Cmentarz żydowski w Turku

Cmentarz żydowski w Turku – cmentarz żydowski w Turku, założony na początku XIX wieku. Znajduje się na samotnym podmiejskim wzgórzu, na Zdrojkach Lewych, przy dzisiejszej ulicy Lutosławskiego. Ma powierzchnię 0,6 ha. Ostatni znany pochówek odbył się w 1939 roku. Podczas II wojny światowej (wiosną 1943 roku) Niemcy całkowicie zdewastowali cmentarz. Historia i opis Najstarsze nagrobki pochodziły z 1806 roku. Około połowy XIX wieku wybudowano w pobliżu cmentarza dom przedpogrzebowy (po II wojnie światowej zamieniony na budynek mieszkalny) i inne budynki, w tym dom noclegowy dla ubogich. Teren cmentarza uległ powiększeniu w 1881 roku, po zakupie dwóch sąsiadujących z nim działek. Tak o cmentarzu w 1932 roku pisał Leon Lubomir Kruszyński: Cmentarz został zamknięty zarządzeniem burmistrza i landrata okręgu Turek z 14 i 24 maja 1941. Odtąd Żydzi zgromadzeni w getcie musieli chować swoich zmarłych na cmentarzach katolickich, gdzie władze miasta miały wydzielić dla nich specjalne kwartały. Zabroniono jednocześnie ustawiać na mogiłach jakichkolwiek symboli i znaków religijnych. W rozporządzeniu o likwidacji cmentarza wspomina się o rozebraniu ogrodzenia i usunięciu nagrobków. W tym też czasie została sprofanowana mogiła rabina Pinkasa Węgrowa zmarłego w 1937 roku. Niemcy użyli nagrobków z cmentarza do wykładania chodników wokół dawnego browaru Schnerrów na ulicy Kolskiej (późniejsze „Konserwy”, obecnie tereny supermarketu Intermarché). Macewami wyłożono również drogi letniska Grabieniec, położonego w pobliżu miasta, część z nagrobków uległa zniszczeniu – ich fragmenty do dziś spotyka się w okolicy. Ostatecznego zniszczenia cmentarza dokonano wiosną 1943 roku. Po wojnie teren cmentarza obsadzono drzewami. Był użytkowany jako pastwisko lub teren leśny. W 1986 roku architekt Irena Baszkowska zaznaczyła narys cmentarza na planie zagospodarowania przestrzennego miasta. W 1993 roku powstał projekt uporządkowania nekropolii, stworzony społecznie przez tegoż architekta. Do rejestru zabytków obiekt wpisano w 1990 roku, wcześniej jednak większość zachowanych macew (mogło być ich około 400 – według I. Brzewskiej) wywieziono do Muzeum Okręgowego w Koninie, skąd trafiły do Chełmna nad Nerem. Jedynym znakiem, że w tym miejscu znajdował się cmentarz żydowski, była żeliwna tablica umieszczona na ogromnym głazie z inicjatywy Muzeum w Koninie: Cmentarz Żydowski. Teren prawnie chroniony. Uszanuj miejsce spoczynku zmarłych. Obecnie na głazie znajduje się tablica z napisem: Cmentarz żydowski w Turku został założony w początkach lat 80. XIX wieku. W czasie II wojny światowej decyzją władz niemieckich z maja 1941 r. został zamknięty i zlikwidowany. W sierpniu 2003 przeprowadzono prace porządkowe cmentarza. Teren został ogrodzony, a pozostałości macew wkomponowano w lapidarium. Prace przeprowadzono z inicjatywy Jehudy Widawskiego z Izraela, przy pomocy władz miasta. Następnie na cmentarzu złożono kilkadziesiąt odnalezionych macew. Zobacz też Historia Żydów w Turku Synagoga w Turku Przypisy Bibliografia Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 107. Rejestr zabytków województwa wielkopolskiego Linki zewnętrzne Altas Miejski – Cmentarz żydowski w Turku. atlasturek.internetdsl.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-05-19)]. (pol.) Judaica w Polsce – Konin i okolice (pol.) Cmentarz żydowski w Turku na portalu Wirtualny Sztetl (pol.) Cmentarze żydowskie w Polsce – cmentarz w Turku (pol.) Cmentarz żydowski w Turku. atlasturek.internetdsl.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-05-19)]. (pol.)