# Lutesiom

Un elfenn gimiek eo al lutesiom ; Lu eo e arouez kimiek, 71 e niver atomek ha 174,97 e dolz atomek.

## Istor

E 1878 e voe hiniennekaet an elfenn 70 gant ar c'himiour suis Jean Charles Galissard de Marignac e Skol-veur Geneva a-douez an erbiom a oa en un tamm kailh gadolinit. An anv ytterbium a roas d'an elfenn nevez, en enor da Ytterby, ur gêriadenn e-kichen Stockholm ma teue ar c'hailh. E 1907 e voe rannet ytterbium Galissard de Marignac e div elfenn gant ar c'himiour gall Georges Urbain : unan a anvas neoytterbia, a zeuas da vezañ an iterbiom $_{70}$Yb, hag eben a anvas lutecia diwar anv latin Pariz, a voe anvet lutecium (pe : lutetium) $_{71}$Lu diwezhatoc'h. E 1907 ivez e voe dizoloet Yb ha Lu en ytterbia gant ar c'himiour aostrian Carl Auer von Welsbach, hag ur wezh c'hoazh gant er Stadoù-Unanet gant ar c'himiour saoz Charles James. E 1953 e voe kenderc'het lutesiom peuzc'hlan.

## Perzhioù

Ur metal liv an arc'hant eo al lutesiom, al lantanid kaletañ eo.

### Kimiek

Mat e talc'h al lutesiom ouzh an daskrign. Gorrek-tre e c'houzañv an oksidadur en 20°C, met buan e tev e 150 °C ; da neuze e tro da drioksidenn lutesiom Lu$_2$O$_3$, a c'hall lonkañ an dour hag an dioksidenn garbon CO$_2$.
* Buan e tazgwered al lutesiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
    2 Lu [k] + 6 H$_2$O [d] → 2 Lu(OH)$_3$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Dilufrañ gorrek-tre a ra an iterbiom en aer :
    4 Lu + 3 O$_2$ → 2 Lu$_2$O$_3$ (trioksidenn lutesiom)
* Aes ivez eo dileizhañ an iterbiom en drenkenn sulfurek :
    2 Lu [k] + 3 H$_2$SO$_4$ [dz] → 2 [Lu(H$_2$O)$_9$]$^{3+}$ [dz] + 3 SO$_4$$^{2-}$ [dz] + 3 H$_2$ [g]
* Gant ar pevar halogen skañvañ (F, Cl, Br hag I), aroueziet amañ dre X, e tazgwered Lu pa vez tommoc'h eget 200 °C :
    2 Lu [k] + 3 X$_2$ [g] → 2 LuX$_3$ [k]

### Izotopoù

Daou izotop eus Lu a gaver en natur : Lu-175 ha Lu-176, $^{175}$Lu o vezañ stabil. Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 32 anezho, $^{174}$Lu o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 3,31 bloavezh.
Izotopoù stabilañ al lutesiom :
| Izotop | % en natur | Hanter-vuhez | Digevanad |
| $^{173}$Lu | kevanaozet | 1,37 bloavezh | $^{173}$Yb |
| $^{174}$Lu | kevanaozet | 32,31 bloavezh]] | $^{174}$Yb |
| $^{175}$Lu | 97,41 | stabil, 104 neutron | stabil, 104 neutron |
| $^{176}$Lu | 2,59 | 3x10$^{10}$ bloavezh | $^{176}$Hf |

## Arver

Nebeut a implij a vez graet eus al lutesiom, abalamour d'e rouezded ha d'e briz.
* Lu-175, al lutesiom stabil, a dalvez da drelusker e granterezh an eoul-maen.
* E greanterezh an elektronik ez arverer Lu a-gementadoù bihan da bistañ granatoù GdGa a vez lakaet e lod memorioù evit an urzhiataerioù.
* Skinoù β a vez bannet gant ar skinizotop Lu-177, setu e vez implijer er mezegiezh evit stourm ouzh ar c'hankr.

## Notennoù

* ↑ EMSLEY John, Nature's Building Blocks
* ↑ Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz

## Daveennoù

* American Chemical Society (en) Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology (en) Liamm oberiant 18 HER 12
* Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM) (fr) Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 (en)
* DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 (fr)
* EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 (en)
* Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) (en) Liamm oberiant 26 HER 12
* Jefferson Lab (en) Liamm oberiant 22 KZU 2012
* Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna) (en) Liamm oberiant 25 DU 2012
* Los Alamos National Laboratory (en) Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
* Les propriétés chimiques (fr) Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 (en)
* Royal Society of Chemistry (en) Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 (en)
* Webelements (en) Liamm oberiant 26 HER 2012
* Kimiezh | Elfennoù kimiek
* Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv •
* Taolenn beriodek
* Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok
* Dmitriy Mendeleyev • Ernest Rutherford