Konkatedra św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim

Konkatedra Najświętszej Marii Panny, św. Jana Chrzciciela i św. Faustyna biskupa w Kamieniu Pomorskim – zabytkowy kościół parafii rzymskokatolickiej św. Ottona w Kamieniu Pomorskim, historyczna katedra biskupstwa kamieńskiego, od roku 1972 konkatedra diecezji, a następnie archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, pomnik historii, najstarszy obiekt sakralny na Pomorzu Zachodnim z najstarszą znaną więźbą dachową z terenu Polski. Od 1964 r. organiści z całego świata koncertują na organach kamieńskich w ramach Festiwalu Muzyki Organowej i Kameralnej, organizowanego przez Towarzystwo Muzyczne im. H. Wieniawskiego. Historia Budowa Po misji chrystianizacyjnej św. Ottona z Bambergu w 1124 roku na podgrodziu Kamienia Pomorskiego powstał drewniany kościół św. Jana Chrzciciela . W roku 1176 książę pomorski Kazimierz I w jego miejscu ufundował katedrę. Budowa nowej świątyni związana była z przeniesieniem siedziby biskupów pomorskich z pobliskiego Wolina. Kamień miał być ludniejszy i bezpieczniejszy . Decyzja ta została zatwierdzona przez papieża Klemensa III w roku 1188 . Dla nowej świątyni wydzielono teren na wschód od grodu i miasta, gdyż mogły tam znajdować się majątki książęce. Budowę katedry, początkowo z granitowej kostki, a następnie z cegły, rozpoczęto prawdopodobnie w latach 1172–1176, a najpóźniej w 1188 roku. Pierwotnie świątynia była wzniesiona w stylu romańskim na planie krzyża łacińskiego w układzie bazylikowym jako trójnawowa bazylika z transeptem, chórem oraz półkolistą apsydą w systemie wiązanym. Budowę można podzielić na dwa etapy. Pierwszy trwał od 1175 roku do rządów biskupa Hermana von Gleichena (1251–1289), a drugi zakończył się w 1370 roku. W pierwszym etapie wzniesiono chór kapłański i transept. W latach 1180–1210 wzniesiono część prezbiterium. Około 1200 roku do korpusu dobudowano zakrystię oraz w latach 1230-1250 kruchtę południową. Zwraca uwagę portal północny, będący najstarszym (XII w.) oraz portal południowy, uznawany za najpiękniejszy (lata 1230-1250). Około 1250 roku zbudowano portal w transepcie południowym tworząc kruchtę. Znajdują się tam cenne romańskie rzeźby z terakoty z połowy XII wieku z rzeźbionymi archiwoltami i tympanonem przedstawiające adorację Baranka, oraz romańska polichromia na sklepieniu chóru i apsydy. W tych dwóch budowlach widać stopniowe przejście z formy romańskiej do wczesnogotyckiej . Drugi etap budowy, zapoczątkowany po objęciu rządów przez biskupa Hermana, przyniósł znaczące zmiany w pierwotnym projekcie. Do wschodniej części (prezbiterium z apsydą i transeptem) dobudowano na przełomie XII i XIII wieku wiele pomieszczeń. Przy południowej ścianie prezbiterium rozpoczęto budowę kwadratowego kapitularza, a w oparciu o północne ramię transeptu zaczęto wznosić południowy krużganek wirydarza. dobudowano też zakrystię (północna strona chóru), paradyż osłaniający późnoromański portal główny (przy ścianie południowej transeptu) . Zwraca uwagę portal północny, będący najstarszym (XII w.) oraz portal południowy, uznawany za najpiękniejszy (lata 1230-1250). Budowa była dwukrotnie przerwana przez najazdy wojsk brandenburskich w 1273 i 1308 roku. W czasie najazdu Brandenburczyków na Kamień w 1308 roku wojska brandenburskie spaliły częściowo istniejący wschodni fragment budowli . Po wznowieniu prac po roku 1308 katedra została odbudowana i prawdopodobnie rozbudowana za czasów biskupa Fryderyka von Eickstedta. Na romańskim planie i fundamentach bazyliki rozpoczęto budowę w XIV i XV wieku nawy głównej oraz dwóch naw bocznych w stylu gotyckim. Na dawnych fundamentach utworzono wirydarz (od północy korpusu), oraz korpus nawowy. Po 1310 roku wzniesiono krużganki po północnej stronie, a w latach 1325–1350 nad skrzydłem wschodnim katedry dobudowano pomieszczenie gotyckie, w którym w późniejszych czasach mieścił się katedralny skarbiec. Aby zachować spójność nowego wnętrza z romańskimi chórem i transeptem, zastosowano łuk tarczowy oraz wsparcie sklepienia krzyżowo-żebrowego na dwunastu filarach, symbolizujących dwunastu Apostołów. Wprowadzono system wiązany, co oznacza, że co drugi filar różnił się wielkością. Nawy boczne różnią