Stalexport (wieżowce)

Stalexport (pierwotnie Biurowce Central Handlu Zagranicznego, także Trade Centre) – kompleks dwóch budynków biurowych (Stalexport A oraz Stalexport B) złączonych ze sobą u podstawy, ukończonych odpowiednio w 1981 i 1982 roku, znajdujący się w Katowicach przy ulicy A. Mickiewicza 29. Trzonolinowce zostały zaprojektowane przez architekta Đorđe'a Grujičića w latach 70. XX wieku. Lokalizacja Zespół wieżowców biurowych Stalexport położony jest przy ulicy A. Mickiewicza 29, w zachodniej części katowickiego Śródmieścia. Zamykają one zachodnią perspektywę ulicy A. Mickiewicza. Zlokalizowane są one około 5 minut pieszo do przystanków autobusowych i tramwajowych oraz około 15 minut do głównego dworca kolejowego. Historia W okresie Polski Ludowej województwo katowickie odgrywało ważną rolę w handlu zagranicznym Polski – zawierano tutaj 25% wszystkich tego typu transakcji. Pośredniczyły w nim centrale, a najważniejszą z nich była Centrala Handlu Zagranicznego „Centrozap”, powołana w 1952 roku. Za ich pośrednictwem polskie urządzenia i obiekty górnicze sprzedawano do 38 krajów. Główna siedziba centrali mieściła się pierwotnie w budynku przy ulicy Plebiscytowej 36 (róg z ulicą Powstańców) w Katowicach i już w latach 60. XX wieku planowano dla Central Handlu Zagranicznego postawienie nowego budynku. W tym celu wyznaczono działkę przy ulicy A. Mickiewicza, lecz teren ten wymagał licznych wyburzeń i był trudny do budowy z uwagi na warunki górnicze i terenowe oraz sąsiedztwo Rawy. W 1965 roku zlecono opracowanie koncepcji biurowca trzem biurom projektowym: Miastoprojektowi „Katowice”, Miastoprojektowi „Nowe Tychy” oraz Pracowni Projektów Budownictwa Ogólnego w Katowicach, które nie znalazły akceptacji Ministerstwa Handlu Zagranicznego. Ostatecznie projekt przygotował Đorđe Grujičić z belgradzkiego biura KMG Trudbenik, natomiast za konstrukcję odpowiadał Radomir Mihailović. Powstał on w 1974 roku i jeszcze w tym samym roku zatwierdziła go Komisja Urbanistyczno-Techniczna Województwa Katowickiego. Kompleks wieżowców budowano w latach 1976–1979. Pierwszą, wyższą wieżę oddano do użytku w roku 1981, a drugą rok później. Wzniesiono je dla katowickiej Centrali Handlu Zagranicznego „Centrozap”, a ich inwestorem zastępczym było warszawskie Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego „Intraco”. Budowę wieżowca realizowała szwedzka firma IBS Industribyggnader Stenungsund AB, a do budowy użyto m.in. materiałów sprowadzanych ze Szwecji. W momencie oddania do użytku biurowce Central Handlu Zagranicznego były najwyższym kompleksem budynków w Polsce poza Warszawą, a pierwowzorem dla wieżowców był trzonolinowiec Torres de Colón w Madrycie. Do budynków wprowadziły się do niego działające w Katowicach przedsiębiorstwa handlu zagranicznego: Centrozap, Stalexport, Węglokoks i Bank Handlowy. W późniejszych latach najemcami biurowca byli m.in. Śląska Organizacja Turystyczna, Śląska Wyższa Szkoła Medyczna w Katowicach czy Radio Planeta. W 1994 roku zarządcą budynku została spółka Biuro Centrum. W 2013 roku budynek był siedzibą dla redakcji rozgłośni radiowych, sądu rejonowego oraz firmy TÜV Nord. Charakterystyka Stalexport składa się z dwóch niemal bliźniaczych wieżowców, złączonych ze sobą częścią niską. Budynek A liczy 22 kondygnacje, jego wysokość do dachu wynosi 97 m, a całkowita 99 m. Budynek B liczy 20 kondygnacje, a jego wysokość wynosi 92 