Barysz

Barysz (ukr. Бариш) – wieś na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, w rejonie czortkowskim. Od 1947 wieś jest siedzibą rady wiejskiej. Historia Barysz otrzymał prawa miejskie w 1559. Właścicielami Barysza byli przedstawiciele Jazłowieckich (założyciele miasta), od 1622 – Wolscy. Od 1623 właścicielami klucza baryskiego (złożonego z 7 miejscowości) zostali Jarmolińscy i Stadniccy. Ostatnim właścicielem majątku w Baryszu był Władysław Świdrygiełło-Świderski, zamordowany w 1940 w więzieniu NKWD w Charkowie. W 1862 działała w Baryszu szkoła trywialna, która wchodziła w skład buczackiego szkolnego dystryktu. Mikołaj Pawłowski pracował w owej szkole jako nauczyciel. Po zakończeniu I wojny światowej, od listopada 1918 roku do lata 1919 roku Barysz znajdował się na obszarze kontrolowanym przez Zachodnioukraińską Republikę Ludową. W II Rzeczypospolitej Barysz był miastem w województwie tarnopolskim, w powiecie buczackim. W 1921 roku mieszkało w nim 3003 Polaków, 1562 Ukraińców i 330 Żydów. W 1929 liczba mieszkańców wzrosła do 4795, a w 1939 roku do 7000. Podczas okupacji niemieckiej we wrześniu 1942 roku wszystkich Żydów z Barysza przesiedlono do Buczacza. Mieszkające w Baryszu polskie małżeństwo Najbarów udzielało schronienia Żydom, za co w 1987 roku Instytut Jad Waszem uhonorował Franciszka i Marię Najbarów tytułami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Podczas okupacji pozbawiony praw miejskich i włączony do nowej wiejskiej gminy Barysz. Po II wojnie światowej nie odzyskał praw miejskich. 5 lutego (według innych danych w nocy z 5 na 6 lutego) 1945 kureń UPA Petra Chamczuka „Bystrego” zamordował w Baryszu 135 osób. Zbrodnię tę opisał w swoim pamiętniku Jan Zaleski. Łącznie w latach 1941-1945 nacjonaliści ukraińscy zabili w Baryszu 199 Polaków. Po wojnie Polaków przesiedlano na tzw. Ziemie Odzyskane. Ostatni transport z Barysza wyjechał we wrześniu 1945. Pamięć o dawnym Baryszu kultywowana jest w Smardzowie na Dolnym Śląsku, gdzie co roku w przedostatnią sobotę sierpnia odbywają się uroczystości. Świątynie Dawny kościół pw. Trójcy Przenajświętszej. W 1559 wraz z otrzymaniem praw miejskich powstała w Baryszu parafia rzymskokatolicka. Jej fundatorem był Mikołaj Jazłowiecki, który wzniósł drewnianą świątynię. Przeszła ona w ręce protestantów, ale w 1602. powróciła do katolików. W 1800 rozpoczęto budowę kościoła murowanego, którego fundatorami byli Kajetan Potocki i Romuald Maciej Szawłowski. W 1882 kościół konsekrowano, a w latach 1900-1906 znacznie rozbudowano. Zniszczony w czasie I wojny światowej, w latach następnych odbudowany. W czasie napadu UPA na Barysz w 1945 był schronieniem dla mieszkańców. Po ekspatriacji Polaków zamieniony na magazyn, po 1989 przekazany grekokatolikom. Od 90. lat XX w. cerkiew pw. Wniebowstąpienia Pańskiego. Ludzie związani z Baryszem Zygmunt Demianowski (2 maja 1850, Barysz – 1 stycznia 1926, Lwów) – profesor krajowej szkoły gospodarstwa lasowego we Lwowie, autor licznych zawodowych artykułów. Józef Herbut (1933–2018) – ksiądz katolicki, filozof, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytetu Opolskiego. Józef Sowa (1888–1940) – rolnik, polityk, poseł na Sejm RP ks. Onufry Wanczycki – proboszcz greckokatolicki, dziekan emeryt, członek Norodnego Domu, Ruskiej Rady oraz moskalofilskiego Towarzystwa im. Kaczkowskiego (1881). Roman Wasyłyk (ur. 1947 w Baryszu) – ukraiński malarz, ikonograf, profesor. Przypisy Bibliografia Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński: Barysz. [W:] Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym, i statystycznym. T. 2. Cz. 2. Warszawa, 1845, s. 712. Barysz, mko, pow. buczacki. w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. I. Warszawa, s. 114. Stanisława Puchała: Kresowy Barysz i okolice. Sobótka 2017. ISBN 978-83-948540-0-3. Linki zewnętrzne Barysz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 114 . Barysz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 90 . Barysz na mapie von Miega Barysz na stronie Rady Najwyższej Ukrainy. (ukr.)