Park Miejski Aleksandria w Siedlcach

Park Miejski Aleksandria – park miejski w Siedlcach, dawniej ogród w stylu włoskim i sentymentalnym. Założony został z inicjatywy Czartoryskich w pierwszej połowie XVIII w., następnie w 1775 r. przebudowany przez Aleksandrę Ogińską. Współcześnie zachował się jedynie fragment dawnego ogrodu w postaci parku miejskiego. Park znajduje się w dzielnicy Śródmieście, przy ul. Stanisława Konarskiego, ul. Eugeniusza Wiszniewskiego i ul. Bolesława Prusa, stanowi część zespołu pałacowo-parkowego. W styczniu 2022 r. park został zamknięty w celu przeprowadzenia rewitalizacji i rewaloryzacji. Ponowne otwarcie nastąpiło 24 czerwca 2023 r. W ramach prac utworzono nowe ścieżki rowerowe i edukacyjne, odnowiono alejki, bramę-mostek oraz plac zabaw, wybudowano pawilon ogrodowy i budynek ogródka jordanowskiego, a także utworzono „mały ogród włoski” z parterami, fontannami, rzeźbami (w tym Ławeczka księżnej Aleksandry Ogińskiej) i rabatami w stylu renesansowym. Historia Ogród włoski Początkowo na terenach dzisiejszego parku znajdował się Ogród włoski. Został on założony najprawdopodobniej wraz z murowanym pałacem przez Kazimierza Czartoryskiego przed 1730 r. Dokładna data jego powstania nie jest znana, choć niektóre źródła wskazują przełom XVII–XVIII w., bądź na lata 60. XVII w., po przejęciu Siedlec przez rodzinę Czartoryskich. Ogród został zorganizowany w stylu barokowym, będąc jednocześnie przykładem włoskiego ogrodu spacerowego z licznymi układami geometrycznymi. W inwentarzach z lat 1740 i 1755 widniał pod nazwą „Ogród włoski”. Po śmierci Kazimierza Czartoryskiego w 1741 r. majątek przejął jego syn Michał Fryderyk Czartoryski. W 1775 r. dobra zostały przekazane córce Michała Fryderyka, Aleksandrze Ogińskiej, która rok później zleciła sporządzenie inwentarza dóbr. Rękopis ten jest obecnie przechowywany w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie, zawiera opis ogrodu w momencie przejęcia go przez nową właścicielkę: Na terenie ogrodu znajdowały się szpalery lipowe, grabowe, kasztanowe, „z bzu włoskiego”, boskiety, berceau, partery oraz ogród niższy z drzewkami owocowymi i sadzawką. Ponadto ścieżki ogrodowe oraz kwatery obsadzone były porzeczkami, agrestem, drzewkami określanymi w inwentarzu jako „urodzajne” i „nieurodzajne”, a także lawendą. Występowały również liczne rabaty o geometrycznej kompozycji oraz stawy z kanałami. Z obiektów budowlanych na terenie ogrodu znajdowały się drewniane altanki, zarówno wolnostojące, jak i ukształtowane z drzew, budynki ogrodowe, murowana piwnica, lodownia oraz „sklep na chowanie włoszczyzny”. Inwentarz obejmował także opis budynków gospodarczych, w tym wozowni, stajni, stodół, spichlerzy, obór i chlewów. W ogrodzie funkcjonowała również oranżeria z egzotycznymi roślinami. Do czasów współczesnych przetrwało wiele drzew parkowych, które stanowią obecnie pomniki przyrody m.in. dąb „Bolesław”, grab „Jacek”, topola „Jadwiga”. W drugiej połowie XVIII w. ogrody geometryczne zaczęły być postrzegane jako przejaw „fałszywego gustu” na rzecz ogrodów krajobrazowych z wyrafinowanym smakiem. Pomimo tych tendencji Aleksandra Ogińska zachowała barokowy styl ogrodu. Rozbudowa ogrodu Po odziedziczeniu dóbr w 1775 r. hetmanowa rozpoczęła planowanie rozbudowy ogrodu w stylu krajobrazowym i sentymentalnym, zlokalizowanej po północno-wschodniej stronie pałacu. Prace te nabrały szczególnego znaczenia w związku z planowaną wizytą króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, krewnego Aleksandry Ogińskiej, w lipcu 1783 r. Projektem zajął się prawdopodobnie Franciszek Salezy Sarnowski lub Szymon Bogumił Zug. Inspiracje czerpano z literatury angielskiej i francuskiej m.in. Observations on Modern Gardening oraz Jardins anglo-chinois à la mode ou Détails des nouveaux jardins à la mode. Prace rozbudowy ogrodu oficjalnie rozpoczęto 12 kwietnia 1779 r., choć pierwsze zakupy materiałów odnotowano już 2 marca tego samego roku. Pracownicy byli sprowadzani głównie z Warszawy, przy czym znaczna część była pochodzenia niemieckiego. Przy realizacji prac uczestniczyli również lokalni rzemieślnicy i artyści z Podlasia, których Aleksandra Ogińska otaczała opieką w ramach mecenatu. W początkowym etapie rozbudowy wykorzystano dopływ rzeki Helenki w celu utworzenia stawów i kanałów w Aleksandrii. Sprowadzeni ze Szczucina grabarze zajmowali się ścieżkami, kanałami, rowami, wzniesieniami oraz terenami wokół sadzawek. Utworzono kaskady oraz wzbogacono układ zieleni o ozdobne gatunki i odmiany drzew. W pierwszych miesiącach rozpoczęto budowę tzw. „Domków”, w tym m.in. „Domku JW Pani”, „Domku Panny Starościanki”, „Domku dla bażantów”. Przy wznoszeniu pawilonów pracowali Rusini z południowych obszarów Rzeczypospolitej. W połowie kwietnia rozpoczęto budowę mostków nad stawami, groty oraz kaskady. Przy dekoracji jaskini zatrudniono nieznanego z nazwiska sztukatora i jego dwóch pomocników: Filipa Struża i Stanka Michalika. Tydzień później do pracy dołączyli Franciszek Piekarski oraz Paweł Branowski. W celu przyspieszenia realizacji robót, Ogińska zatrudniła majstra Grabowskiego oraz „Stolarza z Wołynia”. Wykopano także rów wodny prowadzący do Ujrzanowa oraz połączono kanał parkowy z kanałem w ogrodzie włoskim. W pierwszej połowie 1780 r. wzniesiono Meczet i Plebanię Turecką, altanki oraz rozpoczęto prace nad pawilonem Łazienki i „układaniem posadzki w grocie”. W lipcu 1780 r. odnotowano przygotowanie siana do ukształtowania Brogu Siana oraz ułożenie posadzki w Domku Lokajskim. Utworzono również drugą grotę, nad którą Rusini wznieśli szopkę. W ciągu półtora roku wybudowano w parku łącznie 30 budowli ogrodowych. Również w 1780 r. Franciszek Salezy Sarnowski sporządził „Mappę Alexandryi przy Sielcach”. Przedstawia ona teren ogrodu zaprojektowany na planie prostokąta. Po stronie północnej zlokalizowano rozległy staw z 10 usypanymi wysepkami, na których wzniesiono pawilony. Równolegle do parku przebiegała fosa graniczna. Część południowa pełniła funkcję zwierzyńca. Część środkowa obejmowała największą ilość pawilonów, połączona była z pozostałymi za pomocą mostków. Nie ma pewności, czy mapa przedstawia w pełni urządzony ogród, czy jedynie projekt i plan jego aranżacji. W legendzie mapy wymieniono 30 obiektów znajdujących się na terenie parku: Prace nad rozbudową ogrodu trwały do 20 lipca 1783 r., kiedy to miała miejsce wizyta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1783 r. prowadzono już głównie prace remontowo-porządkowe. Opisane obiekty z okresu przebudowy Plebania Turecka – we wnętrzu znajdowało się 10 otoman obitych żółtą tkaniną w paski i kwiaty, stolik mahoniowy, papucie, meszty, imbryk do kawy i herbaty oraz akcesoria związane z paleniem tytoniu. Meczet Turecki – w obiekcie ułożono flizową posadzkę. Domek hetmanowej Ogińskiej – piętrowy domek z 4 pokojami (2 na parterze i 2 na piętrze), wybudowany na wzniesieniu na planie prostokąta. Z zewnątrz przypominał chatę wiejską, otoczoną drzewami i łąkami. Wyposażenie wnętrza obejmowało m.in. gotowalnię obitą skórą, białą kanapę, krzesła obite tkaniną gingasową, camera obscura, liczne wyroby porcelanowe oraz łóżko z „kołdrą taftową różową”. Domek Panny Starościanki – wyposażenie obejmowało liczne pejzaże, kołowrotek, mały szezlong oraz stołki pokryte tkaniną cycową. Domek Księcia Podkomorzego – we wnętrzu znajdował się stołek z pulpitem obity żółtą skórą, szezlong pokryty tkaniną cycową „w kwiatki y pokrowcem błękitnym w paski” oraz „klatka na papugę malowana”. Mleczarnia – składała się z pomieszczeń dla bydła oraz apartamentu mieszkalnego. W części mieszkalnej znajdowały się stolik orzechowy, 4 krzesła obite błękitną tkaniną gingasową, sofa, naczynia do podawania produktów mlecznych oraz 9 porcelanowych drzewek umieszczonych w wazonach. Dom ze złamaną kolumną – jedna z najbardziej reprezentacyjnych i zagadkowych budowli ogrodu. Obiekt ten określany był również jako „Łazienki” (mapa Sarnowskiego z 1780 r.) oraz później jako „Grotta” (mapa Vettera z 1811 r.). Budowla została usytuowana między dwoma wzniesieniami, na fundamencie z wielkich głazów, pośród których znajdował się niewielki, ciemny otwór, przypominający wejście do groty. Budowla została wzniesiona na planie krzyża lub litery T. Na dachu wznosiła się dramatycznie strzaskana kolumna, symbolizująca złamane, przerwane życie oraz przemijanie. Wyposażenie obejmowało szafy oraz „drzwi podwoynych na górze”, a od kwietnia 1783 r. również miedzianą wannę. Dom Rybacki – cechował się skromniejszym wystrojem w porównaniu do pozostałych pawilonów i był zlokalizowany na wyspie. Wyposażenie obejmowało drewniane stoły z 6 krzesłami, drewnianą ławkę, szafkę narożną, 4 fotele, siennik oraz naczynia. Wejście do budowli zwieńczone było rzeźbą „głowy rybaka”, wykonaną w październiku 1782 r. przez snycerza Stanisława Borkowskiego. Bróg Siana – dwunastościanowa budowla wykonana ze słomy i kolumn. Pełniła funkcję sali balowej, urządzono w niej bal maskowy na cześć króla. Obok sali znajdowały się 3 pokoiki. Domek Lokajski – urządzony w gustownym stylu. Wyposażenie obejmowało 2 drewniane stoły, 6 ławek oraz 2 szafy narożne pomalowane na zielono. Na ścianach znajdowały się „Kopersztychy na ścianie przykleiane”. Namiot w rogu – wyposażony był w drewniany stół przykryty suknem oraz 4 stołki. Kiosk na górze – we wnętrzu znajdowały się 4 kanapy „z materacem gingasowym zielonemi wkratki” oraz 8 poduszek. Dąb z Pokoikiem – pomieszczenie wydrążone w pniu dęba. Groty – na terenie ogrodu znajdowały się dwie groty: jedna większa oraz druga mniejsza. Wizyta króla Stanisław August Poniatowski przybył do Siedlec 20 lipca 1783 r. Początek wizyty wyznaczała Kolumna toskańska przy ul. Prospektowej (dzisiejsza ul. Mieczysława Asłanowicza), która wskazywała orszakowi drogę do pałacu. Następnego dnia, 21 lipca, około godz. 18.00, po obiedzie król udał się do ogrodu. Zwiedzanie rozpoczęto od domku na wzgórzu, w którym „kupiec z Chin na ośle afrykańskim przyjechał”. Następna była Plebania Turecka, gdzie „Turczynka bogato ubrana z dwoma Greczynkami” podawały gościowi egzotyczne owoce. Król zwiedził także Meczet Turecki, Ptaszarnię, kolejne chaty, groty, wyspy oraz kaskadę wodną, a następnie Dom Rybaka na wyspie, do którego dopłynął łódką. Zobaczył również „wielką chatę między pięknymi lasu drzewiniami stojącą”, gdzie poczęstowano go lemoniadą ze studni. Kolejnego dnia, 22 lipca, Stanisław August Poniatowski „ruszył z całą kompanią z pałacu, idąc piechotą przez długą perspektywę ogrodową na jarmark”. Po jarmarku odwiedził teatr, gdzie zaprezentowano mu operetkę. Na koniec wizyty zorganizowano bal w słomianej sali na cześć króla. Wyjazd i śmierć Aleksandry Ogińskiej Aleksandra Ogińska wyjechała z Siedlec w październiku 1783 r. Przed wyjazdem pozostawiła pisarzowi Józefowi Zienkiewiczowi szczegółowy opis zleconych prac budowlanych i ogrodniczych. Do zadań należały m.in. wybrukowanie placów i ulic w miasteczku, utworzenie ul. Pałacowej (dzisiejszej ul. Tadeusza Kościuszki) łączącej kościół parafialny z jej pałacem oraz wymiana uschniętych drzewek na nowe. Na terenie parku, pod nieobecność właścicielki, pracowało wielu ogrodników. W sierpniu 1788 r. Ogińska zawarła kontrakt z ogrodnikiem Maciejem Millerem, który miał sprawować główną opiekę nad jej ogrodem. Właścicielka powracała do miasta, zlecając kolejne zadania i prace przy parku. W 1791 r. Zygmunt Vogel przybył do Siedlec oraz namalował dwie akwarele dokumentujące widoki miasta. Pierwszym obrazem był „Ogród Aleksandry Ogińskiej”, przedstawiający widok na parkowy staw. W głębi uwieczniono Dom ze złamaną kolumną, zaś po prawej między drzewami Dom Rybacki. Namalowana została z miejsca, w którym współcześnie stoi pomnik przyrody topola „Jadwiga”. Druga akwarela przedstawiała kaplicę pw. św. Krzyża, zaprojektowaną przez samego Vogla. Uznawana jest ona za jedyny projekt architektoniczny w jego dorobku. Kaplica została wzniesiona na planie ośmioboku, z latarnią i portykami z kolumnami toskańskimi. Wybudowano ją jeszcze w tym samym roku; miała stać się miejscem pochówku Aleksandry Ogińskiej po jej śmierci. Obiekt zlokalizowano na terenie dawnego cmentarza oraz drewnianego kościoła z lat 1530–1532 r. Na akwareli w tle ukazano bryłę kościoła św. Stanisława oraz bramę-dzwonnicę, rozebraną przez Niemców wiosną 1941 r. (choć na 2026 r. zaplanowano jej odbudowę). Za kaplicą usytuowany był kanał wodny. Aleksandra Ogińska zmarła bezpotomnie 28 sierpnia 1798 r. Została pochowana w wybudowanej wcześniej kaplicy. Spadkobiercami dóbr uczyniła Izabelę i Adama Kazimierza Czartoryskich. Upadek ogrodu Po III rozbiorze Polski Siedlce znalazły się pod zaborem austriackim. Obszar ten nazwano Nową Galicją, a miasto stało się siedzibą cyrkułu