Kościół św. Antoniego z Padwy w Warszawie (Czerniaków)

Kościół św. Antoniego z Padwy – zabytkowy kościół parafii św. Bonifacego z Tarsu znajdujący się przy ulicy Czerniakowskiej nr 2/4 w Warszawie. Historia kościoła Kościół został zbudowany z fundacji marszałka wielkiego koronnego Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, właściciela dóbr czerniakowskich od 1683 roku. Był planowany jako rodzinne mauzoleum. Został zaprojektowany przez królewskiego architekta Tylmana z Gameren, według którego planów i pod którego nadzorem budowę w latach 1690–1693 wykonał Izydor Affaita młodszy. Równocześnie z kościołem wznoszono klasztor bernardynów – 19 października 1693 wystawiono dokument fundacyjny, a uroczyste wprowadzenie zakonników do klasztoru czerniakowskiego nastąpiło 15 grudnia tego samego roku. W 1702 w kościele pochowano fundatora, Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, w 1745 jego syna Teodora, a w 1860 Wiktora Maksymiliana Ossolińskiego. W I połowie XIX wieku kompleks klasztorny powiększono o skrzydło zachodnie, wychodzące na trakt prowadzący w stronę Wilanowa. W 1864 zlikwidowano konwent bernardynów, którzy wrócili tu w lipcu 1945. Historię kościoła do 1861 opisał Jan Warmiński (Lieder) w książeczce pt. Pamiątka z Czerniakowa. Zawiera ona m.in. cenne informacje o XIX-wiecznej restauracji kościoła i niezrealizowanych planach przekształcenia krypt na kaplicę. Kościół i klasztor ucierpiały głównie w 1939 podczas obrony Warszawy oraz w 1944 w czasie powstania warszawskiego – zniszczeniom uległy dekoracje rzeźbiarsko-malarskie, dach i obrazy. W latach 1951–1954 przeprowadzono konserwację pod kierunkiem Bohdana Marconiego, a gruntowne prace konserwatorskie wykonano w latach 1985–1994. Kościół nie został nigdy przebudowany i zachował swój pierwotny, barokowy wystrój wnętrza. Jedynymi nieoryginalnymi elementami wyposażenia są wymienione w XIX wieku organy oraz drobne elementy wyposażenia liturgicznego (m.in. XX-wieczny ołtarz posoborowy, stacje drogi krzyżowej oraz empirowe świeczniki ołtarzowe). Wcześniejszy, najprawdopodobniej XVIII-wieczny instrument przeniesiono do bliżej nieokreślonego kościoła poza Warszawą. Na uwagę zasługują także oryginalne XVII-wieczne boazerie ścienne wykonane z drewna dębowego – najstarszy tego typu element wystroju wnętrza zachowany w Warszawie. Tylman z Gameren opracował również projekt posadzki. Ma ona formę trójkolorowych rombów ułożonych z tafli czarnego, białego i wiśniowego marmuru, co daje iluzjonistyczny efekt piętrzących się kubików. Architektura i wyposażenie Kościół wzniesiono na planie krzyża greckiego połączonego z ośmiobocznym prezbiterium, a na przecięciu ramion krzyża zbudowano kopułę na tamburze. Bryła świątyni zachowała swój pierwotny układ proporcji, a wnętrze nie uległo większym zmianom, zachowując wystrój z końca XVII wieku. Wystrój malarski wnętrza ukazuje życie i działalność patrona świątyni – św. Antoniego z Padwy: z 69 obrazów 63 przedstawiają sceny z jego życia. W nawie seria ośmiu wertykalnych malowideł ukazuje głównie sceny uzdrowień dokonanych przez świętego, a ostatni fresk przedstawia moment jego śmierci. W ołtarzu głównym znajduje się wizerunek św. Antoniego, uznawany za cudowny. W prezbiterium na freskach przedstawiono historię sprowadzenia obrazu oraz budowy świątyni. W bocznych