Huta Metali Nieżelaznych Szopienice

Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” Spółka Akcyjna – nieistniejąca wielozakładowa huta w katowickiej dzielnicy Szopienice-Burowiec, której początki sięgają 1834 roku, jeden z największych w Polsce producentów wyrobów walcowanych z miedzi i mosiądzu (taśm, blach, krążków oraz rurek cienkościennych). W 2008 roku została postawiona w stan likwidacji, a w 2023 roku zlikwidowana. Historia Królestwo Prus Początki zespołu zakładów hutniczych w okolicy Szopienic sięgają 1834 roku, kiedy przedsiębiorstwo Towarzystwo Górnicze Spadkobierców Jerzego von Giesche (niem. Bergwerksgesellschaft Georg von Giesches Erben) uruchomiło w Szopienicach hutę cynku „Wilhelmina” (niem. Wilhelminehütte), w rejonie obecnych ulic Krakowskiej i Lwowskiej. W 1861 roku przejęło istniejącą hutę „Paweł” (niem. Paulshütte w Dąbrówce Małej, między obecnymi ulicami Obrońców Westerplatte a Konną), a w 1880 roku działającą hutę „Norma” (niem. Normahütte) w Bogucicach. W 1875 roku otwarło prażalnię cynku „Recke” (niem. Reckehütte w Roździeniu, między obecną ulicą Obrońców Westerplatte a Rawą), która produkowała dodatkowo kwas siarkowy, a w 1896 roku wybudowało w tej gminie nową hutę „Bernhardi” (niem. Bernhardihütte) w rejonie obecnej ulicy Roździeńskiej. W Roździeniu koncern uruchomił w 1903 roku również walcownię cynku (niem. Zinkwalzwerk Schoppinitz), w której obecnie mieści się w niej Muzeum Hutnictwa Cynku. W 1911 roku na północny wschód od huty „Wilhelmina” Gwarectwo Spadkobierców Gieschego (niem. Gewerkschaft von Giesches Erben, po zmianie nazwy) rozpoczęło budowę zespołu trzech zakładów: huty cynku „Uteman” (niem. Uthemannhütte), prażalni blendy cynkowej „Saeger” (niem. Saegerhütte) i szamotowni w rejonie obecnej ulicy Woźniaka, które uruchomiono w 1912 roku. Po rozbudowie zespół hut koncernu Gieschego stał się największym na Śląsku producentem metali nieżelaznych i największym ośrodkiem produkcji kadmu na świecie. Zabudowania huty cynku „Uthemann” (Uteman) zostały zaprojektowane przez Georga i Emila Zillmannów. II Rzeczpospolita W okresie międzywojennym (po podziale Górnego Śląska i przejęciu części obszaru przez administrację polską) przedsiębiorstwa należące do Spadkobierców Gieschego po stronie polskiej działały w ramach spółki Giesche SA z siedzibą w Katowicach, a w 1926 roku 51% akcji tej spółki przejęła Silesian-American Corporation. Zakłady W 1927 roku do spółki Giesche S.A. należało 9 zakładów zlokalizowanych w ówczesnych gminach: Dąbrówka Mała, Roździeń i Szopienice: Dąbrówka Mała huta cynku surowego „Pawła” (huta Pawła, huta Paweł, niem. Paulshütte) z fabryką szamoty (przejęta w 1861 roku), huta ołowiu i srebra „Walther Croneck” (huta Walter-Kronek, huta Walter, niem. Walther-Croneckhütte) (uruchomiona w 1863 roku), Roździeń prażalnia blendy cynkowej „Recke” (huta Reckiego, huta Recka, niem. Reckehütte) (uruchomiona w 1875 roku) – obsługiwała sąsiadujące z nią huty z Dąbrówki Małej, huta cynku surowego „Bernhardi” (huta Bernarda, huta Bernard, niem. Bernhardihütte) (uruchomiona w 1896 roku), prażalnia blendy cynkowej „Lieres” (huta Lieresa, huta Lires, niem. Liereshütte) (uruchomiona wraz hutą Bernarda w 1896 roku i rozbudowana w 1898 roku o ałunownię, niem. Alaunwerk Rosdzin), walcownia cynku „Szopienice” (niem. Zinkwalzwerk Schoppinitz) (uruchomiona 1 lipca 1903 roku) , Szopienice huta cynku surowego „Uthemann” (huta