OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Isabelle (Jacques Brel)

Isabelle a zo ur ganaouenn c'hallek gant ar c'haner-sonaozer belgiat Jacques Brel, krouet a-gevret gant ar sonaozer gall François Rauber (1933-2003) evit an ton.
Savet e voe e 1958 da-heul ganedigezh e deirvet merc'h — Isabelle — en devoa bet d'an 23 a viz Eost gant e wreg Thérèse Michielsen. Ne voe enrollet nemet d'ar 15 a viz Gwengolo 1959 ha skignet gant Philips e miz Du en tu B an albom La Valse à mille temps.

## Sinema

Estroc'h evit kanañ a reas Jacques Brel ha mont a reas da aktour, kenkent ha 1956, er film berr La grande peur de Monsieur Clément sevenet gant Paul Diebens. Ganet e oa bet ur vignoniezh kreñv etre Brel ha Claude Lelouch (1937-) abaoe ma oant en em gavet da-geñver filmañ L'Aventure c'est l'aventure e 1971. N'eo ket souezh 'ta ma voe dibabet gant ar filmaozer gall klozañ Itinéraire d'un enfant gâté (1988) gant Isabelle ha dediañ e film d'an aktour aet da Anaon dek vloaz kent...
    Klevout ar ganaouenn a c'heller e dibenn ar film pa zegemer an dudenn bennañ "Sam Lion" (Jean-Paul Belmondo) ur c'hasedig-video o kemenn dezhañ ez eo aet da dad-kozh a-drugarez da c'hanedigezh e verc'h-vihan gentañ, Isabelle hec'h anv-bihan...

## Selaou Isabelle...

* ...kanet gant Jacques Brel.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Jacques Brel ‎– N° 4 el lec'hienn Discogs.
* ↑ Ur ganaouenn all gant Brel — Une île — a glever er film.
# Isabelle Adjani

Isabelle Yasmina Adjani a zo un aktourez c'hall, bet ganet d'ar 27 a viz Even 1955 e Pariz.
Pemp gwech eo aet ar maout ganti pa oa bet dilennet da aktourez wellañ, en abadenn gouel ar "Césars".
Gant ar c'hoariva e krogas Adjani, d'an oad a 14 vloaz. Goude he deus choariet e meur a film. Er bloavezhioù 1970 eo deuet Adjani da vezañ unan eus an aktourezed brudetañ e Bro-C'hall.

## Yaouankiz

Isabelle Yasmina Adjani a zo ganet d'ar 27 a viz Even 1955 er 17vet arondisamant Pariz. An tad a zo Mohammed Cherif Adjani, un Aljerian eus Constantine, hag ar vamm a zo Emma Augusta "Gusti" Schweinberger, un Alamanez katolik eus Bavaria.

## Aferioù

D'ar 14 a viz Kerzu 2023 eo kondaonet Isabelle Adjani da zaou vloaz toull-bac'h da c'hortoz ha d'un tailh a 250 000 euro.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ https://www.ouest-france.fr/societe/justice/fraude-fiscale-isabelle-adjani-condamnee-a-deux-ans-de-prison-avec-sursis-et-250-000-euros-damende-56a14f56-9a69-11ee-97d2-9b86ef7e3954
# Isabella d'Aragona (1470-1524)

Isabella di Aragona, Isabella d'Aragona en italianeg (Napoli, 2 a viz Here 1470 – idem, 11 a viz C'hwevrer 1524), a oa ur briñsez italian eus Rouantelezh Naplez, dugez Milano ha Bari.

## Buhez

Merc'h e oa da Alfonso II Naplez (1448-1495), roue Naplez, eus Tiegezh Trastamara, ha d'e bried Ippolita Maria Sforza (1446-1484). He mamm a oa merc'h da Francesco Sforza ha moereb da Gian Galeazzo Sforza (1469-1494), dug Milano.
Dimezet e voe e miz C'hwevrer 1489 da Gian Galeazzo Sforza, a oa kenderv dezhi, evit kadarnaat an emglev etre dugelezhioù Milano ha Naplez.
Mervel a reas he fried e 1494, pemp bloaz goude, pa oa-eñ 25 bloaz. Krediñ a reer e voe kontammet gant e eontr Ludovico Sforza, a voe anvet da zug neuze.

