Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego i Telegraficznego w Warszawie

Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego i Telegraficznego w Warszawie – modernistyczny biurowiec znajdujący się przy ulicy Nowogrodzkiej 45 w Warszawie, wzniesiony w latach 1929–1933 według projektu Juliana Putermana-Sadłowskiego jako jeden z pierwszych w Polsce budynków o stalowej konstrukcji szkieletowej. Historia Gmach powstał na terenie dawnego folwarku świętokrzyskiego, gdzie znajdowały się magazyny wełny. Konkurs na projekt gmachu ogłoszono 26 października 1921 r. Założono, że budynek pomieści hol dla 300 osób i 40 urzędników, salę aparatów (telefonicznych międzymiastowych i zagranicznych) i poczekalnię dla 30 osób, filię urzędu pocztowego z osobnym wejściem, biura, mieszkania służbowe dla dyrektorów, a także pomieszczenia techniczne, garaże i warsztaty. Początkowo wybrano projekt Tadeusza Tołwińskiego z 1927 r., który zakładał gmach posadowiony na kwadratowej działce narożnej o wysokości 48 m z możliwością nadbudowy o dalsze 22 metry. W związku z aferą związaną z budową poczty w Gdyni i kosztami dotychczasowego projektu, w 1929 r. Julian Puterman-Sadłowski opracował nowy projekt. Początkowo projekt Putermana-Sadłowskiego przewidywał wieżowiec o wysokości 76 m, który byłby najwyższym budynkiem w Polsce. W międzyczasie Ministerstwo pozyskało dodatkową działkę od strony ulicy św. Barbary, co pozwoliło obniżyć koszty inwestycji, gdyż umożliwiło realizację niższego gmachu. Jeszcze w 1929 r. rozpoczęto jego realizację. Za opracowanie konstrukcji gmachu odpowiadał Waldemar Radlow, przy czym Ministerstwo korzystało też z pomocy swojego stałego doradcy Stefana Bryły. Początkowo budową kierował Karol Bauch, zastąpiony przez Piotra Tomaszewskiego. Otwarcie budynku nastąpiło najprawdopodobniej pomiędzy listopadem a grudniem 1933 r., pół roku przed zakończeniem realizacji Prudentialu. Okres robót budowlanych podawany jest jako lata 1928–1934. Pierwsze piętro i drugie piętro zajmowały telegrafy i telefony. Na trzecim piętrze siedzibę miała Szkoła Teletechniczna, a na piątym i szóstym Muzeum Poczty i Telekomunikacji. W budynku siedzibę miały także biura Departamentu Technicznego Ministerstwa Poczt i Telegrafów. Na czwartym piętrze umieszczono sale wypoczynkowe i stołówkę dla personelu. Dodatkowo w gmachu znajdowały się sala gimnastyczna i natryski, ambulatorium i punkt opieki dziennej dla dzieci pracowników. Na dachu głównego skrzydła przewidziano tarasy rekreacyjne. Po uszkodzeniach w kampanii wrześniowej 1939 r. gmach szybko został odbudowany i wykorzystywany był przez Niemców pod siedzibę Deutsche Post Osten. Uniknął poważnych zniszczeń w kolejnych fazach wojny, jedynie fasada nosi ślady po pociskach i odłamkach. W czasie powstania warszawskiego pozostał w niemieckich rękach i był punktem silnego oporu. 18 sierpnia 1944 r. w salach biurowca rozstrzelano 18 polskich pracowników poczty. Wnętrza w większości nie uległy uszkodzeniu podczas okresu wojennego, ale po 1945 r. dokonano prac modernizacyjnych i wprowadzano w nich zmiany, które zatarły ich elegancki charakter. Złożyło się na to zamalowanie szklanych ścian czy podzielenie stropami pomieszczeń pierwotnie otwierających się na dwie kondygnacje. W latach 1959–1962 dobudowano wzdłuż ulicy Nowogrodzkiej nowe skrzydło według projektu M. Wróbla i M. Pomianowskiego. 1 lipca 1965 r. wpisano obiekt do rejestru zabytków pod numerem 780-A. Pomimo tego w latach 1980. na obrzeżu wewnętrznego dziedzińca wzniesiono nowy wieżowiec. W 2019 r. sześć budynków przy Nowogrodzkiej, wchodzących w skład dawnego urzędu, zakupił niemiecki fundusz inwestycyjny z przeznaczeniem na apartamenty oraz biura. Architektura Budynek w stylu skrajnego funkcjonalizmu, czteropiętrowy z wyższymi akcentami, rozplanowany w rzucie litery L, z podstawą od strony ulicy Nowogrodzkiej. Dominantę wysokościową gmachu stanowi wieża wyrastająca z bryły cokołu, przy czym część wysokościowa posiadała piętra użytkowe. Niższe partie budynku mają od 23,5 do 31 m wysokości, zaś część wieżowa 42,5 m. Od strony ul. św. Barbary znajduje się blok mieszkalny dla pracowników. Główne wejście dla interesantów ulokowano od strony skrzyżowania ul. Poznańskiej i Nowogrodzkiej. Ze względu na projektowane obciążenia i gabaryty nowych urządzeń, część kondygnacji musiała mierzyć powyżej 5 m wysokości, konieczne było także zastosowanie szkieletu stalowego o konstrukcji nitowanej, gdyż szkielet żelbetowy zająłby zbyt dużą część powierzchni kondygnacji. Od drugiej kondygnacji zastosowano jednolitą wysokość pięter, a rozplanowanie oparto na siatce słupów o rozpiętości 4,25 x 7,5 m. Szeroki rozstaw słupów umożliwił także przebicie obszernych otworów okiennych na każdej elewacji. Szkielet wykonano w chorzowskiej Hucie Królewskiej. Wnętrza bogato zdobiono, stosując stalowe, polerowane balustrady schodów, ażurowe antresole oraz kamienne okładziny ścian i kamienne posadzki. Elementy metalowe zostały wykonane przez warszawską firmę Henryka Zielezińskiego. Najbardziej reprezentacyjny charakter wśród pomieszczeń miał parter, przeznaczony głównie dla interesantów. W budynku zaprojektowano cztery klatki schodowe i pięć wind, przy czym najbardziej reprezentacyjna była klatka od strony głównego wejścia. Niższe partie elewacji pokryto czerwonym piaskowcem, zaś wyższe warstwą tynku terrazytowego. Chociaż każde ze skrzydeł otrzymało odmienne gabaryty i kompozycję architektoniczną, wszystkie połączono wspólnymi detalami opasającymi cały gmach. Bogate detale kamieniarki strefy wejściowej wykorzystują bryły i figury geometryczne. Ważnymi akcentami wystroju były dekoracyjny metalowy napis w dwóch wierszach TELEFON MIĘDZYMIASTOWY / TELEGRAF RADIOTELEGRAF, a także prostokątny panel ze stylizowanym Orłem Białym w stylu art déco autorstwa Jana Golińskiego. Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego uważany jest za jeden z pierwszych w Polsce budynków o stalowej konstrukcji szkieletowej. Galeria Przypisy