OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Timbroù a-zivout an egor

Kavout planedennoù pe loarennoù nevez, treuziñ an egor gant fuzeennoù, mont en tu all da vevennoù hor planedenn e gwirionez, setu aze traoù a lakaas an dud da hunvreal e-pad an XX$^{vet}$ kantved. N’eo ket ur souezh e kavfemp un niver bras a dimbroù gant skeudennoù, poltredoù tudennoù a denn d’an egor, anezho harozed nevez hon amzer.
An darn vrasañ eus an timbroù-se a voe embannet gant ar Stadoù a oa e penn ar redadeg evit aloubiñ an egor : Rusia hag ar republikoù tost, Stadoù-Unanet Amerika ha lod Stadoù en Europa.
Er bloavezhioù 2000 e voe degemeret broioù nevez e klub ar broadoù o deus tapet mestroniezh an deknologiezh evit kas ur fuzeenn en egor : Sina, India ha Japan.

## Afghanistan

* Roud ar c’hammed kentañ war al Loar

## Ajman

* 1971, Egorlestr Apollo 15
* 1971, Apollo 15
* 1971, Apollo 16

## Alamagn

* 2004, Savlec'h Egor Etrebroadel (SEE)

## Albania

* 1962, Ar giez Laika
* 1965, Leonov o nijal en egor
* 1971, Loarell en dro d'an Douar
* 1999, Astraer

## Armenia

* 2017, Kreizenn Rannvroel ar Steredoniezh

## Azerbaidjan

* 1964, Beaj Komarov, Yegorov ha Feoktistov
* 2005, Egoraer

## Belarus

* 2014, Pyotr Klimuk, egoraer

## Finland

* 1988, Ul loarell hag an Douar

## India

* 1981, Bannerezh al loarell Rohini
* 2015, 50 vloaz a genlabour gant Bro-C’hall
* 2017, Labour-klask war an egor
* 2018, Neizhan

## Indonezia

* 2001, Koskoriad an Heol

## Kazakstan

* 2013, 50vet deiz-ha-bloaz beaj ar vaouez kentañ en egor
* 2015, Aidyn Aimbetov, sterdead

## Kongo (RD)

* 1967, Loarell Mariner IV
* 1969, Armstrong, Aldrin ha Collins
* 1970, Loarell Spoutnik

## Moldova

* 2001, 40vet deiz-ha-bloaz beaj un den en egor

## Roumania

* 1957, Spoutnik
* 1972, Apollo

## Rwanda

* 1970, Egorlestr
* 1971, Apollo 14 war al Loar

## Sechelez

* 1969, Apollo 11

## Sina

* 1958, al loarell Spoutnik

## Stadoù-Unanet

* 1969, Mab-den war al loar
* 1975, kenlabour Apollo ha Soyouz

## Tadjikistan

* 2015, Youriy Gagarin

## Ukraina

* 2007, Leonid Kadenyouk

## Umm al-Qaywayn

* 1973, Istor ar steredoniezh

## URSS

* 1959, Fuzeenn war-du an egor
* 1962, Fuzeenn war-du Meurzh
* 1964, Beaj Komarov, Yegorov ha Feoktistov
* 1972, 15 vloaz beajoù en egor
* 1978, Vladimir Kovalyonok hag Aleksandr Ivantchenkov bet e-bourzh Salyut 6
* 1991, 30vet deiz-ha-bloaz beaj Y. Gagarin en egor
* 2001, 40vet deiz-ha-bloaz beaj Y. Gagarin

## Viêt Nam

* 1965, Youriy Gagarin
# Timbroù an Inizi Åland

Un enezeg eo inizi Åland (skrivet Aaland a-wechoù), enni ur 6 500 enezenn bennak e genoù pleg-mor Botnia etre Finland ha Sveden ha poblet gant svedegerien.
Statud ur proviñs emren zo gant inizi Åland e Finland.
An timbroù kentañ zo bet embannet e 1984 gant melestradurezh Finland evit an enezeg.
E 1993 eo nevesaet statud an enezeg ha roet hec’h emrenerezh da vat da Bostoù Åland.
Danvez an timbroù zo stag ouzh buhez ar vro vihan alies : savadurioù (tour-tan, ilizoù, milinoù), ar sportoù, an natur…
War-dro 273 timbr-post zo bet embannet etre 1984 ha 2006.

## Liammoù diavaez

* (sv) Posten Åland
# Timbroù boutin

Graet e vez gant an termen timbroù boutin evit resisaat ez eus kaoz eus timbroù a vent vihan (alies), heñvel an eil ouzh egile (war-bouez al liv a verk an talvoud-gwerzh), embannet forzh pegement e-pad ur prantad-amzer, evit frankizañ an darn vrasañ eus al lizhiri. Un arouezenn pe un alegorienn a vez kavet war seurt timbroù : Marianne e Bro-C’hall, penn ar Rouanez pe hini ar Roue er Rouantelezh Unanet, e Spagn, e Belgia, ar banniel steredennek er Stadoù-Unanet… Dianav int e broioù zo avat (Rusia da skwer, war-bouez ur rummad e 1950 hag e deroù ar republik).
O vezañ m'eo an timbroù boutin skoroù stlenn marc’hadmat en ur gevredigezh, diktatourien an XXvet kantved (Hitler, Francisco Franco…) o deus tennet o vad eus ur media seurt-se.
N’int ket heñvel eta ouzh an timbroù-lid a ginnig deomp un dudenn, un degouezh, ul lec’h isipisial, hag a zo liesseurt o ment alies ivez, gwerzhet e-pad un toullad mizioù hepken.
Moullet e oant bet war follennoù bras e kreiz an XIXvet kantved, aes da didroc’hañ un tamm pe meur a hini evit gwerzhañ anezho d’ar pratikoù. Kavet e vezont e stumm karnedoù 10 skwerenn e broioù Europa abaoe 1895. Abaoe ar bloavezhioù 90 e vez graet timbroù-pegsun gant Postoù Frañs, Belgia…
# Timbroù an Antilhez Bihanañ saoz

Timbroù gant an alc'hwez LEEWARD ISLANDS (Antilhez Bihanañ saoz) a voe implijet gant annezidi inizi Antigua, Dominica, Montserrat, Nevis, Saint-Kitts hag an Inizi Gwerc'h Breizhveurat etre 1890 hag ar 1añ a viz Gouere 1956, gant re pep enezenn war un dro.
An 8 timbr embannet e 1890 a ginnige poltred a-skerb ar rouanez Victoria, dezho un dalvoudegezh etre ½ penny ha 5 shilling. Dreistmoullet e voent e 1897 evit enoriñ 60$^{vet}$ deiz-ha-bloaz ren ar rouanez. E 1902 e voe dreistmoullet ivez an timbroù 4, 6, and 7d gant 1 penny.
An hevelep patrom a voe implijet evit sevel framm timbroù 1902 ( poltred Edouarzh VII), timbroù 1913-22 (poltred George V); 1938-47 (George VI, hennezh gant ar penn troet war an tu-dehou avat) ha 1954 (Elesbed II), war-bouez ar prizioù hag al livioù o vezañ disheñvel an eil diouzh egile bepred,
133 timbr hepken, timbroù-boutin an darn vrasañ anezho, a zo bet embannet betek 1954.
An timbroù embannet e 1945 (« Trec’h 1945 »), 1948 (Deiz-ha-bloaz eured ar c’houblad roueel) hag e 1948 (75$^{vet}$ deiz-ha-bloaz Unvaniezh Postoù ar Bed) a gaver anezho gant meneg un drevadenn saoz all ivez, hag evit ar wech kentañ. Kaoz zo eus “rummad Aden”, pe eus “rummad Antigua” pe hini Ascension.
E penn kentañ 1958 ez voe krouet “Kevread an Antilhez saoz” (« West Indies Federation » e saozneg) hag implijet ur rummad timbroù gant ar meneg-se e-pad ar pennadig amzer ma padas an unvaniezh (dibenn e miz Mae 1962).

## Liammoù diavaez

* (en) British Colonial Stamps
* (en) Leeward Islands Stamps

## Pennadoù kar

* Timbroù Antigua
* Timbroù Montserrat
* Timbroù Saint Kitts ha Nevis
* Timbroù Kevread an Antilhez saoz
# Timbroù an Inizi Karolina

Inizi Caroline a vez graet eus un enezeg lec’hiet e kornog ar Meurvor Habask, e biz Ginea-Nevez.
Trevadenn Spagn e oa an Islas Carolina adalek 1886, goude ma oa bet diskoulmet gant ar pab Leon XIII an tabut etre ar vro-se hag Alamagn war c’houlenn aotrouniezh war an inizi.
Koulskoude, da heul ar brezel etre Spagn hag ar Stadoù-Unanet e tivizas rouantelezh Alfonso XIII gwerzhañ an enezeg da Alamagn e 1899 evit 25 million a besetas. Gant an Alamaned e voe lakaet war droad ur servij postel war an tiriad gwarezet (Schutzgebiet) adanvet Karolinen ganto. An timbroù alaman soulgarget a veze implijet da gentañ, hag e 1901 e veze kavet da brenañ timbroù boas trevadennoù Alamagn, da lavaret eo ar vag Hohenzollern gant ar meneg KAROLINEN.
Aloubet e voe an enezeg gant Japaniz d’an 8 a viz Here 1914. Gant Kevredigezh ar Broadoù e voe aotreet ez-ofisiel Japan e 1920 da verañ an Inizi Caroline. Kement-se a voe graet gantañ betek ma voe skarzhet gant an Amerikaned e dibenn an Eil Brezel-bed e (1944). Timbroù Japan e voe re an Inizi e-pad ar prantad 1914-1944.
Fiziet e voe an Inizi e melestradurezh Stadoù-Unanet Amerika gant Aozadur ar Broadoù Unanet e miz Gouere 1947, gant statud ur rann eus an Trust Territory of the Pacific Islands ("Tiriad Fiziet Inizi ar Meurvor Habask"). Timbroù Stadoù-Unanet Amerika a voe implijet etre 1944 ha 1983.
Dre ar c'houlennadeg aozet e 1979 e tibabas ar strobad inizi Palau bezañ dizalc’h, pezh ac'h eas da wir d'ar 1añ a viz Genver 1981. Anvet eo Republik Palau bremañ.
E 1983 e voe savet Stadoù Kevreet Mikronezia gant ar peurrest eus an enezeg.

## Pennadoù kar

* Timbroù Mikronezia
* Timbroù Palau
# Tito Puente

Tito Puente pe Ernesto Antonio Puente (1923- 2000) a oa ur soner stadunanat ganet ha marvet e New York, SUA. E dud a oa eus Puerto Rico. Seniñ a reas sonerezh eus Kuba (son montuno, chachacha, mambo, bolero, pachanga, guaracha), ha diorren a reas ar jazz afrokuban ha latino, hag ar salsa, hag ober a reas ouzhpenn 100 albom. lesanvet e oa El Rey Del Timbal ( roue an timbalennoù). Arabat doukveskañ e anv gant hini Ernesto « Tito » Puentes, trompilher kuban, ganet en 1928.
# Tito Rodríguez

Tito Rodríguez zo ur soner, kaner, ha rener laz-seniñ eus Puerto Rico.
# Titus (impalaer)

Titus (e latin : IMPERATOR•TITVS•CAESAR•VESPASIANVS•AVGVSTVS) (Titus Flavius Sabinus Vespasianus), ganet d'an 30 a viz Kerzu 39 ha marvet d'an 13 a viz Gwengolo 81, a oa un impalaer roman adalek 79 betek e varv e 81. Brudet eo e daol-brezel pa gemeras Jeruzalem, en 70. Evit kounaat an taol-kaer-se e voe savet, gant e vreur Domitianus, bolz Titus, e Roma.
An Impalaerien roman :
| Tierniezh ar Flavianed |||
| En e raok : Vespasian | Titus (79 - 81) | War e lerc'h : Domitian (81 - 96) |
| Heuliad Henroma |||
# Tito (Italia)

Tito zo ur gumun eus Italia, e proviñs Potenza, en Basilicata.
# Titteya

Titteya :
| Puntius Titteya ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Actinopterygii |
| Urzhad : | Cypriniformes |
| Kerentiad : | Cyprinidae |
| Genad : | Puntius |
| Anv skiantel ||
| Puntius Titteya Linnaeus, 1758 ||
| spesadoù all : ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ur pesk eus familh ar Cyprinidae eo an titteya. E Sri Lanka e vez kavet dreist holl daoust ma'z eus poblañsoù aet kuit eus akwariomoù e Mec'hiko hag e Kolombia. Ur pesk akwariom boutin eo. Emporzhiet e oa e Europa evit ar wech kentañ gant an embregerezh W. Odenwald e 1936.

## Livadur

Ur pesk bihan eo (war-dro 5 cm) gant ur c'horf krenndev. Ar barezed a zo louet-gell o liv gant ul linenn a-blaen o redek eus al lost betek ar penn. Ar piri a zo ruz, dreist hol pa emaont o rutiñ.

## Annez

E stêrioù ha gouerioù an izeldirioù e vev an titteya. Plijout a ra doureier sioul gant ur strudaj fetis hag ur PH etre 6,5 ha 7,5. Gwrezder a dle bezañ etre 23°C ha 26°C.

## Gouennadur

Dozviñ a ra an titteya war dro 300 vi er strudaj. Kalz vioù a vez debret gant ar c'herent hag aliet e vez d'o zennañ kuit goude an dozvaden ma fell dezhor gouennañ ar spesad e akwariom.

## Emzalc'h

Ur pesk peoc'hek eo an titteya zoken ma c'hell ar piri bezañ argadus etrezo. N'int ket abeg da c'hloazadennoù an emgannoù-se, avat. Debriñ a ra amprevaned vihan ha kretenegion. En ereoù e c'heller e tegemer boued sec'h.

## Levrlennadur

Atlas de l'Aquarium, Hans A Baensc & Rüdiger Riehl, Mergus 2002.

## Liammoù diavaez

* An titteya
* An titteya war Aquabase.org
# Titus Labienus

Titus Labienus, ganet war-dro 100 kent JK ha marvet d'ar 17 a viz Meurzh -45 en Emgann Munda, a oa ur jeneral roman, hag unan eus eilerien Caius Julius Caesar e-pad Brezel Galia (-58 / -52). "Tribun ar Bobl" e voe e -63.
Daoust ma voe unan eus letananted Julius Caesar e Galia, meneget meur a wech e De Bello Gallico, e savas Labienus a-enep Caesar e-pad Eil Brezel Diabarzh ar Republik Roman hag a-du gant Gnaeus Pompeius Magnus. Goude emgann Thapsus e tec'has Labienus da Hispania gant bugale Pompeius, ha lazhet e voe e -45 en emgann Munda.
Tad Quintus Labienus e oa.
# Tito Cortés

Luis Alberto Cortés Bonnet, anavezetoc'h evel Tito Cortés ( 3 Kerzu, 1924- 18 Gouere,1998) ha lesanvet El Ciclón del Pacífico a oa ur c'haner kolombian.
Ganet e oa en Tumaco, en arvor ar Meurvor Habask. Emzivad e oa, ha desavet gant Leocadia Fermín, ur vaouez ha ne oa ket e vamm. Kregiñ a reas da son gitar e kabaredoù kêr Cali ma chomas betek fin e vuhez. Tabut a savas etrezañ hag ar c'haner Daniel Santos, a damalle dezhañ dreveziñ e zoare da ganañ.
# Titouriñ milourel

Graet e vez Titouriñ vilourel eus un obererezh a implij an dastumañ hag analizañ titouroù evit gellet sikour ar pennoù-bras da sevel kadoniezhoù hag ober choazoù. Ar pal-se a vez tizhet gant an titouriñ vilourel en ur implij doareoù lies da gavour titouroù. An titouriñ vilourel a vez suj d'ar pennoù bras eus al lu ha klask a ra tizhout palioù kefridioù embannet ganto. Evit kaout un dielfennañ eus an titouroù lies, penn an titouriñ a rank reiñ sklaer ar palioù da dizhañ, ar pezh a vo kemeret e kont en holl pazennoù.
Tachennoù labour an titouriñ lu a zo lies evel tachenn un oberiadur, titouriñ war enebourien, kevredidi pe nerzhioù neutral, poblañs trevour un dachenn lec'h ma vo pe a vez oberiadurioù brezel, ha lec'hioù all gwelet evel dedennus. Ar c'hefridioù titouriñ a vez graet war meur a live, eus reoù strategel pe kadoniel, e mareadoù peoc'hus, mareadoù a wel ur brezel o tont, hag e-kerzh ur maread stourm pe brezel ivez.
# Titus

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Titus zo un anv a zo bet roet stank d'ur mare e Roma gozh, deuet da vezañ un anv-badez e saozneg hag e yezhoù all.

## Yezhoù all

* Tito en italianeg ha spagnoleg.

## Roma gozh
### Impalaerien

* an impalaer roman Titus Flavius Vespasianus, (Vespasian)
* an impalaer roman Titus Flavius Sabinus Vespasianus (Titus)
* an impalaer roman Titus Flavius Domitianus (Domitian)
* an impalaer roman Titus Aurelius Fulvus Boionus Arrius Antoninus ( Antonin an Deol )

### Sent

* Sant Titus

### Skrivagnerien

* an istorour Titus Livius
* ar skrivagner pezhioù-c'hoari Titus Maccius Plautus, anavezet evel Plautus.

## Anv-badez

* Titus van Rijn (1641–1668), mab d'al livour Rembrandt

## Oberennoù

* Titus Andronicus zo un drajedienn gant William Shakespeare
* Titus eo anv ar film savet diwar pezh Shakespeare.
# Siracusa (gwin)

Siracusa zo ur gwin graet e kumun Sirakuza e Sikilia.
# Siracusa Calcio

Siracusa Calcio (pe eeunoc'h : Siracusa) zo anv ur c'hleub mell-droad e kêr Siracusa hag a voe krouet d'ar 1añ a viz Ebrel 1924.
# Sirenia

Sirenia :
| Ejen-mor Karib ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Sirenia |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Sirenia a zo un urzhiad e rummatadur ar bronneged, ennañ an dugong hag an ejened-mor.

## Kerentiadoù

Hiziv an deiz e chom spesadoù e daou gerentiad:
* Dugongidae
* Trichechidae
# Sirenikeg

Ur yezh yupikek eo ar sirenikeg. Aet eo da get ar yezh-mañ rak ne veze komzet en un doare flour nemet gant un den kozh e Chukotka (biz Rusia). Ar vaouez-mañ, Vyie (Valentina Wye) (ruseg: Выйе), a varvas e Genver 1997.$^,$$^,$
Tro-dro da gêriadenn Sireniki (Сиреники) e veze komzet.

## Notennoù

* ↑ Endangered Languages in Northeast Siberia: Siberian Yupik and other Languages of Chukotka by Nikolai Vakhtin
* ↑ Linguist List's description about Nikolai Vakhtin's book: The Old Sirinek Language: Texts, Lexicon, Grammatical Notes. The author's untransliterated (original) name is “Н.Б. Вахтин”.
* ↑ Support for Siberian Indigenous Peoples Rights (Поддержка прав коренных народов Сибири) — see the section on Eskimos

## Gwelet ivez:

* Yezhoù eskimoek-aleutek
# Siricius

Siricius Pab an Iliz katolik roman :
| Dilennet da bab | Kerzu 384 |
| Dibenn e baboni | 26 a viz Du 399 |
| En e raok | Damasus Iañ |
| War e lerc'h | Anastaz Iañ |
| Roll ar bibien : kronologiezh · hervez al lizherenneg ||
| kemmañ |
Siricius (e latin: Siricius), marvet d'ar 26 a viz Du 399, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman e miz Kerzu 384.
# Sirieg

Ur yezh semitek eus is-skourr Yezhoù mandaek eo ar sirieg (ܣܘܪܝܝܐ suryāyā, lishana atiga pe hensirieg) komzet gwechall e Turkia, Irak ha Siria.
Ur yezh varv an hini eo, aet da get etre an Xvet hag an XIIvet Kantved. Implijet e vez c'hoazh evel yezh sakr, met ral a wech.
Div rannyezh pennañ ez eus:
* Sirieg ar reter
* Sirieg ar c'hornôg
Skrivet e vez gant al lizherenneg siriek.

## Gwelet ivez

* Yezhoù aramaek
* Yezhoù semitek

### Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Beth Mardutho - Ensavadur ar sirieg
* Syriac Catholic Youth Club
* Hugoye: Kelaouenn ar studioù siriek
* Ethnologue
* Deskiñ aramaeg asiriek
# Siracusa (disheñvelout)

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Siracusa zo anv ur gêr eus Sikilia hag ivez un anv-tiegezh.