siedleckiego. Powierzchnia ogrodu wynosiła wówczas 24 ha; park rozciągał się od Starej Wsi (obecnie dzielnica miasta), poprzez folwark Siedlce, ulicę Błonie, aż do rynku. W 1807 r. Czartoryscy zamienili dobra tzw. „klucza siedleckiego” (Siedlce, Stara Wieś, Grabianów, Wołyńce, Wólka Wołyniecka, Mościbrody, Białki, Ujrzanów, Nowa Kolonia, Topórek, Żabokliki, Chodów, Kopcie, Wola Suchożebrska i Suchożebry) z rządem austriackim na dobra rządowe: Tarnogóra, Puchaczów, Gruszczyn, Zakrzówek i Przybysławice. Od tego momentu pałac oraz ogród stały się własnością państwową. Od 1815 r. miasto znajdowało się pod zaborem rosyjskim. W 1816 r. utworzono województwo podlaskie ze stolicą w Siedlcach. W 1817 r. prezes Komisji Województwa Podlaskiego uznał, że siedlecki ogród znajduje się w tak złym stanie, iż nie ma szansy na jego odbudowę. Rozpoczęto licytację i sprzedaż kwiatów oraz krzewów z oranżerii wydzierżawionej przez miasto. Wśród oferowanych znajdowały się m.in.: cytryny, pomarańcze, jaśminy, róże, malwy, figi, pelargonie, fuksje, kaktusy. W kwietniu 1837 r. sprzedano największą część roślinności. W 1840 r. zachodnia część parku została wydzierżawiona osobom prywatnym. Przez środek dawnego ogrodu poprowadzono i wydłużono ul. Szkolną (dzisiejszą ul. Stanisława Konarskiego), oddzielając w ten sposób jego wschodnią i zachodnią, wydzierżawioną część. Głównym celem tej inwestycji było połączenie centrum miasta z nowo powstającą północną dzielnicą (od lat 20. XX w. zwaną Nowymi Siedlcami). Ogród Aleksandria jako park miejski Decyzją Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych w 1849 r. ogród stał się własnością miasta Siedlce. Od tego momentu zaczął być oficjalnie nazywany parkiem miejskim. Obiekt ponownie zyskiwał popularność wśród mieszkańców. W 1869 r. wykopano lub pogłębiono kanał odprowadzający nieczystości po północno-wschodniej stronie parku. Ścieki odprowadzano do rzeki Liwiec. W 1872 r. na placu przed Pałacem Ogińskich i wejściem do parku ustawiono kamienny postument pod nowy kompas z armatką, która wystrzałem oznajmiała mieszkańcom godzinę dwunastą. 28 września 1893 r. otwarto w parku teatr letni. Inicjatorem budowy był policmajster O. l. Aleksandrowicz, miłośnik sztuki teatralnej. Budowlę zakupiono i przeniesiono z Białej Podlaskiej. Prawdopodobnie w XIX w., w miejscu dawnych Łazienek (Grotty), zbudowano bramę-mostek między dawnymi wzniesieniami. W 1900 r. Miejski Komitet Krzewienia Trzeźwości Publicznej prowadził w parku herbaciarnię, jadłodajnię oraz organizował różnego rodzaju imprezy. W latach 1904–1905 gubernator Wałżyn założył obszerny sad w południowo-wschodniej części parku. W latach 1896–1903 park został ogrodzony od strony południowej i zachodniej żelazną kratą na murowanym cokole. W latach 1906–1909 od strony północnej wzniesiono dwumetrowy mur, a w latach 1907–1908 od strony wschodniej drewniany płot. W latach 1908–1909, ze względu na występowanie siedlisk malarii, zasypano jeden ze stawów parkowych (prawdopodobnie przy kaplicy grobowej pw. Św. Krzyża, widoczny za budowlą na obrazie Vogla) oraz większość kanałów. Na miejscu dawnego zbiornika wodnego utworzono kwietnik. W 1910 r. w parku wybudowano drewnianą estradę koncertową. Altana została wzniesiona na podmurówce w kształcie koła, ze spadzistym dachem i ogrodzona ozdobną, drewnianą balustradą. Wewnątrz, wzdłuż obwodu, ustawiono drewniane ławy. W altanie występowały orkiestry wojskowe i kolejowe. Również w 1910 r., obok małego stawu, wybudowano restaurację. Oba obiekty znajdowały się na przeciwko siebie. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 r. w Pałacu Ogińskich utworzono siedzibę Wileńskiej Okręgowej Dyrekcji Kolei Państwowej. Po zakończeniu wojny, 23 sierpnia 1921 r., przeniesiono do Siedlec z Janowa Podlaskiego siedzibę biskupa i kurii diecezjalnej, które początkowo umieszczono w pałacu. Na początku lat 20. XX w., ze względu na zniszczenia wojenne, organizowano liczne płatne zabawy mające na celu pozyskanie środków na porządkowanie i utrzymanie parku siedleckiego. Wśród nich można wymienić m.in. „Noc Świętojańską”, „Zabawę Harcerską”, „Wielką Zabawę”. W 1922 r. zasypano kolejny staw (prawdopodobnie znajdujący się przy budynku restauracji). W parku pozostał tylko jeden zbiornik wodny, na którym znajdowała się wyspa. W kolejnych latach rozpoczęto prace renowacyjne. W 1927 r. wyżwirowano alejki, postawiono kilkanaście mostków nad pozostałymi kanałami, osuszono park oraz odnowiono teatr letni i bramę-mostek. W 1930 r. przykryto kanał po północnej stronie parku, odprowadzający nieczystości. W 1937 r. utworzono ogródek jordanowski, a po północnej stronie wybudowano ogrodzenie z żelaznych prętów na betonowym fundamencie. Okres II wojny światowej Pierwsze ataki wojsk niemieckich na Siedlce notowane są na 7–9 września 1939 r. Niemieckie samoloty zbombardowały centrum miasta, niszcząc przy tym Nowy Ratusz, budynek magistratu oraz zabudowę przy ul. Koziej i ul. Przechodniej (żadna z tych budowli nie została odbudowana po zakończeniu wojny). Wojska niemieckie wkroczyły do miasta z Prusów Wschodnich 12 września tego samego roku. Po zajęciu miasta, rozpoczęto masowe aresztowania oraz represje wobec ludności żydowskiej. Z uwagi na przepełnienie Szpitala pw. Najświętszej Maryi Panny rannymi w wyniku działań wojennych, zmarłych zaczęto grzebać w lejach po bombach. Na terenie parku utworzono tymczasowy cmentarz polowy. Zmarłych chowano często w prześcieradłach, bandażach lub plastrach. Na prowizorycznym cmentarzu grzebano zarówno cywilów, jak i wojskowych. W czasie II wojny światowej, Park Miejski Aleksandria znajdował się na obszarze dzielnicy niemieckiej („Nur für Deutsche”). Okupanci rozebrali metalowe ogrodzenie oraz większość budowli parkowych: teatr letni, restaurację i altanę. Zniszczono również korty tenisowe oraz zdewastowano drzewostan. W 1943 r., decyzją władz okupacyjnych, dokonano ekshumacji ciał. Zwłoki z cmentarza polowego w parku zostały przeniesione na nowo utworzony cmentarz przy ul. Janowskiej (obecnie znany jako Cmentarz Janowski). Część mogił ekshumowano jeszcze po wojnie. Upadek parku Po zakończeniu II wojny światowej stan parku systematycznie się pogarszał. W całym okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie odnotowano większych inwestycji ani remontów dawnego ogrodu. W latach 40. lub 50. XX w. na placu po dawnej restauracji wybudowano drewniany budynek „Oazy”. Służył on jako teatrzyk, świetlica oraz kawiarnia. W późniejszych latach wstawiono do niego automat do gier zręcznościowych oraz dwa stoły bilardowe. Obiekt bywał również określany jako „siedziba organizacji młodzieżowych”. W latach 1961–1966, obok budynku dawnej oranżerii, powstał murowany budynek obsługi ogródka jordanowskiego. W 1968 r. wybudowano w parku ceglany pawilon jako siedzibę siedleckiego oddziału PTTK. Budynek posiadał dwa pomieszczenia rozdzielone suwanymi drzwiami, co umożliwiało połączenie ich w jedną salę. Wzniesiono go z białej cegły. W 1976 r. rozpoczęto procedurę wpisania Parku Miejskiego Aleksandria do rejestru zabytków. Planowano powiększenie parku o nieużytkowane tereny przy szpitalu i budowę na nich alejki w stylu włoskim. Zakładano również włączenie terenów zielonych przy ulicy Eugeniusza Wiszniewskiego (od 2024 r. Skwer Leśników Polskich), na których znajdowały się górka i amfiteatr. Na nowych terenach miał powstać drugi plac zabaw i kawiarnia, a na wylocie ul. Eugeniusza Wiszniewskiego dziewięciopiętrowy budynek dla władz wojewódzkich (zmieniono lokalizację na ul. Józefa Piłsudskiego). Ostatecznie park nie został powiększony, a z biegiem lat stawał się coraz bardziej zaniedbany i rzadziej odwiedzany przez mieszkańców. W 1988 r. podpisano umowę na przeprowadzenie wycinek i zabiegów pielęgnacyjnych drzew parkowych, jednak z uwagi na brak funduszy prace zostały znacząco ograniczone. Park miejski wpisano do rejestru zabytków 29 sierpnia 1980 r. Po upadku komunizmu w Polsce, w latach 90. XX w. holenderska choroba wiązów doprowadziła do zniszczenia wszystkich drzew tego gatunku na terenie obiektu. Rewitalizacja parku (1990–2013) Z inicjatywy ówczesnego prezydenta miasta Henryka Guta w 1990 r. rozpoczęto pierwsze działania związane z rewitalizacją parku. Zaplanowano m.in. nawiązanie kontaktu z konserwatorem zabytków, zagospodarowanie budynku „Oazy”, budowę parkingów, ławek parkowych wykonanych przez miejscowy Stalchemak, odtworzenie ogrodzenia, remont układu dróg parkowych oraz stawu, instalację fontann, renowację elementów małej