Kolumna Zygmunta III Wazy

Kolumna Zygmunta III Wazy – pomnik króla Zygmunta III Wazy znajdujący się na Placu Zamkowym w Warszawie. Monument został wzniesiony w latach 1643–1644 z fundacji Władysława IV Wazy według projektu Augustyna Locciego i Constantino Tencalli. Pomnik był restaurowany w latach 1885–1887 i 1929–1931. Został zniszczony przez Niemców we wrześniu 1944 i zrekonstruowany w latach 1948–1949. Opis Wzniesiona w 1644 roku Kolumna Zygmunta jest najstarszym świeckim pomnikiem w Warszawie, stanowiąc wraz z podłódzką Kolumną Mulinowicza dwa pierwsze tego typu pomniki kolumnowe wystawione ku czci osoby świeckiej w nowożytnej Europie, co zostało przerwane dopiero w 1810 roku, kiedy to w Paryżu wzniesiono Kolumnę Vendôme. Królewska kolumna została wystawiona z fundacji jego syna Władysława IV Wazy, który chciał w ten sposób uczcić pamięć swego ojca. Kolumna była pomnikiem cnót królewskich i obrazowała świecką i sakralną istotę władzy królewskiej. Jej wzniesienie miało cel polityczny (gloryfikacja dynastii Wazów i wzmocnienie władzy króla), dlatego też została umieszczona na placu przed Bramą Krakowską – w tamtym czasie najważniejszym węźle komunikacyjnym stolicy. Historia Projekt Koncepcję kolumny opracowali Augustyn Locci i Constantino Tencalla. Brązowy posąg króla wykonał specjalnie sprowadzony z Bolonii Clemente Molli, a odlew z brązu oraz cztery tablice inskrypcyjne – królewski giser Daniel Tym. Władca został przedstawiony w archaizowanej zbroi i bogato dekorowanym płaszczu koronacyjnym, z koroną na głowie, w prawej dłoni trzyma szablę, w lewej – podtrzymuje oparty o cokół krzyż łaciński, prawą nogę opiera o hełm ze strusimi piórami; na piersiach ma order Złotego Runa. Posąg został odlany w całości. Na jego cokole umieszczono datę 1644 oraz nazwiska rzeźbiarza i odlewnika. Trzon kolumny wykonano z jednego bloku zlepieńca zygmuntowskiego pochodzącego z kamieniołomu w Czerwonej Górze. Materiał odznaczał się strukturą zlepieńcową, z charakterystycznym wzorem „salcesonowym”. Z czasem ten gatunek zaczęto nazywać „Zygmuntówką”. Budowa Według relacji Albrychta Radziwiłła decyzją króla Władysława IV Wazy rozebrano domy klasztorne panien bernardynek, które król wcześniej wykupił w celu budowy pomnika, likwidując tym samym zabudowania przy bramie i murach miejskich, kolidujące z projektem pomnika. Projekt wywołał konflikt Władysława IV z nuncjuszem Mariem Filonardim. Największe protesty nuncjusza wzbudziło umieszczenie na kolumnie posągu króla (osoby świeckiej). Zgodnie z tradycją tego rodzaju wywyższenie było bowiem dotąd zarezerwowane dla Matki Boskiej, Chrystusa i świętych. Kolumnę przetransportowano do Warszawy Wisłą. Z przystani została przetoczona, prawdopodobnie ul. Mostową, i dalej wzdłuż murów obronnych na plac, w ciągu jednego dnia przez około 300 osób. Wspierało ich 200 żołnierzy z gwardii królewskiej. Pomnik został uroczyście odsłonięty 24 listopada 1644 roku. XVII–XIX wiek Kolumna została uszkodzona w czasie wojen szwedzkich w latach 1656–1657 i na początku XVIII wieku. Przechodziła kilka renowacji. Pierwszą w 1743 przeprowadził Franciszek Dąbrowski. Następną, w 1810, pod nadzorem grupy architektów wykonał Józef Boretti. W 1827 otaczające kolumnę ogrodzenie z żelaznych krat zmieniono na kamienne słupy połączone żelaznymi łańcuchami. W 1854, w związku