# Kaoc'h

Ar c'haoc'h, anvet mon ha fank ivez, eo an anv boas a reer eus an danvez a vez skarzhet eus korf an dud pe al loened, pa vezont o kac'hat goude ma vez koazhet o boued gante. Kemm a ra arvez ar c'haoc'h hervez yec'hed korf an dud pe al loened hag o magadurezh, ha gallout a ra bezañ kalet a-walc'h pe dourek.

## Fank an dud

An hini a gac'h a zo yac'h, a lavar furnez ar bobl. Ar fank hag e evezherezh zo unan eus ahelioù eus yec'hedoniezh ar boued met ivez eus ar yec'hedoniezh dre vras.

### Aozadur ar fank reizh

Ar fank (etre 150 ha 200 g bemdez) zo dilerc'hiad ar boued koazhet, ur wezh tremenet er benvegad koazhañ]].
Cheñch a ra aozadur ar fank hervez ar boue a vez debret. Er fank reizh ez eus dour (75–85%) dour ha danvez sec'h (18–22%).
E-mesk an danvezioù sec'h-se ez eus :
* elfennoù organek (85–90%) a zo neudennoù kelluloz a ya d'ober ar pep brasañ eus ar plant hag eus neudennoù ar c'higennoù n'haller ket koazhañ ;
* azot (5–7%)
* fosfor (3–5%)
* potasiom (1–2,5%)
* hadennoù saprofit (dizañjer evit ar yec'hed) hag a gaver er bouzelloù.
Krouet e vez albumin gant ar bouzelloù, met koazhet e vez ha ne vez ket adkavet er fank. Kavout a reer avat un nebeud enzimoù oberiant c'hoazh, evel ar c'himotripsin ha kalz bakteri.
Dont a ra e liv gell eus enlivadoù ar vestl : stercobilin hag urobilin.
E fank un den yac'h e kaver nebeut a lipidoù met kalz neudennoù ha druzoni n'hallont ket bezañ koazhet.

### Ar fank direizh

Lavaret e vez ez eo direizh ar fank pa vez disheñvel e stumm, e liv, hag e zalc'h diouzh boaz :
* kementad direizh (da skouer : tremen a ra e bouez dreist 200 g bemdez) ;
* tanav eo pa vezer klañv (da skouer e-pad ur [[Kreuzpervezfo|c'hreuzpervezfo) ;
* seblantout a ra « re zruz » ;
* re stank eo (aliesoc'h evit teir gwezh pep 24 eurvezh) ;
* gwad ruz zo ennañ (ret eo diwall pa zegouezh, zoken pa ne vez ken met roudoù) pe gwad « koazhet » (fank tanav, damzu, flaerius) ; edegouezh diwezhañ-mañ e vez ret gwelet ur mezeg buan ;
* « dilerc'hioù » zo ennañ ; n'eo ket grevus ma n'eus anezhe nemet un nebeud dilerc'hioù boued ha n'int ket bet koazhet ;
* loened arvevat a c'haller gwelet pe a c'haller divinout emaint ennañ, da skouer pa vez un gwall zebron er fraezh ; un tenia peurliesañ e vez al loen arvevat; ret eo gwelet ur mezeg ;
* heuliet eo gant poanioù er c'hof pe er fraezh.
A-bouez eo mirout da zifankañ abalamour ma laka ar c'horf da galediñ.

## Loustoni ha flaer

Heugiñ a ra an dud peurvuiañ pa glevont pe pa welont fank. Un dra lous eo, ha gwir eo c'hallont kas kleñvedoù pa ne ziwaller ket, evel ar c'holera). Se zo kaoz e vez ret gwalc'hiñ an daouarn alies.
C'hwezh ar fank a zeu eus obererezh ar bakteri. Bleuniadur ar bouzelloù a brodu elfennoù evel an indol, ar skatol, hag an tioloù (sulfur enno), hag ar gaz sulfur hidrogen. Ar re-se eo an elfennoù a ro c'hwezh pe a laka da vrammat. An temzoù eus ar boued, pa ne vezont ket ezmoret mat, a greñva flaer ar fank.
Lavaret eo bet e c'halle c'hwezh ar fank talvezout da viret e vefe touchet gant an dud, rak gallout a ra degas kleñvedoù. Evel-just, merzherezh an dud zo subjektivel, pe zangorel. Ul loen a c'hall debriñ fank pe bezañ sachet gantañ abalamour ma plij ar c'hwezh dezhañ.
Gallet en defe ar c'hwezh ivez bezañ talvezet da verkañ tachenn un hinienn pe ur strollad tud.