## Tud

* Chiara Siracusa, kanerez
* Eufrosia Siracusa Valdaura, itron
* Sergio Siracusa, jeneral italian
* Gérard Siracusa, soner gall

## Traoù

* Siracusa (gwin), gwinieg ha gwin sikilian
* Siracusa Calcio, klub mell-droad kêr Siracusa

## Pennadoù kar

* Syracusia, lestr
# Temse

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Temse (Tmise e galleg) zo ur gumun e Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
* Lec'hiadur
* Banniel
* Skoed

## Douaroniezh

* Gorread : 40,10 km²
* Poblañs (2022) : 30 635 a dud
* Stankter : 764 den/km²
# Tenczynek

Tenczynek a zo ur gêriadenn eus gevred Polonia gant tro 3661 annezad enni (e 2014).
# Temptadur Sant Anton (Hieronymus Bosch)

Temptadur Sant Anton zo un eoullivadur war ur bannell goad graet gant Hieronymus Bosch. War wel emañ er Museo del Prado e Madrid.
Arabat droukveskañ al livadur-mañ gant an deirzaolenn Temptadur Sant Anton (teirzaolenn) graet gant Bosch ivez.

## Levrlennadur

* Pijoán, J., "Jerónimo Bosch", en Summa Artis, Antología, V, Espasa, pág. 134; ISBN 84-670-1356-7
* Romano, E. (dir.), "Bosco", "Los grandes genios del arte", n.º 25, Unidad Editorial, S.A., 2005, ISBN 84-89780-69-2
# Tempus fugit

Tempus fugit zo ul lavar latin hag a dalv kement ha tec'hel a ra an amzer. Er yezh ordinal e lavarer tremen a ra an amzer. Kavet e vez a-wechoù ouzh an horolajoù.

## Orin

Dont a ra an droienn eus ar varzhoneg Georgica gant ar barzh latin Vergilius a skrive: Sed fugit interea fugit irreparabile tempus, singula dum capti circumvectamur amore, da lavarout eo " Met e-keit-se e tec'h : tec'hel a ra an amzer diremed, tra ma troidellomp, bac'het en hon c'harantez ouzh munudoù ."

## Pennadoù kar

* Ars longa, vita brevis
* Carpe diem
* Memento mori
* (it) Breve et inreparabile tempus omnibus est vitae

## Liamm diavaez

* Barzhoneg Ralegh
# Temz

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
An temz a c'hall ober dave da veur a dra :
* an temz, an danvezennoù organek ha meinel a vez lakaet en douar gant al labourerien-douar pe al liorzhourien evit reiñ elfennoù bouedus d'ar plant,
* an temzoù pe ar spisoù a zo danvez a vez tennet eus plantennoù zo evit lakaat er boued ha cheñch ar blaz,
* temz an dour, en hidrologiezh, eo argemmoù ha dezverkoù fonnder un dourredenn,
* temz-spered un den, e psikologiezh, eo ar pezh a ra personelezh un den.
# Temù

Temù zo ur gumun en Italia, e proviñs Brescia e Lombardia.
# Ten Boer

Ten Boer (distagañ ) a zo ur gêr hag ur gumun e proviñs Groningen en Izelvroioù. enni emañ ar c'hêrioù ha kêriadennoù-mañ : Garmerwolde, Lellens, Sint Annen, Ten Post, Thesinge, Winneweer, Wittewierum ha Woltersum.

## Kuzul-kêr

E kuzul-kêr Ten Boer ez eus 13 dileuriad :
* PvdA : 5 dileuriad
* CDA : 3 dileuriad
* ChristenUnie : 2 zileuriad
* Algemeen Belang : 2 zileuriad
* VVD : 1 dileuriad
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Tencteri

An Tencteri pe Tenchteri pe Tenctheri (Tenteritē hervez Ploutarc'hos) marteze ar bobl anvet Tenkeroi gant Klaudios Ptolemaios, ha marteze ivez an Tungri a oa ur bobl eus an Henamzer e Germania , a zeuas da chom war lez dehoù ar Roen, en hanternoz, war-dro ar Iañ kantved kent JK. Meneget eo bet o anv gant Julius Caesar ha Tacitus. Roud anezho zo bet kavet e Kerzu 2015 en Izelvroioù.
Hervez ar Romaned e oant Germaned. Kouskoude e vefe keltiek o anv, ha Tencteri a dalvezfe ar re feal.

## Pennadoù kar

* Bataved
* Goted
* Vandaled
# Tenda

Tenda (en okitaneg hag italianeg, Tende e galleg) zo ur gumun c'hall en departamant Alpes-Maritimes. Niver annezidi Tenda a sav da 2 021 (1 Genver 2021)

## Kumunioù tro-dro

* E Proviñs Cuneo:
** Limone Piemonte, Briga Alta, Entracque,
* E Bro-C'hall :
** Briga (en ligureg) pe Briga Marittima en italianeg, ha La Brigue e galleg, Fontano, Saorgio, Belvedere

## Yezh

An okitaneg roiasc, etre provañseg ha ligureg eo yezh kozh ar vro er Val de Ròia‎.

