Marsylia

Marsylia (fr. Marseille, wymowa; oksyt. Marselha) – miasto w południowej Francji, nad Morzem Śródziemnym, ok. 100 km na południowy zachód od Alp. Jest drugim co do wielkości miastem w kraju, po Paryżu. Miasto w granicach administracyjnych gminy liczy ok. 900 000 mieszkańców, natomiast zespół miejski Marsylii w zależności od źródła liczy od 1 380 000 do 1 614 501 mieszkańców. Wraz z sąsiadującymi gminami tworzy metropolię Métropole d'Aix-Marseille-Provence z liczbą ludności na poziomie 1 898 561 osób. Jest stolicą regionu Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże i departamentu Delta Rodanu. Od wschodnich przedmieść Marsylii do granicy z Włochami rozciąga się Lazurowe Wybrzeże. Miasto jest otoczone przez Park Narodowy Calanques. Założona przez Greków z Fokai ok. roku 600 p.n.e. jako Μασσαλία (Massalia). Jest najstarszym miastem we Francji. Marsylia jest dużym węzłem komunikacyjnym z jednym z największych portów morskich w Europie, międzynarodowym lotniskiem, które obsłużyło w 2019 roku ponad 10,1 miliona pasażerów, rozbudowaną siecią autostrad i linią kolei dużych prędkości TGV. Ponadto, w Marsylii funkcjonują dwie linie metra. Marsylia była Europejską Stolicą Kultury 2013. Na przedmieściach Marsylii działa ITER, ośrodek naukowy z pierwszym reaktorem termonuklearnym. Geografia Położenie Marsylia położona jest w południowo-wschodniej Francji, w historycznym regionie Prowansja. Jest stolicą zarazem regionu administracyjnego Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże, jak i departamentu Delta Rodanu. Od południa i zachodu miasto oblewają wody Morza Śródziemnego, a dokładniej Zatoki Lwiej w przypadku zachodniego wybrzeża miasta. Na wschód od miasta rozciągają się Calanque, śródziemnomorskie fiordy, strome wcięcia w skałach wapiennych tworzące dolinki. Otoczona masywami l’Estaque i l’Étoile na północy, masywem Garlaban na wschodzie, masywem Saint-Cyr i górą Mont Puget na południowym wschodzie oraz masywem Marseilleveyre na południu. Miasto położone jest ok. 100 km na południowy zachód od Alp, a dokładniej Alp Prowansalskich. Klimat Marsylia znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego typu śródziemnomorskiego, z łagodnymi zimami i ciepłymi, miejscami gorącymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 20 °C w dzień i 11 °C w nocy. Średnia temperatura trzech najchłodniejszych miesięcy – grudnia, stycznia i lutego wynosi około 12–13 °C w dzień i 4 °C w nocy. Sezon z letnimi temperaturami trwa pół roku, od maja do października. W najcieplejszych miesiącach roku – lipcu i sierpniu, średnie temperatury w dzień wynoszą około 29–30 °C w ciągu dnia, 19–20 °C w nocy, a średnia dobowa temperatura morza wynosi ok. 22 °C. Temperatury powyżej 30 °C występują w 50 dniach rocznie, głównie w lipcu i sierpniu (średnio po 20 dni w każdym tym miesiącu). Kwiecień ma charakter przejściowy, ze średnią temperaturą około 19 °C w ciągu dnia i 9,5 °C w nocy, pod względem temperatury i nasłonecznienia przypomina pierwszą połowę maja w Polsce. W marcu i listopadzie średnie temperatury w dzień wynoszą około 16 °C. Miasto ma 2800–2900 godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 140 h (średnio 4,5 godziny dziennie, około 4 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do