Chersonez Taurydzki

Chersonez Taurydzki (ukr. Херсоне́с Таврі́йський; dawniej ros. Korsuń; gr. Χερσόνησος, trb. Chersonesos) – antyczne miasto greckie na Krymie – kolonia Miletu, także starożytna nazwa całego Półwyspu Krymskiego. Miejsce przyjęcia chrztu w 988 przez księcia ruskiego Włodzimierza I Wielkiego, czyli symbolicznego chrztu Rusi. Ruiny miasta znajdują się obecnie w granicach administracyjnych Sewastopola. Ruiny Chersonezu udostępnione są do zwiedzania jako duży rezerwat – muzeum archeologiczne. Jednym z czołowych inicjatorów badań Chersonezu oraz twórcą muzeum był polski archeolog Karol Kościuszko-Waluszyński. Od 2004 roku badania archeologiczne w południowej części Chersonezu prowadzili polscy archeolodzy z UAM. W 2013 roku obiekt został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Historia Chersonezu Założony przez greckich kolonistów z Miletu w 528 p.n.e., w czasie wielkiej kolonizacji. Początkowo miał standardowy system demokratycznego rządzenia miastem przez wybieranych urzędników. Podstawą gospodarki było rolnictwo bazujące na okolicznych polach. Na przełomie V/IV wieku p.n.e. powstały pierwsze mury obronne dookoła ówczesnego miasta. W tym też czasie Chersonez z miasta-państwa przekształcił się w stolicę dość dużego państwa, obejmującego znaczną część zachodniego Krymu. Od połowy IV wieku p.n.e. miasto szybko się rozwijało i w III wieku p.n.e. osiągnęło swe maksymalne rozmiary, widoczne w przebiegu zachowanych do dziś murów. W II wieku p.n.e. zagrożenie ze strony Scytów, którzy opanowali większość Krymu, zmusiło Chersonez do prośby o pomoc, skierowanej do władcy Pontu, króla Mitrydatesa. Doprowadziło to do rozbicia Scytów, ale Chersonez wszedł w skład państwa pontyjskiego, choć zachował wewnętrzną autonomię i samorząd. Po klęsce Mitrydatesa w wojnie z Rzymem, Chersonez stopniowo uzależniał się od imperium rzymskiego. W II wieku n.e. w mieście ustanowiono kontyngent wojsk rzymskich, podobnie jak i w innych miastach południowego Krymu. Rzymianie rozbudowali i unowocześnili fortyfikacje. W IV wieku Hunowie zajęli Krym, a Chersonez znacznie podupadł w związku z załamaniem gospodarczym, jednak nie został poważnie zniszczony. Pod koniec V wieku z inicjatywy i dzięki dotacjom cesarza bizantyjskiego Zenona odbudowano fortyfikacje miejskie, a miasto znów ożywiło się gospodarczo. Dobra koniunktura trwała i przy następnych cesarzach przez cały VI wiek. W 711 w Chersonezie zaczął się bunt i wybrano cesarzem bizantyjskim oficera Filipikosa Bardanesa, który następnie przez dwa lata utrzymał się na tronie w Bizancjum. Aż do IX wieku miastem zarządzał lokalny samorząd, złożony z 40 obywateli. Jednak w IX wieku Chersonez ustanowiono siedzibą temu, a władzę objął strateg. W 988 na skutek zdrady Chersonez zdobyły wojska ruskie księcia Włodzimierza I, który jednak pod wpływem negocjacji zgodził się zwrócić miasto, a także według niektórych źródeł właśnie w Chersonezie przyjął chrześcijaństwo. Upadek Chersonezu zaczął się w 1223 w związku ze spustoszeniem Krymu przez wojska mongolskie. W 1299 kolejnych spustoszeń dokonał wódz mongolski Nogaj, którego wojska zdobyły miasto. W połowie XII wieku miasto opanowali Genueńczycy, którzy od tej pory sprawowali tam rządy. W 1399 armia mongolska pod wodzą Edygeja spaliła Chersonez i wymordowała znaczną część ludności. Na ruinach grodu do około 1450 próbowano wznosić niewielkie osady, ale miasto się nie odrodziło i od 1450 teren był całkowicie niezasiedlony, a wkrótce potem ruiny zostały przysypane osadem. W 1817 przypadkowo odkryto pierwsze ruiny Chersonezu. Od tego czasu do dziś cały obszar dawnego miasta jest intensywnie badany przez archeologów. W 1892, na bazie dotychczasowych odkryć, Karol Kościuszko-Waluszyński, polski archeolog badający Chersonez, ustanowił na terenie wykopalisk muzeum, istniejące nieprzerwanie do dziś. W latach sześćdziesiątych XIX wieku powstał w centrum Chersonezu klasztor prawosławny, a w pobliżu niego cerkiew pw. św. Włodzimierza. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku i na początku XX wieku powstały na terenie Chersonezu niewielkie budowle militarne – bateria artyleryjska oraz kazamaty. Zabytki Na terenie Chersonezu wydzielono blisko 70 zabytkowych budowli lub kompleksów budowli. Oprócz tego drobne przedmioty i dzieła sztuki zgrupowano w dwóch muzeach, mieszczących się w dziewiętnastowiecznych budynkach klasztoru prawosławnego. W jednym jest muzeum antycznych zabytków Chersonezu, a w drugim muzeum wczesnośredniowiecznych zabytków z miasta. Do głównych zachowanych zabytków należą: Teatr grecki na 2000 osób zbudowany w pierwszej połowie III wieku p.n.e. jako teatr grecki. W II lub III wieku n.e. przebudowano go na rzymski amfiteatr przeznaczony głównie do walk gladiatorów. W połowie IV wieku n.e. został zlikwidowany i częściowo wykorzystując jego konstrukcję, a częściowo zasypując zbudowano w tym miejscu szereg domów mieszkalnych oraz dwa kościoły chrześcijańskie. Przy odsłanianiu amfiteatru w czasie prac archeologicznych usunięto pozostałości zabudowy mieszkalnej spalonej w 1399, pozostawiając z niej tylko ruiny kościoła wbudowanego w amfiteatr. Bazylika 1935 – zbudowana w VI wieku n.e., prawdopodobnie na miejscu starszej synagogi, rozbudowywana i przebudowywana do XI wieku. Odkryta w 1935, czemu zawdzięcza nazwę. Oprócz zarysów i dolnych części ścian zachowały się liczne marmurowe kolumny i resztki dwóch portali, obecnie zrekonstruowane i osadzone w pierwotnym położeniu. Bazylika w bazylice – powstała w VI wieku n.e., przebudowana na mniejszy kościół w drugiej ćwiartce X wieku. W XI i XII wieku dobudowano do ścian mniejszej świątyni ciąg kramów kupieckich, a z drugiej strony kaplicę z grobowcem. Świątynię odkrył polski archeolog Karol Kościuszko-Waluszyński. Bazylika na wzgórzu – jedna z największych świątyń miasta, zbudowana w VI wieku n.e., zniszczona w czasie zdobywania Chersonezu przez księcia Włodzimierza w 989. Na przełomie X/XI w powstała w jej ruinach mniejsza świątynia. „Bazylika zachodnia” – zbudowana w VI wieku n.e. jako świątynia klasztoru żeńskiego, zniszczona w czasie zdobywania Chersonezu przez księcia Włodzimierza w 989. Cytadela rzymska – zespół bardzo dobrze zachowanych, potężnych umocnień rzymskich z II wieku n.e., bazujących częściowo na starszych konstrukcjach i znacząco powiększonych w czasach bizantyńskich, zwłaszcza za cesarza Zenona w V wieku n.e. Oprócz murów i baszt, w środku znajdują się pozostałości rzymskich koszar, budynków administracji i komendantury rzymskiej i bizantyjskiej oraz kościoła z XI wieku n.e. Większość kompleksu odkrył polski archeolog Karol Kościuszko-Waluszyński Bazylika Uwarowska – największy zespół świątynny dawnego Krymu, siedziba biskupa chersoneskiego, pochodząca z przełomu VI/VII wieku n.e. Nazwa pochodzi od odkrywcy kompleksu, księcia Uwarowa. Baptysterium z VI w n.e. największe w Chersonezie, przypuszczalne miejsce chrztu księcia Rusi Kijowskiej Włodzimierza. Bazylika Kruze – najstarsza chrześcijańska świątynia Chersonezu, zbudowana na resztkach wcześniejszej pogańskiej świątyni greckiej w V wieku n.e. Kilka kwartałów mieszkalnych wraz z kompletnie zachowanymi głębokimi cysternami na wodę, wino, zboże. Dwupoziomowy sobór św. Włodzimierza zbudowany w okresie 1861–1892. Powstał na miejscu centralnego placu bizantyńskiego Chersonezu. 2 lutego 1923 odebrany Cerkwi i przekazany na potrzeby muzeum. Od 1929 w górnej cerkwi (bardziej reprezentacyjnej) znajdowała się ekspozycja muzealna poświęcona znaleziskom chersoneskim, a w dolnej cerkwi urządzono magazyn. W czasie II wojny światowej niemieckie wojska wysadziły część świątyni, która pozostawała od tej pory w stanie ruiny. W 1998 zwrócona Cerkwi, odbudowana i od 2001 czynne są obie cerkwie. W górnej cerkwi bardzo bogate zdobienia, marmurowy ikonostas, mozaiki podłogowe i liczne freski na ścianach. W dolnej cerkwi eksponowane są resztki starożytnej cerkwi chersoneskiej, wokół soboru zarysy lub resztki trzech kolejnych bizantyjskich świątyń. Zobacz też Wielka kolonizacja Kolonia (starożytna Grecja) Wielka Grecja Przypisy Bibliografia Сергей Б. Сорочан: Херсонес Таврический. Краткий путеводитель по городищу, изд. Библекс, Севастополь 2007, ISBN 978-966-8231-81-0. (ros.) S. B. Soroczan, W. M. Zubar, L. W. Marczenko: Chersonez, wyd. Fond Nasledie tysiaczeletija, 2006