OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Laos

Laos, pe Bro-Laos, zo ur Stad en Azia etre Viêt Nam, Sina, Birmania, Tailand ha Kambodia. Vientiane eo ar gêr-benn.
Afghanistan • Arabia Saoudat • Armenia$^2$ • Azerbaidjan$^1$ • Bahrein • Bangladesh • Bhoutan • Brunei • Egipt$^3$ • Emirelezhioù Arab Unanet • Filipinez • India • Indonezia$^5$ • Iran • Iraq • Israel • Japan • Jordania • Jorjia$^1$ • Kambodja • Kazac'hstan$^1$ • Kiprenez$^2$ • Kirgizstan • Korea an Norzh • Korea ar Su • Koweit • Laos • Liban • Malaysia • Maldivez • Mongolia • Myanmar • Nepal • Oman • Ouzbekistan • Pakistan • Qatar • Rusia$^1$ • Republik Pobl Sina • Republik Sina (Taiwan) • Singapour • Siria • Sri Lanka • Tadjikistan • Thailand • Timor ar Reter$^4$ • Turkia$^1$ • Turkmenistan • Viêt Nam • Yemen
Stadoù ha n'int ket anavezet: Nagorno-Karabac'h$^2$
Tiriadoù gant ur statud ispisial: Hong Kong • Makao • Palestina
# Laou-pafalek

Al laou-pafalek, pe laou-faraon (Phtirus pubis), zo laou a gemer o aez e blev-gaol an dud, pe etre o divfeskenn, hag a sun o gwad. En isurzhiad an anoplura emaint, ha kiriek int d'ar ftiriaz.
Disheñvel eo o neuz, evel o annez, diouzh re al laou all, laou-penn pe laou-korf. Bihanik int, dezho 2 pe 3 mm hed, ha heñvel int ouzh kranked. Kreñvoc'h eo o meudoù eget re al laou-penn.
Tapet e vezont gant an dud e-kerzh oberoù an embarañ. Gallout a reont kavout bod e blev an divhar pe an divvrec'h, hag en ambrantoù ha blev ar penn zoken.

## Kleñved

Gant al laou-faraon e teu glas ar c'hroc'hen. Kaoz zo bet e c'hallfe ar viruz VIH dont gante met n'eo ket bet prouet.

## Er sevenadur gallek

Ur marvnad d'al laou-pafalek zo er ganaouenn c'hallek De profundis morpionibus, kanet gwechall gant ar studierien medisinerezh dreist-holl.

## 2013

Abalamour d'an touzañ gaol ez afe ar ouenn da get:

## Skeudennoù

* Fig.1 Laou-pafalek e traoñ ar c'hof
* Fig.2 Laou-pafalek er malgudennoù

## Dave ha notennoù

* ↑ http://sante.journaldesfemmes.com/genital-urinaire/morpions-disparition-etude-0113.shtml
* ↑ http://www.ladepeche.fr/article/2013/01/29/1547714-les-morpions-une-espece-en-voie-de-disparition.html
# Laorañs

* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
Laorañs zo un anv-badez brezhonek a orin latin ha roet d'ar baotred.

## Gerdarzh

Dont a ra eus an anv latin Laurentius, a zeu eus laurus (lore), ha talvout a ra "an hini a zoug al lore", da lavarout eo "an hini zo trec'h", pa ouzer e veze gwisket penn ar varzhed hag ar jeneraled gant lore war-lerc'h un trec'h. Da c'houde e voe arouez trec'h ar relijion nevez war ar baganelezh, evel sant Laorañs, merzher hag a voe poazhet war ur c'hrilh en III$^e$ kantved. Meneget eo an anv e geriadur Gregor Rostren.

## Doareoù all

* Lors : berstumm,
* Laorañsa evit ar merc'hed.

