NoeFlandre/osm-polygon-wikidata-only huggingface dataset:
Fort pancerny pomocniczy 48a „Mistrzejowice”

Fort pancerny pomocniczy 48a „Mistrzejowice” – fort składający się na Twierdzę Kraków. Powstał w latach 1895–1897. Jego zadaniem była boczna obrona doliny Dłubni oraz prawego międzypola fortu 48 Batowice. Po I wojnie światowej pełnił funkcję magazynu. Fort 48a Mistrzejowice zaprojektował Emil Gołogórski. Fort był zdewastowany i zaśmiecony. Znajduje się na Osiedlu Piastów w Krakowie. Zadbane otoczenie fortu stanowi rolę parku rekreacyjnego z alejkami i ławkami. W roku 2021 rozpoczęto remont fortu m.in. odnawiając elewację. Prace remontowe zakończyły się w 2024 roku. Galeria Przypisy Linki zewnętrzne Więcej informacji na temat fortu oraz zdjęcia. Opis fortu oraz ponad 50 zdjęć obiektu z serwisu kaponiera.pl
Fort GW II „Jaksmanice”

Fort GW II „Jaksmanice” – ześrodkowany, klasyfikowany jako fort artyleryjski, fort główny Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Jaksmanice. Historia Fort został zbudowany w latach 90. XIX wieku. Jego konstrukcja była bardzo podobna do Fortu IV „Optyń” (mimo że Fort II powstał szybciej niż Fort IV), jednak Fort II nie był zaliczany do klasy fortów pancernych, ponieważ nie posiadał pancerzy. Został częściowo wysadzony w powietrze w 1915, po II oblężeniu Twierdzy Przemyśl. Został częściowo rozebrany w latach 1920–1930. Opis konstrukcji Fort II zlokalizowano na szczycie wzniesienia górującego nad miejscowością Jaksmanice. Barkanowy narys konstrukcji dzieła charakteryzuje się wydłużeniem jednego boku czoła ze schronami pogotowia w poprzecznicach. Na barkach fortu rozmieszczono – najczęściej spotykane w fortach pancernych – tradytory, które jednak nie posiadały opancerzenia. Dodatkowo, na styku lewego czoła i barku dobudowano już po 1900 betonowe stanowisko dla wieży obserwacyjnej, bądź wieży dla karabinu maszynowego. W szyi fortu zlokalizowano dwukondygnacyjne ceglane koszary o stropie stalo-betonowym, poprzedzone jednokondygnacyjnym schronem głównym, z którego prowadziły wyjścia na stanowiska artylerii. Obronę fosy prowadzono z dwóch kaponier przeciwstokowych, zlokalizowanych na stykach czoła i barku oraz nie połączonych z wnętrzem fortu poternami. Fort dziś Z uwagi na znaczący stopień zniszczeń fortu na skutek działań wojennych oraz dalszej, powojennej rozbiórki obecny stan fortu można określić mianem ruiny. Z fortu zachowała się jedynie część koszar i schronu głównego, resztki tradytorów oraz różnego rodzaju umocnień wałów. Eksploracja fortu jest dodatkowo utrudniona poprzez dziko rosnące rośliny oraz drzewa, które nieporządkowane przez lata obrosły cały teren fortu i niemal uniemożliwiają dotarcie do wielu jego części. Przypisy Literatura „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”, Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6 T.Idzikowski: Forty Twierdzy Przemyśl. Przemyśl 2001. ISBN 83-912416-8-8 T.Idzikowski: Miniprzewodnik Twierdza Przemyśl. Przemyśl 2005. ISBN 83-918937-7-4
Fort GW VII „Prałkowce”

Fort GW VII „Prałkowce” – jednowałowy fort artyleryjski należący do zewnętrznego pierścienia Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Prałkowce. Zbudowany w latach 1881–1887, rozbudowany w 1914. Został wysadzony w powietrze w 1915, po II oblężeniu Twierdzy Przemyśl. Został częściowo rozebrany w latach 1920–1930. Przypisy Bibliografia „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6 Fort VII „Prałkowce” na stronie Twierdzy Przemyśl Zdjęcia w serwisie Fotopolska
Fort GW V „Grochowce”

