NoeFlandre/osm-polygon-wikidata-only huggingface dataset:
Fort VII w Poznaniu

Fort VII (Colomb, Floriana Dąbrowskiego) – jeden z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań. Znajduje się przy ul. Polskiej, na obszarze SIM Ogrody, na osiedlu samorządowym Wola. Historia Zbudowany został w latach 1876–1880, w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej. Fort otrzymał nazwę Colomb na cześć Friedricha von Colomba (do 1902 nazwę tę nosił Bastion IV Colomb). W 1931 zmieniono patronów na polskich, Fort VII otrzymał imię majora Floriana Dąbrowskiego. W czasie powstania wielkopolskiego, 4 stycznia 1919, Niemcy broniący Ławicy zagrozili wysadzeniem tej części miasta i fortu (w którym znajdowało się kilkaset ton bomb lotniczych), w wypadku ich zaatakowania. 6 stycznia rozpoczęła się bitwa o Ławicę. Oddział POW otrzymał zadanie obsadzenia fortu; jednocześnie przecięto kabel elektryczny Poznań-Ławica oraz zablokowano łączność telefoniczną, tak by uniemożliwić odpalenie ładunków wybuchowych. Po I wojnie światowej fort wykorzystywany był jako magazyn amunicji m.in. dla 3 pułku lotniczego. W latach 1939–1944 w forcie był zorganizowany obóz koncentracyjny KL Posen. Pod koniec wojny produkowano tam radiostacje firmy Telefunken Gesellschaft für drahtlose Telegraphie. Po II wojnie światowej Ludowe Wojsko Polskie korzystało z fortu w celach magazynowych. Od lat 60. XX wieku rozpoczęły się działania mające na celu otwarcie fortu dla zwiedzających. Od 1979 w lewej części fortu funkcjonuje Muzeum Martyrologii Wielkopolan – Fort VII. W 2000 roku Rada Miasta Poznania zadecydowała o przekazaniu Agencji Mienia Wojskowego Fortu VIII, w zamian otrzymując Fort VII. Teren fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000 (obszar specjalnej ochrony SOO „Fortyfikacje w Poznaniu”, symbol PLH300005). Lokalizacja i konstrukcja Dojazd do fortu drogą rokadową (Al. Polska). W pobliżu obiektu zabudowa domków jednorodzinnych (m.in. osiedle Lotników Wielkopolskich), na zachodzie cmentarz jeżycki, na północ – linia kolejowa Poznań – Szczecin. Kąt między odcinkami czoła – 140°. Fort nie posiada wału piechoty (podobnie jak Fort IX). Przebudowy Obiekt był modernizowany w latach 1887–1888, dobudowane zostały sześciostanowiskowe baterie dołączone przy barkach. W 1913–1914 wybudowano 2 schrony w przeciwskarpie i zamurowano część okien. Dwa schrony i dwie kopuły obserwacyjne zamontowano w 1939. Przypisy Bibliografia Zbigniew Szumowski: Boje o Poznań 1945. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1985, s. 290, 349., ryc. Marek Rezler: Wielkopolska i Wielkopolanie w latach 1939–1945. Poznań: Wielkopolska Biblioteka Publiczna w Poznaniu, 1989, s. XXII. Bogusław Polak: Poznańskie Fortyfikacje. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1988. Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Szymon Kucharski, Mariusz Wojciechowski: Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku.. Poznań: 2006. Linki zewnętrzne Audycja „Mój Poznań, moja Wielkopolska - Fort VII, tragiczne miejsce Poznania” w serwisie YouTube, Ratajska Telewizja Kablowa
Fort VI w Poznaniu

