Kościół św. Józefa w Sadowie

Kościół św. Józefa w Sadowie – gotycki kościół z XIV lub XV wieku w Sadowie w powiecie lublinieckim, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego; kościół parafialny parafii św. Józefa w Sadowie. Historia Pierwszy kościół romański mógł istnieć już w XIII wieku. Świątynia w Sadowie miała pierwotnie wezwanie Wszystkich Świętych i została konsekrowana w 1331 roku przez biskupa Nankera. Dzisiejszy kościół jest jednym z najstarszych na Śląsku; pochodzi prawdopodobnie z XIV wieku (w rejestrze zabytków nie określono jego czasu powstania) lub z XV wieku (na tę datę wskazują badania tynku i więźby dachowej), wznieśli go cystersi. Przejęli go protestanci, którzy dokonali jego dewastacji, katolicy odzyskali kościół w 1671 roku. Przebudowano i rozbudowano go w XVII wieku, z tego okresu pochodzi zapewne kruchta. Właściciele Sadowa Wierbscy (Wirbscy) ufundowali w XVII wieku przylegającą do prezbiterium kaplicę św. Jadwigi, zapewne z XVII wieku pochodzi także dzwonnica. W 1932 roku odnowiono ołtarz główny. Kolejna rozbudowa nastąpiła w latach 1955–1956, przyczółek kruchty został podwyższony w 1955 roku, natomiast w 1956 roku dostawiono przybudówkę do prezbiterium od zachodu. Kościół i dzwonnica zostały wpisane do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych (nr nr rej. A/1111/23 z 2.11.1956, z 15.03.1960 i z 10.03.1978). Dzwonnica znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej; w 1994 roku parafianie ufundowali trzy dzwony: Anna, Maria i Kazimierz, wykonała Ludwisarnia Felczyńskich Taciszów. Prace konserwatorskie prowadzono w 2020 i 2021 roku, odrestaurowano wówczas gotyckie freski przedstawiające świętych, o istnieniu malowideł nie wiedziano do grudnia 2018 roku. Gotycka rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1380 roku została przeniesiona do kościoła Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Bodzanowicach. Architektura Kościół murowany z kamienia w stylu gotyckim, zbarokizowany, orientowany, otynkowany. Prezbiterium nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami jest zamknięte trójbocznie, pod południa przylega do niego zakrystia na planie czworokąta. Prostokątna nawa ze stropem płaskim z przylegającą kruchtą od północy i zakrystią od południa. Kruchta z czterema pilastrami i trójkątnym przyczółkiem. Tęcza z półkolistym łukiem, belka tęczowa dekorowana płycinami, z barokowym krucyfiksem i rzeźbami aniołów. Kaplica południowa św. Teresy jest połączona w jedną bryłę z zakrystią, nakrywają je sklepienia krzyżowo-kolebkowymi. Do prezbiterium przylega od północy kaplica św. Jadwigi z cegły na planie prostokąta ze sklepieniem nieckowym z sześcioma lunetami. Na środku sklepienia znajduje się płaskorzeźba z wizerunkiem Boga Ojca. Kaplicę nakrywa wysoki dach namiotowy, na nim sygnaturka barokowa z latarnią i kopułką. Trzy krypty ze sklepieniami kolebkowymi: jedna jest niedostępna pod prezbiterium, druga pod kaplicą przy nawie od strony południowej i trzecia pod kaplicą św. Jadwigi; pochowano w nich szczątki Goczałkowskich, Grotkowskich, de Hochbergów, Wierbskich (pod kaplicą św. Jadwigi) oraz Ziemięckich. Pod głównym ołtarzem w krypcie pochowano proboszczów oraz sołtysa A. Wieczorka, a także dziedzica von Schilla. Okna w obrębie nawy i prezbiterium z półkolistymi łukami. Ściany nawy i prezbiterium z zewnątrz wzmocnione solidnymi skarpami, niektóre mają jeden uskok. Na ścianie kruchty widnieje data „1331”. Nad nawą i prezbiterium wysokie dachy siodłowe kryte gontem, zachowała się gotycka więźba storczykowa. Kaplica i zakrystia nakryte jednym dachem pulpitowym. Barokowy ołtarz główny pochodzi z 2. połowy XVII wieku, składa się z dwóch kondygnacji, na górnej znajdują się rzeźby św. Franciszka i św. Dominika, na bocznych bramkach znajdują się rzeźby śś. Piotra i Pawła. Lewy barokowy ołtarz boczny pochodzi z XVIII wieku, znajduje się w nim obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, w zwieńczeniu ołtarza jest umieszczona statuetka Chrystusa. Prawy ołtarz boczny również barokowy z XVIII wieku z obrazem św. Barbary oraz wizerunkiem oka opatrzności w zwieńczeniu. W kaplicy św. Jadwigi znajduje się przerobiony późnobarokowy ołtarz z XVIII wieku. Barokowa ambona z XVIII ma w zaplecku umieszczony współczesny obraz z wizerunkiem św. Tomasza z Akwinu. Empora organowa drewniana, podparta dwoma słupami, przerobiona, a na niej organy z XVIII wieku. Przy świątyni na terenie kościelnego cmentarza znajduje się wolnostojąca dzwonnica. Budynek na planie kwadratu, dwukondygnacyjny, dolna kondygnacja zbudowana z kamienia, a górna wzniesiona z drewna konstrukcji słupowej, oddziela je zadaszenie podparte mieczowaniami. Dzwonnica nakryta smukłym hełmem baniastym z ośmioboczną latarnią pokrytymi gontem. Jeden dzwon gotycki z 1486 roku z minuskułową inskrypcją, drugi pochodzi przypuszczalnie z 1556 roku, bądź z XVII lub XVIII wieku, oba wyłączone z eksploatacji; w użyciu są trzy nowe dzwony. Na każdej ze ścian dzwonnicy znajdują się okrągłe okna. Galeria Przypisy Bibliografia MarianM. Kornecki MarianM., IzabelaI. Rejduch-Samkowa IzabelaI., Powiat lubliniecki, Warszawa–Katowice: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Dział Inwentaryzacji Zabytków; Wojewódzki Konserwator Zabytków, 1960 (Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo katowickie; z. 8) (pol.).