## Implijoù ar fank

Fank al loened pe hini an dud a vez implijet alies, d'ober teil ha da demzañ an douar. Ar gwano zo fank laboused-mor hag efedus-kenañ eo da strujusaat an douar a-drugarez da live uhel ar fosfor hag an nitrogen ennañ hag abalamour ma ne flaer ket. Implijet e vez kalz ar gwano ivez da sevel poultr evit an armoù.
Fank ar saout, pe beuzel, ar bizoned hag ar c'hañvaled a dalvez da geuneud d'ober tan pa vez sec'h. E Breizh e veze lakaet kaoc'h-saout da sec'hañ d'ober tan goude el lec'hioù ma ne oa ket koad, evel en inizi pe war an aod.
Implijet e vez kaoc'h saout ivez d'ober brikez e broioù zo, da sevel lochennoù. En Afrika pe e Suamerika da skouer. A-hend-all e plij da lod tud aozañ kenstrivadegoù da vannañ beuzel.
Graet e vez Kopi Luwak eus kafe fardet diwar kerez kafe bet debret, ezmoret ha kac'het gant ur frouezhdebrer, ar Sivet-palmez boutin Paradoxurus hermaphroditus.
E kreiz Azia e vez implijet ar c'haoc'h da lenn planedenn an dud.
Implijet e veze fank ar chas e broioù zo gwechall da givijañ al lêr. Mesket e veze gant dour. Enzimoù ar fank a dalveze da zistignañ framm neudennek ar c'hrec'hin a-raok diwezh ar c'hivijadur.

## Gerioù

Ur ger dizereat eo "kaoc'h", implijet evel estlammadell ; "mon" pe "fank" a reer ivez eus an danvez-se en un doare sevenoc'h, met gerioù all zo c'hoazh, resis pe resisoc'h. Meconium a vez graet eus fank ar bugel nevez-c'hanet.

### Anvioù all

Setu ul listennad anvioù a vez graet eus ar c'haoc'h : abon, pe kaoc'h-kezeg • beuzel (ha beuzelenn) • *brenn • foer, foerell • kagal • kakac'h • mardoz • pri, ur ger dereat, livus war un dro, nemet implijet en un doare dismegañsus pa gomzer eus paotred ar pri melen pe eus pichoù pri da c'hoapaat an heñvelrevidi • skid • teil.<brW A-hend-all e vez graet kaoc'h eus traoù ha n'int ket, evel kaoc'h-houarn ha kaoc'h-skouarn. A-hend-all c'hoazh e kaver ar gerioù c'hwil-kaoc'h ha pich-kaoc'h.
* Kaoc'h marc'h a vez lavaret er Vro-Vigoudenn, dreist-holl evel estlammadell.

### Verboù

* kac'hat a ra tud ha loened, met gerioù all a vez lavaret ivez "difankañ", "mont war vaez", "mont war e gorf" hag "ober ur blegadenn".

## Levrlennadur

* BOURKE, John Gregory (1891) : Scatologic Rites of all Nations The Portabla Scatalog – Excepts from "Scatologic Rites of all Nations", William Morrow and Company, 1994(ISBN 978-0-688-13206-4)
* (en) LAPORTE, Dominique : History of Shit, The MIT Press, 2002(ISBN 978-0-262-62160-1)
* (en) PERSELS, Jeff & GANIM, Russell : Fecal Matters in Early Modern Literature and Art: Studies in Scatology, Routledge, 2004 (ISBN 978-0-7546-4116-2)
* {(en) HENDERSON, Jeffrey : The Maculate Muse: Obscene Language in Attic Comedy, Oxford University Press, 1991 (ISBN 978-0-19-506685-2)

## Liammoù diavaez

* (en) MedFriendlys
* (fr) Film: La Fabuleuse Histoire des excréments

## Pennadoù kar

* Taolenn an difankadennoù

## Notennoù

* ↑ TANGUAY, François : Petit manuel d'auto-construction, Éditions de Mortagne, 1990, p.230 (ISBN 978-2-89074-098-3)
* ↑ Koproskopienn arvevidi gant skol vroadel ar vezeien-loened.
* ↑ Curtis V, Aunger R, Rabie T (May 2004). "Evidence that disgust evolved to protect from risk of disease". Proc. Biol. Sci. 271 Suppl 4: S131–3. DOI:10.1098/rsbl.2003.0144
* ↑ Dried Camel Dung as fuel.
* ↑ Your Home Technical Manual – 3.4d Construction Systems – Mud Brick (Adobe). Diellet er skrid orin d’an 2007-07-06. Kavet : 2007-07-09.
* ↑ Dung Throwing contests. Diellet er skrid orin d’an 2007-12-22.
* ↑ (en)