Park Morski im. prof. Luiza Saldanhy

Park Morski im. Prof. Luiza Saldanhy ((port.). Parque Marinho Professor Luiz Saldanha) to morski rezerwat przyrody, będący morską częścią Parku Przyrodniczego Arrábida, na południowym wybrzeżu Półwyspu Setúbal, między Serra da Arrábida a przylądkiem Espichel. Jest częścią portugalskiego systemu obszarów ochrony przyrody, zarządzanego przez Instytut Ochrony Przyrody i Lasów (Instituto da Conservação da Natureza e das Florestas (port.), ICNF) oraz europejskiej sieci Natura 2000. Zgodnie z aktem założycielskim obejmuje odcinek wybrzeża „od mielizn przy wejściu do estuarium Sado po biotopy skalne na północ od Cabo Espichel, z granicą na plaży da Foz” (opis prawny granic). Długość chronionego odcinka wynosi ok. 38 km; powierzchnia parku to ok. 53 km². Historia i cele utworzenia parku Od końca XIX wieku wybrzeże Arrábida, dzięki swojemu wyjątkowemu bogactwu naturalnemu, przyciągało zainteresowanie biologów i oceanografów. Król Karol I prowadził większość swoich badań oceanograficznych na pokładzie jachtu „Amélia” w tym regionie. Po nim badania prowadził przyrodnik Luiz Gonzaga do Nascimento, który zgromadził ogromną kolekcję ryb i bezkręgowców morskich, obecnie eksponowaną w założonym przez niego Muzeum Oceanograficznym w Portinho da Arrábida. Inną kluczową postacią w naukowych badaniach tego wybrzeża był Luiz Saldanha, na którego cześć nazwano park. Luiz Saldanha był biologiem i oceanografem, profesorem Wydziału Nauk Ścisłych Uniwersytetu Lizbońskiego, który poświęcił część swojej kariery naukowej badaniu wybrzeża Arrábida. Profesor Luiz Saldanha zaproponował nawet Ministerstwu Marynarki Wojennej w 1965 roku utworzenie rezerwatu morskiego w tym regionie, które jednak nie podjęło inicjatywy. W 1971 r. Dyrekcja Generalna ds. Leśnictwa i Rybołówstwa utworzyła Rezerwat Arrábida (dekret nr 355/71 z dnia 16 sierpnia), co było pierwszym działaniem ochronnym na tym terenie. Park morski został utworzony w 1998 roku na mocy Dekretu Regulaminowego nr 23/98 z dnia 14 października, który równocześnie zmienił kategorię Parku Przyrodniczego Arrábida i dołączył do niego obszar morski nazwany Parque Marinho do Professor Luís Saldanha (port.). Cele szczegółowe określone w akcie założycielskim obejmują m.in.: ochronę zasobów naturalnych (w tym zasobów morskich) i różnorodności biologicznej, zrównoważone użytkowanie, ochronę dziedzictwa archeologicznego – także podwodnego – oraz porządkowanie działalności urbanistycznej, przemysłowej, rekreacyjnej i turystycznej tak, by nie degradowały wartości przyrodniczych i krajobrazowych regionu. Od 2005 r. obszarem zarządza się zgodnie z „Planem zagospodarowania Parku Przyrodniczego Arrábida (POPNA)” przyjętym uchwałą Rady Ministrów nr 141/2005. Środowisko przyrodnicze i jego ochrona W wodach parku odnotowano ponad 2000 gatunków morskich, co czyni ten fragment wybrzeża rekordowym pod względem bioróżnorodności w Portugalii. Do kluczowych siedlisk należą m.in. łąki trawy morskiej (seagrass), rafy skalne, „ogrody gorgonii” (miękkich korali) oraz ławice omułków. Park prowadzi działania odtworzeniowe (np. łąk trawy morskiej w rejonie Portinho da Arrábida). Reżim ochrony opiera się na strefowaniu: strefa ochrony ścisłej (zakaz działalności poza monitoringiem), strefy ochrony częściowej (ograniczenia m.in. w połowach) i strefy ochrony