Bazylika Katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu

Bazylika Katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu – gotycki, ceglany kościół, dawna fara toruńskiego Starego Miasta. Znajduje się w kwartale zamkniętymi ulicami: Kopernika, Łazienną, św. Jana, Żeglarską. Jej bryła jest najlepiej widoczna ze strony południowej. W panoramie Torunia od strony Wisły najlepiej widoczne są wieża oraz korpus świętojańskiej fary. Bazylika katedralna jest jednym z najbardziej reprezentatywnych przykładów architektury gotyckiej w Polsce. Wewnątrz kościoła zachował szereg cennych dzieł sztuki średniowiecznej i nowożytnej, m.in. zespół malowideł ściennych, krucyfiks mistyczny, płyta nagrobna małżeństwa von Soest, kompozycja rzeźbiarska ukazująca świętą Marię Magdalenę z aniołami, ołtarz Świętego Wolfganga. Część wystroju zaginęła (m.in. figura Pięknej Madonny, zastąpiona kopią z 1956 roku – zachowała się konsola z popiersiem Mojżesza, barokowy XVII-wieczny ołtarz główny) lub została przeniesiona do muzeów (m.in. obrazy Biczowanie i Zdjęcie z Krzyża). Od 1501 roku w kościele pochowane jest serca króla Jana Olbrachta, znajdują się także pamiątki związane z Mikołajem Kopernikiem – chrzcielnica, epitafium jemu poświęcone i popiersie ufundowane w 1766 roku przez mecenasa sztuki Aleksandra Jabłonowskiego. Od 1935 roku ma tytuł bazyliki mniejszej, od 1992 roku jest katedrą diecezji toruńskiej. Historia I kościół Pierwszy kościół parafialny Starego Miasta został wybudowany w połowie XIII w. Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1257 roku. Kościół ten spłonął w latach 1263–1269. Ok. 1270–1330 rozpoczęto budowę nowego kościoła. Kościół św. Jana po raz pierwszy pojawia się w źródle z 1306 roku. W tym samym czasie obok kościoła działała szkoła parafialna. Relikty pierwszego kościoła parafialnego Torunia ujawniły badania archeologiczne przeprowadzone w latach 1994–1995. Oprócz fundamentów, pod obecną posadzką zachowały się dolne partie ścian północnej i wschodniej z gzymsem wykonanym z glazurowanych na zielono cegieł. Na tej podstawie można określić, że była to budowla salowa, murowana, o wymiarach 11 na 22 m. Jej ściana południowa pokrywała się z południową ścianą istniejącego prezbiterium. Świątynia została zbudowana prawdopodobnie niedługo po translokacji Torunia na obecne miejsce (1236 rok) i była używana przez ok. 80 lat. Z elementów wyposażenia tego najstarszego kościoła parafialnego miasta zachowała się wczesnogotycka brązowa chrzcielnica, ustawiona obecnie w tzw. Kaplicy Kopernika. II kościół W pierwszych dziesięcioleciach XIV wieku rozpoczęto wznoszenie drugiego kościoła. Powstał wtedy najpierw trójnawowy, trójprzęsłowy korpus, a następnie, po rozbiórce pierwszego kościoła, obecne prezbiterium, zakrystia i kaplice boczne. Wygląd części zachodniej nie jest znany, ale powszechnie przyjmuje się, że do zachodniej fasady, na przedłużeniu nawy środkowej, przylegała kwadratowa wieża. Z tej fazy budowy kościoła pochodzi obecne prezbiterium oraz dolne partie ścian i filarów korpusu nawowego w obrębie trzech wschodnich przęseł (do około połowy wysokości obecnego kościoła). Forma budowli nawiązywała do świątyń westfalskich (np. Kościół Sankt Maria zur Wiese w Soeście). III kościół Kolejna faza budowy wiąże się częściowo z jej odbudową po pożarze miasta w 1351 roku, kiedy częściowemu zniszczeniu prawdopodobnie uległ również Kościół św. Janów. Do początku XV w. przedłużono korpus o jedno przęsło, zbudowano nową wieżę od zachodu, ciąg bocznych kaplic przy nawie północnej oraz być może podwyższono nawę główną nadając kościołowi kształt pseudobazyliki. W 1402 roku zakończono budowę wieży. Zawaliła się ona w 