## E yezhoù all

* alamaneg : Lorenz, Laurenz.
* galleg: Laurent. Hag an anvioù merc'hed Laura, Laure, Lauriane, Laurence, Laurette.
* saozneg : Lawrence, Laurence. Hag an anvioù merc'hed Laura, Laureen,
* italianeg : Lorenzo, deuet da vout diouzh ar c'hiz e Bro-C'hall er bloavezhioù 2000 dindan ar stumm Enzo.
* manaveg : Laurys
* okitaneg : Laurenç
* tchekeg : Vavřinec
* korseg : Larenzu

## Tud
### Sent

Meur a sant Laorañs zo bet:
* Laorañs Roma, diagon ha merzher, lidet d'an 10 a viz Eost
* evit ar re all gwelout Laorañs (sant)

### Tud all
#### Anv-badez

* Laorañs (pab), div wech pab, en 498 hag eus 501 betek 505
* Laorañs Mari Nikolaz (1885-?), barzh
* Laorañs Motrot, skolaer ha skrivagner brezhonek
* Laorañs Jouin pe Lors Jouin, kaner brezhonek

#### Lesanv

* Laorañs Arabia (1888-1935), lesanv Thomas Edward Lawrence, henoniour, skrivagner hag ofiser en arme saoz

#### Anv-tiegezh

* Frañsez Laorañs, soudard fuzuilhet er Brezel Bed Kentañ
* Pierre Laurent, (1904-2002) emsaver
* Donatien Laurent, e vab, (1935-2020), gwerinoniour breizhat
* Jacques Laurent (1919-2000), skrivagner gallek

## Lec'hanvioù
### Breizh

* Meur a Sant-Laorañs zo e Breizh

### Kanada

* stêr Sant-Laorañs eo anv stêr veur Kanada, anvet Saint Lawrence River gant ar saoznegerien ha Fleuve Saint-Laurent gant ar c'hallegerien.

### Stadoù-Unanet

* ur gêr zo anvet Laurent e SUA, e Su-Dakota
* gwelet ivez Lawrence

## Troioù-lavar

* dougen banniel Sant-Laorañs : bezañ sot awalac'h,
* tremen evit ul laorañs : tremen evit unan gars,
* Yann al laorañs : unan gars,
* daeroù sant Laorañs : lesanv ar steredenn-dared.

## Gwelet ivez

* Sant Laorañs

## Notennoù ha daveoù

* ↑ in Petit florilège des expressions populaires bretonnes gant Martial Ménard, pajenn 90, Coop Breizh, 2007.
# Laorañsa

Laorañsa zo un anv-badez brezhonek, roet d'ar merc'hed.

## Testenioù

Meneget eo
* e Geriadur Gregor
* e Displijadur ur person emigret e Bro-Soz, adresset d'e vatez Laurança e 1830.

## Notennoù

* ↑ Displijadur ur person emigret e Bro-Soz, adresset d'e vatez Laurança, A. L. M. Lédan. Google Play
# Laou-dar

Laou-dar :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Arthropoda |
| Kevrennad : | Malacostraca |
| Urzhad : | Isopoda |
| Isurzhad : | Oniscidea |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Al laou-dar a zo kresteneged, Porcellio scaber o anv skiantel, hag a vev e lec'hioù gleb ha teñval. Ur rumm all zo anvet Armadillidium vulgare
Gwrac'hed-lann, gwrac'hed-oaled, gwrac'hed-prenn, moc'h-koad, a vez graet ivez ouzh al laou-dar.
* Porcellio scaber
* Armadillidium vulgare

## Liammoù diavaez

* Cloporteweb : Lec'hienn diwar-benn al laou-dar e Normandi.
# Laorañs Roma

Laorañs Roma pe Sant Laorañs (225–258), genidik eus Huesca, en Aragon, zo ur merzher kristen. Mervel a reas poazhet war ur grazell e Roma.
# Khorramabad

Khorramabad (perseg: خرم‌آباد) eo kêr-benn proviñs Lorestan en Iran. Poblet eo gant 348 000 a dud (e 2006).
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Khuzestan

Khuzestan, pe C'houzestan (e perseg : استان خوزستان‎‎, Astān Khūzestān), zo unan eus proviñsoù Iran, e mervent ar vro, tostik da irak, war aod Pleg-mor Pers. Ahvaz eo ar gêr-benn.
Setu ar c'hêrioù bras all : Behbahan, Abadan, Andimeshk, Khorramshahr, Bandar Imam, Dezful, Shushtar, Omidiyeh, Izeh, Baq-e-Malek, Mah Shahr, Susangerd, Ramhormoz, Shadegan, Susa, Masjed Soleiman, Minoo Island ha Hoveizeh.

## Pennad kar

* Hashem Shaabani
# Khvemo Kharthli

Khvemo Kharthli (jorjieg : ქვემო ქართლი) zo ur rannvro e kreisteiz Jorjia. Rousthavi eo he c'hêrbenn.
g • ka • ke Rannoù melestradurel Jorjia :
| Republikoù emren | Abc'hazia · Adjaria |
| Rannvroioù | Chida Kharthli · Gouria · Imerethi · Kac'hethi · Khvemo Kharthli · Mtsc'hetha-Mthianethi · Ratcha-Letchc'houmi ha Khvemo Svanethi · Samegrelo-Zemo Svanethi · Samtsc'he-Djavac'hethi |
| Kêrbenn | Tbilisi |
# Ki-dour Chile

Ki-dour Chile :
| En arvar (EN) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Mustelidae |
| Iskerentiad : | Lutrinae |
| Genad : | Lontra |
| Anv skiantel ||
| Lontra provocax (Thomas, 1908) ||
| Statud CITES : | Stagadenn I , Amzeriad adwel dianav |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ki-dour Chile (Lontra provocax), anvet huillín e spagnoleg, a zo ur spesad ki-dour hag a vev e stêrioù ha war aodoù Patagonia Chile hag en un nebeud kornioù-bro en Arc'hantina.
Hervez klaskourien 'zo ne vefe nemet un isspesad eus ki-dour Kanada.

## Doareoù pennañ

Muzuliañ a ra 100 cm ha pouezañ a ra etre 4 ha 5 kg. Hir eo e gorf ha plat e benn. Palvezek ha berr eo e bavioù ha skilfoù kreñv a zo ouzh e vizied. Gell-du eo e vlevenn gant ur c'hof gwenn. Debriñ a ra pesked, kregin, kresteneged hag evned-dour.

## Annez

Eus proviñs Cautín betek strizh-mor Magalhaes e vev ki-dour Chile, adalek live ar mor betek un uhelder a 1 000 m. Boutinoc'h e oa gwechall. Betek ar río Cauquenes hag ar río Cachapoal ez ae e diriad. En Arc'hantina e kaver anezhañ e stêrioù an Andoù.

## Gwarez

E Patagonia e kreder e tizh stankter kon-dour Chile 0.73 penn dre km war an aodoù, ar pezh a dalvez e vefe 20 000 hinienn er rannvro-se. Gwarezet eo gant al lezenn nº 4601 votet d'an 18 a viz Even 1929 ha war stagadenn I ar CITES emañ.

## Liammoù diavaez

* Chili war lec'hienn Animal Diversity Web
# Ki-dour India

Ki-dour India :
| Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Mustelidae |
| Iskerentiad : | Lutrinae |
| Genad : | Lutrogale |
| Anv skiantel ||
| Lutrogale perspicillata Saint-Hilaire, 1826 ||
| Statud CITES : | Stagadenn II , Amzeriad adwel dianav |
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ki-dour India (Lutrogale perspicillata) a zo ur c'hi-dour hag a vev e su Azia. Ar spesad nemetañ eus ar genad Lutrogale eo.

## Doareoù pennañ

Kon-dour India eo ar c'hon-dour brasañ e su Azia. Muzuliañ a reont 130 cm ha gallout a reont pouezañ etre 7 ha 11 kg. Berroc'h ha c'hwekoc'h eo o blevenn eget hini ar c'hon-dour arall. Gell-du eo o c'hein ha gell-sklaer pe gris o c'hof.
20 vloaz e c'hellont bevañ en ur gwarezva. Kalz berroc'h eo o buhez en natur avat.

## Emzalc'h ha gouennadur

Unpried eo kon-dour India. A-hed o buhez e talc'h ar c'houbladoù. Daoust ma'z eo brasoc'h ar par e kemer ar barez he c'hreñv warnañ. Homañ a c'han etre ur c'holen ha pevar c'holen goude un dougen 61 - 65 devezh. Ganti e vezont desavet e-pad ur bloaz en un douarenn. Goude ma'z int dizonet eo aotret ar par da dostaat outo. Kemer a ra perzh d'o desavadur dre zegas preizhoù dezho.
En em vagañ a reont diwar pesked. A-stroll e hemolc'hont. War 7 - 12 km² ec'h astenn o zachennad war a greder. Implijout a reont gwagrennoù-c'hwezh lec'hiet dindan o lost da verkañ anezhi.

## Gwarez

Hemolc'het e vezont evit o c'hreoñ met pennkaoz o stad arvarus eo distrujadur ha saotradur o ziriad.

