Sam’al

Sam’al – w pierwszych wiekach I tys. p.n.e. małe aramejskie miasto-państwo w południowej Anatolii, leżące na wschodnich zboczach gór Amanus, na zachód od współczesnego tureckiego miasta Gaziantep. Jego stolicą było miasto Sam’al, identyfikowane obecnie ze stanowiskiem Zincirli (też Zincirli Höyük) w południowej Turcji. Od zachodu królestwo Sam’al sąsiadowało z królestwem Que, od północy z królestwem Gurgum, od południa z królestwem Pattin (Unqi), a od wschodu najprawdopodobniej z królestwem Karkemisz lub królestwami Kummuh i Bit-Agusi. W końcu VIII w. p.n.e. zaanektowane zostało przez Asyrię, a z jego ziem utworzono nową asyryjską prowincję. Nazwa W źródłach asyryjskich nazwę miasta i królestwa zapisywano kurSa-am/ma-'a-la(-a-a) (inskrypcje Salmanasara III), kur/uruSa-am/ma(-'a)-(-al)-la(-a-a) (inskrypcje Tiglat-Pilesera III) i (uru)Sam/sa-ma/am(-ma)-al(-la/li/lu) (inskrypcje Sargonidów). Sami władcy Sam’al używali w odniesieniu do swego miasta i królestwa aramejskiej nazwy SM'L („północ”). Nazwa ta odzwierciedlać mogła pozycję Sam’al jako najbardziej na północ wysuniętego królestwa aramejskiego. W niektórych inskrypcjach królów Sam’al spotykana jest też nazwa Y'DY (Yu'addī), będąca być może nazwą aramejskiego plemienia, które osiedliło się tam w X w. p.n.e. Niektórzy uczeni postulują też istnienie alternatywnej nazwy dla Sam’al brzmiącej Bit-Gabbari („dom Gabbara”), wywodzącej się od imienia założyciela tego królestwa – Gabbara. Powołują się oni przy tym na jedną z inskrypcji Salmanasara III, gdzie Hajjan, jeden z późniejszych królów Sam’al, określany jest jako „potomek (dosł. syn) Gabbara” (DUMU Gab-ba-ri). W analogiczny sposób król Ahuni z królestwa Bit-Adini („dom Adinu”) nazywany jest tam „potomkiem (dosł. synem) Adinu” (DUMU A-di-ni), a król Aramu z królestwa Bit-Agusi („dom Agusiego”) nazywany jest „potomkiem (dosł. synem) Agusiego” (DUMU A-gu-ú-si). Dzieje królestwa Królestwo Sam’al powstało najprawdopodobniej pod koniec X w. p.n.e. Jego założycielem był niejaki Gabbar, aramejski lub północnoarabski szejk, którego plemię zdobyło te tereny i osiedliło się na nich. Imiona wczesnych władców Sam’al znane są nam z fenickiej inskrypcji umieszczonej na steli wzniesionej przez króla Sam’al o imieniu Kilamuwa (ok. 840–815 p.n.e.). Zgodnie z nią władcę tego, współczesnego asyryjskiemu królowi Salmanasarowi III, poprzedzać mieli na tronie Sza'il (jego brat), Hajjan (jego ojciec) oraz Banihu i Gabbar, których pokrewieństwo z Kilamuwą nie jest pewne. Z inskrypcji Kilamuwy i inskrypcji późniejszych królów Sam’al udało się ułożyć listę jedenastu władców tego królestwa. Niektóre z imion na liście są pochodzenia semickiego, podczas gdy pozostałe, jak Kilamuwa czy Panamuwa, są pochodzenia luwijskiego. Zdaniem niektórych uczonych imiona te odzwierciedlają złożoną etniczną i językową naturę społeczeństwa Sam’al, w którym przemieszały się ze sobą aramejskie i nowohetyckie elementy kulturowe. Z powodu braku danych nie można ustalić, czy wszyscy władcy wymienieni w liście należeli do tej samej dynastii. Za rządów Hajjana, ojca Kilamuwy, region w którym leżało królestwo Sam’al stał się celem wypraw wojennych asyryjskiego króla Salmanasara III. W trakcie pierwszej zachodniej wyprawy wojennej Salmanasara III, przeprowadzonej w pierwszym roku jego panowania (858 r. p.n.e.), Sam’al wraz z innymi państwami utworzył koalicję, której wojska dwukrotnie stawiły czoła armii asyryjskiej. W trakcie pierwszej bitwy, do której doszło w pobliżu miasta Lutibu, wojska