Tangerhütte

Tangerhütte is een eenheidsgemeente in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, gelegen in de Landkreis Stendal. De gemeente telde op de peildatum van de meest recente statistiek 10.612 inwoners, en per 31 december 2025 precies 10.000. Ontstaan van de huidige gemeente De eenheidsgemeente Tangerhütte is op 31 mei 2010 opgericht door de fusie van de toenmalige zelfstandige gemeenten Bellingen, Birkholz, Bittkau, Cobbel, Demker, Grieben, Hüselitz, Jerchel, Kehnert, Lüderitz, Ringfurth, Schelldorf, Schernebeck, Schönwalde (Altmark), de stad Tangerhütte, Uchtdorf, Uetz, Weißewarte en Windberge. Indeling gemeente De gemeente is, conform artikel 18 van de in juni 2025 voor het laatst gewijzigde Hauptsatzung (hoofdgemeenteverordening) ingedeeld in 32 Ortsteile (OT) en 6 zogenaamde Wohnplätze, gegroepeerd in 19 Ortschaften (OS), die alle 19 ook een Ortsteil zijn: Bellingen OS Birkholz OS, met de Wohnplatz Waldfrieden Scheeren, OT Sophienhof, OT Bittkau OS Cobbel OS Demker OS, met de Wohnplatz Am Bahnhof Elversdorf, OT Grieben OS Hüselitz OS Klein Schwarzlosen, OT Jerchel OS Kehnert OS Lüderitz OS Groß Schwarzlosen, OT Stegelitz, OT Ringfurth OS Polte, OT Sandfurth, OT Schelldorf OS Schernebeck OS Schönwalde (Altmark) OS Tangerhütte, hoofdplaats en OS Briest, OT Mahlpfuhl, OT Uchtdorf OS Uetz OS Weißewarte OS Windberge OS Brunkau, OT Ottersburg, OT Schleuß, OT Tot Tangerhütte behoort verder nog een rond 2 km² grote exclave ten westen van Bertingen, die uit moerasland langs de Elbe bestaat. Via de volgende pagina op de website van de gemeente is over alle 32 Ortsteile nadere informatie te vinden: www.tangerhuette.de/de/ortschaften.html. Geografie Tangerhütte ligt deels in een bosrijk en deels in een enkele tientallen meters lager, vrij drassig en vlak rivierdalgebied. Het ligt in het (aan natuurschoon rijke) brongebied en aan de bovenloop van de Tanger, een onbevaarbaar zijriviertje van de Elbe. De streek is gevoelig voor overstromingen van de Elbe. Bij het dorp Schelldorf ligt een 175 hectare groot natuurreservaat, Schelldorfer See. Dit is een lang, smal, hoefijzervormig meer, dat een ten dele verlandende dode arm van de Elbe is. Zie de bovenstaande luchtfoto. De bossen rondom en ten westen van de gemeente behoren grotendeels tot de uitgestrekte, ietwat op de Veluwe in Nederland gelijkende, Colbitz-Letzlinger Heide. Gedeelten hiervan zijn natuurreservaat, andere gedeelten, vooral in de gemeentes Stendal en Gardelegen, zijn als militair oefenterrein in gebruik. Zie onder: Uchtspringe. Ten noorden van Uchtdorf en ten westen van Mahlpfuhl ligt een 1.210 hectare groot natuurreservaat, het Mahlpfuhler Fenn met zowel bos, heide als wetlands. Er komen veel, soms zeer zeldzame, planten en dieren voor. Naburige gemeenten In het noorden: Stendal In het noordoosten: Tangermünde In het zuidoosten, aan de overkant van de Elbe: Elbe-Parey in de Landkreis Jerichower Land In het zuiden: Angern In het zuidwesten: Burgstall (Landkreis Börde), in de Verbandsgemeinde Elbe-Heide, en verderop Haldensleben in de Landkreis Börde Verkeer en vervoer Door de gemeente loopt de Autobahn A 14 (afrit 18 Lüderitz en afrit 19 Tangerhütte) en de Bundesstraße 188, die geleidelijk voor de A 