Fort VI (Tietzen, Kazimierza Mielęckiego) – jeden z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań. Znajduje się na Podolanach przy ulicy Lutyckiej. Historia Zbudowany został w latach 1879–1883, w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej. Fort otrzymał nazwę Tietzen na cześć Wilhelma von Tietzen (wcześniej nazwę tę nosił Bastion V Tietzen). W 1931 zmieniono patronów na polskich, Fort VI otrzymał imię kapitana Kazimierza Mielęckiego. Podczas bitwy o Poznań, 6 lutego 1945 fort został zdobyty szturmem. W 2009 roku Agencja Mienia Wojskowego sprzedała fort za 2,55 mln zł prywatnemu inwestorowi z Krakowa. Obecnie znajduje się w rękach Grupy Arche, największej polskiej prywatnej sieci hoteli. Teren fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000 (obszar specjalnej ochrony SOO „Fortyfikacje w Poznaniu”, symbol PLH300005). Lokalizacja i konstrukcja Dojazd do fortu drogą forteczną (przedłużenie ul. Dojazd) i drogą rokadową (ul. Lutycka, ul. Lechicka). W pobliżu obiektu znajdują się hale przemysłowe, szpital MSW, szpital wojewódzki. Kąt między odcinkami czoła – 130°. Prochownia, podobnie jak w Forcie V, centralna pod nasypem osiowym (przy centralnej poternie). Przebudowy W latach 1888–1889 fort był modernizowany. Rozebrano wtedy kaponierę czołową, zastępując ją kaponierą rewersową. Wzmocniono również mury i stropy. Zainstalowano również stanowisko obserwacyjne P.B.St.87. Ziemna bateria umieszczona na prawym barku, pierwotnie wyposażona w sześć stanowisk, została przedłużona do dziesięciu. W latach 1913–1914 w ramach kolejnej modernizacji wybudowano dwa schrony przy bateriach dołączonych. W sierpniu 1939 roku na wale wybudowano dwa schrony obserwacyjne. W czasie wojny fosy fortu nie zostały zadaszone, a po wojnie fort zajmowało wojsko, przez co stan zachowania obiektu jest bardzo dobry. Uwagi Przypisy Bibliografia Zbigniew Szumowski: Boje o Poznań 1945. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1985, s. 349-350., ryc. Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Szymon Kucharski, Mariusz Wojciechowski: Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku.. Poznań: 2006.
Fort VI Twierdzy Toruń

Fort VI Twierdzy Toruń – fort piechoty, zbudowany pod nazwą Zwischenfort IV a, następnie noszący imię Dohna. Znajduje się na Wrzosach, przy ulicy Szosa Chełmińska 204-210. Historia Został zbudowany w latach 1887–1890 z cegły i betonu. Miał stanowić część północnej linii umocnień Torunia i bronić trasy wyjazdowej na Chełmno. Ogień z sześciu dział fortecznych docierał do Różankowa i Łysomic. W latach 1912–1914 dokonano częściowej modernizacji fortu: zabetonowano okna w pomieszczeniach mieszkalnych i magazynach, wymieniono większość urządzeń mechanicznych i wstawiono instalację elektryczną. W głównym korytarzu urządzono trawers, naprawiono wyjście na wał. W 1920 roku fort przejęło Wojsko Polskie, w 1924 roku przeznaczyło go na magazyn sprzętu saperskiego dla Zarządu Fortecznego Toruń. Przypisy Bibliografia Mirosław Giętkowski, Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer: Twierdza Toruń. Toruń: Dom Wydawniczy Duet, 2004. ISBN 83-89706-12-1.
Fort VIa w Poznaniu

