Zamek w Szamotułach

Zamek w Szamotułach – zamek znajdujący się w Szamotułach (w części miasta Szamotuły-Zamek) w województwie wielkopolskim. Założenie obejmuje odbudowany zamek wraz z Basztą Halszki i budynkami pomocniczymi (oficyny i bażanciarnia), położonymi w zabytkowym parku. Zachowały się także fundamenty gotyckich baszt z pocz. XVI w. W zamku od 1551 działała pierwsza w historii wielkopolska drukarnia, która wydawała książki w języku polskim i czeskim. Historia W Szamotułach istniały dwa zamki. Pierwszy zamek został zbudowany w 2 połowie XIV wieku przypuszczalnie przez kasztelana nakielskiego Sędziwoja Szamotulskiego Świdwę i położony był w południowej części miasta. Dokument fundacyjny klasztoru reformatów w Szamotułach z 1675 podaje, że fundator klasztoru Jan Korzbok Łącki dał na urządzenie kościoła klasztornego swój murowany zamek zwany Zamkiem Świdwińskim wraz z sadem, fosami, stawem i bagnem. Zamek ten przypuszczalnie miał formę regularnego, czworobocznego założenia z domem zamkowym wzdłuż jednej z kurtyn, a jego relikty tkwią w murach kościoła pod wezwaniem Świętego Krzyża. Przy zamku istniał też most, od którego ul. Grodzka prowadziła do miasta. Jeszcze w 1445 w działach rodzinnych mowa jest o jednym tylko zamku w Szamotułach czyli o zamku południowym, w którym rezydował Dobrogost Szamotulski Świdwa. Po Dobrogoście, który wycofał się z aktywnej działalności w 1450 pozostał syn Piotr Świdwa Szamotulski oraz wnuki po drugim synu Janie Szamotulskim, co mogło stanowić przesłankę do zbudowania nowego zamku w Szamotułach. Pierwszy Zamek Szamotulski został w 1675 rozebrany, a w tym miejscu wybudowano kościół i klasztor reformatów. Z zamku zachowały się fragmenty płyty kamiennej, wkomponowane w bramę przykościelną. Według niektórych historyków to Dobrogost Szamotulski zdecydował się wystawić drugi zamek w północnej części miasta, w stylu gotyckim. Według nowszych ustaleń wykazano, że nie istniała potrzeba budowy drugiego zamku w czasie życia Dobrogosta, ponieważ jego brat Wincenty Szamotulski Świdwa, który zmarł w 1444 swoje ostatnie lata życia spędził na Rusi i Węgrzech. Według historyków nie do utrzymania wydaje się datowanie budowy zamku północnego na początku XV wieku. Ród Szamotulskich, panujący w Szamotułach, składał się z dwóch gałęzi. W drugiej połowie XV wieku nastąpiły zmiany w związku z podziałami majątkowymi właścicieli Szamotuł pochodzących ze szlacheckiego rodu Świdwów Szamotulskich herbu Nałęcz. Wtedy na północ od miasta powstała druga rezydencja zamkowa. Badania architektoniczne wskazały na zbudowanie jej w połowie XV stulecia, co potwierdziły wzmianki w źródłach pisanych. W 1473 mowa jest o „nowym domu” we dworze Piotra Szamotulskiego. Wydaje się jednak, że Piotr, który zmarł w 1473, sam kontrolował całe Szamotuły, a bratankowie być może nawet tu nie rezydowali np. Jan Świdwa zapisał w 1473 żonie oprawę na Kaźmierzu. Historycy uważają, że dopiero po śmierci Piotra Szamotulskiego w 1473 nastąpił podział majątku szamotulskiego, w ramach którego stary zamek otrzymał Jan Świdwa, a Andrzej Szamotulski syn Piotra musiał podjąć budowę nowej rezydencji na północ od miasta. Według innej wersji zamek powstał wcześniej, co oparto na wzmiance z 1461 o budowie przez Piotra „fortalicjum” w dobrach ciotki Anny. Po śmierci Andrzeja Szamotulskiego zamek przejęli dziedziczący po nim Górkowie herbu Łodzia i dokonywali dalszej jego rozbudowy. Fosy i mur otaczały zespół składający się z budynku mieszkalnego, baszt oraz osobno położonej wieży. W 1511 właścicielem zamku po ślubie z Katarzyną Szamotulską stał się Łukasz II Górka. W 1518 przebudował zespół zamkowy w stylu renesansowym, a wieża zwana dziś Basztą Halszki została przebudowana na cele mieszkalne. Na zachowanej tablicy fundacyjnej z herbami Łodzia należącego do Górków i Nałęcz należącego do Szamotulskich, umieszczonej pierwotnie na wieży bramnej, widnieje imię Łukasza II Górki kasztana poznańskiego i starosty generalnego Wielkopolski. Według wspomnień Raczyńskiego była tam też data 1518. W 1545 Andrzej Górka pozwał Jana Czetterwana muratora z Poznania, który nie wywiązał się ze zleconych mu prac nad przebudową pewnych pomieszczeń na zamku w Szamotułach, które w związku z tym nie nadawały się do użytku. Choć sąd radziecki w Poznaniu nakazał Janowi dokończenie robót, ten odwołał się on do króla polskiego Zygmunt II Augusta i uzyskał od niego list żelazny. Kolejna modernizacja miała miejsce w 1552, kiedy właścicielem zamku był późniejszy wojewoda, Łukasz III Górka. Po śmierci wojewody zamek przechodził w ręce rodzin szlacheckich i stopniowo podupadał. W 1720 część mieszkalną wyremontowano. W XIX wieku zamek był m.in. własnością Fryderyka Wilhelma IV Pruskiego, przyszłego króla i książąt Sachsen-Coburg-Gotha. W 1869 zrealizowano kapitalny remont, podczas którego usunięto część oryginalnych elementów. Rekonstrukcję w historycznym kształcie i z wykorzystaniem zachowanych gotyckich fragmentów przeprowadzono w latach 1976–1990 na podstawie szczegółowych badań. Budynek stał się siedzibą muzeum, w którym prezentuje się zabytkowe wnętrza, regionalne zbiory archeologiczne i etnograficzne oraz historię rodu Górków. Wcześniej rolę muzeum pełniła jedynie baszta. Zespół zamkowy Centralną częścią założenia jest odbudowany zamek, na planie litery L. W otaczającym go zabytkowym parku zachowały się fragmenty fosy i wałów obronnych. Od zachodniej strony mieści się XVIII-wieczna oficyna i, w sąsiedztwie stawu, Baszta Halszki. Po przeciwnej stronie mieści się bażantarnia z XIX wieku, odtworzona w 1990 oficyna oraz fundamenty baszt z XVI w. Baszta Halszki Jedyna z zachowanych baszt jest znana jako Baszta Halszki. Zdrobniale Halszką nazywano księżniczkę Elżbietę Ostrogską, znaną z urody i bogactwa wnuczkę Zygmunta Starego, uwiecznioną m.in. na obrazie Jana Matejki. Halszka nie chciała przystać na zaaranżowane małżeństwo z Łukaszem III Górką, ale została siłą sprowadzona do Szamotuł i tam więziona przez 14 lat w baszcie, połączonej podobno podziemnym przejściem z kościołem. Elżbieta Ostrogska popadła w szaleństwo i zmarła niedługo po śmierci męża. Według legend duch Halszki powraca na basztę. Przypisy Bibliografia Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. IV (R – S), hasło „Szamotuły- dobra”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2003, s. 782-807. Linki zewnętrzne Szamotuły- dobra, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .