Muzeum w Chorzowie

Muzeum w Chorzowie (1950 – 2021) (w latach 1935-1950, Muzeum Ziemi Bytomskiej)– instytucja muzealna, w której gromadzono dzieła sztuki, zabytki historyczne, etnograficzne, numizmatyczne oraz dokumenty związane Chorzowem oraz Górnym Śląskiem. Historia Tradycje muzealne w Chorzowie sięgają roku 1925, gdy z inicjatywy Stanisława Wallisa na mocy decyzji starosty dr. Józefa Potyki powstało Muzeum Powiatu Świętochłowickiego. W związku z brakiem środków finansowych na powstanie odpowiedniej siedziby Muzeum, pojawiła się idea przeniesienia zbiorów do Królewskiej Huty. 4 listopada 1933 roku pismo z propozycją przekazania zbiorów Muzeum Powiatowego wystosował starosta powiatu świętochłowickiego Tadeusz Szaliński. 9 listopada Magistrat Królewskiej Huty z burmistrzem Wincentym Spaltensteinem wyraził wolę przejęcia zbiorów, stawiając warunek, by te stały się własnością miasta. Decyzja zapadła 19 kwietnia 1934 r. Ponieważ zbiory obejmowały obszar szerszy niż powiat świętochłowicki, postanowiono, by nowa placówka zlokalizowana w Królewskiej Hucie nosiła nazwę „Muzeum Ziemi Bytomskiej”. Zbiory przenoszono w maju 1934 r. Tymczasowo zdeponowano je w budynku ratusza. Rozpoczęły się poszukiwania stosownej lokalizacji umożliwiającej gromadzenie obiektów oraz ich udostępnianie zwiedzającym. 1 maja 1935 r. Magistrat Chorzowa zatrudnił byłego nauczyciela Teodora Rudnickiego na stanowisku kierownika Muzeum Ziemi Bytomskiej. Miejsce wystawiennicze i magazynowe pozyskano wtedy w Szkole Powszechnej nr 5 przy obecnej ul. Gen. Henryka Dąbrowskiego. Uroczyste otwarcie placówki miało miejsce 13 grudnia 1935 r. o godzinie 12 (chociaż wystawę można było oglądać już od 7 grudnia). Liczba eksponatów wynosiła wówczas około 1600. Funkcjonowały wówczas działy: etnograficzny, historyczny z prehistorią, religijny, przemysłowy, numizmatyczny, geologiczny, mineralogiczny i paleobiologiczny. W pierwszym okresie działalności kolekcję rozszerzano głównie dzięki darowiznom. Organizacyjny status placówki przez dekady był modyfikowany. W kwietniu 1937 r. kierownikiem muzeum został Stanisław Wallis, w maju nadano placówce statut, na mocy którego składała się ona z następujących działów: przedhistorycznego, historycznego, pamiątek z okresu powstań i plebiscytu, etnograficznego, przyrodniczego, przemysłowego oraz rozwoju miasta. Stale powiększano kolekcję (poza apelami do społeczności dotyczącymi przekazywania określonych pamiątek dokonywano zakupów). Długo borykano się ze zbyt małą przestrzenią magazynową. W sierpniu 1939 roku zapadła decyzja o przeniesieniu muzeum do budynków ratusza w Wielkich Hajdukach włączonych w kwietniu do Chorzowa. Wraz z wkroczeniem wojsk niemieckich do miasta działalność muzeum zawieszono. Po II wojnie światowej, w roku 1945 Stanisław Wallis został kierownikiem Wydziału Kultury Urzędu Miejskiego w Chorzowie i dołożył starań, by wznowić działalność zamkniętego podczas okupacji Muzeum (decyzja zapadła już w lutym 1945). Na potrzeby muzeum przeznaczono 5 pokoi w ratuszu miejskim. W pierwszych powojennych miesiącach muzeum zajmowało się przejmowaniem i zabezpieczaniem książek i zabytków z mieszkań poniemieckich. Jeszcze w tym samym roku Muzeum przeniosło się do tzw. drapacza chmur (Budynek Komunalnej Kasy Oszczędności) przy ul. Wolności 41. Pracownicy Muzeum intensywnie pracowali nad wzbogaceniem kolekcji, nieustannie poszukując w różnych miejscach Śląska wartych zaopiekowania artefaktów. W czerwcu 1946 r. Muzeum zyskało nową siedzibę w dawnym Domu Ludowym (dziś Chorzowskie Centrum Kultury). W tym okresie Muzeum sprawowało też nadzór nad zabytkowym kościołem św. Wawrzyńca. W listopadzie roku 1949 zbiory muzealne przewieziono do budynku po dawnej restauracji na Górze Wyzwolenia (Góra Redena). W związku z upaństwawianiem placówek muzealnych, szkół artystycznych i teatrów, na początku lat 50. XX w. zreorganizowano strukturę muzeów w Polsce. Utworzono wtedy Górnośląski Okręg Muzealny. Chorzowskie Muzeum miało funkcjonować jako oddział Muzeum w Bytomiu. Stanisław Wallis podejmował wówczas liczne starania, by zachować odrębność i niezależność chorzowskiej placówki. Od grudnia 1950 r. zmieniono nazwę placówki, która funkcjonowała jako Muzeum w Chorzowie. Muzeum finansowane było wówczas z budżetu centralnego i nadzorowane było przez bytomską placówkę. Mnożyły się trudności organizacyjne. W latach 1952-1959 Muzeum w Chorzowie stanowiło oddział Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, będącego Muzeum Okręgowym. Ustalono wówczas, że chorzowskie muzeum będzie placówką historyczną. Zlikwidowano więc działy mineralogiczny, geologiczny oraz paleozoologiczny, przekazując gromadzone od 1925 r. zbiory szkołom i tworzącemu się Muzeum Geologii Złóż Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Gmach przy ul. Lwowskiej nie spełniał standardów muzealnych i po raz kolejny rozpoczęły się poszukiwania nowej siedziby. Rozważano m.in. przeniesienie placówki do dawnego ratusza w Chorzowie Batorym lub wybudowanie nowej siedziby na terenie WPKiW. Ostatecznie zdecydowano, że muzeum przeniesione zostanie do budynku przy ul. Powstańców 25. Decyzja zapadła w październiku 1957 r. Był to rok przełomowy również dlatego, że w lutym po śmierci Stanisława Wallisa funkcję kierownika powierzono Januszowi Modrzyńskiemu, Pierwszą wystawę w nowej siedzibie otwarto 31 stycznia 1959 r. W tym samym 1959 r. Muzeum w Chorzowie zostało przekazane administracyjnie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Chorzowie. Placówka zyskała niezależność budżetowo-organizacyjną. Natomiast Muzeum Górnośląskie jako muzeum okręgowe sprawowało nadzór merytoryczny nad wszystkimi placówkami muzealnymi w województwie katowickim. W 1991 r. Muzeum przeszło pod zarząd władz miasta Chorzowa, stając się jednostką samorządową. Po otwarciu dla zwiedzających jesienią roku 2021 Muzeum Hutnictwa (wcześniej od 2019 roku Muzeum Hutnictwa w organizacji), 1 stycznia roku następnego obie placówki połączono. W dotychczasowych murach Muzeum w Chorzowie przy ul. Powstańców 25 funkcjonował Oddział Historii Miasta i Regionu. We wrześniu 2023 r. zawieszono działalność wystawienniczą Oddziału. W 2025 r. radni miasta Chorzów podjęli decyzję o przeznaczeniu budynku przy ul. Powstańców 25 na sprzedaż Dyrektorzy (kierownicy) placówki Teodor Rudnicki (1935-1937) Stanisław Wallis (1937-1939 i 1945-1957) Janusz Modrzyński (1957-1991) Daniela Sawicka-Oleksy (1991-1999) Irena Białas (1999-2019) dr Janusz Mokrosz (2019–2021) Zbiory Muzeum zebrało rozległe kolekcje: numizmatyczną, medalierską, a także sztandarów, malarstwa, w tym przemysłowego, starodruków oraz eksponatów z zakresu etnografii. Wynikiem pasji kolekcjonerskich muzealników chorzowskich stały się także eksponaty wyjątkowe jak cios mamuta (pozostałość po kolekcji obiektów prehistorycznych) czy samurajskie zbroje. Muzeum zgromadziło także imponujący księgozbiór, dostępny w bibliotece instytucji. Ponadto dysponowało liczącym ok. 1500 woluminów zbiorem starodruków. Na początku lat sześćdziesiątych XX w. w dziale sztuki Muzeum w Chorzowie wyznaczono tematyczny zakres gromadzenia zbiorów. Priorytetem stał się profil kolekcjonerski, ukierunkowany na dokumentowanie problematyki związanej z przemysłem, obejmującej przede wszystkim XX w. Od tego momentu gromadzono też w Muzeum prace śląskich plastyków (m.in. Macieja Bieniasza, Olgierda Bierwiaczonka, Urszuli Broll, Jerzego Dudy-Gracza, Piotra Naliwajki, Romana Nowotarskiego, Witolda Pałki, Jana Szmatlocha). W zbiorach znalazły się też prace bezpośrednio związane z prezentacją Chorzowa (Fritz August Bimler, Ludwig Peter Kowalski, Stanisław Ligoń). Muzeum szczyciło się imponującą kolekcją numizmatyczną i medalierską, zwierającą m.in. medale wykonane przez związanego z Chorzowem Jana Wysockiego, ale też np. 43 medale grunwaldzkie wybite w 500. rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Cenne kolekcje obejmujące m.in. medale upamiętniające Jana III Sobieskiego oraz uchwalenie Konstytucji 3 Maja zgromadził Janusz Modrzyński. Zasługą dyrektora Modrzyńskiego jest również udostępnienie w 1968 r. jednej z pierwszych w Polsce stałych wystaw numizmatycznych Od denara do złotówki (prezentowana była w zmienionych aranżacjach plastycznych do 2021 r.). Kolekcja numizmatyczna liczyła ponad 10 tysięcy obiektów, do tego doliczyć należy ponad 6000 banknotów oraz ponad 9000 medali i odznak. Dział historyczny obejmował ok. 5000 eksponatów, wśród nich m.in. dokumenty, fotografie, mundury, broń, pamiątki z okresu powstań śląskich i plebiscytu. Istotną częścią kolekcji muzealnej były też zbiory etnograficzne (ponad 2500 obiektów). Zbiory te prezentują elementy życia codziennego, umiejętności i praktyk mieszkańców, np. narzędzia, elementy rzemiosła, ubiory, sprzęty domowe czy różnorodne pamiątki materialne. Kolejną cenną kolekcją jest zbiór ponad 700 sztandarów – bractw religijnych, stowarzyszeń, cechów oraz zakładów pracy. Działalność Poza działalnością naukowo-badawczą oraz wystawienniczą Muzeum w Chorzowie stało się przestrzenią artystycznych oraz popularyzatorskich wydarzeń. Zainteresowaniem cieszyły się niedzielne przedpołudniowe koncerty a także liczne cykliczne i okolicznościowe wydarzenia, promocje książek, wykłady i pogadanki. W ostatnich latach funkcjonowania Muzeum w Chorzowie były to m.in. cykle: Tajemnica i poznanie. Granice historii historia bez granic, Dziewięć słów o kulturze, Miejsca i Ludzie, Chorzowska Galeria Jednego Obrazu, Wokół Chorzowa, U przyjaciół Chłopca z łabędziem. Muzeum organizowało także konferencje naukowe np. Muzyka w Chorzowie (2016) Reden (2002). Prowadziło również lekcje muzealne i działalność edukacyjną. Z Muzeum związana była działalność Stowarzyszenia Miłośników Chorzowa im. Juliusza Ligonia a także Grupy Chorzów (późniejsze Stowarzyszenie Chorzowskich Artystów Plastyków), która regularnie wystawiała tutaj prace. Działalność wydawnicza Od lat 90. XX wieku Muzeum w Chorzowie stało się głównym forum wydawnictw historycznych dotyczących miasta. Przede wszystkim od 1996 r. wydane były „Zeszyty Chorzowskie” (w 2024 r. ukazał się tom 22 wydany już przez Muzeum Hutnictwa w Chorzowie). Równolegle sukcesywnie ukazywały się kolejne monografie Chorzowa, najpierw pióra Jana Drabiny i Danuty Sieradzkiej, potem pięciotomowa edycja, która zgromadziła kilkudziesięciu autorów pracujących pod kierunkiem Jana Drabiny, Jerzego Rungego, Adama Hibszera, Marka Masnyka, Przemysława Nadolskiego oraz Jacka Kurka. Ostatni z wymienionych był inicjatorem całego przedsięwzięcia. W latach 2007–2011 wydano także trzy tomy Chorzowskiego Słownika Biograficznego. Edycja nowa, pod red. Zbigniewa Kapały. Nakładem muzealnego wydawnictwa ukazały się również dwa tomy monografii Ryszarda Kurka Dwa wieki chorzowskiego przemysłu a także liczne opracowania dotyczące historii miasta i regionu m.in. Gazeta Katolicka - pismo duchowieństwa i ludu polskiego na Śląsku" w latach 1896-1910: studium historyczno-doktrynalne Rafała Śpiewaka czy Społeczność wiejska Chorzowa i Dębu Jerzego Rajmana. Wydawano także katalogi wystaw oraz prace będące owocem badań pracowników muzeum. Przypisy