uzupełniającej (większa dopuszczalność aktywności, ale z określonymi zasadami). Zasady precyzują m.in. gdzie mogą poruszać się i kotwiczyć jednostki pływające, jakie formy połowów są dopuszczalne i że zorganizowane grupy nurkowe wymagają zezwolenia. Park jest częścią krajowej sieci obszarów chronionych, a jego wody należą do sieci Natura 2000 (specjalny obszar ochrony PTCON0010 Arrábida/Espichel; obszar specjalnej ochrony PTZPE0050 Cabo Espichel). Obszar ochrony ścisłej ma powierzchnię 4 km² (10% powierzchni parku); obowiązuje w nim zakaz połowu ryb (pomiędzy przylądkiem Lagosteiros a Ponta de São Pedro u podnóża Serra do Risco). Cztery obszary częściowej ochrony o łącznej powierzchni 21 km² (40% powierzchni parku) charakteryzuje się ograniczeniami połowu ryb przy użyciu pułapek i linek (zatoki między Figueirinha a Portinho da Arrábida, obszary przylegające do całkowitej ochrony między Alpertuche na wschodzie a Ribeira da Meia Velha na zachodzie oraz obszar Cabo Espichel między plażą Cramesines w Azoia a Praia dos Lagosteiros na zachodnim wybrzeżu). Na trzech obszarach ochrony uzupełniającej o łącznej powierzchni 28 km² (50% powierzchni parku) mogą działać wyłącznie licencjonowane jednostki pływające. Turystyka Park, znany z przejrzystych wód i malowniczych plaż, jest popularnym miejscem kąpieli, snorkelingu, nurkowania i wycieczek łodzią/kajakiem. W Portinho da Arrábida działa Muzeum Oceanograficzne z ekspozycją poświęconą oceanografii i morzu Arrábida. ICNF udostępnia kodeks dobrych praktyk dla odwiedzających oraz informuje o właściwościach i ograniczeniach w poszczególnych strefach. Kluczowe obiekty turystyczne Muzeum Oceanograficzne w Portinho da Arrábida (w Forcie Św. Marii) – oficjalna placówka ICNF pełniąca rolę centrum interpretacji morza wokół Serra da Arrábida. Plaże w granicach parku należą do najczęściej odwiedzanych w regionie: m.in. Portinho da Arrábida, Galapos/Galapinhos, Creiro. Praia dos Galapinhos została wybrana „Najpiękniejszą plażą w Europie 2017” w plebiscycie European Best Destinations, co znacząco zwiększyło rozpoznawalność obszaru. Ruch turystyczny Dane o „liczbie odwiedzających” w portugalskich obszarach chronionych publikowane przez ICNF dotyczą odwiedzin rejestrowanych (np. w siedzibach/centrach, na oficjalnych wycieczkach, wydarzeniach, wolontariacie) – nie obejmują wszystkich plażowiczów czy użytkowników morza poza tymi kanałami. W 2023 r. łączny rejestrowany ruch we wszystkich obszarach chronionych wyniósł 397920 (+4,5% r/r). Dla kontekstu presji turystycznej w bezpośrednim otoczeniu parku: gmina Sesimbra (na zachodzie parku) odnotowała w 2023 r. 242.701 noclegów turystycznych. To nie jest równoznaczne z odwiedzinami parku morskiego, ale dobrze obrazuje skale ruchu w jednostce terytorialnej, która obejmuje część jego wybrzeża. Co roku w sezonie kąpielowym Setúbal wdraża program „Arrábida sem Carros / Arrábida O₂”, który ogranicza dojazd samochodami do odcinków dróg i plaż (np. Albarquel, Galapos–Galapinhos, Creiro, Portinho) w określonych godzinach; przewidziano alternatywny transport publiczny/shuttle. Zobacz też Park Przyrodniczy Arrábida – park przyrody, którego częścią jest Park Morski im. Profesora Luiza Saldanhy. Luiz Saldanha – biolog, na cześć którego nazwano park i który poświęcił część swojej kariery naukowej na badanie tego regionu. Przypisy