architektury, rozbiórkę obiektów budowlanych z terenu parku oraz przebudowę drzewostanu. Na początku lat 90. XX w. w ceglanym budynku dawnej siedziby PTTK utworzono mini zoo. W 1992 r. odtworzono dwa kanały zasilające staw w wodę, a w 1993 r. zamontowano w nim fontannę. W 1995 r. od strony ul. Bolesława Prusa wybudowano parking dla samochodów osobowych. W 1998 r. rozebrano prawdopodobnie budynek ogródka jordanowskiego z lat 60. XX w. W 1999 r. zasadzono rzadkie, chronione gatunki roślin, m.in. purchawkę olbrzymią. W tym samym roku w parku pojawiły się białe róże, a na tzw. promenadzie utworzono żywopłot z berberysu. W 2000 r. wykonano renowację stawu w parku, uporządkowano alejki oraz posadzono lipy w miejscu dawnych wiązów. Nocą z 8 na 9 sierpnia tego samego roku spłonęła kawiarnia „Oaza”. Prawdopodobną przyczyną pożaru była wadliwa instalacja elektryczna, budynek nie został odbudowany. W 2007 r. zlikwidowano mini zoo, a ceglana budowla została rozebrana. W 2012 r. miasto nadal nie otrzymało oczekiwanego dofinansowania na remont parku, a dalsze odwlekanie prac groziło utratą ważności przygotowanej dokumentacji. W związku z tym zdecydowano o wyburzeniu starego parkanu wzdłuż ul. Stanisława Konarskiego i rozpoczęto budowę nowego ogrodzenia. W listopadzie 2013 r., z okazji 90-lecia Polskiego Związku Łowieckiego, nad stawem ustawiono pomnik łosia z brązu. Odlew wykonano w pracowni Zbigniewa Fudalskiego w Karolinie koło Góry Kalwarii. Rewitalizacja parku (od 2019) W 2017 r., z inicjatywy ówczesnego prezydenta miasta Wojciecha Kudelskiego, złożono do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wniosek o rewitalizację parku. Z uwagi na niewystarczającą liczbę punktów wniosek został odrzucony. Od 2019 r. rozpoczęto rewitalizację Parku Aleksandria ze środków budżetu obywatelskiego. Pod koniec 2019 r. wzdłuż ul. Stanisława Konarskiego i ul. Bolesława Prusa wykonano obwodową ścieżkę asfaltową. W 2020 r. wyremontowano drugi odcinek ścieżki okalającej park, którą rozdzielono na część dla pieszych oraz część przeznaczoną dla rowerów i hulajnóg. Pod koniec 2020 r. władze Siedlec odwołały się od decyzji ministerstwa o odrzuceniu wniosku z 2017 r. Odwołanie okazało się skuteczne i miasto otrzymało ponad 8,4 mln zł dofinansowania. Łączny koszt rewitalizacji szacowano na około 16,5 mln zł, a zakończenie inwestycji planowano na 2023 r. Miasto podpisało umowę o dofinansowanie 25 marca 2021 r., ostateczny koszt rewaloryzacji parku wyniósł 13 mln zł. W styczniu 2022 r. park został zamknięty w celu przeprowadzenia prac rewitalizacyjnych. Otwarcie obiektu początkowo planowano na maj 2023 r. W pierwszej połowie 2022 r. wymieniono nawierzchnię parkowych alejek. Od 22 września na ogrodzeniu eksponowano makiety przedstawiające plany rewitalizacji parku. W maju 2023 r. prace koncentrowały się głównie na przebudowie promenady. Altana nie posiadała jeszcze dachu, podłogi i schodów, a jednocześnie kończono nasadzenia roślin, alejki, bramę-mostek oraz plac zabaw. Otwarcie parku Otwarcie Parku Miejskiego Aleksandria nastąpiło 24 czerwca 2023 r. Na początek dla najmłodszych przygotowano gry, zabawy i animacje. O godz. 15.00 historyk sztuki Piotr Ługowski wygłosił prelekcję „Aleksandria – sentymentalny park Aleksandry Ogińskiej na przestrzeni dziejów”. O godz. 16.00 rozpoczął się koncert Joanny Różewskiej oraz Orkiestry Kameralnej Aleksandria pod dyrekcją Szymona Terleckiego. Zorganizowano także inscenizację taneczną „Z wizytą u Księżnej Ogińskiej” oraz wystawę fotografii archiwalnych z Muzeum Regionalnego. W następnych miesiącach po raz pierwszy zorganizowano cykl wydarzeń artystycznych m.in. „Noc Świętojańska”, „Powitanie lata w Aleksandrii”, „Wakacje z książką w Aleksandrii”, „Noc Świętojańska”, „Przystanek El Greco”, „Aleksandria Organowo”. Na 2028 r. zaplanowano budowę kawiarni. Obiekty Mały ogród włoski Utworzony w centralnej części parku miejskiego w trakcie rewaloryzacji w 2023 r., choć pierwsze koncepcje jego założenia pojawiały się już w 1976 r. Stanowi główną oś kompozycyjną parku. Znajdują się w nim 3 partery kwietne, pawilon ogrodowy, zegar, rzeźby oraz fontanny. Przed pawilonem pozostawiono spory plac, na którym w czasie koncertów rozstawiane są krzesełka dla widzów. Pawilon