Orla (województwo podlaskie)

Orla (biał. Орля, dodatkowa nazwa w języku białoruskim Орля, Orla; chachł. Вуорля, Wuorla; ukr. Вірля, Wirla; jid. ‏אולע‎) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie bielskim, w gminie Orla. Leży nad Orlanką, dopływem Narwi. Miejscowość jest siedzibą gminy Orla. Historia Orla uzyskała lokację miejską przed 1507 rokiem, została zdegradowana w 1897 roku. Miasto prywatne posiadało prawo magdeburskie w 1618 roku i 1634 roku, położone było w ziemi bielskiej województwa podlaskiego. Orla stanowiła ośrodek dóbr Radziwiłłów. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie białostockim. Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku wieś zamieszkiwało 1518 osób, wśród których 31 było wyznania rzymskokatolickiego, 320 prawosławnego a 1167 mojżeszowego. Jednocześnie 400 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 145 białoruską, a 973 żydowską. We wsi były 253 budynki mieszkalne. Do roku 1941 około 75% mieszkańców stanowiła ludność żydowska, wymordowana następnie przez Niemców podczas Holocaustu. Obecnie większość mieszkańców jest wyznania prawosławnego, ale mieszkają też liczni katolicy. Kalendarium 1510 – książę Iwan Iwanowicz oddał dobra przy rzece Orlej dla Michajła Bohusza Bohawitynowicza w zamian za dwór w Trokach. 1512 – wzmianka o cerkwiach prawosławnych w Orli – św. Jana Złotoustego i św. Symeona Stylity oraz o duchownym o imieniu Karp i psalmiście (diak) – Zachariasz. 1529 – wzmianka o dworze rodu Bohawitynowiczów w Orli. 1538 – Hanna Bohawitynowiczówna wyszła za mąż za starostę bełskiego Stanisława Tęczyńskiego, wnosząc mu dobra orlańskie w posagu. 1569 – wskutek zawarcia unii lubelskiej Orla staje się częścią Korony Królestwa Polskiego w ramach Rzeczypospolitej. 1585 – Katarzyna Olekowicz wyszła za mąż za arianina Krzysztofa „Pioruna” Radziwiłła, wnosząc Orlę i okolicę na trzysta lat w domenę Radziwiłłów z linii birżańskiej. XVII wiek 1616 – w Orli były 93 domy. 1618 – Krzysz­tof Piorun Ra­dzi­wiłł na­dał przy­wi­lej, w któ­rym zez­wo­lił lu­dziom wszel­kie­go sta­nu tak chrześ­ci­ja­nom wszel­kie­go na­bo­żę­stwa ia­ko i Ży­dom kup­com, rze­mieś­l­ni­kom, kra­ma­rzom, szyn­ka­rzom i ja­ką­kol­wiek pot­s­ci­we­go Po­wo­ła­nia y Kon­dy­cyi oso­bom fun­do­wać się i bu­do­wać. Po­wo­łał ra­dę miej­ską, zło­żo­ną z wój­ta, sześ­ciu ław­ni­ków i pi­sa­rza. Nakazał zbudować na rynku ratusz. 1621–1634 – starostą orlańskim był arianin Stanisław Kurosz. 1622 – książę Krzysztof II Radziwiłł kazał wznieść zbór kalwiński przy zamku w Orli. 1626 – Janusz Radziwiłł przebywał w swojej rezydencji w Orli. 1643 – książę Janusz Radziwiłł odnowił przywilej na prawa miejskie Orli. Zmienił przy tym czas odbywania targów tygodniowych ze środy na niedzielę, zaznaczając, żeby nie targowano aż się odprawi nabożeństwo w zborze kalwińskim. Powołał również do życia straż miejską, uzbrojoną w halabardy albo dary oraz zalecił ogrodzenie całego miasta obronnym parkanem. 1656 – podczas potopu szwedzkiego (najazdu szwedzkiego na Rzeczpospolitą) pułkownik wojsk litewskich Samuel Oskierka w drodze z Tykocina spustoszył należące do Radziwiłłów posiadłości wokół miasta. 1657 – przez miasto w drodze do Brześcia przeszły wojska Jerzego Rakoczego. Ucieczka ludności. 1660 – odnowiono ogrodzenie wokół dworu oraz bramę wjazdową i wyszlamowano sadzawki w ogrodzie włoskim. Zbudowano śluzę. W latach następnych prowadzono prace remontowe przy dworskiej kamienicy, domu ogrodnika oraz domu urzędniczym. 