Plac Tartiniego w Piranie

Plac Tartiniego (słoweń. Tartinijev trg, wł. Piazza Tartini) – główny plac miejski Piranu w południowo-zachodniej Słowenii, położony pomiędzy portem a zwartą zabudową historycznego centrum. Nazwany na cześć urodzonego w Piranie skrzypka, kompozytora i teoretyka muzyki Giuseppe Tartiniego. Plac powstał pod koniec XIX wieku w miejscu dawnego wewnętrznego portu dla łodzi rybackich i jednostek wykorzystywanych przez mieszkańców zajmujących się produkcją soli. Po zasypaniu basenu portowego w 1894 roku przestrzeń została przekształcona w reprezentacyjne centrum miasta otoczone budynkami administracyjnymi, mieszkalnymi, sakralnymi i kulturalnymi. Centralnym elementem placu jest odsłonięty w 1896 roku pomnik Giuseppe Tartiniego, wykonany przez weneckiego rzeźbiarza Antonia Dal Zotta. Przy placu znajdują się m.in. ratusz, Dom Tartiniego, Dom Wenecki, kościół św. Piotra, Pałac Sądowy i Galeria Miejska w Piranie. Nazwa Plac nosi imię Giuseppe Tartiniego, urodzonego w Piranie w 1692 roku skrzypka, kompozytora, pedagoga i teoretyka muzyki. Upamiętnienie muzyka w przestrzeni miejskiej obejmuje również jego dom rodzinny, pomnik, teatr oraz wydarzenia organizowane w ramach Festiwalu Tartiniego. Oficjalne nazwy placu mają formę słoweńską Tartinijev trg oraz włoską Piazza Tartini. Stosowanie obu nazw wynika z dwujęzycznego statusu gminy Piran, w której języki słoweński i włoski używane są w administracji, nazewnictwie miejscowym oraz oznakowaniu przestrzeni publicznej. Historia Wewnętrzny port W miejscu obecnego placu znajdował się pierwotnie wewnętrzny basen portowy, określany jako mandrač lub włoskim terminem mandracchio. Służył on niewielkim łodziom rybackim, jednostkom handlowym i łodziom wykorzystywanym przez pracowników związanych z pirańskimi salinami. Basen leżał początkowo poza najstarszym obwodem murów miejskich. Wraz z rozwojem Piranu został otoczony domami zamożnych mieszkańców, budynkami władz miejskich, obiektami handlowymi i kościołem, dzięki czemu jego otoczenie stało się jednym z najważniejszych obszarów miasta. W XIX wieku znaczenie użytkowe wewnętrznego portu malało, natomiast gromadzące się w nim osady i ścieki powodowały problemy sanitarne. Władze miejskie zdecydowały o jego zasypaniu, co przeprowadzono w 1894 roku, tworząc otwartą przestrzeń miejską łączącą port z centrum administracyjnym Piranu. Powstanie placu Po likwidacji basenu portowego teren uporządkowano i przekształcono w reprezentacyjny plac. W jego otoczeniu znajdowały się już budynki wzniesione lub przebudowane w XIX wieku, w tym ratusz, kościół św. Piotra oraz gmach sądowy, które stworzyły zasadnicze ramy przestrzenne nowego centrum miasta. Zmiana funkcji miejsca z portowej na reprezentacyjną była częścią dziewiętnastowiecznej modernizacji Piranu prowadzonej w okresie przynależności miasta do monarchii habsburskiej. Nowy plac stał się ośrodkiem administracji, handlu, życia społecznego i uroczystości publicznych. Pomnik Tartiniego W związku z przypadającą w 1892 roku dwusetną rocznicą urodzin Giuseppe Tartiniego mieszkańcy Piranu podjęli inicjatywę wystawienia kompozytorowi pomnika. Prace przedłużyły się, a monument został odsłonięty w 1896 roku, cztery lata po rocznicy. Autorem brązowej figury był wenecki rzeźbiarz Antonio Dal Zotto. Tartini został przedstawiony w stroju z epoki, ze skrzypcami trzymanymi przy boku i smyczkiem w uniesionej dłoni, a jego postać zwrócona jest w stronę domu rodzinnego stojącego przy placu. Pomnik ma status zabytku o znaczeniu lokalnym i stanowi centralny punkt kompozycyjny placu. Jest jednym z najczęściej wykorzystywanych symboli współczesnego