# Gwinizh-du

Gwinizh-du :
| Rummatadur Cronquist ||
| Riezad : | Plantae |
| Skourrad : | Magnoliophyta |
| Kevrennad : | Magnoliopsida |
| Urzhad : | Caryophyllales |
| Kerentiad : | Polygonaceae |
| Genad : | Fagopyrum |
| Anv skiantel ||
| Fagopyrum esculentum Moench ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar gwinizh-du (distaget, [ˌgɥinisˈtyː], pe [d͡ʒɥinɛxˈtyː]), pe ed-du (distaget [eˈtyː]), Fagopyrum esculentum, a zo ur blantenn gounezet hag a renker e familh ar poligonakadezed. Gwelet eo evel unan eus an edoù (el liester e vez lavaret an ed-du), met n'eo ket ur geoteg evel an ed all.
Anvet eo ar sarrazin e galleg hag an trigo sarraceno e spagnoleg ha portugaleg, rak anavezetoc'h eo bet e Kornôg Europa e mare an aloubadegoù arab (VIII$^{vet}$ kantved goude Jezuz-Krist) pa oa boued pennañ al luioù muzulman (sarrazined a veze graet anezho ivez).

## Astenn gounid an ed-du

Da vare Oadvezh an Houarn e oa erruet en Europa o tont eus Azia. Gounezet e vez e Sina e-leizh. Mat eo dezhañ an douaroù trenk evel ma vez kavet en tiriadoù vulkanek hag herkinek. N'en deus ket ezhomm eus un douar strujus ha gellout a reer silañ anezhañ en ur sistem treiñ-eostoù pa chom an douar-tomm "naetaet" goude an eost. Ur gounid ha n'en deus ket ezhomm d'ober kalz war e dro p'emañ en e gresk ha setu perak eo bet gounezet e-leizh e broioù paour evel m'eo bet lodennoù bras Breizh eus ar XVIvet kantved betek kreiz an XX$^{vet}$ kantved.

## Implijoù

Implijet e vez bleud graet gant greun ar gwinizh-du evit fardañ krampouezh ha yod ivez (fardet e vez gantañ ur polenta du e Bro-Italia). Evit kaout bleud eo ret malañ ar greun, met pa ne veze ket ar bleud da vezañ miret e-pad pell e veze kustum ar gouerien da fardañ kementadoù bihan gant milinoù da vezañ lakaet da vont en-dro gant an dorn. Implijet e vez ivez evit fardañ boued ar moc'h hag ar yer.

## Gounererezh

Kreskiñ a ra buan ar gwinizh-du ha plijout a ra dezhañ douaroù paour ha trenk. Ret eo dezho bezañ dizouret mat, avat. Un dreistmuzul a demz a vez o vihanaat an ampledoù. Kizidik eo ar blantenn ouzh ar wrez ha ret eo, e hinadoù tomm, hec'h hadañ diwezhatoc'h er mare-bloaz.
A-wechoù e vez talvoudekaet evel un temz glas pe evit gwareziñ an douaroù a-enep ar c'hrignerezh.

## Spletoù e-keñver ar magadurezh

Degas a ra magneziom, fosfor, houarn, fluor ha kalsiom pa vez debret. Aes eo da enteuziñ pa endalc'h proteinoù (10%) enno trenkennoù aminek a-bouez : lizin, arginin, kistin... ha dreist-holl triptofan. Pa n'endalc'h gluten ebet eo mat evit ar re o deus allergiezhioù.
* kalavr a vez graet eus ar plouz ed-du

