Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego Polskiej Akademii Nauk

Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN (Instytut Nenckiego PAN) – utworzone w 1918 r. w Warszawie, największe nieuniwersyteckie centrum badań biologicznych w Polsce, podległe Polskiej Akademii Nauk. Instytut jest jednostką naukową prowadzącą działalność badawczą w obszarze biologii i biomedycyny. Instytut Nenckiego posiada kategorię A+, przyznawaną w Polsce instytucjom o najwyższym potencjale naukowym. O Instytucie Działalność Instytutu wpisuje się w trzy główne obszary: badania naukowe, innowacyjność oraz edukacja. Badania podstawowe i aplikacyjne prowadzone w Instytucie Nenckiego PAN obejmują zagadnienia z zakresu biologii i biomedycyny, z wykorzystaniem nowoczesnych metod eksperymentalnych i technologii obrazowania. Główne kierunki badań koncentrują się na opracowywaniu nowych terapii i metod diagnostycznych w obszarze chorób neurodegeneracyjnych, zaburzeń neurologicznych, chorób metabolicznych, nowotworów oraz innych chorób cywilizacyjnych. Podstawowe obszary prowadzonych badań to: metabolizm, biologia komórki, neurobiologia oraz neuropsychologia. Obszar innowacyjności realizowany jest poprzez rozwijanie w ramach inicjatywy SPARK Global platformy innowacyjnej, wspierającej współpracę nauki z sektorem gospodarczym oraz działania z zakresu transferu technologii. W sferze edukacyjnej Instytut uczestniczy w kształceniu kadr naukowych, prowadząc programy doktoranckie i szkoleniowe, m.in. w ramach Międzynarodowej Szkoły Doktorskiej Bio4Med, Warszawskiej Szkoły Doktorskiej Warsaw-4-PhD, oraz Interdyscyplinarnych Studiów Doktoranckich Tri-Bio-Chem. Jednostka posiada prawo do nadawania stopnia naukowego doktora oraz doktora habilitowanego w zakresie biologii. Instytut Nenckiego PAN składa się z czterech głównych jednostek organizacyjnych : Centrum Badań Podstawowych i Translacyjnych Centrum BRAINCITY Centrum Neurobiologii oraz Stacji Badawczej Instytutu Nenckiego w Mikołajkach - Krajowego Centrum Zaawansowanych Analiz Bioobrazowania – BioPixel. Instytut dysponuje laboratoriami i stanowiskami usługowymi, m.in., do wysokorozdzielczej mikroskopii świetlnej i konfokalnej, mikroskopii elektronowej, rezonansu magnetycznego, wysokoprzepustowej cytometrii przepływowej, sekwencjonowania nowej generacji, elektrofizjologii oraz testów behawioralnych. W Instytucie prowadzone są również badania przedkliniczne. Projekty badawcze realizowane w Instytucie są finansowane m.in. ze środków krajowych, w tym Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, Narodowego Centrum Nauki, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej oraz Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, oraz zagranicznych, w tym Komisji Europejskiej (m.in. ERC) i programów międzynarodowych. Instytut znajduje się zarówno na polskiej, jak i europejskiej mapie strategicznej infrastruktury badawczej oraz pełni rolę lidera Polskiego Węzła Euro-BioImaging (The European Research Infrastructure for Imaging Technologies in Biological and Biomedical Sciences - ERIC). Profil działalności Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN obejmuje badania o charakterze aplikacyjnym. Instytut współpracuje z podmiotami przemysłowymi w sektorach: farmaceutycznym, biomedycznym i biotechnologicznym. W ramach przedsięwzięcia SPARK Poland , którego liderem jest Instytut Nenckiego PAN, promowany jest transfer wiedzy do przemysłu. Instytut Nenckiego jest założycielem i członkiem powstałego w 2008 r. Konsorcjum Biocentrum Ochota PAN, do którego należą także: Instytut Biochemii i Biofizyki, Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego, Instytut Podstawowych Problemów Techniki, Instytut Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej im. M. Nałęcza oraz Międzynarodowy Instytut Biologii Molekularnej i Komórkowej. W wyniku zmian strukturalnych i decyzji organizacyjnych Stacja Hydrobiologiczna w Mikołajkach, utworzona 15 września 1951 r. przez Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN i pozostająca w latach 1960-2014 poza jego strukturą organizacyjną, została 1 stycznia 2014 r. ponownie włączona do Instytutu. Stacja została przekształcona w Kampus Instytutu Nenckiego, obejmujący, m.in., otwarte w 2025 r., Centrum BioPIXEL. Kampus zlokalizowany jest w Mikołajkach, na zachodnim brzegu Jeziora Mikołajskiego, na obrzeżu Puszczy Piskiej, w centralnej części systemu Wielkich Jezior Mazurskich. Na Kampusie prowadzone są badania z zakresu zaawansowanego obrazowania biologicznego i biomedycznego. Instytut Nenckiego jest siedzibą trzech towarzystw naukowych: Polskiego Towarzystwa Biochemicznego, Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego i Polskiego Towarzystwa Etologicznego. W Instytucie działa także od 2012 r. Fundacja Marcelego Nenckiego Wspierania Nauk Biologicznych. W 2013 r. Komisja Europejska przyznała Instytutowi, jako pierwszej jednostce badawczej w Polsce, prawo do posługiwania się znakiem HR Excellence in Research. Instytut Biologii Doświadczalnej od wielu lat uczestniczy w organizowaniu imprez masowych: Festiwalu Nauki, Pikniku Naukowym Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik, Tygodniu Mózgu (imprezie powstałej z inicjatywy neurobiologów Instytutu), Festiwalu Nauki Małego Człowieka, Sympozjum Naukowym dla nauczycieli biologii z całej Polski, w spotkaniach ze stypendystami z Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Pracownicy Instytutu organizują zajęcia z młodzieżą szkolną w ramach Dni Otwartych, prowadzą wykłady popularnonaukowe Wszechnicy Polskiej Akademii Nauk oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Kapituła Konkursu Popularyzator Nauki, organizowanego przez serwis PAP Nauka w Polsce oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przyznała Instytutowi Nenckiego tytuł Popularyzator Nauki 2013. Historia Instytut im. Marcelego Nenckiego powstał w Warszawie z inicjatywy uczniów i współpracowników profesora Marcelego Nenckiego (1847–1901), którego marzeniem było utworzenie w Warszawie placówki badawczej z zakresu biomedycyny, jednak w zaborze rosyjskim idea ta była nie do zrealizowania. Rewolucja 1905 roku wprowadziła zmiany, dzięki którym na obszarze tzw. Kongresówki utworzono Towarzystwo Naukowe Warszawskie (1907), a w 1911 r. przy ul. Kalista 8 (obecnie Śniadeckich 8) z inicjatywy TNW powstały pracownie naukowe, przekształcone później w zakłady. TNW kontynuowało ideę powołania Instytutu Biologii Doświadczalnej, co udało się wcielić w życie dopiero w odrodzonej Rzeczypospolitej. Instytut zaczął w pełni działać w 1918 r., do czego wydatnie przyczyniły się entuzjazm po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i wsparcie inteligencji warszawskiej. W końcu 1918 r. Kazimierz Białaszewicz wraz z Edwardem Flatauem, kierownikiem Zakładu Neurobiologii, oraz Romualdem Minkiewiczem, kierownikiem utworzonego tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Zakładu Biologii Ogólnej, wystąpili wspólnie do Zarządu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z inicjatywą wyodrębnienia tych trzech zakładów z ogółu pracowni TNW i utworzenia samoistnej organizacji pod nazwą Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego. W marcu 1919 r. Zarząd Towarzystwa przychylił się do tego wniosku, co oznaczało prawne uznanie istnienia Instytutu. Uznanie to umożliwiło podjęcie kilku istotnych decyzji. W II Rzeczypospolitej Instytut Nenckiego pozostał niezależną placówką badawczą, częściowo korzystającą ze wsparcia budżetu państwa. Środki te były kierowane przede wszystkim na rozwój badań hydrobiologicznych. W ramach Instytutu utworzono trzy stacje badawcze, dwie na Wigrach i na Helu (1932) oraz Stację Rzeczną w Pińsku. Warszawscy lekarze byli jednymi z początkowych fundatorów Instytutu. Jedną z pierwszych pracowni, która wytyczyła drogę dzisiejszemu Instytutowi Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, była pracownia neurobiologii Edwarda Flatau. W wyniku II wojny światowej wyposażenie Instytutu zostało zniszczone i rozgrabione, a biblioteka spalona. Powojenna odbudowa Instytutu Nenckiego w Łodzi była zasługą trzech par małżeńskich: Jana i Stanisławy Dembowskich, Włodzimierza i Stelli Niemierko oraz Jerzego Konorskiego i Liliany Lubińskiej, którzy równolegle z prowadzeniem własnych badań rozwinęli proces kształcenia nowych kadr. Instytut składał się wówczas z trzech zakładów: Biochemii, Biologii i Neurofizjologii oraz Stacji Hydrobiologicznej w Mikołajkach, biblioteki, administracji i warsztatu. Na szybki rozwój Instytutu Nenckiego miały też znaczący wpływ: Decyzja o jego upaństwowieniu (1.04.1946). Uzyskanie w Łodzi siedziby przy ul. Południowej 66. Rozpoczęcie budowy (1950) nowej siedziby w Warszawie przy ul. Pasteura 3, do której w latach 1953–1956 przenieśli się pracownicy trzech zakładów oraz personel techniczny i administracyjny. Z chwilą utworzenia Polskiej Akademii Nauk (1952) włączenie Instytutu do sieci jej placówek. Powiększenie w Warszawie struktury Instytutu o nowe jednostki: Zakład Hydrobiologii Eksperymentalnej (1953) i Zakład Psychologii (1955). Uzyskanie przez Radę Naukową Instytutu (1952) prawa do nadawania stopni naukowych. Po dynamicznej odbudowie i rozbudowie w latach 1946–1960 nastąpił trudny okres w historii Instytutu, który trwał do 1968 r. Władze PAN nakazały przekazanie innym placówkom Akademii ok. 1000 m² powierzchni należącej do Instytutu Nenckiego, Zakład Psychologii został oddany Uniwersytetowi Warszawskiemu (1961), zaś Stacja Hydrobiologiczna w Mikołajkach Zakładowi Ekologii PAN (1962). Kolejne lata, szczególnie po 1989 r., przyniosły zmiany w organizacji i finansowaniu nauki w Polsce. Były też okresem nowego, dynamicznego rozwoju Instytutu, przy jednoczesnych zmianach jego struktury i poszerzeniu zakresu prowadzonych badań. Osoby związane z Instytutem Władze Instytutu (2025): prof. dr hab. Agnieszka Dobrzyń (Dyrektor od 2018) dr hab. Krzysztof Nieznański, prof. nadzw. (I Z-ca Dyrektora ds. naukowych od 2018) dr hab. Monika Liguz-Lęcznar, prof. nadzw (II Z-ca Dyrektora ds. naukowych od 2018) mgr Renata Dębińska (Z-ca Dyrektora ds. Organizacyjnych i Rozwoju) prof. dr hab. Bożena Kamińska-Kaczmarek (Przewodnicząca Rady Naukowej). W Instytucie Biologii Doświadczalnej pracowało wiele osób zasłużonych dla rozwoju nauki oraz Polski (część z nich została uhonorowana odznaczeniami). Poniżej wymieniono osoby pełniące funkcję dyrektora albo wicedyrektora Instytutu wraz z okresem sprawowania tych funkcji: Kazimierz Białaszewicz (1920–1925 i 1931–1933) Romuald Minkiewicz (1926–1931) Jan Dembowski (1933-1934 i 1948-1960; odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski) Mieczysław Bogucki (1934–1939) Włodzimierz Niemierko (1946–1967, odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski) Jerzy Konorski (1946–1973, odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski) Ludwik Choiński (1955–1969) Leszek Kuźnicki (1968–1975, odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski) Stella Niemierko (1968–1976) Kazimierz Zieliński (1968, 1970–1991) Władysław Dąbrowski (1969–1975) Jerzy Rutkowski (1975–1979) Andrzej Grębecki (1975–1981) Hanna Strzelecka-Gołaszewska (1975–1982) Irena Stępień (1977–1979) Eugeniusz Lisok (1979–1981) Krystyna Dec (1980–1991) Bogusław Ferdyn (1981–1985) Renata Dąbrowska (1982–1989) Waldemara Gacuta-Przybylska (1985–1986) Józef Zborowski (1986–1988) Zbigniew Przygoda (1986–2007) Maciej Nałęcz (1989, 1991–2001) Jacek Kuźnicki (1991–1992) Ewa Nowak-Olszewska (1991–2003) Jolanta Skangiel-Kramska (1992–2003) Jolanta Zagrodzka-Szmagalska (1994–2007) Jerzy Duszyński (2002–2008) Urszula Sławińska (2007–2013) Adam Szewczyk (2008–2018) Hanna Fabczak (2008–2018) Witold Konopka (2014–2018) Spośród pozostałych profesorów pracujących w Instytucie, odznaczeniami uhonorowani zostali m.in.: Romuald Klekowski (Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski i Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski z Gwiazdą) Lech Wojtczak (Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski) Kazimierz Zieliński (Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski i Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski z Gwiazdą). Struktura W Instytucie działa 28 pracowni badawczych i 8 pracowni usługowych, które funkcjonują w ramach 3 centrów: Pracownie badawcze: Centrum Badań Podstawowych oraz Translacyjnych w Zakresie Biologii i Nauk Biomedycznych Centrum Badań nad Plastycznością Neuronalną i Chorobami Mózgu BRAINCITY Pracownie usługowe: Centrum Neurobiologii Ponadto częścią Instytutu jest Stacja Badawcza w Mikołajkach. Przypisy Bibliografia M.M. Kossut M.M., Neuroscience in Poland, „Trends in Neurosciences”, 14 (2), 1991, s. 52–54, DOI: 10.1016/0166-2236(91)90019-q, PMID: 1708536 [dostęp 2025-11-13] (ang.). LeszekL. Kuźnicki LeszekL., Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego. Historia i Teraźniejszość. Tom I. 1918-2007, Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, 2008 [dostęp 2025-11-13] . LeszekL. Kuźnicki LeszekL., Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego. Historia i Teraźniejszość. Tom II. Źródła, Materiały, Opracowania, Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, 2008, ISBN 978-83-927972-8-9 [dostęp 2025-11-13] . LeszekL. Kuźnicki LeszekL., Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego. Historia i Teraźniejszość. Tom III. Wspomnienia i Refleksje, Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, 2008, ISBN 978-83-927972-1-0 [dostęp 2025-11-13] . LeszekL. Kuźnicki LeszekL., Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego. Historia i Teraźniejszość. Tom IV. Suplement, Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, 2009, ISBN 978-83-927972-5-8 [dostęp 2025-11-13] . 95-lecie Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN. Mikroskopia i Obrazowanie, Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, 2013 [dostęp 2025-11-13] . Odkryj Instytut Nenckiego, Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN / Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011 [dostęp 2025-11-13] . Odkryj Instytut Nenckiego. 2, Warszawa: Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN / Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, ISBN 978-83-01-18030-0 [dostęp 2025-11-13] . KazimierzK. Zielinski KazimierzK., Nencki Institute of Experimental Biology: foundation, restoration, further development, „Acta Neurobiologiae Experimentalis”, 54 (2), 1994, s. 175–182 [dostęp 2025-11-13] (ang.). KazimierzK. Zieliński KazimierzK., Powstanie Instytutu Nenckiego, „Nauka”, 1/1994, s. 167–179 . KazimierzK. Zieliński KazimierzK., Rola Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego w rozwoju nauk biologicznych w Polsce, „Kosmos”, 42 (3/4), s. 721–729 [dostęp 2025-11-13] . Strona WWW [online], Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN . Linki zewnętrzne Strona internetowa Strona Fundacji Marcelego Nenckiego Wspierania Nauk Biologicznych Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego Polskiej Akademii Nauk w archiwalnej bazie instytucji naukowych portalu Nauka Polska (OPI).