Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie

Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie – otwarty 19 czerwca 1927 przez Adama Chętnika i jego żonę Zofię z Klukowskich jako Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie. Jest drugim pod względem wieku muzeum na wolnym powietrzu w Polsce. Od 2022 jest jednostką kultury podlegającą samorządowi województwa podlaskiego. Historia muzeum kurpiowskiego Do II wojny światowej Adam Chętnik już w 1909 rozpoczął gromadzenie zbiorów z myślą o utworzeniu muzeum kurpiowskiego. Zbierał ciekawe okazy przyrody nieożywionej, numizmaty, historyczne dokumenty, znaleziska archeologiczne, a przede wszystkim zabytki etnograficzne. Muzeum według Chętnika miało ułatwiać naukę szkołom miejscowym i okolicznym, związać młodzież z terenem i z ziemią polską. Eksponaty przekazał do muzeów w Łomży i Ostrołęce. Zbiory zniszczyła I wojna światowa. W 1919 r. Chętnik, będąc w posiadaniu pokaźnych zbiorów etnograficznych, zwrócił się do Rady Miejskiej w Nowogrodzie o nieodpłatne przekazanie mu kawałka ziemi z miejskich nieużytków w celu budowy muzeum. Po odmowie za prywatne pieniądze żony Zofii zakupił 1/3 morgi nieużytków po dawnej cegielni miejskiej na wysokiej skarpie nad Narwią. W ciągu kilku lat własnym kosztem zniwelował, zadrzewił i ogrodził teren. W 1923 na placu stanął pierwszy obiekt – drewniany budynek po Biurze Odbudowy, przeniesiony na teren muzeum i przeznaczony na cele wystawiennicze. 19 czerwca 1927 nastąpiło otwarcie Muzeum Kurpiowskiego jako placówki publicznej Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Muzeum liczyło ponad 2000 eksponatów. W następnych latach zbiory były stopniowo powiększane. W 1930 stanął kolejny budynek muzealny oraz altana, ule i kapliczki. Na placu przed budynkami ustawiono odrzynek pięćsetletniej sosny bartnej. Adam Chętnik był kierownikiem, Zofia Chętnikowa kustoszką muzeum. W latach 1928–1930 Adam Chętnik zrzekł się muzeum na rzecz Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Poprosił o pozostawienie mu kierownictwa i opieki nad placówką. W 1930 r. wartość majątku oszacowano na ponad 35 000 zł (20 000 zł to wkład Adama i Zofii Chętników). Muzeum Kurpiowskie stało się statutową placówką PTK dofinansowywaną przez Wydział Nauki Pozaszkolnej Ministerstwa Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Kasę im. Mianowskiego oraz Fundusz Kultury Narodowej. W rzeczywistości placówką opiekował się Adam Chętnik, który troszczył się o gromadzenie zbiorów i właściwe ich przechowywanie, jak również funkcjonowanie muzeum jako placówki oświatowej i turystycznej. W 1933 r. Towarzystwo Naukowe Płockie otworzyło w pobliżu muzeum Stację Badań Naukowych Dorzecza Środkowej Narwi. Kierownikiem stacji został Adam Chętnik, któremu powierzono opracowanie działu etnografii. Stacja dysponowała oddzielnym lokalem, pracownią, biblioteką oraz miejscami noclegowymi dla pracowników. Do wybuchu II wojny światowej stacja zgromadziła około 10 000 eksponatów z zakresu archeologii, historii, geologii i etnografii. Biblioteka liczyła ponad 4000 woluminów. Z roku na rok muzeum cieszyło się coraz większym zainteresowaniem, rosła liczba zwiedzających. Przykładowo w 1932 r. zanotowano ich 1657, w następnym roku 1884 osoby. Dominowały wycieczki szkolne, wojskowe, harcerskie i studenckie. Muzeum borykało się z problemami finansowymi. Subwencje były niewystarczające. Pojawiły się niejasności między Chętnikami a PTK dotyczące spraw majątkowych. Odnalezione w 1987 r. dokumenty Stacji Naukowej i Muzeum Kurpiowskiego z lat 1933–1939 naświetliły przyczyny nieporozumienia. Bardzo trudna sytuacja finansowa muzeum, pokaźne zadłużenie placówki, jak też konflikt z PTK w 1939 r. zadecydowały o podjęciu przez Adama Chętnika decyzji o sprzedaży części zbiorów do Ostrołęki i zdobycia w ten sposób pieniędzy na spłacenie długów. Wybuch wojny uniemożliwił realizację tych planów. Po 1945 r. We wrześniu 1939 muzeum uległo całkowitemu zniszczeniu. Eksponaty pozostawione na miejscu, jak i te ewakuowane do Łomży, Dębowa i Szczepankowa, zginęły bezpowrotnie. Ocalały jedynie dwa odrzynki drzew bartnych, brama wejściowa od strony rzeki oraz nieliczne żelazne przedmioty. W 1948 r. te eksponaty stały się zaczątkiem stworzonego przez Adama Chętnika Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży. W 1956 r. na Pulwach koło Łomży zorganizowano wystawę rolniczą, na której miejskie muzeum zaprezentowało ekspozycję o tradycyjnym rolnictwie na Kurpiach Zielonych oraz o wyposażeniu chałupy kurpiowskiej. W dwa lata później wystawa pod nazwą „Dawna Zagroda Kurpiowska” przeniesiona do Nowogrodu zapoczątkowała odbudowę zniszczonego w czasie wojny skansenu. W 1958 r. zagrodę udostępniono zwiedzającym. Skansen stał się działem Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży. Po przejściu na emeryturę Adam Chętnik społecznie kierował odbudową skansenu. Odbudowę sfinansowały: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Społeczny Fundusz Odbudowy Kraju i Stolicy oraz Rady Narodowe: Powiatowa w Łomży i Wojewódzka w Białymstoku. Teren muzeum powiększono, włączając tzw. Wzgórze Ziemowita. Gromadzono nowe obiekty. Pojawiły się nowe obiekty, m.in. wiatrak typu paltrak z Plewek, spichlerze z Dylewa Starego i Piątkowizny, chałupy z Gawrych i Kadzidła. W miejscu wystawy „Dawna Zagroda Kurpiowska” stanęła chałupa z Myszyńca Starego, stodoła z Wejda i kierat ze Zdrębiska. Z Dobregolasu przeniesiono młyn wodny, z Brzózek dworek. W 1963 w najstarszej części muzeum uroczyście otwarto wystawę bartniczo-pszczelarską. W 1965 r. skansen, po wojnie bez określonej nazwy, otrzymał miano Kurpiowskiego Parku Etnograficznego w Nowogrodzie, części Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży. Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku sprowadzono m.in. spichlerz z Cięćka, kuźnię z Zalasa, chałupę i olejarnię z Witowego Mostu, powstała kopia spichlerza z Kadzidła. W połowie lat 70. XX wieku skansen nazwano Parkiem Etnograficznym Północno-Wschodniego Mazowsza im. Adama Chętnika. W 1983 r. przemianowano go na Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika. W latach 80. i 90. XX wieku postawiono kolejne obiekty, m.in. stodołę z Dobrego Lasu i oborę z Wyku oraz rekonstrukcję karczmy z Dylewa z końca XIX wieku. Współcześnie Na terenie skansenu znajduje się 25 dużych obiektów architektury drewnianej i kilkadziesiąt obiektów tzw. małej architektury (bramy, studnie, kapliczki itd.). Skansen stanowi park etnograficzny, który nie odtwarza układu przestrzennego wsi, a prezentuje tradycyjne budownictwo drewniane Kurpiów Puszczy Zielonej. Teren skansenu wpisany jest częściowo do rejestru zabytków (nr A-416/14/A z 23.11.1963 i A-536 z 21 sierpnia 1995). W 2017 r. na terenie skansenu postawiono pomnik Adama Chętnika i pomniki-ławeczki jego żon: Zofii z Klukowskich i Jadwigi z Nowickich. Z dniem 6 marca 2022, decyzją Rady Miasta Łomża, skansen został oddzielony od Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży, stając się samodzielną instytucją kultury pod nazwą Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie. 1 czerwca 2022 przekazano go pod zarząd województwa podlaskiego. Działalnością muzeum kieruje dyrekcja powoływana przez zarząd województwa podlaskiego. Od 2023 r. działa rada muzealna, w której zasiadają m.in. wicemarszałek województwa podlaskiego Marek Olbryś, Jacek Chętnik (wnuk założyciela skansenu), burmistrz Nowogrodu Grzegorz Palka oraz Jerzy Uścinowicz z Wydziału Architektury Politechniki Białostockiej. Muzeum prowadzi działalność wystawienniczą i edukacyjno-warsztatową. Latem na terenie skansenu odbywają się imprezy folklorystyczne, m.in. Niedziela św. Rocha organizowana od 1977 (od 2023 połączona z Kurpiowskim Jarmarkiem Rękodzieła i Staroci). Zabytki Na trasie zwiedzania muzeum znajdują się 34 obiekty: Studnia z Brańszczyka (rekonstrukcja) Dworek z Brzózek, I poł. XIX wieku Leśniczówka z Zawodzia, pocz. XX wieku Bróg do przechowywania siana z Morgownik (rekonstrukcja) Spichlerz z Cięćka, koniec XIX wieku Pomnik Stacha Konwy (replika, oryginał z 1922 zniszczony podczas II wojny światowej) Ule-kłody tzw. stojaki, XIX wiek Altana widokowa Chałupa z Myszyńca Starego, koniec XIX wieku Stodoła kurpiowska z Wejda, XIX wiek Kierat ze Zdrębiska, XIX wiek Spichlerz z Piątkowizny, pocz. XX wieku Folusz do sukna z Jurek, koniec XIX wieku Wiatrak z Plewek, 1920 Skrzynkowe ule ramowe, pocz. XIX wieku Buda rybacka Łódź dębowa z wczesnego średniowiecza Chałupa z Kadzidła, XIX wiek Spichlerz z Kadzidła, 1915 Spichlerz z Dylewa Starego, przełom XVIII/XIX wieku Folusz do sukna Chałupa z Gawrych, koniec XVIII wieku Olejarnia z Witowego Mostu, XIX wiek Kuźnia z Zalasa, koniec XVIII wieku Młyn wodny z Dobregolasu, II poł. XIX wieku Chałupa z Witowego Mostu, II poł. XIX wieku Chałupa z Baranowa, 1805 Obora z Wyku, koniec XIX wieku Stodoła z Dobregolasu, koniec XIX wieku Karczma z Dylewa Altana widokowa Chałupa z Łysych, 1923 Odrzynki drzew bartnych Ule-kłody, XIX wiek. Przypisy Bibliografia Jerzy Jastrzębski, Skansen kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie, Łomża 2007. Urszula Kuczyńska, Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie (przewodnik), Muzeum Okręgowe w Łomży 1997, ISBN 83-87108-02-2. Marian Pokropek, Adam Chętnik – badacz Kurpiowszczyzny, Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe, Muzeum Okręgowe w Ostrołęce, 1992. Linki zewnętrzne Strona Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży Strona poświęcona Skansenowi w Nowogrodzie. skansenkurpiowski.republika.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-29)].