Fort GW V „Grochowce” – jednowałowy fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Grochowce. Historia W latach 1854-1855 w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego zbudowano szaniec artyleryjski nr 28, typu FS (Feuer-Schanze). W ramach budowy stałych fortyfikacji Twierdzy Przemyśl w latach 1883-1885, przebudowano szaniec na stały fort artyleryjski. Projektantem fortu był inż. gen. Anton Werner. W czasie I oblęzenia twierdzy fort V wraz sąsiednimi bateriami w dniach 5-7 października 1914 powstrzymał gwałtowny szturm rosyjski na sąsiedni fort IV Optyń. Został częściowo wysadzony w powietrze w 1915, po II oblężeniu Twierdzy Przemyśl. Został częściowo rozebrany w latach 1920–1930. Przypisy Bibliografia „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6 T. Idzikowski: Miniprzewodnik Twierdza Przemyśl. Przemyśl 2005. ISBN 83-918937-7-4
Fort IIA Twierdzy Warszawa

Fort IIA („Babice”, „Radiowo”) – jeden z fortów Twierdzy Warszawa, wybudowany w latach 80. XIX wieku. Poprzednim w kolejności jest fort II „Wawrzyszew”, zaś następnym fort III „Blizne”. Opis Fort powstał jako jeden z czterech planowanych, które miały dodatkowo wzmacniać zachodni fragment twierdzy – a więc ten teoretycznie najważniejszy. W efekcie redukcji planów powstał tylko jeden z takich fortów, właśnie oznaczony numerem IIA. Fort zaplanowano na planie sześcioboku z dwoma czołami i dwoma barkami. Ponadto u styku czół wzniesiono dzieło – rawelin, osłaniające kaponierę czołową. Fort otaczała mokra fosa o znacznej szerokości (dzisiaj nazywana czasem Fosą Babicką). Mimo to fort posiadał kaponiery, zarówno czołową, jak i barkowe. Jest to rozwiązanie nietypowe; wypełnione wodą rowy forteczne zazwyczaj bronione były z wałów. Nie wzniesiono jednak kaponiery szyjowej. Głównym obiektem zaplecza były ceglane koszary dla załogi. Rozwiązaniem nietypowym było zastosowanie wjazdu do fortu przez bramę położoną na prawym barku. W 1909 roku wydany został rozkaz o likwidacji Twierdzy Warszawa. W Forcie IIA nie dokonano jednak poważniejszych wyburzeń. W okresie międzywojennym, od 1923 roku znajdowały się tam radiostacje Transatlantyckiej Centrali Radiotelegraficznej (stąd nazwa „Radiowo”). We wrześniu 1939 roku fortu broniły oddziały 3 batalionu 26 pułku piechoty mjra Jacka Decowskiego. Fort został po krwawych walkach opanowany przez Niemców w nocy z 25 na 26 września. Od zakończenia II wojny światowej fort zajmują jednostki Wojska Polskiego, w związku z czym jest on niedostępny dla zwiedzających. Bibliografia Lech Królikowski, Twierdza Warszawa, Warszawa 2002. Linki zewnętrzne Zdjęcie satelitarne na Google Maps. Zarys umocnienia jest dobrze widoczny w środkowej części zdjęcia.
Fort III Twierdzy Modlin

Fort III (Fort Pomiechówek) – jeden z fortów Twierdzy Modlin, wzniesiony w ramach budowy pierwszego pierścienia fortów w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Fort wzniesiono w Pomiechówku, na wzgórzu na prawym brzegu Wkry. Podstawą dla jego projektu był wzorcowy fort „F1879”. Obiekt wzniesiono w latach 1883–1888 jako największy fort twierdzy. W okresie późniejszym był wielokrotnie modernizowany; wzniesiono między innymi nowoczesną kaponierę przeciwskarpową i tradytory międzypola. Do dzisiaj zachowały się w bardzo dobrym stanie ceglane koszary i kaponiera szyjowa. W roku 1915 fort znajdował się na głównym kierunku niemieckiego natarcia, jednak walki o niego przypadły już na okres wygasania rosyjskiego oporu. W roku 1939 był włączony w polską pozycję obronną, po upadku twierdzy modlińskiej miejsce uwięzienia jej obrońców. W latach 1941–1945 istniało tu więzienie karno-śledcze gestapo w Forcie III w Pomiechówku, które było miejscem kaźni mieszkańców rejencji ciechanowskiej. Obecnie fort jest własnością Agencji Mienia Wojskowego. Możliwe jest jego zwiedzanie, w zorganizowanych grupach, tylko za pośrednictwem Fundacji Park Militarny Twierdzy Modlin. Przypisy Linki zewnętrzne Strona Twierdzy Historia Fortu III. dolinawkry.c0.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]. Strona Fundacji Fort III Pomiechówek
Fort III Twierdzy Toruń

Fort III Twierdzy Toruń – fort pośredni piechoty położony przy ul. Skłodowskiej-Curie. Nosił nazwę Werk L'Estocq, obecnie nosi imię Stanisława Jabłonowskiego. Historia W momencie budowy w latach 1888–1890 był zwykłym schronem piechoty (niem. Stützpunkt), jednak już w dwa lata po zakończeniu prac został rozbudowany. Uzyskał wówczas dodatkowe stanowiska dla dział polowych, wał ziemny oraz mokrą fosę (niskie położenie całości pozwalało jej samoczynnie wypełniać się wodą, która była następnie odprowadzana do Strugi Toruńskiej). Należał do mniejszych fortów pierścienia twierdzy toruńskiej. Jego załogę miała stanowić jedna kompania piechoty, zabudowania forteczne mogły wytrzymać ogień artylerii polowej. Zadaniem fortu była obrona dworca Toruń-Mokre oraz kontrola linii kolejowej do Iławy. Obronę linii kolejowej uzupełniała położona po przeciwległej stronie linii kolejowej Długa Bateria z 1883 roku, składająca się z dwóch lub trzech baterii dział ze schronami. Całość otaczały fosa i płot. Przypisy Bibliografia Mirosław Giętkowski, Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer: Twierdza Toruń. Toruń: Dom Wydawniczy Duet, 2004. ISBN 83-89706-12-1.
Fort III Twierdzy Warszawa

Fort III („Blizne”) – jeden z fortów pierścienia zewnętrznego Twierdzy Warszawa, wybudowany w latach 80. XIX wieku. Poprzednim w kolejności jest wysunięty przed linię fort IIA „Babice”, zaś następnym fort IV „Chrzanów”. Historia Umocnienie wybudowano na planie pięcioboku z rawelinem osłaniającym kaponierę czołową – jest to dobrze widoczne na fotografii satelitarnej. Fort posiadał ceglane koszary. Otoczony był mokrą fosą, mimo to posiadał wykonane z betonu kaponiery. W czasie likwidacji twierdzy po 1909 roku kaponiery zostały wysadzone (ich ruiny zachowały się). W centralnej części fortu, na osi głównej poterny, znajduje się również betonowy schron przeciwlotniczy z późniejszego okresu. Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku dowódca oddziału obsadzającego fort opuścił pozycje bez stawienia dostatecznego oporu Niemcom, za co został oddany pod sąd polowy. Fort jest wpisany do rejestru zabytków jako: Fort III Blizne-Groty, ul. Lazurowa 187 poł. XIX, nr rej.: 10-A z 24.05.2001. Fort jest własnością prywatnego właściciela. Przypisy Bibliografia Lech Królikowski, Twierdza Warszawa, Warszawa 2002. Linki zewnętrzne Zdjęcie satelitarne na Google Maps. Fort jest bardzo dobrze widoczny w środkowej części.
Fort III w Poznaniu

Fort III (Graf-Kirchbach, Gröber, Józefa Niemojewskiego) – jeden z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań. Znajduje się na Malcie przy ul. Krańcowej. Historia Został zbudowany w latach 1877–1881. Otrzymał nazwę Graf-Kirchbach. W 1931 zmieniono patronów na polskich, Fort III otrzymał imię generała Józefa Niemojewskiego. 6 lutego 1945, podczas bitwy o Poznań, oddziały 117 dywizji piechoty wywalczyły wyłom pomiędzy Fortem IIa i Fortem III (współcześnie tereny os. Zodiak). W 2011 roku fort został udostępniony zwiedzającym przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji. Teren fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000 (obszar specjalnej ochrony SOO „Fortyfikacje w Poznaniu”, symbol PLH300005). Lokalizacja i konstrukcja Obiekt znajduje się na terenie Nowego Zoo (wybudowane w latach 1970–1974), w kierunku południowym znajduje się Cybina, na zachodzie – jezioro Maltańskie (od 1952 w wyniku spiętrzenia Cybiny). Dojazd drogą forteczną (ul. Krańcowa) i drogą rokadową (ul. Wileńska). Fort otoczony jest suchą fosą (długość 850 m, szerokość 9 m, wysokość 5,5 m), o murowanych skarpach i 5 kaponierach (czołowa, dwie barkowe, dwie izby bojowe w koszarach). Kąt między odcinkami czoła – 140°. Pod barkami fortu znajdowały się 2 prochownie, zaprojektowane na zgromadzenie 35 ton prochu. Przebudowy W 1889 dobudowano na barkach dodatkowe baterie. W następnych latach zainstalowano pancerne stanowiska obserwacyjne piechoty W.T.90 oraz artylerii W.T.Neu. Podczas II wojny światowej fosy zostały zadaszone, a na przeciwskarpie wybudowany został metalowy zbiornik o nieokreślonym przeznaczeniu. W części koszarowej zostały rozebrane sklepione międzystropy. Rozbiórka była przygotowaniem do budowy w forcie zooramy (dużego kompleksu wiwaryjnego – egzotarium), której jednak nie zrealizowano. Przypisy Bibliografia Zbigniew Szumowski: Boje o Poznań 1945. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1985, s. 354-356., ryc. Adam Taborski. Stulecie ogrodu zoologicznego w Poznaniu. „Kronika Miasta Poznania”. 3/1975, s. 178-190. Wydawnictwo Miejskie. (pol.). , fot., rys. Bogusław Polak: Poznańskie Fortyfikacje. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1988. Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Szymon Kucharski, Mariusz Wojciechowski: Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku.. Poznań: 2006.
Fort II Twierdzy Modlin

Fort II – jeden z fortów Twierdzy Modlin, wzniesiony w ramach budowy pierwszego pierścienia fortów w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Fort wzniesiono na podstawie wzorcowego fortu F1879 w latach 1883–1888. W okresie późniejszym był wielokrotnie modernizowany. Fort znajduje się we wsi Kosewo. Jest w posiadaniu wojska i niedostępny dla zwiedzających. Wpisany do rejestru zabytków jako: Fort II „Kosewo” Twierdzy Modlin, nr rej.: 1128 z 8 marca 2013. Przypisy
Fort II Twierdzy Toruń

Fort II Twierdzy Toruń – główny fort artyleryjski, od 1907 roku imienia Friedricha von Bülowa. Znajduje się przy ul. Leszczynowej 55. Powierzchnia fortu wynosi 3,91 ha. Historia Został zbudowany w latach 1878–1882 jako pierwszy obiekt w pierścieniu fortów toruńskich. Został wzniesiony w kierunku wschodnim przy drodze na Lubicz i miał strzec dworzec Toruń Mokre. Razem z fortem Przyczółek Mostowy, Fortem Kolejowym i fortem XI stanowił pierwszy luźny pierścień ochrony miasta. Koszt budowy fortu wyniósł 2 327 155 marek niemieckich. W 1877 roku zakupiono grunt pod budowę fortu. Budowa warowni zaczęła się w 1878 roku, zakończyła w 1882 roku. Jego uzbrojenie stanowił zespół 26 dział, a po późniejszych modyfikacjach także dwie baterie skrzydłowe na przedłużeniu szyi fortu oraz schrony z czterema punktami obserwacyjnymi. Po powrocie Torunia do Polski fort został przejęty przez wojsko polskie, które w 1921 roku urządziło w nim szpital Obozu Internowanych nr 15. W 1922 roku zakwaterowano w forcie 8. oddział służby artylerii. Obiekt należy do prywatnego właściciela. Przypisy Bibliografia Mirosław Giętkowski, Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer: Twierdza Toruń. Toruń: Dom Wydawniczy Duet, 2004. ISBN 83-89706-12-1. Mirosław Giętkowski, Adam Kowalkowski: Forty artyleryjskie Twierdzy Toruń. Toruń: Muzeum Twierdzy Toruń, 2023. ISBN 978-83-66208-29-2.
Fort II Twierdzy Warszawa

