Zamek w Osiecznej

Zamek w Osiecznej – znajduje się w parku nad brzegiem Jeziora Łoniewskiego. Zamek po raz pierwszy wzmiankowany był w 1472 roku jako castrum et fortalicium, następnie rozbudowano go około 1600 i 1700 roku, ale swój obecny charakter zawdzięcza przebudowie z lat 1890–1908, przeprowadzonej przez berlińskie biuro architektoniczne Reimer & Körte. XIV - XVI wiek Pierwsza warownia powstała w tym miejscu przypuszczalnie w XIV wieku dla kasztelana santockiego Wojsława Borka z Gryżyny (zm. 1373) lub około połowy XV wieku w czasach jego następcy starosty wschowskiego Macieja Borka z Nowego Miasta i Lipna (1418–1452). Zamek ten miał kształt czworoboku z zachowanymi do dzisiaj w parterze skrzydłem zachodnim i północnym. Następnie zamek należał do Borków-Osieckich. Po Macieju zamek przeszedł w posiadanie jego syna, Mikołaja Borka (w latach 1453–1496), a w 1498 zamek przejął syn Mikołaja, Andrzej Borek Osiecki. W 1509 roku król Zygmunt zwolnił Mikołaja Lasotę Zaborowskiego z udziału w pospolitym ruszeniu, ponieważ miał on pozostać w Wielkopolsce dla obrony zamku w Osiecznej. W 1512 od sióstr Andrzeja Borka Osieckiego część dóbr osieckich odkupił Łukasz II Górka; natomiast inna część dóbr i miasta została darowana jego synowi, Andrzejowi I Górce. Mimo że nie była to główna rezydencja Górków, w rękach tej rodziny zamek pozostawał do 1592 roku. XVII - XVIII wiek W 1592 roku zmarł wojewoda Stanisław Górka, ostatni z rodu, w związku z czym zamek odziedziczył jego siostrzeniec kasztelan Andrzej Czarnkowski i rozbudował go około 1601 roku. Z tego okresu zachowała się tzw. sala rycerska (jadalna) nakryta sklepieniem kolebkowo-krzyżowym. Neorenesansowe wsporniki w tej sali pochodzą jednak z czasów przebudowy z lat 1890–1908. Na ścianach imitacja kurdybanu. Sala umeblowana jest meblami gdańskimi. Najbardziej charakterystycznym elementem wystroju zewnętrznego z tego okresu jest pochodzący z 1600 manierystyczny portal zwieńczony kartuszem z herbem Czarnkowskich-Nałęcz i literami AC (Andrzej Czarnkowski). Niżej groteska z motywami roślinnymi, mitologicznymi i zwierzęcymi, w narożnikach dwa geniusze z rogami obfitości, pośrodku, pomiędzy nimi, zwornik z maszkaronem. W sklepieniu drzwi znajdują się kasetony. Portal podtrzymywany jest dwoma pilastrami porządku toskańskiego zdobionymi motywami militarnymi. Z tego samego okresu pochodzi tablica fundacyjna z herbem Nałęcz i literami (w rogach) ACCN (Andreas Czarnkowski Castellanus Naclensis). Inna tablica, identyfikująca już Czarnkowskiego jako starostę inowrocławskiego i kasztelana kaliskiego, zawiera łaciński napis upamiętniający przebudowę dokonaną w czasie jego władania Osieczną: Poniżej znajduje się tablica upamiętniająca odbudowę dokonaną przez Jana Opalińskiego z Bnina po pożarze z 1665 r.: Na tej samej ścianie, poniżej, wmurowany kartusz z herbem von Heydebrandtów pochodzący z dawnej attyki z 2 poł. XIX wieku. Andrzej Czarnkowski sprzedał w 1610 r. dobra w Osiecznej, które kupił Andrzej z Przymy Przyjemski herbu Rawicz. Następnie właścicielem był jego syn Adam Olbracht Przyjemski – poprzez małżeństwo jego córki Zofii Teresy – majątek przeszedł w 1653 roku w ręce Jana Opalińskiego, który odbudował zamek po zniszczeniach z 1665 roku. Od 1690 do 1744 roku właścicielami zamku byli Mycielscy herbu Dołęga. Od około 1744 do 1797 roku właścicielami majątku zostali Skoroszewscy herbu Habdank. Przypuszczalnie w czasach Mycielskich lub Skoroszewskich zbudowano barokowe skrzydło od wschodu (przebudowane w XIX wieku). XIX - XX wiek W 1799 r. majątek kupił Bonawentura Gajewski, a w 1821 roku przejął go bank w Berlinie. W 1829 roku od banku majętność kupiła rodzina Paschke. W piśmie Przyjaciel Ludu z 1840 roku opisano, że zamek ma dwa piętra i jest w złym stanie technicznym. W latach 1861–1866 właścicielem zamku był Heinrich Burghard Abegg i to przypuszczalnie wtedy przebudowano skrzydło południowe nadbudowując parterowy łącznik, przez który prowadziła brama, do wysokości starszego skrzydła barokowego i nadając tej części skrzydła formę neorenesansową z gankiem i attyką z kartuszem. W latach 1864–1884 właścicielem był Bernhard Heinrich Helldorff. Po nim zamek odziedziczyła jego córka Anna von Helldorff i jej mąż, słynny szachista Tassilo von Heydebrand und der Lasa (1818–1899), a następnie jego syn pruski polityk Heinrich von Heydebrandt. On to, niedługo po swoim ślubie w 1890 roku, zlecił przebudowę południowej części zamku wg projektu biura architektonicznego Reimer & Körte z Berlina. Przebudowy w stylu eklektycznym dokonano w latach 1890–1908. Do 1900 roku przebudowano część południową usuwając kostium neorenesansowy i ukończono wysoką wieżę o cechach neoromańskich, a w latach 1902–1908 nadbudowano o piętro najstarsze parterowe skrzydła północne i zachodnie. W zamku znajdowała się też biblioteka szachowa Tassilo von Heydebranda, który mieszkał w nim w ostatnim roku swojego życia. W 1926 roku majątek przylegający do zamku liczył 1467 hektarów. W 1939 roku poszerzono taras zamkowy. Od 1945 do 1956 roku zamkiem władał Instytut Zachodni w Poznaniu jako swoim ośrodkiem wypoczynkowym, a następnie objęła go Polska Akademia Nauk. Od 1959 roku zamek służy jako ośrodek leczenia dzieci i dziś pełni mieści Centrum Rehabilitacji im. prof. Mieczysława Walczaka. W latach 1981–1984 roku przeprowadzono remont obiektu. Opis zamku Obecnie zamek architektonicznie składa się z trzech brył: najstarszego skrzydła północno-zachodniego zawierającego mury średniowieczne, skrzydła południowo-wschodniego i łączącej oba skrzydła części środkowej z wysoką (26 m) wieżą pochodzącą z 1900 r. Jak wskazują źródła ikonograficzne, część środkową zbudowano na istniejącej wcześniej budowli parterowej. Zamek ma kształt nieregularnego trójboku wokół otwartego dziedzińca. W architekturze przebudowanego zamku zachowano wszystkie istniejące składniki elewacji, wprowadzając dodatkowo elementy secesji i historyzmu. Główne wejście do zamku znajduje się od strony zachodniej. Dwa murowane filary podtrzymują lekki balkon zdobiony ornamentami roślinnymi. Nad balkonem daszek. Elewacje, zwłaszcza od strony jeziora, urozmaicone są wykuszami, balkonami i tarasami. Nad oknem pierwszego piętra od strony dziedzińca dekoracja stiukowa z około 1777 r. z herbami Abdank ówczesnego właściciela Osiecznej Mikołaja Skoroszewskiego i herbem Zbiświcz jego żony, Teresy z Goetzendorf-Grabowskich. Park Zamek położony jest w parku (2,2 ha) z mostkami i elementami małej architektury ogrodowej (rzeźby). W parku dominuje starodrzew – lipy, platany, buk czerwonolistny, dęby, klony i jawory. Od strony południowej (jeziora) rośnie stary okaz magnolii, a także kilka pochodzących z powojennych nasadzeń azalii i różaneczników. Przy wejściu do parku trójdzielny budynek bramny z końca XIX wieku. Obecnie w zamku mieści się szpital sanatoryjny. Galeria Przypisy Bibliografia Jakimowicz Teresa, Zamek w Osiecznej, „Biuletyn Historii Sztuki” 1970, nr 3/4, s. 404-407 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. V: Województwo poznańskie, z. 12: Powiat leszczyński, oprac. T. Ruszczyńska, A. Sławska, Warszawa 1975, s. 58-60. Libicki Marcin, Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2003, s. 255. Majątki wielkopolskie, t. IV, Powiat leszczyński, oprac. M. Jarzewicz, Szreniawa 1996, s. 117-119. Frankiewicz Edward, Majętność Osieczna w świetle zapisów historycznych, Opole 1958 (maszynopis) Szrejbrowski Henryk, Majętność Osieczna w świetle zapisów hipotecznych (maszynopis) [w:] Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rękopisy, sygn. 2420 Mielczarek Henryk, Zamek w Osiecznej, Leszno 1977 Romanow Jerzy, Zamek w Osiecznej, woj. Leszczyńskie. Wyniki badań archeologiczno - architektonicznych, (maszynopis), Wrocław 1982, [w:] Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Poznaniu, Oddział w Trzebinach Łuczak Maria, Osieczna i jej właściciele [w:] Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu arystokracji, red. A. Kwilecki, Poznań 2004, s. 207-230