Synagoga w Strzyżowie

Synagoga w Strzyżowie – zabytkowa synagoga późnobarokowa czynna od końca XVIII wieku do agresji Niemiec na Polskę, od 1966 siedziba Biblioteki Publicznej Gminy i Miasta im. Juliana Przybosia w Strzyżowie. Historia Synagoga została zbudowana w czwartej ćwierci XVIII wieku bezpośrednio na południe od cmentarza żydowskiego z początku XVII w., na miejscu drewnianej synagogi z XVII w. Nie występuje na austriackiej mapie wojskowej Miega z 1779–1783, natomiast Ewaryst Andrzej Kuropatnicki, który odwiedził Strzyżów, wspomina ją w Geographii albo Dokładnym opisaniu Królestw Gallicyi i Lodomeryi z 1786 jako nowo wymurowaną. W synagodze działały instytucje szkolne: cheder i jesziwa, a także biblioteka żydowska. Była miejscem obrad starszyzny kahału. W 1887 przy synagodze, zwanej w testamencie miejscowego kupca „bożnicą wielką murowaną”, funkcjonowały także osobne mniejsze obiekty dla mężczyzn i dla kobiet. Jeden z takich domów modlitwy zawalił się w 1884, a inny spłonął w 1886. Gmina żydowska pod przewodnictwem rabina obejmowała zasięgiem okoliczne miejscowości, w tym Dobrzechów. Liczyła 933 osoby w 1870, 1121 osób w 1900, 841 osób w 1921 i 1238 osób w 1940. Rabini Chaim Horowitz i Nehemiasz Spiro z okresu II Rzeczypospolitej mieszkali w kamienicach przy rynku strzyżowskim. W 1916 studia rabinackie w Strzyżowie pod kierunkiem Altera Horowitza ukończył Józef Chaim Fränkel z Sędziszowa. W 1938/1939 ze zbiorów czytelni w synagodze, obejmujących 1250 tomów, korzystało 245 czytelników. Nauczycielami w chederze byli Lejb Ettinger, Mojżesz Friedmann i Noe Schreiber. Po ustanowieniu w mieście okupacji niemieckiej we wrześniu 1939 hitlerowcy zdewastowali synagogę. W latach 1940–1944 użytkowali jej budynek jako magazyn urządzeń gospodarczych, a na podwórzu od strony południowej uruchomili warsztat naprawy samochodów. Po zakończeniu wojny budynek należał do strzyżowskiej Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”. Do 1964 funkcjonował jako magazyn nawozów sztucznych i sklep paliw płynnych. W 1961 powstał plan otwarcia w synagodze zakładu gastronomicznego z kawiarnią. Ostatecznie decyzją Ministerstwa Kultury i Sztuki z 5 czerwca 1964 synagoga została przekazana na potrzeby Miejskiej Biblioteki Publicznej (jej organizatorem był dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Rzeszowie, Stanisław Piziak). W latach 1964–1966 synagoga została gruntownie wyremontowana i zaadaptowana do nowego przeznaczenia według projektu Czesława Białego. Główną salę modlitewną przecięto płytą na dwie kondygnacje, zbudowano wewnętrzną klatkę schodową, izbę szkolną podzielono na trzy pomieszczenia, w miejscu szafy ołtarzowej aron ha-kodesz powstało dodatkowe okno, zainstalowano system grzewczy, wodny i kanalizacyjny. Prace sfinansowało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie ze środków na kulturę. Następnie w latach 1966–1967 Sabina Kozłowska i Bogusław Bałos przeprowadzili techniką kazeinową konserwację fragmentu osypującej się wówczas XIX-wiecznej polichromii w centralnej części synagogi, ponad dawną bimą. Pozostałe malowidła ścienne zostały po wykonaniu ekspertyzy pokryte białą farbą, co uzasadniono brakiem środków na ich restaurację. W 1967 budynek stał się siedzibą Towarzystwa Miłośników Ziemi Strzyżowskiej. W latach 2012–2013 miał miejsce kolejny remont generalny, który objął elewację, dach i wnętrze obiektu, pomalowane wówczas na kolor żółty. W 2013 Elżbieta Bakun i Piotr Bakun poddali analizie i systematycznej konserwacji malowidła w bimie, w których pojawiły się zniekształcenia kolorystyczne i ubytki. W 2014 pod sklepieniem bimy otwarta została wystawa stała poświęcona społeczności Żydów strzyżowskich. Architektura Murowany z kamienia i cegły oraz orientowany budynek synagogi został wzniesiony na planie prostokąta w stylu późnobarokowym i przykryty czterospadowym dachem. Z jego pierwotnej bryły nie zachowały się wyłącznie schody prowadzące niegdyś bezpośrednio na piętro przybudówki zachodniej, do galerii babińca. W dolnej kondygnacji przybudówki, oświetlonej półkolistymi oknami, mieści się wejście do synagogi. W pięcioosiowych elewacjach północnej i