14 plaats maakt en tot lokale straat wordt "gedegradeerd". Tangerhütte heeft sinds 1852 een station, en Demker een spoorweghalte, aan de tussen 1846 en 1849 aangelegde spoorlijn van Wittenberge (aan de Elbe) via station Stendal Hbf naar Magdeburg Hbf vice versa. Dit is tevens de eerste en tot dusverre (2024) enige lijn van de S-Bahn Mittelelbe, die een S-Bahnnet voor de stad Maagdenburg moet worden. Geschiedenis Zie ook de artikelen over de individuele Ortschaften van Tangerhütte. Tangerhütte heet naar een ijzer verwerkende industrie (Hütte) aan het riviertje de Tanger. Vanaf de Jonge Steentijd tot aan de Romeinse tijd hebben mensen, verspreid over het gebied van de huidige gemeente, bewoningssporen, grafheuvels e.d. achtergelaten. De meeste hier gedane archeologische vondsten zijn opgenomen in diverse museumcollecties in de regio. In de Vroege middeleeuwen werd deze streek gekoloniseerd door mensen, die tot Slavische volkeren behoorden, zogenaamde Wenden. Aan veel plaatsnamen, die van Slavische oorsprong zijn, kan men dit nog zien. Ook sporen van hun dodencultus werden bij archeologisch onderzoek teruggevonden. Vanaf de 12e eeuw is het gebied gekerstend door immigranten vanuit Westelijk Duitsland en Vlaanderen, zie: Oostkolonisatie. In de middeleeuwen lag hier een dorpje met de naam Vaethen. Zoals de meeste dorpen om Tangerhütte heen nu nog altijd zijn, was dit tot 1842 een bescheiden boerendorp. Tot en met de 18e eeuw lag dit gebied in de Mark Brandenburg, en na de val van Napoleon in Pruisen. In de 16e eeuw had de Reformatie tot gevolg, dat bijna alle christenen in de huidige gemeente evangelisch-luthers werden. Tot op de huidige dag zijn alle in dit artikel vermelde kerkgebouwen, tenzij anders vermeld, evangelisch-luthers. In 2019 sloot de laatste rooms-katholieke kerk in Tangerhütte. Van de bevolking was in 2020 minder dan 15% nog christen. Enkele aan de Elbe gelegen plaatsjes in de gemeente waren tot aan de Tweede Wereldoorlog schippersdorpen. De grootschalige teelt van asperges te Cobben in het Elbedal is van bovenregionale betekenis en begon omstreeks 1800. Tot en met de 19e eeuw werd rondom Vaethen vooral ijzeroer uit de bodem van omliggende landerijen gewonnen, en in smidsen, later industrieel verwerkt. In 1844 werden grote hoeveelheden van deze delfstof langs de oevers van de Tanger ontdekt, wat tot de oprichting van een grote ijzergieterij, de Tanger-Hütte, leidde, die begin 20e eeuw werk bood aan 1.500 man, éénderde van alle mannen in toen nog Vaethen. In 1873 en 1911 lieten rijke industriëlen, eigenaren van de ijzergieterij, kasteelachtige landhuizen bouwen, die ter plaatse respectievelijk Altes en Neues Schloss worden genoemd. Pas in 1928 werd de plaatsnaam van Vaethen in Tangerhütte veranderd. In 1935 verkreeg Tangerhütte stadsrechten. De ijzergieterijen waren intussen via Grusonwerk in handen van Friedrich Krupp AG geraakt, maar waren vermoedelijk niet betrokken bij de wapenproductie van Adolf Hitlers Derde Rijk. Men produceerde er o.a. decoratieve ijzeren voorwerpen. Gedurende de Tweede Wereldoorlog was er in Tangerhütte een hospitaal gevestigd voor aan TBC lijdende krijgsgevangenen. Vijfhonderd van hen zijn hier gestorven. Van 1949 tot 1990 lag Tangerhütte in de DDR. De ijzergieterij bleef de enige industrie van betekenis in het stadje. Na de Duitse hereniging in 1990 moest de gieterij inkrimpen en moderniseren. Dit lukte uiteindelijk niet. In de 21e eeuw volgde een reeks faillissementen en doorstarts; anno 2022 lijkt de ijzergieterij definitief verleden tijd te zijn geworden. De 19e-eeuwse monumentale fabrieksgebouwen van de gieterij zijn in staat van verval. Dat geldt ook voor het Alte Schloss en nog enige andere leegstaande gebouwen in Tangerhütte. Het Neue Schloss werd van dreigend verval gered en tot cultureel centrum verbouwd. Of er vervangende werkgelegenheid voor de werkloos geworden gieterij-arbeiders is gecreëerd, is niet duidelijk. Het bevolkingscijfer van Tangerhütte vertoont door dit alles een dalende tendens: in 1985 woonden in het stadje zelf nog meer dan 8.000 mensen, in 2023 nog slechts ongeveer 4.500. Verscheidene dorpen in de gemeente liepen in 2002 grote materiële schade op door overstromingen van de Elbe. In de driehoek tussen Mahlwinkel, gemeente Angern, Cobbel en Uetz, werd in 1952 door de bezettingstroepen van de Sovjet-Unie in de DDR een militaire vliegbasis ingericht. Van 1957 tot 1994, bijna vier jaar na de Duitse hereniging, waren hier militairen van het Sovjet-Russische Derde Leger gestationeerd. Ook werd in 1968 voor hen een kazerne gebouwd. De vliegbasis werd vooral voor gevechts- en andere helikopters gebruikt, o.a. van de types Mil Mi-2, Mil Mi-6, Mil Mi-8 en Mil Mi-24. Ook was er artillerie gestationeerd. Afbeeldingen Dorpskerken Partnergemeentes Tangerhütte onderhoudt een jumelage met Extertal in Noordrijn-Westfalen. Beide gemeenten ondervinden sociaal-economische steun in het kader van zogenaamde LEADER-projecten. De Ortschaft Lüderitz onderhoudt een jumelage met Lüderitz in Namibië. Bekende personen in relatie tot de gemeente Talrijke leden van het geslacht Von Bismarck, waarvan één familietak uit Briest afkomstig is, zijn in de gemeente geboren, overleden of hebben er lange tijd gewoond. Friedrich Wilhelm Graf von der Schulenburg-Kehnert (geboren op 21 november 1742 te Kehnert; overleden op 7 april 1815 ibidem), belangrijk Pruisisch officier en minister van Financiën; hij liet het huidige Kasteel Kehnert in 1803 ontwerpen en bouwen door Carl Gotthard Langhans (die ook de architect was van het bekende Brandenburger Tor (Berlijn)). Max Hilzheimer (geboren op 15 november 1877 in Kehnert; overleden op 10 januari 1946 in Berlijn-Charlottenburg), zoöloog, en één der eersten, die zich, in de jaren-1920, inzette voor het inrichten van natuurreservaten in en om Berlijn. Kurt Student (1890 te Birkholz - 1978), Duits generaal, in de Tweede Wereldoorlog in 1940 (Duitse aanval op Nederland) en 1944 (Slag om Arnhem) in Nederland actief Otto Weckerling (geboren op 23 oktober 1910 in Kehnert; overleden op 6 mei 1977 in Dortmund), wielrenner en na de Tweede Wereldoorlog ploegleider/trainer van baanwielrenners; hij reed in de periode 1935-1938 enige malen mee in de Tour de France en won tweemaal een etappe. Hans Koch (1912 te Tangerhütte – 1955 in de gevangenis), SS- Unterscharführer, laborant, oorlogsmisdadiger, voerde in Concentratiekamp Auschwitz de massale vergassingen door middel van Zyklon B uit