Pałac na Karłuszowcu

Pałac na Karłuszowcu (właśc. Zespół pałacowo-parkowy dawnego zarządu dóbr hrabiów Henckel von Donnersmarck) – zabytkowy obiekt w Tarnowskich Górach, w dzielnicy Śródmieście-Centrum. Obejmuje zabytkową ulicę Lipową oraz teren ograniczony ulicami: Legionów, Ogrodową i Karłuszowiec, na którym znajdują się: budynek zarządu, willa oraz pałacyk, czyli większość obszaru części Tarnowskich Gór o tej samej nazwie. Historia Karłuszowiec (niem. Carlshof) niegdyś nosił nazwę Bugaj i był poza granicami Tarnowskich Gór. Tereny te w połowie XVII wieku zakupił Alexander Cucher (od niego wzięła się nazwa zwyczajowa majątek cucherowski) i założył na nich swoje gospodarstwo wraz z dworem. Około 1700 pojawiła się nazwa Majątek „Dorota” od imienia kolejnej właścicielki – Dorothei Baumgart. Potwierdzeniem faktu powstania dworu w XVII wieku jest odkryty podczas remontu napis zawierający nazwisko Teodora Gulby i datę 1689. W 1745 roku dobra te zakupił hrabia Franciszek Ludwik z bytomskiej linii Henckel von Donnersmarck. Szukał on nowej siedziby, bowiem wcześniej skonfiskowano mu siedzibę w bytomskim ratuszu. Hrabia powiększył folwark oraz przebudował dwór na pałac. Prawdopodobnie nazwa Karłuszowiec (Carlshof) pochodzi od imienia ojca hrabiego – Karola Józefa. W pałacu znajdowały się: dom dla rodziny hrabiego, siedziba zarządu majątku oraz kaplica. Proboszcz tarnogórski toczył jednak spór z proboszczem tarnowickim o to, któremu ma podlegać kapelan. Sąd biskupi uznał, że tarnogórskiemu. Franciszek Ludwik zmarł w 1768, a spadkobiercą został jego młodszy brat Łazarz III. Zamieszkał on jednak z rodziną w pałacu w Siemianowicach. W rezydencji na Karłuszowcu pozostała wdowa, hrabina Leopoldyna von Sobeck und Kornitz, która zmarła w 1792 r. Kolejnymi mieszkańcami na Karłuszowcu była rodzina de La Valette d’Uclaux spokrewniona zarówno z rodziną Henckel von Donnersmarck, jak i z rodziną von Sobeck und Kornitz. W 1863 r. po wygaśnięciu rodu hrabiów de La Vallete d’Uclaux, Donnermarckowie przenieśli do Karłuszowca zarząd swoich dóbr (wcześniej znajdował się on w Siemianowicach). W XIX wieku wokół pałacu powstał park (z lat 70. XIX wieku), oficyna bądź mały pałacyk (z ok. 1890, w stylu neorenesansowym), budynek mieszkalny dla urzędników zarządu dóbr oraz okazała willa dla administratora dóbr (z pocz. XX wieku; neoklasycystyczna z elementami secesji). W 1924 roku Karłuszowiec administracyjnie wcielono do Tarnowskich Gór, a w okresie wojennym mieściła się tu dyrekcja spółki The Henckel von Donnersmarck-Beuthen Estates Limited. W części pomieszczeń urządzono mieszkanie dla ks. Pawła Sapiehy, który mieszkał w nim wraz z poślubioną wtedy małżonką Virgilią Peterson w latach 1933–1936. Tam swe pierwsze lata życia spędziła ich pierworodna córka Maria Krystyna. Obecnie w pałacu mieści się Zespół Szkół Artystyczno-Projektowych, w willi administratora przedszkole, a w budynkach północnych zakład pulmonologii. Za bramą wjazdową ustawione są ufundowane przez hrabinę Leopoldynę zabytkowe późnobarokowe figury św. Floriana i św. Jana Nepomucena, które dawniej stały przed nieistniejącym już budynkiem szkoły jezuickiej przy ulicy Zamkowej. Do Zespołu Pałacowo-Parkowego Donnersmarcków należały w przeszłości również inne budynki znajdujące się w okolicach ulicy Legionów, Lipowej, Karłuszowiec i Ogrodowej obecnie najczęściej wpisane do Gminnej Ewidencji Zabytków. Architektura W piwnicach i na parterze budynku obecne są sklepienia kolebkowe, natomiast w dużej sale kolebkowe z lunetami. Fasada osiemnastoosiowa, z trzema ryzalitami utrzymana w stylu późnego klasycyzmu. Rzeźby Po obu stronach wjazdu na teren Pałacu znajdują się późnobarokowe rzeźby przedstawiające św. Floriana i św. Jana Nepomucena. Stoją one na rokokowych postumentach ze znacznie zniszczonymi chronostychami, z których jednak wynika, iż zostały ufundowane w 1755 lub 1758 roku przez hrabinę Leopoldynę von Sobeck und Kornitz. Pierwotnie stały one przed budynkiem szkoły jezuickiej przy ulicy Zamkowej. Literatura A. Kozłowski, Zmienne losy Karłuszowca, w: Montes Tarnovicensis, nr 11/2003; A. Kuzio-Podrucki, Hrabia z Karłuszowca, w: Montes Tarnovicensis, nr 8/2001; A. Kuzio-Podrucki, Karłuszowiec – Bibiela. Sapiehowie, w: Montes Tarnovicensis, nr 15/2004 A. Kuzio-Podrucki, La Valette d’Uclaux. Panowie z Karłuszowca, w: Montes Tarnovicensis, nr 11/2003 M. Sapieżyna, My i nasze Siedliska, Kraków 2003 A. Kuzio-Podrucki, De La Valette d’Uclaux, w: Encyklopedia Województwa Śląskiego, pod redakcją naukową prof. Ryszarda Kaczmarka, tom 9, Katowice 2022 * on-line Przypisy Linki zewnętrzne o hrabiach de La Valette d’Uclaux na stronie Śląska szlachta i arystokracja