Jemen

Jemen (arab. ‏اليَمَن‎, trb. Al-Jaman), Republika Jemeńska (arab. ‏الجمهوريّة اليمنية‎, trb. Al-Dżumhurijja al-Jamanijja) – państwo położone w południowo-zachodniej Azji na Półwyspie Arabskim oraz na archipelagu Sokotra we wschodniej Afryce, utworzone w 1990 roku w wyniku połączenia Jemenu Północnego z Jemenem Południowym. Jemen graniczy od północy z Arabią Saudyjską, a od wschodu z Omanem. Od południa ma dostęp do Morza Arabskiego i Zatoki Adeńskiej, a od zachodu Morza Czerwonego. Stolicą i jednocześnie największym miastem Jemenu jest Sana. Innymi ważniejszymi miastami są: Aden, Ta’izz, Al-Hudajda oraz Al-Mukalla. Jemen należy do Ligi Państw Arabskich. Ustrój polityczny Podstawy ustroju politycznego Jemenu zostały określone w konstytucji z 16 maja 1991 z poprawkami wprowadzonymi w latach 1994 i 2001. Jemen jest republiką, na czele której stoi prezydent wybierany w głosowaniu powszechnym na 7-letnią kadencję (od 2001). Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament. Licząca 301 członków Izba Reprezentantów wybierana jest w wolnych wyborach co 6 lat. Senat – druga izba parlamentu – składa się ze 111 osób mianowanych przez prezydenta (od 2001). Władzę wykonawczą sprawuje rząd pod przewodnictwem premiera. Ze względu na trwającą wojnę domową władza centralna w Jemenie jest osłabiona, a prezydent sprawuje swój urząd z Rijadu, stolicy Arabii Saudyjskiej. Podział administracyjny Jemen jest podzielony na 21 prowincji (muhafazah) i miasto wydzielone (stolica – Sana): Geografia Jemen leży na południowej krawędzi Płaskowyżu Arabskiego. W rzeźbie kraju dominują góry i wyżyny. W jego zachodniej części, równolegle do wybrzeża Morza Czerwonego ciągną się pasma gór krawędziowych As-Sirat z najwyższym szczytem w całym Jemenie Dżabal an-Nabi Szuajb (3760 m n.p.m.). Od morza oddziela je nizina Tihama. Południowa część kraju jest górzysta z najwyższym szczytem regionu Adaran (2513 m n.p.m.). We wschodniej części Jemenu dominują wyżyny i płaskowyże poprzecinane dolinami rzek okresowych. Północ kraju zajmuje pustynia Ar-Rab al-Chali. Jemen jest państwem dwóch kontynentów, ponieważ należy do niego także afrykański archipelag Sokotra. Jemen leży w strefie klimatu zwrotnikowego suchego. Wielkość opadów waha się od 80–130 mm na nizinach nadbrzeżnych do 800 mm rocznie w najwyższych pasmach górskich. Niektóre regiony na północy i północnym wschodzie kraju (pustynia Ar-Rab al-Chali) pozbawione są opadów przez 5–10 lat. Średnie temperatury w styczniu wynoszą od 25 °C na nizinach nadbrzeżnych do 13 °C w górach. Średnie temperatury lipca wahają się od 32 °C na nizinach do 20 °C w górach. Z powodu niesprzyjających warunków klimatycznych w Jemenie występują wyłącznie rzeki okresowe. Dominują ubogie gleby pustynne, jedynie w dolinach rzek okresowych zdarzają się żyźniejsze gleby aluwialne, a na obszarach wyżynnych czerwone buroziemy. Na nizinach dominuje pustynna i półpustynna roślinność krzewiasta z gajami daktylowymi w miejscach o większej wilgotności. W środkowej części kraju spotkać można rzadkie sawanny i kolczaste zarośla. W górach występują lasy akacjowe w najwyższych partiach zastąpione przez karłowate oliwki i drzewiaste jałowce. Wśród zwierząt żyjących na terytorium Jemenu występuje wiele gatunków pochodzących z terenu Afryki m.in.: pawian płaszczowy, koziorożec nubijski, gazele, oryks arabski. Żyją tam również: hiena pręgowana, karakal, szakal złocisty, waran szary i żmija rogata. Historia Na terenie dzisiejszego Jemenu istniały w starożytności państwa minejskie (XII-VII wiek p.n.e.) oraz Królestwo Saba (X/IX-II wiek p.n.e.). W II wieku p.n.e. północnym Jemenem zaczęli władać Himjaryci, a w 525 n.e. zdobyli te terytoria Abisyńczycy. W 575 n.e. tereny te zostały przyłączone do Persji. W VII wieku całe terytorium Jemenu zostało opanowane przez Arabów. Od XVI wieku Jemen wchodził w skład Imperium Osmańskiego. Jemen Północny uzyskał niepodległość od Turcji w 1918 (jako monarchia, a od 1962 – Jemeńska Republika Arabska ze stolicą w Sanie). Jemen Południowy w okresie 1839–1967 był brytyjską kolonią i protektoratem z głównym ośrodkiem w Adenie. W 1962 tereny te podzielono na Protektorat Arabii Południowej i rządzoną przez lokalnych emirów Federację Arabii Południowej. W 1963 utworzony został antykolonialny Narodowy Front Wyzwolenia. Ruch inspirował się ideologią panarabską. Działalność ruchu wywołała konflikt adeński między nacjonalistami a rządem kolonialnym. Już w czasie powstania część działaczy Narodowego Frontu Wyzwolenia przyjęła poglądy zbliżone do marksizmu. Wskutek działalności separatystów, jak również kryzysu sueskiego, 28 listopada 1967 Brytyjczycy opuścili Jemen Południowy. Dwa dni później ogłoszono utworzenie Republiki Ludowej Jemenu Południowego. W 1970 państwo przemianowano na Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu. Jemen Południowy przyjął model socjalistyczny i nawiązał bliższe relacje z blokiem wschodnim. Rewolucyjne zmiany w Jemenie południowym wpłynęły na północnego sąsiada, gdzie w 1970 powstała zbrojna Organizacja Jemeńskiego Oporu Rewolucyjnego, która rozpoczęła trwającą do 1973 kampanię partyzancką. Rząd północnego Jemenu, obawiając się dalszej destabilizacji państwa, podjął się w 1972 krótkotrwałej wojny z południowym sąsiadem, która nie została rozstrzygnięta. Jemen Południowy po zakończeniu wojny w dalszej mierze kontynuował wspieranie ruchów rebelianckich na północy. Gdy w 1978 Południe poparło rebelię prowadzoną przez Narodowy Front Demokratyczny, Jemen Północny rok później wdał się z Południem w kolejną krótkotrwałą i nierozstrzygniętą wojnę. Jemen Południowy starał się też wywierać wpływ na sąsiedni Oman, gdzie wsparł antyrządową rebelię w Zufarze. Do zjednoczenia Jemenu Północnego z Jemenem Południowym doszło w 1990. Prezydent Jemenu Północnego od 1978 roku, Ali Abd Allah Salih, objął urząd głowy nowo powstałego państwa, natomiast dotychczasowy prezydent Jemenu Południowego, Hajdar Abu Bakr al-Attas, został mianowany premierem. Proces zjednoczenia okazał się nietrwały i słabo przygotowany, ponieważ oba kraje przez dziesięciolecia pozostawały w sporze, a ich społeczeństwa rozwijały się w zupełnie odmiennych warunkach – w ramach tradycyjnych struktur islamskich na północy oraz systemu komunistycznego na południu. Pierwsze demokratyczne wybory miały miejsce w 1993. Reprezentowana przez Baskr al-Attasa Jemeńska Partia Socjalistyczna zajęła w wyborach przeprowadzonych w 1993 roku dopiero trzecie miejsce, co wzmogło napięcia polityczne. W konsekwencji al-Attas 21 maja 1994 ogłosił secesję dawnego Jemenu Południowego, co doprowadziło do wybuchu krótkiej wojny domowej (maj-lipiec 1994). Działania zbrojne zakończyły się 7 lipca 1994 zajęciem Adenu przez wojska północnojemeńskie (mówią inaczej zwycięstwem wojsk rządowych) i przywróceniem jedności państwa. 