Piranu oraz materialnym elementem miejskiego kultu pamięci o Tartinim. Transport publiczny Na początku XX wieku plac został włączony do systemu komunikacji publicznej łączącego Piran z Portorožem i Luciją. W latach 1909–1912 kursowały na tej trasie trolejbusy, które zapewniały połączenie miasta ze stacją kolei wąskotorowej Triest–Poreč w Luciji. W 1912 roku trolejbusy zastąpiono tramwajami kursującymi na linii Piran–Portorož–Lucija. Eliptyczna przestrzeń placu była wykorzystywana przez tramwaje podczas zmiany kierunku jazdy, co wpłynęło na sposób organizacji nawierzchni i utrwalenie charakterystycznego kształtu centralnej części placu. Komunikację tramwajową zlikwidowano w 1953 roku. Po usunięciu torowiska plac zaczął być wykorzystywany przez ruch samochodowy i jako parking, zanim pod koniec XX wieku przeprowadzono jego gruntowną przebudowę. Przebudowa Borisa Podrecci W latach 1986–1992 plac został przebudowany według projektu architekta Borisa Podrecci. Modernizacja była związana z przygotowaniami do obchodów trzechsetnej rocznicy urodzin Giuseppe Tartiniego przypadającej w 1992 roku. Podrecca zachował eliptyczny układ centralnej części placu, podkreślając go kontrastowym układem kamiennych płyt. Forma nawierzchni nawiązuje zarówno do dawnego basenu portowego, jak i do pętli wykorzystywanej przez historyczną komunikację tramwajową. Projekt uporządkował przestrzeń placu i ograniczył jej funkcję komunikacyjną na rzecz funkcji reprezentacyjnej oraz pieszej. Współczesna aranżacja stanowi przykład połączenia historycznego układu urbanistycznego z architekturą przestrzeni publicznej końca XX wieku. Układ przestrzenny Plac ma otwarty, nieregularny kształt z wyraźnie zaznaczoną elipsą w centralnej części. Od południa i południowego zachodu łączy się z portem oraz nadmorską promenadą, natomiast z pozostałych stron jest otoczony zwartymi pierzejami budynków. Z placu otwierają się osie widokowe w stronę portu, wzgórza z kościołem Świętego Jerzego oraz wąskich ulic historycznego centrum. Nad zabudową placu dominuje dzwonnica kościoła Świętego Jerzego, wzorowana na kampanili bazyliki św. Marka w Wenecji. Centralną część placu zajmuje pomnik Tartiniego, wokół którego rozciąga się eliptyczna nawierzchnia. Obrzeża placu wykorzystywane są przez lokale gastronomiczne, instytucje publiczne, galerie, sklepy i przestrzenie przeznaczone do organizacji wydarzeń. Zabudowa Ratusz Ratusz zamyka północno-zachodnią część placu i jest siedzibą władz gminy Piran. Pierwszy budynek ratuszowy wzniesiono w XIII wieku przy ówczesnym porcie, poza najstarszym obwodem murów miejskich. Średniowieczny ratusz rozebrano w 1877 roku. Obecny gmach ukończono dwa lata później w stylistyce neorenesansowej, według projektu architekta Giovanniego Righettiego z Triestu. Na fasadzie obecnego budynku umieszczono kamiennego lwa św. Marka przeniesionego ze wcześniejszego ratusza. Element ten przypomina o przynależności Piranu do Republiki Weneckiej od końca XIII do końca XVIII wieku. Dom Tartiniego Dom Tartiniego w Piranie stoi przy wschodniej części placu i jest związany z rodziną kompozytora. Jego początki sięgają XIV wieku, kiedy w tym miejscu znajdował się gotycki dom określany jako Casa Pizagrua. Budynek otrzymał obecną neoklasycystyczną formę w XIX wieku. W jego wnętrzu zachowały się dekoracje malarskie, a współczesna ekspozycja prezentuje dokumenty, portrety, nuty oraz skrzypce wiązane z Tartinim. Dom pełni funkcję muzealną, kulturalną i edukacyjną oraz jest siedzibą włoskiej wspólnoty im. Giuseppe Tartiniego. Odbywają się w nim koncerty, wystawy, spotkania i wydarzenia poświęcone dziedzictwu muzyka oraz historii