Pałac Wyszomirskich

Pałac Wyszomirskich w Stoku Lackim-Folwarku – zabytkowy neorenesansowy pałac w Stoku Lackim-Folwarku, wzniesiony w roku 1875 przez Bolesława Podczaszyńskiego dla Józefa Wyszomirskiego. Pałac wzniesiono częściowo na sklepionych krzyżowo piwnicach pozostałych po istniejącym poprzednio w tym miejscu drewnianym dworze, należącym w I połowie XIX wieku do Rostworowskich. Z tego też okresu pochodzi zabytkowy park, którego pierwotna powierzchnia wynosiła 4 hektary. W 1858 roku majątek nabyli Wyszomirscy – wówczas to zburzono pozostałości dawnego dworu i podjęto decyzję o zbudowaniu nowego pałacu; zaangażowany w tym celu został znakomity architekt – Bolesław Podczaszyński, specjalizujący się w projektowaniu dworów i pałaców. Zbudowano go na planie wydłużonego prostokąta z wysuniętym portykiem dźwigającym taras. Elewacje krótszych boków pałacu wzbogacono o wykusze i tympanony. W części środkowej jedenastoosiowej elewacji frontowej znalazł się trójosiowy ryzalit, zwieńczony ścianką attykową. Usytuowano w nim główne drzwi wejściowe, oflankowane pilastrami pseudodoryckimi, podobnie jak znajdujące się z obu ich stron okna. Ryzalit poprzedzony został portykiem. Jego cztery kolumny psudodoryckie dźwigały obszerny taras, otoczony tralkową balustradą, na który wchodziło się z wnętrza przez porte-fenêtre zamknięte półkoliście. Podobnie zamknięte zostały dwa umieszczone po bokach i oddzielone jońskimi pilastrami okna. Pilastry jońskie znalazły się również na narożach piętrowej części ryzalitu i całego budynku oraz z obu stron skrajnych okien na piętrze elewacji frontowej. Przed pięcioosiową częścią centralną trzynastoosiowej elewacji ogrodowej zbudowano rozległy taras, otoczony żeliwną balustradą. Nad tarasem zawieszono na drugiej kondygnacji trzy balkony. Obie trójosiowe elewacje boczne urozmaicone zostały jednoosiowymi ryzalitami. Każdy z nich zwieńczono trójkątnym naczółkiem, przebitym okulusem. Wschodnia elewacja boczna wyróżniła się wykuszem nadwieszonym powyżej parteru. Wszystkie elewacje zostały na poziomie pierwszej kondygnacji pokryte boniami. Cały budynek otoczył wydatny gzyms poddachowy wsparty na kroksztynach, a pod nim fryz z motywami zwierzęcymi i roślinnymi oraz gzyms podokienny na piętrze i gzyms międzykondygnacyjny. Wszystkie okna na parterze były prostokątne, nie otrzymały obramień ani dekoracyjnych elementów. Natomiast nad oknami drugiej kondygnacji umieszczono bogato ozdobione nadokienniki, a pod oknami - płyciny ze stiukowymi elementami roślinnymi. Środkowe okno na piętrze elewacji środkowej oraz w ryzalicie elewacji bocznej zachodniej było kwadratowe i znacznie większe od pozostałych. Po śmierci Józefa Wyszomirskiego majątek został zlicytowany, do czego doprowadziły długi, lecz przede wszystkim niezgoda wśród spadkobierców. Założenie parkowo-pałacowe, zmieniając właścicieli, ulegało postępującej dewastacji i rujnacji, na skutek której zostało w końcu przejęte przez siedlecki magistrat. Odtąd budynek pałacu służył celom publicznym. Mieścił się tu m.in. Szpital Zakaźny (1919–1920) i Dom Starców (1927–1928). Po wojnie mieściła się tu Szkoła Podstawowa (1945–1950), a następnie Państwowy Dom Dziecka im. Janusza Korczaka (1950–1983), zaś teraz Specjalny Ośrodek Społeczno-Wychowawczy w Stoku Lackim. Pałac zachował się w nienaruszonym stanie, natomiast park poważnie ucierpiał, szczególnie w czasie II wojny światowej – obecnie z 4 hektarów pozostało zaledwie 1,5 hektara. Jeszcze w latach osiemdziesiątych, zachowany był układ alej parkowych, i wiele wspaniałych jesionów, topoli, akacji, oraz modrzewi. Obecnie trwają prace, odtwarzające park. Przypisy Bibliografia Roman Postka, „Zabytki Węgrowa i okolic. Pałace i dwory”.