## Liammoù diavaez

* ki-dour India war Animal Diversity Web
# Khujand

Khujand (e tadjikeg: Хуҷанд, خجند) eo eil kêr vrasañ Tadjikistan. Poblet e oa gant war-dro 173 000 a dud e 2015.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Ki-dour

Ki-dour :
| Tost en arvar (NT) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Mustelidae |
| Iskerentiad : | Lutrinae |
| Genad : | Lutra |
| Anv skiantel ||
| Lutra lutra Linnaeus, 1758 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ar c'hi-dour, pe dourgi (Lutra lutra), a zo ur bronneg eus kerentiad ar mustelideged a vev en Eurazia. Anvet e vez ki-dour Eurazia, pe ki-dour ar bed kozh, d'e ziforc'hañ diouzh an dourgon arall.

## Annez

Ki-dour Eurazia eo an hini boutinañ eus ar c'hon-dour. En Europa a-bezh met ivez en Azia hag en Afrika (Aljeria ha Tunizia) e kaver anezhañ. En arvar emañ war lodennoù 'zo eus e diriad avat, hag aet eo da get el Liechtenstein, en Izelvroioù hag e Suis. Fonnus-tre e kaver anezhañ c'hoazh war aodoù Norvegia hag e norzh Breizh-Veur, dreist-holl en inizi Shetland ma vev, war a greder, 12 % eus poblañs dourgon Breizh-Veur eno.
Pesked a zebr dreist-holl hag ivez raned, evned, kresteneged ha zoken bronneged bihan.

## Emzalc'h

Tachennadel eo ar c'hon-dour hag en o-unan e vevont an aliesañ. Etre 1 ha 40 km eo hirder o ziriad, hervez stankder ar preizhoù. Parañ a reont en dour hag etre 1 ha pevar c'holen a vez ganet gant ar parezed goude 63 devezh dougen. E-pad bloaz e chom ar re vihan gant o mamm. Ne gemer ket ar pared tamm perzh ebet evit desevel anezho ha diarbennet e vezont gant ar parezed un nebeud devezhioù goude ar c'hanedigezh.
Diouzh an noz eo oberiant ar c'hi-dour hag e tremen an devezh en e zouarenn.

## Gwarez

Hemolc'het e veze ar c'hi-dour evit e greoñ, pezh a voe abeg un digresk mantrus eus ar boblañs e meur a rannvro. Gant al louzoù enebamprevaned e vez lakaet en arvar bremañ. Gant al labourerien-douar e vezont fuilhet war ar maezioù ha gant an dour-glav e redont d'ar stêrioù. Danvezioù pistrius en em vern e korf ar c'hon-dour hag o ampoezoniñ tamm ha tamm.
War gresk ec'h a o niver adarre abaoe ma'z bet difennet al louzoù dañjerusañ.

## Liammoù diavaez

a vo kavet e Wikimedia Commons.
* The Otter Trust
* Otter (Lutra lutra) Photos
* International Otter Survival Fund
* Shetland Otters
# Ki-dour Kanada

Ki-dour Kanada :
| Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Carnivora |
| Kerentiad : | Mustelidae |
| Iskerentiad : | Lutrinae |
| Genad : | Lontra |
| Anv skiantel ||
| Lontra canadensis Schreber, 1777 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Ki-dour Kanada (Lontra canadensis) a zo un ezel eus kerentad ar mustelideged hag a vev e stêrioù ha war aodoù norzh Amerika, eus Alaska betek Pleg-mor Mec'hiko. Abaoe donedigezh Europiz eo aet e boblañs war zigresk.

## Doareoù pennañ

Ki-dour Kanada en deus ur c'horf hir gant pavioù berr palvezek hag ul lost hir. Muzuliañ a ra etre 30 ha 50 cm ha pouezañ a ra etre 5 ha 13,6 kg. Ur penn ront ha bihan en deus ha mourroù hir. Brasoc'h eo ar pared eget ar parezed. Gell-du eo e vlevenn gant ur gouzoug gris-arc'hant.
Neuñverien mat eo ar c'hon-dour met gallout a reont diblasañ buan a-walc'h war an douar ivez. O divfron a c'hellont serriñ, ar pezh, gant stankder o blevenn, a skoazell anezho da hemolc'hiñ dindan an dour. Kon-dour Kanada a vev etre 10 ha 15 vloaz en natur met tizhout 25 bloaz a c'hellont er gwarezvaoù.

