Sanktuarium Chrystusa Króla (Almada)

Sanktuarium Chrystusa Króla (port. Santuário de Cristo Rei) – katolicki pomnik i sanktuarium poświęcone Najświętszemu Sercu Jezusa Chrystusa, górujące nad Lizboną, położone w Almadzie w Portugalii. Inspiracją dla jego powstania był posąg Chrystusa Odkupiciela w Rio de Janeiro w Brazylii. Olbrzymi posąg został wzniesiony jako wyraz wdzięczności za to, że Portugalczycy uniknęli bezpośrednich zniszczeń podczas II wojny światowej. Historia Inicjacja Po wizycie patriarchy Lizbony, kardynała Manuela Gonçalvesa Cerejeiry, w Rio de Janeiro, która odbyła się w 1934 r. – niedługo po odsłonięciu tam pomnika Chrystusa Odkupiciela w 1931 r. – w Patriarchacie Lizbońskim powołano ogólnokrajowy Sekretariat Dzieła Pomnika, który miał prowadzić zbiórkę i działania organizacyjne wokół planowanego pomnika poświęconego Najświętszemu Sercu Jezusowemu. 7 maja 1938 r. Sekretariat rozpoczął wydawanie periodyku „Pomnik” (port. O Monumento), który ukazywał się do 1962 r. Jednocześnie kontynuowano produkcję plakatów, modlitewników, zapisów, rycin i biuletynów informacyjnych. Od 1939 r. trwała kampania „Małe kamyczki”, skierowana do dzieci. Sekretariat wysyłał do parafii i szkół plakaty i ryciny odpowiednie dla dzieci, prosząc o ich wkład, który był uroczyście przekazywany w dniu święta Świętych Męczenników w grudniu każdego roku, a następnie przesyłany do Sekretariatu przez proboszczów i dyrektorów szkół. Jako kontynuację tej akcji, od 1953 r. organizowano dziecięce procesje, podczas których dzieci niosły dary, które następnie były sprzedawane na aukcji, aby zebrać pieniądze na budowę pomnika. 20 kwietnia 1940 r., podczas dorocznych rekolekcji w Fatimie, biskupi portugalscy złożyli uroczyste ślubowanie, że jeśli Portugalia zostanie uchroniona od wojny, zostanie wzniesiony górujący nad Lizboną pomnik poświęcony Sercu Jezusowemu. Budowa W 1941 roku nabyto działkę o powierzchni 78 tys. ha, stanowiącą płaskowyż górujący nad Tagiem, w paśmie górskim Almada, przylegający do ogrodzenia Seminarium św. Pawła i znany pod nazwą Quinta de Arealva lub Quinta do Pau da Bandeira; niegdyś było to jedno z miejsc, z którego nadawano sygnały nawigacyjne. Kamień węgielny wmurowano 18 grudnia 1949 r., w 50. rocznicę śmierci bł. Marii od Boskiego Serca Jezusa i aktu poświęcenia świata Najświętszemu Sercu Pana Jezusa przez papieża Leona XIII, a teren objął we władanie Episkopat Portugalii. Finansowanie i wsparcie budowy zapewnili członkowie Apostolstwa Modlitwy. Prowadzono też liczne zbiórki publiczne w parafiach, korporacjach, stowarzyszeniach itp., zarówno w Portugalii kontynentalnej, jak i w terytoriach zamorskich. Dopiero w 1952 roku rozpoczęto pierwsze prace na miejscu; fundamenty pomnika zbudowało przedsiębiorstwo Empresa de Obras Públicas e Cimento Armado (OPCA). Ostateczny koszt kompleksu wyniósł dwadzieścia milionów escudos (20.059.258$40). Projekt architektoniczny części monumentalnej opracował António Lino, a autorem figury Chrystusa był rzeźbiarz Francisco Franco; projekt techniczny wykonał inż. Francisco de Mello e Castro, który też nadzorował prace budowlane. Gdy prace były zaawansowane, patriarcha Lizbony kard. Manuel Gonçalves Cerejeira nadał sanktuarium formalny status prawny dekretem z 26 maja 1957 r. 17 maja 1959 r. odbyła się uroczysta inauguracja sanktuarium połączona z aktem poświęcenia Portugalii Najświętszym Sercom Jezusa i Maryi. Jednak dalsze prace trwały przez cały XX wiek. W 25. rocznicę powstania sanktuarium, w 1984 roku, otwarto Kaplicę Matki Bożej Pokoju. Zatwierdzono nowy plan przebudowy terenu sanktuarium (pod kierownictwem Luiza Cunhy i Domingosa Ávili Gomesa), a także budowy kompleksu sanktuarium, w którym miały się znaleźć plebania, kaplica, pomieszczenia administracyjne, sale spotkań i galerie wystawowe. Renowacja i rozbudowa Kiedy 16 lipca 1975 r. papież Paweł VI utworzył diecezję Setúbal, na mocy ustanawiającej diecezję bulli papieskiej Studentes Nos pomnik Chrystusa Króla i seminarium w Almadzie pozostały we władaniu Patriarchatu Lizbońskiego. W 1984 r. wmurowano kamień węgielny pod budowę kaplicy Matki Bożej Pokoju w pomniku. W 1996 r. otwarto budynek recepcyjny zaprojektowany przez architektów Luiza Cunhę i Domingosa Ávilę Gomesa. W czerwcu 1999 r. sanktuarium i pomnik przeszły pod władanie diecezji Setúbal, która natychmiast rozpoczęła prace nad renowacją sanktuarium. Władze miejskie były odpowiedzialne za prace, które rozpoczęły się w maju 2001 r. i miały na celu oczyszczenie terenu i reorganizację przestrzeni publicznej pod nadzorem technicznym Wydziału Nauk i Technologii Uniwersytetu Nova w Lizbonie. Po zakończeniu prac renowacyjnych pomnik został ponownie otwarty podczas uroczystej ceremonii 1 lutego 2002 r. Ze względu na jego znaczenie krajowe, Konferencja Biskupów Portugalii ustaliła, że ofiary zebrane w całym kraju 23 listopada 2003 r. zostaną przeznaczone na renowację. Z myślą o wsparciu pielgrzymek do tego sanktuarium, w czerwcu 2004 r. otwarto budynek rektoratu i Wieżyczkę Boskiego Serca (port. Torreão Divino Coração). Następnie, 17 maja 2005 roku, otwarto jadalnię na 150 osób i salę konferencyjną im. Jana Pawła II na 80 osób, a także tzw. Przestrzeń Młodzieży (port. Espaço Jovem), składającą się z dwóch sal, jadalni i kuchni. 25 listopada 2005 roku ponownie otwarto nowo wyremontowaną główną zakrystię w kaplicy pomnika. Znajduje się w niej oryginalna figura z pomnika autorstwa rzeźbiarza Francisco Franco. W 2006 r. poddano gruntownej przebudowie Kaplicę Matki Bożej Pokoju, odnowioną pod nadzorem architekta João de Sousa Araújo. W następnym roku (17 maja 2007) otwarto salę bł. papieża Jana XXIII, w której znajduje się osiem obrazów olejnych tego samego architekta inspirowane encykliką Pacem in Terris oraz grupa rzeźb przedstawiająca Anioła Portugalii (Pokoju) udzielającego komunii pastuszkom z Fatimy, również autorstwa João de Sousa Araújo. Tego samego dnia został odsłonięty Wysoki Krzyż autorstwa architekta Carlosa Freire, przeniesiony z Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej. 17 maja 2008 roku nastąpiło otwarcie Kaplicy Powierników Serca Jezusowego, w której znajdują się cenne relikwiarze św. Małgorzaty Marii Alacoque, św. Jana Eudesa, św. Faustyny Kowalskiej i Marii od Boskiego Serca Jezusa, a także Dziesięć Przykazań z brązu, flankujące portal wejściowy do pomnika. 