Fort VIa (Stockhausen, Ludwika Bogusławskiego) (oryg. Zwischenwerk VIa) – jeden z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań. Znajduje się na Golęcinie przy ulicy Golęcińskiej. Historia Zbudowany został w latach 1879–1882, w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej. Fort otrzymał nazwę Stockhausen na cześć Augusta von Stockhausena (wcześniej nazwę tę nosił Nadszaniec V Stockhausen). W 1931 zmieniono patronów na polskich, Fort VIa otrzymał imię generała Ludwika Bogusławskiego. Podczas bitwy o Poznań według raportu Karlheinza Enkego „Fort na lewo od nas, Stockhausen, został zaatakowany. Musiało to być w nocy z 3 na 4 lub 4 na 5 lutego. Było bardzo zimno i my – razem około 6 ludzi – dostarczaliśmy na saniach amunicję do tegoż fortu. Fort został prawie okrążony. Po południu Rosjanie zaatakowali od południa biegnącą w tym miejscu linię kolejową z Poznania do Obornik. Wielu atakujących leżało teraz w otwartym przedpolu fortu. Na wale kolejowym rozstawiliśmy MG, a inni transportowali amunicję. Obsada fortu miała nadzieję, że będą mogli się poddać. Ale tego rozkazu nie przynieśliśmy. Nasze rozpoznanie podawało, że Rosjanie nie przebili się przez nasyp kolejowy w kierunku wschodnim. O załodze fortu VIa nie usłyszałem już nigdy więcej”. Fort ten upadł najwcześniej pośród wszystkich włączonych w północny odcinek obrony. W latach 90. w pobliżu fortu VIa ekshumowano około dwustu niemieckich i 40 węgierskich żołnierzy. Zdaniem Antona Szabadakai to tylko część. Teren fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000 (obszar specjalnej ochrony SOO „Fortyfikacje w Poznaniu”, symbol PLH300005). Lokalizacja i konstrukcja Dojazd do fortu drogą rokadową (ul. Lutycka). W pobliżu obiektu linia kolejowa Piła Główna – Poznań POD (na wschodzie) i jezioro Rusałka (na południu). Ze względu na swoją konstrukcję fort ten był unikatem w poznańskiej twierdzy. Środkowa część koszar szyjowych była załamana kleszczowo w stronę czoła, przez co narys obiektu był pięciokątny (pozostałe forty pośrednie mają narys trapezowy). Przebudowy W 1888 roku fort został zmodernizowany i wzmocniony. Rozebrano obie kaponiery czołowe, a w ich miejsce zbudowano nowe kaponiery rewersowe. Po wojnie fort został wysadzony i w większości rozebrany. Zachowane są obie kaponiery przeciwskarpowe, wyjścia z koszar na majdany oraz polskie schrony z 1939 roku. Około 2005 na teren fortu nawieziono ziemię zasypując tym samym część koszar szyjowych, fosę, a także wnętrza zachowanych korytarzy. Operacja ta miała na celu uporządkowanie tego obszaru i przygotowanie pod rekultywację. Od tego czasu nie podjęto żadnych innych działań. Przypisy Bibliografia Bogusław Polak: Poznańskie Fortyfikacje. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1988. Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Szymon Kucharski, Mariusz Wojciechowski: Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku.. Poznań: 2006. Michał Krzyżaniak: Festung Posen 1945. Pododcinek IV/ "Północ". Poznań: 2011. Linki zewnętrzne Zdjęcia fortu
Fort V Twierdzy Modlin

Fort V („Dębina”) – jeden z fortów Twierdzy Modlin, wzniesiony w ramach budowy pierwszego pierścienia fortów w latach osiemdziesiątych XIX wieku, w okresie późniejszym zmodernizowany. Fort znajduje się we wsi Dębina. Podstawę dla jego projektu stanowił wzorcowy fort „F1879”. Podobnie jak inne obiekty twierdzy, fort przeszedł wielokrotne modernizacje: w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku i w przededniu pierwszej wojny światowej. Ostatnia modernizacja nie została doprowadzona do końca; nie ukończono między innymi potężnej kaponiery przeciwskarpowej i nie zamontowano pancerzy na wale głównym. Fort posiadał betonowe koszary połączone poternami z wyjściem na wał oraz kaponierami: czołową i półkaponierami barkowymi. Fort nie znajdował się na kierunku niemieckiego uderzenia w 1915 roku. Wycofujące się wojska rosyjskie wysadziły część obiektów.
Fort V w Poznaniu