## Annez

War an douar emañ douarenn ki-dour Kanada met en dour e vez o hemolc'hiñ. E-barzh meur a annez dourel e vez o chom: lennoù, stêrioù, geunioù pe zoken, e kornioù-bro 'zo, er mor. Alies e kaver anezhañ asambles gant an avanked a grou un endro a glot gant e ezhommoù.

## Emzalc'h

En em vagañ a ra diwar pesked dreist-holl met ne ra ket fae war raned, kresteneged pe bronneged bihan. A-wechoù e chase evned-dour evel an houidi, ar gwazi pe ar c'herc'heized. Oberiantoc'h e vez diouzh an noz pe da vare tarzh an deiz met gallout a ra mont er-maez e-pad an deiz ivez.
Gant musk ha troazh e verk e diriad. Implijout a ra alies douarennoù kleuzet gant anevaled arall ha gallout a ra lazhañ avanked a-benn laerezh o zoull. E fin ar goañv pe e deroù an nevezamzer e ouenn kon-dour Kanada. O re vihan a zoug ar parezed e-pad daou viz. Etre 1 ha 6 menn o deus. Kaset e vez ar pared diwar-dro gant ar parezed pa vez yaouank-flamm ar c'helin. Un nebeud amzer goude e c'hello distreiñ ar pared ha reiñ skoazell da zesevel ar re vihan.

## Gwarezva

Hemolc'het e veze ki-dour Kanada evit e greoñ hag en abeg eus an dra-se eo aet da get e kornioù 'zo eus e diriad. Aotreet eo an hemolc'h c'hoazh e kornioù-bro ma'z eo fonnus. Enbarzhiet eo bet ivez e rannvroioù lec'h ma oa aet da get, evel pleg-mor Hudson.

## Liammoù diavaez

* Animaldiversity.edu
* NATURE: Yellowstone Otters
* Otternet.com
* INHS
# Iriberri

Iriberri zo un anv-lec'h euskarek e Nafarroa, kar-tost d'an anv Hiriberri:
* Iriberri: karter en Atetz
* Iriberri: en Aranguren .
* Iriberri: en Elortzibar .
* Iriberri: e Gares.
* Iriberri: karter en Leotz, en Orbaibar
* Iriberri-Sastoia: en Urraulgoiti.

## Pennad kar

* Hiriberri
* Ur bajenn disheñvelout eo homañ, da lavarout eo ur roll pennadoù hag a zo damheñvel o anv. Bremañ e c'hallit dibab ennañ ar pennad emaoc'h o klask. Mard oc'h bet degaset amañ dre ul liamm diabarzh en ur pennad e c'hallit kemmañ al liamm evit m'ho kaso war-eeun d'ar bajenn emaoc'h o klask.
# Iridosornis

Iridosornis :
| Iridosornis porphyrocephalus, luc'hskeudennet nepell eus El Cairo (depart. Valle del Cauca, Kolombia). ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Thraupidae |
| Anv skiantel ||
| Iridosornis Lesson, 1844 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Iridosornis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1844 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe

Pemp spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* Iridosornis analis,
* Iridosornis jelskii
** I. j. bolivianus ha jelskii,
* Iridosornis porphyrocephalus,
* Iridosornis reinhardti,
* Iridosornis rufivertex
** I. r. caeruleoventris, ignicapillus, rufivertex ha subsimilis.
C'hwec'h (6) isspesad en holl ; o c'havout a reer e Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Thraupidae/Iridosornis (lennet e-barzh d'ar 17 a viz Gouere 2017).
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Irienn

An irienn eo a vez graet eus an neud a zo bet lakaet da dremen a-dreuz ar steuenn (pe steuñvenn) gant ar vulzun evit ober ur wiadenn. Anneuenn, pe anweenn a vez graet anezhi ivez.
Irienn a vez graet ivez eus an emglev kuzh etre un toullad tud, a vez graet iriennerien anezho, evit diskar ur galloud pe ober droug dezhañ.

## Iriennoù brudet

Ken niverus eo an iriennoù anavezet en istor ma n'haller ket o envel holl. Setu amañ un nebeud iriennoù brudet memes tra:

### En istor Breizh

* Irienn ar roue Salaun a lazhas e eontr ar roue Erispoe,
* Hini enebourien Pierre Landais a deuas a-benn d'e lazhañ,
* Re ar roue gall Loeiz XI a glaske an tu da lakaat noblañsed Breizh da enebiñ ouzh an dug. Iriennoù hervez ar savpoent breizhat, troioù finesa hervez ar savpoent gall.
* Hini Pontkalleg a venne distagañ Breizh diouzh Bro-C’hall e penn kentañ an XVIIIvet kantved. Un irienn hervez ar savpoent gall, un doare emsavadenn hervez ur savpoent all.

