Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie – gotycki kościół zbudowany prawdopodobnie w latach 1280–1320 w Chełmnie miejscowości położonej w województwie kujawsko-pomorskim, powiecie chełmińskim w diecezji toruńskiej, dekanacie chełmińskim. Historia Kościół archiprezbiterialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie, zwany potocznie „Farą”, jest najokazalszym spośród siedmiu istniejących obecnie kościołów Chełmna. Kościół ten stanowił wzorzec dla budowniczych katedry w Królewcu. Kościół wzniesiono prawdopodobnie w latach 1280-1320. W przeciwieństwie do wielu innych budowli sakralnych tamtego czasu powstał dość szybko, a w trakcie budowy dokonano tylko niewielkich korekt w stosunku do pierwotnych planów. Wznoszono go w dwóch fazach. Najpierw postawiono prezbiterium i północną nawę boczną (pierwotnie niższą). W fazie drugiej ukończono budowę całego korpusu nawowego wraz z wieżą północną. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną. W wiekach następnych nie dokonano większych przebudów, które by zakłóciły gotycki charakter świątyni i wrażenie stylistycznej jednolitości. Jedynie w 1560 roku dobudowano kaplicę Matki Boskiej Bolesnej Chełmińskiej z fundacji kasztelana chełmińskiego Jana Niemojewskiego i jego żony Katarzyny Kostczanki, h. Dąbrowa (dawna kaplica grobowa Niemojewskich), a w końcu XVII wieku kaplicę Bożego Ciała oraz w 1706 roku kruchtę południową. Częściowe odnowienie kościoła nastąpiło w okresie 1659–1660. Powstał wówczas także barokowy wystrój kaplicy Bożego Ciała. Nad prezbiterium dobudowano sygnaturkę. W końcu XIX wieku przeprowadzono natomiast poważne prace naprawcze nadszarpniętych zębem czasu murów, w szczególności w obrębie najwyższej kondygnacji wieży północnej, uszkodzonej w 1724 roku. W 2002 roku w sposób kompleksowy została odnowiona kruchta północna, a w latach 2003–2004 kaplica i ołtarz Matki Bożej Bolesnej. W 2004 roku odnowiono lampy zwisające w łukach międzyfilarowych, w 2006 roku rzeźby Ukrzyżowania na wschodnim szczycie oraz trakt komunikacyjny prowadzący na taras widokowy znajdujący się na wieży dzwonniczej, ławy dla wiernych i ołtarz z relikwiami św. Walentego odnowiono w latach 2007–2008. W 2012 odsłonięto znajdującą się dotąd pod posadzką nawy głównej renesansową płytę nagrobną z wizerunkiem dwóch osób. Architektura i wnętrze kościoła Kościół WNMP to trójnawowa hala z wydzielonym, prostokątnym prezbiterium. Prezbiterium jest trójprzęsłowe, korpus pięcioprzęsłowy. Wnętrze jest konsekwentnie przekryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, jedynie pomieszczenia podwieżowe w przęśle zachodnim mają sklepienia gwiaździste. Cały kościół opinają wydatne skarpy, przy korpusie zwieńczone pinaklami. Fasada zachodnia była zaplanowana jako symetryczna, dwuwieżowa, ale wieża południowa pozostała niedokończona. Wieża jest sześciokondygnacyjna, wyższe kondygnacje są oddzielone od siebie fryzami z ukośnych cegieł i artykułowane ostrołukowymi wnękami, z których dwie środkowe w każdej kondygnacji zawierają biforyjne otwory okienne. U narożach zewnętrznych u styku korpusu i prezbiterium znajdują się kaplice, z których północna jest pozostałością niedokończonej wieży. Charakterystyczne dla bryły kościoła jest to, że nawy boczne przykryte są poprzecznymi dachami dwuspadowymi, osłoniętymi trójkątnymi szczytami. Jest to rozwiązanie stosowane na ziemiach państwa zakonnego (do dzisiaj takie dachy są zachowane w kościele parafialnym w Ornecie), a także na Śląsku (Kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja we Wrocławiu). W kościele znajduje się wysokiej klasy gotycki wystrój rzeźbiarski, na który składają się figury apostołów przy filarach od strony nawy głównej oraz zworniki sklepienne. Są tu również cenne malowidła ścienne z końca XIV w. (gotyckie przedstawienie św. Krzysztofa w nawie bocznej, przykryte częściowo barokową wizją Boga). Gotlandzka chrzcielnica o formach późnoromańskich została wykonana około 1350‒1375. Bogate nowożytne wyposażenie wnętrza pochodzi przeważnie z XVII i XVIII w., wyróżniają się epitafia z końca XVI–XVIII w., w jednym z nich portret trumienny Marcina Kossendy z 1705. W kaplicy na przedłużeniu bocznej nawy północnej sanktuarium MB Bolesnej (tzw. Chełmińskiej), z obrazem koronowanym za zgodą papieża Benedykta XIV 22 maja 1754 r. W antependium i predelli ołtarza tej kaplicy zespół srebrnych plakietek wotywnych z XVII–XVIII w. Zwraca też uwagę snycerski wystrój kaplicy Bożego Ciała (Najśw. Sakramentu), dzieło elbląskie z lat 1685-1695. W Muzeum Okręgowym w Toruniu przechowywany jest zespół gotyckich witraży ze wschodniego okna prezbiterium, z lat około 1370–1390, które w XIX w. zostały przeniesione z Chełmna do zamku w Malborku. Zobacz też Akademia Chełmińska Przypisy Bibliografia Liliana Krantz-Domasłowska, Jerzy Domasłowski, Kościół farny w Chełmnie, Toruń, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1991, ISBN 83-85196-96-X. Architektura gotycka w Polsce, pod red. Teresy Mroczko i Mariana Arszyńskiego, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1995, ISBN 83-85938-41-9. Malarstwo gotyckie w Polsce, pod red. Adama S. Labudy i Krystyny Secomskiej, Warszawa, Wydawnictwo DiG, 2004, ISBN 83-7181-318-X. Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Koszalin 2010, ISBN 978-83-89976-40-6. Linki zewnętrzne Parafia pw. Wniebowzięcia NMP w Chełmnie: Kościół świętych Jakuba i Mikołaja. [dostęp 2019-11-15]. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Chełmno. Kościół farny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. [dostęp 2019-11-15]. Odznaka krajoznawcza województwa kujawsko-pomorskiego: Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie. [dostęp 2019-11-15]. (pol.). sekulada.com: Fara w Chełmnie i lewitujący obraz. [dostęp 2019-11-15]. (pol.). Archiwalne widoki kościoła w bibliotece Polona