Utemana, huta Uteman, niem. Uthemannhütte) z fabryką szamoty (uruchomiona w 1912 roku), huta cynku surowego „Wilhelmina” (huta Wilhelminy, huta Wilhelmina, niem. Wilhelminehütte, Wilhelminenhütte) (uruchomiona w 1834 roku), prażalnia blendy cynkowej „Saeger” (huta Segera, niem. Saegerhütte) (uruchomiona w 1912 roku). Wcześniej do koncernu Gieschego należało również blisko 10 innych hut cynku w wielu lokalizacjach, które zostały zlikwidowane lub sprzedane innym firmom z powodu otwarcia lub przejęcia technologicznie nowocześniejszych zakładów. Dwie z nich znajdowały się w Bogucicach: huta cynku „Fanny” (niem. Fannyhütte), która była częścią koncernu w latach 1831–1834 –znajdowała się w miejscu obecnego pl. Sławika i Antala oraz biurowców KTW (obecne centrum Katowic), huta cynku „Norma” (niem. Normahütte), która należała koncernu w latach 1880–1906 – znajdowała się na południe od obecnego parku pomiędzy ulicami Leopolda, Wiertniczą i Bohaterów Monte Cassino. Po II wojnie światowej W styczniu 1945 roku koncern został objęty zarządem wojskowym Armii Czerwonej, a następnie oddany pod polski tymczasowy zarząd państwowy. Rok później został upaństwowiony na mocy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej – w dokumentach archiwalnych opisywany jest jako następca hut cynku „Wilhelmina” i „Uteman” należących przed wojną do spółki „Giesche”. W oparciu o dekret o tworzeniu przedsiębiorstw państwowych w 1947 roku przyjął nazwę Zakłady Cynkowe „Szopienice”. W latach 1947–1949 prowadzono inwestycje i przebudowy instalacji technologicznych (m.in. modernizację pieców prażalniczych i budowę nowej wytwórni kwasu), a pod koniec planu trzyletniego uruchomiono wydział miedzi; w 1952 roku oddano do użytku drugą elektrolizę cynku. W ramach powojennej reorganizacji przemysłu metali nieżelaznych w 1950 roku do Zakładów Cynkowych „Szopienice” przyłączono jako zakład terenowy hutę „Kunegunda” w Bogucicach (zlikwidowaną w 1964 roku), a także rafinerię „Poznań” (zlikwidowaną w 1951 roku). Zmieniała się też jednostka nadrzędna: do 1950 roku zakład podlegał Zjednoczonym Zakładom Metali Nieżelaznych w Katowicach, w latach 1950–1958 Centralnemu Zarządowi Przemysłu Metali Nieżelaznych, a od 1958 roku Zjednoczeniu Górniczo-Hutniczemu Przemysłu Metali Nieżelaznych. Zarządzeniem Ministra Przemysłu Ciężkiego nr 41/72 z 29 lipca 1972 roku zakład przyjął nazwę Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”. W 2000 roku, działając dotąd jako przedsiębiorstwo państwowe, została skomercjalizowana, a nowo powstała spółka akcyjna stała się częścią grupy kapitałowej Impexmetal SA, zaś w 2005 roku weszła w struktury grupy kapitałowej Boryszew. 26 września 2008 roku Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy w Warszawie zdecydowało uchwałą, że Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” Spółka Akcyjna zostanie rozwiązana i rozpocznie się proces jej likwidacji. W listopadzie 2008 roku sąd wstrzymał likwidację spółki na wniosek skarbu państwa. 13 listopada 2011 roku częściowo spłonął zabytkowy budynek dawnej dyrekcji huty „Uthemann” (cechownia) przy ul. ks. Woźniaka. W dniu 22 czerwca 2023 roku sąd rejestrowy wykreślił spółkę z rejestru przedsiębiorców, co uprawomocniło się 30 czerwca 2023 roku. Działalność Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” była największym polskim producentem wyrobów walcowanych z miedzi i mosiądzu, w tym taśm, blach, bloków, płyt, krążków oraz rurek cienkościennych z miedzi i jej stopów. Moce produkcyjne przed likwidacją sięgały 40 tys. ton wyrobów rocznie. Obecnie na terenach byłej huty działają różne firmy i przedsiębiorstwa, m.in.: Mistal Sp. z o.o. i CTPark Katowice (w dawnej hucie Wilhelmina), Cognor SA i Bumech SA (w dawnej hucie Uteman), Romus (w dawnych hutach Bernarda i Lires), Muzeum Hutnictwa Cynku (w dawnej walcowni cynku przy hucie Bernarda), Baterpol SA (w dawnych hutach Paweł i Walter), Opoltrans i Sonepar (w dawnej hucie Recka), Dalkia Poland (Elektrociepłownia Szopienice, na terenie dawnej kopalni „Wildensteinsegen” koło huty Bernarda). Obiekty zabytkowe Na terenie huty znajdują się obiekty nieruchome, objęte ochroną konserwatorską zabytków: zespół zabudowy dawnej huty cynku z lat 1908–1912: hala nr 1 pieców destylacyjnych wraz z kominami, budynek muflarni, magazynu blendy, cechowni, wieża ciśnień, portiernia nr 1, wysoka kolejka wąskotorowa na estakadzie; zespół wzniesiono w stylu modernizmu (zespół wpisano do rejestru zabytków 30 lipca 1978 roku, nr rej.: A/1227/78; muflarnia, magazyn blendy i estakada kolejki wąskotorowej zostały skreślone z rejestru zabytków decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 lipca 2007 roku) budynek dawnej walcowni z wyposażeniem, wzniesiony w 1904 roku (wpisany do rejestru zabytków 23 czerwca 2010 roku, nr rej.: 308/10) budynek dawnej kotłowni, wzniesiony w 1904 roku dawny warsztat mechaniczny, wzniesiony w latach trzydziestych XX w. dawny warsztat mechaniczny z lat dwudziestych XX w. budynek obecnie używany jako Izba Tradycji Hutniczych, wzniesiony w drugiej połowie XIX w. zespół budynków dawnej lokomotywowni z końca XIX w. dawny budynek socjalny z końca XIX w. dawny budynek stolarni, wzniesiony na początku XX w. dawny budynek wagonowni, wzniesiony w latach osiemdziesiątych XIX w. W obrębie budynku dawnej walcowni ochroną, na podstawie przepisów odrębnych, objęte są obiekty wyposażenia, wpisane do rejestru zabytków ruchomych: linia walcarek jednoklatkowych (I), w skład której wchodzi walcarka do walcowania wlewków z klatkami roboczymi, typu „duo” oraz silnik parowy z kołem zamachowym (linia została wpisana do rejestru zabytków 30 lipca 2003 roku, nr rej.: B/41/03) linia walcarek jednoklatkowych (II), która składa się z walcarki do walcowania wlewków z klatkami typu „duo” oraz silnika parowego z kołem zamachowym (linia została wpisana do rejestru zabytków 30 lipca 2003 roku, nr rej.: B/42/03) linia walcarek dwuklatkowych (IV), została wpisana do rejestru zabytków 30 lipca 2003 roku, nr rej.: B/44/03 linia walcarek dwuklatkowych (m), która składa się z dwóch walcarek do walcowania blach cynkowych z klatkami typu „duo” oraz silnika parowego z kołem zamachowym (linia została wpisana do rejestru zabytków 30 lipca 2003 roku, nr rej.: B/43/03). Akcjonariat W 2008 roku Hutmen SA posiadał 62%, Skarb Państwa – 32% akcji, a pozostali akcjonariusze – 6%. Zanieczyszczenie środowiska Naukowcy z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego stwierdzili, że tereny w pobliżu huty cynku „Szopienice” (rejon Uteman i Wilhelmina) są silnie skażone trującym talem. Ilość tego pierwiastka chemicznego kilkaset razy przekracza dopuszczalne normy. W pobliżu składowany w osadnikach ziemnych jest też niebezpieczny szlam cynkowy. W latach 70. XX w. emisja nieoczyszczonych spalin w rejonie huty znacząco wzrosła ze względu na zaniedbania