Fort II („Wawrzyszew”) – jeden z fortów Twierdzy Warszawa, wybudowany w latach 80. XIX wieku. Poprzednim w kolejności jest fort I „Bielany“, zaś następnym wysunięty przed linię fort IIA „Babice“. Opis Fort wzniesiono z zadaniem zamknięcia luki pomiędzy terenami leśnymi Puszczy Kampinoskiej oraz Wisłą. Ze względu na ukształtowanie terenu został zaprojektowany jako dzieło nieregularne (schemat), co stanowi rzadkość w ówczesnej fortyfikacji rosyjskiej na ziemiach polskich. Fort miał około 400 metrów szerokości u podstawy oraz około 250 metrów głębokości (wzdłuż osi). Otoczony został mokrą fosą, przy czym czoło i prawy bark były w sposób typowy dla takich dzieł bronione z wałów, zaś dla obrony barku lewego wzniesiono półkaponierę (1). Fort posiadał dwa wały – dla artylerii i piechoty (2). Głównym obiektem zaplecza były ceglane koszary (3), mające około 130 metrów długości i zakończone na obydwu krańcach nadbudówkami (fot.). Szyi broniła duża kaponiera, osłonięta charakterystycznym dziełem ziemnym o narysie małego bastionu (4). W szyi fortu, już poza obrębem rowów, wzniesiono niewielki schron amunicyjny. W czasie modernizacji twierdzy przebudowano układ ziemny fortu. Po 1909 roku fort został rozbrojony i częściowo rozebrany. W czasie II wojny światowej mieściły się tutaj niemieckie magazyny. W dniach 13–14 czerwca 1943 roku oddział bojowy Milicji Ludowej RPPS dokonał na nie wypadu, niszcząc część zgromadzonych tam materiałów. Obecnie teren fortu jest podzielony na części. W szyi mieszczą się warsztaty i magazyny, zaś w części czołowej – ośrodek wypoczynkowy. Umocnienie znajduje się na północ od lotniska na Bemowie. Prowadzi do niego ulica Kalinowej Łąki, stanowiąca odnogę ulicy Księżycowej. W 1993 fort został wpisany do rejestru zabytków. Fort jest własnością Agencji Mienia Wojskowego. Przypisy Bibliografia Lech Królikowski, Twierdza Warszawa, Warszawa 2002. Linki zewnętrzne Zdjęcie satelitarne na Google Maps. Fort jest dobrze widoczny w środkowej części zdjęcia.
Fort II w Poznaniu

