OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Jean Froissart

Jean Froissart (war-dro 1337 – war-dro 1405) a oa un istorour gall, unan eus ar re bouezusañ er Grennamzer e Bro-C'hall. Skridoù Froissart zo ur vammenn eus ar re wellañ evit studiañ istor ar Brezel Kant Vloaz, istor Bro-Saoz koulz hag istor Bro-C’hall er XIV$^{vet}$ kantved.
Genidik e oa Froissart eus Valenciennes, e kontelezh Hainaut. Mont a reas d’ar c’hloerdi. Ur barzh donezonet e oa ivez. Mont a reas da istorour ofisiel e lez ar rouanez Philippa de Hainaut, a oa da vezañ gwreg ar roue saoz Edouarzh III.
Beajiñ kalz a reas Froissart, da-heul Philippa, e Bro-Saoz, Bro-Skos, Kembre, Bro-C'hall, Flandrez, Spagn, Italia. E dibenn e vuhez, goude marv Philippa, e teuas da vezañ chaloni e Chimay, e kontelezh Hainaut.

## E oberenn

Brudet eo Froissart abalamour d’e Gronikennoù (Chroniques, 1400), dreist-holl. Testenn an oberenn-se a gaver e tremen 100 dornskrid enlivet gant meur a skeudennaouer. Dornskrid Lodewijk van Gruuthuse (Louis de Gruuthuse) eo an hini brudetañ eus an dornskridoù-se, embannet gant un noblañs eus Brugge, er bloavezhioù 1470. Er peder levrenn, miret e Levraoueg Vroadel Bro-C'hall, e Pariz, e kaver 112 skeudennig livet gant arzourien wellañ Brugge en amzer-se, dreist-holl gant Loiset Lyédet, oberour skeudennoù an div levrenn gentañ.

## Skeudennoù

Skeudennoù gant Loyset Liédet, tennet eus Kronikennoù Froissart.
* Marv Hugh le Despenser, Krouget, charreet ha didroc'het e 1326. Skeudenn tennet eus unan eus dornskridoù ar C’hronikennoù (BNF FR 2643-6).
* Emgann Sluys, 1340 e dornskrid Gruuthuse ivez.
* Emgann Crécy, 1346. Skeudenn tennet eus un dornskrid eus ar Xvvet kantved (BNF, FR 2643, fol. 165v).
* Emgann Neville's Cross, 1346, etre Saozon ha Skosiz. Skeudenn tennet eus dornskrid Gruuthuse (BNF FR 2643-6).
* Yann II (Bro-C'hall) o reiñ urzh da herzel Charlez ar Moal, roue Navarra.
* Lazhadenn Étienne Marcel ha Jean Maillard, 31 a viz Gouere 1358. (BNF , FR 2643).
* Richarzh II (Bro-Saoz) en em gav gant emsavidi, 1381.
* Marv Wat Tyler, rener Emsavadeg ar Gouerien, 1381.
* Emgann Rozebeke (1382)
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Jean Fréour

Jean Fréour a oa ur c'hizeller breizhat hag a oa bet ganet e Naoned d'an 8 a viz Eost 1919 hag aet da Anaon d'an 11 a viz Mezheven 2010 e Bourc'h-Baz. Studiet en doa e Skol an Arzoù-kaer Bourdel hag e Skol an Arzoù-kaer Pariz e 1936.
Ezel e oa bet eus an emsav arzel Ar Seiz Breur. Bet e oa bet ur bloaz-pad e Casa de Velázquez e 1952 e Madrid. E-pad ar bloavezhioù 1950 en doa graet e annez e Bourc'h-Baz. Maer ar gêr-se e voe e-pad ur bloaz.
Jean Fréour a implije meur a zanvez gant e labour : skilt, marmor, oniks, arem ha koad. E awen a zalc'h identelezh e vro hag ar feiz katolik.
Kavet e vez e gizelladurioù e Breizh, e Beljia, en Enez-Frañs hag en Afrika.

## Un nebeud kizelladurioù

* ur Sant Erwan (e derv, 1941-1942),
* ur c'halvar e Créviac, Nozieg (1944),
* ur Pastor Mat evit iliz Bolvronn (war-lec'h 1955),
* ur C'hrist evit Iliz Santez-Tereza (Naoned),
* noazhennoù ha hanterskeudennoù a-raok 1983,
* delwenn Markiz ar Roueri e Felger,
* delwenn Pierre Bouguer e porzh ar Groazig,
* delwenn Glenmor bet staliet e Liorzh an Tabor e Roazhon d'ar 27 a viz Mezheven 1998
* Anna Vreizh (aremenn evit kêr Naoned e 2002) e-kichen Kastell Duged Breizh. Ar savadur-se a dalv hervez an oberour « la réalité de l'appartenance culturelle et historique de Nantes à la Bretagne ». Dilhad peizant zo dindani evit diskouez e oa tost d'ar bobl.

## Enorioù

E 1995 e oa bet roet Kolier an Erminig dezhañ en abeg d'e labour evit Breizh.

## Levrlennadur

* Alcime Bachelier, Jean Guéhenneuc ha Jean Fréour : Bouvron, son histoire, son église, ses vieilles croix, par le chanoine Bachelier, l’abbé Guéhenneuc et M. Fréour, Naoned, Chantreau et Cie, war-dro 1970.
* Jean Fréour : Sculpture: nus et bustes, raklavar gant Yves Cosson, buhezskrid gant Michel Maison, displegadenn gant Jacques Raux, Trelier, 1983.
* Véronique Daboust, Fréour ou Le chant de la sculpture: exposition, Pariz, Ti-kêr ar XVIvet arondisamant, 6-21 C'hwevrer 2004, aozet gant Paris beauté culture. (ISBN 2-9521156-0-5)

## Liammoù diavez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* Delwenn arem Anna Vreizh (e galleg)
* Monumant da soudarded ar Brezel Bed Kentañ e bered Sant Charlez e Potyze (e saozneg)
* An Dougerez holen e Bourc'h-Baz(fr)
# Jaan Kross

Jaan Kross zo ur skrivagner estonek, ganet d'an 19 a viz C'hwevrer 1920 ha marvet d'ar 27 a viz Kerzu 2007 hag ar brudetañ skrivagner estonek a vremañ.

## Yaouankiz

Ganet e oa Kross e Tallinn, kêrbenn Estonia. Bet e oa e Skol-Veur Tartu (1938-1945. Kelenn a reas eno betek 1946 (hag adarre evel kelenner Artes Liberales e 1998).
Harzet e voe Kross gant an nazied e 1944, ha goude gant ar pennadurezhioù sovietek e 1946, kaset d'ar Goulag da Rusia. Pa zistroas eus ar c'hamp-bac'h da Estonia e 1954 e teuas da vezañ skrivagner.

## Brud

Kross eo ar skrivagner estonat anavezetañ er bed hag an hini a zo bet troet ar muiañ e oberennoù

## Oberennoù Jaan Kross

* Kolme katku vahel (Etre teir bosenn, 1970)
* Keisri hull (Farouell an tsar, 1978)
* Professor Martensi ärasõit (Professor Martens' Departure, 1984)
* Wikmani poisid (Paotred Wikman, 1988)
* Väljakaevamised (Excavations, 1990)
* Mesmeri ring (Kelc'h Mesmer, 1995)
* Tahtamaa (2001)
* Paigallend (Treading Air, 2002)
* Kallid kaasteelised (Kenveajourien ger, 2003)
* Omaeluloolisus ja alltekst (Autobiographism and Subtext, 2003)
* Vandenõu (The Conspiracy and other stories)

## Daveennoù

* ↑ International Herald Tribune: Jaan Kross, Estonia's best known writer, dies at 87

## Liammoù diavaez

* Poltred Kross
* Anthropology of Journey - an anthropological view of the Jaan Kross poem
* Review of the life and works of Jaan Kross
# Jabalquinto

Jabalquinto zo ur gumun eus proviñs Jaén, en Andalouzia, e Spagn. An niver annezidi zo 1 962 (2023).
# Jaane Tu...Ya Jaane Na

Jaane Tu Ya Jaane Na zo ur film indian renet gant Abbas Tyrewala, deuet er-maez e 2008.
Ennañ e c'hoari Imran Khan ha Genelia D'Souza. Produet eo bet ar film gant Aamir Khan, eontr Imran Khan, ha kalz a verzh en deus graet en India hag e broioù all. Savet eo bet ar sonerezh gant ar sonaozour A. R. Rahman.
# Jabaloyas

Jabaloyas zo ur gumun eus proviñs Teruel, en Aragon, e Spagn. An niver annezidi zo 74 (2023).
# Jabbeke

Jabbeke :
| Banniel | |
| Skoed | |
| Lec’hiadur Jabbeke en Arondisamant Brugge hag e proviñs Kornôg-Flandrez | |
| Riez | Belgia |
| Kumuniezh | Kumuniezh flandrezek |
| Rannvro | Flandrez |
| Proviñs | Kornôg-Flandrez |
| Arondisamant | Brugge |
| ins | 31012 |
| Kod pellgomz | 050 |
| Kumunioù - Kod post | 8490 8490 8490 8490 8490 |
| Kumunioù strollet | Jabbeke Snellegem Stalhille Varsenare Zerkegem |
| Maer | Hendrik Bogaert |
| Gorread | 53,76 km² |
| Hed | 03° 05' .." Reter |
| Led | 51° 10' .." Norzh |
| Uhelder | .. m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 13 615 (01.01.2007) |
| Stankter | 253 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | www.jabbeke.be |
Jabbeke a zo ur gumun eus Flandrez Belgia en arondisamant Brugge hag e proviñs Kornôg-Flandrez.
# Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah

D'an 29 Mezheven 1926 e oa ganet Cheic'h Jaber III al-Ahmad al-Jaber al-Sabah (جابر الأحمد الجابر الصباح). D'ar 15 Genver 2006 e varvas goude 28 vloaz e penn Koweit.

## Un den lakaet yaouank e penn ar vro

E 1947 e oa bet fiziet kargoù uhel ennañ dija pa oa e penn ar surentez publik el lodenn eus ar vro emañ ar muiañ a eoul-maen enni.
E 1965 ez eas da gentañ Ministr hag e 1966 e voe priñs-hêr.

## Prientiñ an dazont hep eoul-maen

E 1977 ez eas da benn ar vro. Klaset en deus adreizhañ ar vro war an dachenn ekonomikel dreist-holl (ha p'en defe klasket degas elfennoù bihan a zemokratelezh ivez evel krouiñ ur Parlamant, dister e c'halloudoù avat). Gantañ e voe divizet krouiñ ur Fond evit ar rummadoù da zont. 10% eus ar gounidoù deuet diwar an eoul-maen a yae d'e voueta bep bloaz. Rak-se ez eas kalz a arc'hant eus Koweit da Europa er bloavezhioù 80, e bed ar greanterezh dreist-holl.

## Troc'h brezel Irak

Pouezus-kenañ e voe an arc'hant-mañ pa voe aloubet ar vro gant lu Irak d'ar 1añ Eost 1990. Cheic'h Jaber Al-Ahmed Al-Sabah a yeas en harlu gant an arc'hant a voe implijet evit arc'hantaouiñ donedigezh lu Stadoù-Unanet. Talvoudusoc'h c'hoazh e voe postet en arc'hant evit adsevel ar 700 puñs eoul-maen bet distrujet gant lu Saddam Hussein.
D'ar 14 Meurzh 1991 e tistroas er vro goude 7 mizvezh en harlu. N'en doa ket meizet penaos e oa en em zispaket nerzhioù politikel all e-keit-se (strolladoù lik hag islamek). E guzulier Cheic'h Sabah Al-Ahmed Al-Sabah koulz hag ar gwask lakaet gant Bill Clinton a zo kaoz ez eus deuet un nebeud adreizhadennoù demokratel (ar gwir evit ar maouezed da vont war ar renk ha da zilenn kannaded), war an diwezhat avat.
E 2001 e voe gwall baket gant un diwadenn-empenn.
# J Balvin

José Álvaro Osorio Balvin (J Balvin) bet ganet e Medellín (Kolombia) d'an 3 a viz C'hwevrer 1985, a zo ur c'haner raggeaton.

## Liammoù diavaez

* J Balvin official website
* Card in Colarte
# Jaan Ehlvest

Jaan Ehlvest, bet ganet d'ar 14 a viz Here 1962 e Tallinn en Estonia (Unaniezh Soviedel).
Mestrc'hoarier echedoù estonian.
Mestr Meur Etrebroadel eo.

## Oberennoù skrivet

* Jaan Ehlvest, Mäng 1999, 2001 ;
* Jaan Ehlvest, The Story of a Chess Player, New York, 2004, ISBN 0-9763891-0-X .

## Liammoù diavaez

* E fichenn FIDE
* Jaan Ehlvest e Chessgames
# Jaan Kaplinski

Jaan Kaplinski (22 Genver 1941 – 8 Eost 2021) a oa ur skrivagner, troour ha prederour estonat, anavezet abalamour d’e vennozhioù a-du gant ar frankiz er bed-holl. Levezonet eo bet gant skolioù prederouriezh Azia hag ar voudaegezh.
Ganet e voe e Tartu ha studiet en doa ar yezhoù hag ar yezhoniezh e skol-veur ar gêr-se. Unan eus skrivagnerien anavezetañ Estonia eo en XX$^{vet}$ kantved, hag unan eus ar re a zo bet troet forzhik e skridoù. E 2016 en doa tapet ar Priz europat evit al lennegezh, hag e 1995 e oa bet kinniget e anv evit ar Priz Nobel.
Dilennet e voe e parlamant Estonia, ar Riigikogu, etre 1992 ha 1995.

## Levrlennadur

* (fr) Jaan Kaplinski – Littérature estonienne
* (br) Ha Verkingetorix a lavar, troet gant Yann-Ber Piriou ha Paol Keineg, Al Liamm 157, p. 108
# Hardouin de Chartres

Hardouin de Chartres a oa un doktor hag ur c'helenner breizhat eus an XI$^{vet}$ kantved. Ren a rae ur skol, e Felger. Er skol-se e oa bet desket Étienne Iañ, oberour al Livre des Manières, unan eus an oberennoù lennegel o deus merket ganedigezh ar galleg, anezhañ un den tost da Herri II, roue Bro-Saoz ha dug Normandi.
E ditl a zoktor a laka an den da soñjal e c'hallfe bezañ bet diskibl da Fulbert, eskob brudet Chartres.
Ur straed "Hardouin de Chartres" a zo e Roazhon.

## Notennoù

* ↑ M. Maupillé, Histoire de Fougères, dielloù departamant Il-ha-Gwilen, 1 V, 27
# Hardwell

Hardwell, pe Robbert van de Corput e anv gwir (ganet d'ar 7 a viz Genver 1988 e Breda), zo un DJ ha produer sonerezh progressive house izelvroat.

## Pladennoù
### Albomoù

* United We Are (2015)

### Dastumadoù

* Singles Collection (2017)
* The Story of Hardwell (2020)
# Harelbeke

a vo kavet e Wikimedia Commons.
Harelbeke zo ur gumun e Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.
* Lec'hiadur
* Banniel
* Skoed

## Douaroniezh

* Gorread : 29,40 km²
* Poblañs (2022) : 29 095 a dud
* Stankter : 990 den/km²
# Hardefoort

Kumunioù Frañs :
| Anv izelvroek ha flandrezek kornôgel | Hardefoort |
| Anv ofisiel | Hardifort |
| Lec'hiadur | |
| Skoed | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Norzh |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Dukark |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes du Pays de Cassel |
| Kanton | Kassel |
| Kod INSEE | 59282 |
| Kod post | 59670 |
| Maer | Bernard Delassus |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 6,14 km² |
| Led | 50° 49' 14" Norzh |
| Hed | 02° 29' 11" Reter |
| Uhelder kreiz | 24 m |
| Uhelder bihanañ | 15 m |
| Uhelder brasañ | 130 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 399 (2006) |
| Stankter | 64 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Hardefoort pe Hardenvoorde en izelvroeg, anv ofisiel e galleg: Hardifort, a zo ur gumun eus Flandrez Frañs (departamant Norzh), er Westhoek.

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Cassini, EBSSA ha fr:Hardifort
# Hard Candy (film)

* Ul lodenn eus ur raktres kaset da benn gant Lise Diwan Karaez eo ar pennad-mañ.
* Krouet eo bet ar bajenn-mañ gant ul lisead·ez. Evit gouzout hiroc'h, kit da welet amañ. Gallout a rit reizhañ ar pennad, met evit mad ar raktres e vefemp plijet mar rofec'h hoc'h ali diwar al labour (hag a vo priziet) bet graet gant al lisead·ez ; grit 'ta e pajenn ar gaozeadenn.
* Pa vo bet bet kaset ar raktres da bennvat ha goude ma vo bet reizhet ar pennad e vo mat tennañ kuit ar patrom-mañ.
Hard Candy a zo ur film spont, renet gant David Slade, deuet er-maez e 2005, gant Elliot Page ha Patrick Wilson.
Er film e konter istor ur plac'h 14 vloaz, anvet Hayley Stark hag a gej gant Jeff, un tenner-poltriji 30 vloaz anezhañ, hag a c'hellfe bezañ un den kentoc'h dedennet gant ar grennarded. An daou benn-c'hoarier en em emgav en un ostaleri ha Hayley a gendrec'h Jeff da gas anezhi betek e di. A-benn ar fin e talc'h ar vaouez yaouank anezhañ prizonet en e di, ha bac'hañ a ra anezhañ evit klask veñjiñ ur vignonez dezhi hag a gred eo bet gwallet ha lazhet gantañ.

## Liamm diavaez

* Hard Candy e lec'hienn IMDB
# Hardanger

Hardanger a oa unan eus rouantelezhioù Norge er Grennamzer.
# Hardknot

Kreñvlec'h Hardknott zo dismantroù ur c'hreñvlec'h roman lec'hiet er c'hornôg da Hardknott Pass e Cumbria, Bro-Saoz. Mediobogdum e oa e anv latin.

## Anv

A. MEDIOBOGDUM
* Ravenna 107$_2$ ː MEDIBOGDO / MEDEBOGDO
Talvoudegezh ː *medio- = kreiz; *beugh- = kromm. Amañ ː ar c'hrenvlec'h e kreiz pleg ar stêr Esk, e-kichen an trepas etre Ravenglass (Glannoveta) ha Ambleside (Galava).
B. Hardknot
* Hardecnuut c. 1210; Ardechnut 1242 FC.
Talvoudegezh ː hard = diaes; knut = beg. Amañ ː ul lec'h diaes da dremen

## Daveoù

* ↑ A.L.F Rivet & Colin Smith : The Place-names of Roman Britain. Batsford Ltd. 1979. Édition 1982.
* ↑ Eilert Ekwall : The Concise Oxford Dictionary of English Place-names. Clarendon Press. Oxford. First edition 1936; Fourth edition 1960, Reprint 1980.
# Harem

Un harem zo un ti ma veze dalc'het gwragez ar sultan dindan evezh un tizog.

## Livadurioù

* Jean-Léon Gérôme, 1824–1904,
* Rudolf Swoboda, 1859-1914.
* Blas Olleras y Quintana, 1851-1919
* Poull en Harem, Jean-Léon Gérôme , 1824–1904
* John Frederick Lewis, 1805-1875
* Frederick Bridgeman, 1847-1928
* Ingres
* Jean-Auguste-Dominique Ingres
* Lefebvre, Odaliskenn
* Spitzweg, En Harem
* Paul Trouillebert, 1829-1900
* (c. 1884) Jean-Léon Gérôme
* Harem e Turkia, liketenn ur voutaih whiskey Belle of Nelson, Kentucky

## Pennad kar

* Odaliskenn
# Hardinghen

Kumunioù Frañs :
| Anv | Hardinghen |
| Skoed | |
| Lec'hiadur Hardinghen e Kanton Guînes hag en Arondisamant Calais | |
| Riez | Frañs |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Calais |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes des Trois Pays |
| Kanton | Guînes |
| Kod INSEE | 62412 |
| Kod post | 62132 |
| Maer | Didier Devin |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 8,24 km² |
| Led | 50° 48' 39" Norzh |
| Hed | 01° 49' 21" Reter |
| Uhelder kreiz | 70 m |
| Uhelder bihanañ | 48 m |
| Uhelder brasañ | 176 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 1 008 (2007) |
| Stankter | 122 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Hardinghen a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Cassini hag EBSSA
# Gwimilio

Gwimilio :
| Anv gallek (ofisiel) | Guimiliau |
| Bro istorel | Bro-Leon |
| Melestradurezh ||
| Departamant | Penn-ar-Bed |
| Arondisamant | Montroulez |
| Kanton | Landivizio |
| Kod kumun | 29074 |
| Kod post | 29400 |
| Maer Amzer gefridi | Élisabeth Guillerm 2020-2026 |
| Etrekumuniezh | KK Bro Landivizio |
| Bro velestradurel | Bro Montroulez |
| Lec'hienn Web | http://www.guimiliau.fr/ |
| Poblañsouriezh ||
| Poblañs | 1 007 ann. (2020) |
| Stankter | 90 ann./km² |
| Douaroniezh ||
| Daveennoù lec'hiañ | 48° 29′ 19″ Norzh 3° 59′ 45″ Kornôg / 48.488611, -3.995833 |
| Uhelderioù | kreiz-kêr : 96 m bihanañ 63 m — brasañ 159 m |
| Gorread | 11,22 km² |
| Gwimilio ||
| kemmañ |
Gwimilio a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Landivizio, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Douaroniezh

* War lez ar Peñzez emañ ar gumun.

## Istor
### Dispac'h Gall

* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Richou e anv, hag ar c'hure Nédélec.

### XX$^{vet}$ kantved
#### Brezel-bed kentañ

* Mervel a reas 62 waz eus ar gumun, eleze 4,24% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.

#### Eil brezel-bed

* Merval a reas seizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

##### Brezel Aljeria

* Mervel a reas tri milour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik hag ar c'hloz-iliz.
* Iliz katolik Sant Milio hag ar c'hloz-iliz.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Niver a annezidi

## Tud
### Tud ganet eno

* 1851 : Jakez Mari Gwilhoù, beleg ha skrivagner brezhonek.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* (br) Gwimilio war lec'hienn Geobreizh
* Bretagne sacrée
* Info Bretagne

## Dave ha notennoù

* ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
* ↑ Kristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 45
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
* ↑ Memorial Genweb
# Gwin

| Ur werennad gwin gwenn | Ur werennad gwin ruz |
Ar gwin zo un died alkoolek fardet diwar goadur ar rezin, a zo frouezh ar gwini (Vitis vinifera an aliesañ, ha Vitis spp. ivez).
En Europa e vez termenet ar gwin hervez al lezennoù gant an termenadur-mañ :
   « kenderc'h tennet diwar goadur alkoolek, a-grenn pe darnel, rezin fresk, pilet pe get, pe fro ».
Studi ar gwin eo ar winoniezh.

## Istor ar gwin

Gallout a ra adsevel orin ar gwin gant keñveriadurioù henoniel ha genetikel d'ar C'haokaz hag an harz norzh ar Reter-Nesañ, a vez o startaat gant an dizoloadennoù kozhañ tarbodoù eus 6000 kt JK e Jorjia ha 5000 kt JK en Iran. En em skignet e oa da C'hres adal 4500 kt JK (ma oa adkavet ar c'hozañ rezin brevet ar bed) hag Armenia (ma voe adkavet ar c'hozhañ labouradeg gwin eus 4100 kt JK).
A vez bet graet kejoù gant riz e oa greüs ivez adal ar 7vet milved kt JK e Sina.
Moarvat e oa ar skignadur gwin ouzh ar c'hornôg abalamour d'ar Fenikianed ; gwerzhet e oa ar gwin eus Byblos da Henegipt e-pad ar Rouantelezh nevez (ma voe kavet 6 eus 36 añforennadoù er maen-bez Toutânkhamon) ha dre ar C'hreizdouar war-lerc'h.

## Tipologiezh

Gwinoù Europa a vez renket hervez o c'horn-bro da gentañ-holl (Bourdel, Rioja, Bourgogn, Chianti, etc) e-lec'h ma gwinoù ar pep all eus ar bed a vez renket hervez o gouennad (da lâret eo seurtad ar rezin), ar ouennad bennañ (Merlot, Chardonnay, Cabernet Sauvignon, Pinot noir, etc) pe ur strolladenn eus meur a ouennad (syrah, grenache, marsanne, viognier, etc.). Traoù all a vez kemeret e kont evit renkañ ar gwinoù : ar rummadatur (Gwin Bro (GB), Anvadur Orin Kontrollet (AOK), etc) ; an dasparzher : gallout a ra bezañ merk ur marc'hadour, anv ar gwinaozer, anv an dastumer pe ar c'hav kevelourel ; al liv (ruz, gwen, roz) ; ar blizen (bloavezh ar c'hutuilh rezin).

