Horodenka

Horodenka (ukr. Городенка) – miasto w rejonie kołomyjskim, w obwodzie iwanofrankowskim, na Ukrainie. Historycznie leży na Pokuciu. Siedziba hromady terytorialnej Horodenka. Do 2020 stolica rejonu horodeńskiego. W mieście rozwinął się przemysł spożywczy. Demografia 1800: ponad 5 tys. mieszkańców; 1870: 8824 mieszkańców, w tym 4726 grekokatolików, 3157 żydów, 857 rzymskich katolików, 78 Ormian; 1880: 10227 mieszkańców; 1900: 11613 mieszkańców, w tym 4255 Żydów; 1921: 10054 mieszkańców, w tym 5390 Ukraińców, 3081 Żydów, 1571 Polaków; 1931: 12303 mieszkańców; 1939: 14 tys. mieszkańców, w tym 3750 Żydów; 1989: 12 600 mieszkańców 2013: 9386 mieszkańców. Historia Pierwsza pisemna wzmianka o Horodence jako wsi zamieszkanej przez rolników i rzemieślników pochodzi z 1195 roku. W XVI wieku w Horodence osiedlili się pierwsi Żydzi, w XVII wieku - pierwsi Ormianie. Po otrzymaniu z rąk króla Jana II Kazimierza Wazy w 1668 roku prawa magdeburskiego i uzyskaniu przywilejów w handlu i rzemiośle od Potockich w 1743 roku, Żydzi wygrali w mieście rywalizację z Ormianami. Pod panowaniem austriackim od 1772 r., początkowo w powiecie tyśmienickim cyrkułu halickiego, od 1786 r. w cyrkule zaleszczyckim, następnie jako miasto powiatowe. 22 maja 1862 r. doszło do wielkiego pożaru Horodenki, w wyniku którego doszczętnie spłonęło 21 domostw. W II Rzeczypospolitej - stolica powiatu w województwie stanisławowskim oraz gminy Horodenka. W okresie międzywojennym Horodenka była siedzibą komisariatu Straży Celnej „Horodenka”. We wrześniu 1939 w miejscowości stacjonowały 216. i 217. eskadry bombowe. oraz 16 eskadra towarzysząca. Od września do grudnia 1939 r. NKWD aresztowało 100 osób, głównie policjantów, wojskowych i urzędników, w tym starostę Leona Rutkowskiego i burmistrza Tomkiewicza. W tym czasie w mieście działała ekspozytura tajnej polskiej organizacji, która ułatwiła 22 oficerom i podoficerom Wojska Polskiego przedostanie się do Rumunii. W lutym 1940 NKWD z terenu parafii w Horodence zesłało na Syberię 1280 osób. 11 listopada 1941, w polskie Święto Niepodległości, Niemcy, których aktywnie wspierała Ukraińska Policja Pomocnicza, aresztowali 16 Polaków, głównie ze środowiska inteligenckiego, z których 14 rozstrzelano w więzieniu w Kołomyi. W latach 1943–1945 miasto było schronieniem dla ludności z okolicznych wiosek przed atakami OUN-UPA. Niemniej jednak nacjonaliści ukraińscy zamordowali na okolicznych drogach 20 Polaków. Podczas okupacji niemieckiej doszło do całkowitej zagłady Żydów w Horodence. 5 lipca 1941 (zajęcie miasta przez wojska węgierskie) ludność ukraińska urządziła pogrom polegający na grabieży mienia żydowskiego. Pierwszą masową egzekucję Żydów Horodenki przeprowadziło 4 grudnia 1941 gestapo z Kołomyi rozstrzeliwując 2,6 tys. ludzi, w tym 1 tys. dzieci, w lesie między wsiami Siemakowce i Michalcze. Między grudniem 1941 a wrześniem 1942 istniało w Horodence getto, do którego dosiedlono Żydów z sąsiednich miejscowości oraz Żydów węgierskich. Getto zlikwidowano drogą kolejnych egzekucji i deportacji. Ł.M. Sołowka ocenia, że w Horodence i okolicy zabito 3250 Żydów, pozostali w liczbie około 2 tys. zginęli w obozie śmierci w Bełżcu i w Kołomyi. Żydów w Horodence ukrywały polskie rodziny Bombasów i Otwinowskich, za co po wojnie Instytut Jad Waszem uhonorował Rozalię Bombas, jej córkę Zuzannę Jakubską (z d. Bombas) i Bronisławę Otwinowską tytułami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. 25 marca 1944 miasto ponownie zajęła Armia Czerwona. W kwietniu i czerwcu 1944 Horodenka przeszła ciężkie bombardowania Luftwaffe. W 1945 roku polska ludność miasta została ekspatriowana do Polski. Część polskich mieszkańców Horodenki została przesiedlona do Racławic Śląskich koło Prudnika. Zabytki Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP i klasztor misjonarzy w Horodence zamek. W XV wieku zbudowano tu zamek, spalony podczas powstania Chmielnickiego przez miejscowych chłopów pod wodzą Semena Wysoczana. Kościół ormiański pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny z 1707 r., fundowany przez strażnika wielkiego koronnego Szczepana (Stefana) Potockiego. Cerkiew pw. Zaśnięcia Najświętszej Panny Marii (zdaniem Zbigniewa Hornunga, projektowana przez Marcina Urbanika, konsekrowana w 1766). Ludzie związani z Horodenką Mikołaj Bazyli Potocki Jan Jerzy Pinzel Bernard Meretyn Leon Rutkowski-Koczur (1893-1940), major saperów Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, do 1939 zamieszkiwał w Horodence, ofiara zbrodni katyńskiej. Kazimierz Roszko – ksiądz katolicki, trirytualista, armenista, w l. 1942 - 1945 proboszcz parafii ormiańskiej w Horodence. Ludzie urodzeni w Horodence Kasper Cięglewicz – polski działacz niepodległościowy, powstaniec listopadowy, poeta, Mieczysław Romanowski, ur. 12 kwietnia 1833 w Żukowie koło Horodenki, zm. 24 kwietnia 1863, powstaniec styczniowy, poeta, Alfred Fiderkiewicz – polski działacz ruchu robotniczego i ludowego, poseł na Sejm I kadencji w II RP, prezydent Krakowa, Seweryn Hammer – polski filolog klasyczny, profesor Uniwersytetu Poznańskiego i Jagiellońskiego, Jan Stebnowski – polski malarz, kartograf i publicysta, Salomon Flohr - szachista, jeden z czołowych zawodników I połowy XX wieku Krzysztof Staniecki – ksiądz diecezji opolskiej, trirytualista, mitrat, doktor teologii, proboszcz greckokatolickiej parafii w Gliwicach i rektor tamtejszego ormiańskokatolickiego kościoła Trójcy Świętej. Józef Szydłowski – dyrektor C. K.Gimnazjum Gimnazjum Cesarza Franciszka Józefa w Dębicy. Jan Ćwikliński – polski kapitan żeglugi wielkiej, kapitan statków towarowych i pasażerskich, w tym MS Batory. Sport Do 1939 roku w mieście funkcjonował klub piłkarski Strzelec Horodenka. Pobliskie miejscowości Kołomyja Obertyn (Abdank) Ottynia Zaleszczyki Przypisy Linki zewnętrzne Historia Żydów w Horodence na portalu Wirtualny Sztetl Horodenka, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 134 . Straszny dramat rodzinny. Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona