NoeFlandre/osm-polygon-wikidata-only huggingface dataset:
Nożyksynagoge

De Nożyksynagoge (Pools: Synagoga Nożykow) is een synagoge in het centrum van de Poolse hoofdstad Warschau. Deze synagoge is de oudste nog in gebruik zijnde synagoge van Warschau. De synagoge is ontworpen door architect Karol Kozłowski en gebouwd in de neoromaanse stijl. Geschiedenis Vóór de Tweede Wereldoorlog was de Joodse gemeenschap van Warschau, een van de grootste Joodse gemeenschappen in de wereld op dat moment. Er waren zo'n 400 gebedsplaatsen voor Joden. Echter waren er aan het einde van de 19e eeuw slechts twee synagogen. De overige 398 bestonden uit kapellen, die verbonden waren met scholen, ziekenhuizen of huizen van particulieren. De eerste officiële synagoge van Warschau werd geopend in de Warschause wijk Praga in 1839, daarna volgde de Grote Synagoge van Warschau in 1878. De orthodox-joodse gemeenschap was zo groot dat er in 1898 nog een extra synagoge bij moest komen. Deze synagoge werd de Nożyksynagoge. Deze synagoge werd tussen 1898 en 1902 gebouwd door de architect Karol Kozłowski. De synagoge werd bekostigd door Zalman Nożyk en zijn vrouw Ryfka. De synagoge is ook naar dit echtpaar genoemd. De synagoge werd officieel geopend voor het publiek op 26 mei 1902. In 1914 werd de synagoge aan de Orthodox-joodse gemeenschap van Warschau geschonken door haar stichters, in ruil voor jaarlijkse gebeden voor de zielenheil van de stichters. In september 1939 beschadigde de synagoge tijdens een luchtaanval op Warschau. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte het gebied deel waar de synagoge staat deel uit van het kleine getto. Na 1941 gebruikten de Duitsers het gebouw als stallen en een depot. Het gebouw doorstond de Tweede Wereldoorlog. Na de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw gedeeltelijk gerestaureerd en teruggegeven aan de Joodse gemeenschap van Warschau, maar werd nog niet volledig gereconstrueerd. De synagoge werd tussen 1977 en 1983 volledig herbouwd. De officiële heropening vond plaats op 18 april 1983. Momenteel wordt het gebouw dagelijks gebruikt als plaats van aanbidding, maar ook als plaats van waar de Joodse gemeenschap van Warschau kan samenkomen. Zie verder Grote Synagoge van Warschau Beit Warszawasynagoge POLIN Getto van Warschau
Хелмские меловые подземелья

Хелмские меловые подземелья — система подземных туннелей общей протяжённостью 15 км, проделанных в меловых почвах под городом Хелм в восточной части Польши. Туннели возникли в Средние века во время начала добычи здесь известняка, которая продолжалась до XIX века. Ныне являются туристической достопримечательностью. История туннелей Туннели возникли в связи с началом разработки богатых залежей известняка, обнаруженных в почвах под Хелмом. Начиная со Средних веков под зданиями города устраивались ямы и туннели, многие из которых были связаны с подвалами домов. Добываемый таким образом известняк продавался жителями города. Через некоторое время многие туннели, вырытые отдельными жителями, оказались соединены между собой и создали своего рода систему подземных ходов. В итоге под землёй возникли широкие «залы», ставшие результатом незапланированного соединения множества ям, вырытых жителями в известняке. Некоторые из них находятся на глубине 20 метров ниже уровня поверхности. Туннели неоднократно использовались жителями Хелма как убежище. В XIX веке было принято решение прекратить добычи известняка, чтобы не ставить под угрозу устойчивость зданий в городе. На протяжении многих лет после того, как туннели были закрыты, в период между двумя мировыми войнами, идея использования туннелей как туристического объекта, когда сами туннели были вновь открыты в ходе строительства нового городского водопровода, однако тогда эта идея не была реализована: запланированный туристический маршрут в туннелях длиной около 300 м был разрушен во время германской оккупации города во время Второй мировой войны. В этот период времени некоторые из евреев города скрывались в туннелях от нацистских преследований. Посещение туристами туннелей началось в 1970-е годы, когда своды одного из туннелей рухнули под напором массы грузовика, проезжавшего через город. После инцидента начались раскопки и исследование туннелей, в ходе которых были обнаружены многочисленные подземные коридоры. Тем не менее многие туннели не были раскопаны из-за отсутствия финансовых средств на такие работы и высокого риска при их проведении. Туннели на сегодняшний день изучены не до конца, и предполагается, что их общая протяжённость составляет 15 км, а сами они выходят даже за пределы города. Туристический маршрут В 1970-х годах отдельные участки туннелей были сделаны доступными для туристов, однако создать в них полноценный экскурсионный маршрут удалось лишь к 1985 году. Путешествие включает три группы подземных коридоров, входы в которые располагаются под старой рыночной площадью города. Общая протяжённость подземелий, доступных для экскурсии, составляет 2 км, путешествие по ним занимает около 50 минут. На всём пути туристического маршрута присутствует электрическое освещение, в этой части подземелий поддерживаются температура 9 °C и влажность 80 %. См. также Белух Примечания
Leśny Park Niespodzianek

Leśny Park Niespodzianek, tj. česky Lesní park překvapení, je malá zoologická zahrada a lesopark, založená roku 2002 v lázeňském městě Ustroń v okrese Těšín ve Slezském vojvodství v jižním Polsku. Nachází se na svahu hory Równica, na pravém břehu potoka Skalica, ve Slezských Beskydech, na ploše 15 ha. Popis lesního parku V lesním parku jsou k vidění jelen evropský (Cervus elaphus), zubr evropský (Bison bonasus), muflon evropský (Ovis gmelini musimon), daněk evropský (Dama dama), alpaka (Vicugna vicigna f. pacos), prase divoké (Sus scrofa), orel bělohlavý (Haliaeetus leucocephalus), orel stepní (Aquila nipalensis), káně lesní (Buteo buteo), sovy, kočka divoká (Felis silvestris), psík mývalovitý (Nyctereutes procyonoides) aj. Park je především známý předváděním letových ukázek dravých ptáků a sov sokolníky. Pro děti je připravena pohádková alej se statickými a pohyblivými postavami 11 oblíbených pohádek. V areálu se také nachází naučná stezka a edukační centrum s výstavou živočichů, rostlin, hub a loveckých trofejí. Místo je celoročně přístupné a vstup je zpoplatněn. Galerie Reference Externí odkazy Obrázky, zvuky či videa k tématu Lesní park Niespodzianek na Wikimedia Commons
Leśny Park Niespodzianek w Ustroniu

Leśny Park Niespodzianek – ogród zoologiczny założony w 2002 w Ustroniu, w Beskidzie Śląskim, położony na stoku Równicy ze starodrzewiem bukowym. Zajmuje obszar 15 ha. Historia Ogród otwarto dla zwiedzających 1 sierpnia 2002. Prezentowane są tu między innymi: jelenie szlachetne, żubry, muflony, daniele, alpaki, dziki, bieliki amerykańskie, orły stepowe, myszołowy zwyczajne, sowy a także żbiki i jenoty. Park organizuje pokazy lotów ptaków drapieżnych i sów z wykorzystaniem metod sokolniczych. Dla dzieci przygotowano bajkową aleję, przy której umieszczono domki, z postaciami z jedenastu popularnych bajek, takich jak np. Bolek i Lolek, Kot w Butach, Czerwony Kapturek i inne. Galeria Przypisy
Bricomarché

Bricomarché offer decorating, DIY, materials, gardening and pet products lines. Founded in 1979, and operating 500 stores in 3 countries (Poland, Portugal and France), each store's sales area is between 1,500 and 2,300 m2, and have three basic principles: Proximity to customers Low Prices Every thing sold under one roof Before the re-brand in 2008, other stores called 'Logimarché' offered DIY sales in rural areas, selling DIY, decorating and gardening products. The Logimarché chain was formed in 1998 and operated 60 stores in France. The stores have a total sales area of 540 m2. In October 2008, Logimarché was replaced with the Bricomarché brand. References
Bricomarché

Bricomarché – marka sieci franczyzowych supermarketów budowlano-dekoracyjnych prowadzonych w ramach Grupy Muszkieterów. Charakterystyka Supermarkety prowadzą cztery działy: budowanie, dekoracja, majsterkowanie, ogród i rekreacja. Pod koniec 2020 roku w Polsce działało 171 sklepów Bricomarché w tym część placówek przejętych po sieci sklepów z podobnym asortymentem – Nomi. Oprócz Polski sieć obecna jest w 3 krajach: we Francji, Belgii i w Portugalii. Wielkość sklepów Bricomarché jest nie mniejsza niż 1000 i nie przekracza 5000 metrów kwadratowych. Strategia ich lokalizacji preferuje miasta do 100 tysięcy mieszkańców. Pierwszy sklep marki otwarto w 1979 roku Châteaudun we Francji zaś w Polsce w 2000 roku w Żarach. Centrala zakupowa Bricomarché w Polsce znajduje się w Swadzimiu pod Poznaniem. Operatorem sieci w Polsce jest spółka ITM Polska. Dyrektor generalną sieci w Polsce jest dr Katarzyna Jańczak-Stefanide Bricomaty Jako pierwsza sieć sklepów z asortymentem budowlano-wnętrzarskim, Bricomarché w Polsce wprowadziło samoobsługowe urządzenia umożliwiające odbiór zakupionego towaru przez całą dobę. Z bricomatów można odebrać również towary o dużych gabarytach – np. drzwi czy płyty OSB. Usługę testowano od lutego 2020 roku w Nowym Tomyślu, Skierniewicach, Wałczu, Wągrowcu i w Zduńskiej Woli. W grudniu 2020 roku w Polsce działały już 24 bricomaty, pod koniec stycznia 2021 – 38. Sieć zapowiedziała wprowadzenie całodobowego odbioru przy wszystkich swoich placówkach w kraju do końca 2021 roku. Z wewnętrznych badań usługi na etapie pilotażowym wynika, że najchętniej wybieranym przez klientów Bricomarché dniem odbioru towaru jest sobota. Logo oraz wystrój sklepów W 2009 roku sieć uprościła logo oraz wprowadziła nową identyfikacje wizualną sklepów Bricomarché we wszystkich krajach. Odświeżono również wnętrze placówek oraz ogrodów, w niektórych sklepach ogrody zostały znacznie powiększone a przy nowych sklepach zaczęto budować większe parkingi. Marketing W 2016 roku rozpoczęto kampanię reklamową, która obejmowała prasę, telewizję, radio oraz internet. Jej twarzą była Maja Popielarska. Sieć była wówczas również sponsorem w jej autorskim programie Maja w ogrodzie na antenie TVN. Przypisy Linki zewnętrzne Oficjalna strona internetowa
Tadeusz Mazowiecki Park (Warsaw)

The Tadeusz Mazowiecki Park, formerly known as the Jazdów Park, is an urban park in Warsaw, Poland, located in the district of Downtown. Name It was originally named after the nearby neighbourhood of Jazdów and Jazdów Street. On 18 April 2018, the park was renamed to Tadeusz Mazowiecki Park, after Tadeusz Mazowiecki, the first Prime Minister of the Third Polish Republic, from 1989 to 1991. Characteristics The park has an irregular shape, and is located between Myśliwiecka Street, Górnośląska Street, People's Army Avenue, and buildings near the Jazdów Street. It borders the Marshal Edward Rydz-Śmigły Park to the north, and the Agricola Park to the south, and is connected to the Ujazdów Park via a pathway to the east. Notes References
Park Tadeusza Mazowieckiego w Warszawie

Park Jazdów – park w śródmieściu Warszawy, położony na skarpie warszawskiej w rejonie ul. Jazdów (pomiędzy al. Armii Ludowej oraz ulicami Myśliwiecką i Górnośląską) W 2016 park został wyremontowany, zasadzono dodatkowe drzewa i krzewy, wyremontowano alejki i schody W 2018 parkowi nadano nazwę park Tadeusza Mazowieckiego. Przypisy
Hrad Strzelce Opolskie

Strzelce Opolskie (polsky Zamek w Strzelcach Opolskich, německy Schloss Groß Strehlitz) jsou hrad přestavěný na zámek ve městě Strzelce Opolskie v okrese Strzelce v jižním Polsku. Stojí v pohoří Chełm v Opolském vojvodství a v Horním Slezsku a je chráněn jako kulturní památka. Historie Počátky Historie osady/hradiště Strzelce Opolskie sahá až do přelomu 10. a 11. století. Opevněné město vzniklo pravděpodobně na konci 12. století. Na počátku 14. století se město stalo centrem Střeleckého knížectví, jehož vládcem byl Albert Střelecký (syn knížete Boleslava I. Opolského z rodu Piastovců), který se rozhodl postavit hrad na místě stávajícího zničeného hradiště. Neví se jak hrad vypadal, protože později byl zničen. Od renesance po současnost V roce 1562 se stává majitelem celého města i hradu Jerzy von Redern, který se pustil do přestavby zcela zničeného hradu a v letech 1562–1595 vznikl honosný renesanční zámek. K dalším změnám vzhledu bývalého hradu došlo v 17. století, kdy jej vlastnila bohatá rodina Colonnů z Felsu až do roku 1807. Dalším majitelem se stal rod Renardů. V roce 1812 získává v dědictví město a zámek hrabě, saský generál a průmyslník Andrzej Maria Renard, který nechal provést velkou a nákladnou přestavbu a rozšíření v tehdejším módním neogotickém stylu. Výsledná stavba měla nepravidelný protáhlý tvar a v jejím středu se nacházel kosočtvercový dvůr obklopený dvoupatrovými křídly. Hlavní budova byla obrácena k severu a v její ose byla postavena trojlodní vstupní brána (Hradní brána). K paláci byla přistavěna vysoká věž s výhledem do cenného zámeckého parku (Park w Strzelcach Opolskich). Během druhé světové války v roce 1945 byl zámek vypálen Rudou armádou a stal se ruinami. V současné době (rok 2024) zde probíhají rekonstrukce. Galerie Reference Externí odkazy Obrázky, zvuky či videa k tématu Hrad Strzelce Opolskie na Wikimedia Commons
Strzelce Opolskie Castle

Strzelce Opolskie Castle (Polish: Zamek w Strzelcach Opolskich, German: Schloss Groß Strehlitz) – a former residence of the Dukes of Opole located in Strzelce Opolskie, Poland. The castle was burned down during World War II by the Soviets and remains in ruins to this day. The town of Strzelce Opolskie was situated on the trade route Kraków–Wrocław–Dresden. The settlement was initially surrounded by a thick forest. An original wooden hunting lodge was probably replaced by a stone structure in the 13th century. The castle was first mentioned in Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis as Castrum Strelecense. The document is believed to be compiled in 1305. The castle was built on a simple rectangular plan measuring 16,1 x 13,9 m and was, in fact, a limestone tower. In 1323 Albert became the duke of an independent Duchy of Strzelce/Strehlitz. He carried out extensive renovations to the castle and built a series of fortifications and a moat around it. After his death the castle and the duchy was taken over by the Piasts of Niemodlin and after the extinction of the line in 1382 it was passed to the Piasts of Opole. The dynasty owned the castle up to its extinction in 1532. In the first half of the 16th century the castle was in very poor condition. From 1562 to 1596 major renovation works were carried out. From the middle of the 17th century to the beginning of the 19th century it was in hands of the Colonna family. The castle's heyday came after 1815 when Andreas Renard took its ownership and made it his main residence. An English-style landscape park was created in 1832. In 1840 Andreas Renard extended and remodelled the palace adding an adjacent tower and building horse stables near the west wing. From 1932 to 1945 the palace was possessed by the Castell family. On 21 January 1945 Soviet troops set the town and castle on fire. The building remains in ruins to this day. References Notes Bibliography Gaworski, Marek (2004). Zamek w Strzelcach Opolskich. Opole: MS. ISBN 83-88945-46-7. Gaworski, Marek (2007). 700 lat właścicieli strzeleckiego zamku. Strzelce Opolskie: Matiang. ISBN 978-83-922266-7-3. Gaworski, Marek (2005). Zamki, pałace i dwory ziemi strzeleckiej. Opole: MS. ISBN 83-88945-48-3.
Żywki (jezioro)

Żywki lub Jezioro Żyweckie – jezioro w Polsce w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie giżyckim, w gminie Kruklanki. Położenie Jezioro leży na Pojezierzu Ełckim, w mezoregionie Wielkich Jezior Mazurskich, w dorzeczu Sapina–Węgorapa–Pregoła. Znajduje się około 12 km w kierunku wschodnim od Giżycka. Na zachodnim brzegu położona jest wieś Żywki. Przez zbiornik wodny przepływa rzeka Sapina. Od wschodu wpływa od strony jeziora Sołtmany, a wypływa na zachodzie. Do zbiornika wodnego uchodzi także ciek o nazwie Dopływ z jez. Babka, który odprowadza wody z jeziora Babka. Linia brzegowa jest średnio rozwinięta. Dno jest muliste. Brzegi są w większości wysokie, zadrzewione, miejscami strome. W części wschodniej jeziora – płaskie i podmokłe. Jezioro leży na terenie obwodu rybackiego jeziora Kruklin w zlewni rzeki Węgorapa – nr 7, jego użytkownikiem jest Polski Związek Wędkarski. Objęte jest strefą ciszy. Znajduje się na terenie Obszaru Chronionego Krajobrazu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich o łącznej powierzchni 85 527,0 ha. Morfometria Według danych Instytutu Rybactwa Śródlądowego powierzchnia zwierciadła wody jeziora wynosi 20,5 ha. Średnia głębokość zbiornika wodnego to 3,4 m, a maksymalna – 9,5 m. Lustro wody znajduje się na wysokości 129,3 m n.p.m. Objętość jeziora wynosi 704,4 tys. m³. Maksymalna długość jeziora to 930 m a szerokość 400 m. Długość linii brzegowej wynosi 2 500 m. Inne dane uzyskano natomiast poprzez planimetrię jeziora na mapach w skali 1:50 000 według Państwowego Układu Współrzędnych 1965, zgodnie z poziomem odniesienia Kronsztadt. Otrzymana w ten sposób powierzchnia zbiornika wodnego to 16,0 ha, a wysokość bezwzględna lustra wody – 129,1 m n.p.m. Przyroda W skład pogłowia występujących ryb wchodzą m.in. szczupak, leszcz, płoć i lin. Przypisy
Babka (jezioro)

Babka, Żywki Małe lub Oczko – jezioro w Polsce w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie giżyckim, w gminie Kruklanki. Położenie Jezioro leży na Pojezierzu Mazurskim, w mezoregionie Wielkich Jezior Mazurskich, w dorzeczu Sapina–Węgorapa–Pregoła. Znajduje się około 10 km w kierunku północno-wschodnim od Giżycka. Na południe od jeziora znajduje się wieś Żywki. Ze zbiornika wodnego wypływa ciek o nazwie Dopływ z jez. Babka, który kieruje wody na południe, do jeziora Żywki. Linia brzegowa jest średnio rozwinięta. Dno muliste. Na jeziorze, w jego południowo-wschodniej części, położona jest wyspa o powierzchni 0,1 ha. Brzegi są wysokie, gdzieniegdzie strome, z wyjątkiem zachodnich, które są płaskie, niskie i podmokłe. W najbliższym otoczeniu znajdują się pola i łąki. Jezioro leży na terenie obwodu rybackiego jeziora Kruklin w zlewni rzeki Węgorapa – nr 7, jego użytkownikiem jest Polski Związek Wędkarski. Objęte jest strefą ciszy. Znajduje się na terenie Obszaru Chronionego Krajobrazu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich o łącznej powierzchni 85 527,0 ha. Morfometria Według danych Instytutu Rybactwa Śródlądowego powierzchnia zwierciadła wody jeziora wynosi 35,9 ha. Średnia głębokość zbiornika wodnego to 3,5 m, a maksymalna – 11,0 m. Lustro wody znajduje się na wysokości 131,0 m n.p.m. Objętość jeziora wynosi 1 260,0 tys. m³. Maksymalna długość jeziora to 870 m, a szerokość 650 m. Długość linii brzegowej wynosi 2920 m. Inne dane uzyskano natomiast poprzez planimetrię jeziora na mapach w skali 1:50 000 według Państwowego Układu Współrzędnych 1965, zgodnie z poziomem odniesienia Kronsztadt. Otrzymana w ten sposób powierzchnia zbiornika wodnego to 45,0 ha, a wysokość bezwzględna lustra wody – 132,3 m n.p.m. Przyroda W skład pogłowia występujących ryb wchodzą m.in. szczupak, leszcz, płoć i lin. W przeszłości licznie występowały raki. Roślinność przybrzeżna urozmaicona, głównie trzcina – większe skupiska przy zachodnim brzegu. Wśród roślinności zanurzonej występuje rogatek, moczarka kanadyjska, ramienice, mech wodny, grzybienie białe, rdestnica i osoka. Przypisy
Kościół św. Wojciecha w Zagrobie

Kościół parafialny św. Wojciecha w Zagrobie – rzymskokatolicki kościół parafialny należący do dekanatu bielskiego diecezji płockiej. Jeden z trzech zabytków wsi. Kościół został wybudowany w latach 1916-1922 według projektu architekta Zdzisława Kalinowskiego. Drewniany poprzednik zbudowany w roku 1791 spłonął w 1914 roku. Przypisy
Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Siemysłowie

Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – rzymskokatolicki kościół parafialny w Siemysłowie. Świątynia należy do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Siemysłowie w dekanacie Namysłów wschód, archidiecezji wrocławskiej. Dnia 5 lutego 1966 roku, pod numerem 1107/66, kościół został wpisany do rejestru zabytków województwa opolskiego. Bibliografia Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII, Województwo opolskie (red. T. Chrzanowski, M. Kornecki), zeszyt 7 (powiat namysłowski), Warszawa 1965. ks. prof. Józef Pater, Kościoły i kaplice archidiecezji wrocławskiej, wydawca Kuria Metropolitalna Wrocławska, Wrocław, 2002 rok, strona 521, isbn 83-85598-22-X Przypisy
Kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego w Starościnie

Kaplica Podwyższenia Krzyża Świętego – rzymskokatolicka kaplica cmentarna w Starościnie. Budynek należy do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Siemysłowie w dekanacie Namysłów wschód, archidiecezji wrocławskiej. Przypisy Bibliografia ks. prof. Józef Pater (red.), Kościoły i kaplice archidiecezji wrocławskiej, wyd. Kuria Metropolitalna Wrocławska, Wrocław 2002, s. 521
St. Francis of Assisi Church, Malnia

St. Francis of Assisi Church is a historic, wooden chapel of ease in Malnia, Krapkowice County in Poland. The shrine was built between 1801 and 1804, funded by Antoni von Strachwitz, formerly having served as an Evangelical in the village of Kostów near Kluczbork. The church was renovated in 1943. The church was moved to Malnia in 1977. References
Kościół św. Franciszka z Asyżu w Malni

Kościół świętego Franciszka z Asyżu – rzymskokatolicki kościół filialny należący do parafii Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Franciszka w Malni, w dekanacie Kamień Śląski diecezji opolskiej. Historia Jest to budowla poewangelicka wzniesiona w latach 1801–1804 we wsi Kostów koło Kluczborka i ufundowana przez barona Antoniego von Strachwitz. W 1943 roku świątynia była remontowana. Do Malni została przeniesiona w 1977 roku. Architektura Świątynia jest drewniana, jednonawowa, posiadająca konstrukcję zrębową. Dolna część świątyni jest murowana. Budowla posiada prezbiterium mniejsze w stosunku do nawy, zamknięte trójbocznie z zakrystią z boku. Z przodu nawy znajduje się kruchta. Wieża jest nadbudowana nad nawą i posiada konstrukcję słupową. Zwieńcza ją baniasty dach hełmowy z latarnią wykonany z blachy. Budowla nakryta jest dachem dwukalenicowym, pokrytym gontem. Wnętrze jest wyłożone boazerią i nakryte jest stropem płaskim obejmującym nawę i prezbiterium. We wnętrzu zachowały się empory boczne i chór muzyczny z falistą linią parapetu, podparte słupami. Podłoga jest wykonana z desek. Belka tęczowa jest ozdobiona Grupą Pasyjną. Wyposażenie pierwotne nie zachowało się do dziś. Przypisy