Pałac w Kamieńcu (województwo śląskie)

Pałac w Kamieńcu – pałac we wsi sołeckiej Kamieniec (województwo śląskie) w powiecie tarnogórskim, w gminie Zbrosławice, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego. Obiekt usytuowany jest na tarasowym wzniesieniu po prawej stronie rzeki Dramy. Właściciele Prawdopodobnie na tym miejscu pierwszy drewniany zamek, podobnie jak i pierwszy kościół w Kamieńcu, wybudowali templariusze. Krążą pogłoski, iż tu właśnie mistrz krzyżacki Hermann von Salza (1170-1239) ukrył w pośpiechu swe skarby. Mówi się, że istniały podziemne przejścia między istniejącymi wówczas zamkami w Kamieńcu, Ziemięcicach i Wieszowie. Informację te podaje jeden z późniejszych właścicieli pałacu, hrabia Hubertus von Strachwitz. Na potwierdzenie tych przypuszczeń nie znaleziono jednak, jak dotychczas, materiałów źródłowych. Na ruinach istniejącego wcześniej zamku w XVI w. wybudowany został przez ród Kokorzów kolejny, tym razem renesansowy zamek. Rodzina Kokorzów była starą śląską rodziną, znaną już w 1311 r., a wywodzącą się z Czech. Za siedzibę rodową uważali Kamieniec, który prawdopodobnie około 1539 r. nabył Jan Kokorz z księstwa niemodlińskiego. W 1556 r. Jan ożenił się z Katarzyną, córką wówczas już nieżyjącego, a pochodzącego z Bawarii Georga von Köenigsfeld. Z kolei na zrębach tego zamku na początku wieku XVIII, za sprawą ówczesnego właściciela Kamieńca, Martina Scholtz von Löwenckrona, wywodzącego się z rodu bytomskich mieszczan, powstał pałac barokowy. Pałac Löwenckronów (według kolorowej litografii z wydawnictwa Dunckera) otoczony był murem z kamienia łamanego, posiadał prostą, zwartą dwukondygnacyjną bryłę, niskie przybudówki i dach mansardowy. Wiosną 1750 r. pałac wraz z okolicznymi ziemiami kupił Karol Józef Strachwitz. Niedługo potem dokupił on także Księży Las i Ziemięcice. Swą główną rezydencją uczynił właśnie pałac w Kamieńcu. W latach 1872–1873, gdy pałac należał do rodziny Strachwitzów, zburzono mur z basztami otaczający rezydencję, a sam obiekt został rozbudowany w stylu neorenesansowym (otrzymał tzw. „kostium francuski” charakterystyczny dla architektury rezydencjonalnej arystokracji i ziemiaństwa w latach 1864-1914). Na zachowanych kartach pocztowych z przełomu wieków można zobaczyć sylwetkę pałacu z charakterystycznymi wysokimi szczytami i mansardowym dachem. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z roku 1882 podaje, że oprócz wspomnianych do tej pory, panami na kamienieckim zamku byli jeszcze : w r. 1728 hr. Juliusz Verdugo, w r. 1754 hr. Rudolf Sobek, w r. 1763 hr. Karol Reder, a dopiero po nim hrabiowie von Strachowitz. Poza wymienionym słownikiem nazwiska Rudolfa Sobka i Karola Redera nie pojawiają się w źródłach pisanych. Ostatnimi właścicielami pałacu przed II wojną światową była rodzina Stolbergów. Hrabia Günther zu Stolberg-Stolberg, żonaty z hr. Klarą Schaffgotsch, w 1910 r.dokonał ostatniej jego przebudowy. Nadała ona pałacowi dzisiejszy wygląd. Obiekt nabrał wówczas cech pałacu neobarokowego, zmieniono m.in. kształty szczytów nad ryzalitami, artykulację (podział) elewacji oraz hełmy wież. W narożnikach pojawiły się wieże: wyższa czworoboczna z kopulastym hełmem i niższa z hełmem cebulastym. Po śmierci hrabiego Günthera, co nastąpiło 6 listopada 1926 r. w Paskau (Paskov ?), dobra kamienieckie wraz z pałacem odziedziczył jego najstarszy syn Hubert (1890-1960). Stan taki trwał do 1944 r. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej ustanowiony 6 września 1944 r. przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, pozbawił praktycznie majątku ziemskiego, a tym samym i pałacu w Kamieńcu, rodzinę Stolbergów. Na mocy tego dekretu państwo polskie zlikwidowało bowiem bez odszkodowania wszystkie poniemieckie majątki ziemskie. Obecnie w pałacu mieści się Ośrodek Leczniczo-Rehabilitacyjny dla Dzieci. Mysia Wieża Budowla zwana „Mysią Wieżą” jest wieżą murowana z dzikiego kamienia i cegły, na rzucie prostokąta, ze skarpą od wschodu. Wewnątrz znajdują się pomieszczenia nakryte sufitami. Wieża jest usytuowana na wschód od pałacu. Prace archeologiczne przeprowadzone w 2000 roku zweryfikowały dotychczasowe przypuszczenia dotyczące „Mysiej Wieży”. Do tej pory sądzono, że została ona zbudowana w 1887 roku, za Strachowitzów i służyła właścicielowi za obserwatorium astronomiczne. W wyniku przeprowadzonych badań archeologicznych odkryto pozostałości budynków z okresu późnego średniowiecza. Odsłonięto między innymi renesansową latrynę w wieży i hypokaustum – średniowieczny piec, z którego specjalnymi kanałami gorące