Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Lwówku Śląskim

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (daw. Kościół parafialny św. Jana, niem. Pfarr Kirche St. Johannis) – zabytkowy, rzymskokatolicki kościół parafialny w dekanacie Lwówek Śląski diecezji legnickiej. Świątynia usytuowana w zachodniej części starego miasta, orientowana. Rzadki i szczególnie cenny przykład gotyckiego kościoła o wyraźnych reliktach architektury romańskiej, widocznych zwłaszcza w jego fasadzie, tworzącej dwuwieżowy masyw zachodni. Pierwotnie kościół był budowlą romańską. Jest to jedna z najstarszych świątyń na Śląsku. Leży na szlaku romańskim i drodze świętego Jakuba (średniowieczny szlak handlowy Via Regia). W latach 1281–1810 kościół znajdował się pod patronatem zakonu joannitów. W latach ok. 1520–1637 budynek służył jako świątynia ewangelicka. Historia Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Lwówku Śląskim jest jednym z najstarszych sakralnych zabytków polskich na Dolnym Śląsku. Na prośbę swojej świątobliwej małżonki Jadwigi książę Henryk I Brodaty kazał wybudować ten kościół w Lwówku Śląskim. Początek budowy sięga roku 1209. Świątynia powstała w miejscu stojącego tu już w XII wieku kościoła drewnianego. Pierwszą wzmiankę o kościele pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny można natrafić w akcie nadania praw miejskich dla Lwówka Śląskiego w 1217 roku wydanego przez księcia Henryka I Brodatego panującego tu w latach 1201–1238. Na poświęcenie kościoła przybył osobiście biskup wrocławski Tomasz. Biskup odprawił pierwszą w tym kościele Mszę Świętą. Za Henryka V Piasta kościół ten został oddany rycerskiemu Zakonowi Joannitów. Na miejscu pierwotnej świątyni Joannici rozpoczęli budowę nowego, większego kościoła. Zakon joannitów rozpoczął budowę około 1300 roku. Z pierwotnej budowli, późnoromańskiej bazyliki murowanej z ciosów kamiennych, zachowała się do dziś tylko fasada zachodnia z wieżami. XIV-wieczne wstrząsy polityczne wstrzymały na pewien czas dalszą rozbudowę świątyni. Dopiero w XV wieku wznowiono prowadzenie prac. Z tego okresu pochodzą nawy i prezbiterium. Rozbudowę ostatecznie zakończono w XVI wieku. Po spaleniu w 1455 roku rozpoczęła się budowa obecnego kościoła parafialnego w czasie od 1493 do ok. 1550 roku i wzniesiono wtedy praktycznie nowy kościół, zachowując starą fasadę z dwiema wieżami i portalem. W początkowym okresie budowa była prowadzona przez architekta ze Zgorzelca Conrada Pflügera, a w latach 1512–1550 przy współudziale budowniczego Hansa Lindenera. W 1752 roku, w wyniku pożaru, ulega zniszczeniu cały strop, który zostaje zastąpiony obecnym dachem, nienawiązującym do historycznego charakteru świątyni; po raz drugi zawaliły się również sklepienia, które podczas nieudolnej restauracji w latach 1863–1866 zostały zastąpione prostym drewnianym stropem, a jedyne późnogotyckie sklepienia sieciowe zachowały się w zakrystii i przedsionku przy nawie północnej oraz w kaplicy południowej i pod emporami (wewnętrznymi galeriami). Jednocześnie z wnętrza zostało usuniętych sześć filarów międzynawowych, środkowa nawa otrzymała płaską drewnianą powałę, a odbudowane wieże nie osiągnęły pierwotnej wysokości. Obecnie jest to świątynia murowana wzniesiona z cegły i ciosów piaskowcowych, halowa o trzech nawach i ośmiu przęsłach, składająca się z prezbiterium i towarzyszących mu nawach bocznych zakończonych poligonalnie. Wspomniana wyżej fasada zachodnia z dwiema wieżami jest ozdobiona na osi portalem z końca XIII wieku, wykonanym z czerwonego piaskowca, posiadającym uskokowe ościeża z kolumienkami i bogatą dekorację roślinną. W tympanonie jest umieszczona płaskorzeźba przedstawiająca Koronację Matki Boskiej. Na skromne wyposażenie wnętrza składają się: kamienna, renesansowa chrzcielnica z około 1560 roku, barokowy obraz Koronacja Matki Boskiej z 1771 roku (zapewne znajdował się dawniej w ołtarzu głównym), natomiast w zakrystii znajdują się puszka z 1684 roku, pacyfikał z 1722 roku i kielich z 1727 roku. Do kościoła należy również plebania oraz dom parafialny – dawna siedziba Joannitów zbudowana w 1728 r. Opis Jest to świątynia trzynawowa, pięcioprzęsłowa, halowa (pierwotnie bazylikowa), murowana z cegły i ciosów piaskowcowych zwieńczona wysokim dachem