Zamek krzyżacki w Świeciu

Zamek krzyżacki w Świeciu (obecnie ruiny zamku w Świeciu) – pozostałości zamku zlokalizowane w Świeciu, w widłach Wisły i Wdy, przy ulicy Zamkowej. Został zbudowany przez Zakon krzyżacki w XIV wieku. W swojej historii pełnił funkcję siedziby komturów krzyżackich, własności rady miejskiej Torunia oraz siedziby polskich starostów królewskich. Zniszczony w XVII wieku obiekt od XIX wieku poddawany był pracom zabezpieczającym i renowacyjnym, z których ostatnie zakończyły się w 2024 roku. Historia Zamek został zbudowany przez Zakon krzyżacki po 1335 roku. Prace budowlane prowadzono podczas urzędowania komturów Konrada von Bruningsheim i Günthera von Hohenstein. Warownia powstała w nowym miejscu, niezwiązanym z grodem księcia Świętopełka II, który znajdował się w innej lokalizacji. Zamek był założeniem dwuczłonowym, składającym się z otoczonego parchamem domu konwentu i przedzamcza. Od zachodu dostępu do zamku broniło ufortyfikowane miasto, które przeniesiono w to miejsce z pierwotnej lokalizacji na skarpie po 1338 roku, a więc w tym samym okresie, kiedy wznoszono zamek. Zamek właściwy miał dwa duże skrzydła (północne, zwane Głównym, oraz wschodnie), a także dwa skrzydła parterowe. Krużganki znajdowały się jedynie przy skrzydle północnym i wschodnim. W skrzydle północnym mieściła się kaplica i kapitularz, a w skrzydle wschodnim dormitorium i refektarz. Charakterystyczną i nietypową dla zamków krzyżackich cechą obiektu w Świeciu były cztery narożne, cylindryczne wieże wskazujące na inspirację francuskimi kasztelami, być może związaną z nadreńskim pochodzeniem dwóch budujących zamek komturów. Trzy wieże miały wysokość murów zamkowych, ale jedna z nich – o wysokości 35 metrów, dostępna jedynie kładką na wysokości kilkunastu metrów – miała cechy wieży ostatecznej obrony (bergfriedu). O strategicznym znaczeniu twierdzy może świadczyć fakt, że już w 1377 roku wyposażono ją w broń palną; był to wtedy drugi chronologicznie krzyżacki zamek (po Lipienku). Podczas wielkiej wojny z Polską (w latach 1409–1411) funkcję komtura Świecia pełnił Heinrich von Plauen, który w 1410 roku został wielkim mistrzem Zakonu Krzyżackiego, a następnie Michael Küchmeister von Sternberg (w przyszłości również wielki mistrz). Zamek był oblegany w 1410 roku i, podobnie jak zamek w Malborku, nie skapitulował. W czasie wojny trzynastoletniej obiekt był oblegany od 6 do 20 lutego 1454 roku przez rycerstwo pomorskie i posiłki z Chełmna dowodzone przez Ottona Machwica. Oblężenie zakończyło się kapitulacją krzyżackiej załogi. W listopadzie 1460 roku zamek zdobyli zaciężni krzyżaccy, którzy dostali się do niego łodziami przez gdanisko. Załoga polska wycofała się na przedzamcze, które zdołała obronić. Z kolei w 1461 roku, po jedenastu miesiącach krzyżackiej obrony, zamek został zdobyty przez polskich zaciężnych finansowanych przez Toruń. W latach 1461–1502 warownia była własnością rady miejskiej Torunia. W latach 1508–1772 obiekt funkcjonował jako siedziba polskich starostów królewskich. W drugiej połowie XVI wieku został przebudowany w stylu renesansowym przez kasztelana chełmińskiego Jerzego Konopackiego. Zamek zniszczono w czasie wojen szwedzkich w XVII wieku i od tego czasu nie został odbudowany. Częściowo rozebrano go na polecenie władz pruskich po 1772 roku. Od 1859 roku na polecenie króla Prus Fryderyka Wilhelma IV wstrzymano rozbiórkę ruin w celu pozyskiwania materiału budowlanego i rozpoczęto prace zabezpieczające. Od 1875 roku aż do I wojny światowej zamek znajdował się pod administracją władz budowlanych (Königliche Strobauverwaltung). W tym czasie, w latach 1877–1878, przeprowadzono wstępne prace zabezpieczające. W końcu XIX wieku konserwator prowincji zachodniopruskiej, Johann Heine, wysunął propozycję przeprowadzenia konserwacji ruin zamku systemem Cohausena, w wyniku czego korony murów zostały pokryte betonowymi czapami. Na początku XX wieku Conrad Steinbrecht przeprowadził inwentaryzację ruin. Wynika z niej, że ocalałe do dwóch trzecich wysokości północne skrzydło posiadało częściowo zachowaną narożną wieżę północno-wschodnią i całkowicie zachowaną (wyremontowaną), masywną wieżę północno-zachodnią. Zachowały się także pomieszczenia piwniczne: skrzydła wschodniego oraz częściowo – południowego i zachodniego. W latach 1898–1902 odbudowano ściany skrzydła północnego. W 1898 roku na terenie zamku odbył się pierwszy zlot IV okręgu nadwiślańskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Odtąd, aż do wybuchu I wojny światowej, na obszarze przyzamkowym odbywały się regularnie ćwiczenia tego towarzystwa. W późniejszych latach wybudowano boisko sportowe, na którym w 1912 roku odbyły się zawody. W restauracji „Zamkowa”, położonej niedaleko murów, znajdowała się sala do ćwiczeń gimnastycznych. W okresie