Pałac Sapiehów w Wieleniu

Pałac Sapiehów w Wieleniu – pałac barokowy z XVIII wieku, położony w Wieleniu, w powiecie czarnkowsko-trzcianeckim, w województwie wielkopolskim. Zamek średniowieczny Po raz pierwszy gród w Wieleniu został wzmiankowany w 1108 roku. W 1298 roku Władysław Łokietek nadał castrum kasztelanowi Wincentemu z Szamotuł. W 1335 roku na zamku przebywał król Kazimierz Wielki. Wieleń został wymieniony przez "Kronikę katedralną krakowską" wśród zamków wybudowanych przez Kazimierza Wielkiego. Zamek był zbudowany na wyspie na Noteci i prowadził do niego most o długości 14 metrów. W okolicy wjazdu wzniesiono basztę o wysokości 10 metrów. W XV lub XVI wieku zamek zmodernizowano i przystosowano do użycia artylerii. Do początku XVI w. zamek był własnością królewską, a następnie poprzez zamianę z królem przeszedł w 1515 r. do majątku kasztelana Łukasza Il Górki, późniejszego wojewody poznańskiego. Najstarszy opis zamku pochodzi z 1564 r., będąc wówczas własnością Stanisława Górki (wnuka Łukasza). W rękach Górków zamek pozostawał do 1592, a następnie jego właścicielami stali się spokrewnieni z nimi Czarnkowscy herbu Nałęcz. Od 1631 właścicielami zamku byli Kostkowie. Od 1651 roku właścicielami byli Grudzińscy. W 1654 roku zamek był już opuszczony. Podczas potopu szwedzkiego warownię spalono. Następnymi właścicielami od 1683 roku byli Opalińscy. Około 1700 roku, w związku ze ślubem Ludwiki z Opalińskich z Janem Kazimierzem Sapiehą herbu Lis, właścicielami majątku stali się Sapiehowie (posiadłość wniosła w posagu żona) . Niestety jednak w 1702 roku zamek ponownie spłonął i popadł w całkowitą ruinę. Pałac barokowy Po śmierci Jana Kazimierza w 1730 roku majątek odziedziczył ich wspólny syn - późniejszy wojewoda smoleński Piotr Sapieha, ożeniony z Joanną Sułkowską. To właśnie on około 1749 roku wybudował barokowy pałac. Architektem pałacu był Karol Marcin Frantz, nadworny architekt rodziny Sułkowskich. W założeniu miała to być rezydencja czworoboczna, czteroskrzydłowa, z dziedzińcem wewnętrznym. Budowa pałacu nie została jednak ukończona w całości. Udało się wybudować dwa skrzydła, południowe i zachodnie, oraz częściowo północne i wschodnie, które zostały rozebrane jeszcze w XVIII wieku. Za czasów Piotra Sapiehy zaprojektowano również park z alejami ozdobionymi kamiennymi rzeźbami. W 1789 r. ówczesna właścicielka dóbr wieleńskich Joanna Sapieżyna sprzedała je rodzinie von Blankensee, właścicielem został Alexander Sigismund Friedrich Richard Georg von Blankensee, Szambelan Dworu Królewskiego i Prałat Kapituły Katedralnej w Kamieniu Pomorskim. W czasie przeprowadzonych z jego inicjatywy prac przy rezydencji rozebrano niedokończone i zniszczone skrzydła zamku, pozostawiając budowlę zbliżoną w rzucie do litery „L”. W zachowanych dwóch skrzydłach dachy mansardowe zastąpiono niższymi, czterospadowymi. Po jego śmierci w 1817 roku majątek Wieleń stał się współwłasnością jego synów, Wilhelma (ur. 1788 - zm. 1850 w Wieleniu) i Georga (ur. 1792 w pałacu w Wieleniu - zm. 1867 w Teschenau) , jednak na mocy umowy zawartej w 1819 r. (i zatwierdzonej w 1820) ten pierwszy stał się jedynym właścicielem. W 1850 r. Wilhelm zmarł, a majątkiem zarządzała wdowa Wilhelmina von Blankensee (zm. 1866 w Wieleniu). Ta zaadoptowała swojego siostrzeńca, Adelberta von der Schulenburg, a następnie na mocy umowy kupna z 01.03.1855 r. odstąpiła mu dobra . Następnie, w latach 1855 -1945, gdy właścicielami dóbr była już rodzina von der Schulenburg. Kolejno posiadłością zarządzali: hrabia (Graf) Adalbert Friedrich von der Schulenburg (ur. 1817 w Berlinie – zm. 1874 w Wieleniu), po jego śmierci majątek przejęła jego żona, hrabina (Gräfin) Luise Freiin von Sobeck (ur. 1836 w Nowej Brandenburgii – zm. 1913 w Wieleniu), która w 1892 roku, przy cmentarzu rodowym z I ćw. XIX wieku rodziny von Blankensee, poleciła budowę mauzoleum rodzinnego. Po jej śmierci majątek odziedziczyła córka, hrabina Henriette von der Schulenburg (ur. 1856 w pałacu w Wieleniu – zm. 1937 w Berlinie). Ostatnim właścicielem rodu był jej syn, Werner Graf von der Schulenburg (ur. 4 września 1890 w Saksonii – zm. grudzień 1944 w Wieleniu). W styczniu 1945, pod koniec II wojny światowej, Armia Czerwona splądrowała mauzoleum, a pałac został spalony i częściowo zburzony. Przez kolejne lata budowla popadała w ruinę, mimo to elewacja zachowała się w dobrym stanie. Pilastry, wsparte na boniowanym cokole, sięgają fryzu i gzymsu, a trójkątny naczółek z herbem von Schulenburgów, wieńczy trójosiowy ryzalit elewacji frontowej. Do zespołu pałacowego należy budynek bramny, oficyna z 1885r., oranżeria, dom ogrodnika, zabytkowy cmentarz z kaplicą-mauzoleum rodziny von Blankensee i von Schulenburg oraz park. Po II wojnie światowej drzewostan parku uległ zniszczeniu. Pierwotnie rosły w nim rodzime gatunki drzew, takie jak: platan klonolistny, klon, buk, dąb, olcha, lipa. W zadrzewieniu parku znalazły się również: czeremcha, kasztanowiec drobnokwiatowy, daglezja, suchodrzew tatarski. Park zdobiły także obrośnięte winoroślą pergole oraz aleje: lipowa, brzozowa i świerkowa. Przypisy Bibliografia Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm: Leksykon zamków w Polsce. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2022. ISBN 978-83-213-5213-8. Pałac w Wieleniu. Region Wielkopolska. [dostęp 2012-10-06]. Stanisława Zajchowska: Powiat trzcianecki wczoraj i dziś. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1961, s. 37–38.