Pomnik „Rzeź Wołyńska” w Domostawie

Pomnik „Rzeź Wołyńska” w Domostawie – pomnik znajdujący się w miejscowości Domostawa w województwie podkarpackim, wzniesiony w pobliżu miejsca obsługi podróżnych „Bukowa – kierunek Rzeszów” przy drodze ekspresowej S19. Poświęcenie i odsłonięcie pomnika nastąpiło 14 lipca 2024 roku, trzy dni po 81. rocznicy kulminacji masowych zbrodni na Polakach na Wołyniu, tzw. Krwawej Niedzieli. 11 lipca 2026 roku, w 83. rocznicę Krwawej Niedzieli, w sąsiedztwie pomnika odsłonięta została natomiast Ściana Pamięci, zawierająca nazwy ponad 6 tys. miejscowości, w których OUN-UPA dokonała mordu na Polakach. Oficjalna nazwa tego miejsca to: Memoriał Ofiar Ludobójstwa na Kresach Wschodnich. Autorem pomnika jest Andrzej Pityński. 14-metrowy pomnik waży 14 ton i ma kształt polskiego orła, którego korpus jest umieszczony w płomieniach. Całkowita wysokość monumentu razem z cokołem wynosi 20 metrów. W środku orła znajduje się wycięty krzyż, a w jego przestrzeni umieszczone są trójzębne widły, symbolizujące tryzub, na które nabite jest ciało dziecka. U jego podstawy z jednej strony (awers), znajduje się rodzina z dziećmi – matka z dzieckiem na rękach – w płomieniach, a z drugiej (rewers), znajdują się głowy dzieci nabite na sztachety płotu, również umieszczone w płomieniach. W górnej części pomnika, na skrzydłach orła, umieszczone zostały nazwy miejscowości, w których doszło do mordów dokonywanych przez UPA. Historia Andrzej Pityński, od wielu lat działający w Stanach Zjednoczonych polski rzeźbiarz, tworzył projekt pomnika na zamówienie Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (SWAP) i ukończył go w 2017 roku. Projekt budził skrajne emocje ze względu na zawarty w nim drastyczny przekaz, jednak, jak przekonywał twórca i fundatorzy, zbrodnie UPA na ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej były bardzo drastyczne, i taki też powinien być pomnik, aby ukazać ogrom zbrodni. Monument ostał odlany z brązu w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych w 2018 roku. Fundatorzy chcieli, by pomnik był darem dla narodu polskiego od polskich weteranów ze Stanów Zjednoczonych oraz Kanady. Zobowiązali się do poniesienia wszelkich kosztów związanych z adaptacją miejsca pod pomnik, budową cokołu oraz transportem pomnika z Gliwic i jego montażu. Pierwotnie pomnik miał zostać odsłonięty 11 lipca 2018 roku, w 75. rocznicę rzezi wołyńskiej. Pomimo usilnych starań amerykańskich weteranów, nie udało się jednak znaleźć w Polsce lokalizacji. Nie chciały go postawić na swoim terenie: Jelenia Góra, Rzeszów, Kielce, Toruń i Stalowa Wola. W końcu zareagował ówczesny wójt gminy Jarocin w województwie podkarpackim Zbigniew Walczak. W 2018 roku spotkał się on z Pityńskim w jego rodzinnym domu w Ulanowie i przedstawił koncepcję posadowienia pomnika w Domostawie. Zgodę na taką lokalizację budowli wyrazili także fundatorzy monumentu. W 2018 roku Zbigniew Walczak powołał do życia Społeczny Komitet Budowy Pomnika „Rzeź Wołyńska”, będący inwestorem całego przedsięwzięcia. Jego intelektualne zaplecze stanowił tzw. Komitet Honorowy, w którego skład weszło wiele znanych osobistości, m.in. pisarz Stanisław Srokowski, dziennikarz Witold Gadowski, dr hab. Andrzej Zapałowski, dr hab. Włodzimierz Osadczy, dr Witold Zych i Dionizy Garbacz. Pierwszym prezesem Komitetu był ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski, po śmierci zastąpił go ks. Antoni Moskal, proboszcz parafii Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w Pielni w archidiecezji przemyskiej, kustosz pamięci o mieszkańcach wsi Borownica w gminie Bircza i innych wsi w Bieszczadach, pomordowanych w latach 1939–1947 przez ukraińskich nacjonalistów. 22 kwietnia 2021 roku, na XXIII Sesji Rady Gminy Jarocin, przyjęto uchwałę o wzniesieniu pomnika „Rzeź Wołyńska”. 