południowej oraz trzyosiowej elewacji wschodniej występują dwa poziomy prostokątnych okien, osadzonych w głębokich niszach zamkniętych łukiem odcinkowym. Na dekorację zewnętrzną składają się zaokrąglone narożniki i ramowy podział ścian, zwieńczonych profilowanymi gzymsami, przez zastosowanie pilastrów. Rozmieszczenie pilastrów na elewacji odpowiada dziewięciopolowemu układowi głównej (męskiej) sali modlitewnej we wnętrzu, o proporcjach zaczerpniętych ze złotego podziału. Z wyposażenia zachowały się klepkowe, drewniane drzwi wejściowe na obu poziomach przybudówki. W okresie funkcjonowania synagogi wschodnią część wnętrza zajmowała prostokątna główna sala modlitewna, a zachodnią część – izba szkolna i na piętrze ponad nią babiniec, z którego kobiety śledziły przebieg nabożeństwa przez obszerną arkadę. Sala modlitewna dla mężczyzn z wolnostojącą bimą opartą na czterech filarach jest przykryta dziewięciopolowym sklepieniem żaglowym. Plan ten, charakterystyczny dla synagog barokowych, rozwijał się od początku XVII w. na terenie Polski. Filary, zgodnie z tendencją zarysowaną pod koniec XVIII w., stoją na zewnątrz linii złotego podziału, co pozwoliło zwiększyć przestrzeń pola centralnego. Polichromia W obrębie bimy zachowały się fragmenty polichromii w stylu rokokowym, która pokrywała pierwotnie całe wnętrze synagogi. Należy do nich przedstawienie Lewiatana jako długiej ryby zwiniętej w okrąg na tle spienionych wód wewnątrz sklepienia, iluzjonistyczne gzymsy w żaglach sklepienia, draperie na ścianach tarczowych arkad oraz ornamenty roślinne w podłuczach. Pierwsza dekoracja malarska wnętrza, wykonana na pobiale prawdopodobnie temperą klejową, pochodziła zapewne z okresu budowy pod koniec XVIII w. Kompozycja była zbliżona do późniejszej, jeśli nie liczyć imitowanej marmoryzacji w podłuczach arkad, natomiast kolorystyka opierała się na bieli, ochrze, umbrze, sienie i czerni. Polichromia została przemalowana w żywych kolorach z wyrazistym światłocieniem około połowy XIX w. Trzecia warstwa powstała w latach 1928–1935, ukończona przez Aharona Josefa Garfinkela. Marmoryzację w podłuczach zastąpił wówczas ornament roślinny, dodane zostały prawdopodobnie barokowe żagielki w rogach sklepienia, forma uległa uproszczeniu, a światłocień – spłyceniu. Podczas konserwacji w 2013 odkrywki wcześniejszych warstw zostały udokumentowane i z uwagi na niemożliwość usunięcia odwróceń światłocienia powstałych w latach trzydziestych lub sześćdziesiątych po zakonserwowaniu zamalowane zgodnie z ostatnią warstwą kompozycyjną. Rabini Ciwi Elimejlech (1745–1821) Dawid Elimejlech (1804–1874, syn Ciwiego) Eleazar Elimejlech (brat Dawida) Szlomo Elimejlech (1813–1893, syn Eleazara) Alter Horowitz (rabin w 1916; pochowany na cmentarzu żydowskim z 1879 pod Żarnowską Górą) Jehuda Lejb Spiro (rabin w 1920) Chaim Horowitz Naftali Horowitz Nehemiasz Spiro (syn Jehudy, rabin od 1932) Uwagi Przypisy Bibliografia ElżbietaE. Bakun ElżbietaE., Konserwacja i restauracja malowideł w bimie synagogi w Strzyżowie, „Strzyżowski Rocznik Muzealny”, 2, 2016, s. 97–117 . WaldemarW. Bukowski WaldemarW., BogusławB. Dybaś BogusławB., ZdzisławZ. Noga ZdzisławZ. (red.), Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779–1783 = Die Josephinische Landesaufnahme von Galizien 1779–1783, t. 4B, Kraków: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, 2012, ISBN 978-83-7271-785-6 . MateuszM. Michalski MateuszM., Uniwersalizm w architekturze dziewięciopolowych synagog powstających w Polsce od końca XVI w., 2015 (Sprawozdania Katedry Historii Architektury, Sztuki i Techniki Uniwersytetu Wrocławskiego, W1H/S-005/15), DOI: 10.13140/RG.2.2.36623.28321 . MateuszM. Michalski MateuszM., Gematria, geometria i inne fenomeny w architekturze judaizmu, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2020, ISBN 978-83-7493-131-1 . ZofiaZ. Rusek ZofiaZ., DanutaD. Skóra DanutaD., Społeczność żydowska w dawnym Strzyżowie i okolicach – historia i wspomnienia, Strzyżów: Gmina Strzyżów, 2017, ISBN 978-83-936264-6-5 . SławomirS. Wnęk SławomirS., Społeczność żydowska w Strzyżowie od połowy XIX wieku, „Strzyżowski Rocznik Muzealny”, 5, 2019, s. 125–150 .