ołtarzach znajdują się obrazy św. Franciszka oraz renesansowy, namalowany na szkle tryptyk „Opłakiwanie Chrystusa”, będący darem króla Jana III Sobieskiego. Freski w kościele inspirowane były przez fundatora i przypisywane są Francesco Antonio Giorgioliemu lub Tylmanowi z Gameren. Pod ołtarzem głównym znajduje się relikwiarz św. Bonifacego Męczennika, który Lubomirski otrzymał od papieża Innocentego XII w 1693 roku podczas pielgrzymki do Rzymu. Z relikwiarzem związany jest kult tego męczennika; pielgrzymki do kościoła odbywały się aż do kasaty konwentu w 1864 roku. Św. Bonifacy stał się patronem miejscowej parafii, a jego kult pozostaje związany z tym miejscem (m.in. pielgrzymki oraz odpust 14 maja). Na dziedzińcu przykościelnym znajduje się także klasycystyczna kapliczka portalowa poświęcona św. Bonifacemu z Tarsu z 1839 roku. Inne informacje Teren przy kościele to dawny cmentarz – prowadzi do niego brama z pierwszej połowy XIX wieku, zwieńczona herbem jej fundatorów – Ossolińskich, kolejnych po Lubomirskich właścicieli Czerniakowa. Na dziedzińcu przed kościołem dawniej usytuowana była neogotycka kapliczka maryjna z czerwonej cegły. Została wybudowana prawdopodobnie przy okazji budowy neogotyckiej bramy głównej. Kapliczka widnieje na zdjęciach kościoła wykonanych przez znanego warszawskiego fotografa Konrada Brandla w ostatniej ćwierci XIX wieku. Na jej miejscu stoi obecnie późniejsza, XX-wieczna kapliczka z piaskowca, nawiązująca do prostych form klasycyzującego baroku. Po wewnętrznej stronie muru kościelnego, niegdyś cmentarnego, znajdują się tablice memoratywne upamiętniające bernardynów, żołnierzy z 14 pułku Ułanów Jazłowieckich poległych w 1939 oraz okolicznych mieszkańców zabitych i zamordowanych w czasie II wojny światowej. Freski w kościele przedstawiają m.in. muzykujące anioły. Instrumenty na których grają są odbiciem składu instrumentalnego kapeli królewskiej w Warszawie z końca XVII wieku. Organy i chór znajdują się nie nad wejściem głównym, ale za ołtarzem – nietypowo ulokowanym na środku prezbiterium. Po stronie wschodniej kościoła zachowała się unikatowa prosta barokowa brama wjazdowa na teren klasztorny – jedna z tylko kilku tego typu bram z XVII i XVIII wieku zachowanych w Warszawie. Żelazna krata prowadząca z przedsionka do nawy głównej kościoła pochodzi z XVII wieku i powstała według projektu Tylmana z Gameren. Jest to druga krata wykonana do tego wejścia; pierwsza najprawdopodobniej wskutek pomyłki kowala okazała się za duża – wykorzystano ją przy budowie kaplicy Kotowskich w warszawskim kościele dominikanów pw. św. Jacka, gdzie znajduje się do dziś. Obie kraty są niemal identyczne, różnią się jedynie rozmiarami; krata z Czerniakowa nosi także ślady po kulach z okresu powstania warszawskiego. W kościele znajduje się XVII-wieczny wizerunek Matki Boskiej Fraskiej pochodzący z nieistniejącego kościoła bernardynów z Fragi. Budynek klasztorny, przekazany po kasacie zakonu na cele świeckie, uległ znacznym zmianom, jedynie przylegający do kościoła tzw. Dolny Korytarz zachował swoją dawną barokową architekturę. Znajduje się tu obraz z początku XIX w. Taniec śmierci. Przypisy Linki zewnętrzne Historia kościoła, klasztoru oraz kultu św. Bonifacego Pełny tekst książki Pamiątka z Czerniakowa z 1861, zawierającej m.in. opis historii i wystroju kościoła.