Fort V (Waldersee I, Mycielskich) – jeden z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań. Znajduje się na Naramowicach przy ulicy Lechickiej. Historia Zbudowany został w latach 1879–1883, w pierwszym etapie budowy twierdzy fortowej. Fort otrzymał nazwę Waldersee I na cześć Alfreda von Waldersee. W 1931 zmieniono patronów na polskich, Fort V otrzymał imię rodziny Mycielskich. W czasie II wojny światowej fort był prawdopodobnie więzieniem, a później szpitalem. Podczas bitwy o Poznań, w nocy 13/14 lutego 1945 od północy, oddziały 246 pułku piechoty wraz z bateriami haubic 203 mm szturmowały forty IVa, V i Va. Fort V poddał się po 10 godzinach (ewakuacja załogi, która pozostawiła 250–300 rannych w obiekcie), po forcie IVa (po 2 godzinach) i przed fortem Va (12 godzin odpierania ataku). Teren fortu wchodzi w skład obszaru Natura 2000 (obszar specjalnej ochrony SOO „Fortyfikacje w Poznaniu”, symbol PLH300005). Lokalizacja i konstrukcja Fort zlokalizowany jest na północ od osiedla Wichrowe Wzgórze. Za fortem (na północ od obiektu) wybudowane osiedle Za Fortem. Dojazd do fortu drogą forteczną (częściowo zachowana) i drogą rokadową (ul. Lechicka). Kąt między odcinkami czoła – 140°, o wydłużonych barkach (miejsce na wał piechoty) w stosunku do fortów tego samego typu. Prochownia, podobnie jak w Forcie VI, centralna pod nasypem osiowym (przy centralnej poternie). Przebudowy Po 1888 roku fort był modernizowany. Rozebrano wtedy kaponierę czołową, zastępując ją kaponierą rewersową. Tego typu rozwiązanie było zastosowane tylko w tym forcie. Wzmocniono również mury i stropy. Ziemna bateria umieszczona na prawym barku, pierwotnie wyposażona w sześć stanowisk, została przedłużona do dziesięciu. Na środkowej remizie wału artyleryjskiego wybudowano stanowisko obserwacyjne P.B.St.87. W 1939 roku przy schronie lewej baterii zbudowano betonowy schron obserwacyjno-bojowy. W czasie wojny fosy zostały zadaszone i wykorzystywane jako magazyny amunicji fabryki DWM (H.C.P). W latach powojennych (1952–1960) fort został wysadzony i rozebrany a pozostałe fragmenty fosy zasypane; miało to na celu przygotowanie terenu pod północną obwodnicę Poznania (niewybudowaną). Zachowała się kaponiera czołowa z częściowym zadaszeniem, oba wyjazdy artyleryjskie na majdan oraz pozostałości stanowiska P.B.St.87. Przypisy Bibliografia Jacek Biesiadka: Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznania w XIX i XX wieku. Poznań: 2006.Sprawdź autora:1. Zbigniew Szumowski: Boje o Poznań 1945. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1985, s. 353, 355. Bogusław Polak: Poznańskie Fortyfikacje. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1988. Linki zewnętrzne Zdjęcia fortu w fotopolska.eu Zdjęcia fortu. twierdzapoznan.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)].
Fort W III „Łuczyce”

Fort W III „Łuczyce” – jednowałowy fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji murowano-ziemnej, znajdujący się na wzniesieniu obok miejscowości Łuczyce. Historia Powstał w miejscu szańca obozu warownego z lat 1854–1857. Zbudowany w latach 1892–1900 jako nietypowy jednowałowy fort artyleryjski. Ze względu na znaczne różnice między planami dzieła z 1900, a współczesnymi wynikami prób odwzorowania planu fortu, przypuszcza się, że został on gruntowanie zmodernizowany na początku XX w. i prawdopodobnie kończono budować go już po rozpoczęciu działań wojennych w 1914 (domniema się, że dopiero wtedy dobudowano kojce). Głównym zadaniem fortu była osłona doliny Wiaru, domykając ją na prawym brzegu rzeki. Fort został częściowo rozebrany po 1970. Opis konstrukcji Fort III klasyfikowany jest jako nietypowy fort artyleryjski - podobnie jak Fort VI „Helicha” - głównie z powodu odmiennej konstrukcji koszar oraz schronu głównego (których ściany zostały stworzone z cegieł, a strop z żelbetu). Koszary były długie, parterowe oraz podzielone na dwie części. Schron główny został natomiast zredukowany jedynie do małego schronu pogotowia oraz hangaru dla armat artylerii. Fort został ze wszystkich stron otoczony wałem, którego narys pokrywał się w pełni z pięciobocznym narysem dzieła. Wejście na fort zapewniała brama umieszczona w szyjowym odcinku wału. Na barkach rozlokowano stanowiska artyleryjskie poprzedzielane poprzecznicami ze schronami pogotowia w środku. Na czole fortu zlokalizowano natomiast stanowiska dla piechoty. Obrona fosy prowadzona była z dwóch kojców (kolejnych elementów nietypowych dla typowego fortu artyleryjskiego) umieszczonych na stykach czoła i barków. Dodatkowo na przeciwstoku w osi fortu wybudowano małą ziemną basteję, która miała bronić bliskiego przedpola fortu. Komunikację między kojcami i basteją a środkiem fortu zapewniała ceglana przelotnia w czołowym odcinku wału, prowadząca na dno fosy. Fort dziś Fort zachował się do czasów dzisiejszych w stanie bardzo dobrym. Zachowane są na całej długości koszary oraz większość poprzecznic na wałach, wraz ze "schronem głównym". Zachowała się również ceglana brama wjazdowa w szyi fortu, oraz jeden z kojców w fosie. Do niedawna był dzierżawiony przez przemyskie stowarzyszenie Projekt 8813. Nad bramą wjazdową można zobaczyć replikę znaku z nazwą fortu, która została wykonana przez członków stowarzyszenia, które dzierżawiło fort. Obiekt można zwiedzać bez ograniczeń. W latach 2013–2015 był w całości odkrzaczony, jednak pozbawiony opiekuna ponownie zarasta. Przypisy Literatura "Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie". Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6 T.Idzikowski: Forty Twierdzy Przemyśl. Przemyśl 2001. ISBN 83-912416-8-8 Linki zewnętrzne Stowarzyszenie Projekt 8813. projekt8813.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-03-17)].
Fort W VIII „Łętownia”