z budową wodociągu, Henryk Marconi zaprojektował tam wodotrysk i nową oprawę pomnika. Podstawa kolumny została otoczona żeliwną balustradą i ozdobiona czterema tryskającymi wodą trytonami zaprojektowanymi przez niemieckiego rzeźbiarza Augusta Kissa. Zostały one odlane z cynku w warszawskiej fabryce Karola Juliusza Mintera. Wodotrysk uruchomiono w kwietniu 1855. W 1863 przeprowadzono kolejne prace renowacyjne kolumny pod kierunkiem Józefa Orłowskiego. W 1885 powołana do sprawa zbadania stanu pomnika komisja orzekła, że kolumna powinna zostać wymieniona. Generalną rekonstrukcją monumentu w latach 1885–1889 kierował Edward Cichocki. Wówczas zwietrzały trzon kolumny ze zlepieńca zygmuntowskiego zastąpiono granitowym, dostarczonym przez wiedeńską spółkę Union-Baugeselschaft. Zachowano wszystkie oryginalne części metalowe. Sosnowe drewno ze wzniesionego rusztowania, pochodzące z drzew ściętych bez uprzedniego żywicowania, decyzją prezydenta miasta Sokratesa Starynkiewicza zostało wykorzystane do budowy kościoła św. Wincentego à Paulo na cmentarzu Bródnowskim. Trzon pierwszej kolumny złożono na podwórzu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, gdzie można było go oglądać. XX wiek W latach 1929–1931 podczas prac renowacyjnych przywrócono otoczeniu kolumny pierwotny wygląd, usuwając basen, trytony i balustradę. Trytony zostały przewiezione do Muzeum Wodociągów i Kanalizacji na terenie Stacji Filtrów, gdzie zaginęły. Zgodnie z projektem przebudowy Placu Zamkowego w ramach niezrealizowanego planu Pabsta, Kolumna Zygmunta miała zostać zastąpiona wielką statuą germańskiej bogini zwycięstwa. Pomnik został zniszczony podczas powstania warszawskiego, w nocy z 1 na 2 września 1944. Posąg króla upadł jednak na ziemię w taki sposób, że nie uległ poważniejszym uszkodzeniom. Utrącone zostały tylko część przedramienia lewej ręki z krzyżem oraz szabla. Z pozostałych elementów monumentu wykonanych z brązu zaginęły: orły z girlandami, tablica umieszczona podczas konserwacji za czasów Augusta III Sasa oraz dwie tablice z cokołu – zachodnia i północna. Uszkodzoną rzeźbę przewieziono na saniach do kościoła św. Anny. Wiosną 1945 została ona pokazana na wystawie Warszawa oskarża w Muzeum Narodowym. Formalnie inicjatorami odbudowy pomnika byli pracownicy przemysłu metalowego, do których przyłączyły się związki zawodowe przemysłu budowlanego, ceramicznego i pokrewnych oraz chemicznego. W lutym powołano Komitet Odbudowy, na którego czele stanął Henryk Golański. Projekt odbudowy kolumny opracował Stanisław Żaryn. Brakujące części odlewu uzupełniła firma Braci Łopieńskich według projektu rzeźbiarskiego Józefa Gazego, a prace kamieniarskie wykonało przedsiębiorstwo J. Fedorowicza. Nowy trzon kolumny został wykonany z granitu strzegomskiego, pozyskanego latem 1948 (był to drugi blok, gdyż pierwszy uległ pęknięciu w kopalni granitu w Strzegomiu). Został on przywieziony do Warszawy koleją w październiku 1948, a prace nad jego obróbką trwały do marca 1949. Szlifowanie trzonu kolumny do przekroju walca i polerowanie odbywało się w specjalnym baraku na Krakowskim Przedmieściu. Ustawienie pomnika przewidziano w ramach budowy stołecznej Trasy W-Z. Posąg króla ustawiono na kolumnie 12 lipca 1949. Z powodu przebiegu trasy figurę przesunięto o 6 m w kierunku północno-wschodnim i lekko obrócono. