# Henwig-ar-C'houenon

Henwig-ar-C'houenon :
| Ar maerdi. ||
| Anv gallaouek | Vioez-Vic |
| Anv gallek (ofisiel) | Vieux-Vy-sur-Couesnon |
| Bro istorel | Bro-Roazhon |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Il-ha-Gwilen |
| Arondisamant | Roazhon |
| Kanton | Kanton Sant-Albin-Elvinieg |
| Kod kumun | 35355 |
| Kod post | 35490 |
| Maer Amzer gefridi | Pascal Dewasmes 2014-2026 |
| Etrekumuniezh | Kumuniezh kumunioù Bro Elvinieg |
| Bro velestradurel | Bro Roazhon |
| Lec'hienn Web | www.vieux-vy-sur-couesnon.fr |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 1 267 ann. (2020) |
| Stankter | 59 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 20′ 33″ Norzh 1° 29′ 18″ Kornôg / 48.3425, -1.48833333 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 65 m bihanañ 22 m — brasañ 107 m |
| Gorread | 21,56 km² |
| Henwig-ar-C'houenon ||
| kemmañ |
Henwig-ar-C'houenon ('Vioez-Vic' e gallaoueg, Vieux-Vy-sur-Couesnon an anv gallek ofisiel) zo ur gumun e Breizh e Kanton Sant-Albin-Elvinieg, e departamant Il-ha-Gwilen.

## Douaroniezh

Ur vourc'h e biz Breizh eo, lec'hiet nepell eus marzhoù ar vro, treuzet gant ar stêr Kouenon hag hec'h adsterioù an Alleron hag ar Mined. Lec'hiet eo Henwig-ar-C'houenon war-hed 33 km eus Roazhon, 23 eus Felger ha 35 eus Menez Mikael ar Mor.
Ar c'humunioù amezek zo (en ur dreiñ a-du gant nadozioù un eurier, adalek an Norzh) : Rovazil, Kelvinieg, Sant-Kristol-Gwalen, Sant-Owen-an-Alloz, Magoerioù-ar-C'houenon, Gwaharzh, ha Sen.
A-fet douarouriezh en em gav ar gumun en domani Nozh-Armorika (kelc'hiad kadomian) ha diwar al lec'hiadur ez eo anvet ar sinklinal lec'hel : Sinklinal Henwig-ar-C'houenon.
Sevel a ra lec'h uhelañ ar gumun da 107 m (el Lannn Pavezet), hag an hini izelañ da 22 m (e pennkêr La Mondrais). Liesdoare eo an torosennadur, etre an uhelgompezennoù er c'hornôg, er reter hag er c'hreisteiz, ha traoñienn ar C'houenon he diribinoù serzh. Rak-se ez eo deuet Henwig da vezañ ul lec'h brudet evit redadegoù marc'h-houarn, gant e gravoù sonn etre ar vourc'h eus un tu, ha Bre (war hent Kelvinieg) pe al Lann Pavezet (war hent Felger) eus un tu all.

## Anv
### Stummoù skrivet

* Dauzat & Rostaing (1963-1978) : de Veteri Vico, war dro 1330.
* Jean-Yves Le Moing (1990) : Vetus Vicum, 1040.
* Erwan Vallerie (1995) : Parrochia Veteris Vici, 1030 ; de Veteri Vico, 1092 ; Vielvy sur Coaynon, 1430 ; Vieulxvy, 1542.

### Gerdarzh

Dont a ra an anv gallek eus al latin Vetus Vicus, "bourc'h kozh". Dindan an anv-se e oa meneget e 1020, 1040 ha 1063, dindan ar stumm parochia Veteris Vici e 1030, ecclesia de Veteri Vico e 1092, Vielvy e 1413, Vielvy-sur-Coaynon e 1430, Viezvy e 1461, Vieuxlvy-sur-Coarznon e 1542, Vieuxvy-sur-Couasnon.
En XX$^{vet}$ kantved e oa bet goveliet an anv Henwig-ar-C'houenon war ar memes patrom ha hini kumun Henvig e Bro-Leon.

## Ragistor

* Roudoù a gaver eus annezadurioù adalek oadvezh an houarn (VIII$^{vet}$ kantved-V$^{vet}$ kantved kent JK). An orin anezho a c'haller displegañ dre al lec'hiadur azas, a valir a-us ar C'houenon hag e roudouroù. Aspadennoù ur c'hamp advenet e pennkêr Orañj (da lavaret eo ur skoilh, naturel pa galvezadel, aozet evit difenn ur savlec'h) a ziskouez un tiraozañ a-hed an amzer hag an ec'honder. Annezet e voe al lec'h adarre gant ar Romaned hag a savas ur c'hamp eno.

## Istor
### Krennamzer

* Er Grennamzer e kreskas ar vourc'h tro-dro d'an iliz, bet savet war ur bladenn a-us ar C'houenon. Met ned eas ar boblañs war baotaat ken nemet pa zeuas un diwezh da skrapadegoù an Normaned er IX$^{vet}$ kantved ha X$^{vet}$ kantved. D'an ampoent-se e oa div voudenn gladdalc'hel er barrez, unan en Orañj hag eben e Bourgel. Goude bezañ bet lodenn eus domani prevez duged kozh Breizh e voe lakaet Henwig dindan beli milourel aotrounez Orañj, anezho gwizien baroned Felger. Edo ar barrez e dalc'h relijiel eskopti Roazhon. Dindan levezon div veurgêr en em gavas Henwig enta. Da varoned Felger rag-eeun e oa domani al Lann Pavezet, a yeas diwezhatoc'h d'un domani roueel em lede etre kêriadenn Gwalen, parrez Sant-Owen, ha glannoù ar C'houenon. Er XVI$^{vet}$ kantved ez eo bet rannet al lann etre parrezioù Henwig, Sant-Owen ha Sant-Kristol.
* Gant an Normaned e oa bet distrujet manati amezek Sant-Superi Gwaharzh (a oa e dalc'h abati Marmoutiers, e Touren). Fellout a reas da venec'h Marmoutiers e adsevel, met dre ma oa berr o feadra ec'h ejont da gaout dug Breizh. Evit o skoazellañ e voe roet parrez Henwig da vanati Sant-Superi Gwaharzh war-dro ar bloavezh 1030 gant an dug Alan III. An annezidi a savas evit difenn o gwirioù hag o identelezh e-skoaz abati Gwaharzh avat. En diwezh e voe aotreet an donezoniñ-se e 1040 gant ar briñsed Eudes hag Alain ha gant eskob Roazhon : « Doctiam plenariam justitium de tota illa verra » ("Reiñ a ran justis leun war an holl zouaroù-se"), da lavaras an dug Alan III. Met war un dro e tapas parrezianiz Henwig ar saviad a "barrez keodedel", an hini gentañ e Breizh. Ret e voe da venec'h Gwaharzh tremen gant div drederenn hepken eus deogoù parrez Hewnig, "an div drederenn eus deogoù edoù a gement seurt a gresk eno" evel m'eo diferet gant un anzav dom Richarzh a Sant-Krespin, priol Gwaharzh e 1319. Er bloavezh-se e save o deogoù da 60 minoù ed —— 360 poezell pe tregont sestier ——, gant profoù Nedeleg, Pask hag ar C'horaiz bihan, hag e veze dilaosket an nemorant da berson ar barrez. E roll an eskopti (ds. 1646) ez eo deroet 400 lur leve da berson Henwig.

### XV$^{vet}$ kantved

* Nepell eus marzhoù Breizh emañ lec'hiet Henwig, ha dre se e voe liammet ouzh unan eus abadennoù mantrusañ istor Breizh. D'ar sadorn 26 a viz Gouere 1488 e voe gronnet Henwig gant bagadoù niverus. Birvilh a oa tro-dro d'ar maner gladdalc'hel m'edo Jehan a Chateaubriand, hêr ar re Orañj diwezhañ. E penn gward-adreñv arme Breizh edo Jehan ha gantañ e oa bet roet degemer d'an dug Charlez a Orleañs, d'an aotrou Albret ha da bennoù pouezusañ arme Breizh. Ar soudarded (7 000 Breton, 800 Alaman, 900 Saoz, 1 600 Spagnol ha 2 500 Gwaskon), hag a oa war-nes stourm ouzh arme Frañs, o doa savet o c'hamp etre an hanva roman kozh, difennoù Bourgel, an torgennoù amezek hag ar gompezenn en em zispleg war glannoù an Alleron ; kampoù soudarded a voe staliet e Sautoger, La Ménardais ha la Fontaine d'Abîme. Alese eo loc'het arme Breizh antronoz evit mont d'emgannañ e Sant-Albin-an-Hiliber.

### XVIII$^{vet}$ kantved

* E dibenn an XVIII$^{vet}$ kantved ec'h ae ar milinoù da bourchas ur greanterezh bleunius. Obererezh ar paperaerezh er milinoù-se staliet war ribloù ar C'houenon en deus merket start dremm adeiladourel ar gumun.

### XIX$^{vet}$ kantved

* En XIX$^{vet}$ kantved, an obererezh armerzhel a zalc'he gant e lañs a-drugarez d'ar mengleuzioù greunvaen da gentañ, ha diwezhatoc'h da vengleuz plom arc'hantus an Dosenn e Bre.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 65 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 5,26 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.

#### Repuidi Brezel Spagn e Breizh

* Repuidi republikan eus Brezel Spagn a voe degemeret adalek deroù ar bloavezh 1939 e savadurioù dilezet ar vengleuz ha re an danvez ospis (biskoazh n'eo bet digoret)$^,$. Lod anezho a chomas eno betek kreiz ar bloavezhioù 1950. Da c'houde e voe savet er vengleuz ur c'hamp yaouankizoù bodet ennañ bugale gourdrouzet.

#### Eil Brezel-bed

* Mervel a reas seizh den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Er vengleuz e voe heberc'hiet ur strollad rezistanted, enframmet en « FTPF », ma voe Yvonnick Laurent un ezel anezhañ. D'an 8 a viz Gouere 1944 diouzh beure e voe kelc'hiet atant « Roc'h-ar-Mouilc'hi » gant degadoù a Vilisianed deuet a Roazhon ; jahinet ha fuzuilhet e voe ar Rezistanted gante.
Kreñv a-walc'h e oa bet ar Rezistañs en Eil Brezel-bed, kaset ma oa gant Louis "Loulou" Pétri, a oa bet o stourm e-ser ar Brigadennoù Etrebroadel a-du gant ar republikaned spagnol. Ret e oa d'ar Rezistañted reiñ goudor kuzh da Rezistanted enket, da zisujidi ouzh an STO (Service du Travail Obligatoire), da bennoù an FTPF (Francs Tireurs et Partisans Français), hag o magañ. En atant La Roche aux Merles e voe staliet strouezheg Pavé goude divac'hadur ar perc'henn evit abegoù yec'hed. Diskuliet e voe ar strouezheg d'an Alamaned, a lakaas tan-gwall en atant kent jahinañ ur strouezhegourbetek ma varvfe d'an 8 a viz Gouere 1944 ; ur monumant zo bet savet eno e koun an den-se, Yvonnick Laurent e anv.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Moger kiklopek Orañj (oadvezh an houarn).
* Iliz katolik Saint-Germain, ar bras anezhi eus an XVI$^{vet}$ kantved, gant lodennoù eus an XI$^{vet}$ kantved. Savet eo bet an ograoù e 1883.
* Ul laour-vaen greunvaen, meneget ken abred ha 1020 ouzh dor an iliz, dezhi stumm un nev.
* A-hed ar C'houenon hag e adster ar Mined en em gave 8 milin, an holl anezho war-bouez unan gouestlet da fardañ paper. En ur heuliañ ar C'houenon (eus ar Su betek an Norzh, well-wazh) e kaver tro-ha-tro milin ar Menec'h (an hini nemetañ a vale greun, n'eus ket anezhañ ken), Milin Orañj, milin ar Pont, ar Milinoù Meur, milin Roudour Meven, milin Bre ha milin Roudour Morin.
* Milin ar Mined, a zo savet war ar stêr Mined, nebeut a-raok ar wazh-dour-se en em deurel er C'houenon, en argrec'h da Vilin Bre.
* Kastell ar Milinig, bet savet er XIX$^{vet}$ kantved.
* Mougev Bre dediet da Itron Varia Gwir-Sikour hag al Labour
* Monumant ar re varv e Leurgêr an Iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
* An iliz
* An iliz
* Gwel eus enkerzh an iliz
* Gwareg roman en tu dehou
* An aoter vras
* Monumant ar re varv

## Armerzh
### Labour-douar

Gant gounit boued-chatal ha desevel loened ec'h a ar braz eus gorread gounezadus ar gumun (37 atant war 1 377 hektar). Pradeier ha koadeier zo ivez.

### Greanterezh

* Mengleuz plom arc'hantus Bre, a zo bet korvoet el lec'h An Dosenn e anv.
Digoret eo bet e 1879, ha korvoet eo bet da gentañ evit ur spledad plom. Etre 1880 ha 1894 e vo eztennet kailh diaoz (blend pe maen-zink, galen ha pirit). E 1890 e voe krouet « Kevredad mengleuzioù arc'hantus an Dosenn » evit merañ ar goñsedadenn ; divodet e voe e 1894. Er bloavezhioù 1900 e voed krog en-dro da gorvoiñ. An taol-mañ e voe enfredet betek 350 goprad gant ar Gevredad merour, ha da 12 000 tonnenn plom arc'hantus bep bloaz e savas ar c'henderc'had. E 1907 e paouezas adarre an obererezh evit abegoù arc'hantel.
Trede pennad greantel evit al lec'hienn : e 1927, ur gevredad a grogas da gorvoiñ ar spledad, hag a savas ar geoded micherour a weler c'hoazh hiziv an deiz. E 1929 e voe divontet ar greizenn tredan dre aezhenn paour a oa bet savet e 1903 evit liammañ al lec'hienn ouzh ar rouedad tredan hollek. Freuz-stal a eure ar gevredad er bloaz-se, ha paouezet e voe gant ar c'horvoiñ.
Erziwezh, etre 1941 ha 1951, e voe korvoet ar vengleuz evit ar pevare gwech, dindan ren an ac'huber alaman, ha da c'houde gant « Kompagnunez an Dyr ». E 1956 e voe serret da vat, ha ret e voe gortoz betek 2009 evit ma vefe darempredet adarre al lec'hienn, evit an douristed hepken ar wech-mañ.
E-doug an Eil Brezel-bed e talvezas ar vengleuz evit degemer da gentañ repuidi spagnol, da c'houde ur « c'hamp yaouankizoù ». Pa voe digoret en-dro evit bastañ da ezhommoù an Alamaned, a gorvoe an piriteg, e voe renet gant « Kompagnunezh Mengleuzioù Breizh ». Da strouezheg e troas goude.
* Mengleuz al Lann Pavezet n'eo ket korvoet ken
* Ur vengleuz greuvaen (Henry Frères hec'h anv) zo korvoet bepred er biz, nepell eus ar vengleuz plom arc'hantus kozh, war hent Roudour Morin.
* Ur vengleuz grouan (Orbello Granulats Ouest hec'h anv) zo korvoet e pennkêr Sautoger er mervent, sko ouzh harzoù kumunioù Gwaharzh ha Sen

### Dezougen

* Un arsav trenioù zo er vourc'h war al linenn kirri-boutin (Roazhon – Entraven, niverenn 4 er rouead Ilenoo renet gant an departamant).

## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

Niver a annezidi

## Melestradurezh

Roll ar vaered :
| Mare | Mare | Anv | Karg |
| 2014 | → bremañ | Pascal Dewasmes | Klañvdiour |
| 2008 | 4 2014 | Joël Hardy | Soudard war e leve |
| 1982 | 2008 | Yves Maillard | Kiger |
| 1965 | 1982 | Armand Carnet | |
| 1944 | 1965 | Pierre Baudoin | |
| 1933 | 1944 | Théophile Harlais | |
| 1932 | 1932 | Pierre Baudoin | |
| 1919 | 1931 | François DAMY | |
| 1915 | 1919 | M. Clairay | |
| 1891 | 1915 | Louis Jolivet | Greantour |
| 1879 | 1891 | Joseph Gauton | |
| 1876 | 1879 | Pierre Roussin | Oberier paper |
| 1874 | 1876 | Magloire Dorange | Perc'henn font |
| 1863 | 1874 | Pierre Roussin | Oberier paper |
| 20 Eost 1848 | 1863 | Pierre Lécuyer | |
| 16 Ebrel 1841 | 20 Eost 1848 | Pierre Bondiguel | |
| 26 Kerzu 1831 | 16 Ebrel 1841 | Joseph Coudray | |
| 27 Gwengolo 1830 | 26 Kerzu 1831 | Jacques Louis | |
| 15 Genver 1822 | 27 Gwengolo 1830 | Christophe Morin | |
| 3 Gwengolo 1815 | 15 Genver 1822 | Pierre Coudray | |
| 7 C'hwevrer 1808 | 3 Gwengolo 1815 | Jacques Louis | |
| 6 Genver 1793 | 7 C'hwevrer 1808 | Pierre Hubert | Surjian |
| 17 Du 1791 | 6 Genver 1793 | Charles Pahier | |
| 21 Du 1790 | 17 Du 1791 | Michel Levannier | Oberier paper |
| 9 Meurzh 1790 | 21 Du 1790 | Pierre Hubert | Surjian |

## Tud brudet

* Jean Lizé, paperaer ar XV$^{vet}$ kantved.
* Pierre Hubert, surjian, kentañ maer ar gumun (1790).
* Zacharie Roussin (1827-1894), kimiour brudet war dachenn al livuzennoù.
* Yvonnick Laurent (1923-1944), rezistant merzher, fuzuilhet d'an 8 a viz Gouere 1944 d'an oad a 21 bloaz.
* Jeneral Pierre Vallerie (1903-1988), Kontroller meur an Armeoù, eilmaer Sant-Maloù (1967-1977).

### Ardamezeg ar familhoù

* De la Belinaye
* Aotrounez Oranges, er barrez-se.
* En argant e dri arbenn-tourzh en sabel.

## Levrlennadur

* (fr) BANEAT, Paul. Le département d'Ille-et-Vilaine, Histoire, Archéologie, Monuments. Rennes : J. Larcher, 1929, p. 312-316. * (fr) Vieux-Vy-sur-Couesnon d'hier à aujourd'hui. Association socio-culturelle de Vieux-Vy-sur-Couesnon, sl, 1990.
* (fr) Le patrimoine des communes d'Ille-et-Vilaine. Paris : Flohic éditions 2000, 2 levrenn, (Le patrimoine des communes de France), p. 1402-1409.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* {{fr} }Lec'hienn web ar gumun

## Daveoù ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* 1 2 (fr) Monumant ar re varv - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Raymond San Geroteo, Les oliviers de l'exil, Cairn 2012 (ISBN 9782350682747)
* ↑ (fr) Isabelle Le Boulanger, L'exil espagnol en Bretagne – Bretagne et altérité 1937-1940, Coop Breizh, 2016, pp. 289 ha 360 (ISBN 9782843467967)
* ↑ (fr) Fichenn hiniennel - Memorial Genweb
* ↑ (fr) Memorial Genweb
* ↑ (fr) Memorial Genweb
* ↑ (fr) Memorial Genweb