Kościół św. Jerzego w Piranie

Kościół Świętego Jerzego (słoweń. Cerkev svetega Jurija, wł. Chiesa di San Giorgio) – zabytkowy rzymskokatolicki kościół parafialny w Piranie, w południowo-zachodniej Słowenii. Świątynia stoi na wzniesieniu dominującym nad historycznym centrum miasta i jest największym kościołem Piranu oraz głównym elementem jego panoramy. Obecna budowla powstała w wyniku przebudowy prowadzonej od 1595 do 1637 roku i reprezentuje architekturę weneckiego późnego renesansu, uzupełnioną barokowym wystrojem wnętrza. Zespół obejmuje kościół, wolnostojącą dzwonnicę, baptysterium św. Jana Chrzciciela, zakrystię, lapidarium, muzeum parafialne oraz rozległy taras wsparty na konstrukcjach oporowych. Kościół figuruje w słoweńskiej ewidencji nieruchomego dziedzictwa kulturowego pod numerem EŠD 516. Ochroną objęte są architektura świątyni, jej wyposażenie, dzwonnica, baptysterium, pozostałości archeologiczne oraz związek zespołu z panoramą Piranu. Położenie Kościół znajduje się na grzbiecie pirańskiego półwyspu, na wysoko położonym tarasie górującym nad zwartą zabudową miasta i Morzem Adriatyckim. Od strony południowej otwiera się widok na plac Tartiniego, port i dachy historycznego centrum, natomiast od północy taras opada ku morzu stromym zboczem. Rozległą płaszczyznę pod kościołem utworzono za pomocą systemu sklepień, łuków i murów oporowych wznoszonych od XVII do początku XIX wieku. Konstrukcje te zabezpieczały skarpę przed osuwaniem i pozwoliły powiększyć teren wokół świątyni. Przed fasadą znajduje się otwarty plac, który w przeszłości pełnił funkcję cmentarza parafialnego. Współcześnie jest punktem widokowym, z którego można obserwować Zatokę Pirańską, wybrzeże słoweńskie, Istrię oraz w sprzyjających warunkach wybrzeże Włoch. Zespół kościelny jest dostępny od strony historycznego centrum stromymi ulicami prowadzącymi z placu Tartiniego oraz od strony ulicy IX. korpusu. Położenie na najwyższym punkcie zabudowanej części półwyspu nadawało świątyni znaczenie religijne, orientacyjne i obserwacyjne. Historia Najstarsze budowle sakralne Badania archeologiczne prowadzone pod obecną świątynią i w jej otoczeniu wykazały istnienie kolejnych faz zabudowy sięgających starożytności i wczesnego średniowiecza. Najstarsze rozpoznane pozostałości budowli kościelnej datowane są na IX–X wiek, natomiast najwcześniejsze ślady chrześcijańskiego dziedzictwa Piranu pochodzą z VI wieku. Według rekonstrukcji archeologicznej w okresie romańskim na wzgórzu znajdowała się trójnawowa bazylika z dużą apsydą, atrium oraz stojącym przed wejściem baptysterium. Zachowane fragmenty kamieniarskie z okresu od X do XII wieku są prezentowane w lapidarium zespołu kościelnego. Źródła historyczne wymieniają pod koniec XII wieku pirańskiego proboszcza i kapitułę kanoników. Świątynia pełniła rolę głównego kościoła rozrastającego się miasta i była związana z miejscową kapitułą. Kościół gotycki W późnym średniowieczu wcześniejszą bazylikę zastąpiono kościołem gotyckim. Świątynię konsekrowano w 1344 roku, a jej powstanie wiązało się z rozwojem Piranu jako miasta portowego pozostającego pod władzą Republiki Weneckiej. Gotycki kościół miał formę trójnawowej budowli i był stopniowo rozbudowywany oraz wyposażany w dzieła sztuki sakralnej. Zachowane elementy tej fazy obejmują m.in. fragmenty architektoniczne, rzeźby i krucyfiksy przechowywane współcześnie w kościele i muzeum parafialnym. Drewniany model świątyni wykonany około 1590 roku przedstawia kościół w formie poprzedzającej zasadniczą przebudowę. Model, później częściowo dostosowany do wyglądu nowej budowli, jest uważany za jeden z najstarszych zachowanych modeli architektonicznych na terenie Słowenii. Przebudowa w latach 1595–1637 Pod koniec XVI wieku stan techniczny średniowiecznej świątyni oraz potrzeba dostosowania jej do ówczesnych wymogów liturgicznych doprowadziły do rozpoczęcia gruntownej