## Bugale

Tri bugel o doe Izabel ha Gian Galeazzo Sforza.
* Ippolita (1490/3-1501), anvet evel mamm Izabel, marvet da 11 vloaz
* Francesco (1491-1512), dug Milano, a varvas da 21 bloaz goude kouezhañ diwar e varc'h
* Bona (1494-1557), a zimezas e 1518 da Zygmunt Iañ an Henañ, roue Polonia

## Hêrezh

Meneget e veze Izabel evel an hini a oa poltredet gant Leonardo da Vinci (1452-1519) en e daolenn Mona Lisa. Lavaret ez eus bet ivez ec'h addimezas e kuzh da Leonardo da Vinci, hag o dije bet daou vab ha teir merc'h.

## Levrlennadur

* F. M. Vaglienti, Isabella d’Aragona, 2000,

## Liammoù diavaez

* (de) (en) Isabella of Aragon and her family

## Pennadoù kar

* Trastamara
* Sforza
* Dugelezh Milano
# Isabella von Tauffkirchen-Engelberg

Isabella von Tauffkirchen-Engelberg a oa ur gontez eus Bavaria, o chom e München, ha brudet he c'hened ma voe poltredet gant Joseph Karl Stieler ha serret an oberenn e dastumad Ludwig Iañ, roue Bavaria, ha diskouezet e Poltredaoueg ar gened.
Merc'h e oa d'ar c'hont Josef Maximilian von Tauffkirchen zu Guttenburg und Engelburg ha d'e bried italian ar gontez Maria Anna di Lodron-Laterano ha Castell Romano (1756 - 1825). En Ebrel 1830 e timezas d'ar c'hont Hektor Julian Roman von Kwilecky, eus Kwicz, e dugelezh-veur Posen (e Prusia neuze, e Pologn hiriv). Mervel a reas he gwaz d'an 30 a viz Eost 1843. Hi a varvas d'an 13 a viz Mezheven 1855.

## Pennad kar

* Poltredaoueg ar gened
# Lazhadeg Dunblane

Lazhadeg Dunblane zo ul lazhadeg en ur skol e Bro-Skos e 1996. D'an 13 a viz Meurzh 1996, pa oa bet Thomas Hamilton o lazhañ 16 bugel hag ur c'helenner, ha gloazet 15 all, a-raok emlazhañ. Chomet eo abaoe ar gwashañ lazhadeg-skol en istor ar Rouantelezh-Unanet.
# Lazhadeg Gleann Comhann

Lazhadeg Gleann Comhann (Glen Coe e saozneg) a c'hoarvezas d'an 13 a viz C'hwevrer 1692 e saonenn Gleann Comhann e Bro-Skos, ma red ar stêr Comhan.
Lazhet e voe 38 den eus klan McDonald gant nerzhioù lu skos, dre ma terment da douiñ fealded d'ar roue William III.

## Disoc'h

Feulster al lazhadeg en doa merket ar gevredigezh skosat, hag a oa deuet da vezañ un arouez evit ar re Jakobit goude gwaskadur 1688.

## Levrlennadur

* Alan Dipode, Klask ar Jakobited, en Al Liamm niv. 321, Gouere-Eost 2000, pp. 30–46.
# Lazhadeg Kalávryta

Lazhadeg Kalávryta (gresianeg: Σφαγή των Καλαβρύτων), lesanvet Loskaberzh Kalavryta (Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων), a vez graet eus lazhadeg darn eus ar boblañs ha distruj kêr Kalávryta, e Bro-C'hres, gant ar 117vet Jäger Division eus ar Wehrmacht e-pad an Eil Brezel-bed, d'an 13 a viz Kerzu 1943.

## Istor

E miz Kerzu 1943, ar 117vet Jäger Division a oa o kemer perzh en oberiadur brezel Unternehmen Kalavryta (Oberiadur brezel Kalavryta). Ar pal a oa enkelc'hiañ stourmerien ar Rezistañs c'hresian er menezioù tro-dro da gêr Kalávryta. E-pad an oberiadur, 78 soudard alaman a oa bet lazhet, ar re-se a oa bet prizoniet e miz Here, ha lazhet gant o gwarded. Evel respont, penn ofiser an divizion alaman, ar Jeneral Karl von Le Suire en devoa roet an urzh da implij "muzulioù strizh" — lazhadeg an holl baotred eus ar gêr — d'an 10 a viz Kerzu 1943.

## Disoc'h

1200 den a oa bet lazhadeget en holl e Kalávryta, tost da 700 anezho a oa trevourien.

## Pennadoù kar

* Lazhadegoù Viannos
# Lazhadeg Katyn

Lazhadeg Katyn (poloneg : zbrodnia katyńska, mord katyński; rusianeg : Катынский расстрел Katynskiy rasstrel) zo un heuliad lazhadegoù ramzel a voe sevenet e-kerzh an Eil Brezel-bed, e miz Ebrel ha miz Mae 1940. E koadoù bras Katyn, tostik da gêriadenn Gnezdovo, 20 km eus kêr Smolensk (Rusia), e voe lazhadeget ofiserien eus arme Polonia gant soudarded Jozef Stalin. Kaoz zo eus 14 000 den lazhet, 8 000 anezhe prizonidi paket gant Soviediz e 1939, ar re all tud disoudard skrapet en trowardroioù.

## Goude lazhadeg Katyn

Stadoù-Unanet Amerika a ouie dalc'hmat e oa bet eus al lazhadeg hag e oa oberenn ar Gomunourien. Kenderc'hel a rejont da livañ gevier pa damalljont d'an Alamaned bezañ chomet hep lakaat ar bec'h war Stalin, hag ivez evit lakaat an dud da vezañ spouronet gant an Alamaned.
E dielloù nevez bet lakaet en domani foran gant ar gouarnamant stadunanat er bloaz 2012 e weler sklaeroc'h an traoù. Er bloaz 1943, ar c'habiten Donald Stewart hag al letanant-koronal John Van Vliet, daou brizoniad-brezel stadunanat, a gasas ur c'heloù d'ar gouarnamant stadunanat ma disklerient anat ne oa ket lazhadeg Katyn oberenn an Alamaned. Gouarnamant Washington a zistrujas ar prouennoù bet degaset dezho. Kostez Rusia e voe ret gortoz ar bloaz 1990 evit ma vefe anzavet ar fedoù ha graet digarezioù ofisiel da Boloniz gant Mikhaïl Gorbatchev. Er bloaz 2004 e voe roet dafar ha dielloù liammet gant lazhadeg Katyn gant ar gouarnamant rusian da hini Polonia.

## Hiziv-an-deiz

Arvarus eo komz eus lazhadeg Katyn hiziv c'hoazh, zoken pa'z eo bet lakaet anat e oa al Lu Ruz dindan urzhioù Stalin a sevenas al lazhadeg ; lod tud a gendalc'h da vont gant hent an nac'hañ, evel ma lenner er gelaouenn Socialism and Democracy.
Abaoe ar bloaz 2008 e vez aozet e Warszawa baleadegoù-koun anvet Katyński Marsz evit derc'hel soñj eus al lazhadeg. Bale a ra Poloniz treuzwisket en ofiserien eus al lu polonat ha lod all e soudarded eus al Lu Ruz. Lennet e vez ivez lizheroù ha karnedoù an aberzhidi, ha diskouezhet e vez luc'hskeudenooù eus al lazhadeg hag eus ar c'houzañvidi.
D'an 13 a viz Ebrel e vez lidet al lazhadeg.
* Poltred propaganda eus ar furchadennoù e Katyn gant an Alamaned
* Baleadeg Katyński e 2014

## Lennegezh
### Arnodskrid

* Zaslavsky, Victor & Vodovar, Christine : Le Massacre de Katyn : Crime et mensonge, Tempus Perrin, 2007 (ISBN 978-2-262-02651-6)

### Romantoù

* (fr) Philip Kerr : La paix des dupes, Le Masque, 2007 (ISBN 978-2-7024-3174-0)
* (fr) Harris, Robert : Enigma, Arrow, 2009 (ISBN 978-0-09-952792-3)
* (fr) Philip Kerr : Les ombres de Katyn, Le Masque, 2015 (ISBN 978-2-7024-4159-6)

## Sinema
### Film

* Katyń, sevenet gant Andrzej Wajda, 2007

### Diellfilm

* Les bourreaux de Staline - Katyn, 1940, sevenet gant Olivia Gomolinski ha Cédric Tourbe, Arte, 2020
a vo kavet e Wikimedia Commons.

## Notennoù

* ↑ (en) Polandball News, 11/11/2012
* ↑ (en) US 'hushed up' Soviet guilt over Katyn — BBC News, 11/09/2012
* ↑ (en) Socialism and Democracy Vol. 27, N°2, 08/04/2013, pp. 96-129
* ↑ (fr) BiblioMonde
# Lazhadeg Granada

Lazhadeg Granada zo ul lazhadeg yuzevien e 1066, d'an 30 a viz Kerzu (d'an 9 eus tevet e 4827, hervez an deiziadur hebre), e voe ar washañ eus al lazhadegoù yuzevien sefarad graet gant ar vuzulmaned e ledenez Iberia, hag a c'hoarvezas e kêr-benn Taifa Granada.
Un engroez tud ac'h eas e Palez Real Granada, a oa neuze dindan veli muzulmaned al-Ándalus, hag ar vizir yuzev Yusuf ibn Nagrela (mab da Semuel ibn Nagrella) a voe lakaet war ar groaz ha lazhadeget e voe yuzevien kêr : " Ouzhpenn 1.500 tiegezh yuzev, da lavarout eo 4.000 den, a varvas en un den".
Honnezh eo kentañ lazhadeg yuzevien al Ledenez dindan ar galloud islamek, hag ivez kentañ progrom Europa.

## Joseph ibn Naghrela

Joseph ibn Naghrela, pe Joseph ha-Nagid (en hebreeg רבי יהוסף בן שמואל הלוי הנגיד‎ Ribbi Yehosef ben Shemu'el ha-Lewi ha-Nagid; en arabeg : ابو حسين بن النغريلة‎ Abu Hussein bin Naghrela) (15 a viz Gwengolo 1035 – 30 a viz Kerzu 1066), a oa vizir gant ar roue berber, Badis al-Muzaffar, roue Granada, ha penn kumuniezh ar yuzevien. Mab e oa d'ar barzh hebreek Samuel ibn Naghrillah.
Ditour eus e vugaleaj a gaver e dastumad barzhonegoù hebreek e dad ma skriv Joseph e krogas da adskrivañ d'an oad a eizh vloaz hanter. Kontañ a ra e oa aet gant e dad, pa oa nav bloaz hanter, e nevezhañv 1045, d'an emgann, hag eno e voe tapet gant kleñved ar gêr, ha diwar gement-se e skrivas un tamm barzhoneg vihan.
E gentañ mestr-skol e oa e dad. Eus ul lizher digantañ da Rabbi Nissim Gaon attributed to him,[5] in which Joseph refers to himself as R' Nissim's disciple, it is possible to infer that he also studied under R' Nissim at Kairwan.[6] Joseph a zimezas da verc'h R' Nissim. Pa varvas R' Shmuel, e voe kemeret e lec'h gant Joseph evel vizir ha rabbi, ha ren war un dro ur yeshiva a bouez. E-touez e studierien e oa Rabbi Isaac ben Baruch ibn Albalia ha Rabbi Isaac ibn Ghayyat.