## Liamm diavaez

* (br) Ur pennad gant Guy Étienne diwar-benn ar gwin : KIS-826

## Notennoù

* ↑ Stagadenn IX ter da Relioadur (CE) niv. 1234/2007 (22 a viz Here 2007) Kuzul Europa diwar-benn aozadur boutin ar marc'hadoù e gennad al labour-douar.
# Gwinieg

Gwinieg a zo
* ur planteriz dindan wini, ur winieg .
* teir c'humun eus Breizh :
** Gwinieg, e Kanton Hazhoù e departamant Il-ha-Gwilen:
** Gwinieg, e departamant Liger-Atlantel.
** Henwinieg, e departamant Liger-Atlantel.
* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
# Gwin Gouel Marzhin

Gwin Gouel Marzhin eo ar brasañ taolenn gant al livour flamank Pieter Brueghel gozh. E Mirdi ar Prado emañ, e Madrid. Ur wech c'hoazh e taolenn buhez ar gouerien hag amañ da zeiz Gouel Sant Marzhin, pa veze evet gwin nevez ar bloaz.
# Gwin Irulegi

Gwin Irulegi, diwar anv kumun Irulegi, zo ur gwin a vez graet e Nafarroa Beherea, en Iparralde Euskal Herria.
# Gwin Jerez

Gwin Jerez, anavezet evel sherry e saozneg, evel xérès e galleg, zo ur gwin gwenn eus kreisteiz Andalouzia, graet er Marco de Jerez ha savet en kêrioù Jerez de la Frontera, El Puerto de Santa María ha Sanlúcar de Barrameda. Er Marco de Jerez emaén ivez kumunioù Chiclana de la Frontera, Chipiona, Puerto Real, Rota, Trebujena, ha Lebrija a zo e proviñs Sevilla.
Un Denominación de Origen (DO) eo gwin Jerez, ha daou seurt zo: ar re finos a vez ouzhpennet enne alkohol 15,5 °, hag ar re olorosos, hini 18 °. Daou anv a gaver dezho: Jerez e kostez Cádiz, ha Montilla-Moriles er c'hreisteiz da Córdoba.
Gwinêgr Jerez a vez graet gante ivez.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Gwin gwenn

Ar gwin gwenn zo ur seurt gwin graet gant rezin a c'hall kaout a bep seurt liv. Ar gwin gwenn zo sukretoc'h eget ar gwin ruz.
# Gwin ruz

Ar gwin ruz a zo ur seurt gwin graet gant rezin zu. Ar gwin ruz n'eo ket ken sukret hag ar gwin gwenn.
# Kampionad bosniat an echedoù

Kampionad bosniat an echedoù eo kampionad an echedoù e Bosnia-ha-Herzegovina. E 2005 e voe graet evit ar wech kentañ. E 1992 e tarzhas Yougoslavia, krouet e voe stadoù nevez ha ne voe ket aozet Kampionad yougoslaviat an echedoù ken. Savet e voe kampionadoù broadel er stadoù nevez: Bosnia ha Herzegovina, Kroatia, Makedonia, Slovenia ha Republik Kevreadel Yougoslavia, hag, en dibenn e voe savet ar stad montenegrat, dispartiet diouzh Serbia.

## Kampioned

    Niv.BloazLec’hKampion 12005BrčkoMilan Vukic 22006VitezŽeljko Bogut 32007SarajevoPredrag Nikolić 42010Široki BrijegŽeljko Bogut 52011CazinEmir Dizdarević 62012NeumEmir Dizdarević 72013CazinDenis Kadrić 82014Zenica Dalibor Stojanović 92016LukavacGoran Trkulja

## Kampionad ar maouezi

    BloazLec’hKampionez 2008IlidžaElena Borić

## Pennadoù kar

* Kampionad kroatiat an echedoù
* Kampionad makedonian an echedoù
* Kampionad montenegrat an echedoù
* Kampionad serb an echedoù
* Kampionad Serbia-Montenegro an echedoù
* Kampionad slovenat an echedoù
* Kampionad yougoslaviat an echedoù

## Liammoù diavaez

* Kampionad 2005 : The Week in Chess, chesslodge
* Kampionad 2007 : he Week in Chess, Bichess.com