Spółdzielczy Dom Handlowy „Zenit”

Spółdzielczy Dom Handlowy „Zenit” (pełna nazwa: Spółdzielczy Dom Handlowy Powszechnej Spółdzielni Spożywców Społem „Zenit”) – budynek domu towarowego w Katowicach, położony przy Rynku 12, w jego wschodniej pierzei, na terenie dzielnicy Śródmieście. Wzniesiony został w latach 1958–1962 w stylu funkcjonalizmu według projektu Mieczysława Króla i Juranda Jareckiego. W momencie otwarcia, które nastąpiło 24 września 1962 roku, był największym w województwie katowickim i jednym z największych w Polsce domów towarowych. Charakterystycznym elementem gmachu jest całkowicie przeszklony wykusz części handlowej „Zenitu”. Historia W miejscu późniejszego Spółdzielczego Domu Handlowego „Zenit” w latach 1848–1945 znajdował się hotel „Welt”, który był pierwszym tego typu obiektem w Katowicach. Uległ on spaleniu wraz z okolicznymi budynkami w styczniu 1945 roku po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną. Zabudowę tę podpalili żołnierze sowieccy, którzy przetrząsali magazyny sklepów w poszukiwaniu alkoholu. Wkrótce potem przystąpiono do rozbiórki spalonych kamienic, poszerzając Rynek w kierunku południowym. Już w 1947 roku rozpisano ogólnopolski konkurs na regulację placu centralnego – Rynku w Katowicach, którego laureatami byli Julian Duchowicz i Marian Śramkiewicz. Kolejny, na ukształtowanie katowickiego śródmieścia, ogłoszono w 1954 roku. Miejsce po rozebranych kamienicach jeszcze do końca lat 50. XX wieku pozostawało niezabudowane, a powstały w późniejszych latach „Zenit” stał się pierwszym nowoczesnym akcentem w architekturze katowickiego Rynku w okresie jego przebudowy. Projekt na gmach Spółdzielczego Domu Handlowego „Zenit” został wyłoniony w konkursie architektonicznym rozpisanym w 1958 roku, w którym wybrano koncepcję Mieczysława Króla i Juranda Jareckiego oraz konstruktorów Franciszka Klimka i Danuty Peżańskiej z katowickiego „Miastoprojektu”. Projekty wnętrz „Zenitu” przy współautorstwie plastyka Jana Kosarza powstały w 1961 roku. Sama nazwa budynku „Zenit” została wyłoniona w drodze konkursu. Budowę domu handlowego rozpoczęto w 1958 roku. W 1960 roku zakończono wyburzenia pod realizację nowego budynku, a całą budowę ukończono dwa lata później. Jego inwestorem była Powszechna Spółdzielnia Spożywców w Katowicach (od 1982 roku Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem” w Katowicach). Oficjalne otwarcie „Zenitu” nastąpiło w poniedziałek 24 września 1962 roku. Uczestniczyli w niej m.in.: przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach Ryszard Nieszporek, jego zastępca Jerzy Ziętek, przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Katowicach Antoni Wojda, minister handlu wewnętrznego Mieczysław Lesz czy prezes zarządu głównego „Społem” Irena Strzelecka. Spółdzielczy Dom Handlowy „Zenit” w momencie otwarcia był największym w województwie katowickim i jednym z największych w Polsce domów towarowych – powierzchnia handlowa wynosiła około 3,6 tys. m². W tym czasie znajdowało się w nim 26 stoisk obsługiwanych przez 200 osób. Działała także kawiarnia. W latach 70. XX wieku w części handlowej pracowało 300 osób, w tym 240 za ladami. W okresie Polski Ludowej na czas różnych uroczystości państwowych wisiały na budynku biało-czerwone elementy oraz materiały propagandowe. Do 2015 roku przeprowadzono kompleksową modernizację Domu Handlowego „Zenit”, która objęła m.in.: wymianę przeszklonej fasady, adaptację piwnic na pomieszczenia socjalno-magazynowe wraz z budową windy towarowej, zabudowę podcieni, przebudowę holu i wejścia głównego, termomodernizację elewacji wraz z wymianą okien w części biurowej czy montaż neonu z napisem „Zenit”. Projektantem przebudowy był Rafał Król – syn Mieczysława Króla. We wrześniu 2008 roku rozpoczęto prace nad wymianą okien w trzypiętrowej części handlowej gmachu. W 2013 roku przystąpiono do robót, w ramach których zmieniono szklaną ścianę kurtynową, modyfikując jej kolorystykę na zbliżoną do zmodernizowanego już Domu Prasy Śląskiej, który znajduje się po drugiej stronie katowickiego Rynku. Na początku 2014 roku oddano do użytku odnowiony hol części handlowej, a w ramach tej modernizacji zlikwidowano podcienia, powiększając przestrzeń sprzedażową. W sierpniu tego samego roku rozpoczęto remont elewacji części biurowej gmachu. W ramach tych prac pokryto ją jasnym tynkiem, a także wymieniono okna. Na przełomie października i grudnia tego 2014 roku odsłonięto już część remontowanej elewacji części biurowej Zenitu. Na początku sierpnia 2015 roku rozpoczęto remont dachu budynku, który zakończył się jeszcze w tym samym miesiącu. Działający w „Zenicie” Salon Mody w styczniu 2013 roku został przeniesiony do „Skarbka”. W tym okresie na parterze funkcjonował sklep spożywczy, a powyżej niego działała placówka bankowa Alior Banku. W październiku 2015 roku również do „Skarbka” przeniesiono sklep „Wszystko Dla Domu”. We wrześniu 2020 roku w „Zenicie” na parterze dalej działał sklep spożywczy, a powyżej biura oraz całodobowa siłownia. Charakterystyka Spółdzielczy Dom Handlowy „Zenit” to budynek handlowo-usługowy, położony przy Rynku 12 w Katowicach, we wschodniej pierzei placu, pomiędzy ulicami Warszawską i Staromiejską, na terenie dzielnicy Śródmieście. Wzniesiony jest w stylu funkcjonalizmu gmach to obiekt murowany z żelbetu i cegły, siedmiokondygnacyjny, zwieńczony płaskim dachem. Powierzchnia całkowita „Zenitu” wynosi 6 737 m², powierzchnia zabudowy 1 388 m², a kubatura 35 tys. m³. Budynek podzielony został na część handlową oraz biurowo-administracyjną. Pierwotnie część handlowa obejmowała parter i trzy kondygnacje w części północno-zachodniej w formie wykuszu wspartego na filarach. Został on całkowicie przeszklony, co sprawiało wrażenie, że po zmroku wyglądał na wielką witrynę sklepową. Parter w północno-zachodnim narożniku był pierwotnie przycięty ukośnie w stosunku do obydwu elewacji, dzięki czemu uwolnił przedpole. W tym miejscu planowano m.in. wyjście z przejścia podziemnego, które miało prowadzić pod nową częścią Rynku. Pierwotna fasada części biurowej „Zenitu” utrzymywana była w kolorach biało-czarnych i była wyłożona terakotą. Korespondowały z nią jednakowe prostokątne okna z białych ramach z czarnymi płycinami, które w późniejszych latach przemalowano na kolor żółtawy. Na szczycie budynku znajduje się neon z napisem „Zenit”, który wyglądem nawiązuje do pierwotnego wzoru. Na fasadzie budynku pojawiają się reklamy wielkoformatowe. Obydwie części „Zenitu” mają oddzielne wejścia połączone wewnętrznym korytarzem na pierwszym piętrze. Wejście do części handlowej zaakcentowano pierwotnie wywiniętym ku górze żelbetowym daszkiem. Drzwi wykonano z jednolitej tafli szkła bez ram, zamówione specjalnie w Ząbkowicach. W gmachu tym po raz pierwszy w regionie górnośląsko-dąbrowskim zastosowano ścianę kurtynową o konstrukcji aluminiowej. Mozaika, która znajdowała się przy bocznym wejściu do „Zenitu”, została wpisana do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice. Nie została ona zachowana. Wnętrza części handlowej były pierwotnie jednoprzestrzenne, z rzadko rozstawionymi chromowanymi filarami. We wnętrzach zastosowano podwieszane sufity, jednocześnie rezygnując ze ścian działowych. Do wystroju wnętrz wykorzystano brązowy marmur, sjenit oraz boazerię z jasnego drewna, a na podłodze biało-czarną ceramiczną szachownicę. Komunikację wewnątrz zapewniają dwubiegowe klatki schodowe oraz windy. Według stanu z końca 2025 roku, funkcjonuje tam m.in.: sklep spożywczy sieci PSS „Społem” Katowice, całodobowa siłownia, placówka Credit Agricole Bank Polska czy biura podróży. Zobacz też Centralny Dom Towarowy w Warszawie Przypisy Bibliografia AnetaA. Borowik AnetaA., Nowe Katowice. Forma i ideologia polskiej architektury powojennej na przykładzie Katowic (1945–1980), wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2019, ISBN 978-83-66018-17-4 (pol.). MichałM. Bulsa MichałM., GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., BeataB. Witaszczyk BeataB., Domy i gmachy Katowic, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2013, ISBN 978-83-63780-00-5 (pol.). MichałM. Bulsa MichałM., BarbaraB. Szmatloch BarbaraB., Katowice, których nie ma, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2019, ISBN 978-83-7729-502-1 (pol.). EwaE. Chojecka EwaE., JerzyJ. Gorzelik JerzyJ., IrmaI. Kozina IrmaI., BarbaraB. Szczypka-Gwiazda BarbaraB., Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, Katowice: Muzeum Śląskie w Katowicach, 2004, ISBN 83-87455-77-6 (pol.). LeszekL. Danilczyk LeszekL., MariaM. Kasprzyk MariaM., Studium historyczno-urbanistyczne Katowic w granicach administracyjnych. Katowice. Tom I tekst. Część II studium konserwatorskie, Opublikowano w: Miejski System Zarządzania – Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki, Kraków: Pracownie Konserwacji Zabytków „ARKONA” Sp. z o.o. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, 1994 (pol.). JadwigaJ. Lipońska-Sajdak JadwigaJ., ZofiaZ. Szota ZofiaZ., „Gruss aus Kattowitz”. Pozdrowienia z Katowic. Album pocztówek ze zbiorów Muzeum Historii Katowic, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2004, ISBN 978-83-87727-07-9 (pol.). JerzyJ. Moskal JerzyJ., WilhelmW. Szewczyk WilhelmW., StanisławS. Gadomski StanisławS. (red.), Bogucice, Załęże et nova villa Katowice: rozwój w czasie i przestrzeni, wyd. pierwsze, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1993, ISBN 978-83-85831-35-8 (pol.). JoannaJ. Popanda JoannaJ., UrszulaU. Rzewiczok UrszulaU., Made in Katowice, wyd. pierwsze, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2014 (pol.). Powszechna Spółdzielnia Spożywców Społem Katowice. 135 lat, Katowice 2016 [dostęp 2025-12-13] (pol.). Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 (pol.).