około 370 h (średnio 12 godzin czystego słońca na dobę, około 1/3 więcej niż w Polsce) w lipcu. Historia Marsylia została założona ok. 600 p.n.e. przez Greków z Fokai i początkowo nosiła nazwę Massalia. Była pierwszym greckim polis w zachodniej Europie. W 49 p.n.e. została zdobyta przez Juliusza Cezara i włączona do rzymskiej prowincji Gallia Narbonensis. Przez kolejne 500 lat była częścią Cesarstwa Rzymskiego i korzystała z okresu pokoju (Pax Romana). W roku 476 zdobyta przez Wizygotów, następnie przez Burgundów i Ostrogotów. Od VI wieku należała do państwa Franków. Za panowania Karola Wielkiego stała się głównym średniowiecznym frankońskim portem handlowym. W 879 roku została podporządkowana królestwu Arelat, a w X wieku Prowansji. Od 1246 roku hrabiami Prowansji byli władcy z kolejnych linii dynastycznych Andegawenów francuskich. Po ich wygaśnięciu, w 1481 roku została ostatecznie wcielona wraz z całą Prowansją do królestwa Francji. W średniowieczu miała status wolnego miasta. W czasach nowożytnych stała się ważnym portem i bazą floty francuskiej. Po licznych buntach przeciw władzy Paryża została za czasów Ludwika XIV ściślej podporządkowana rządowi centralnemu, a portu strzegły wybudowane nad miastem forty. W 1720 roku miasto nawiedziła epidemia dżumy, która zdziesiątkowała jego populację. Po wybuchu rewolucji francuskiej i ogłoszeniu I Republiki mieszkańcy Marsylii entuzjastycznie wsparli nowy rząd, a śpiewana przez ochotników z Marsylii pieśń Marsz wojenny Armii Renu została nazwana Marsylianką i stała się hymnem republiki. W XIX wieku Marsylia zaczęła się gwałtownie rozwijać wraz z postępującą rewolucją przemysłową i podbojami kolonialnymi Francji w północnej Afryce (od 1830 roku). Jej znacznie wzrosło jeszcze bardziej po otwarciu Kanału Sueskiego (1869), który skrócił drogę morską z portów Europy do Azji. Podczas II wojny światowej została zbombardowana i znaczna jej część uległa zniszczeniu. Demografia Marsylia jest drugim, po Paryżu największym miastem we Francji i trzecią, po Paryżu i Lyonie aglomeracją w kraju. Według danych na rok 2013 miasto zamieszkiwały 855 393 osoby. Gęstość zaludnienia wynosiła 3555 osób/km². Zgodnie z danymi Demographia: World Urban Areas, zespół miejski liczy 1 380 000 mieszkańców na obszarze 689 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącej 2003 osób/km². Natomiast zgodnie z danymi francuskiego urzędu statystycznego, jednostka miejska Marsylii (Unité urbaine de Marseille - Aix-en-Provence) liczy 1 614 501 mieszkańców na powierzchni 1758 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącej 918 osób/km². W wyniku imigracji głównie ludności arabskiej do Francji, która znacząco nasiliła się od lat 70. XX wieku zmieniła się znacząco demografia tego miasta. Niegdyś miasto zamieszkiwała ludność głównie wyznania chrześcijańskiego, a na początku XXI wieku szacuje się, że już co trzeci mieszkaniec Marsylii jest wyznawcą islamu. Wyznania religijne: Katolicy: 739,930 osób / 68.5% w 2019 Muzułmanie: 200,000 / 25% Ateiści / niereligijni: 156.000 / 14.5% Gospodarka Marsylia jest dużym ośrodkiem przemysłowym i handlowym. Miasto jest jednym z głównych ośrodków przemysłu hutniczego we Francji. Rozwinięty jest również przemysł