się między sobą: południowa jest szersza i ma sklepienie gwiaździste, natomiast północna jest węższa i posiada sklepienie krzyżowo-żebrowe. Na przedłużeniu osi nawy głównej wzniesiono gotycką wieżę o kwadratowej podstawie, mierzącą 58 metrów długości, która nie miała bezpośredniego wejścia do katedry, co jest charakterystyczną cechą katedr, i wchodziło się przez portale w transepcie oraz portal w nawie południowej. W międzyczasie powiększono kapitularz i zbudowano ceglane lektorium, wspierające się na ośmiu filarach, które podzieliło wnętrze katedry na dwie części: prezbiterium i korpus nawowy. Około 1382 roku świątynia została wyposażona w pierwsze organy. W XV wieku południowa strona korpusu nawowego została ozdobiona koronkową attyką ceglaną . W lektorium, zarówno na piętrze, jak i na dole, znajdowały się ołtarze. Po zakończeniu budowy przystąpiono do dekorowania katedry. Na początku XIV wieku powstały malowidła na sklepieniu prezbiterium oraz w konsze absydy. W 1410 roku powstała ceglana attyka, a w 1419 roku zbudowano przylegającą do nawy południowej kaplicę Lepelów. We wnętrzu katedry ustawiono ołtarze, stalle kanonickie, granitową chrzcielnicę i wielki krucyfiks mistyczny. Kościół ukończono pod koniec XV wieku. Zbudowano wówczas przylegający do prezbiterium od strony południowej kapitularz oraz wyposażono katedrę w nowe organy fundacji biskupa Benedykta Wallensteina. Około 1480 roku w prezbiterium ustawiono ołtarz główny. W czasie reformacji po śmierci ostatniego biskupa katolickiego Erazma Manteuffela w 1544 roku . świątynia przeszłą w ręce protestantów. W okresie od 1544 do 1810 roku świątynia była siedzibą luterańskiej kapituły, a później stała się kościołem unijno-ewangelickim. Usunięto wtedy około 20 ołtarzy, które były wzmiankowane już od początku XIV wieku, a pozostawiono jedynie tryptyk ołtarza głównego z drugiej połowy XV wieku. Świątynią luterańską pozostawała do 1945 roku (pomimo wprowadzenia protestanckiej ordynacji kościelnej zachowano rangę katedralną świątyni i do XIX wieku przy kościele istniała kapituła katedralna). Podczas wojny trzydziestoletniej (1618—1648) doszło do zniszczenia wnętrza. Dzięki hojności ostatniego tytularnego biskupa kamieńskiego księcia Ernesta Bogusława von Croya świątynia w drugiej połowie XVII wieku uzyskała nowe barokowe wyposażenie oraz istniejące do dziś organy ufundowane w 1669 roku. W 1802 roku została zburzona gotycka wieża katedry która pochodziła z 1649 roku, a całkowicie rozebrano ją w 1803 roku. Remont generalny W latach 1848-1850, na polecenie Fryderyka Wilhelma IV, króla Prus, przeprowadzono generalny remont katedry pod nadzorem ówczesnego konserwatora sztuki, von Quasta. W ramach prac usunięto empory barokowe z naw bocznych, zamknięto grobowce i zasypano je, a także położono nową posadzkę. W 1855 roku wzniesiono nową neogotycką wieżę zachodnią, wzorując się na tej z XIV wieku (która została przebudowana w latach 1934-1939, nadając jej obecny kształt). Wszystkie ściany pozbawiono tynku oraz dawnej polichromii, a nałożono nowy tynk z mielonej cegły, pokryty grafitowym wykończeniem, które imituje ceglane lico. W 1858 roku król Fryderyk Wilhelm IV ufundował witrażowe oszklenie dla pięciu okien w apsydzie prezbiterium, które zachowało się do dziś po rekonstrukcji w 1986 roku. Z tej samej fundacji rozpoczęto również restaurację krużganków wirydarza, jednak południowe skrzydło nie zostało odbudowane z powodu potrzeby postawienia przypór podtrzymujących budowlę. W 1888 przeprowadzono renowację barokowych organów. W 1912 roku w katedrze zainstalowano system ogrzewania oraz elektryczne oświetlenie. W 1934 roku dokonano kolejnej restauracji katedry, a także zmieniono wygląd wieży. Podczas prac remontowo-konserwatorskich, prowadzonych w latach 1934-1939 przez Waltera Ohlego i Gerharda Bronischa, oraz malarskich w latach 1938-1940 pod kierunkiem Gerharda Hoffmana ze Szczecina odkryto, że katedra była ozdobiona malowidłami. Udało się częściowo odtworzyć średniowieczne malowidła w skarbcu, na sklepieniach naw i w prezbiterium. W skarbcu odkryto XIV-wieczne sceny maryjne, w pierwszym przęśle nawy głównej odsłonięto polichromię przedstawiającą Chrystusa Sędziego — Pantokratora, a w prezbiterium zobrazowano ogród rajski. Bogactwo skarbca dodatkowo przyczyniało się do sławy katedry, a w jej podziemiach pochowano niektórych książąt, biskupów i kanoników. Okres II wojny światowej Podczas II wojny światowej obiekt doznał niewielkich uszkodzeń w wyniku kilku artyleryjskich pocisków, które zniszczyły oszklenia oraz pokrycie dachowe. Wnętrze katedry zostało ogołocone z głównego ołtarza – tryptyku, krucyfiksu z 1270 roku (obecnie znajdującego się w Muzeum Narodowym w Szczecinie) oraz ze skarbca katedralnego. Z dawnego skarbca katedralnego zaginęła większość cennych dzieł sztuki w tym duński relikwiarz św. Korduli z około 1000 roku. Te obiekty zostały przeniesione do pobliskiego kościoła w Benicach, gdzie opiekę nad protestancką świątynią sprawował Hasso von Fleming, tuż przed nadejściem frontu. Po zakończeniu działań wojennych katedra została przejęta przez katolików i powróciła do roli katolickiego kościoła parafialnego. Jej rekoncyliacji dokonał 16 września 1945 roku ksiądz Henryk Kulikowski. Kościół w polskich rękach Jeszcze w 1945 roku w kaplicy Lepelów stworzono ołtarz dla obrazu Ukrzyżowanego Zbawiciela z Matką Bolesną pod krzyżem, pochodzącym z brzozdowieckiego kościoła. Obraz ten został przywieziony przez księdza Michała Kaspruka, proboszcza parafii kamieńskiej w latach 1946-1962, z Brzozdowiec w powiecie Złoczów, w archidiecezji lwowskiej. W XVI wieku znany był z łask, a w 1746 roku został uznany przez arcybiskupa lwowskiego M.I. Wyżyckiego za cudowny. W 1948 roku tryptyk, który w 1945 roku został zwieńczony krucyfiksem z 1340 roku z ołtarza kościoła św. Mikołaja w Kamieniu Pomorskim, powrócił do katedry. W 1957 roku zbudowano ołtarz centralny, który ustawiono na skrzyżowaniu naw. Płytę ołtarzową z rozebranej podstawy lektoryjnej wmurowano na pamiątkę w posadzkę na osi prezbiterium. W 1961 roku przeniesiono nadstawę ołtarza „Ecce Homo” (z scenami: w retabulum „Chrystus przed Piłatem”, w predelli „ostatnia wieczerza”, w zwieńczeniu „zmartwychwstanie”) z kraty lektoryjnej do nawy głównej, umieszczając ją przy pierwszym prawym filarze. Pozostawioną podstawę wykorzystano do utworzenia ołtarza. W latach 60. XX wieku (1962-63) pod nadzorem proboszcza Romana Kostynowicza, dyplomowanego konserwatora zabytków przeprowadzono prace konserwatorskie w najstarszych partiach świątyni. Odsłonięto wówczas fragmenty romańskich polichromii na sklepieniach zakrystii, chóru i absydy oraz oczyszczono romański portal i rzeźby w południowej kruchcie, które były ukryte pod tynkiem. Dokonano jednocześnie regotyzacji i przystosowano ją do potrzeb posoborowej formy rytu łacińskiego. W 1962 roku po konserwacji ustawiono XVII-wieczny ołtarz „Ukrzyżowania” z kościoła parafialnego w Trzęsaczu przy wschodniej ścianie południowego skrzydła transeptu. Ołtarz ten, wykonany w 1673 roku przez Joachima Sellina z Wolina, zawiera płaskorzeźby przedstawiające „ostatnią wieczerzę” w predelli, „ukrzyżowanie” w retabulum i „zmartwychwstanie” w zwieńczeniu. W tym samym roku przeniesiono główny ołtarz z kościoła św. Mikołaja do katedry, umieszczając go w nawie głównej przy pierwszym lewym filarze. Ołtarz ten, przekazany parafii przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, miał pewne braki, w tym brakujące figury i predellę „Ostatniej Wieczerzy”. Jego rekonstrukcja i konserwacja miały miejsce w 1963 roku, a obecnie w części centralnej znajduje się obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Katedra Kamieńska wzbogaciła się również o dwa obrazy sztalugowe na drewnie z 1527 roku autorstwa Łukasza Cranacha starszego, które obecnie wiszą na północnej ścianie prezbiterium. Z koeli dawną gotycką ambonę z katedry kamieńskiej można znaleźć w kościele filialnym w Kozielicach, a główny ołtarz z XIV wieku od 1983 roku znajduje się w Katedrze Szczecińskiej. Ksiądz Kostynowicz nad pracami w katedrze kamieńskiej czuwał jako przez cały okres probostwa w latach 60. i 70. XX wieku (1961-1979). Od roku 1981 do 1994 dalszym pracom mecenasował ks. proboszcz Olgierd Ostrokołowicz . W 1972 roku, po utworzeniu diecezji szczecińsko-kamieńskiej, ustanowiono ją konkatedrą rzymskokatolickiej diecezji szczecińsko-kamieńskiej , w 1992 roku przekształconej w archidiecezję. 1 września 2005 roku konkatedra oraz sąsiadujący z nią zespół budynków rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej zostały uznane za pomnik historii. 14 września 2010 katedra kamieńska została podniesiona do rangi sanktuarium, słynącego łaskami obrazu Pana Jezusa Ukrzyżowanego i Matki Bożej Bolesnej z Brzozdowic. Obrazy te zostały przywiezione przez repatriantów ze Lwowa. Kalendarium 1176–1544 – katedra rzymskokatolickiej diecezji pomorskiej 1544–1648 – katedra pomorskich biskupów luterańskich 1544–1812 – siedziba kamieńskiej kapituły luterańskiej 1817–1945 – kościół parafialny Pruskiego Kościoła Unijnego od 1945 – rzymskokatolicki kościół parafialny 1972–1992 – konkatedra rzymskokatolickiej diecezji szczecińsko-kamieńskiej od 1992 – konkatedra rzymskokatolickiej archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej Architektura Romańsko-gotycka, ceglana, trójnawowa bazylika z wirydarzem od strony północnej. Prezbiterium o cechach romańskich i wczesnogotyckich. Bogato udekorowana gotycka fasada południowa. Nad całością dominuje masywny neogotycki blok wieżowy z 1934 roku. Wieża Katedra miała w swojej historii cztery wieże. Pierwszą z nich - gotycką wzniesiono w II połowie XIV w. na planie kwadratu. Wieża uległa zniszczeniu w 1630 r. podczas wojny trzydziestoletniej. Odbudowano ją w formie barokowej. Niestety konstrukcja wieży nie okazała się zbyt trwała. W 1803 rozebrano jej wyższe partie grożące zawaleniem. Dopiero po ok. 40 latach od rozbiórki, w latach 1847-1850 wieża została odbudowana w formie neogotyckiej według projektu berlińskiego architekta Augusta Sollera. W 1934 nastąpiła kolejna przebudowa wieży, nadano jej wówczas widoczną do dziś formę. Poddasze Jak ustalono w 2021 roku, katedra ma najstarszą zachowaną więźbę dachową z terenu Polski. Wykazuje strukturę z XIII wieku, choć wiele elementów wymieniono w ciągu 650 lat użytkowania katedry. Zachowały się też średniowieczne znaki ciesielskie. Projekt i technika ciesielska przypominają styl niemiecki, stamtąd zapewne pochodzili jej wykonawcy. Do obróbki drewna użyto siekiery, toporu i piły. Więźba jest tak dobrze zachowana, że wcześniej sądzono, iż pochodzi z czasów nowożytnych. Została zbudowana z drewna dębowego, sprowadzanego z wyspy Wolin, widoczne są ślady po linach używanych podczas spławiania. Różne próbki drewna wskazują na ścięcie w latach 1260-1268, a w innym miejscu 1360-1361. Drewno z dachu nad prezbiterium może być jeszcze starsze, z pierwszej połowy XIII wieku. Dzwony Katedra posiada łącznie 5 dzwonów, cztery z nich są zawieszone na kościelnej wieży a jeden, uszkodzony i wyłączony z eksploatacji znajduje się w wirydarzu. Wnętrze We wnętrzu na szczególną uwagę zasługują: XVII-wieczne barokowe organy ufundowane w 1669 roku przez biskupa kamieńskiego księcia Ernesta Bogusława von Croya bogato zdobiona, barokowa ambona 1682 roku późnogotycki tryptyk z przełomu XV i XVI w. w prezbiterium dwa obrazy z warsztatu Lucasa Cranacha Starszego: "Droga na Golgotę", "Ukrzyżowanie" Prezbiterium Centralne miejsce w prezbiterium zajmuje ołtarz główny – późnogotycki tryptyk datowany na koniec XV lub początek XVI w., przedstawiający w części centralnej scenę Wniebowzięcia Matki Bożej. U dołu tej sceny przedstawiono wizerunki 12 apostołów. Ponad nimi czterej aniołowie unoszą Maryję ku widocznej u góry ołtarza Trójcy Świętej z przygotowaną koroną dla Maryi. Matce Bożej towarzyszą po bokach czterej muzykujący aniołowie oraz dwie sześcioosobowe grupy z Abrahamem, Mojżeszem, Dawidem i prorokami. Na lewym skrzydle ołtarza przedstawiono 4 sceny z życia św. Jana Chrzciciela: narodziny Jana Chrzciciela (scena górna-lewa), chrzest Chrystusa w Jordanie (scena górna-prawa), taniec Salome (scena dolna-prawa), ścięcie głowy Jana Chrzciciela (scena dolna-lewa). Na prawym skrzydle przedstawiono 4 sceny z życia św. Faustyna (wg J. Kochanowskiej: św. Wiktora: ): święty przykuty do słupa i trójnoga (scena górna-prawa), święty podwieszony nad ogniem (scena górna-lewa), święty leży skrępowany łańcuchami na ukośnym łożu tortur (scena dolna-lewa), egzekucja świętego (scena dolna-prawa). Nad ołtarzem znajduje się XIV-wieczny krucyfiks w formie drzewa-życia z czterema medalionami z symbolami