11 maja 2010 r., podczas podróży apostolskiej do Portugalii, Papież Benedykt XVI przeleciał nad pomnikiem, a po Mszy Św. na placu Handlowym (Praça do Comércio), odczytał przesłanie na zakończenie obchodów 50. rocznicy powstania sanktuarium Chrystusa Króla. 25 marca 2011 r. otwarto Kaplicę Najświętszego Serca w budynku recepcyjnym. 1 stycznia 2014 r. poświęcono wizerunek Niepokalanego Serca Maryi, umieszczony obok Wysokiego Krzyża i wykonany przez João de Sousa Araújo. W 2017 r. zainaugurowano nową windę wywożącą odwiedzających na szczyt postumentu pomnika, jak również panel azulejos u stóp posągu Chrystusa Króla i płaskorzeźby z brązu z napisem „Bóg jest miłością” w 16 językach, autorstwa architekta João de Sousa Araújo. Sanktuarium było jednym z miejsc wydarzeń towarzyszących Światowym Dniom Młodzieży Lizbona 2023. Z tej okazji zainstalowano nowy system oświetlenia pomnika, umożliwiający iluminację w wielu kolorach. Są one stosowane w różnych okresach roku liturgicznego, jak również w kampaniach społecznych (np. w 2025 r. z okazji Światowego Dnia Choroby Parkinsona). Kontrowersje wokół reklamy Porsche Latem 2023 roku producent samochodów Porsche wywołał kontrowersje usuwając cyfrowo posąg Chrystusa z materiału filmowego przedstawiającego Lizbonę w swojej reklamie, pozostawiając widoczny cokół posągu. W odpowiedzi na negatywne reakcje, Porsche przeprosiło i wycofało reklamę, zastępując ją później inną, która zachowała oryginalne ujęcie przedstawiające posąg Chrystusa Króla w całości. Architektura Lokalizacja Pomnik został wzniesiony na szczycie klifu na wysokości 133 m n.p.m., z widokiem na lewy brzeg rzeki Tag. Został zbudowany w sołectwie Pragal, które w 2013 r. zostało połączone z sołectwami Almada, Cova da Piedade, Pragal i Cacilhas, tworząc gminę Almada. Jest to najwyższy punkt w Almadzie, na płaskowyżu zdominowanym przez Most 25 Kwietnia, w pobliżu stacji pomp i zbiornika wody Estação Elevatória e Reservatório do Pragal oraz stadionu miejskiego w Almadzie. Można do niego dojechać z Lizbony samochodem (przez Most 25 de Abril na wschód od przeprawy), pociągiem przez stację w Pragal lub promem (Cacilheiro) przez Tag, przez port Cacilhas w Almadzie. Pomnik Pomnik składa się z trapezoidalnego cokołu o wysokości 82 m, składającego się z czterech filarów i płaskiej platformy z betonu zbrojonego, podtrzymujących figurę Chrystusa o wysokości 28 m. Cokół zaprojektował architekt António Lino w formie bramy, natomiast posąg Chrystusa Króla zaprojektował rzeźbiarz Francisco Franco de Sousa. Cztery filary cokołu zorientowane są zgodnie z kierunkami róży wiatrów. Postać Chrystusa, podobna do posągu Chrystusa Zbawiciela w Rio de Janeiro, zwrócona twarzą w stronę Lizbony tworzy krzyż rozpostartymi ramionami, jakby obejmując miasto. Głowa posągu Chrystusa Króla ma wysokość 4,05 m; serce na piersi ma wysokość 1,89 m; każde ramię ma długość 10 m, a od dłoni do dłoni posąg ma szerokość 28 m; rękaw tuniki ma wysokość 5 m. Całkowita waga konstrukcji i posągu wynosi 40.000 ton, a objętość zbrojonego betonu 20 000 m³. U podstawy posągu znajduje się taras widokowy, na który prowadzą schody po stronie wschodniej i zachodniej. Roztacza się z niego panoramiczny widok na miasto Lizbonę, rzekę Tag i Most 25 Kwietnia. Sanktuarium Pod posągiem, pomiędzy filarami, zajmując jedną