10 lipca 2022 roku w Domostawie odbyła się uroczystość poświęcenia i wmurowania aktu erekcyjnego oraz ziemi pobranej z miejsc mordów na Wołyniu pod budowę pomnika. Prace budowlane rozpoczęły się w czerwcu 2023 roku. W ich ramach wybudowano i obłożono granitowymi płytami cokół monumentu, a ponadto urządzono dojazd do mieszczącej go działki, na której także wykarczowano pnie i korzenie drzew. Magazynowany w Gliwicach pomnik Andrzeja Pityńskiego został zdemontowany, a następnie przewieziony do gminy Jarocin na koszt Społecznego Komitetu Budowy Pomnika. Montaż części pomnika zakończył się na nieco ponad miesiąc przed jego odsłonięciem. Wszystkie prace wykonano za pieniądze pochodzące ze zbiórek społecznych, prowadzonych również w internecie – do końca 2023 roku Komitet zebrał ponad 590 tys. zł. 6 sierpnia 2025 roku pomnik został zdewastowany. Na jego cokole namalowane zostały banderowska czerwono-czarna flaga oraz ukraińskojęzyczny napis СЛАВА УПА (pol. „Sława UPA”). Odsłonięcie pomnika Uroczystość oficjalnego odsłonięcia pomnika miała miejsce 14 lipca 2024 roku, trzy dni po 81. rocznicy Krwawej Niedzieli. Uroczystość rozpoczęto nabożeństwem polowym, któremu przewodniczył ks. Antoni Moskal. Przecięcia wstęgi dokonali honorowi goście: Aniela Olszówka – była przewodnicząca Rady Gminy Jarocin, Jolanta Wołoszyn – obecna przewodnicząca Rady Gminy Jarocin, Grażyna Pityńska-Kumik – prezes Fundacji Patriotycznej im. Andrzeja Pityńskiego, Zygmunt Bielski – adiutant finansowy Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (SWAP) Okręg II w Nowym Jorku, Witold Zych – członek Komitetu Honorowego Społecznego Komitetu Budowy Pomnika „Rzeź Wołyńska”, Mieczysław Wójcik – członek Społecznego Komitetu Budowy Pomnika „Rzeź Wołyńska”, Witold Listowski – prezes Stowarzyszenia Kresowian Kędzierzyn Koźle i Tomasz Ziemski – autor koncepcji Memoriału Ofiar Ludobójstwa na Kresach Wschodnich. Uroczystość zgromadziła 20 tys. osób, wśród gości byli m.in. wójt gminy Jarocin Tomasz Podpora, członkowie Rady Gminy Jarocin, posłowie na Sejm RP: Andrzej Zapałowski, Grzegorz Braun, Tomasz Buczek, Krzysztof Tuduj, Bartłomiej Pejo, Włodzimierz Skalik, Roman Fritz, Tadeusz Samborski, Jerzy Materna i Paweł Jabłoński, członkowie Społecznego Komitetu Budowy Pomnika „Rzeź Wołyńska” z prezesem Zbigniewem Walczakiem na czele, członkowie Komitetu Honorowego Społecznego Komitetu Budowy Pomnika „Rzeź Wołyńska”, przedstawiciele wielu okolicznych samorządów, a także przedstawiciele różnych instytucji, tj. np. Policja, IPN oraz organizacje Polonii amerykańskiej. Podczas uroczystości Zbigniew Walczak, prezes Społecznego Komitetu Budowy Pomnika i wówczas już były wójt gminy Jarocin, zapowiedział, że za odsłoniętym monumentem w 2025 roku zostanie wybudowana Ściana Pamięci pomordowanych na Wołyniu (był już wówczas wyłoniony jej wykonawca), a cały teren będzie ogrodzony – ścianę tę odsłonięto 11 lipca 2026 roku, podczas uroczystych obchodów 83. rocznicy Krwawej Niedzieli. Znalazły się na niej nazwy ponad 6 tys. miejscowości, w których OUN-UPA dokonała mordu na Polakach. Natomiast na ponad miesiąc przed odsłonięciem pomnika „Rzeź Wołyńska” Walczak w wypowiedzi dla lokalnych mediów wyraził wolę utworzenia w Domostawie w niedalekiej przyszłości ośrodka dokumentującego ludobójstwo na Kresach Wschodnich na wzór Muzeum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie. Andrzej Pityński (pośmiertnie), Zbigniew Walczak oraz Rada Gminy Jarocin, a także historyk dr Witold Zych, zostali laureatami Nagrody im. Witolda Hulewicza. Przyznano ją za decyzję o przyjęciu pomnika upamiętniającego rzeź wołyńską i postawieniu go przy Via Carpatia. Odsłonięcie tego pomnika na terenie Polski miało jeszcze jedno ważne znaczenie. Od tego Andrzej Pityński uzależnił swoje pochowanie w Polsce. Uroczystości pogrzebowe zmarłego w 2020 roku rzeźbiarza rozpoczęły się 26 października 2024 roku mszą św. w kościele parafialnym pw. św. Jana Chrzciciela i św. Barbary w Ulanowie. Urna z prochami rzeźbiarza została złożona na miejscowym cmentarzu Świętej Trójcy. Przypisy Linki zewnętrzne Strona internetowa Społecznego Komitetu Budowy Pomnika „Rzeź Wołyńska” w Domostawie Zdjęcie pomnika