dwuspadowym, krytym dachówką ceramiczną. Nawy boczne zamknięte od wschodu trójbocznie, środkowa – pięciobocznie. Prezbiterium oraz nawy boczne zakończone są poligonalnie. W zachodniej fasadzie zachował się portal z końca XIII w., wykonany z czerwonego piaskowca, z kolumienkami i bogatą dekoracją roślinną. W tympanonie umiejscowiona jest płaskorzeźba ukazująca Koronację Matki Boskiej. Późnoromańsko-gotycki kościół wyróżnia późnoromańska masywna część zachodnia, tzw. westwerk, z dwiema wieżami na planie kwadratu, w partii dwóch ostatnich kondygnacji ośmiobocznymi, krytymi ostrosłupowym, szpiczastym dachem (pierwotnie dachem hełmowym). Łącznik międzywieżowy zwieńczony dachem pulpitowym. W absydach sklepienia żebrowe, w przyziemiu wieży południowej sklepienie żebrowe, w przyległym łączniku – kolebowe z lunetami. Wnętrze korpusu rozdzielone dwoma rzędami ośmiobocznych filarów ze służkami i zdobionymi głowicami (zachowana co druga para), wtórnie nakryte płaskim stropem drewnianym (1866).Późnogotycki korpus przypomina inne dzieło Konrada Pflügera – Kościół farny św. Piotra i Pawła w Görlitz. W elewacjach wysokie przypory i ostrołukowe okna wypełnione maswerkami. Elewacje świątyni nietynkowane, oskarpowane, cokół oddzielony profilowanym gzymsem. Otwory okienne wysokie, wydłużone, zamknięte ostrym łukiem, opatrzone kamiennymi maswerkami. Fasada zachodnia z zamurowaną wtórnie centralną rozetą (XIII w.); w osi dwa ostrołukowe okna (ok. 1500 r.). Empory otwarte do wnętrza ostrołucznymi arkadami i wyposażone w kamienne, maswerkowe balustrady. W zachodnim przęśle nawy głównej wmurowana empora organowa (ok. 1866), wsparta na trzech ostrołucznych arkadach, także z maswerkową balustradą. W fasadzie zachodniej znajduje się również wczesnogotycki portal z ok. 1260 r. Kolumienki o kapitelach dekorowanych motywami roślinnymi podtrzymują ostrołukową arkadę z figurkami Panien Mądrych (po prawej) i Głupich (po lewej). W tympanonie przedstawiono Koronację Matki Boskiej. Obok kościoła znajduje się gotycka kaplica Krzyża Świętego, wzniesiona na miejscu wcześniejszej, prawdopodobnie w 1496 r. (odbudowana w 1682 i 1755). Wnętrze przekryto późnogotyckim sklepieniem sieciowym, z datą 1496 na jednym ze zworników, wspartym na konsolach zdobionych maskami. Wewnątrz kaplicy znajduje się klasycystyczny ołtarz z III ćwierci XVIII w. z obrazem Ukrzyżowania oraz malowidło ścienne przedstawiające Upadek pod Krzyżem i Spotkanie Chrystusa z Weroniką, z przełomu XV i XVI w. W trójnawowym wnętrzu kościoła wystrój jest generalnie neogotycki (z ok. 1866), choć zachowało się wiele starszych, cennych elementów wyposażenia: ołtarz główny, w którym widnieją obrazy Wniebowzięcia i Koronacji Marii oraz ewangelistów, autorstwa Aloisa Hausera, ołtarze boczne z obrazami św. Jadwigi i sceną Ukrzyżowania, których autorem był Ferdinand Winter, ambona oraz organy. W świątyni są również starsze elementy wystroju i wyposażenia: renesansowa, bogato zdobiona, kamienna chrzcielnica z ok. 1560 r., obraz na płótnie „Koronacja Matki Boskiej” (1771), oraz naczynia kościelne z XVII i XVIII w. przechowywane w zakrystii. Obecnie, począwszy od początku XXI wieku, kościół jest systematycznie rewaloryzowany. Kościół służy obecnie jako miejsce liturgiczne, a także jako miejsce kameralnych koncertów: organowych, jak i zespołów muzycznych. Chronologia 1209 – pierwotny, drewniany kościół 1238 – data rozpoczęcia budowy kamiennego kościoła ufundowanego przez Henryka I Brodatego w miejscu drewnianej świątyni, 1281 – patronat nad świątynią obejmują joannici, 1300 – całkowite ukończenie prac budowlanych, 1444 – dobudowa kaplicy, 1445 – pożar, 1493 – ok. 1520 – budowa nowego korpusu przez Konrada Pflügera ze Zgorzelca i Michała Bentza, 1543–1559 – budowa przedsionków i empor w nawach przez Hansa Lindenera, I poł. XVI w. – 1629 – kościół służy parafii ewangelickiej. Od 1650 r. znów jest świątynią katolicką, 1752 – zawalenie się sklepień wskutek pożaru, 1970–1976 – remont kościoła, pocz. XXI wieku – obecnie – kompleksowa renowacja kościoła. Architektura zewnętrzna Portale Portal główny Portal główny znajduje się w przyziemiu zachodniej fasady kościoła w Lwówku Śląskim. W jego najstarszej części zachował się portal z końca XIII w. wykonany z czerwonego