Zamek Kapituły Warmińskiej w Olsztynie

Zamek Kapituły Warmińskiej w Olsztynie – wybudowany w połowie XIV w. w stylu gotyckim przez kapitułę warmińską, która była jego właścicielem do 1772. Zamek pełnił funkcje obronne oraz był siedzibą min. administratora dóbr kapituły. Najsławniejszym mieszkańcem zamku był Mikołaj Kopernik, który pełnił obowiązki administratora w latach 1516–1521. Na jednej ze ścian zachowała się po nim oryginalna tablica astronomiczna. W dawnym refektarzu oraz komnacie administratora znajdują się unikalne sklepienia kryształowe, a w kaplicy gwiaździste datowane na ok. 1520. Obecnie w zamku mieści się Muzeum Warmii i Mazur. Wpisany został do rejestru zabytków w 1953 r., a 8 września 2023 r. został uznany za pomnik historii. Historia zamku Od 1230 do 1283 roku zakon krzyżacki przy wsparciu książąt polskich i rycerstwa z Europy dokonał podboju ziemi Prusów. Południową część Prus zajmowała Galindia, wówczas w znacznej części wyludniona. Nad górną Łyną kilka lauksów (pól) tworzyło ziemię zwaną Bertingen. Na południe od niej rozciągała się Wielka Puszcza. W roku 1243 powstały w Prusach cztery biskupstwa, w tym diecezja warmińska. Biskupi warmińscy otrzymali jako swoją domenę trzecią część terytorium, która utworzyła Warmię. Stanowiła ona autonomiczne państweko w obrębie państwa zakonu krzyżackiego. W 1260 przy katedrze powstała kapituła warmińska, która otrzymała trzecią część Warmii, w tym ziemie nad górną Łyną. W latach 20. XIV wieku kolonizacja warmińska dotarła do północnych granic Galindii. Warmia była jednak wówczas nękana przez najazdy Litwinów. W roku 1334 warmiński wójt krajowy Henryk von Luter założył na terenie ziemi Bertingen drewniano-ziemną strażnicę, która miała chronić osadników przed najazdami litewskimi. Zameczek ten znajdował się na wzniesieniu nad jeziorem Bartąg między obecnymi wsiami Bartążek i Bartąg (dziś teren szklarni w Bartążku). We wrześniu 2025 archeolodzy ogłosili odkrycie pozostałości jego zaplecza. W latach 30. i 40. XIV wieku kapituła warmińska pod osłoną strażnicy w Bartążku zasiedlała ziemie nad górną Łyną, które utworzyły komornictwo olsztyńskie. Około 1345 roku lub krótko potem kolejny wójt warmiński Bruno von Luter rozpoczął budowę nowego murowanego zamku, który zlokalizowano w zupełnie nowym miejscu, około 9 km na północ od starej strażnicy. Zamek powstał w dogodnym pod względem obronnym zakolu Łyny, w północnej części ziemi Bertingen, przy jej granicy z ziemią Gudikus, w samym środku nowego komornictwa olsztyńskiego. Od roku 1346 lub 1347 budowę zamku kontynuowała kaputuła warmińska. W maju 1348 w zameczku w Bartążku odbyła się narada najwyższych dostojników kapituły z udziałem jej lokalnych przedstawicieli, podczas której podjęto decyzję o lokacji nowego miasta w pobliżu budowanego murowanego zamku nad Łyną. 31 października 1353 roku kapituła nadała prawa miejskie miastu Olsztyn. Zamek wówczas był już najprawdopodobniej w zasadniczej mierze ukończony. Do zamku przeniosło z Bartążka swoją siedzibę komornictwo olsztyńskie. Zamek składał się wówczas z jednego północnego, głównego skrzydła po północno-wschodniej stronie czworokątnego dziedzińca, którego ozdobą od strony dziedzińca były piętrowe krużganki. Mieściły się w nim pomieszczenia reprezentacyjne: kaplica św. Anny, refektarz, mieszkanie administratora i kancelaria. Dojście do zamku, otoczonego pasem murów obronnych i fosą, prowadziło od strony Łyny mostem zwodzonym. Południowo-zachodnie skrzydło zamku zbudowano w XV w. Wieżę z połowy XIV w., położoną w zachodnim narożniku dziedzińca, przebudowano w początku XVI w., nadając jej kształt okrągły na czworokątnej podstawie, wysokość jej wynosiła 40 m. Jednocześnie zamkowe mury obronne podwyższono do wysokości 12 m i uzupełniono drugim pasem niższych murów, wzmocnionych basztami. System zamkowych murów połączono częściowo z