Fort W VIII „Łętownia” – jednowałowy fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się w miejscowości Kuńkowce. Zbudowany w latach 1880–1887 według projektu Antona Wernera. W latach 1892–1900 nadal modernizowany na fort ześrodkowany opancerzony główny. W 1915, po II oblężeniu Twierdzy Przemyśl wysadzono kojce w fosie. Został częściowo rozebrany w latach 1920–1930. Przypisy Bibliografia "Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie". Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6
Fort W VI „Helicha”

Fort W VI „Iwanowa Góra” (obecnie nazywany ”Helicha”) – jednowałowy fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Kruhel Wielki. Historia Początkowo był to w latach 1854–1857 szaniec obozu warownego, przebudowany w 1878 na artyleryjski fort jednowałowy. W latach 1903–1910 zmodernizowany do obrony bliskiej. Został częściowo wysadzony w powietrze w 1915, po II oblężeniu Twierdzy Przemyśl. Został częściowo rozebrany w latach 1920–1930. Opis konstrukcji Fort dominujący nad wsią Witoszyńce, flankujący międzypola Prałkowiec i Grochowiec. Położony na trudno dostępnym wzgórzu o tej samej nazwie, najwyższym w obrębie Twierdzy w terenie lesistym. Wzorowany był na Forcie III „Łuczyce”. Wejście do fortu zapewniała brama ceglano-kamienna, broniona przez półokrągłą ziemną basteję. Naprzeciw bramy umieszczono koszary parterowe dla załogi. Budynek koszarowy został zredukowany, ponieważ poza nim umieszczono hangary dział i schrony. Na wale umieszczono stanowiska artyleryjskie i piechoty. Wał poprzedzielano poprzecznicami ze schronami pogotowia oraz wyposażono go w betonowe przedpiersia stanowiące część galerii strzeleckiej. Na rogach fortu umieszczono betonowe platformy dla karabinów maszynowych. Fosy broniły jedna lub dwie kaponiery ulokowane w przeciwstoku. Przypisy Bibliografia „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6
Fort W XIIIb „Bolestraszyce”

Fort W XIIIb „Bolestraszyce” – jednowałowy fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Bolestraszyce. Początkowo był to w latach 1854–1857 szaniec obozu warownego, W 1878 szaniec FS został przebudowany na prowizoryczny szaniec artyleryjski W XIII Bolestraszyce. W 1887 szaniec został odbudowany po uszkodzeniu na skutek niekorzystnych warunków atmosferycznych. Ostateczną formę otrzymał dopiero w latach 1896-1898, kiedy gruntownie przebudowano go na fort artyleryjski, modernizowany do obrony bliskiej w latach 1903–1910. Został częściowo wysadzony w powietrze 22 marca 1915, po II oblężeniu Twierdzy Przemyśl. Wysadzono wówczas magazyn amunicyjny w schronie centralnym, kaponiery oraz częściowo koszary. Został częściowo rozebrany w latach 1920–1930, rozebrano wówczas koszary i schron centralny w celu pozyskania materiałów budowlanych. W ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I” realizowanego w latach 2013-2015 przez Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl uczytelniono i wyeksponowano strukturę fortu - uporządkowano zieleń, oczyszczono ze śmieci i gruzu wały, fosę i pozostałości budynków, zrekonstruowano bryły koszar i schronu centralnego poprzez wzniesienie pergoli, wytyczono trasę zwiedzania z zabezpieczeniem miejsc niebezpiecznych, zamontowano tablice informacyjne i stojak na rowery. Przypisy Bibliografia Fort XIII b „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6
Fort W XI „Duńkowiczki”