ogrodowy Zajmuje centralne miejsce alei ogrodu włoskiego. Zastępuje dawny teatr letni i altanę koncertową, rozebrane przez Niemców podczas II wojny światowej. Został wzniesiony w stylu nawiązującym do przedwojennej architektury parkowej. Obok pawilonu ustawiono zegar. Herb Pogoń Czartoryskich Znajduje się w jednym z boków alei ogrodu włoskiego. Rzeźba przedstawia herb Czartoryskich wywodzący z Pogoni litewskiej, nawiązuje do dawnych właścicieli parku i jego fundatorów. Rzeźba Najady Usytuowana na postumencie pomiędzy parterami ogrodu włoskiego, w pobliżu fontanny. Przedstawia Najadę trzymającą dzban, w mitologii greckiej nimfę wód, źródeł i strumieni. Ławeczka księżnej Aleksandry Ogińskiej Pomnik w formie ławeczki, zlokalizowany w pobliżu ogrodu włoskiego. Przedstawia Aleksandrę Ogińską, wieloletnią właścicielkę Siedlec, która rozbudowała Ogród Aleksandria w stylu sentymentalnym. Staw i okolice Staw jest najstarszym zachowanym obiektem z XVIII-wiecznego ogrodu. Znajdują się na nim dwie fontanny oraz wyspa z rosnącą na niej wierzbą. Wyspa Dawniej na największym stawie znajdowało się 10 wysp. Obecnie zachowała się jedna wysepka, na której rośnie wierzba. Brama-mostek Najstarsza zachowana budowla parkowa. W jej miejscu znajdował się niegdyś pawilon „Łazienki”, jest to jedyny obiekt z Ogrodu Aleksandria o dokładnie znanej lokalizacji. Brama-mostek została wzniesiona w XIX w. z czerwonej cegły, a w 1927 r. została przemalowana. Przez wiele lat stała popękana i zagrodzona. W trakcie rewitalizacji parku, przywrócono jej dawny ceglany wygląd oraz możliwość wejścia na nią. Pomnik łosia Ustawiony w listopadzie 2013 r. Brązowa rzeźba odwzorowuje wymiarami prawdziwego łosia – ma ponad 2 metry długości oraz 1,9 metrów wysokości. Plac zabaw Historia placu zabaw sięga jeszcze okresu międzywojennego, gdy funkcjonował jako ogródek jordanowski. Obecnie znajdują się na nim m.in. huśtawki, karuzele, zjeżdżalnie, domki, pajęcze sieci oraz ścianka wspinaczkowa. Obok umieszczono siłownię plenerową. Budynek ogródka jordanowskiego Zlokalizowany w miejscu dawnego teatru letniego. W budynku utworzono przestrzeń przeznaczoną dla zabaw i rekreacji dzieci. W kilku salach mogą się odbywać także zajęcia edukacyjne, w jednym z głównych pomieszczeń zainstalowana została ścianka wspinaczkowa. Pozostałe W parku znajdują się także ścieżki rowerowe i edukacyjne, liczne pulpity oraz tablice informacyjne. Rzeźba Klio Usytuowana na postumencie przy bramie parku od strony Pałacu Ogińskich. Przedstawia Klio, w mitologii greckiej muzę historii. Została ustawiona tak, aby sprawiała wrażenie, jakby wyszła z budynku rektoratu Uniwersytetu w Siedlcach. Ścieżka przyrodnicza Kręta ścieżka edukacyjna poprowadzana wśród gęstej zieleni. W parku znajdują się dwie ścieżki przyrodnicze, wysypane żwirem i wyposażone w tablice informacyjne dotyczące fauny, flory, ekologii i przyrody regionu. Ścieżka historyczna Trzecia ścieżka edukacyjna w parku, również poprowadzona wśród zieleni i wysypana żwirem. Znajdują się przy niej tablice prezentujące najważniejsze informacje dotyczące historii Siedlec. Pomniki przyrody W Parku Miejskim Aleksandria znajduje się 10 pomników przyrody: Surmia „Aleksandria” – jedno z nielicznych zachowanych drzew we włoskiej części siedleckiego parku. Przypomina o tym, że w Ogrodzie Aleksandria, podobnie jak w innych ogrodach dawnej Rzeczypospolitej, rosły drzewa egzotyczne. Dąb „Bolesław” – dąb szypułkowy, pomnik przyrody od 2016 r. Dąb „El Greco” – nazwę zawdzięcza hiszpańskiemu malarzowi El Grecowi, którego obraz „Ekstaza świętego Franciszka” znajduje się w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach. Dąb „Franciszek” – nawiązujący do św. Franciszka z Asyżu oraz papieża Franciszka. Dąb „Harcerz” – w stanie spoczynku, jest pomnikiem przyrody od 1973 r. Upamiętnia założycieli i kontynuatorów ruchu harcerskiego w Siedlcach. Dąb „Hetman” – nazwany na cześć hetmana Stanisława Żółkiewskiego, patrona IV Liceum Ogólnokształcącego w Siedlcach. Grab „Jacek” – jedyne drzewo z dawnego bindażu, które przetrwało do współczesności. Jest to najstarsze drzewo w Parku Aleksandria. Poświęcone jest Jackowi, postaci znajdującej się na dachu Ratusza w Siedlcach. Topola „Jadwiga” – nazwana na cześć św. Królowej Jadwigi. Stojąc obok drzewa, zaobserwować można widok jaki Zygmunt Vogel namalował na swojej akwareli „Ogród Aleksandry Ogińskiej”. Dąb „Meżer” – upamiętniający Andrzeja Meżeryckiego, wieloletniego dyrektora Centrum Kultury i Sztuki w Siedlcach. Dąb „Pantaleon” – nazwany na cześć Pantaleona Potockiego, uczestnika powstania styczniowego, straconego na rynku siedleckim. Położenie i układ Na południe od parku znajduje się Pałac Ogińskich. Po wschodniej stronie znajduje się Skwer Leśników Polskich, dawniej określany jako „tereny zielone przy ul. Wiszniewskiego” lub „przy amfiteatrze”. Przez środkową część parku przebiega główna alejka, otoczona dwoma kanałami, rozpoczynająca się przy ul. Eugeniusza Wiszniewskiego i kończąca przy stawie z wyspą. Wzdłuż alei znajdują się ławki, kosze na śmieci oraz rzeźba łosia. Po zmroku ścieżka jest oświetlana. W centralnej części parku znajduje się także mały ogród włoski z pawilonem ogrodowym, zegarem, fontannami oraz rzeźbami, utworzony podczas rewitalizacji w 2023 r. Kultura Od maja do września Park Miejski Aleksandria stanowi miejsce licznych imprez i wydarzeń kulturalnych organizowanych w Siedlcach. Do najważniejszych cyklicznych wydarzeń należy strefa artystyczna „ArtAleksandria”, organizowana przez Miejski Ośrodek Kultury lub Urząd Miasta Siedlce. Każdego roku, w okresie maj-czerwiec oraz sierpień-wrzesień odbywają się: Ogrody Muzyczne – koncerty i recitale; Ogrody Poetyckie – wieczorki poetyckie i czytanie utworów literackich; Ogrody Plastyczne – warsztaty i plenery malarskie; Ogrody Taneczne – potańcówki ludowe, koncerty i zabawy taneczne; Ogrody Ciszy – koncerty oraz prezentacje muzyki z różnych stron świata; Ogrody Pełne Pomysłów – otwarta scena do dyspozycji publiczności; Wydarzenia organizowane są w pawilonie w małym ogrodzie włoskim, na letniej scenie plenerowej lub scenie zlokalizowanej przy stawie. Do innych corocznych wydarzeń odbywających się w parku należą m.in. „Aleksandria Organowo” (spacery ze zwiedzaniem oraz prezentacją brzmienia zabytkowych organów), „Koncert poetycko-muzyczny na wyspie” (w wykonaniu Siedleckiej Grupy Literackiej Witraż), „Noc Świętojańska” (tańce korowodowe i obchody Wigilii św. Jana). Przypisy Bibliografia Marcin MaciejM.M. Krasuski Marcin MaciejM.M., Siedlecki Park „Aleksandria” w zbiorach Archiwum Państwowego w Siedlcach, [w:] DariuszD. Magier, Zbiory archiwalne w archiwach i poza archiwami, Siedlce: Uniwersytet w Siedlcach, 2024, ISBN 978-83-67922-54-8 . AleksandraA. Knapik AleksandraA., Aleksandria – ogród krajobrazowy Aleksandry z Czartoryskich Ogińskiej w świetle nowych materiałów, „Biuletyn Historii Sztuki”, 82, Uniwersytet Jagielloński, 2020 . PiotrP. Ługowski PiotrP., Aleksandria (vel Aleksandrów) – sentymentalny ogród Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach w świetle źródeł archiwalnych, PiotrP. Laska, PiotrP. Sypczuk (red.), Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2019 . KamilaK. Woźnica KamilaK., Wieś Siedlce w ziemi łukowskiej, „Historia i Świat”, 3, 2014, ISSN 2299-2464 . RafałR. Dmowski RafałR., Siedlce w XIX wieku – zarys problematyki badawczej, [w:] RafałR. Dmowski, ArturA. Ziontek, Aleksandra Ogińska i Siedlce w trzech pamiętnikach z XIX wieku, Archiwum Państwowe w Siedlcach, 2007, ISBN 978-83-906935-9-0, ISBN 978-83-87845-75-9, ISBN 978-83-87088-88-0 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-01] . EdwardE. Kospath-Pawłowski EdwardE. i inni, Siedlce 1448-1995 450 – lecie nadania praw miejskich, wyd. 1, Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 1996, ISBN 83-87103-11-X . TeresaT. Holek TeresaT., Ewidencja parkowa, Ewidencja zabytków nieruchomych, 1976 . DariuszD. Kuziak DariuszD., Park miejski „Aleksandria” – Ogród kultury, Siedlce: PTTK Oddział „Podlasie” w Siedlcach, 2024, ISBN 978-83-955650-8-3 . Park „Aleksandria”, [w:] MałgorzataM. Borkowska MałgorzataM. i inni, Walory turystyczne miasta Siedlce, Siedlce: PTTK Oddział „Podlasie” w Siedlcach, 2023, ISBN 978-83-955650-7-6 . HenrykH. Drozd HenrykH., Z Drozdem i Zbirkiem przez Siedlce, UNITAS, 2018, ISBN 978-83-65414-81-6 . Linki zewnętrzne Oficjalna strona Parku Miejskiego Aleksandria Park Miejski Aleksandria na stronie Agencji Rozwoju Miasta Siedlce