przebudowy. Prace podjęto po 1595 roku i prowadzono przez ponad cztery dekady. W wyniku przebudowy dawny kościół trójnawowy zastąpiono przestronną świątynią jednonawową o wydłużonym prezbiterium. Zewnętrzna forma nawiązywała do architektury późnego renesansu weneckiego, natomiast wnętrze przygotowano do ustawienia szeregu ołtarzy przyściennych. Kościół ukończono i ponownie konsekrowano 25 kwietnia 1637 roku. Data konsekracji przypadła dwa dni po liturgicznym wspomnieniu św. Jerzego, patrona świątyni i miasta. W tym samym okresie powstały najważniejsze elementy otaczającego zespołu. Dzwonnicę wzniesiono w latach 1600–1615, a w 1650 roku ukończono obecne baptysterium św. Jana Chrzciciela. Umocnienie wzgórza Usytuowanie rozbudowanej świątyni na stromym zboczu wymagało wzniesienia rozległych konstrukcji podpierających. Od 1663 roku prowadzono prace nad systemem sklepień, łuków i murów oporowych otaczających wzgórze. Prace nad zabezpieczeniem skarpy trwały etapami do początku XIX wieku. Konstrukcje stworzyły sztuczny taras, na którym znajdują się kościół, dzwonnica, baptysterium, dawna plebania i przestrzeń dawnego cmentarza. Umocnienia pełniły przede wszystkim funkcję konstrukcyjną. Położenie zespołu nad miastem umożliwiało jednak obserwację portu, wybrzeża oraz szlaków morskich prowadzących ku Zatoce Triesteńskiej. Restauracja Giovanniego Righettiego W latach 1881–1882 przeprowadzono rozległą restaurację kościoła według projektu triesteńskiego architekta Giovanniego Righettiego. Prace miały charakter historyzujący i objęły przede wszystkim wnętrze, dekorację ścian, część wyposażenia i układ niektórych elementów architektonicznych. Righetti wprowadził dodatkowe podziały pilastrowe oraz elementy dekoracji odpowiadające dziewiętnastowiecznemu pojmowaniu stylu historycznego. Przekształceniom poddano także ołtarz główny, w którym wykorzystano obraz męczeństwa św. Jerzego namalowany przez Giovanniego Pagliariniego w 1844 roku. Restauracja wpłynęła na wygląd świątyni przez większą część XX wieku. Dopiero późniejsze badania architektoniczne i konserwatorskie umożliwiły rozpoznanie wcześniejszych warstw i częściowe przywrócenie siedemnastowiecznej kompozycji wnętrza. Prace konserwatorskie w XX i XXI wieku W drugiej połowie XX wieku pogarszający się stan techniczny budynku, wyposażenia oraz konstrukcji oporowych doprowadził do rozpoczęcia wieloletniego programu prac konserwatorskich. Badania objęły dach, ściany, ołtarze, rzeźby, malowidła, podziemia i otoczenie świątyni. W latach 90. XX wieku przeprowadzono badania archeologiczne i architektoniczne, które ujawniły relikty wcześniejszych budowli. Równocześnie odrestaurowano część ołtarzy, rzeźb i malowideł oraz przywrócono wybrane elementy siedemnastowiecznego wystroju. W 1998 roku zakończono ważny etap zabezpieczania konstrukcji podtrzymujących taras kościelny. Prace miały zapobiec dalszej degradacji murów oporowych i osuwaniu się zbocza. W pierwszych dekadach XXI wieku kontynuowano konserwację ołtarzy i rzeźb, w tym grupy św. Jerzego walczącego ze smokiem. Prowadzono również prace przy dzwonnicy, której wnętrze i elewacje poddano wieloletniej renowacji. Architektura Bryła i układ przestrzenny Kościół jest budowlą jednonawową z wydłużonym, dwuprzęsłowym prezbiterium. Nawa ma formę przestronnej sali, natomiast prezbiterium składa się z dwóch zbliżonych do kwadratu części: pierwszej nakrytej sklepieniem kolebkowym i drugiej tworzącej zamknięcie chóru. Bryłę świątyni uzupełniają niższe pomieszczenia zakrystii i części muzealnej. Obok kościoła stoją wolnostojąca dzwonnica i ośmioboczne baptysterium, tworzące wraz z nim jednolity zespół architektoniczny. Ściany wykonano z kamienia i cegły oraz pokryto tynkiem. Dach nawy ma formę dwuspadową i jest pokryty dachówką ceramiczną, charakterystyczną dla historycznej zabudowy miast północnego Adriatyku. Mimo że zasadnicza bryła powstała w okresie późnego renesansu, wnętrze ma charakter barokowy, wynikający z obecności licznych ołtarzy, obrazów, rzeźb, sztukaterii i bogato malowanego stropu. Fasada Zachodnia fasada ma symetryczny układ i jest wzorowana na rozwiązaniach rozwijanych w architekturze weneckiego renesansu. Jej kompozycję tworzą pilastry, belkowanie, trójkątny fronton oraz centralnie umieszczony portal wejściowy. Forma fasady wykazuje wpływy architektury Andrei Palladia, choć nie jest jego bezpośrednim projektem. Zastosowanie monumentalnego porządku i trójkątnego zwieńczenia nawiązuje do fasad kościołów wznoszonych w Wenecji na przełomie XVI i XVII wieku. W elewacji umieszczono kamienne detale, inskrypcje i elementy związane z patronem kościoła. Prosta, jasna fasada kontrastuje z bardziej rozbudowaną dekoracją barokowego wnętrza. Nawa i prezbiterium Wnętrze nawy podzielono za pomocą pilastrów na przęsła, pomiędzy którymi znajdują się nisze i ołtarze boczne. Podziały te porządkują rozległą przestrzeń i kierują uwagę ku prezbiterium oraz ołtarzowi głównemu. Nawę przykrywa płaski, drewniany strop kasetonowy pokryty dekoracją malarską. Układ stropu należy do najbardziej charakterystycznych elementów wnętrza i nawiązuje do tradycji weneckich kościołów salowych. Prezbiterium jest węższe od nawy i zostało podzielone na dwa przęsła. Pierwsza część nakryta jest sklepieniem kolebkowym, a dalsza mieści ołtarz główny oraz miejsca przeznaczone dla duchowieństwa i dawnej kapituły. Łuk tęczowy oddzielający nawę od prezbiterium flankują kamienne ołtarze umieszczone w niszach. Ich forma i dekoracja pochodzą z pierwszej ćwierci XVIII wieku i są wiązane z weneckimi warsztatami rzeźbiarskimi. Wyposażenie Strop malowany Drewniany strop nawy podzielony jest na liczne pola wypełnione obrazami i dekoracją ornamentalną. Przedstawienia obejmują sceny związane z życiem i męczeństwem św. Jerzego, św. Maksymiliana z Celei, apostołów oraz doktorów Kościoła. Malowidła tworzą rozbudowany program ikonograficzny podkreślający rolę św. Jerzego jako patrona Piranu. Postać świętego ukazywana jest zarówno jako męczennik, jak i rycerz zwyciężający smoka – symbol zła i grzechu. Dekoracja stropu powstawała i była odnawiana w kilku etapach. Prace konserwatorskie miały na celu oczyszczenie malowideł, ustabilizowanie drewnianej konstrukcji oraz odtworzenie czytelności programu ikonograficznego. Ołtarz główny Ołtarz główny wykonał w 1788 roku Gasparo Albertini. Konstrukcja została wzniesiona z różnobarwnych odmian kamienia i stanowi dominantę prezbiterium. W XIX wieku ołtarz przebudowano i uzupełniono o obraz Męczeństwo św. Jerzego, namalowany w 1844 roku przez Giovanniego Pagliariniego. Dzieło przedstawia patrona kościoła w scenie jego męczeńskiej śmierci. Ołtarz jest częścią szerszego programu wystroju prezbiterium, obejmującego obrazy, rzeźby, świeczniki i wyposażenie liturgiczne. W jego otoczeniu znajdują się również dzieła związane z kultem św. Jerzego i historią pirańskiej parafii. Ołtarze boczne i ambona W kościele znajduje się łącznie siedem ołtarzy: ołtarz główny i sześć ołtarzy bocznych. Część kamiennego wyposażenia oraz ambonę wykonał wenecki kamieniarz Bonfante Torre. Zastosowanie różnobarwnego kamienia, kolumn, wolut i rzeźb figuralnych odpowiada tradycji barokowego wyposażenia rozwijanej w Wenecji oraz miastach Istrii. Dwa kamienne ołtarze przy łuku tęczowym datowane są na pierwszą ćwierć XVIII wieku i zostały wykonane przez weneckich artystów Paola i Giuseppa Groppellich. W XXI wieku poddano je specjalistycznym pracom konserwatorskim. Obrazy Do wyposażenia malarskiego należy obraz Domenica Tintoretta przedstawiający Matkę Bożą z Góry Karmel. Dzieło powstało w kręgu późnoweneckiego manieryzmu i jest jednym z najcenniejszych obrazów zachowanych w kościele. Ściany zdobi także obraz Angela Trevisaniego przedstawiający św. Julię i św. Kwiryna. Obecność prac artystów działających w Wenecji świadczy o trwałych kontaktach artystycznych Piranu ze stolicą Republiki Weneckiej. W wyposażeniu znajdują się ponadto obrazy szkoły weneckiej z XVII i XVIII wieku, portrety świętych oraz kompozycje związane z miejscowymi bractwami i fundatorami ołtarzy. Rzeźby W kościele przechowywane są przedstawienia św. Jerzego i św. Mikołaja, patrona żeglarzy. Szczególną wartość ma wielofigurowa drewniana grupa przedstawiająca św. Jerzego na koniu, księżniczkę – utożsamianą niekiedy ze św. Małgorzatą – oraz smoka. Grupa św. Jerzego znajdowała się w niszy północnej ściany i została poddana kompleksowym badaniom oraz pracom konserwatorskim. Analizowano konstrukcję rzeźb, warstwy polichromii i późniejsze przemalowania. Do najstarszych elementów wyposażenia należą gotyckie krucyfiksy datowane na początek XIV wieku. Są one pozostałością wcześniejszego kościoła i dokumentują rozwój sztuki sakralnej w średniowiecznym Piranie. Organy Organy znajdują się na emporze nad głównym wejściem do kościoła. Instrument służy liturgii parafialnej oraz koncertom muzyki sakralnej organizowanym w świątyni. Prospekt organowy jest wpisany w architekturę empory i tworzy wraz z dekoracją stropu zamknięcie zachodniej części nawy. Dostępne źródła nie podają jednolitych danych dotyczących obecnej liczby głosów i manuałów, dlatego wartości tych nie uwzględniono w infoboksie. Droga krzyżowa W 2013 roku w kościele umieszczono nową drogę krzyżową autorstwa słoweńskiej artystki Miry Ličen Krmpotić. Piętnaście stacji wykonano w technice stapianego szkła. Dzieło poświęcił 22 marca 2013 roku biskup koperski Jurij Bizjak. Wprowadzenie współczesnej realizacji stanowi przykład uzupełniania zabytkowego wnętrza o nową sztukę sakralną. Dzwonnica Wolnostojącą dzwonnicę wzniesiono w latach 1600–1615, równolegle z przebudową kościoła. Jej forma jest pomniejszoną wersją historycznej kampanili bazyliki św. Marka w Wenecji. Wieża wraz z wieńczącą ją figurą ma 46,45 m wysokości i dominuje nad panoramą Piranu. Jej smukły, czworoboczny trzon wieńczy otwarta kondygnacja dzwonowa oraz ostrosłupowy hełm. Na szczycie znajduje się obracająca się figura Archanioła Michała, pełniąca funkcję wiatrowskazu. Kierunek ustawienia figury był tradycyjnie obserwowany przez mieszkańców i żeglarzy jako wskazówka dotycząca kierunku wiatru oraz zmiany pogody. W dzwonnicy zawieszone są cztery dzwony. Jeden z nich, odlany w 1477 roku, pochodzi z wcześniejszej dzwonnicy i wybija pełne godziny. Wieża jest udostępniana zwiedzającym jako punkt widokowy. Ponieważ wenecka kampanila św. Marka zawaliła się w 1902 roku i została następnie odbudowana, zachowana pirańska dzwonnica jest starsza od obecnej wersji budowli, na której była wzorowana. W XXI wieku przeprowadzono wieloletnią restaurację dzwonnicy, obejmującą elewacje, wnętrze, konstrukcję schodów i zabezpieczenie elementów architektonicznych. W 2018 roku odnowiono wewnętrzne schody prowadzące na platformę widokową, a w 2025 roku zakończono renowację elewacji zewnętrznych. Baptysterium św. Jana Chrzciciela Baptysterium św. Jana Chrzciciela stoi za prezbiterium kościoła i ma formę wolnostojącej, ośmiobocznej budowli. Obecny obiekt ukończono w 1650 roku, zastępując nim wcześniejszą budowlę związaną z romańskim i gotyckim zespołem sakralnym. Do baptysterium prowadzą kamienne schody pochodzące z 1694 roku. Wnętrze nakryte jest kopułowym sklepieniem i zostało urządzone jako samodzielna przestrzeń przeznaczona do udzielania sakramentu chrztu. Barokowy ołtarz główny wykonali w latach 1691–1693 Iseppo i Pietro Manaresi według projektu Giovanniego Sartoriego. Znajduje się w nim obraz przedstawiający chrzest Chrystusa w Jordanie, natomiast ołtarze boczne mieszczą wizerunki maryjne. Najstarszym elementem wyposażenia jest kamienna chrzcielnica wykonana z przekształconego rzymskiego nagrobka z I wieku. Wtórne