalhães. Un orin eo da Redenn Magalhães ivez, ur framm diframmet diouzh ar Goumoulenn gant nerzhioù mare Hent Sant-Jakez.

## Liammoù diavaez

* (en) Titouroù eus an SEDS diwar-benn Koumoulennad vras Magalhães

## Daveennoù

* ↑ Hervez TermOfis Ofis Publik ar Brezhoneg.
# Koumeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù koukiek-tchinek ar su eo ar c'houmeg (khumi pe khweymi) komzet e Myanmar (76.700 den e 1983), Bangladesh (1.188 den e 1981) ha gant un nebeud tud all en India.
Pemp rannyezh ez eus :
* Kimeg (khimi)
* Matoueg (matu, maru pe dai-patu)
* Yindeg (yindi)
* Kameg (khami)
* Ngaleg (ngala)

## Gwelet ivez

* Yezhoù koukiek-tchinek-nagaek
* Yezhoù koukiek-tchinek
# Koumiaieg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù Delta Kalifornia eo ar c'houmiaieg (kumiai, diegueño, (t)ipái, cochimí, kamia(i), quemayá, comeya, kumeyaai, ki-miai, campo, ko'al, ku'ahl pe kw'aal) komzet gant tro-dro da 295 den en holl e Baja California e Mec'hiko (220 den e 1991) hag e su Kalifornia er Stadoù-Unanet (75 den e 1994).

## Gwelet ivez

* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
# Jouanne

Ar Jouanne zo ur stêr eus Bro-C'hall, en departamant Mayenne, 58,5 km hed dezhi, hag a dremen dre Entrammes a-raok en em deurel er stêr Mezven.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Coteaux de la Jouanne à l'aval du moulin de Pochard

## Skeudennoù

* Ar Jouanne e-kichen Argentré
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Journal de Trévoux

Mémoires pour l’histoire des sciences et des beaux-arts, recueillis par l’ordre de Son Altesse Sérénissime Monseigneur prince Souverain de Dombes, anvet Journal de Trévoux ha Mémoires de Trévoux ivez, a oa ur gelaouenn lennegezh, skiantoù, istor, douaroniezh, tudoniezh ha relijion embannet gant ar Jezuisted e priñselezh Dombes, dizalc'h neuze, etre 1701 ha 1767.
# Joséphine de Belgique (1872-1958)

Joséphine de Belgique, pe Joséphine, Caroline, Marie, Charlotte, Antoinette de Saxe-Cobourg-Gotha (Brusel 1872-1958 Namur), a oa trede merc'h Philippe, Kont Flandrez (breur d'ar roue Leopold II Belgia) ha da Gontez Flandrez, Marie von Hohenzollern-Sigmaringen.
Dimeziñ a reas d'ar priñs Karl Anton von Hohenzollern ha pevar bugel o devoe.
# Jota

Ar jota (distaget [‘xɔta]) zo un dañs eus Spagn, anavezet e pevar c'horn ar vro, hogen doareoù disheñvel zo hervez ar c'hornadoù. Ar re anavezetañ eo re Aragon, Kastilha, Kumuniezh Valencia, Navarra ha La Rioja, «montañesa» Cantabria, ha re Asturiez, Galiza, Extremadura, Alta Andalucía Rannbarzh Murcia .
# Joséphine de Belgique

Joséphine de Belgique zo anv div briñsez, merc'hed da Philippe, Kont Flandrez (breur d'ar roue Leopold II Belgia) ha da Gontez Flandrez, Marie von Hohenzollern-Sigmaringen.
* Joséphine de Belgique (1870-1871), o eil merc'h, marvet da ur bloaz,
* he c'hoar, Joséphine, Caroline, Marie, Charlotte, Antoinette de Saxe-Cobourg-Gotha (Joséphine de Belgique (1872-1958), o zrede merc'h.
# Joul

Ar joul (arouez : J er Sistem unanennoù etrebroadel) a zo un unanenn a dalvez da vuzuliañ an energiezh, al labour hag ar wrez. Anv ar fizikour saoz James Prescott Joule a zo bet roet d'an unanenn.