Fort W XI „Duńkowiczki” – dwuwałowy opancerzony fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Duńkowiczki, mający na celu obronę drogi jarosławskiej oraz pozycji nad Hnatkowicami. Początkowo był to w latach 1854–1857 szaniec obozu warownego, w latach 1881–1887 zbudowany na nowo, na planie typowego pięciobocznego fortu artyleryjskiego dwuwałowego, zastosowanego również przy budowie fortu XIV w Hurku oraz X oraz Orzechowcach. Przebudowany w latach 1900–1903. W czasie I oblężenia twierdzy po silnym ostrzale artyleryjskim w dniach 7-8 października 1914 był bezskutecznie szturmowany przez piechotę rosyjską. Przed poddaniem twierdzy w II oblężeniu wysadzono w powietrze tradytory i kaponierę szyjową. Podczas III oblężenia 30 maja 1915 fort zdobyła niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty. W latach 1920-1939 zdemontowano wieże pancerne. Dwie wieże zamontowano w Twierdzy Osowiec. W latach 80. odbudowano ściany zamykające kazamaty koszar, które przeznaczono na potrzeby kółka rolniczego, a następnie umieszczono w nich pieczarkarnię i magazyny kiszonek. Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl prowadził prace remontowe fortu, fort dla zwiedzających otwarto 7 września 2025. Prezentuje najnowocześniejszy typ fortu – pancerny, ześrodkowany, dwuwałowy. W całości zachowały się koszary szyjowe, schrony pogotowia i działobitnie. Na koronie ślady stanowisk po szybkostrzelnych działach przeciwszturmowych „Sankpanzer”. W jednym z nich zachowany mechanizm obracający działo, a w kazamacie poniżej przeciwwaga, za pomocą której pancerna kopuła armaty podnosiła się do strzału, po którym opadała, okrywając łoże stalową pokrywą. Na koronie przy prawej wychodni zachowany ogromny lej po trafieniu pociskiem moździerzowym kal. 320 mm. Przypisy Bibliografia „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6 Linki zewnętrzne Historia Twierdzy Przemyśl, Fort XI. twierdza1914.republika.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-11-12)].
Fort W XII „Werner”

Fort W XII „Werner” – jednowałowy fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Żurawica. Początkowo był to w latach 1854–1857 szaniec obozu warownego,zbudowany na nowo w latach 1882–1886 według projektu inż. Antona Wernera. Przed poddaniem twierdzy po II oblężeniu Twierdzy Przemyśl wysadzono w powietrze kaponiery w fosie oraz magazyn amunicji w zachodniej części schronu centralnego. Podczas trzeciego oblężenia fort zajęła niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty. W okresie międzywojennym i po II wojnie światowej był wykorzystywany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji artyleryjskiej. Obecnie właścicielem fortu jest osoba prywatna, która przeprowadziła prace remontowe i porządkowe oraz urządziła w nim muzeum. Przypisy Literatura „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6 Linki zewnętrzne Witryna Fortu XII ”Werner”
Fort W X „Orzechowce”

Fort W X „Orzechowce” – dwuwałowy opancerzony fort artyleryjski Twierdzy Przemyśl, o konstrukcji betonowo-murowano-ziemnej, znajdujący się obok miejscowości Orzechowce. Zbudowany w latach 1881–1887. W 1896 dokonano próbnego ostrzału fortu w celu sprawdzenia odporności poszczególnych jego elementów. Doświadczenie wykazało, że fort jest przestarzały, został w latach 1896–1900 zmodernizowany. W czasie I oblężenia twierdzy fort wspierał obronę sąsiedniego fortu XIa „Cegielnia” szturmowanego przez artylerię i piechotę rosyjską. Przed poddaniem twierdzy po II oblężeniu twierdzy fort został częściowo wysadzony w powietrze. Podczas 3 oblężenia 2 czerwca 1915 po ostrzale i poważnym uszkodzeniu zdobył go niemiecki 22 Bawarski Pułk Piechoty. Częściowo rozebrany w latach 1920–1930. Przypisy Bibliografia Fort X Orzechowce na stronie Twierdzy Przemyśl „Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Nr 33. Województwo przemyskie”. Warszawa 1998, ISBN 83-86334-57-6