wykorzystanie starożytnego obiektu dokumentuje ciągłość osadnictwa i wielowarstwową historię wzgórza kościelnego. Baptysterium stanowi integralną część zespołu św. Jerzego, lecz jako odrębna budowla posiada własną historię architektoniczną. Jego ośmioboczny plan nawiązuje do tradycyjnej symboliki chrześcijańskiej, w której liczba osiem oznacza zmartwychwstanie i początek nowego życia. Zakrystia, skarbiec i muzeum parafialne W pomieszczeniach zakrystii i dawnej plebanii działa muzeum parafialne św. Jerzego. Ekspozycja obejmuje szaty liturgiczne, naczynia kościelne, rzeźby, obrazy, dokumenty oraz przedmioty związane z historią parafii i miasta. Do najcenniejszych eksponatów należy srebrna figura św. Jerzego na koniu. W skarbcu przechowywany jest również relikwiarz w kształcie stopy oraz inne wyroby złotnicze pochodzące z różnych okresów funkcjonowania kościoła. W lapidarium prezentowane są elementy kamieniarskie odkryte podczas badań archeologicznych, w tym fragmenty wcześniejszych kościołów oraz obiekty datowane od starożytności do późnego średniowiecza. Jednym z najważniejszych zabytków muzeum jest drewniany model kościoła pochodzący z około 1590 roku. Przedstawia on wcześniejszą gotycką świątynię i został częściowo zmodyfikowany podczas siedemnastowiecznej przebudowy. Pod nawą udostępniono stanowisko archeologiczne, w którym zachowały się relikty konstrukcji z okresu przedrzymskiego, rzymskiego, późnej starożytności, wczesnego średniowiecza, epoki romańskiej i gotyckiej. Patronat św. Jerzego Święty Jerzy jest patronem kościoła i miasta Piran. W ikonografii przedstawiany jest najczęściej jako rycerz zabijający smoka, który symbolizuje zwycięstwo dobra nad złem. Według miejscowej legendy święty miał ocalić Piran podczas gwałtownej burzy. Tradycja ta przyczyniła się do rozwoju jego kultu w mieście i utrwalenia wizerunku św. Jerzego w sztuce, heraldyce i lokalnych uroczystościach. Wspomnienie patrona przypada 23 kwietnia. W Piranie organizowane są z tej okazji nabożeństwa i wydarzenia kulturalne, współcześnie łączone m.in. z festiwalem tradycji związanych z pirańskimi salinami. Kult św. Jerzego znajduje odzwierciedlenie w ołtarzach, obrazach, rzeźbach i malowidłach stropowych kościoła. Postać świętego jest również obecna w symbolice miasta. Funkcja religijna i kulturalna Kościół jest główną świątynią parafii rzymskokatolickiej w Piranie, należącej do diecezji koperskiej. Odbywają się w nim regularne nabożeństwa, uroczystości parafialne, śluby, pogrzeby oraz obchody wspomnienia św. Jerzego. Kościół był historycznie związany z miejscową kapitułą, dla której przeznaczone były zachowane w prezbiterium stalle. W materiałach miejscowych bywa określany mianem katedry lub kolegiaty, nie jest jednak siedzibą biskupa; właściwą katedrą diecezji koperskiej jest Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Koprze. Ze względu na akustykę i znaczenie historyczne kościół jest wykorzystywany do organizowania koncertów muzyki sakralnej i kameralnej. Odbywają się w nim również wydarzenia związane z dziedzictwem urodzonego w Piranie kompozytora Giuseppe Tartiniego. Muzeum, skarbiec, lapidarium i dzwonnica stanowią część oferty kulturalnej Piranu. Udostępnienie tych przestrzeni umożliwia prezentowanie historii chrześcijaństwa, architektury i sztuki sakralnej miasta niezależnie od bieżącej funkcji liturgicznej. Przypisy Bibliografia Stane Bernik: Organizem slovenskih obmorskih mest: Koper, Izola, Piran. Ljubljana: Mladinska knjiga, 1968. (słoweń.).. Darja Mihelič: Piran: mesto in ljudje pred sto leti. Ljubljana: Zgodovinski arhiv Ljubljana, 1996. (słoweń.).. Polona Senčar: Piran: turistični vodnik. Piran: Občina Piran, Lokalna turistična organizacija, 1999. (słoweń.).. Linki zewnętrzne Kościół św. Jerzego na stronie parafii w Piranie Muzeum parafialne św. Jerzego Kościół i dzwonnica w oficjalnym serwisie turystycznym Piranu