Hajjana z Sam’al, Sapalulme z Patiny, Ahuniego z Bit-Adini i Sangary z Karkemisz ponieść miały klęskę. Druga bitwa, w której do koalicji dołączyły wojska Kate z Que i Pihirima z Hilakku, również zakończyć się miała porażką sił koalicji. Gdy w następnym roku, podczas swej drugiej zachodniej wyprawy wojennej, Salmanasar III ponownie zaatakował ten region, Hajjan zmuszony został do zapłacenia mu trybutu. Nieco później, gdy w szóstym roku panowania Salmanasar III znowu wyruszył na zachód (853 r. p.n.e.), Hajjan był wśród władców z południowej Anatolii i północnej Syrii, którzy złożyli mu trybut. Począwszy od panowania Kilamuwy władcy Sam’al utrzymywali bliskie stosunki z Asyrią chroniąc się w ten sposób przed agresją pobliskich królestw luwijskich. Kilamuwa – zgodnie z inskrypcją na jego steli – „wynająć” miał asyryjskiego króla do pokonania głównego wroga – króla królestwa Que. Wspomnianym asyryjskim królem był niewątpliwie Salmanasar III, o którym wiemy, że wyprawiał się przeciw Que (w latach 833–831 p.n.e.). Następnym znanym władcą Sam’al był Qarli, którego związki z Kilamuwą pozostają nieznane. Niektórzy uczeni, sugerując się jego niesemickim imieniem, wskazują, że mógł on być założycielem nowej dynastii. Być może to właśnie Qarli był niewymienionym z imienia królem Sam’al (MLK SM'L), który według aramejskiej inskrypcji króla Zakkura z Hamat należeć miał do koalicji syryjskich królów, których wojska obległy ok. 796 r. p.n.e. Zakkura w mieście Hazrek (Hatarikka). Synem i następcą Qarli był Panamuwa I (połowa VIII w. p.n.e.), którego panowanie – sądząc z jego inskrypcji w języku „sam'alijskim” (lokalny, archaiczny dialekt aramejskiego) umieszczonej na monumentalnym posągu boga Hadada – było długie i pomyślne. Niewątpliwy wpływ na spokojne rządy Panamuwy I miały przyjazne stosunki z Asyrią, które zapewniły jego królestwu ochronę przed agresją z zewnątrz. Po śmierci Panamuwy I na tronie Sam’al zasiadł jego syn Bar-Sur, który jednak wkrótce zamordowany został w przewrocie pałacowym. Spotkało się to ze zdecydowaną reakcją asyryjskiego króla Tiglat-Pilesera III (744–727 p.n.e.), który usunął uzurpatora i na tronie Sam’al osadził Panamuwę II, syna Bar-Sura. Ten przez cały okres swych rządów pozostał lojalny wobec Asyrii. Za wierność został nagrodzony przez Tiglat-Pilesera III, który powiększył terytorium królestwa Sam’al, przesuwając jego granicę bardziej na północ kosztem sąsiedniego królestwa Gurgum. Panamuwa II zginął biorąc udział u boku Tiglat-Pilesera III w oblężeniu Damaszku (733–732 p.n.e.). Szczegóły dotyczące jego panowania i śmierci znane są nam z inskrybowanego posągu dedykowanego mu pośmiertnie przez Bar-Rakiba, jego syna i następcę. Bar-Rakib, podobnie jak jego ojciec, do śmierci również pozostał wierny Asyrii. Jego inskrypcje podkreślają lojalność względem Tiglat-Pilesera III i opisują pomyślne rządy, w trakcie których wzniesiony został m.in. nowy pałac. W trakcie wykopalisk w Zincirli odnaleziono pozostałości monumentalnych budowli, reliefów i rzeźb pochodzących z czasów jego panowania. Po śmierci Bar-Rakiba ziemie królestwa Sam’al zaanektowane zostały przez Asyrię i utworzona z nich została nowa asyryjska prowincja. Nie jest jednak jasne, czy nastąpiło to jeszcze za rządów Salmanasara V (726–722 p.n.e.), czy też dopiero za rządów jego następcy Sargona II (722–705 p.n.e.). Lista władców Sam’al Lista władców Sam’al powstała w oparciu o dostępne źródła: Gabbar (fen. GBR odczytywane Gabbār, asyr. Gabbāru), panował ok. 900–880 p.n.e. Banihu (fen. BNH odczytywane Bānihu), panował ok. 880–870 p.n.e. Hajjan (fen. ḤY', ḤY odczytywane Ḥajjā lub Ḥajjān, asyr. Hajanu), panował ok. 870–850 p.n.e. Sza'il (fen. Š'L odczytywane Ša'īl), syn Hajjana, panował ok. 850–840 p.n.e. Kilamuwa (fen. KLMW odczytywane Kilamuwa), syn Hajjana, panował ok. 840–810 p.n.e. Qarli (aram. QRL odczytywane Qarli), panował ok. 810–790 p.n.e. Panamuwa I (aram. PNMW odczytywane Panamuwa), syn Qarli, panował ok. 790–750 p.n.e. Bar-Sur (aram. BRṢR odczytywane Bar-Ṣūr), panował ok. 750–745 p.n.e. uzurpator (ok. 745–740 p.n.e.) Panamuwa II (aram. PNMW odczytywane Panamuwa, asyr. Panammu), syn Bar-Sura, panował ok. 740–733 p.n.e. Bar-Rakib (aram. BRRKB, odczytywane Bar-Rakīb lub Bar-Rakkāb), syn Panamuwy II, panował ok. 733 – 713/711 p.n.e. Asyryjska prowincja Najprawdopodobniej zaraz po śmierci Bar-Rakiba lub wkrótce później królestwo Sam’al przekształcone zostało w asyryjską prowincję o tej samej nazwie. Zdaniem jednych uczonych doszło do tego jeszcze za rządów asyryjskiego króla Salmanasara V (726–722 p.n.e.), zdaniem innych dopiero za czasów panowania Sargona II (722–705 p.n.e.). Miasto Sam’al, stolica królestwa, stała się stolicą prowincji. W trakcie wykopalisk w Zincirli nie odkryto żadnych zniszczeń pochodzących z tego okresu, co zdaje się wskazywać, że zaanektowanie Sam’al przez Asyrię miało charakter pokojowy. Prowincja Sam’al wzmiankowana jest po raz pierwszy w tekstach administracyjnych z czasów panowania Sargona II. W asyryjskiej kronice eponimów jako urzędnik limmu w 681 r. p.n.e. wymieniany jest Nabu-ahhe-eresz, gubernator Sam’al. Asarhaddon (680–669 p.n.e.) po podboju Egiptu w 671 r. p.n.e. rozkazał wznieść komemoratywną stelę, którą kazał ustawić w bramie cytadeli w Sam’al – tam też została odnaleziona, przewrócona i rozbita na kilka części. Prowincja Sam’al wymieniana jest jeszcze w liście geograficznej z czasów panowania Aszurbanipala (669–627? p.n.e.). Zincirli i inne stanowiska Stanowisko Zincirli (Zincirli Höyük), kryjące ruiny miasta Sam’al, leży w dolinie u wschodnich podnóży gór Amanus, pomiędzy tureckimi miastami Maraş i Antakya, ok. 6 km na północny wschód od miasteczka Fevzipaşa. Prace wykopaliskowe prowadzili tam w latach 1888–1902 niemieccy archeolodzy C. Humann, F. von Luschan i R. Koldewey. Założone przez Aramejczyków w końcu X w. p.n.e. miasto miało w przybliżeniu kolisty kształt i otoczone było podwójnym murem wzmocnionym wieżami. W murze znajdowały się trzy bramy, z których południowa dawała dostęp do cytadeli. Sama cytadela również otoczona była murem i posiadała jedną bramę, której ściany ozdobione były ortostatami z przedstawieniami byków i lwów. Wewnątrz cytadeli znajdował się jeszcze jeden mur z bramą, który zapewniał dodatkową ochronę dla znajdujących się w cytadeli budowli, w tym dwóch pałaców na planie bit hilani. Na stanowisku odnaleziono liczne ortostaty i posągi, które wykazują mieszankę luwijskich, aramejskich i asyryjskich tradycji kulturowych. Na aramejski charakter miasta wskazuje duża liczba odkrytych aramejskich inskrypcji, stanowiąca niemal połowę wszystkich znanych inskrypcji w tym języku. Charakterystyczne dla wielu inskrypcji są elementy fenickie i luwijskie. Jednym z najważniejszych zabytków pochodzących z tego stanowiska jest stela Kilamuwy, króla Sam’al, z inskrypcją w języku fenickim. Odnaleziona ona została in situ na terenie cytadeli, na lewo od wejścia do tzw. Pałacu J. W VII w. p.n.e. cytadela w Sam’al została zniszczona, ale nie wiadomo dokładnie ani kiedy to nasąpiło, ani kto tego dokonał. Lista ważniejszych stanowisk w pobliżu Zincirli, na których odnaleziono posągi, stele, ortostaty i inne zabytki związane z królestwem Sam’al: Gerçin (Gerçin Höyük), leżące ok. 7 km na północny wschód od Zincirli. Znajdowała się tam naprawdopodobniej królewska nekropola. Na stanowisku tym odnaleziono w 1890 roku monumentalny posąg boga Hadada z umieszczoną na nim „sam'alijską” inskrypcją Panamuwy I. Karaburçlu, leżące ok. 5 km na północ od Zincirli. Ördekburnu, leżące ok. 12 km na południe od Zincirli. Odnaleziono tam stelę ze sceną bankietową i źle zachowaną inskrypcją zapisaną semickim alfabetem. İslahiye, leżące ok. 10 km na południe od Zincirli. Keller, leżące ok. 3 km na zachód od Zincirli. Pancarli Höyük. Tahlatı-Pınarı lub Tahtalı-Pınar, leżące ok. 2 km na północny wschód od Zincirli. W 1888 roku odnaleziono tam posąg Panamuwy II, wzniesiony przez jego syna Bar-Rakiba. Yeşemek, leżące na północny wschód od Ördekburnu. Bogowie Sam’al Informacje o bogach czczonych w Sam’al pochodzą przede wszystkim z inskrypcji królewskich. Na płaskorzeźbach przedstawiani oni byli z reguły pod postacią reprezentujących ich symboli boskich. Znany jest też monumentalny posąg boga Hadada z inskrypcją Panamuwy I. Inskrypcja na steli Kilamuwy wymienia następujących bogów: B'L ṢMD (bóg opiekuńczy Gabbara), B'L HMN (bóg opiekuńczy Banihu) i RKB'L (bóg opiekuńczy dynastii). O pierwszym nie wiadomo praktycznie nic. Lipiński jego imię tłumaczy jako „Baal bohaterski”. Imię drugiego (Baal Hammon) wiązane jest z pobliskimi górami Amanus (HMN). Imię trzeciego odczytywane jest jako Rākib-El („woźnica boga Ela”) lub Rakkāb-El (to ostatnie w oparciu o zapis bé-'-li Ra-kab-bi ša uruSa-ma-al-la w jednym z asyryjskich listów z czasów Asarhaddona). Bóg ten był boskim opiekunem dynastii Hajjana (B'L BT) i jako takiego wymienia go w swych inskrypcjach Bar-Rakib. W inskrypcji na monumentalnym posągu boga Hadada Panamuwa I wymienia tego boga jako swego boskiego opiekuna. Dodatkowo w tekście wymieniana jest dwukrotnie piątka bogów (w pierwszym przypadku są to w kolejności Hadad, El, Raszap, Rakib-El i Szamasz, w drugim Hadad, El, Rakib-El, Szamasz i Raszap). Bar-Rakib w inskrypcji na komemoratywnym posągu poświęconym jego ojcu wymienia Hadada jako boga opiekuńczego jego ojca, a także wzywa w jednym miejscu czwórkę bogów (Hadada, Ela, Rakib-Ela i Szamasza). W przypadku symboli boskich na płaskorzeźbach informacje z inskrypcji pozwoliły zidentyfikować je z następującymi bogami: hełm z rogami (bóg Hadad), głowa Janusa (bóg El), jarzmo (bóg Rakib-El), gwiazda w okręgu (bóg Raszap), uskrzydlony dysk (bóg Szamasz). Przypisy Bibliografia hasło Sam’al, w: Bryce T., The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia, Routledge 2013, s. 612–613. hasło Zincirli Höyük, w: Bryce T., The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia, Routledge 2013, s. 791. Grayson A.K., Assyrian Rulers of the Early First Millennium B.C. II (858–745 B.C.), tom 3 z serii The Royal Inscriptions of Mesopotamia. Assyrian Periods (RIMA 3), University of Toronto Press 1996. Hawkins J.D., Sam’al. A, w: Reallexikon der Assyriologie, tom XI (Prinz, Prinzessin – Samug), Walter de Gruyter, Berlin – Nowy Jork 2006–2008, s. 600–605. E.E. Lipiński E.E., The Aramaeans: Their Ancient History, Culture, Religion, Peeters Publishers, 2000 . Radner K., Provinz. C, w: Reallexikon der Assyriologie, tom XI (Prinz, Prinzessin – Samug), Walter de Gruyter, Berlin – Nowy Jork 2006–2008, s. 42–68.