1663 – Żydzi stanowili połowę 800-osobowej ludności miasta. 1694 – księż­na Ludwika Karolina Radziwiłłówna prze­ka­zała dob­ra or­lań­skie w zas­taw pod­skar­bie­mu i pi­sa­rzo­wi ziem­skie­mu Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go Be­ne­dyk­to­wi Paw­ło­wi Sa­pie­że z pałacem murowanym, z bu­dyn­ka­mi dwor­ne­mi i fol­war­cz­ne­mi i gu­mien­ne­mi (...) z mias­tecz­kiem Or­lem, z Miesz­cza­na­mi, Ży­da­mi i Oby­wa­te­la­mi wie­y­ski­mi, ze wsia­mi Bo­ia­ry i pod­da­ny­mi w nich miesz­ka­ją­cy­mi. 1699 – prawa do dóbr zostały przekazane na rzecz Ja­ku­ba Hen­ry­ka Fle­min­ga. XVIII wiek 1701 – Fle­ming prze­ka­zał Or­lę w zas­taw Ste­fa­no­wi Bra­nic­kie­mu, stol­ni­ko­wi ko­ron­ne­mu. Ten z ko­lei, wy­da­jąc swą cór­kę Krys­ty­nę za mąż za Jó­ze­fa Sa­pie­hę, pod­ko­mo­rze­go Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go, od­dał mu w na­dzór ca­łą włość or­lań­ską. 1702 – spustoszenie Podlasia w czasie III wojny północnej. 1705–1708 – kilkakrotne niszczycielskie za­jaz­dy pod­kan­c­le­rzego li­tew­skie­go Sta­nis­ła­wa A. Szczu­ki. ok. 1754 – powstała żydowska synagoga w Orli, w stylu barokowym. 1775 – w mieście by­ło je­dy­nie 90 do­mów op­ła­ca­ją­cych podymne. 1789 – wojewoda wileński Michał Hieronim Radziwiłł wniósł po­zew do Są­du Ziem­skie­go w Biel­sku, który potwierdził pra­wa Ra­dzi­wił­łów do Or­li i za­żą­dał od Iza­be­lli Bra­nic­kiej zwrotu miasta i okolic. 1794 – król Stanisław August Poniatowski po­now­nie zo­bo­wią­zał Iza­be­lę Bra­nic­ką (własną siostrę) do us­tą­pie­nia z Orli. 1794 – spaliła się unicka cerkiew św. Symeona. 1795 – wskutek III rozbioru Polski Orla tymczasowo została zajęta przez wojska i administrację Królestwa Prus. 1796 – w miejscu spalonej cerkwi zbudowano nową cerkiew unicką pw. św. Michała. 1799 – w mieście były 242 do­my i 486 mieszkańców. XIX wiek 1807 – po traktacie w Tylży Orlę zajęły, w miejsce pruskich, wojska rosyjskie, zaś sama miejscowość została włączona do Rosji. 1808 – ksią­żę Mi­chał Radziwiłł ostatecznie wy­ku­pił miasto z zas­ta­wu od Branickich. 1831 – zarząd dóbr Radziwiłłowskich odwołał za nadużycia administratora Mi­chała Gra­bow­skiego, który pełnił ten urząd od czasów Branickich. 1832 – Orla przeszła we władanie Wittgensteinów. 1834–1839 – likwidacja unii i przejście miejscowej parafii (pierwotnie prawosławnej) pod obediencję Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Wg zalecenia arcybiskupa Józefa (Siemaszki) do cerkwi wstawiono ikonostas, a łacińską monstrancję zastąpiono darochranitielnicą. Gdy w 1839 roku na Synodzie połockim ogłoszono akt zjednoczenia z Cerkwią Prawosławną, ówczesny proboszcz o. Aleksy Makowiecki wraz z wiernymi przyjęli to do wiadomości. W związku z tym parafię orlańską ominęły niepokoje, inspirowane przez duchownych, jakie miały miejsce w sąsiednich parafiach w Starym Korninie, Nowym Berezowie, Czyżach. 1867 – miasto liczyło 1375 miesz­kań­ców, z czego 91% stanowili Żydzi. 1870 – ukończenie budowy prawosławnej cerkwi cmentarnej pw. Świętych Cyryla i Metodego. XX wiek 1900 – Orla liczyło już 4286 miesz­kań­ców. Ży­dów było 3678, czy­li po­nad 85%. 1915 – w południowej części terenu dawnej cerkwi zamkowej św. Jana pochowano poległych w okolicach miasta żołnierzy rosyjskich i niemieckich (I wojna światowa). Zmuszanie przez Kozaków części ludności do wyjazdu do Rosji. 1919 – Orla została zajęta przez wojska polskie i stała się częścią odrodzonej Polski. 1920 – wojna polsko-bolszewicka, nastąpiła tymczasowa okupacja miejscowości przez bolszewików. 1921 – potwierdzenie przynależności Orli do międzywojennej Polski i województwa białostockiego wskutek podpisania traktatu ryskiego, powrót części mieszkańców. 1921 – ludność miasta wy­no­siła 1518 osób, z cze­go 1167 sta­no­wi­li Ży­dzi. 1937 – pożar zniszczył 550 budynków miejscowości (ok. 30% wszystkich budynków) w rejonie ulic Narewskiej, Biel­skiej i 3 Ma­ja. Uszkodzona została synagoga. Spaliło się kil­ka ży­dow­skich do­mów mod­lit­wy, w tym dwa przy głów­nej sy­na­go­dze. Pożar został wzniecony przez żydowską mieszkankę. 1939–1941 – okupacja sowiecka/radziecka – wywózki na Syberię, rekwizycja gruntów cerkiewnych. 1941–1944 – okupacja niemiecka. Utworzenie w lipcu 1941 getta dla ludności żydowskiej w rejonie ulic: Kleszczelowskiej, 1 Maja, Koszelowskiej i Parkowej. Mieszkało w nim ok. 2000 osób, które pracowały przy budowie i naprawie dróg oraz w warsztatach rzemieślniczych. Getto zostało zlikwidowane jesienią 1942. Jego mieszkańców wywieziono do getta w Bielsku Podlaskim, skąd trafili do obozu zagłady w Treblince. lipiec 1944 – zdobycie miejscowości przez oddziały 48 Armii generała majora Prokofija Romanienki, wchodzącej w skład 1 Frontu Białoruskiego; zginęło 16 żołnierzy radzieckich. Orla została zwrócona Polsce. 1979 – rozebranie zniszczonej cerkwi św. Michała i jej ponowna rekonstrukcja w 1981. 1996 – ukończenie budowy wodociągu w gminie. Zabytki i atrakcje turystyczne synagoga w Orli – murowana z 2 poł. XVIII w., w stylu barokowym. Na ścianie wschodniej zachowana wnęka po aron ha-kodesz kirkut żydowski z XVIII w. (zob. stary cmentarz żydowski w Orli) kirkut żydowski w XIX w. (zob. nowy cmentarz żydowski w Orli) drewniana parafialna cerkiew prawosławna pw. św. Michała Archanioła z 1797 (wybudowana jako unicka) z drewnianą dzwonnicą z 1874 (cerkiew w latach 1979–1981 przeszła generalny remont na podstawie tzw. anastylozy) cmentarz prawosławny (wcześniej unicki) z początku XIX wieku z cerkwią cmentarną pw. Świętych Cyryla i Metodego z 1870 Kościoły Na terenie Orli działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły: Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny parafia św. Michała Archanioła Kościół rzymskokatolicki kaplica dojazdowa pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej należąca do Parafii Najświętszej Opatrzności Bożej w Bielsku Podlaskim Kościół Chrześcijan Baptystów zbór W latach 1611–1770 istniał w Orli zbór kalwiński. Urodzeni w Orli Eugeniusz Czykwin – polski polityk, dziennikarz, działacz społeczności prawosławnej i mniejszości białoruskiej, poseł na Sejm PRL i RP IX, X, I, IV, V, VI, VII i IX kadencji. Przypisy Bibliografia H. Goworko: Orla i włość orlańska w XVI-XVIII wieku. Białystok: 1982. A. Laszuk: Duża i średnia prywatna własność ziemska na Podlasiu w drugiej połowie XVII w.. Białystok: 1995. E. Bagińska. Dobra Radziwiłłów linii birżańskiej na Podlasiu w XVII w.. „Białostocczyzna”, 1996. T. Wiśniewski: Bożnice Białostocczyzny. Białystok: 1992. Grzegorz Sosna, Fionik Doroteusz: Orla na Podlasiu: dzieje Cerkwi, miasta i okolic. Bielsk Podlaski – Ryboły – Białystok: 1997. M. Sierba, Powinności mieszkańców radziwiłłowskiej Orli w latach 1614–1695, W. Konończuk, Dobra Orla w latach 1771–1914: od Izabeli Branickiej do Aleksandra Patona, "Bielski Almanach Historyczny" 2018. Linki zewnętrzne Orla (2), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 582 . Historia Orli Kirkut w Orli G. Sosna, D. Fionik: Orla na Podlasiu: dzieje Cerkwi, miasta i okolic