Stara Synagoga w Oleśnicy

Stara Synagoga w Oleśnicy – zabytkowy budynek, który powstał w drugiej połowie XIV w. lub w początkach XV w. jako synagoga, znajdujący się w Oleśnicy przy ul. Łużyckiej, obecnie jest kościołem zboru Kościoła zielonoświątkowego. Po wypędzeniu Żydów z Oleśnicy w 1535 pełnił funkcję magazynu i arsenału. W 1695 przejęty przez kościół ewangelicko-augsburski. Zniszczony podczas pożaru w 1730. W 1734 odbudowany w stylu barokowym. Na początku XVIII w. użytkowany przez wojsko, a od 1824 ponownie wykorzystywany w celach religijnych. W 1960 przeszedł remont, a dziesięć lat później stał się własnością diecezji ewangelicko-augsburskiej we Wrocławiu, a następnie zboru zielonoświątkowego. Budynek jest jednym z najstarszych obiektów w Polsce, który w przeszłości pełnił funkcję synagogi . Historia W 1329 książę Konrad I wydał Żydom zgodę na osiedlenie się w Oleśnicy, a gmina żydowska została założona w 1389. Nieznana jest data rozpoczęcia ani zakończenia budowy synagogi, ale prawdopodobnie powstała pod koniec XIV w. Natomiast pierwszy raz gotycka budowla wzmiankowana jest w dokumentach w 1417. Synagoga powstała przy murach miejskich w okolicy tzw. furty żydowskiej . W 1530 przeprowadzono remont budowli i dobudowano do niej przedsionek . W tym też przedsionku lub dobudówce miała się mieścić drukarnia Chaima Schwarza. W 1535 miasto nawiedził huragan, który zniszczył domy mieszczan oraz dach i wieżę synagogi. O sprawstwo tej katastrofy oskarżono oleśnickich Żydów, co doprowadziło do ich wypędzenia z miasta. Budynek synagogi przekształcono na zbrojownię, a następnie na magazyn. W momencie, kiedy budynek pełnił funkcję magazynu i zbrojowni w jego wschodniej ścianie i we wieży wykuto arkadowe otwory bramne, które zamurowano w XVIII w. . W 1685 pastor Beniamin Texter przy pomocy brata odnowił budynek i zaadaptował go na potrzeby kościoła ewangelickiego pod wezwaniem Zbawiciela. W 1730 w Oleśnicy wybuchł pożar, który doprowadził do spalenia się kościoła i zawalenia się jego sklepienia . W latach 1733–1734 przeprowadzono odbudowę kościoła ufundowaną przez Juliannę Sybillę Karolinę, żonę księcia Karola Fryderyka Wirtemberskiego. Wieża oraz dach otrzymały nowy dach, który przypomina chińską pagodę . Wnętrzu nadano barokowy charakter oraz pozorne kolebkowe sklepienie z lunetami. Salę ozdobiły pilastry i gzymsy koronujące, które obiegają pomieszczenie dookoła. Wybudowano lożę (zachował się na niej kartusz z monogramem fundatorki) oraz chór. Empora otrzymała faliste balustrady. Masywny i rzeźbiony ołtarz główny połączył funkcje ołtarza i ambony. Po zachodniej stronie wzniesiono przybudówkę w stylu barokowym. Po przebudowie pozostałościami po gotyckiej architekturze zostały ślady po zamurowanych wydłużonych oknach, zakończonych ostrołukiem w elewacji i wieży, a także nawa. Nowe okna otrzymały zakończenie w formie łuku koszowego . Po odbudowie kościół nie był często użytkowany. W latach 1813–1824 z budynku korzystało wojsko, jednak nie wiadomo w jakim celu. W 1856 organy w kościele wykonał Johann Gottlieb Anders. Katastrofa budowlana podczas rozbudowy kościoła zamkowego w 1905 spowodowała, że kościół pod wezwaniem Zbawiciela zaczął być ponownie użytkowany przez wiernych . W trakcie walk podczas II wojny światowej w kościele uszkodzono dach, okna i elewacje . W 1960 przeprowadzono remont dachu, a w latach 1968–1969 budowlę odrestaurowano . W 1970 przeszedł w ręce diecezji ewangelicko-augsburskiej we Wrocławiu. Kościół użytkowany jest przez oleśnicki zbór zielonoświątkowy . Architektura Obecny kościół jest murowanym budynkiem orientowanym z zakrystią w przybudówce od zachodniej strony. Ma ona szerokość równą szerokości jednokondygnacyjnej nawy. Pomiędzy zakrystią a nawą wzniesiona jest ścianka przesłaniająca arkady, które w przeszłości łączyły obie części budynku. Nawę obiega empora . Nawa główna nakryta jest dachem dwuspadowym. Przybudówka od strony zachodniej oraz wieża przykryte są dachami mansardowymi . Otwory okienne posiadają murowane nadproża i węgary. Okna w przybudówce i nawie umieszczone są w jednostronnie rozglifionych wnękach, zakończonych łukami koszowymi. Okna we wieży umieszczone są we wnękach zakończonych ostrołukiem. Na drugim piętrze wieży znajduje się wnęka zamurowanego okna z nierozglifionymi ościeżami i nadprożem w kształcie łuku odcinkowego . Zachowały się trzy kamienne portale wejściowe do budynku (zakończone spłaszczonym łukiem), w nawie, we wieży i w przybudówce. Elewacje wieży, wschodnia, frontowa i południowa opięte dwuskokowymi skarpami . Początkowo gotycka synagoga była budynkiem na planie prostokąta, halowym, dwunawowym z dwoma filarami, które podtrzymywały sześciopolowe sklepienie. Wymiary pomieszczenia, w którym się modlono, wynosiły 9,50 metra na 11,80 metra. Od północy do budowli przylegał przedsionek. Nieznana jest data budowy czworobocznej wieży. Szacuje się, że miało to miejsce w XV lub XVI w. W wieży mieści się klatka schodowa . Galeria Przypisy Bibliografia BożenaB. Adamska BożenaB., Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa – synagoga – ob. kościół ewangelicki p.w. Zbawiciela [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 1998 [dostęp 2024-10-02] . Maria i KazimierzM.K. Piechotkowie Maria i KazimierzM.K., Bramy Nieba Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, wyd. I, Warszawa: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata i Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, 2017, ISBN 978-83-942344-2-3 . WojciechW. Mrozowicz WojciechW., PrzemysławP. Wiszewski PrzemysławP., Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, 2006, ISBN 978-83-7432-164-8 . MarekM. Nienałtowski MarekM., Kościół Zielonoświątkowy [online], Urząd Miasta Oleśnicy [dostęp 2024-10-02] . Linki zewnętrzne Przekrój poprzeczny kościoła pw. Zbawiciela w zbiorach Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej [dostęp: 01.10.2024]. Elewacje kościoła pw. Zbawiciela w zbiorach Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej [dostęp: 01.10.2024]. Przekrój podłużny kościoła pw. Zbawiciela w zbiorach Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej [dostęp: 01.10.2024].