powietrze wędrowało do poszczególnych pomieszczeń i ogrzewało je. Szczegółowe badania wykazały istnienie przynajmniej czterech faz użytkowania budowli, począwszy od wieku XV do XIX. Najstarsze fazy (XV-XVI wiek) prawdopodobnie można identyfikować z pozostałościami renesansowego zamku Kokorzów. Kaplica pałacowa Narodzenia Bożego Kaplicę pałacową ufundował w roku 1910 ostatni właściciel pałacu hrabia Stolberg. Informuje o tym wmurowana w elewację kaplicy tablica z inskrypcją o następującej treści: GUNTHERUS / COMES DE STOLBERG – STOLBERG / HOC SACRARIUM AEDIFICAVIT / ARCEMOUE REFECIT / ET AXORNAVIT / A.D. MCMX. Kaplica powstała na rzucie koła, została przykryta kopułą, posiadała ołtarz z sarkofagiem. Otrzymała wystrój późnobarokowy; wielobarwną marmurową posadzkę i sztukaterie z ornamentem regencyjnym. Pełniła funkcję sakralną do II wojny światowej, kiedy to pałac zajęli Rosjanie. Po wyzwoleniu, ogołocona z wyposażenia, przez szereg lat służyła jako magazyn. W październiku 2005 r., staraniem kurii diecezjalnej w Gliwicach i obecnego właściciela pałacu, kaplica odzyskała swój dawny blask. Neorokokowy ołtarz kaplicy znajduje się obecnie w kościele parafialnym w Kamieńcu. Został on tam przeniesiony po pożarze kościoła w marcu 1984 r. spowodowanego, jak później ustalono, wadliwą instalacją elektryczną. Należy do parafii Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Kamieńcu. Budynek pałacowy – stan obecny Obecny pałac to budowla murowana, potynkowana, częściowo jedno a częściowo dwupiętrowa, zwrócona elewacją frontową na północ. Pałac usytuowany jest na rzucie prostokąta z dobudówkami: korpus z wieku XVIII, część zachodnia z lat 1872-1873, kiedy to pałac był przebudowywany. Herby Od strony północnej znajduje się boniowany (rowkowany, żłobiony) portyk z tarasem, z kamiennymi rzeźbami lwów podtrzymujących tarcze z herbami Güntera zu Stolberg-Stolberg i jego żony Klary Schaffgotsch. W elewację zachodniej znajduje się w kartuszu z kamiennym herbem. W szczycie elewacji południowej herb Stolberg-Stolberg . Na zewnątrz pałacu znajdują się dwie wmurowane wtórnie tablice kamienne: na elewacji wschodniej późnorenesansowa, zapewne z końca z XVI w., z dwiema tarczami z herbami: Kur i von Königsfeld, podtrzymywanymi przez postać męską i kobiecą, oraz zachowanym napisem: JAN KOKORZ /Z/ KAME-CZE/KATERZINA (…) KINGS (…) (odnoszącym się do Jana Kokorza i jego żony Katarzyny von Königsfeld); Na elewacji zachodniej, w formie późnobarokowego kartusza z pierwszej połowy XVIII w., z tarczą z herbami Löwenkronów i literami: MSVL (odnoszącym się do Martina Scholtza von Löwenkron). Wnętrza pałacu posiadają charakter pseudobarokowy. Na parterze obszerna sień przykryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, w lokalnościach obok sieni sklepienia kolebkowe z lunetami i żaglaste na gurtach. Na piętrze w trakcie północnym sklepienie krzyżowo-kolebkowe. Wewnątrz pałacu rzeźby marmurowe: w sieni na parterze kopia (?) sarkofagu rzymskiego z płaskorzeźbioną, wielofigurową sceną puttów zabierających winogrona, na ściance frontowej i bocznej oraz przedstawieniem gryfa na ściance bocznej; w holu na piętrze rzeźba w formie czary z grupą Walka Zeusa z gigantami, zapewne z XIX w. Obok dawnej biblioteki zachował się klasycyzujący piec. Pałac otacza założony za Strachwitzów park krajobrazowy z ciekawym starodrzewiem; (miłorzęby, sosny wejmutki, dęby kaukaskie) oraz niezwykłym okazem tulipanowca, olbrzymiego drzewa, które co roku w czerwcu zachwyca pięknem swych żółtych kwiatów. Autorem projektu parku i jego pierwszym opiekunem był mistrz architektury ogrodowej Zahradnik, współtwórca Górnośląskiego Towarzystwa Ogrodniczego. Przypisy Bibliografia Górnośląskie zamki i pałace: województwo śląskie: historie zamków i pałaców, dzieje rodów, legendy, herby/ pod red. Danuty Semmerling i Norberta Honka, Opole 1999, ISBN 83-908136-8-8; Katalog zabytków sztuki w Polsce / pod red. Jerzego Łozińskiego, t. 6. Województwo katowickie / pod red. Izabeli Rejduch-Samkowej i Jana Samka, z. 5. Powiat gliwicki, Warszawa 1966; Kamieniec, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 766 . Anna Szadkowska, Pałac w Kamieńcu, „Gość Gliwicki”, nr 35/745 z 27.08.2006 r. Arkadiusz Tarasiński, Przemysław Nocuń, Badania archeologiczno-architektoniczne zamku w Kamieńcu, województwo śląskie /w:/ Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2001-2002 / pod red. Eugeniusza Tomczaka, Katowice 2004, ISBN 83-85871-33-0; Linki zewnętrzne O Löwenckronach w: Montes Tarnovicensis O Strachwitzach w: Montes Tarnovicensis