dotyczące filtrów na kominach. Filtry te, jak wspominali hutnicy, miały być otwierane na noc aby zwiększyć ciąg i tym samym poprawić wyniki huty. Według innych relacji, pochodzących z odtajnionych archiwów, filtry na kominach w ogóle nie działały, to znaczy miały być jedynie atrapą. Duże skażenie powietrza i okolicznej ziemi stało się przyczyną znacznej liczby zachorowań na ołowicę wśród dzieci w latach 70. (około 1000 na 5000 przebadanych wówczas dzieci). W badaniach i leczeniu dzieci uczestniczyły m.in. kierowniczka kliniki Bożena Hager-Małecka, lekarka Jolanta Wadowska-Król i pielęgniarka Wiesława Wilczek. Choć władze pomagały w badaniu i leczeniu poszkodowanych przez hutę dzieci, to nie udało się opublikować wyników badań, które zostały utajnione i opatrzone klauzulą „poufne”. W 1975 r. Miejska Rada Narodowa w Katowicach zdecydowała o rozbiórce domów stojących najbliżej komina huty w kolonii Pawle, a w utajnionym wówczas uzasadnieniu napisano m.in., że „budynki są w strefie stwarzającej bezpośrednie zagrożenie życiu i zdrowiu mieszkańców”. Mieszkańcy kolonii zostali stopniowo przesiedleni do nowych mieszkań. Na początku XXI wieku władze wywiozły około 24 tysięcy ton szlamów będących odpadami z huty. Po likwidacji huty, w 2010 roku, rozpoczęto planowanie neutralizacji pozostałych 200 tys. ton skażonej ziemi. W kolejnych 6 latach zutylizowano około 120 tysięcy ton szlamu skażonego cynkiem, a pozostałości – o niskim skażeniu – zabezpieczono i przysypano ziemią. Kinematografia W dniu 11 lutego 2026 roku miała miejsce premiera serialu Ołowiane dzieci, wyprodukowanego przez Netflix i opowiadającego o historii zanieczyszczania ołowiem w latach 70. XX w. pobliskiej kolonii Paweł (Targowisko) przez hutę „Szopienice” (dawne huty: Paweł, Walter i Recka na pograniczu Dąbrówki Małej i Roździenia). Nagrody Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” została w 1974 roku odznaczona Orderem Sztandaru Pracy I klasy. Przypisy Bibliografia Fr.F. Bernhardi Fr.F., Georg v. Giesche's Erben. Die Entwicklung des Besitzes der Geíellfschaft vom Jahre 1851 ab., [w:] Geschichte der Bergwerkgesellschaft Georg v. Giesche's Erben. Festschrift zum zweihundertjährigen Jubiläum der Gesellschaft am 22. November 1904, t. [III], Breslau: R. Nischkowsky, 1904 [dostęp 2026-02-20] (niem.). pub. albo wyd., Leszek Jabłoński: Na trasie Balkan Ekspresu – Giszowiec, Nikiszowiec, Szopienice. Przewodnik po dzielnicach Katowic. Katowice: CRUX, 2003, s. 60–61. ISBN 83-918152-1-8. (pol.). J.J. Szaflarski J.J. (red.), Katowice 1865–1945. Zarys rozwoju miasta., Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”: Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, 1978, s. 19 (pol.). HeinrichH. Wendt HeinrichH., Georg v. Giesche's Erben. Verfassung und Verwaltungsgeschichte der Gesellschaft, [w:] Geschichte der Bergwerkgesellschaft Georg v. Giesche's Erben. Festschrift zum zweihundertjährigen Jubiläum der Gesellschaft am 22. November 1904, t. [I], Breslau: R. Nischkowsky, 1904 [dostęp 2026-02-20] (niem.). pub. albo wyd., Emanuel Wilczok: 150 lat hutnictwa metali nieżelaznych w Szopienicach. Dzieje Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” i jej załogi. Katowice: Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice”, Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1984. (pol.). Linki zewnętrzne Strona internetowa Galeria Podwórkowa Freba – Huta Uthemann Huta Cynku Uthemann