piaskowca. Portal kryje postaci panien mądrych i głupich oraz motywy roślinne. Jest to wczesnogotycki, zamknięty ostrym łukiem portal: uskokowy, z kolumienkami o głowicach z dekoracją roślinną. W archiwolcie ząbki i elementy roślinne, w tympanonie płaskorzeźba przedstawiająca Koronację Matki Boskiej z figurami panien mądrych i głupich. Zewnętrzne obramienie z wimpergą i sterczynami z XIX w. Portal północny Portal północny znajduje się od strony Komandorium Joannitów (ul. Kościelna) i służy jako boczne, pomocnicze wejście do kościoła. Portal południowy Portal południowy jest obecnie nieużywany, a w przedsionku, do którego prowadzi wejście urządzono kaplicę Matki Boskiej Ostrobramskiej. Kruchty północna i południowa na obu poziomach sklepione sieciowo. Wieże Wieże obecnie nie są otwarte dla zwiedzających. Na ich szczytach znajdują się nadajniki sieci komórkowych. Pomniki, płaskorzeźby, krzyże i tablice Pomnik św. Jana Pawła II Pomnik św. Jana Nepomucena Trzy drewniane krzyże (przed wejściem zachodnim, w miejscu dawnego cmentarza przykościelnego; obok wejścia zachodniego i na północno-wschodnim krańcu działki) Epitafium na południowej ścianie kościoła Na elewacjach i we wnętrzu zachowały się liczne epitafia z XVII i XVIII w. Kaplica św. Krzyża Obecny kształt kaplicy św. Krzyża w Lwówku Śląskim pochodzi z 1496 r. (data na zworniku w budynku). W czasie remontów i przebudowy kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Lwówku Śląskim kaplica służyła jako tymczasowa świątynia, do czasu ukończenia budowy sąsiadującego z kaplicą kościoła. Wnętrze Ołtarze Chrzcielnica W kaplicy południowej ustawiona jest renesansowa chrzcielnica z ok. 1560 r. Na jej kielichu znajdują się sceny biblijne związane z wodą i postacie Ewangelistów. W rogu kaplicy znajdują się kręcone schody z podpisem architekta i datą: „H. Lindener 1543”. Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej W miejscu kruchty południowej urządzono kaplicę Matki Boskiej Ostrobramskiej. Organy Neogotycki prospekt organowy na emporze zachodniej powstał na przełomie XVII i XVIII w. Organy wybudowali Christian Gottlieb Schlag wraz z Heinrichem Schlagiem w 1868 roku. W 1902 r. instrument zostały przebudowane przez Heinricha Schlaga. Organy znajdują się w zachodniej części budynku. Liczba głosów: 37 Liczba klawiatur: 3+P Traktura gry: pneumatyczna Traktura rejestrów: pneumatyczna Rzeźby, obrazy i krucyfiksy Obraz „Koronacja Matki Boskiej” z 1771 roku autorstwa A. Hausera z Bambergu Zachowały się skrzydła gotyckiego tryptyku z ok. 1530 r. ze scenami z życia św. Filipa i św. Jakuba Młodszego oraz Pasją na odwrocie W nawie południowej powieszony jest obraz Johanna Jacoba Eybelwiesera z 1711 r. z dawnego ołtarza głównego. Przedstawia Wniebowzięcie NMP, z Trójcą Świętą u góry oraz postacią rycerza Zakonu Maltańskiego i widokiem głównej siedziby zakonu – Malty – u dołu. Zwiedzanie Zwiedzanie kościoła dostępne jest w godzinach funkcjonowania obiektu. Zwiedzanie indywidualne jest bezpłatne. Istnieje również możliwość zwiedzania kościoła z wyposażonym w słuchawki audio-przewodnikiem MG Pro 508 w polskiej, angielskiej, niemieckiej i francuskiej wersji językowej. W trakcie zwiedzania odbiornik lokalizuje aktualne położenie zwiedzającego na podstawie fal radiowych względem wcześniej ustalonych obiektów. W zależności od tego rozpoczyna automatyczne odtwarzanie wcześniej przygotowanych nagrań. Audio guide umożliwia poznanie kościoła zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz obiektu. Zwraca uwagę na takie elementy, jak chociażby bogato zdobiony portal wejściowy czy najstarsze zabytki ginące gdzieś w mrokach przestronnej świątyni. Przewodnik opowiada historię budowli i parafii, przedstawiając ją w sposób atrakcyjny i zrozumiały. Zobacz też Kaplica św. Krzyża w Lwówku Śląskim Zespół klasztorny franciszkanów w Lwówku Śląskim Kościół ewangelicki w Lwówku Śląskim Kościół farny św. Piotra i Pawła w Görlitz Kościół Wszystkich Świętych w Wittenberdze Przypisy Bibliografia Słownik geografii turystycznej Sudetów. T. 2 Pogórze Izerskie, Vol. I, red. M. Staffa, Wrocław 2003, s. 457-461 Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006, s. 532-533 Linki zewnętrzne Strona internetowa parafii Stare zdjęcia kościoła Stare zdjęcia kościoła