### En istor Bro-C'hall

* Iriennoù Loeiz Orleañs a-enep ar roue gall Loeiz XI, ma voe ret dezhañ mont da repuiñ da Vreizh
* Irienn Cinq-Mars
* Iriennet e oa bet diskar ar Republik gant Napoleone Buonaparte, ha deuet e oa a-benn.
N'haller ket lakaat da iriennoù gwalldaolioù graet gant un den hepken, evel taol an den a glaskas lazhañ Chirac d'ur 14 a viz Gouhere.

## En istor ar bed

* Irienn Catilina e Roma.
* Irienn an 20 a viz Gouhere 1944 a-enep Adolf Hitler
* An irienn a oa bet da lazhañ ar prezidant amerikan John Fitzgerald Kennedy.
* An iriennoù aozet gant ar CIA da lazhañ Fidel Castro.
* Irienn an arme gant Pinochet e Chili.

### Iriennoù pennhêred dibennet

Ur pennhêr dibennet zo ur pennhêr a goll e renk hag ar madoù en devoa da-gaout dre ma'z eus bet anvet ur pennhêr all.
* Ottavio Farnese (1598-1643)
* Don Carlos Spagn
# Irienn Cellamare

Irienn Cellamare a oa un irienn aozet gant Spagn e 1718 evit tennañ rejañs rouantelezh Bro-C'hall digant Philippe d’Orléans.
Dont a ra hec'h anv eus hini Antonio del Giudice, priñs Cellamare, kannad Felipe V, roue Spagn, e Bro-C'hall.
* Dugez Maine, unan eus pennoù an irienn.
* Felipe V
* Philippe d'Orléans (1674-1723) a oa bet iriennet enep dezhañ.
# Iridophanes pulcherrimus

Iridophanes pulcherrimus :
| Ur barez Iridophanes pulcherrimus Kudenn ebet (LC) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Passeriformes |
| Kerentiad : | Thraupidae |
| Genad : | Iridophanes |
| Anv skiantel ||
| Iridophanes Ridgway, 1901 ||
| Anv skiantel ||
| Iridophanes pulcherrimus (P.L.Sclater, 1853) ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Iridophanes pulcherrimus a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.
Anvet e voe Dacnis pulcherrima (kentanv) da gentañ-penn (e 1853) gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913). Ar spesad nemetañ er genad Iridophanes an hini eo.

## Boued

Bevañ a ra diwar hugennoù ha sun-bleuñv, ha kemer amprevaned ivez.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
* Iridophanes pulcherrimus aureinucha, eus kornôg Kolombia da walarn Ecuador,
* I. p. pulcherrimus, eus kreiz Kolombia, dre reter Ecuador, da greisteiz-kreiz Perou.

## Liammoù diavaez

* (en) Iridophanes pulcherrimus war al lec'hienn BirdLife International.
* (en) Iridophanes pulcherrimus war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ N'en deus ar spesad anv boutin ebet testeniekaet e brezhoneg evit poent.
* ↑ (en) Iridophanes pulcherrimus el lec'hienn HBW Alive: Handbook of the Birds of the World Alive.
* ↑ (en) Roadennoù IOC World Bird List diwar-benn Iridophanes pulcherrimus.
a vo kavet e Wikimedia Commons.
# Iriennouriezh