## Pogrom

Hervez an istorour stadunanat Walter Laqueur e oa ur pogrom. E 1090 e kouezhas an almoravided, ha Youssef Ibn Tachfin en o fenn, war ar yuzevien adarre.Er bloaz-se ez echu, hervez lod, oadvezh aour ar sevenadur yuzev e Spagn.
# Lazhadeg Le Paradis

Lazhadeg Le Paradis a zo ul lazhadeg a c'hoarvezas e-pad an Eil brezel bed , e 1940, e Lestrem (Pas-de-Calais, Bro-C'hall), graet gant ar Waffen SS. Goude emgannoù er c'horn-bro (Wormhout, Lestrem, Waten, Beugny hag all) evit daleañ an Alamaned ha gounit amzer evit ma c'hellfe ar soudarded eus Breizh-Veur hag eus Bro-C'hall kelc'hiet gant an armeoù alaman achap dre Zukark, lod eus an difennourion a voe tapet da brizonidi gant an Alamaned. 97 milour eus ar 2nd Royal Battalion, Norfolk Regiment Breizh-Veur a voe drouklazhet e Le Paradis gant an SSed d'ar 27 a viz Mae 1940 goude bout en em rentet war-lerc'h emgannoù start. Douaret e voent gant tud ar vro diwar urzh an Alamaned e lec'h ma voent bet lazhet a-raok bout beziet en-dro e 1942 e bered ar gumun. Daou soudard a c'hellas chom bev, ha, goude ma voe bet graet war o zro gant tud eus ar vro e voent tapet da brizonidi-vrezel gant an Alamaned. O zesteni a lakaas un enklask da vout digoret gant ar War Crimes Investigation Unit, tapet e voe un ofisour SS, Fritz Knöchlein e anv, barnet e voe d'ar marv e miz Here 1948 ha krouget e voe e miz Genver 1949. E 2007 e voe kavet relegoù 21 soudard eus ar Royal Scots en ur bez hollek e-kichen Le Paradis, ha gell a raer krediñ e voent bet drouklazhet ivez gant an SSed .

## Pennad kar

Lazhadeg La Plaine au Bois

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Mémoires de pierre
* ↑ BBC - WW2 People's War
* ↑ Ian Bruce, 21 Royal Scots executed by SS at Dunkirk, The Herald, d'an 11 a viz Even 2007
# Lazhadeg Les Lucs-sur-Boulogne

Lazhadeg Les Lucs-sur-Boulogne eo al lazhadeg vrudetañ ha gwashañ gant unvezioù republikan ar colonnes infernales e-pad Brezel Vendée d'an 28 a viz C'hwevrer 1794. Brudet eo chomet abalamour d'an dielloù niverus hag o deus roet an tu d'an istorourien da studiañ spis an darvoud ha goude-se da sevel ur rendael istorel.
En holl e oa bet etre 500 ha 590 trevour lazhadeget, maouezed, bugale ha tud-kozh hep arm ebet en o zouez.
* Gwerlivadur lazhadeg les Lucs-sur-Boulogne e chapel ar Petit Luc
* Merzherinti Louis Michel Voyneau, kure gant ar soudarded republikan
* Al lazhadeg, bugale pe get
* An dud en iliz zoken a voe lazhadeget

## Goude al lazhadeg
### Hiziv an deiz

Ur c'hounlec'h anvet Mémorial de la Vendée a zo bet savet e Les Lucs-sur-Boulogne.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ Ouest-France
# Lazhadeg Namyangju

Lazhadeg Namyangju (koreaneg : 남양주 민간인학살 ("lazhadeg Namyangju"), Hanja : 南楊州民間人虐殺, ("lazhadeg tud Su Yangzhou") zo ul lazhadeg a oa bet graet gant Polis Republik Korea ha bezenoù lec'hel eus Seoul ha tro-war-dro etre miz Here 1950 ha penn-kentañ 1951 e Namyangju, e distrig Gyeonggi-do. En holl e oa bet lazhet ouzhpenn 460 a dud. En o zouez e oa 23 bugel dindan 10 vloaz.
Goude an trec'h e fin Eil Emgann Seoul, pennoù bras Republik Korea o devoa roet an urzh da harzañ ha lazhadegañ hiniennoù gant o familhoù dre ma oant sañset bezañ komunourien pe harperien Korea an Norzh. E-kerzh al lazhadeg, Polis Republik Korea en doa bet lazhadeget trevourien e Goyang Geumjeong ivez nepell diouzh hini Namyangju.
D'an 22 a viz Mae 2008, Kengor ar Wirionez hag an Adunvanadur (Truth and Reconciliation Commission) en doa goulennet groñs gant gouarnamant Republik Korea en em zigareziñ evit al lazhadeg ha sikour da gaout ul lid-enoriñ evit ar c'houzañvidi.
# Labouradeg dilastezañ La Hague