Fort II (Stülpnagel, Aleksandra Kraszewskiego) – jeden z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań. Znajduje się na Żegrzu przy ulicy Obodrzyckiej. Historia Zbudowany został w latach 1878–1882, w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej. Wykonawcą robót była firma Degen Forsten und Wilhelmi, koszt budowy wyniósł 2 mln marek, a do prac wykorzystano także jeńców francuskich. Fort otrzymał nazwę Stülpnagel, na cześć Friedricha von Stülpnagela. W 1931 zmieniono patronów na polskich, Fort II otrzymał imię Aleksandra Kraszewskiego. W 1941 obiekt zajęła firma Telefunken Gesellschaft fur drahtlose Telegraphie i ulokowała tam produkcję. W 1945, podczas bitwy o Poznań, 1083 pułk piechoty próbował zdobyć fort nacierając od południowego wschodu (po zdobyciu Fortu Ia) i zachodu. Walki trwały od 4 do 7 lutego 1945. 8 lutego 1945, po opanowaniu Rataj, niemiecka załoga opuściła fort, a oddziały broniące Żegrza wycofały się. Po II wojnie światowej fort był użytkowany przez wojsko, milicję, a później wykorzystywany na cele magazynowe. Teren fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000 (obszar specjalnej ochrony SOO „Fortyfikacje w Poznaniu”, symbol PLH300005). Obiekt jest zachowany w bardzo dobrym stanie, brak jakichkolwiek zniszczeń budowlanych, roślinność nie jest dziko rozrośnięta. Część fortu została poddana rewitalizacji przez Stowarzyszenie Lepszy Świat. W latach 2014– 2017 fortem opiekowała się Fundacja Familijny Poznań. Od 2018 roku fort był pod opieką Fundacji Fort, która planowała jego rewitalizację. Chciała stworzyć na Żegrzu Fort Kultury. Lokalizacja i konstrukcja Zbudowany na narysie symetrycznego sześcioboku. Dojazd zapewniała droga forteczna i droga rokadowa (ul. Obodrzycka i Forteczna), dojazd do miasta – ulica Rzeczańska. Kąt między odcinkami czoła – 140°. Otoczony jest wałami: artyleryjskim z 13 trawersami i piechoty. Majdan podzielony jest nasypem. Obiekty otoczone są suchą fosą (szerokość 9–10 m i głębokość 9 m), o murowanych skarpach i 3 kaponierach (czołowa i dwie barkowe) . Przebudowy W latach 1888–1889 fort wzmocniono, a na skrzydłach dobudowano sześciostanowiskowe baterie. W latach 1913–1914 na przeciwskarpie wybudowano dwa betonowe schrony dla drużyn przeciwszturmowych. W tym samym okresie przemurowano niektóre wejścia zaopatrując je w nowe drzwi. Po 1941, po zajęciu obiektu na cele produkcyjne, wybudowano bocznicę kolejową oraz rampę rozładowczą, które znajdowały się w części szyjowej. Fosa została zadaszona, jej dno pokryte posadzką betonową, i wykorzystana jako hale produkcyjne. W latach 80. XX wieku została zlikwidowana bocznica kolejowa do fortu. Przypisy Bibliografia Zbigniew Szumowski: Boje o Poznań 1945. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1985, s. 354-356., ryc. Janusz Karwat. Ratajskie fortyfikacje. „Kronika Miasta Poznania”. 3/2001, s. 149-163. Wydawnictwo Miejskie. (pol.). , fot., rys. Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Szymon Kucharski, Mariusz Wojciechowski: Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku.. Poznań: 2006.
Fort IV Twierdzy Warszawa

Fort IV („Chrzanów”) – jeden z fortów pierścienia zewnętrznego Twierdzy Warszawa, wybudowany w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Poprzednim w kolejności jest fort III „Blizne”, zaś następnym fort V „Włochy”. Historia Zadaniem czwartego z kolei fortu twierdzy, zbudowanego w latach 1883–1890, była obrona szosy prowadzącej w kierunku Poznania oraz linii kolejowej. Fort stanowi typowe dzieło pięcioboczne z dwoma czołami, stykającymi się pod kątem bliskim 180°. Umocnienie o jednym wale otacza sucha fosa. Fort posiadał ceglane koszary i do obrony fosy – czołową kaponierę i dwie barkowe półkaponiery. W szyi fortu wzniesiono dużą kaponierę przeznaczoną do ostrzału międzypól, osłoniętą ziemnym rawelinem. Fort ma około 400 metrów szerokości i 200 głębokości, nie licząc kaponiery szyjowej. Po roku 1909, w ramach likwidacji twierdzy, zniszczono część umocnień fortu. W 1939 roku trwały w oparciu o niego walki 360 pułku piechoty. Po wojnie mieściły się tutaj przetwórnia mięsna oraz magazyn techniczny PSS Społem (do roku 1994), a później obiekt przejęło wojsko. Obecnie fort jest opuszczony. Połowa budynku koszarowego została zburzona jeszcze przed 1939 rokiem i rozebrana została najprawdopodobniej w okresie II wojny światowej. Na terenie w szyi fortu powstało osiedle mieszkaniowe Fort Chrzanów przy ulicy Kopalnianej. Wpisany do rejestru zabytków jako: Fort IV Chrzanów, ul. Kopalniana 3, 1883-90, 1909, decyzja nr 576/2006 z 29.03.2006, numer rejestru A-739 Bibliografia Lech Królikowski: Twierdza Warszawa. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2002. ISBN 83-11-09356-3. Stanisław Łagowski: Szlakiem twierdz i ufortyfikowanych przedmości. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2005. ISBN 83-88773-96-8. Linki zewnętrzne Zdjęcie satelitarne na Google Maps. Fort jest dobrze widoczny w środkowej części.
Fort IV w Poznaniu

