Zespół pałacowo-parkowy w Siedlcach

Zespół pałacowo-parkowy – zespół pałacowo-parkowy w Siedlcach w dzielnicy Śródmieście. Znajduje się przy ul. Stanisława Konarskiego, ul. Tadeusza Kościuszki oraz ul. Starowiejskiej. Jego głównym obiektem jest zabytkowy Pałac Ogińskich. W skład obiektów zespołu wchodzą: Pałac Ogińskich; Park Miejski Aleksandria; Budynek studni; Stajnia (obecnie Archiwum państwowe w Siedlcach); Oficyna (obecnie Archiwum państwowe w Siedlcach); Kaplica pw. Św. Krzyża; Nagrobek Michała Szwykowskiego; Pałac Ogińskich Murowany pałac został wybudowany przez Kazimierza Czartoryskiego przed 1730 r. Powstał na miejscu dworów drewnianych, o których była wzmianka w 1698 r. W latach 1769–1770 gruntowny remont pałacu przeprowadził Michał Fryderyk Czartoryski, syn Kazimierza. W 1775 r. Aleksandra Ogińska odziedziczyła po ojcu Michale, pałac wraz z dobrami siedleckimi. W latach 1779–1781 przebudowała ona pałac według planów Stanisława Zawadzkiego i Joachima Hempla. W centralnej części została dobudowana górna kondygnacja wraz z nową elewacją frontową. Po bokach dobudowano dwa skrzydła poprzeczne. Całość budynku nabrała charakteru klasycznego. Była to pierwsza na ziemiach polskich budowla zawierająca motyw portyku kolumnowego. W pałacu 20 lipca 1783 r. i ponownie w 1793 r. gościł bliski jej krewny, król Stanisław August Poniatowski. Po swojej pierwszej wizycie król August skorygował plany górnych apartamentów, co było związane z niedogodnościami, jakich doznał. Gościem był również Tadeusz Kościuszko. W salach pałacu tworzyli poeci oświecenia: Franciszek Karpiński, Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Dionizy Kniaźnin. Od 1774 r. Aleksandra zaczęła wystawić w pałacu sztuki teatralne. Jedną z pierwszych sztuk był „Pigmalion” według J.J. Rousseau. Po raz pierwszy w Polsce zaprezentowano w formie scenicznej folklor cygański w operze komicznej Franciszka Kniaźnina pt. „Cyganie” z muzyką jej męża Michała Kazimierza Ogińskiego. W pałacu odbywały się również festyny dworskie, wieczory poetyckie i koncerty. Widowiska te uświetniały okolicznościowe uroczystości. W narożniku dziedzińca przed pałacem powstał portal sceniczny. W 1783 r. Aleksandra przebiła ul. Pałacową (obecnie ul. Tadeusza Kościuszki) ułatwiającą komunikację z rynkiem i kościołem parafialnym. Po śmierci Aleksandry Ogińskiej w 1798 r. właścicielem stała się Izabela Czartoryska, która w 1807 r. wymieniła dobra siedleckie na dobra rządowe na Lubelszczyźnie. W związku z tym Siedlce stały się miastem rządowym, a pałac obiektem użyteczności publicznej. Do 1912 r. był siedzibą władz guberni, w 1915 r. był ewakuowanej z Wilna Dyrekcji Kolei, od 1921 r. Kurii Biskupiej, w latach 1924–1939 Gimnazjum Biskupiego, 1939–1944 niemieckiego Wermachtu, od 1950 r. miejscowych władz. W 1944 r. podczas II wojny światowej pałac został spalony. Odbudowano go w 1950 r. przekształcając wnętrza pod względem użytecznym. W 1953 r. postawiono przed pałacem pomnik w kształcie sarkofagu, pamięci tym, którzy polegli w walkach o wyzwolenie w latach 1939–1945. W 1960 r. pałac przeszedł remont. W 2005 r. pałac przeszedł ponowny remont. Przebudowany został również plac przed budynkiem. Od 2006 r. użytkownikiem pałacu jest Uniwersytet w Siedlcach. Park Miejski Aleksandria Park miejski w Siedlcach, dawniej Ogród Aleksandria bądź Aleksandrów. Założony został w I poł. XVIII w formie ogrodu włoskiego przy pałacu. Gdy w 1775 r. Aleksandra Ogińska stała się właścicielką miasta, rozbudowała park o północno-zachodnią i wschodnią część na styl sentymentalny według projektu Szymona Bogumiła Zuga. Przed wizytą króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w lipcu 1783 r., w parku powstały upiększające obiekty. Wyspy były otoczone kanałami, którymi pływano łodziami. Jedne z ważniejszych budowli (których było ponad trzydzieści) to: domki mieszkalne księżnej; łazienki; domek rybacki; plebania i meczet turecki; oranżeria; altana; stodołka; bróg siana; sztuczne groty; Po śmierci Aleksandry Ogińskiej, park podupadł. Wydzierżawiono go osobom prywatnym około 1840 r. Następnie park przeszedł na własność miasta, wszystkie jego dawne obiekty zostały rozebrane. W latach 1896–1909 południową i zachodnią część parku ograniczono żelaznym płotem, od północnej murowanym parkanem, a od wschodniej drewnianym płotem. Na przełomie XIX-XX w. w parku pojawiło się wiele nowych obiektów: brama-mostek, teatr letni, restauracja, estrada