m. Powierzchnia całkowita kompleksu wynosi 27 183 m², powierzchnia biurowa w części wysokiej odpowiednio 5 834 i 5 178 m², powierzchnia zabudowy 3 510 m², natomiast kubatura 117,6 m³ (bądź 117,3 tys. m³). Są to obiekty wzniesione w stylu postmodernistycznym, o konstrukcji trzonolinowej, w których miejsce podpór ściskanych wprowadzono wieszaki. Najpierw postawiono betonowe wieże, które były trzonami gmachów. Z ich dachów wychodziły ramiona, które stały się istotnym elementem konstrukcji trzonowo-cięgnionej gmachu. Na nich zawieszono liny, do których zamocowano stropy poszczególnych pięter. Wieżowce Stalexportu są jednocześnie najwyższymi budynkami tej konstrukcji w Polsce. Ściany osłonowe wieżowców wykonano z metalu i blachy, które pokryto srebrną i złocistą folią. Jasnym kolorem wydobyto optycznie wszystkie elementy konstrukcyjne oraz pokryto partie boczne, a ciemny kolor mają centralne partie ścian. W środku trzonów wież umieszczono windy, klatki schodowe oraz toalety. Wokół nich powstały biura w typie „open space”. Na 19. piętrze każdego z biurowców znajdują się wyjścia ewakuacyjne – rękaw ratowniczy o długości ponad 90 m, ukryty w specjalnym pomieszczeniu, który wysuwa się po rozsunięciu ścian. Część niska liczy trzy kondygnacje. Zaprojektowano w niej pomieszczenia dla restauracji, stołówki, urzędu pocztowego, punktów usługowych oraz salę konferencyjną, która może pomieścić do 300 osób oraz mniejsze o pojemności 10-50 osób. Funkcjonują tutaj m.in. (stan na początek 2026 roku): Bistro „Pod Wieżami”, placówki Krakowskiego Banku Spółdzielczego i Poczty Polskiej oraz centrum medyczne, a przy budynku stacja ładowania samochodów elektrycznych oraz myjnia samochodowa. Ponadto, siedzibę mają tutaj m.in.: Węglokoks, Wyższa Szkoła Technologii Informatycznych w Katowicach czy katowickie studio Antyradia. Galeria Zobacz też Architektura Katowic Trzonolinowiec we Wrocławiu Zieleniak Przypisy Bibliografia AnetaA. Borowik AnetaA., Nowe Katowice. Forma i ideologia polskiej architektury powojennej na przykładzie Katowic (1945–1980), wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2019, ISBN 978-83-66018-17-4 (pol.). MichałM. Bulsa MichałM., GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., BeataB. Witaszczyk BeataB., Domy i gmachy Katowic, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2013, ISBN 978-83-63780-00-5 (pol.). EwaE. Chojecka EwaE., JerzyJ. Gorzelik JerzyJ., IrmaI. Kozina IrmaI., BarbaraB. Szczypka-Gwiazda BarbaraB., Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, Katowice: Muzeum Śląskie w Katowicach, 2004, ISBN 83-87455-77-6 (pol.). IrenaI. Kontny IrenaI., EwaE. Caban EwaE., Dobra kultury współczesnej w województwie śląskim, [w:] Urbanistyka i architektura, t. 1, Katowice: Regionalny Instytut Kultury im. Wojciecha Korfantego, 2023, ISBN 978-83-67490-28-3 (pol.). JerzyJ. Moskal JerzyJ., WilhelmW. Szewczyk WilhelmW., StanisławS. Gadomski StanisławS. (red.), Bogucice, Załęże et nova villa Katowice: rozwój w czasie i przestrzeni, wyd. pierwsze, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1993, ISBN 978-83-85831-35-8 (pol.). BarbaraB. Szczypka-Gwiazda BarbaraB., Czas II wojny światowej. Architektura i sztuka po 1945 roku, [w:] AntoniA. Barciak, EwaE. Chojecka, SylwesterS. Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 2, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 62–94, ISBN 978-83-87727-29-1 (pol.).