## Stadegoù

Produadur gwinizh-du er bed a-bezh (s : ditour amofisiel — e : istimadur — a : savet diwar ditour ofisiel hag istimadur) Hervez: stadegoù FAO :
| Gwinizh-du | Gorread (hektarioù) | Gorread (hektarioù) | Gorread (hektarioù) | Gorread (hektarioù) | Askorad (kantolzioù/hektar) | Askorad (kantolzioù/hektar) | Askorad (kantolzioù/hektar) | Askorad (kantolzioù/hektar) | Produadur (tonennoù) | Produadur (tonennoù) | Produadur (tonennoù) | Produadur (tonennoù) | Had (tonennoù) | Had (tonennoù) |
| Broioù | 2005 | 2005 | 2007 | 2007 | 2005 | 2005 | 2007 | 2007 | 2005 | 2005 | 2007 | 2007 | 2005 | 2005 |
| Rusia | 833 600 | | 1 305 000 | | 7 265 | e | 7 700 | e | 605 640 | | 1 004 850 | | 69 500 | s |
| Sina | 834 000 | e | 900 000 | e | 8 992 | | 8 888 | | 750 000 | e | 800 000 | e | 87 570 | e |
| Ukraina | 396 200 | | 237 000 | | 6 933 | e | 6 751 | e | 274 700 | | 160 000 | | 20 500 | s |
| Bro-C'hall | 36 593 | | 32 945 | | 33 945 | e | 35 558 | e | 124 217 | | 117 148 | | 3 293 | e |
| Polonia | 67 531 | | 90 000 | e | 10 675 | e | 9 777 | e | 72 096 | | 88 000 | e | 5 500 | e |
| Kazakstan | 55 000 | | 142 600 | | 10 545 | e | 5 610 | e | 58 000 | s | 80 000 | e | 3 200 | s |
| Stadoù-Unanet | 65 000 | e | 68 000 | e | 10 000 | e | 10 000 | e | 65 000 | e | 68 000 | e | 2 600 | e |
| Brazil | 46 000 | e | 48 000 | e | 10 869 | e | 10 833 | e | 50 000 | e | 52 000 | e | 2 760 | e |
| Japan | 44 700 | | 44 600 | e | 6 979 | e | 7 623 | e | 31 200 | | 34 000 | e | 1 341 | e |
| Lituania | 28 400 | | 21 700 | | 5 528 | e | 9 631 | e | 15 700 | | 20 900 | | 2 500 | e |
| Belarus | 7 106 | | 11 500 | | 10 227 | e | 11 304 | e | 7 268 | | 13 000 | | 1 000 | e |
| Latvia | 10 400 | | 13 000 | e | 9 519 | e | 6 307 | e | 9 900 | | 8 200 | e | | |
| Bhoutan | 4 500 | e | 4 600 | e | 14 888 | e | 14 782 | e | 6 700 | | 6 800 | e | 360 | e |
| Sukorea | 2 257 | | 2 650 | e | 9 937 | e | 11 320 | e | 2 243 | | 3 000 | e | 90 | e |
| Kanada | 4 000 | | 2 000 | | 11 500 | e | 11 500 | e | 4 600 | | 2 300 | | 300 | e |
| Republik Tchek | 1 000 | e | | | 20 000 | e | | | 2 000 | e | | | 26 | e |
| Slovenia | 811 | | 809 | | 17 916 | e | 9 406 | e | 1 453 | | 761 | | 52 | e |
| Hungaria | 752 | | 800 | e | 6 156 | e | 5 000 | e | 463 | | 400 | e | 60 | e |
| Estonia | 676 | | 314 | | 7 174 | e | 9 554 | e | 485 | | 300 | | | |
| Slovakia | 461 | | 500 | e | 8 872 | e | 6 000 | e | 409 | | 300 | e | | |
| Moldova | 2 811 | | 7 200 | e | 3 429 | e | 416 | e | 964 | | 300 | e | 252 | e |
| Kirgizstan | 378 | | 600 | e | 9 179 | e | 8 333 | e | 347 | | 500 | e | | |
| Suafrika | 1 000 | e | 1 000 | e | 3 000 | e | 3 000 | e | 300 | e | 300 | e | 65 | e |
| Kroatia | 45 | e | | | 31 111 | e | | | 140 | e | | | 2 | e |
| Jorjia | 100 | e | 100 | e | 10 000 | e | 10 000 | e | 100 | s | 100 | e | | |
| Bed a-bezh | 2 443 321 | a | 2 934 918 | a | 8 529 | e | 8 385 | e | 2 083 925 | a | 2 461 159 | a | 200 974 | a |

## Daveoù

* E.S. Oplinger, E.A. Oelke, M.A. Brinkman and K.A. Kelling (November 1989). "Buckwheat", Alternative Field Crops Manual. Retrieved on 2008-02-26.
* Damania, A.B. (1998). "Diversity of Major Cultivated Plants Domesticated in the Near East". Proceedings of the Harlan Symposium.
* Chun H.N., Chung C.K., Kang I.J., Kim E.R., Kim Y.S. (2003). Effect of Germination on the Nutritional Value of Buckwheat Seed. Division of Life Sciences at Hallym University, South Korea.
* Mazza, G. 1992. Buckwheat (Fagopyrum esculentum), the crop and its importance, p. 534-539. In: R. MacRae (ed.). Encyclopedia of food science, food technology and nutrition. Academic Press Ltd., London.
* Mazza, G. 1993. Storage, Processing, and Quality Aspects of Buckwheat Seed, p. 251-255. In: J. Janick and J.E. Simon (eds.), New crops. Wiley, New York.
* Marshall, H.G. and Y. Pomeranz. 1982. Buckwheat description, breeding, production and utilization, p. 157-212 In: Y. Pomeranz (ed.). Advances in cereal science and technology. Amer. Assoc. Cereal Chem., St. Paul, MN.
* McGregor, S.E. 1976. Insect Pollination Of Cultivated Crop Plants, chap. 9 Crop Plants and Exotic Plants. U.S. Department of Agriculture. As found on the website of the Carl Hayden Bee Research Center of the USDA Agricultural Research Service.
* Multilingual taxonomic information from the University of Melbourne
* Clayton G. Campbell (1997). Buckwheat Fagopyrum esculentus Moench, Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 19. International Plant Genetic Resources Institute, Rome, Italy.
* Descriptors for Buckwheat (Fagopyrum spp.)

## Liamm diavaez

* https://web.archive.org/web/20171001101112/http://www.blenoir-bretagne.com/histoire-sarrasin-bretagne.html