1406 roku. Na jej miejscu w latach 1407–1433 roku wybudowano nową wieżę. Prawdopodobnie w 1433 roku po stronie południowej zainstalowano zegar wieżowy. Godzinowa wskazówka została nazwana Digitus Dei (Palec Boży). W 1466 roku król Polski przejął patronat nad kościołem. IV (obecny) kościół W XV wieku nadano kościołowi ostateczny, zachowany do dzisiaj kształt. W latach 1468–1473 podwyższono korpus nawowy. W 1479 roku na wschodniej ścianie nawy północnej zainstalowano organy. W 1497 roku rozpoczęto budowę skarbca przy zakrystii. W 1501 lub 1505 roku miasto przejęło patronat nad kościołem. W 1500 lub 1522 roku odlano dzwon Tuba Dei. Od XV do XVIII wieku w kościele odbywały się uroczystości okolicznościowe związane z wizytą królów Polski w Toruniu. 28 września 1410 roku do kościoła wkroczył orszak z królem Władysławem II Jagiełłą, a w 1454 roku orszak z królem Kazimierzem IV Jagiellończykiem. W nabożeństwie w kościele brał udział również Jan I Olbracht podczas swojej wizyty w Toruniu w 1501 roku. W następnych latach swój pobyt w Toruniu od nabożeństwa w kościele rozpoczynali królowie: Zygmunt I Stary, Stefan Batory, Jan II Kazimierz Waza, Jan III Sobieski. W 1530 roku kościół przejęli protestanci. Od 1583 roku w kościele odprawiano nabożeństwa dla katolików i ewangelików. Katolicy modlili się po prawej stronie świątyni, ewangelicy po lewej. W 1596 roku na mocy decyzji króla Zygmunta III Wazy kościół, plebania i szkoła parafialna przeszły na własność jezuitów. Kościół został uszkodzony podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku oraz podczas oblężenia Torunia przez wojska szwedzkie w 1703 roku. W 1703 roku Szwedzi próbowali zrabować dzwon Tuba Dei. Zaniechali tego po otrzymaniu okupu od władz miasta. W 1773 roku doszło do kasaty Zakonu Jezuitów. Kościół przeszedł na własność księży diecezjalnych. W latach 1806–1813 kościół został poważnie uszkodzony. W 1847 roku dokonano znacznego remontu świątyni. W 1878 roku wymieniono organy, zmieniono prospekt organowy na neogotycki. 24 października 1929 roku kościół wpisano do rejestru zabytków (A/405). Od 1935 roku ma tytuł bazyliki mniejszej. W latach 1938–1939 przeprowadzono prace konserwatorskie. W latach 1945–1954 konserwowano obrazy i rzeźby polichromowane. W 1951 roku zakończono prace w prezbiterium. W latach 1971–1972 przeprowadzono prace w Kaplicy Kopernika. Organy uszkodzone podczas II wojny światowej zostały odrestaurowane w latach 80. W 1991 roku konserwowano malowidło ścienne Sąd Ostateczny. Od 1992 roku bazylika jest katedrą diecezji toruńskiej. Dokonano renowacji ołtarzy, figur i epitafiów (od lat 90. do 2002 roku), Kaplicy Bożego Ciała (1994), prezbiterium (1994–1996) oraz prace konserwatorskie na wieży (2001–2002). 7 czerwca 1999 roku katedrę nawiedził papież Jan Paweł II. W latach 2006–2011 katedra przeszła kolejne prace konserwatorsko-restauratorskie. Naprawiono pokrycia dachowe nad korpusem głównym, wieżą, prezbiterium i kaplicami. Był to największy remont katedry w jej historii. Zabytki gotyckie Obecne zachowane zabytki sztuki gotyckiej, mimo ich liczebności, są zaledwie ułamkiem pierwotnego wystroju kościoła. Przykładowo, wykaz prebend z 1541 r. wylicza 20 ołtarzy: główny pw. św. św. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, 10 ołtarzy przy filarach międzynawowych, 8 ołtarzy w kaplicach oraz ołtarz w Kaplicy Ogrójcowej. Fundatorami byli członkowie patrycjatu toruńskiego, lokalne duchowieństwo (zarówno proboszczowie parafii św. Janów, jak i np. biskup chełmiński Łukasz Watzenrode), a w jednym przypadku urzędnik Korony Polskiej – podskarbi Henryk z Rogowa. Z zabytków tych przetrwał jedynie ołtarz św. Wolfganga (obecnie pełniący rolę ołtarza głównego) oraz pojedyncze rzeźby (w tym pochodzące z dawnego ołtarza głównego). W zgodnej opinii historyków, zabytki z epoki średniowiecza są najcenniejszymi elementami wystroju kościoła i stanowią świadectwo wysokiego poziomu toruńskiej sztuki w tym czasie. W prezbiterium znajdują się malowidła gotyckie z XIV w. Na wschodniej ścianie postacie patronów kościoła – św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty z ok. 1360 roku, na ścianie północnej duża i ikonograficznie rozbudowana scena z ok. 1380–90 przedstawiająca Drzewo Jessego, Ukrzyżowanie na drzewie życia i Sąd Ostateczny oraz personifikacje cnót i grzechów głównych. Drugie z malowideł zostało częściowo zniszczone w 2 połowie XV w. przy budowie empory organowej, z czego można wnioskować, że pokryto je tynkiem już w XV w. podczas rozbudowy kościoła. Odkryto je w 1908 roku, a w latach 1921, 1990–1992 i 1997–1998 poddano konserwacji. Obecny ołtarz główny, tryptyk św. Wolfganga z ok. 1502 roku, fundacji Kaspra Welkera, w połowie XX wieku został przeniesiony w miejsce poprzedniego ołtarza głównego; pierwotnie znajdował się przy pierwszym od zachodu filarze w południowym ciągu filarów. W szafie środkowej znajdują się rzeźby świętych Wolfganga, Bartłomieja i Jakuba, na malowanych skrzydłach bocznych od wewnątrz ojcowie Kościoła: św. Grzegorz Wielki, św. Hieronim, św. Ambroży i św. Augustyn, na stronie zewnętrznej cztery święte dziewice: Małgorzata, Dorota, Apolonia i Agnieszka. Nad ołtarzem zamontowano dawny krucyfiks z belki tęczowej, z końca XIV w. Na ścianie południowej wisi brązowa płyta nagrobna burmistrza Jana von Soest (zm. 1361) i jego żony Małgorzaty, zamówiona prawdopodobnie w Brugii. Jest to najstarszy zabytek w kościele. Na wschodniej ścianie nawy północnej znajdują się malowidła gotyckie z XIV (Koronacja Marii i Ukrzyżowanie). Poniżej wmontowana jest gotycka konsola z popiersiem Mojżesza. Dawniej stanowiła ona podparcie dla rzeźby Pięknej Madonny, zaginionej w czasie II wojny światowej, która wraz z konsolą była jednym z najwybitniejszych dzieł gotyku z przełomu XIV i XV wieku. Zachowane popiersie przedstawia Mojżesza wyłaniającego się z gałęzi krzewu ognistego i trzymającego tablice z dziesięciorgiem przykazań. Piękna Madonna została w 1957 roku zastąpiona kopią wykonaną przez Witolda Marciniaka. W barokowym ołtarzu Krzyża Świętego przy drugim od wschodu filarze północnym znajduje się gotycki krucyfiks datowany wcześniej na 2 poł. XIV w., natomiast w nowszej literaturze zasugerowano jego kolońskie pochodzenie i zmianę datowania na lata między 1310 a 1350. W ołtarzu przy drugim od wschodu filarze międzynawowym południowym znajduje się płaskorzeźba z przedstawieniem św. Marii Magdaleny unoszonej przez anioły z ok. 1400. Pierwotnie stanowiła ona część środkową ołtarza gotyckiego. Z ok. 1420–1430 pochodzi rzeźba Chrystusa Bolesnego, umieszczona w Kaplicy św. Barbary. Pochodzi ona przypuszczalnie z ołtarza Korony Cierniowej, wzmiankowanego w 1596 roku. Oba dzieła są wiązane z kręgiem mistrza Pięknej Madonny, przy czym w nowszych badaniach uznano, że pierwsze z nich (przedstawienie św. Marii Magdaleny) jest jego własnoręcznym dziełem. Rzeźby Chrystus Zmartwychwstały i św. Jan Ewangelista pochodzą z 1497 roku. Są one dziełem warsztatu ołtarza św. Wolfganga i pochodzą przypuszczalnie z dawnego późnogotyckiego ołtarza głównego. Figura Chrystusa Boleściwego pochodzi z ok. 1510–1520, ołtarz Zaśnięcie Marii z ok. 1500 roku. Gotycką formę mają również dwa wiszące świeczniki maryjne z 1580 roku. Wizerunek Chrystusa jako Salvator Mundi z ok. 1420–1430 roku znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Dwa późnogotyckie