włoskiej społeczności Piranu. Benečanka Benečanka, nazywana także Domem Weneckim, jest późnogotycką kamienicą położoną przy wschodniej pierzei placu. Budynek pochodzi z XV wieku i należy do najlepiej zachowanych przykładów gotyku weneckiego w Piranie. Fasadę kamienicy wyróżniają ostrołukowe okna, kamienne obramienia, narożny balkon oraz dekoracyjne detale charakterystyczne dla architektury weneckiej. Benečanka jest jednym z nielicznych budynków otaczających plac, którego zewnętrzna forma zachowała wyraźne cechy średniowieczne. Kościół św. Piotra Kościół św. Piotra w Piranie stoi przy północnej pierzei placu. Pierwsza świątynia w tym miejscu została wzniesiona w XIII wieku, natomiast obecny budynek jest wynikiem przebudowy przeprowadzonej w 1818 roku. Dziewiętnastowieczną formę kościoła zaprojektował architekt Pietro Nobile, związany z klasycyzmem w monarchii habsburskiej. Niewielka świątynia stanowi jeden z głównych elementów sakralnych placu i kontrastuje z rozbudowaną zabudową administracyjną otaczającą jego pozostałe pierzeje. Pałac Sądowy Pałac Sądowy znajduje się przy zachodniej części placu. Został wzniesiony w latach 1886–1891 według projektów architektów Giuseppe Mosa i Enrica Nordia, w okresie przekształcania otoczenia dawnego portu w reprezentacyjne centrum miejskie. Budynek ma status zabytku o znaczeniu lokalnym. Jego monumentalna bryła współtworzy zachodnią pierzeję placu i odzwierciedla administracyjne znaczenie Piranu w końcowym okresie panowania austro-węgierskiego. Galeria Miejska Galeria Miejska w Piranie należy do sieci Pirańskich Galerii Wybrzeża i jest jedną z głównych przestrzeni wystawienniczych sztuki nowoczesnej oraz współczesnej na słoweńskim wybrzeżu. Wnętrza galerii zostały odnowione w 2012 roku według projektu Borisa Podrecci, który wcześniej opracował również współczesną aranżację placu. Instytucja organizuje wystawy, prezentacje i wydarzenia poświęcone sztuce słoweńskiej oraz międzynarodowej. Funkcje współczesne Plac jest główną przestrzenią reprezentacyjną Piranu i miejscem organizacji koncertów, uroczystości samorządowych, festiwali, wystaw plenerowych oraz wydarzeń społecznych. Wykorzystuje się go m.in. podczas koncertów i przedsięwzięć związanych z dziedzictwem Giuseppe Tartiniego. Przy placu mieści się siedziba władz gminnych oraz punkt informacji turystycznej. Przestrzeń pełni jednocześnie funkcję węzła ruchu pieszego prowadzącego w stronę portu, murów miejskich, kościoła Świętego Jerzego i najstarszej części Piranu. Plac jest częścią strefy o ograniczonym ruchu samochodowym. Ograniczenie liczby pojazdów w historycznym centrum pozwoliło w większym stopniu przeznaczyć przestrzeń dla pieszych, wydarzeń kulturalnych i działalności lokali znajdujących się w parterach otaczających budynków. Dzięki płaskiej nawierzchni plac należy do łatwiej dostępnych przestrzeni historycznego Piranu dla osób z ograniczoną mobilnością. W jego otoczeniu działają dostępne lokale gastronomiczne i instytucje, choć prowadzące z placu do wyżej położonych części miasta ulice są często strome lub wyposażone w schody. Galeria Przypisy Bibliografia Steve Fallon: Slovenia. Wyd. 5. London: Lonely Planet, 2007. ISBN 978-1-74104-480-5. (ang.).. Michał Jurecki: Słowenia. Praktyczny przewodnik. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2007, s. 225–226. ISBN 978-83-7304-837-9. (pol.).. Robin McKelvie, Jenny McKelvie: Slovenia. Bradt Travel Guides, 2008. (ang.).. Norm Longley: The Rough Guide to Slovenia. Rough Guides, 2004. (ang.).. Linki zewnętrzne Plac Tartiniego w oficjalnym serwisie turystycznym Piranu i Portorožu Dziedzictwo Giuseppe Tartiniego w Piranie