ewangelistów. Krucyfiks pochodzi z miejscowego kościoła św. Mikołaja. Antepedium ołtarza głównego stanowią wizerunki czterech ewangelistów powstałe w 1694 r. pochodzące z kościoła w Kozielicach (były tam początkowo częścią ambony, a od 1878 r. stanowiły część balustrady tamtejszej empory). Po wojnie zostąły przeniesione do kamieńskiej katedry. W katedrze pierwotnie znajdowały się 23 ołtarze, jednak do współczesnych czasów zachował się tylko XVI-wieczny gotycki tryptyk w ołtarzu głównym. Obok ołtarza uwagę zwraca zakratowana wnęka ścienna, średniowieczne tabernakulum tzw. sakrarium. Obecnie przechowywana jest w nim relikwia-czaszka z widocznym cięciem zadanym ostrym narzędziem. Pod ścianami prezbiterium ustawiono stalle kanoników (rodowód tych siedzisk sięga XIV w., zostały jednak mocno przebudowane w XIX w.) . Na północnej ścianie prezbiterium umieszczono dwa obrazy pochodzące z warsztatu Lucasa Cranacha Starszego: Droga na Golgotę, Ukrzyżowanie. Obrazy te trafiły do katedry w 1966 r. z kościoła w Sielsku, dzięki staraniom ks. Romana Kostynowicza. Na bocznych ścianach prezbiterium umieszczono dwie gotyckie rzeźby przedstawiające św. Jana Chrzciciela (po lewej) i św. Jana Ewangelistę (po prawej stronie). Najprawdopodobniej, rzeźby te były niegdyś częścią ołtarza głównego. Na sklepieniu prezbiterium znajduje się polichromia datowana na II połowę XIII lub pierwszą połowę XIV w., przedstawiająca scenę Ukrzyżowania z Matką Bożą Bolesną, Janem Ewangelistą i dwoma żołnierzami oraz wić roślinną będącą wyobrażeniem ogrodu rajskiego, z Drzewem Żywota. Fresk ten został odsłonięty spod warstwy przemalowań ok. 1940 r. Krata lektoryjna W 1684 na styku prezbiterium i nawy wybudowana została przez pochodzącego najprawdopodobniej z Gdańska rzemieślnika o inicjałach "B. K" drewniana krata lektoryjna. Zastąpiła ona znajdujące się w tym miejscu lektorium. Krata w części środkowej posiada duży otwór, w którym, do drugiej wojny wojny światowej, znajdował się ołtarz Ecce Homo, umiejscowiony obecnie przy wschodniej ścianie południowego skrzydła transeptu. Otwory po bokach kraty lektoryjnej wypełnione są kutą w żelazie plecionką o ornamencie wiciowym. W dolne partie kraty wmontowano cztery obrazy ze scenami zaczerpniętymi ze Starego Testamentu: (od lewej) Zbieranie manny , Ofiarowanie Izaaka, Wywyższenie węża miedzianego, Wydobycie wody ze skały przez Mojżesza. Autorem wszystkich czterech obrazów był malarz ze Stargardu - Heinrich Redtel. Nad kratą lektoryjną znajduje się późnogotycki krucyfiks z początku XVI w. w typie Drzewa Życia z krzyżem ozdobionym pąkami (czołgankami) i medalionami z symbolami ewangelistów: orłem (św. Jan), aniołem (św. Mateusz), lwem (św. Marek) i wołem (św. Łukasz). Transept Na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem ustawiony jest współczesny stół ołtarzowy przy którym odprawiana jest liturgia w zwyczajnej formie rytu rzymskiego. W południowym skrzydle transeptu znajduje się siedemnastowieczny ołtarz "Ecce Homo" ufundowany przez Ernesta Bogusława de Croÿa. Pierwotnie (do drugiej wojny światowej) znajdował się on w centralnym prześwicie kraty lektoryjnej, z którą stanowił zintegrowaną całość. Malowidło w predelli ołtarza przedstawia scenę Ostatniej Wieczerzy. Po bokach, na występach stanowiących cokoły kolumn umieszczono 6 medalionów zawierających sceny ze Starego Testamentu oraz cytaty z Nowego Testamentu. Są to kolejno (od lewej): scena objawienia się Mojżeszowi Boga pod postacią krzewu gorejącego, scena ze stołem ofiarnym i stojącymi na nim dwoma naczyniami na mannę, cytat z Mt 26,26, cytat z Mt 26,27-28, scena z Arką Przymierza, scena powrotu posłańców z doliny Eszkol. Retabulum ołtarza stanowi zakończony półkoliście obraz Chrystus przed Piłatem namalowanym przez Heinricha Redtela według sztychu Rembrandta. Podobny obraz Redtel namalował 20 lat wcześniej z przeznaczeniem dla Kościoła Mariackiego w Stargardzie - gdzie do dziś można go zobaczyć w ołtarzu głównym. Na przeciwległej do ołtarza ścianie, znajduje się dużych rozmiarów krucyfiks, z ok. 1684 przez Johanna Grundmanna z Frankfurtu nad Odrą – twórcę głównych rzeźb kamieńskich organów. Pierwotnie krucyfiks wieńczył ołtarz "Ecce Homo" wmontowany w kratę lektoryjną. Przy południowej ścianie transeptu stoją dwie siedemnastowieczne ławy kolatorskie przeniesione tu na przełomie XIX i XX w. z zagrożonego podmyciem przez morze kościoła w Trzęsaczu. W skrzydle północnym transeptu znajduje się wczesnogotycka chrzcielnica (stopa chrzcielnicy jest późniejsza i pochodzi z XIX wieku). Chrzcielnicę otacza bogato zdobiona puttami i personifikacjami cnót chrześcijańskich, barokowa (manierystyczna) krata kurtynowa z 1685 roku wykonana przez artystę o inicjałach "B. K. (był on również autorem kraty lektoryjnej w kościele). Skarbiec Ze skrzydła północnego transeptu prowadzą schody do gotyckich pomieszczeń, w których przed II wojną znajdował się skarbiec katedralny. Zawierał obiekty liturgiczne od X do XVII w., między innymi światowej sławy relikwiarz św. Korduli, dzieło sztuki skandynawskiej z około 1000 roku, orientalny relikwiarz z kości słoniowej, relikwiarze z Limoges, pastorały z XIII i XIV w., bizantyjską kadzielnicę z 1200 r., kielichy, pacyfikały, cenne tkaniny z XV w. oraz inne obiekty. Prawie cały skarbiec w ostatnim okresie wojny został wywieziony . Nawa Po lewej stronie nawy głównej zawieszona jest bogato zdobiona ambona z 1682 lub 1683 roku. W niszach wielobocznego korpusu ambony, oddzielonych narożnymi kolumienkami, umieszczono rzeźby czterech Ewangelistów oraz św. Pawła. Między kolumienkami, w płycinach balustrady schodów oraz na bramce namalowano sceny o charakterze symbolicznym zaopatrzone w inskrypcje. Pierwsza scena przedstawia młodzieńca i mężczyznę sadzących drzewko. Pod sceną lemma (w tłumaczeniu):"Bóg pozwala wzrastać". Druga scena przedstawia Chrystusa wyciągającego ręce do osób prowadzonych przez anioła. Scenę uzupełnia lemma: "Tu sięga Królestwo". Trzecia scena ukazuje otwartą szkatułę ze złotą koroną. Lemma: "Zbawienie w gwiazdach". W czwartej płycinie widać dwie głowy, z ust których wychodzą promienie. Lemma: "Słodkie odzywa się echo". Bramka ambony ozdobiona jest dwoma malowidłami. Górne przedstawia orła o rozpostartych skrzydłach z młodymi. Lemma głosi: "Przenoszeni przez Niego". Dolne malowidło przedstawia anioła klęczącego na obłoku i trzymającego otwartą księgę z napisem: (w tłumaczeniu) "Przyjdźcie". W zwieńczeniu bramki znajduje się tondo z wizerunkiem Chrystusa Dobrego Pasterza, dwa putta z szarfami i liśćmi palmowymi oraz wieńcząca całość figura Michała Archanioła z trąbą. W zaplecku ambony widoczna jest panorama Jerozolimy, która stanowi tło dla rzeźbionego krucyfiksu. W obrębie rzeźbionego obramowania zaplecka znajdują się dwie kariatydy anielskie, które trzymają uniesione w górę ręce, podtrzymując sześcioboczny baldachim ambony. Na gzymsie baldachimu, w medalionach, umieszczono cztery sceny z Nowego Testamentu: "Przesłuchanie Chrystusa przed Sanhedrynem", "Dźwiganie Krzyża", "Ukrzyżowanie", "Zdjęcie z Krzyża" oraz rzeźby aniołków z symbolami Męki Pańskiej (drabina, chusta, młotek, czara, pochodnia, trzcina). Ambonę wieńczy rzeźba św. Jan Chrzciciela z Barankiem na ramieniu. W kaplicy Chrystusa Ukrzyżowanego z Brzozdowiec przy nawie południowej umieszczono ołtarz z obrazem olejnym na płótnie Ukrzyżowanego z Brzozdowiec (archidiecezja lwowska), ozdobiony wotami (wśród nich znajduje się ośmioramienna, srebrna Gwiazda Orderu Orła Białego) i sukienką, który słynie z łask, przywieziony do Kamienia Pomorskiego po II wojnie światowej w 1945 roku przez polskich wysiedleńców z przedwojennego województwa lwowskiego. Obraz został namalowany przez nieznanego artystę w 1746 dla Jadwigi Dolińskiej zamieszkałej w Brzozdowcach. 17 maja 1746 r. na obrazie pojawiły się czerwone krople, co spowodowało uznanie przez władze kościelne obrazu za cudowny i przeniesienie jego do kościoła. Przy szóstym filarze nawy północnej ustawiony jest ołtarz Matki Boskiej Częstochowskiej z drugiej połowy XVII w. Niegdyś zawierał on w części centralnej gotycką szafę z figurami Najświętszej Maryi Panny i innych świętych. Obecnie w to miejsce wmontowana jest kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Ołtarz pochodzi z kościoła św. Mikołaja w Kamieniu Pomorskim . Przy czwartym filarze nawy południowej umieszczony jest współczesny obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy namalowany przez Annę i Leonarda Torwirtów z Torunia. Obraz posiada ozdobne snycerskie obramienie w formie stylizowanych liści akantu z dwoma puttami. Na ścianie nawy północnej zawieszony jest manierystyczny obraz "Zwiastowanie" z ok. 1600 r. Obraz, nieznanego autorstwa, wykonany w technice oleju na płótnie, jest wzorowany na twórczości niderlandzkiego malarza i rytownika Bartholomeusa Sprangera. Na sklepieniu nawy głównej zachowała się czternastowieczna polichromia przedstawiająca Chrystusa Sędziego w mandorli, z symbolami czterech Ewangelistów, lilią (symbolem miłosierdzia i łaski dla zbawionych) i mieczem symbolizującym karę dla potępionych. Współczesna kolorystyka malowidła uchodzi za nieautentyczną i pochodzi prawdopodobnie z lat trzydziestych XX w. Organy Historia kamieńskich organów Obecne organy są co najmniej czwartym instrumentem tego typu w katedrze. Pierwsza informacja o kamieńskich organach pochodzi z roku 1433, jest w niej mowa o konieczności przeznaczenia pewnej sumy pieniędzy dla tutejszego organisty. Drugie z kolei organy ufundował biskup Benedykt Wallenstein (1485-1498). Kolejny dokument z 1580 r. informuje o podjętej decyzji wybudowania nowego - trzeciego instrumentu. Po około 90 latach zapadła decyzja o wybudowaniu nowych organów, które przetrwały do naszych czasów. Fundatorem organów był ostatni biskup kamieński Ernest Bogusław de Croy. Przeznaczył on na ten cel równowartość 90 kg srebra. Prace rozpoczęto w 1669 r. Pierwszym budowniczym organów był Friedrich Breyer. W 1670, z nieznanych powodów, nastąpiła zmiana głównego wykonawcy organów. Został nim Michael Berigel. W 1672 zakończono główne prace przy instrumencie. W tymże roku odbioru organów dokonał sławny budowniczy organomistrz Balthasar Heldt - wyrażając się o nowym instrumencie (zawierającym 2660 piszczałek) bardzo pozytywnie. W 1888 opiekująca się organami firma Barnima Grueneberga dokonała zmiany jego brzmienia z barokowego na romantyczny. W 1941, podczas kolejnego remontu, Feliks Grueneberg (syn Barnima Grueneberga) przywrócił instrumentowi barokowe brzmienie. W 1945 organy doznały poważnych uszkodzeń. Naprawę rozpoczęto w 1962 r. Stwierdzono wówczas brak 88% piszczałek. Pierwsze prace naprawcze przeprowadził w 1962 Kurt Berendt - budowniczy organów z Wałcza. Od 1964 r. kontynuowała je firma Zygmunta Kamińskiego z Warszawy. W 1996 rozpoczęto remont generalny instrumentu. Wykonawcą został wybrany Zakład Organmistrzowski Józefa Mollina. W związku z zastrzeżeniami co do jakości wykonywanych prac, (a zwłaszcza użytych do nich materiałów), w 2003 r. zmieniono wykonawcę prac na Zakład Organmistrzowski Bronisława Cepki z Wronek, który dokończył remont. Prospekt organowy Instrument został zbudowany w latach 1669-1672 przez organmistrzów: Friedricha Breyera i Michaela Berigela ze Szczecina. O oprawę plastyczną organów, czyli o wygląd prospektu organowego zadbali: Martin Edelber (wykonał płaskorzeźby, ornamenty i uszaki), Johann Grundmann z Frankfurtu nad Odrą (wykonawca 11 pełnoplastycznych figur), Johann Schmidt ze Stargardu (złocenia i polichromie). Na szczycie organów, tuż pod sklepieniem, znajduje się figura Michała Archanioła z mieczem w prawej ręce. Poniżej przedstawiono dwie starotestamentowe postacie: króla Dawida w koronie i z harfą (po lewej) i proroka Jeremiasza w turbanie i z lirą (po prawej). Jeszcze niżej i bardziej po bokach umiejscowiono dwie figury biskupów w szatach pontyfikalnych i z pastorałami: św. Ottona z Bambergu (po lewej) i Ernesta Bogusława de Croÿa (po prawej). Ta ostatnia figura jest niekiedy określana jako wizerunek Erazma Manteuffela - ostatniego kamieńskiego biskupa katolickiego. Pomiędzy figurami biskupów można dostrzec dwie nieco mniejsze rzeźby aniołów grających na instrumentach smyczkowych: violi da braccio (po lewej) i violi da gamba (po prawej). Poniżej nich znajduje się grupa trzech muzykujących kobiet, z których postać środkowa trzyma przed sobą rozłożone nuty i śpiewa, ta z lewej gra na przytroczonych do pasa kotłach, ta z prawej gra na trójkącie. Nad postacią śpiewaczki góruje, nieco przez nią zasłonięty, św. Jan Chrzciciel z ręką wyciągniętą w kierunku prezbiterium. W balustradę empory organowej wkomponowanych zostało dziesięć obrazów przedstawiających muzykujące kobiety ubrane w wytworne siedemnastowieczne stroje. Widzimy kolejno: (patrząc od lewej) damę grającą na lutni, na flecie poprzecznym, na flecie prostym, na harfie, na violi d’amore, dyrygentkę, damę grającą na rogu, na violi da gamba, na klarnecie, na klawikordzie. Na skośnie ustawionej ściance podchórza znalazły się trzy medaliony w ozdobnych oprawach zawierające portret fundatora organów Ernesta Bogusława de Croÿa (medalion środkowy), jego herb (medalion po lewej), i monogram (medalion po prawej). Znajdujący się poniżej łaciński tekst wylicza wszystkie oficjalne tytuły księcia Ernesta Bogusława de Croÿa. Bogata dekoracja organów jest wyrazem złożonego programu ikonograficznego, na przykład trzy rzeźby postaci kobiecych (z nutami, bębnami i trójkątem) symbolizują różne rodzaje muzyki sakralnej, z których najwyższe miejsce zajmuje śpiew; umieszczonych poniżej dziesięć obrazów przedstawia różne aspekty muzyki świeckiej, niższej rangą, ale również uczestniczącej w uwielbieniu Stwórcy . Organy mają 43 głosy w trzech manuałach i pedale. Krucyfiks Kamieński Monumentalny krucyfiks (wysokość krzyża - 472 cm, wysokość figury Chrystusa - 187 cm) wykonany w drewnie dębowym ok. 1300 r. Pierwotnie polichromowany. Gwido Chmarzyński określił to dzieło jako „najpiękniejszy na ziemiach Polski krucyfiks”. Nie jest wiadome w którym miejscu katedry krucyfiks się pierwotnie znajdował. Być może było to lektorium. Po II wojnie światowej eksponowany w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Nekropolia Katedra jest nekropolią książąt pomorskich z dynastii Gryfitów. W zasypanych kryptach (stan na 1991) znajdują się groby książąt pomorskich i biskupów kamieńskich, w tym biskupa Konrada I, który zmarł w 1186 roku. W podziemiach świątyni zostali pochowani książęta pomorscy i biskupi diecezji kamieńskiej: Kazimierz I (zmarły w 1182), Warcisław III (zm. 1264), Barnim I (zm. 1278), Barnim II (zm. 1295), Bogusław III (zm. 1309), Małgorzata (zm. 1313), Warcisław IV (zm. 1326), Otto I (zm. 1344), Bogusław V (zm. 1374), Bogusław VIII (zm. 1418), Zofia – żona Bogusława VIII (zm. 1448) . W katedrze spoczywają liczni biskupi kamieńscy, dostojnicy kościelni, duchowni i osoby świeckie. Wirydarz Wirydarz katedry kamieńskiej wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku jest jedynym tego typu założeniem przykatedralnym w Polsce. W przeszłości był on miejscem pochówku kanoników i biskupów kamieńskich, miejscem kontemplacji oraz ogrodem. Wschodni odcinek wiryndarza nadbudowano, z przeznaczeniem na skarbiec, bibliotekę i archiwum . W XIX w. przeniesiono z katedry do wirydarza gotyckie i renesansowe płyty nagrobne, należące do pochowanych w podziemiach dostojników duchownych i świeckich . Zobacz też Biskupi pomorscy Organy kamieńskie Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie Uwagi Przypisy Bibliografia Gwido Chmarzyński. Tablica informacyjna w konkatedrze z 26 lipca 1973. Tadeusz Dobrzeniecki: Sztuka sakralna w Polsce. Na ziemiach zachodnich i północnych. Szczecin: Ars Christiana, 1976. (pol.). Janina Kochanowska: Skarby Katedry w Kamieniu Pomorskim. Szczecin: Oficyna In Plus, 2004. ISBN 83-89402-12-2. Roman Kostynowicz: Pomniki architektury sakralnej diecezji szczecińsko-kamieńskiej i kościoły miast biskupich w malarstwie i grafice Wiesława Śniadeckiego. Wyd. 1. Szczecin: Wydawnictwo Polskie Pismo i Książka, 1991. Roman Kostynowicz, Gwido Chmarzyński: Katedra św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim. Jerzy Łoziński: Pomniki sztuki w Polsce. Tom II, Część I: Pomorze. Warszawa: Arkady, 1992. ISBN 83-213-3558-6. Paulina Matysiak: Kościoły Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej. Nasze dziedzictwo. T. II. Bydgoszcz: Ikona, 2012. ISBN 978-83-934287-2-4. OCLC 812720232. (pol. • niem.). Szczęsny Skibiński: Katedra w Kamieniu Pomorskim. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha, 2002. ISBN 83-7015-602-9. Linki zewnętrzne Architektura sakralna Pomorza Zachodniego Katedra św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim sekulada.com: Katedra w Kamieniu Pomorskim i zaczarowany ogród. [dostęp 2017-01-15]. (pol.). Konkatedra św. Jana Chrzciciela - Dom Sankt Maria und Sankt Johannesna stronie polska-org.pl