obrazy, Zdjęcie z krzyża z 1495 i Biczowanie z ok. 1495, pochodzące z Kościoła Świętych Janów, obecnie znajdują się w zbiorach Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. W czasie II wojny światowej oprócz rzeźby Pięknej Madonny zaginęły epitafium kasztelana lądzkiego Jana Kota (po 1454) i obraz Koronowanie Cierniem z czwartej ćwierci XV w. Zabytki nowożytne W latach 1530–1583 świętojańska fara służyła protestantom, następnie zaś przez okres 13 lat była użytkowana wspólnie, zarówno przez katolików, jak i protestantów. W okresie tym wnętrze kościoła otynkowano i pobielono. Jednocześnie, wnętrze kościoła wzbogaciło się o epitafia upamiętniających bogatych mieszczan: Anny Pirnesius (zm. 1576) z przedstawieniem św. Hieronima, wzorowanego na obrazie autorstwa Albrechta Dürera, Mikołaja Kopernika z ok. 1580, Krzysztofa Floriana (zm. 1587), Sebastiana Trosta (zm. 1578), ławnika Kaspra Friesego (zm. 1554) i jego żony Anny z Graupernerów (zm. 1576) z 1586 roku i ławnika Andrzeja Gretscha i jego żony Anny (po 1584 roku). Epitafia Anny Pirnesius i Mikołaja Kopernika były fundowane przez toruńskiego lekarza Melchiora Pirnesiusa. W epitafium Krzysztofa Floriana przedstawiono sceny z 2 Księgi Królewskiej – Wniebowzięcie proroka Eliasza i prorok Elizeusz wyszydzany przez dzieci. Epitafium Mikołaja Kopernika zostało poddane renowacji i uzupełnieniu w 1733 roku. Inicjatorem naprawy był Jakub Kazimierz Rubinkowski. Oprócz epitafium, w Kaplicy Zaśnięcia Marii Panny znajdują się dwa inne zabytki związane z Mikołajem Kopernikiem – gotycka chrzcielnica z II poł. XIII wieku, mieszcząca się Kaplicy Kopernikowskiej (dawniej Kaplicy Aniołów Stróżów), w której ochrzczono przyszłego astronoma i rzeźbione popiersie autorstwa Wojciecha Rojowskiego z 1766 roku. Popiersie Rojowskiego były krytykowane za niską jakość artystyczną oraz łaciński napis informujący, że Kopernik był Polakiem. Pomnik przez kilkadziesiąt lat znajdował się w magazynach Ratusza Staromiejskiego. Został on odsłonięty w 1809 roku dzięki staraniom Stanisława Staszica. Liczne barokowe ołtarze w korpusie i kaplicach bocznych pochodzą z XVII-XVIII w. Z połowy XVII w. pochodzi ołtarz Zdjęcia z krzyża z kopią obrazu Petera Paula Rubensa. W 1674 roku w Poznaniu powstał ołtarz św. Franciszka Ksawerego. W ołtarzu w drugiej od wschodu kaplicy południowej obraz Matka Boska ze św. Stanisławem Kostką z ok. 1634–1635, malowany przez Bartłomieja Strobla. Neogotyckie witraże wykonano na przełomie XIX i XX w. Zostały one uszkodzone 24 stycznia 1945 roku w wyniku eksplozji wagonów kolejowych na Podgórzu. Witraż we wschodnim oknie prezbiterium został wykonany przez Jana Zdziubanego (pod kierunkiem Edwarda Kwiatkowskiego) w 1952 roku. Organy W bazylice znajdują się dwa instrumenty. Organy główne – 32-głosowe z romantyczną dyspozycją, neogotyckim prospektem i trakturą pneumatyczną zbudował w 1878 organmistrz Max Terletzki z Królewca. Odremontowane zostały w latach 90. XX wieku przez firmę organmistrzowską Kazimierza Urbańskiego z Bydgoszczy. Organy boczne – 15-głosowe z barokowymi dyspozycją i prospektem, wyposażone w trakturę mechaniczną zbudował w 1688 organmistrz Mateusz Brandtner z Torunia. Odrestaurowane zostały w latach 1979–1983 przez Pracownię Konserwacji Zabytków w Toruniu oraz zakład organmistrzowski Józefa Mollina z Odrów. Dzwony Tuba Dei W bazylice znajduje się dzwon Tuba Dei. Data jego odlania pozostaje kwestią sporną. Większość źródeł podaje rok 1500, jednak według analizy źródeł pisanych wykazano, że dzwon faktycznie został odlany w 1522 roku (rok ten pojawiał się wśród historyków niemieckich. Według przyjętej tradycji dzwon odlał ludwisarz Marcin Schmid. W rzeczywistości