Fort IV (Hake, Henryka Dembińskiego) – jeden z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań. Znajduje się na Karolinie przy ulicy Syreniej. Historia Zbudowany został w latach 1879–1884, w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej. Fort otrzymał nazwę Hake na cześć Karla von Hake (wcześniej nazwę tę miał lewobrzeżny Fort Hake, dawniej św. Wojciecha). W 1931 zmieniono patronów na polskich, Fort IV otrzymał imię generała Henryka Dembińskiego. Podczas bitwy o Poznań, fort był magazynem amunicji dla artylerii niemieckiej walczącej w obrębie Cytadeli. 10 lutego 1945, po zniszczeniu mostu kolejowego przy Cytadeli, i zbombardowaniu promu dzień później, dostawy zostały przerwane. Z terenów wokół fortu Niemcy ewakuowali się 17 lutego 1945. Teren fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000 (obszar specjalnej ochrony SOO „Fortyfikacje w Poznaniu”, symbol PLH300005). Lokalizacja i konstrukcja Obiekt znajduje się w sąsiedztwie elektrociepłowni, hal fabrycznych i zabudowy jednorodzinnej. Na południe od fortu przebiega linia kolejowa Poznań Wschód – Žielieznodorožnyj, na zachodzie linia kolejowa Poznań Wschód – Bydgoszcz Główna, na północy linia kolejowa Zieliniec – Kiekrz. Został zbudowany na terenie wojskowego placu ćwiczeń (Exercier Platz). Dojazd do fortu drogą fortową (ul. Syrenia) i drogą rokadową (ul. Bałtycka). Kąt między odcinkami czoła – 130°. Przebudowy W latach 1888–1889 fort był modernizowany. Rozebrano wtedy kaponierę czołową, zastępując ją kaponierą rewersową. Wybudowano też wtedy baterie dostawione na barkach: na lewym 6-stanowiskową, a na prawym 10-stanowiskową. Na środkowej remizie wału artyleryjskiego wybudowano stanowisko obserwacyjne P.B.St.87, a po 1892 roku dodatkowe dwa typu W.T.90. W latach 1913–1914 na bateriach wybudowano betonowe schrony. Fort był jednym z najlepiej umocnionych obiektów w Poznaniu. W czasie wojny pomieszczenia podwalni i koszar fortu wykorzystywano jako magazyny amunicji artyleryjskiej. W latach powojennych fort został wysadzony i niemalże całkowicie rozebrany. Wydobywano również z niego piasek, przez co wały ziemne są mało czytelne. Zachowały się: kaponiera czołowa, wyjazdy artyleryjskie oraz wyjście piechoty na wał główny. Przyroda W pozostałościach fortu stwierdzono występowanie nietoperzy takich gatunków, jak: nocek duży (Myotis myotis), mopek zachodni (Barbastella barbastellus), nocek rudy (Myotis daubentonii), nocek Natterera (Myotis nattereri), mroczek późny (Eptesicus serotinus), gacek brunatny (Plecotus auritus), gacek szary (Plecotus austriacus) oraz krzewów, m.in. rokitnika zwyczajnego i wierzb. Przypisy Bibliografia Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Szymon Kucharski, Mariusz Wojciechowski: Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku.. Poznań: 2006. Zbigniew Szumowski: Boje o Poznań 1945. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1985, s. 350-356., ryc. Bogusław Polak: Poznańskie Fortyfikacje. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1988. Linki zewnętrzne Zdjęcia fortu