dwudziestolecia międzywojennego ruiny zamku znalazły się pod zarządem Wydziału Dróg Wodnych, przejęte z rąk Niemieckiej Inspekcji Wodnej jako własność państwowa. Z zachowanych murów jedynie wieża znajdowała się w dobrym stanie technicznym i służyła Wydziałowi Dróg Wodnych, podobnie jak za czasów pruskiego zaboru, do obserwacji Wisły i sygnalizowania nadchodzącego niebezpieczeństwa powodzi. Teren wokół ruin nie był wówczas ogrodzony i pozostałe mury nadal niszczały, dewastowane przez okoliczną ludność. Mimo zamurowanych wejść, w zachowanych pomieszczeniach podziemi wieży wykryto siedzibę i składnicę grupy przestępczej. W 1945 roku podczas walk w mieście uszkodzono krenelaż. Częściowa odbudowa zamku nastąpiła po II wojnie światowej w latach 70. i 80. XX wieku. W czerwcu i sierpniu 2019 roku zamek został okradziony z cegieł przez nieznanych sprawców, w wyniku czego dewastacji uległ XIV-wieczny mur obronny. W 2020 roku rozpoczęto renowację zamku, która trwała do 12 stycznia 2024 roku. Po jej zakończeniu w obiekcie zaplanowano lokalizację parku miniatur. W ramach prac, zgodnie ze średniowieczną sztuką murarską, w refektarzu odtworzone zostały historyczne sklepienia gwiaździste, nad którymi powstały dwie nowe sale. Do tego celu wykorzystano 15 tysięcy cegieł wykonanych ręcznie w cegielni w Kraśniku na wzór odnalezionej, oryginalnej krzyżackiej kształtki żebrowej. Pierwotne sklepienia zostały zniszczone w XVII wieku w czasie potopu szwedzkiego. Po kapitalnym remoncie zamek został ponownie otwarty 13 stycznia 2024 roku. Od marca 2026 roku udostępniony jest także wirtualny spacer po obiekcie. Architektura Zamek wzniesiono na częściowo sztucznym nasypie, usypanym dla ochrony przed powodziami, na planie kwadratu o boku około 51 metrów. Brama wjazdowa znajdowała się w kurtynie zachodniej i połączona była z mostem nad fosą prowadzącym na przedzamcze. Zamek składał się z dwóch prostopadłych do siebie skrzydeł. Skrzydło główne (północno-zachodnie) o szerokości około 13 metrów stało równolegle do nurtu Wdy. Było podpiwniczone i miało trzy kondygnacje. Mieściła się w nim kaplica oraz kapitularz lub refektarz. Dziedziniec o wymiarach 26 × 26 metrów otaczały krużganki. Zamek został otoczony murem obwodowym z czterema cylindrycznymi basztami w narożnikach. Główna z nich, o średnicy 10 metrów i wysokości 34,7 metra, została zakończona krenelażem o 16 zębach. Obecnie wieża ta jest odchylona od pionu o 106 centymetrów, stanowiąc najwyższą krzywą wieżę w Polsce udostępnioną turystom. Podobnie jak miało to miejsce we Włoszech, Krzyżacy zbudowali zamek na niestabilnym, gliniastym gruncie, dodatkowo podwyższając teren sztucznym nasypem. Przez setki lat ziemia przesuwała się pod wieżą obronną, która w rezultacie jest współcześnie przechylona na południowy wschód. Obiekt posiadał dawniej znaczenie strategiczne, pozwalając na kontrolę ruchu na Wiśle. Wykopaliska archeologiczne Na terenie zamku przeprowadzono badania archeologiczne: w 1969 roku przez Gerarda Wilkego (wyniki opublikowano w „Komunikatach Archeologicznych” w 1972 roku), w 2005 roku przez Adama Chęcia (z ramienia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Bydgoszczy). Ochrona przyrody W 2008 roku rejon zamku został objęty ochroną jako obszar Natura 2000 (SOO) o nazwie „Zamek Świecie PLH040025” o powierzchni 17,5 hektara. Głównym celem powołania obszaru jest ochrona nietoperza mopka zachodniego, który zaadaptował zamek jako miejsce zimowej hibernacji. Galeria Zobacz też Zamek w Świeciu (województwo dolnośląskie) Przypisy Bibliografia Izabela i TomaszI.T. Kaczyńscy Izabela i TomaszI.T., Zamki w Polsce północnej i środkowej - Przewodnik, wyd. I, Warszawa: Sport i Turystyka - Muza SA, 1999, ISBN 83-7200-448-X . Karolina Zimna, Krzysztof Halicki, Wokół ruin zamku w Świeciu – przedsięwzięcia konserwatorskie i projekty architektoniczne w okresie międzywojennym, [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu, zeszyt 11, Bydgoszcz 2006, s. 95–104. [dostęp 2013-02-27]. Polska: mapa zamków – Warszawa Wrocław: Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. Eugeniusza Romera, 1995 L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm: Leksykon zamków w Polsce. Warszawa: Arkady, 2012. ISBN 978-83-213-4158-3. Maria Spławska-Korczak: Zamek krzyżacki w Świeciu. Próba rekonstrukcji zamku wysokiego w średniowieczu. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2014. ISBN 978-83-231-3247-9. Linki zewnętrzne Zamek krzyżacki w Świeciu na oksir.eu Zamek krzyżacki i toruński w Świeciu na turystyka.torun.pl Opis na zamki.pl Opis na zamki.res.pl Przepiękny zamek krzyżacki w Świeciu z lotu ptaka na bydgoszcz.wyborcza.pl Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona Interaktywna wizualizacja zamku na zobaczzamek.oksir.eu Wirtualny spacer po zamku