Willa Edwarda Herbsta w Łodzi

Willa Edwarda Herbsta („Muzeum Pałac Herbsta”) – neorenesansowa willa w Łodzi wybudowana prawdopodobnie według projektu Hilarego Majewskiego w latach 1875–1877, w której zamieszkała najstarsza córka Karola Scheiblera – Matylda Zofia (1856–1939) – z mężem Edwardem Herbstem. Historia 1875–1945 Willę wzniesiono u zbiegu obecnych ulic bp. Wincentego Tymienieckiego i Przędzalnianej na tyłach rozlewiska rzeki Jasień, w bezpośredniej bliskości fabryki scheiblerowskiej oraz przyfabrycznego osiedla dla jej robotników – Księży Młyn. Budynek jest dwukondygnacyjny, neorenesansowy, na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu z dwoma płytkimi ryzalitami w elewacjach od strony ulic, nakryty czterospadowym dachem z belwederem. Od frontu miała czterokolumnowy portyk poprzedzający główne wejście. W elewacji zachodniej na pierwszym piętrze, w półkoliście zakończonej niszy, znajduje się rzeźba prządki z belą tkaniny w rękach. Od strony ogrodu parterowy ryzalit, z balkonem ponad nim. Elewacje skomponowano z uwzględnieniem zasad symetrii, z przewagą rytmów horyzontalnych. W 1877 do willi, od strony wschodniej, dobudowano salę balową, a z kolei do niej, od strony północnej, oficynę gospodarczą na rzucie prostokąta, z bocznymi skrzydłami. Drugi budynek gospodarczy z czerwonej cegły, z dekoracją wykonaną w tynku, mieszczący stajnię o ośmiu boksach i powozownię, a w wieży na piętrze pomieszczenia mieszkalne, zaprojektowany przez innego łódzkiego architekta – Adolfa Zeligsona (Seligsona) – powstał w 1893. Układ wnętrz był klarowny i funkcjonalny. Na parterze znajdowały się wnętrza o większej skali, bogatszym wystroju, urządzone z przepychem, służące celom reprezentacyjnym. Były to: neorokokowy salon lustrzany, neobarokowa jadalnia, gabinet pana domu, pokój myśliwski z palarnią, salonik orientalny i salon kwiatowy, oddające typowe gusta łódzkiej burżuazji przemysłowej, wzorującej się na europejskiej arystokracji. Piętro było przeznaczone wyłącznie dla domowników - sypialnie, łazienka, pokoje pani i pana, pokój panieński, oraz pokoje gościnne. Wystrój tych pomieszczeń ograniczał się w zasadzie do dekoracji faset. Willa pozostawała w rękach rodziny do końca 1941. Po pierwszych mieszkańcach wilii, którzy w 1919 przeprowadzili się do Sopotu, zamieszkał tu ich syn – Leon (1880–1942) z żoną Aleksandrą (1889–1970), którzy opuścili ją pod koniec 1941 wyjeżdżając do Wiednia. Zabrali ze sobą całe wyposażenie domu. Leon był już w tym czasie ciężko chory i nie dożył zakończenia wojny. Zmarł bezpotomnie 16 stycznia 1942 w Wiedniu. Po jego śmierci żona powróciła do Łodzi, a następnie wyjechała do Berlina, gdzie urywa się po niej ślad. W październiku 2013 Aleksandra Herbst symbolicznie powróciła do willi poprzez odnaleziony w prywatnej kolekcji w Łodzi jej portret autorstwa niemieckiego impresjonisty Fritza von Kamptza. Willa przetrwała wojnę w dobrym stanie, a za jej dewastację odpowiedzialni są jej powojenni użytkownicy. 1946–1989 Po II wojnie światowej willa miała kilku użytkowników: najpierw (w latach 40. i 50.) mieściło się tu Centrum Szkolenia Personelu do Żłobków Dziecięcych, a następnie przedszkole oraz spółdzielnia pracy produkująca bombki choinkowe. Skutkiem niewłaściwego użytkowania willi była daleko posunięta dewastacja, a nawet całkowite zniszczenie kilku budynków (ogród zimowy wraz z łącznikiem). W okresie od maja 1950 do maja 1953, w oranżerii znajdował się magazyn sprzętu pływającego Ligi Morskiej w Łodzi, współużytkowany z Sekcją Żeglarską łódzkiego Klubu Sportowego „Unia” (przystań (pomost) najpierw na brzegu przy pałacu, potem zbudowany większy po przeciwnej stronie rozlewiska rz. Jasień); wyprowadzony stąd do pomieszczenia przy ul. Patriotycznej 1 nad stawami Stefańskiego w Rudzie Pabianickiej. Po przejęciu przez Muzeum Sztuki w Łodzi w 1976 i gruntownej rekonstrukcji w latach 80. XX w. w willi powstał oddział muzeum, w którym prezentowane są wnętrza mieszkalne typowe dla łódzkiej elity przemysłowej przełomu XIX i XX wieku. Od 1990 W 1990 za przywrócenie świetności rezydencji Herbstów Muzeum Sztuki w Łodzi otrzymało medal Europa Nostra. W kwietniu 2012 w nowej przestrzeni ekspozycyjnej w dawnej powozowni, otwarto Galerię Sztuki Dawnej, gdzie można podziwiać dzieła malarstwa polskiego i europejskiego. 20 września 2013 otwarto ponownie podwoje willi Herbstów, po trwającym prawie dwa lata gruntownym remoncie renowacyjno-odświeżającym. W jego trakcie starano się maksymalnie przywrócić jej pierwotny kształt na bazie szerokiej kwerendy archiwalno-ikonograficznej, przede wszystkim na podstawie zdjęć uzyskanych od byłej pracownicy Herbstów. Między innymi zrekonstruowano „ogród zimowy”, czyli willową palmiarnię. Także gruntownej rekonstrukcji poddano ogród znajdujący się przy willi. Jednostka muzealna po remoncie w 2013 przybrała oficjalną nazwę „Muzeum Pałac Herbsta”. Galeria Uwagi Przypisy Bibliografia DorotaD. Berbelska DorotaD., StefanS. Pytlas StefanS., JanJ. Salm JanJ., AgataA. Zielińska AgataA., Księży Młyn, wyd. I, Łódź: Urząd Miasta Łodzi, Wydział Strategii Miasta, 1998, ISBN 83-901168-1-2 .