Cerkiew Świętej Bogurodzicy w Donjej Kamenicy

Cerkiew Świętej Bogurodzicy (serb. Црква Свeте Богородице) – cerkiew z XIV wieku w Serbii, we wsi Donja Kamenica, wpisana do serbskiego rejestru zabytków jako obiekt o dużym znaczeniu; w jej wnętrzu znajdują się cenne malowidła z XIV wieku. Historia Cerkiew powstała w XIV wieku, jest jedną z najstarszych świątyń średniowiecznych we wschodniej Serbii. Fundator obiektu nie jest znany, najpewniej był nim miejscowy szlachcic. Zachowała się częściowo inskrypcja wspominająca despotę Michała, syna Michała; nie wiadomo, kim była ta osoba. Według badań Živojina Andrejicia za odbudowę kościoła i malowidła był odpowiedzialny Belaur, brat cara bułgarskiego Michała III Szyszmana. Prawdopodobnie cerkiew była poświęcona Najświętszej Maryi Pannie. Pierwotna forma świątyni została zniszczona w XVI lub XVII wieku na skutek usunięcia szczytów od północy i południa, zamurowania przestrzeni pomiędzy wieżami oraz zmiany pokrycia dachowego. Pierwsza wzmianka o świątyni pochodzi z lat 70. XIX wieku. Podczas I wojny światowej budynek nie został zniszczony przez Bułgarów, gdyż myśleli oni, że jest to cerkiew bułgarska. W latach 30. XX wieku zawaliła się kopuła oraz północno-wschodni narożnik nawy, świątynia pozostawała w takim uszkodzonym stanie przez kilkadziesiąt lat. Obecny wygląd został odtworzony m.in. na podstawie badań i fotografii. Cerkiew została wpisana do serbskiego rejestru zabytków w 1979 roku jako obiekt o dużym znaczeniu (serb. NKD od velikog značaja). Badania cerkwi prowadzono na przestrzeni blisko 150 lat, od połowy XIX wieku. W latach 1979–1981 przeprowadzono badania archeologiczne wokół świątyni. Prace konserwatorskie przeprowadzono w 1985 roku, budynek był wówczas niekonsekrowany i pozostawał pod opieką mieszkańców wsi. Nabożeństwa nie odbywały się co najmniej do 1992 roku. Świątynia podlega formalnie pod eparchię timocką i jest jej najcenniejszym zabytkiem. Architektura Cerkiew znajduje się na lewym brzegu rzeki Trgoviški Timok, co dawniej zapewniało jej ochronę. Leży równolegle do dawnej szosy, biegnącej do Pirotu i Widynia. Jest to bardzo mała świątynia, wzniesiono ją na planie prostokąta o wymiarach 7,5 na 6,7 m, nie przynależy do żadnego konkretnego stylu architektonicznego, choć wykazuje cechy stylu romańskiego, gotyku, stylu morawskiego oraz stylu kościołów Raški – bizantyńsko-rzymskich; łączy cechy budynków wschodnich i zachodnich. Została zbudowana z kamienia łamanego oraz cegły. W konstrukcji brak kątów prostych, co widać niemal gołym okiem; do budowy wykorzystano materiały pochodzenia bizantyńskiego i rzymskiego. Przed wejściem do kościoła znajdował się dwukondygnacyjny drewniany ganek, który pełnił funkcję egzonarteksu; takie rozwiązanie nie pojawiało się w architekturze średniowiecza, ganki budowano z kamienia; jedynie cerkiew św. Jana Teologa w pobliskim Poganovie miała także drewniany ganek. Nawa na planie krzyża wpisanego jest zamknięta trójboczną apsydą o długości 1,3 m z biforium. Nawę nakrywa kopuła, wsparta na pendentywach. W bębnie znajduje się osiem okien. Ponad dwukondygnacyjnym narteksem wznoszą się dwie wieże o przekroju kwadratowym, pełniące rolę dzwonnic. Ściany wewnętrzne są pokryte cennymi malowidłami, wyjątkowymi w skali całych Bałkanów; pochodzą one z około 1320 roku lub z 2. połowy XIV wieku; w dużej części zachowały się. Badacze nie są zgodni co do tego, jacy władcy zostali na nich przedstawieni. Ikonografia religijna obejmuje m.in.: wcielenie (narodziny Jezusa Chrystusa), ostatnią wieczerzę oraz ofiarę Jezusa Chrystusa, a także Matkę Bożą i jej Wniebowzięcie, Jana Chryzostoma, Bazylego Wielkiego, Teodora z Amasei, Teodora Stratelatesa, sceny z życia Świętej Paraskiewy w południowej wieży oraz sceny z życia Mikołaja z Miry w wieży północnej. Wokół cerkwi znajdował się cmentarz od XIV do XVII wieku, pochówków dokonywano także wewnątrz świątyni, odkryto łącznie 75 grobów podczas wykopalisk archeologicznych; znaleziono m.in. srebrny diadem ze złoceniami. Galeria Przypisy Bibliografia TeodoraT. Vasileva TeodoraT., The scene „Melismos“ in the Church „St. Virgin“ in Dolna Kamenitsa (XIV c.), [w:] Niš i Vizantija, Niš: University of Niš, 2003 [zarchiwizowane z adresu 2011-10-06] (ang.).