stoczniowy, lotniczy, rafineryjny, petrochemiczny, włókienniczy i spożywczy. Znaczną część gospodarki miasta stanowi turystyka. W mieście znajduje się dzielnica ekonomiczna Euroméditerranée, gdzie znajdują się najwyższe budynki w Marsylii: Tour CMA-CGM (147 m), Tour La Marseillaise (136 m), H99 (99 m, w budowie), Tour Mirabeau (85 m) i La Porte Bleue (56 m). Transport Transport morski W mieście znajduje się jeden z największych portów morskich w Europie: Port Marsylia. Transport lotniczy Miasto jest obsługiwane przez międzynarodowy port lotniczy Marsylia, który obsłużył w 2019 roku ponad 10,1 miliona pasażerów. Transport drogowy Miasto przecina kilka autostrad: Autostrada A7 w stronę północną, w kierunku Lyon Autostrada A50 w stronę wschodnią, w kierunku Tulon Autostrada A51 w stronę północną, w kierunku departamentu Alpy Wysokie Autostrada A55 w stronę zachodnią, w kierunku Nîmes Transport kolejowy Marsylia ma połączenie linią kolei dużych prędkości TGV z wieloma ośrodkami miejskimi położonymi na północ od miasta, m.in. z Paryżem, Lyonem, Nîmes i Valence (poprzez linie LGV Méditerranée-LGV Rhône-Alpes-LGV Sud-Est). Dodatkowo planowana jest linia szybkiej kolei LGV Provence-Alpes-Côte d’Azur z Marsylii, poprzez Niceę i Cannes do Włoch, która ma zastąpić obecną linię kolejową Marseille – Ventimiglia. Do 2019 roku kursowały tędy międzynarodowe pociągi dużych prędkości Eurostar, których trasy zostały czasowo ograniczone ze względu na Pandemię COVID-19. Kursują tędy także pociągi regionalne, przewoźników: TER Provence-Alpes-Côte d’Azur oraz Zou!. Najważniejszym dworcem jest Gare de Marseille-Saint-Charles. Inne stacje kolejowe to m.in. Gare de Marseille-Blancarde, Gare de La Pomme czy Gare de Saint-Marcel. Komunikacja miejska Komunikacja miejska w Marsylii: Metro obejmujące dwie linie o łącznej długości 21,5 km i mające 30 stacji Sieć tramwajowa obejmująca trzy linie o łącznej długości 15,8 km i mająca 40 przystanków Sieć autobusowa obejmująca 119 linii obsługujących całe miasto i przedmieścia. Ponadto uruchomiono trzy linie szybkiej komunikacji autobusowej. Głównym dworcem autobusowym jest dworzec Marseille Saint-Charles. Promy Ferry Boat kursujące od maja do września. Ponadto kursują też tramwaje wodne La navette. Publiczny system wypożyczania rowerów Le vélo mający 130 stacji i 1000 rowerów Kolej regionalna (zob. #Transport kolejowy) Głównym centrum przesiadkowym jest Saint-Charles obejmujący stację metra Saint-Charles, dworzec autobusowy Marseille Saint-Charles oraz dworzec kolejowy Gare de Marseille-Saint-Charles. Turystyka Atrakcje turystyczne Kościół St. Victor (1365) bazylika Notre-Dame z lat 1853–1864, stara katedra La Major z XII wieku, nowa katedra La Mayor z lat 1852–1896, zamek d’If (1531), Muzeum Starej Marsylii (Maison Diamantée Musée du Vieux Marseille) z 1576, fort św. Jana w starym porcie z XVII wieku, ratusz XVII wieku, neogotycki kościół św. Wincentego à Paulo z lat 1855–1886, blok mieszkalny Unité d’habitation (1952) inspirowany formą i funkcją transatlantyku autorstwa Le Corbusiera będący przykładem ikonicznego oraz wpływowego budynku modernistycznego XX wieku (jest na liście UNESCO od 2016), Musée d’Histoire de Marseille (1983), Muzeum Cywilizacji Europejskiej i Śródziemnomorskiej (Mucem) zostało otwarte w starym porcie w 2013 i wyposażone w charakterystyczną kładke o długości 115 m. Jaskinia Cosquera, sanktuarium z epoki górnego paleolitu datowane zgodnie z wiekiem malowideł między 27 a 19 tys. lat temu Ponadto na turystyczną atrakcyjność miasta wpływ ma również to, że hymn Francji nosi nazwę Marsylianka. W maju 2009 Rada Unii Europejskiej wybrała Marsylię jako jedną (obok słowackich Koszyc) z Europejskich Stolic Kultury na 2013 rok. W XX wieku działał Konsulat Generalny RP w Marsylii. Obecnie w Południowej Francji działają polskie konsulaty honorowe: we Montpellier (125 km na zachód od centrum Marsylii) i w Nicei (ok. 155 km na wschód od centrum Marsylii). Najbliższy Konsulat Generalny RP znajduje się w Lyonie (278 km na północ od centrum miasta), natomiast główna Ambasada Polski we Francji z siedzibą w Paryżu znajduje się ok. 662 km na północny zachód od centrum Marsylii. Sport Olympique Marsylia (Olympique de Marseille) – klub piłkarski CN Marseille, klub pływacki oraz klub piłki wodnej (water-polo) Marseille Beach Team, klub piłki nożnej plażowej ASPTT Marseille, klub wielosekcyjny Stade Marseillais Université Club, klub wielosekcyjny Provence Rugby, klub rugby (rugby union) Marseille Hockey Club (Spartiates de Marseille), klub hokejowy Blue Stars de Marseille, klub futbolu amerykańskiego Znane osoby urodzone w Marsylii Adolphe Joseph Thomas Monticelli – malarz Adolphe Thiers – prezydent Francji Antoine Bussy – chemik Antonin Artaud – aktor, dramaturg i reżyser César Baldaccini – rzeźbiarz Charles Fabry – fizyk, profesor uniwersytetów w Marsylii i Paryżu Clara Morgane – francuska prezenterka telewizyjna, piosenkarka oraz była aktorka filmów pornograficznych Cyprien Katsaris – pianista Dadoo – raper Darius Milhaud – kompozytor Dumè – piosenkarz Edmond Rostand – pisarz i poeta Éric Cantona – piłkarz i aktor Émile Ollivier – polityk Ernest Reyer – kompozytor Fernandel – aktor i piosenkarz Franky Zapata – francuski konstruktor Honoré Daumier – malarz, realista Honoré d’Urfé – pisarz Isidore Dagnan – malarz pejzażysta Jean Boiteux – pływak Jean Leonetti – francuski polityk Jean-Pierre Rampal – flecista Jessica Fox – australijska kajakarka Julia Clary-Bonaparte – żona Józefa Bonaparte Lucas Hernández – piłkarz Marius Petipa – tancerz i choreograf Mélissa M – piosenkarka Nicolas Minassian – kierowca wyścigowy Patrick Fiori – piosenkarz Paul Peytral – polityk Peter Wyngarde – brytyjski aktor Philippe Saisse – klawiszowiec Robert Guédiguian – reżyser Samir Nasri – piłkarz Soprano (raper) – raper Theo Hernández – piłkarz Yannick Gozzoli – szachista Zinédine Zidane – piłkarz Valère Germain – piłkarz Victor Maurel – śpiewak William Meynard – pływak Miasta partnerskie Wybrzeże Kości Słoniowej: Abidżan Belgia: Antwerpia Senegal: Dakar Polska: Gdańsk Włochy: Genua Wielka Brytania: Glasgow Izrael: Hajfa Niemcy: Hamburg Japonia: Kobe Dania: Kopenhaga Maroko: Marrakesz Ukraina: Odessa Grecja: Pireus Chiny: Szanghaj Przypisy Bibliografia Marsylia https://web.archive.org/web/20091101002620/http://www.francjaonline.pl/marsylia.php Linki zewnętrzne Marsylia.pl – pierwszy i jedyny w Polsce portal w pełni poświęcony Marsylii (pol.) Marsylia w sieci (fr.) Capitale culturelle européenne 2013 (fr.) Marseille City of Culture (ang.)