piątą wysokości cokołu, znajduje się kaplica Matki Boskiej Pokoju (Nossa Senhora da Paz) z wejściem od strony północnej. Przestrzeń ta wyraźnie wyróżnia się kamiennym murem, północną fasadą zwieńczoną krzyżem i wąskimi drzwiami w pozostałych fasadach. Wewnątrz dwóch filarów znajduje się winda z dostępem do tarasu; posąg ma 79,30 m wysokości i góruje nad Tagiem (192 m nad rzeką). Przed główną fasadą budowli znajduje się prostopadłościenny cokół z brązowym popiersiem patriarchy Lizbony, kardynała Manuela Gonçalvesa Cerejeiry, z inskrypcjami nawiązującymi do dostojników kościelnych, którzy złożyli ślubowanie wzniesienia pomnika, oraz do głównych osób zaangażowanych w jego powstanie. Na południe od pomnika znajduje się budynek sanktuarium, składający się z prostokątnego korpusu z trzema skrzydłami, z fasadami z cegły. W 1987 roku istniał plan wybudowania wokół pomnika 18 różnych budynków i przestrzeni (w tym restauracji, punktów widokowych, kompleksu handlowego, parkingu i sanktuarium), z których zrealizowano tylko kilka. Teren sanktuarium jest ogrodzony balustradą, tworzącą na północy punkt widokowy, wzdłuż której umieszczona jest Droga Krzyżowa, składająca się z czternastu stacji, utworzonych przez duże krzyże z pochylonymi żelaznymi krzyżami i płaskorzeźbami z brązu nawiązującymi do danej stacji, a na chodniku znajduje się tablica z brązu z tekstem odpowiedniego fragmentu Ewangelii, medytacją i modlitwą. Wnętrze Wnętrze sanktuarium podzielone jest na różne przestrzenie, m.in. bibliotekę, bar, dwie sale i główną kaplicę. Dodatkowo są dwie przestrzenie religijne: kaplica Matki Boskiej Pokoju (port. Capela de Nossa Senhora da Paz) i kaplica Powierników Jezusa (port. Capela dos Confidentes de Jesus). Znajdują się tam relikwie wystawione do publicznej czci (Małgorzaty Marii Alacoque, Jana Eudesa, Faustyny Kowalskiej i Marii od Boskiego Serca Jezusa), związane z objawieniami Najświętszego Serca Pana Jezusa. Sanktuarium Chrystusa Króla w kulturze i sztuce Literatura i reportaż W książce podróżniczej Viagem a Portugal (Podróż do Portugalii) José Saramago opisuje panoramę Lizbony, zauważając na wzgórzu po drugiej stronie Tagu monumentalną figurę Chrystusa Króla: „lá em cima, no morro, está o Cristo Rei, gigantesco como a realeza convém, mas falho de beleza” („na górze, na wzgórzu, stoi Chrystus Król, ogromny, jak przystoi królewskości, ale pozbawiony urody”). Sanktuarium i położona wokół niego Almada występują w reportażu Izy Klementowskiej Samotność Portugalczyka – autorka przytacza m.in. dialog dwóch starszych mężczyzn „pod pomnikiem Cristo Rei w Almadzie” oraz opowieść bohaterki Amálii, mieszkającej na wzgórzu z widokiem na Chrystusa Króla i codziennie przeprawiającej się promem do Lizbony. Muzyka W jednym z utworów fado Euclidesa Cavaco, cytowanym w opracowaniu Marcela Casariniego, pojawia się wers: „E sorrindo, do alto do morro / o Cristo-Rei, que abençoa”, w którym Chrystus Król „z uśmiechem, z wysokości wzgórza” błogosławi budzącą się Lizbonę. W innym tekście, przytaczanym w wywiadzie z José de Freitasem (śpiewak operowy, dyrygent i kompozytor), pejzaż południowego brzegu Tagu opisany jest słowami „avista-se Seixal e Almada (…) O Cristo é Rei e o burgo cresce / vai