murami miejskimi, przez co zamek stał się jak gdyby potężnym bastionem wysuniętym poza miasto i broniącym do niego dostępu. W czasach warmińskich zamek był własnością kapituły warmińskiej, która miała siedzibę we Fromborku. Kapituła składała się z 16 kanoników. Pod względem militarnym podlegał bezpośrednio wójtowi kapitulnemu, który urzędował na zamku w Pieniężnie (Melzaku). Wójt kapitulny dowodził też chorągwią, którą kapituła wystawiała w czasie wojny z obu komornictw. Zamek pełnił też rolę administracyjną. Był siedzibą komornika olsztyńskiego (pierwszy miał na imię Sanglade). Znajdowało się tutaj też mieszkanie dla administratora dóbr kapitulnych, którym był jeden z kanoników fromborskich. Administrator mieszkał tu i zarządzał podczas swoich wizytacji w komornictwie olsztyńskim. Zamek odegrał rolę obronną już krótko po wybudowaniu. Obronił się 21 stycznia 1356 podczas dużego najazdu Litwinów pod wodzą Kiejstuta i Olgierda, którzy spustoszyli wówczas komornictwo olsztyńskie. Najazdy litewskie powtarzały się aż do końca XIV wieku, więc miasto było umacniane, a na zamku zlokalizowano magazyny żywności. Aż do 1454 roku cała Warmia podlegała wojskowej ochronie zakonu krzyżackiego. Z tego względu zamek olsztyński odegrał sporą rolę podczas wojen polsko-krzyżackich. W 1410 roku po bitwie pod Grunwaldem poddał się bez walki wojskom polsko-litewskim. Król Władysław Jagiełło umieścił tu polską załogę, a zamek oddał księciu mazowieckiemu Januszowi I. Podczas następnej wojny głodowej w 1414 został zdobyty przez wojska polsko-litewskie po kilkudniowym oblężeniu, wydany przez jednego z rycerzy z opozycji antykrzyżackiej, Filipa z Narzymia (Filip von Wildenau) i powierzony w zarząd rycerzowi Dziersławowi z Włostowic. W czasie wojny trzynastoletniej (1454–1466) przechodził z rąk do rąk. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku zamek olsztyński wraz z całą Warmią na ponad 300 lat znalazł się w granicach Polski. Krzyżacy zagrozili zamkowi i miastu jeszcze podczas wojny pruskiej w 1521, obrona jednak była tak skuteczna, że poprzestali po jednym, nieudanym szturmie. Kapituła powierzała zarządzanie komornictwem olsztyńskim wybieranemu co roku ze swego grona kanonikowi nazywanemu administratorem. W latach 1516–1521, z krótką przerwą, administratorem komornictwa olsztyńskiego był Mikołaj Kopernik. On właśnie przygotował obronę Olsztyna przed najazdem krzyżackim. W XVI wieku gościli tu też dwaj biskupi warmińscy, a zarazem wielcy pisarze: Jan Dantyszek – „pierwszy poeta sarmacki”, obdarzony cesarskim wawrzynem za „pieśni łacińskie” (1538, 1541) oraz Marcin Kromer z równą swobodą tworzący po łacinie i po polsku dzieła naukowe i literackie (1580). Kromer poświęcił wówczas kaplicę św. Anny, niedawno zbudowaną w południowo-zachodnim skrzydle zamku, a obdarzoną misternym siatkowym sklepieniem. Z czasem oba skrzydła zamku utraciły militarne znaczenie, a dla celów mieszkalnych stały się mało dogodne. W 1758 doprowadzono więc do zamku dojazd od strony miasta i zbudowano z tej strony skrzydło pałacowe, jednocześnie likwidując podgrodzie i część murów. W 1779 zatrzymywał się tutaj Ignacy Krasicki, biskup warmiński i wybitny polski poeta. Po I rozbiorze Polski i sekularyzacji Warmii w 1772 roku zamek przeszedł na własność państwa pruskiego, a dokładnie zarządu państwowych majątków ziemskich. Mieściła się tu przez pewien czas również parafia ewangelicka. W 1807 mieściło się tu dowództwo wojsk napoleońskich. Na zamku zamieszkał francuski generał Gaspard Gardanne oraz marszałek Michel Ney. 3 lutego 1807 gościł na zamku sam cesarz Napoleon Bonaparte, najwybitniejszy dowódca wojskowy w historii. Przed bitwą pod Olsztynem Napoleon spożył posiłek na zamku, gdzie z dużym zainteresowaniem wypytywał księdza i historyka Gerarda Gleya o ślady po Mikołaju Koperniku. W 1845 most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono. W roku 1901 powstała rejencja olsztyńska. Do czasu wybudowania w 1911 jej gmachu siedzibą prezydenta rejencji (odpowiednik wojewody) został zamek. Przeprowadzono wówczas generalny remont zamku. Zmieniono poziom podłóg w refektarzu, a w krużganku wprawiono futryny okienne i dostawiono neogotycką klatkę schodową. W 1921 w salach zamku umieszczono muzeum. Było to wówczas muzeum regionalne o charakterze etnograficznym, którego kierownictwo znajdowało się w rękach nauczycieli olsztyńskich: Leonarda Fromma – archeologa i Hugo Hermanna Grossa – nauczyciela przyrody. Swoją wizytę w tym muzeum opisał Melchior Wańkowicz w książce Na tropach Smętka z 1936 roku Wieżę zamkową, która straciła hełm (stożkowy dach) podczas burzy w 1821, uwieńczono ponownie w 1926, po ponad stu latach. W 1945 Olsztyn z całą Warmią wróciły do Polski. Zamek przeszedł na własność państwa polskiego. Zachował charakter muzealny i większość przedwojennych eksponatów. W 1945 stał się siedzibą Muzeum Mazurskiego, które dzisiaj nosi nazwę Muzeum Warmii i Mazur. Oprócz działalności wystawienniczej obejmującą ekspozycję archeologiczną, galerię malarstwa, militaria, kolekcję sztuku zdobniczej dużą popularnością cieszą się imprezy organizowane tu w ramach Olsztyńskiego Lata Artystycznego (OLA) jak wieczory zamkowe i „Niedziele w Muzeum”. Muzeum Warmii i Mazur Na zamku znajduje się stała wystawa kopernikowska (zlokalizowana w dwóch pomieszczeniach: na krużganku i sali będącej niegdyś prywatnym mieszkaniem administratora). Na ścianie krużganka umieszczona jest astronomiczna tablica doświadczalna z 1517 r., prawdopodobnie wykonana własnoręcznie przez Mikołaja Kopernika. Mikołaj Kopernik i zamek olsztyński Mikołaj Kopernik mieszkał w północno-wschodnim skrzydle zamku, w dużej komnacie, z której dwu okien rozciągał się widok na Łynę i młyn zamkowy, a z trzeciego – na dziedziniec, jedne drzwi zaś prowadziły na krużganek, a drugie do komnaty urzędowej. Obie komnaty otrzymały na początku XVI wieku piękne kryształowe sklepienie, były jednak dość niskie i dopiero cztery wieki później podwyższono je przez obniżenie podłogi. Kopernik napisał tu swą rozprawę o monecie, tu dokonywał obserwacji ruchu planet, a na krużganku sporządził tablicę umożliwiającą mu śledzenie wiosennych i jesiennych zrównań dnia z nocą. Tablica ta jest po dziś dzień zachowaną pamiątką po Koperniku. Kopernik przebywał jeszcze na zamku w latach 1524, 1531, 1535 i 1538 jako wizytator. W roku 2010, od 16 marca do 21 maja, na zamku przebywał sarkofag z doczesnymi szczątkami Mikołaja Kopernika. 22 maja sarkofag został przewieziony do Fromborka, gdzie został uroczyście pochowany w tamtejszej bazylice katedralnej. Galeria Filatelistyka Poczta Polska wyemitowała 1 czerwca 1971 r. w serii Na szlaku Kopernika znaczek pocztowy o nominale 2,50 zł, przedstawiający olsztyński zamek. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był Andrzej Heidrich. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r. Zobacz też Stare Miasto w Olsztynie Zamek Kapituły Warmińskiej w Pieniężnie Przypisy Bibliografia AndrzejA. Rzempołuch AndrzejA., Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353-1953, GrzegorzG. Kumorowicz, Olsztyn: Urząd Miasta, 2004, ISBN 83-921324-0-8, OCLC 69366279 . MałgorzataM. Jackiewicz-Garniec MałgorzataM., MirosławM. Garniec MirosławM., Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, MarianM. Arszyński i inni, Olsztyn: Studio Wydawnicze Arta Mirosław Garniec, 2006, ISBN 83-912840-4-2, ISBN 978-83-912840-4-9, OCLC 830876499 . Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Arkady, Warszawa 2004. ISBN 83-213-4158-6. BohdanB. Guerquin BohdanB., Zamki w Polsce, KrzysztofK. Racinowski (ilustr.), Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1984, ISBN 83-213-3239-0, OCLC 835911338 .S Linki zewnętrzne Muzeum Warmii i Mazur