Labouradeg dilastezañ La Hague zo ul labouradeg karget da zinerzhañ al lastez nukleel e La Hague, e Normandi.
Skouer ur gudenn degouezhet e-pad al labourioù (pennad kazetenn embannet e Ouest-France) amañ.
# Labourse

Kumunioù Bro-C'hall :
| Anv | Labourse |
| Skoed | |
| Lec'hiadur Labourse e Kanton Nœux-les-Mines hag en Arondisamant Béthune | |
| Riez | Bro-C'hall |
| Rannvro | Hauts-de-France |
| Departamant | Pas-de-Calais |
| Bro hengounel | |
| Arondisamant | Arondisamant Béthune |
| Etrekumuniezh | Communauté de communes de Nœux et environs |
| Kanton | Nœux-les-Mines |
| Kod INSEE | 62480 |
| Kod post | 62113 |
| Maer | François Dobrowolski |
| Amzer-gefridi | 2008-2014 |
| Gorread | 4,7 km² |
| Led | 50° 29' 56" Norzh |
| Hed | 02° 40' 51" Reter |
| Uhelder kreiz | 25 m |
| Uhelder bihanañ | 18 m |
| Uhelder brasañ | 44 m |
| Poblañs hep kontoù doubl | 2 188 (2007) |
| Stankter | 465 a./km² |
| Lec'hienn ar gumun | |
Labourse a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).

## Istor
### XX$^{vet}$ kantved

Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .

## Notennoù ha daveoù

* ↑ Pages 14-18
* ↑ Cassini hag EBSSA
# Labour-douar pad

Al labour-douar pad pe ar permakultur zo un doare da c'hounit plant, frouezh ha legumaj dreist-holl, o trevezañ doare an natur da vont en-dro. Krouiñ ekoreizhiadoù eo e bal. Un argerzh divezel ha padus eo.
Ijinet e voe ar ger "permaculture" e 1978 gant an Aostralianed David Holmgren ha Bill Mollison diouzh an dro-lavar saoznek "permanent agriculture" hag ivez "permanent culture" dre m'eo a-bouez an tuioù sokial ivez. O fal e oa kaout ur reizhiad padus diwar skouer labour-douar naturel ar Japanad Masanobu Fukuoka.
Ledan eo ar meizad. Talvezout a ra al labour-douar pad d'al labour-douar met ivez d'ar c'hoadeier, d'al loened ha d'an annez.

### Levrioù

* Introduction à la Permaculture, La-Chapelle-sous-Uchon, embannet gant Passerelle Éco, gant Bill Mollison, 1991, ISBN 978-2-9533448-4-4, 1991 e saozneg, 2012 e galleg. Levr diwezhañ Bill Mollison.
* Perma-culture 1, une agriculture pérenne pour l'autosuffisance et les exploitations de toutes tailles, Pariz, embannet gant Éditions Vebard, gant Bill Mollison ha David Holmgren, 1978, ISBN 2-86733-030-0, 1978 e saozneg, 1986 e galleg, adembanet e 2011.
* Perma-culture 2, aménagements pratiques à la campagne et à la ville, Condé-sur-Noireau, embannet gant Éditions Équilibres aujourd'hui, gant Bill Mollison, 1979, ISBN 2-87724-009-6, 1979 e saozneg, 1993 e galleg, adembannet e 2011.
* L'essence de la permaculture, embannet gant Imagine un colibri, gant David Holmgrem, 1996, ISBN 978-2-9537-3440-9, http://holmgren.com.au/essence-of-permaculture-free/, 1996 e saozneg, Meurzh 2011 e galleg.
# Labour un nerzh

Labour un nerzh a reer eus an energiezh degaset gant an nerzh-se p'emañ é fiñval e-lec'h oberiañ an nerzh-se (pa fiñv pe p'en em zistumm ar c'horf a c'houzañv anezhañ). Kementañ a reer an energiezh gant ar joul, p'eo par ur joul d'un newton lies ur metrad. Gand an arouez W e noter anezhañ peurliesañ, diwar lizherenn gentañ ar ger saoznek Work (labour). Mennozh labour an nerzhioù a voe degaset evit ar wech kentañ gand ar fizikour gall Gaspard-Gustave Coriolis.