koncertowa. W dwudziestoleciu międzywojennym, park tętnił życiem i wydarzeniami kulturalnymi. Podczas II wojny światowej Niemcy rozebrali większość budowli w parku m.in. teatr letni, restaurację i estradę. Park po zakończeniu wojny, nie znalazł zainteresowania wśród nowej władzy. Przez lata stawał się coraz bardziej zarośnięty i zaniedbany. W latach 50. wybudowano w nim drewniany budynek „Oazy”, jako teatrzyk, kawiarnia i świetlica. Między 1961–1966 r. w parku pojawił się budynek obsługi ogródka jordanowskiego, a w 1968 r. budowla z białej cegły jako siedziba siedleckiego oddziału PTTK. Po upadku komunizmu w Polsce, w latach 90. XX w. rozpoczęto pierwsze kroki rewitalizacji parku. W budynku z białej cegły umieszczono mini zoo, zamontowano fontanny w stawie, utworzono dwa dawne kanały i wybudowano nowy parking od ul. Bolesława Prusa. W 1998 r. rozebrano budynek ogródka jordanowskiego, w 2000 r. spłonął budynek „Oazy”, a w 2007 r. rozebrano budowlę z białej cegły. W 2013 r. postawiono pomnik łosia. W 2021 r. miasto Siedlce otrzymało dofinansowanie unijne w wysokości 8,4 mln zł. w celu przeprowadzenia gruntownej rewitalizacji parku. Utworzono nowe alejki, ścieżki edukacyjne, odnowiono plac zabaw oraz bramę-mostek, wybudowano nowy budynek obsługi ogródka jordanowskiego oraz utworzony mały ogród włoski w którego w skład weszły: Pawilon ogrodowy; Ławeczka księżnej Aleksandry Ogińskiej; Partery kwietne; Fontanny; Rzeźby; Zegar Zrewitalizowany park otwarto 24 czerwca 2023 r. Stajnia i oficyna Budynek stajni i oficyny wzniesiono w połowie XVIII w. W latach 1841–1844 zostały przebudowane (prawdopodobnie obiekty połączono) i służyły carskim urzędnikom. Od 1950 r. pomieszczenia adoptowano na potrzeby Archiwum Państwowego i Urzędu Gminy. W 2001 r. archiwum przejęło cały budynek, a urząd przeniesiono na nową budowlę przy ul. Mieczysława Asłanowicza. Kaplica pw. Św. Krzyża Klasycystyczna budowla na planie ośmioboku zaprojektowana przez Zygmunta Vogla. Wybudowana została w 1791 r. na polecenie Aleksandry Ogińskiej. Po jej śmierci w 1798 r., jej ciało zostało przeniesione do kaplicy. Kaplica posiada kopułę z latarniami i portykami z kolumnami toskańskimi. Została ukazana na akwareli Zygmunta Vogla. Studnia i nagrobek Studnia znajduje się za Pałacem Ogińskich. Została wpisana do rejestru zabytków 2 lutego 1962 r. pod numerem A-62/340, tym samym co pałac oraz park. Nagrobek Michała Szwykowskiego znajduje się obok Kaplicy pw. św. Krzyża. Wpisany został do rejestru zabytków 23 września 1970 r. pod numerem B/287. Przypisy Bibliografia Michalec, Danuta: Aleksandra Ogińska, Muzeum Okręgowe w Siedlcach 1999 Aby to mogło być ubogo, a chędogo, w proporcji moich możliwości” Przemiany siedleckiego pałacu Aleksandry Ogińskiej w świetle źródeł archiwalnych. W: Piotr Ługowski: LAUDATOR TEMPORIS ACTI. Studia z dziejów sztuki i kultury ofiarowane Księdzu Doktorowi Janowi Niecieckiemu w 65. rocznice urodzin. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2015, s. 219-232. ISBN 978-83-8061-069-9. Plan miasta Siedlce wyd. na zlecenie Wojewódzkiego Ośrodka Informacji Turystycznej w Siedlcach Mapa topograficzna Polski, Siedlce – Oddział Topograficzny Sztabu Gen. WP Marcin MaciejM.M. Krasuski Marcin MaciejM.M., Siedlecki Park „Aleksandria” w zbiorach Archiwum Państwowego w Siedlcach, [w:] DariuszD. Magier, Zbiory archiwalne w archiwach i poza archiwami, Siedlce: Uniwersytet w Siedlcach, 2024, ISBN 978-83-67922-54-8 . AleksandraA. Knapik AleksandraA., Aleksandria – ogród krajobrazowy Aleksandry z Czartoryskich Ogińskiej w świetle nowych materiałów, „Biuletyn Historii Sztuki”, 82, Uniwersytet Jagielloński, 2020 . RafałR. Dmowski RafałR., Siedlce w XIX wieku – zarys problematyki badawczej, [w:] RafałR. Dmowski, ArturA. Ziontek, Aleksandra Ogińska i Siedlce w trzech pamiętnikach z XIX wieku, Archiwum Państwowe w Siedlcach, 2007, ISBN 978-83-906935-9-0, ISBN 978-83-87845-75-9, ISBN 978-83-87088-88-0 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-01] . Park „Aleksandria", [w:] MałgorzataM. Borkowska MałgorzataM. i inni, Walory turystyczne miasta Siedlce, Siedlce: PTTK Oddział „Podlasie" w Siedlcach, 2023, ISBN 978-83-955650-7-6 . HenrykH. Drozd HenrykH., Z Drozdem i Zbirkiem przez Siedlce, UNITAS, 2018, ISBN 978-83-65414-81-6 . DariuszD. Kuziak DariuszD., Park miejski „Aleksandria" – Ogród kultury, Siedlce: PTTK Oddział „Podlasie" w Siedlcach, 2024, ISBN 978-83-955650-8-3 .