An irinennouriezh a zo ur gredenn, un ideologiezh ivez a-wechoù, a zo hini an iriennourien, a zispleg drezi darvoudoù politikel, istorel, hag a vije c'hoarvezet abalamour d'un irienn guzh bennak, evit diskar ar galloud (politikel, armerzhel pe relijiel), pe evit kemer ar galloud. Hervez ar gredenn-se e vez strolladoù tud droukrañsus, politikourien pe torfedourien, o klask kemer ar stur dre guzh hag o tistruj o enebourien. .
Un toullad tud a embann ez eus iriennoù a-enep ar stad, Bro-C’hall, ar galleg, pe a-enep ar peoc’h, ar bed. Komz a reer neuze eus iriennouriezh: n'eo ket ur skiant evel-just, met ur gammweledigezh eus ar bed, pe un douellweledigezh.
Ijinañ iriennoù a ra an iriennourien. Pe e kredont er pezh a laront, pe e klaskont levezoniñ ar speredoù. Darn eus an dud-se a c'hall bezañ brozennourien, klañv a spered, re all servijerien ar stad pe ur gostezenn bolitikel bennak, hag ober propaganda.
Alies e vez diaes da zigejañ an daou seurt ijinerien iriennoù, rak un irienn ijinet evel arm ar propaganda a c'hall bezañ diefed war milionoù a dud ha derc'hel da levezoniñ tud klañvidik pe hegredik.

## An iriennoù ijinet

Bremañ e vez ijinet iriennoù bedel, kement hag ober:
* Irienn ar Yuzevien, ijinet a bell zo, zo bet implijet gant polis kuzh an tsared evit skrivañ al levr Protokol Furien Sion, implijet war-lerc'h gant an nazied, hag hiriv c'hoazh gant stadoù zo (Iran da skouer); hervez an iriennourien-se e vefe ar Yuzevien pennkaoz d’ar gwalldaol a voe e New-York d’an 11 a viz Gwengolo. Sellet e vez ouzh al levr gant tud zo evel pa vije ur gwir levr istor.
* An irienn amerikan, a glask hon lakaat da grediñ ne oa ket bet argadet ar Pentagon gant ur c'harr-nij, pa ne vije bet karr-nij ebet en deiz-se, hervez an iriennour gall, Thierry Meyssan .
* an iliz katolik, pe ar pab, a glaskfe ren ar bed, pe a vefe oc'h ober dija, hervez KKK pe protestanted zo eus Norzhiwerzhon;
* ar c'h-chemtrails : an arme, pe an NASA, a vefe o skeiñ louzoù eus kirri-nij war an dud.

## Komzoù

* Ma ne glot ket ar fedoù gant ho teorienn iriennnoù n’hoc’h eus ken ‘met ijinañ un iriennn brasoc’h c’hoazh. Robert D. Hicks, In Pursuit of Satan.

## Levrioù da lenn

* Les nouveaux imposteurs, Antoine Vitkine, La Martinière.

## Liammoù diavaez

* Testeni un Alamanez savet a-enep an iriennourien : http://www.vice.com/fr/read/comment-jai-quitt-la-secte-des-thories-du-complot
# Melanotaenia caerulea

Melanotaenia caerulea :
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Actinopterygii |
| Urzhad : | Atheriniformes |
| Kerentiad : | Melanotaeniidae |
| Genad : | Melanotaenia |
| Anv skiantel ||
| Melanotaenia caerulea Allen, 1996 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Melanotaenia caerulea a zo ur spesad eus ar c'herentiad Melanotaeniidae. Kavet e vez e Papoua Ginea-Nevez, en adsterioù ar C'hikori. N'eo ket ur pesk akwariom.

## Liammoù diavaez

* Melanotaenia caerulea

## Daveoù

* Allen, G. R. (1996). Two new species of rainbowfishes (Melanotaenia: Melanotaeniidae), from the Kikori River system, Papua New Guinea. Revue française d'Aquariologie. 23(1-2): 9-16.
# Melanotaenia lacustris

Melanotaenia lacustris :
| Melanotaenia lacustris Chalus (VU) ||
| Rummatadur filogenetek ||
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Actinopterygii |
| Urzhad : | Atheriniformes |
| Kerentiad : | Melanotaeniidae |
| Genad : | Melanotaenia |
| Anv skiantel ||
| Melanotaenia boesemani Munro, 1964 ||
| D'ar vevoniezh e tenn ar pennad-mañ. ||
Melanotaenia lacustris a zo ur spesad pesked hag a vev e lenn Kutubu hag er ster Soro e Papoua Ginea-Nevez. Dastumet e voe evit ar wech gentañ gant Gerald Allen, John Paska, ha Barry Crockford e 1983 met ar par nemetañ en doa treuzvevet d'ar beaj a yeas da glañv gant ur vuzhugenn-eor. E 1986 e voe barrek Heiko Bleher da gavout pennoù arall.
Gallout a ra Melanotaenia lacustris tizhout 12 cm.

## Liammoù diavaez

* (en) Melanotaenia lacustris