28 września 1994 uchwalono nową konstytucję, przyjmując szariat jako podstawę systemu prawnego, a Salih został formalnie wybrany prezydentem na pięcioletnią kadencję. Północ, dysponując większym potencjałem demograficznym i politycznym, zdominowała struktury zjednoczonego państwa, a jednocześnie nie ustawał spór graniczny z Arabią Saudyjską. Napięcia nasiliły się po odkryciu złóż ropy naftowej w rejonie północnej granicy dawnego Jemenu Południowego, jednak w 1999 roku ostatecznie uregulowano przebieg granicy państwowej, wprowadzając czterdziestokilometrową strefę zdemilitaryzowaną. W referendum przeprowadzonym w 2001 roku wyborcy zatwierdzili kolejną nowelizację konstytucji, która umożliwiła Salihowi dalsze sprawowanie funkcji prezydenta. Mimo dominującej pozycji Powszechnego Kongresu Ludowego na scenie politycznej, w kraju zaczęły działać ugrupowania fundamentalistów muzułmańskich, z których część utrzymywała kontakty z Osamą bin Ladenem. W 2000 roku dwóch zamachowców samobójców powiązanych z jego siatką dokonało ataku na amerykański niszczyciel USS „Cole”, zacumowany w porcie w Adenie, w wyniku czego zginęło 17 członków załogi. W polityce wewnętrznej dominującą rolę nadal odgrywa Powszechny Kongres Ludowy, który w wyborach parlamentarnych w kwietniu 2003 ponownie uzyskał większość bezwzględną miejsc. W wyborach prezydenckich 20 września 2006 dotychczasowy prezydent Ali Abd Allah Salih został wybrany z poparciem 77,2% na kolejną siedmioletnią kadencję. W styczniu 2011 doszło do masowych protestów w tym kraju na fali Arabskiej Wiosny, w wyniku których 25 lutego 2012 Salih przekazał stanowisko szefa państwa nowo wybranemu prezydentowi Abdowi Rabbuhowi Mansurowi Hadiemu. Ofensywa szyickich bojówek ruchu Huti na stolicę kraju – Sanę w styczniu 2015, doprowadziła do odsunięcia od władzy prezydenta oraz rządu premiera Chalida Bahaha. 6 lutego 2015 rebelianci zawiązali Radę Rewolucyjną jako najwyższy organ władzy państwowej, na jej czele stanął Muhammad Ali al-Husi. Społeczność międzynarodowa uznała, że samozwańczy szyicki rząd Jemenu jest nielegalny. W marcu 2015 międzynarodowa koalicja pod przywództwem Arabii Saudyjskiej (Bahrajn, Bangladesz, Egipt, Jordania, Katar, Kuwejt, Maroko, Senegal, Sudan i Zjednoczone Emiraty Arabskie) rozpoczęła zbrojną interwencję w tym kraju, mającą na celu obalenie rządu ruchu Huti i zwrócenie pełnej władzy nad krajem prezydentowi. Ludność Jemen zamieszkują prawie wyłącznie Arabowie. Spotkać można tam również nielicznych mieszkańców pochodzenia afrykańskiego, europejskiego lub hinduskiego. Religią dominującą jest islam (ok. 99% populacji, w tym 50% sunnici, 48% zajdyci, pozostali to imamici i kilka wyznań isma’ilickich). Około 1/3 ludności zamieszkuje w miastach. Prognozy przewidują, że do 2050 ludność Jemenu ma wzrosnąć do 60 milionów mieszkańców. Struktura etniczna Ważniejsze grupy etniczne w Jemenie: Gospodarka Jemen jest jednym z najbiedniejszych krajów świata. Produkt krajowy brutto w 2003 wynosił 15,09 mld USD, co dawało 800 USD w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Wzrost gospodarczy wynosił 2,8%. Wskaźnik inflacji od kilku lat utrzymuje się na poziomie około 10% (10,8% w 2003). Maleje wskaźnik zadłużenia kraju, który w 1997 sięgał 67,3% wartości PKB. Dane za 2003 mówią o 39,5% zadłużeniu. Wysoka jest stopa bezrobocia wynosząca 35% (2003). Większość zatrudnionych pracuje w rolnictwie i pasterstwie. Produkcja rolnicza to: zboża, owoce, warzywa, rośliny strączkowe, kawa, bawełna, zwierzęta hodowlane (owce, wielbłądy, kozy, bydło, drób). Istotne znaczenie ma również rybołówstwo. Największe znaczenie w przemyśle ma wydobycie oraz przetwarzanie ropy naftowej. Mniejsze zaś wytwarzanie wyrobów bawełnianych, ze skóry oraz materiałów budowlanych. Największym ośrodkiem przemysłowym jest Aden. W 2003 Jemen zanotował nadwyżkę w handlu zagranicznym. Eksportuje się głównie ropę naftową, poza tym kawę oraz suszone i solone ryby. Importuje: żywność, maszyny i urządzenia oraz produkty chemiczne. Według danych z 2003 największy udział w eksporcie Jemenu mają: Chiny – 28,5%, Tajlandia – 18,3%, Indie – 14%, Korea Południowa – 10,5%, Malezja – 5,1%. Najwięcej importuje się ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich – 13,5%, Arabii Saudyjskiej – 10,8%, Chin – 9,4%, Stanów Zjednoczonych – 5,2%, Kuwejtu – 4,7%, Francji – 4,3%. Środki przekazu Rządowa agencja prasowa (Aden News Agency) została założona w 1970. Większość dzienników i czasopism ukazuje się w stolicy kraju Sanie. Do najpopularniejszych dzienników należą: „Al-Dżumhurijja”, „Ar-Rabi Aszar Min Uktubir”, „Asz-Szarara”, „As-Saura”, natomiast czasopism: „Al-Bilad”, „Al-Dżundi”, „Al-Funun”, „Al-Wahda al-Watanijja”, „Dar as-alam” oraz „The Yemen Times”. Radio i telewizja znajdują się pod kontrolą rządu. Siły zbrojne Jemen dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Jemenu składa się w 2025 z: 550 opancerzonych pojazdów bojowych, 10 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 15 zestawów artylerii holowanej. Marynarka wojenna Jemenu dysponuje w 2025 następującymi okrętami: jedną korwetą, 12 okrętami obrony przybrzeża oraz jednym okrętem obrony przeciwminowej. Wojska jemeńskie w 2025 liczą 66,7 tys. żołnierzy zawodowych. Według rankingu Global Firepower (2025) jemeńskie siły zbrojne stanowią 85. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 810 mln dolarów (USD). Religia Struktura religijna kraju w 2010 według Pew Research Center: islam – 99,1% (23,83 mln) hinduizm – 0,6% (150 tys.) chrześcijaństwo – 0,16% (40 tys.) protestantyzm – 0,12% (30 tys.) prawosławie – 0,04% (10 tys.) pozostali – 0,12% (30 tys.) Zobacz też Historia Sany w średniowieczu Przypisy Bibliografia Beeston, Richard; Simpson, John (2007). Looking for Trouble: The Life and Times of a Foreign Correspondent (2007 ed.). Tauris Parke Paperbacks. ISBN 978-1-84511-277-6. 4 Colburn, Marta; Catholic Institute for International Relations (2002). The Republic of Yemen: development challenges in the 21st century (2002 ed.). CIIR. ISBN 978-1-85287-249-6. Dean, Lucy (2004). The Middle East and North Africa 2004 (2004 ed.). Routledge. ISBN 978-1-85743-184-1. Kitchen, Martin (1994). Empire and after: a short history of the British Empire and Commonwealth (1994 ed.). Centre for Distance Education, Simon Fraser University. ISBN 978-0-86491-142-1. Kostiner, Joseph (1984). The struggle for South Yemen (1984 ed.). Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-1504-1. Mawby, Spencer (2005). British policy in Aden and the protectorates 1955-67: last outpost of a Middle East empire (2005 ed.). Routledge. ISBN 978-0-7146-5459-1. Jan Palmowski: Słownik Najnowszej Historii Świata 1900-2007. T. 3. Cz. iq—marto. Warszawa: Rzeczpospolita, 2008. ISBN 978-83-7469-685-2. Linki zewnętrzne Rządowa strona Jemenu (arab.) Przemysław Majka, Między młotem a kowadłem. Historia Jemenu, „Histmag.org”, 7 lipca 2009.