## Skouer fetis

Hervez termenadur ar joul (newton metrad), ma treuzkaser ur joul en ur c'horf ag ur c'hilogramm hep ma vo hemañ skoilhet gant un nerzh enep bennak (frotadur da skouer), ez eus a-walc'h a energiezh gantañ evit entizhout ag ur metr pep eilenn un eilenn-pad. Talvezout a ra neuze e c'hall ar c'horf-se entizhañ betek 1 m/s daoust d'e bouez ag ur c'hilogramm. Pa badfe an entizhadur un eilenn, entizhañ a rafe ar c'horf, neuze, da 1 m/s² en un eilenn-pad.

## Mammennoù

* ↑ Gaspard-Gustave Coriolis, Sur une nouvelle dénomination et sur une nouvelle unité à introduire dans la dynamique, Akademiezh ar skiantoù Pariz, miz Eost 1826
# Labourer-douar

Ul labourer-douar zo un den hag a labour an douar. Gerioù all zo e brezhoneg : menajer, gounideg, merour, peizant, gant sterioù disheñvelik a-wechoù.
Peurvuiañ ne reer ket an anv a labourer-douar eus ur saver-loened.
Kentañ labour al labourer-douar eo arat an douar gant un arar, goude e ranko hadañ. Pa vo darev an trevad e c'hallo eostiñ.
# Labourva Broadel Los Alamos

Labourva Broadel Los Alamos (Los Alamos National Laboratory e saozneg) zo ul labourva eus Departamant Energiezh ar Stadoù-Unanet e Los Alamos e stad New Mexico, SUA, un 40 km eus Santa Fe, kêr-benn ar stad. Meret eo gant Skol-Veur Kalifornia. Enklaskoù kuzh a vez graet diwar-benn an armoù nukleel, evel e Labourva Broadel Lawrence Livermore.
Krediñ a reer e vez berniet lastez nukleel eno, ha plutoniom zoken.

## 2011

D'an 3 a viz Gouhere 2011 e oa c'hoarvezet brasañ tangwall anavezet en istor New Mexico. Aon zo bet e vije pulluc'het plutoniom ha skignet an danvez dañjerus-se dre an aer. Hervez ar vojenn e vije bet c'hwezhet an tan e-kreiz al labourva atomek gant ur gwiñver o c'hoari gant orjal tredan.
# Labour-douar Henegipt

En amzerioù ar faraoned e oa an Nil reizher al labour-douar en Henegipt.
| Deroù ar c'hresk | akhet | ehan (19 a viz Gouere - 15 a viz Du) |
| Fin ar c'hresk | peret | labourioù ha here |
| Trevadoù | shemou | |
* Edoù: heiz, kerc'h, gwinizh, sorghum
* Legumaj: fer, fav, saladenn, ognon, kokombrez, piz-sisez
* Frouezh: datez, fiez, sukrin
* Plant: henne, lin, papiruz
Un douar du ha druz e oa hervez an istorour Herodotos.
# Labous ar Wirionez ha Marvailhoù all

Labous ar Wirionez ha Marvailhoù all zo un dastumad seizh kontadenn dastumet e Bro-Leon gant Troude (1803-1885) ha Milin (1822-1895), hag adembannet gant Skridoù Breizh e 1950 dre ma oa deuet e-maez e 1870 da gentañ-penn, Ar Marvailler brezounek pe marvaillou brezounek dastumet gant ar C'horonal an anv anezhañ d'ar choulz-se. Ne voe kemmet takenn en destenn orin gant Roparz Hemon, panevet he lakaat en doare-skrivañ peurunvan.
Eizh tresadenn gant Zavier Langleiz — hini pajenn gentañ ar golo en o zouez — a deu da skeudennaouiñ pep marvailh (pajennoù 19, 55, 85, 103, 145, 157 ha 173).

## Ar c'hontadennoù

* Labous ar Wirionez$^,$, pajennoù 7-33..
* Barvouskenn ar roue Fortunatus, 35-68. Adembannet gant Aber e 2016.
* Yann e vazh houarn, 69-92,
* Ar c'hilhog aour, ar yar arc'hant hag an delienn eus al lore a gan, 93-129.
* Ar c'horf hep ene, zo embannet div wech el levr: 131-145 (skrivet 129 en taol kentañ, ha diglok) ha 131-150 en eil skrid,
* Kristof, 151-170,
* An diaoul o tont da Vrest, 171-175.

## Doare da gontañ

Kontet eo ar marvailhoù en amzer-dremenet strizh, mesket gant an amzer-vremañ er memes frazenn a-wechoù, hervez doare ar marvailhoù. Alies ivez e weler implij an anv-verb danevelliñ hag ar frazennoù hep verb.

## Notennoù ha daveennoù

* ↑ J.B. hag A. Lefournier, Brest.
* ↑ E-barzh al levrenn gentañ eus Kontadennoù ar Bobl (miz Meurzh 1984) e kaver ar gontadenn Evnig ar Wirionez, an dour a dañs hag an aval a gan ivez.
* ↑ En trede levrenn e kaver Teir merc'h ar baraer, pe an dour a dañs, an aval a gan hag Evnig ar Wirionez
* ↑ E-barzh al levrenn gentañ eus Kontadennoù ar Bobl e kaver ar gontadenn Yann e vazh-houarn hag an tri Jeant ivez.
* ↑ E-barzh an teirvet levrenn eus Kontadennoù ar Bobl (1988) e kaver ar gontadenn Ar C'horf hep ene ivez.
# Labour-douar organek

Al labour-douar organek zo un doare da labourat an douar, da c'hounit legumaj ha frouezh en un doare naturel, pe organek, hep temzoù kimiek, louzoù diouennañ, pe organoù kemmet
Gant an doare-ober-se e klasker diwall ar vuhez e pep stumm, an endro, ha labour organek an douar.
Al labourerien-douar a labour en doare-se a ra gant temzoù naturel, teil naturel, ha c'hwennat a reont an douar e-lec'h skuilhañ a bep seurt dourennoù kimiek. Er bed ez eus 31 milion a hektaroù labouret en un doare organek.

## Douar

Bec'h a vez o kavout douar d'ober labour-douar organek: arc'hant zo d'ober hentoù dre ar parkeier ma vo kollet an douar da viken, da skoazellañ al labour-douar organek avat n'eus ket.

## Notennoù

* ↑ graphiques

## Levrlennadur

* La bio, de la terre à l'assiette, gant Pascale SOLANA, Sang de la Terre, 1999
* Bio, raisonnée, OGM, Quelle agriculture dans notre assiette ?, gant Claude Aubert ha Blaise Leclerc, Terre Vivante, 2003
* Agriculture et santé, l'impact des pratiques agricoles sur la qualité de vos aliments, gant Guillaume Mauricourt, éditions Dangles, 2005
* Passions bio, des produits, des hommes, des savoir-faire, gant Pascale Solana et Nicolas Leser, éditions Aubanel, 2006

## Liammoù diavaez

* Al labour-douar organek e lec'hienn ar Gomision Europat
* Le site officiel de gestion des variétés disponibles en semences issues de l'agriculture biologique
* Fédération Nationale de l'Agriculture Biologique
* Fédération internationale de l'Agriculture Biologique
# Lapuebla de Labarca

Lapuebla de Labarca (spagnoleg, implijet ivez en euskareg hag ent-ofisiel) zo ur gumun e kreisteiz proviñs Araba‎, en Euskal Herria.
# Lara (stad)

Lara zo unan eus stadoù Venezuela, ha Barquisimeto eo ar gêr-benn anezhi.