de Cacilhas a burricada, / passa em Almada, cidade bela”, co wyraźnie łączy rozwój „miasta-grodu” z obecnością pomnika Chrystusa Króla w Almadzie. W 2016 roku wokalista Tim (z zespołu Xutos & Pontapés) stworzył nowy projekt pod nazwą À Sombra do Cristo Rei. Utwór tytułowy albumu nawiązuje do życia „w cieniu Chrystusa Króla” na południowym brzegu Tagu. Zespół Oquestrada, pochodzący z Almady, był cytowany w relacjach prasowych z koncertów z żartobliwą frazą „tá-se bem no lado do cu do Cristo Rei”, odnoszącą się do zamieszkiwania „po stronie pupy” monumentalnej figury na południowym brzegu Tagu. W 2019 roku, z okazji 60-lecia sanktuarium, skomponowano wieloczęściową Cantata a Cristo Rei z tekstem bpa Carlosa Azevedo i muzyką kanonika Ferreiry dos Santosa; dzieło wykonano m.in. w kościele Wniebowzięcia NMP (Nossa Senhora da Assunção) w Almadzie, w sanktuarium w Fátimie oraz w Fundacji Calouste Gulbenkiana w Lizbonie, a tekst nawiązuje do przesłania pokoju i wdzięczności związanego z powstaniem sanktuarium. W lokalnych wydarzeniach muzycznych, takich jak Grande marcha de Almada, w tekstach marszów festiwalowych pojawia się pomnik jako symbol „patrona” miasta (motyw powtarzający się w tekstach marchas populares). Sztuki plastyczne W 2006 roku Miejska Galeria Sztuki (Galeria Municipal de Arte) w Almadzie prezentowała wystawę fotograficzną Rosy Reis Omnipresença, złożoną z około 70 czarno-białych fotografii ukazujących pomnik Chrystusa Króla oglądany z obu brzegów Tagu; materiał ten wydano także w formie albumu książkowego. W 2009 roku, w ramach obchodów 50-lecia sanktuarium, pokazano cykl malarski Francisco de Noronha e Andrade Celebração. Gratidão. Abstracção – Cristo Rei 50 Anos – 43 obrazy, które według noty kuratorskiej miały „utrwalić ogólnonarodowe obchody pięćdziesięciolecia Sanktuarium Chrystusa Króla”; wystawa była prezentowana m.in. w Forum Miejskim im. Romeu Correia (Fórum Municipal Romeu Correia) w Almadzie oraz w sanktuarium w Fátimie. Z okazji 60-lecia sanktuarium (2019) na jego terenie odsłonięto nowy zespół rzeźbiarsko-architektoniczny – fontannę świetlną oraz grupę rzeźb – opisywany w komunikatach kościelnych jako współczesne rozwinięcie założenia pomnikowego i element upiększający przestrzeń wokół statuy. Kultura masowa i media W archiwach portugalskiego nadawcy publicznego RTP zachowała się kronika z 1959 roku dokumentująca uroczystą inaugurację pomnika Chrystusa Króla w Almadzie, będący jednym z pierwszych audiowizualnych zapisów sanktuarium. W 2023 roku szerokim echem odbiła się kampania reklamowa Porsche z okazji 60-lecia modelu 911, w której w jednej z wersji filmu cyfrowo usunięto figurę Chrystusa z kadru przedstawiającego most 25 Kwietnia i brzeg Tagu – pozostawiając jedynie cokół pomnika Chrystusa Króla; po fali krytyki producent przeprosił i opublikował poprawioną wersję reklamy, przywracającą pełny widok pomnika. Zobacz też Figura Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata w Świebodzinie Figura Chrystusa Pacyfiku w stolicy Peru, Limie Pomnik Chrystusa Obrońcy w Encantado (Rio Grande do Sul) w Brazylii Pomnik Chrystusa Króla w Lubango (Angola) Przypisy Linki zewnętrzne Sanktuarium Chrystusa Króla – oficjalna strona internetowa