## Istor

Gwechall e oa e dugelezh Savoia, ha goude en Italia, betek 1947.

## Pennadoù kar

* Ode Tenda
* Beatrice di Tenda
# Siegfried Knappe

Siegfried Knappe (15 a viz Even 1917 – 1añ a viz Kerzu 2008) a oa ofiser er Wehrmacht e-pad an Eil Brezel-bed. Da vare emgann Berlin e voe e-karg eus ar rentaoù-kont pemdeziek er Führerbunker.

## E vuhez

Knappe a oa letanant kanolierezh er 1añ Panzerarmee pa gemeras perzh en emgann Frañs. Goude emgannoù ar 14 a viz Even 1940 e kanol an Ourcq e voe roet ur vedalenn (Kroaz houarn a eil renk hag ivez Arouez du ar re c'hloazet) dezhañ peogwir e oa bet gloazet (aet e oa ur boled en e zorn). Kaset e voe da Alamagn en-dro d'an 19 a viz Even. Goude-se e vrezelias war dalbenn ar reter hag e-pad Koulzad brezel Italia. Ar Groaz houarn 1añ renk a resevas da enoriñ e galonegezh e-pad Taol Barbarossa e 1941. Div wech ouzpenn e voe gloazet, ha lakaet e voe da gomandant.
Da vare dibenn ar brezel ez eas da repuiñ er Führerbunker ma labouras dindan urzhioù ar jeneral Helmut Weidling. Weidling eo a zezrevellas dezhañ ar galv d'ar vrezelourien alaman diwezhañ da zilezel o armoù. Goude ar brezel e tivroas d'ar Stadoù-Unanet gant e familh. Eno e skrivas e eñvorennoù embannet e saozneg dindan an titl Soldat: Reflections of a German Soldier, 1936-1949. E eñvorennoù a voe implijet da sevel ar film alaman Der Untergang (2004).
# Siekeg

Ur rannyezh dinkek eus skourr yezhoù nilotek eo an siekeg (ciec) komzet e Soudan.

## Gwelet ivez

* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilotek ar c'hornôg
# Sidonius Apollinaris

Sidonius Apollinaris, pe Caius Sollius Modestus Apollinaris Sidonius (430, Lyon - 486, Clermont) a oa ur politikour galian, prefed Roma e 468, eskob Clermont e 471, sant katolik, lidet d'an 23 a viz Eost. Brudet eo e oberenn lennegel.

## Istor

Ganet e oa e Lyon en un tiegezh Galianed a renk uhel romanekaet. E dad, e dad-kozh, hag e dad-kuñv a oa bet prefeded Galia. E vamm a oa merc'h da Decimus Rusticus. E dad-kozh a oa kentañ kristen an tiegezh, hervez ar skrid lakaet gant Sidonius Apollinaire war vez e dad-kozh. Mab-kaer e oa d'an impalaer Avitus. E 468 e voe anvet da brefed Roma gant an impalaer Anthemius.
E 469 e voe anvet da eskob Clermont, ha kas a reas en-dro difenn kêr, adal 473 betek 475, hep kodianañ, a-enep Eurig, roue Wizigoted Akitania.
Mes Julius Nepos, an impalaer roman, a gavas gwelloc'h eskemm Bro Arvern evit adkavout Provañs, e 475. Sidonius en eus lavaret diwar an emglev se hag e oa mezhus. Hag e se, Sidonius a zigouezhas gwaz da Eurik. Mab Sidonius e-unan e oa jeneral un askell arme ar Wizigoted en emgann Vouillé, a-enep ar Franked, Bretoned (super ligerim sitos), ha Galianed Armorika (norzh ar stêr Liger).

## Liamm diavaez

* Sidonius Apollinaris

## Levroniezh

* André Loyen : Sidoine Apollinaire. Tome I. Poèmes. Belles Lettres. Paris. 1960.
* André Loyen : Sidoine Apollinaire. Tome II. Lettres. Livres I-V. Belles Lettres. Paris. 1970.
* André Loyen : Sidoine Apollinaire. Tome III. Lettres. Livres VI-IX. Belles Lettres. Paris. 1970.
* André Blanc. L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers. Belles Lettres. Paris. 1986.