Schmid działał pod koniec XVI wieku i nie mógł odlać Tuba Dei. Według Alicji i Marcina Sumowskich dzwon odlał Hans Hauck (Haug). Wysokość dzwonu z koroną wynosi ok. 2 m. W dolnej części mierzy 2,27 m średnicy. Jego całkowita waga wynosi ok. 7,238 t, stalowego serca ok. 200 kg. Pozostałe dzwony Z 1412 roku pochodzi tzw. dzwon pogrzebowy. Jego średnica wynosi 0,95 m,. W 1990 roku zerwało się z niego serce. W 1437 roku oddano inny dzwon. Jego średnica wynosiła 1,7 m, waga około 4 ton). Dzwon ten został zrabowany przez Niemców w 1942 roku. W okresie nowożytnym odlano dwa dzwony. Pierwszy został odlany przez Augustyna Köscha w 1659 roku. Nie zachował się do czasów współczesnych. Zachował się dzwon odlany przez Mikołaja Petersilgego w 1760 roku. W 2002 roku odlano dzwon Tubula Dei (Trąbka Boża). Trafił on do katedry jako dar z okazji dziesiątej rocznicy powołania diecezji toruńskiej. Dzwon odlano w Gliwicach. Waży 260 kg, jest używany codziennie. Galeria Przypisy Bibliografia Jerzy Domasłowski: Wyposażenie wnętrza. W: Marian Biskup (red.): Bazylika katedralna Świętych Janów w Toruniu. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2003. ISBN 83-87639-59-1. Marian Dorawa: Organy Torunia i okolicznych kościołów. Toruń: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2011. ISBN 978-83-88341-57-1. Tomasz Dreikopel. Ustawy Gimnazjum Toruńskiego z 1568 r.(cz. I – wychowanie religijne i program nauczania). Przekład z języka łacińskiego. „Folia Toruniensia”. 15, 2015. Józef Flik. Obraz św. Hieronima z XVI wieku z Kościoła Świętojańskiego w Toruniu. Zagadnienia artystyczne i technologiczne. „Acta Universitatis Nicolai Copernici”. 271, 1994. Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska. Wstępne wyniki badań archeologicznych prowadzonych w kościele pw. Świętych Janów w Toruniu w latach 1994-1995. „Rocznik Toruński”. 23, 1996. Towarzystwo Miłośników Torunia. Monika Jakubek-Raczkowska. Uwagi o znaczeniu tzw. Pięknych Madonn w sztuce i religijności państwa zakonnego w Prusach. „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”. XL, 2011. Maciej Kaźmierczak. Zastosowanie inżynierii odwrotnej w rekonstrukcyjnych pracach ludwisarskich. „Inżynieria Maszyn”. 21, 2016. Katarzyna Kluczwajd: Skarby toruńskiej katedry. Toruń: Wydawnictwo Diecezji Toruńskiej, 2002. ISBN 83-916731-1-1. Katarzyna Kluczwajd: Podgórz. Toruńskie przedmieścia sprzed lat. Łódź: 2018. ISBN 978-83-7729-452-9. Bartłomiej Konopa. Zarys dziejów muzyki w Toruniu do 1920 r.. „Rocznik Toruński”. 45, 2018. Justyna Kowalczyk. Wyposażenie pojezuickiego kościoła św. Franciszka Ksawerego w Grudziądzu jako przykład maniery chinoiserie. „Sztuka i Kultura”. 5, 2018. Liliana Krantz-Domasłowska: Architektura. W: Marian Biskup (red.): Bazylika katedralna Świętych Janów w Toruniu. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2003. ISBN 83-87639-59-1. Helena Małkiewiczówna. Salvator mundi – późnogotycki obraz na płótnie z Katedry na Wawelu Uwagi o ikonografii i stylu. „Biuletyn Informacyjny Konserwatorów Dzieł Sztuki”. 17, 2006. Krzysztof Mikulski: Dzieje parafii świętojańskiej w XIII-XVIII wieku. W: Marian Biskup (red.): Bazylika katedralna Świętych Janów w Toruniu. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2003. ISBN 83-87639-59-1. Elżbieta Pilecka: Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu w okresie średniowiecza jako wizualizacja świadomości społecznej. W: Katarzyna Kluczwajd, Michał Woźniak (red.): Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu. Materiały z konferencji przygotowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki w X rocznicę ustanowienia diecezji toruńskiej pod patronatem Biskupa Toruńskiego oraz Prezydenta Miasta Torunia [22-23 marca 2002]. Toruń: 2002. ISBN 83-7285-116-6. Elżbieta Pilecka. Budowanie i trwanie – karty ze średniowiecznych dziejów świątyni parafialnej Starego Miasta Torunia, obecnej katedry pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. „Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”. XLII, 2011. Elżbieta Pilecka: Krucyfiks z ołtarza Krzyża Świętego w kościele Świętojańskim w Toruniu – gotycka forma i barokowa szata średniowiecznego zabytku. W: Katarzyna Kluczwajd, ks. Marek Rumiński (red.): Opus Temporis. Toruńskiej katedry historia najnowsza. Prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2000-2013. Toruń: Toruńskie Wydawnictwo Diecezjalne, 2013. ISBN 978-83-60053-57-7. Waldemar Rozynkowski. Kilka uwag o sakralnej funkcji dzwonów w średniowieczu. „Nasza Przeszłość”. 97, 2002. Waldemar Rozynkowski: Parafia świętojańska w latach 1939 – 2003. W: Marian Biskup (red.): Bazylika katedralna Świętych Janów w Toruniu. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2003. ISBN 83-87639-59-1. Marek Rumiński: Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w życiu duchowym społeczności miasta. W: Katarzyna Kluczwajd, Michał Woźniak (red.): Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu. Materiały z konferencji przygotowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki w X rocznicę ustanowienia diecezji toruńskiej pod patronatem Biskupa Toruńskiego oraz Prezydenta Miasta Torunia [22-23 marca 2002]. Toruń: 2002. ISBN 83-7285-116-6. Alicja Sumowska: Porządek dnia w dawnym Toruniu. Toruń: Muzeum Okręgowe w Toruniu, 2021. ISBN 978-83-66208-20-9. Alicja Sumowska, Marcin Sumowski. Toruński dzwon Tuba Dei ulany dnia 27 września 1522 roku. Nowa datacja w świetle źródeł pisanych. „Zapiski Historyczne”. 88, 2023. Tomasz Targański. „Z dziada pradziada obyczajni mieszczanie”. Pięć miast najważniejszych dla Kopernika. „Pomocnik Historyczny. Biografie. Kopernik nieznany (1473 – 1543)”, 2023. Polityka. ISSN 2391-7717. Andrzej Urbański: Mikołaj Kopernik. Osobliwości Kujaw i Pomorza. Toruń: 2003. ISBN 83-88219-07-3. Kazimierz Wajda: Parafia świętojańska w dobie panowania pruskiego (1793 – 1920) i latach Drugiej Rzeczypospolitej (1920 – 1939). W: Marian Biskup (red.): Bazylika katedralna Świętych Janów w Toruniu. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2003. ISBN 83-87639-59-1. Michał Woźniak: Ołtarze w przestrzeni liturgicznej kościoła świętojańskiego w Toruniu. W: Katarzyna Kluczwajd, Michał Woźniak (red.): Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu. Materiały z konferencji przygotowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki w X rocznicę ustanowienia diecezji toruńskiej pod patronatem Biskupa Toruńskiego oraz Prezydenta Miasta Torunia [22-23 marca 2002]. Toruń: 2002. ISBN 83-7285-116-6. Literatura uzupełniająca Anna Błażejewska, Elżbieta Pilecka: Detal architektoniczny fary Świętojańskiej w Toruniu w kontekście faz budowy kościoła w średniowieczu. W: Kościół Świętojański w Toruniu – nowe rozpoznanie. Wyd. 1. Toruń: Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki, 2015, s. 37-76. ISBN 978-83-88341-82-3. Liliana Krantz-Domasłowska: Ile jest kościołów w toruńskim kościele świętojańskim?. W: Kościół Świętojański w Toruniu – nowe rozpoznanie. Wyd. 1. Toruń: Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki, 2015, s. 9-36. ISBN 978-83-88341-82-3. Bartłomiej Łyczak: Dawny, barokowy ołtarz główny w kościele Świętojańskim w Toruniu i jego przekształcenia. W: Kościół Świętojański w Toruniu – nowe rozpoznanie. Wyd. 1. Toruń: Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki, 2015, s. 185-211. ISBN 978-83-88341-82-3.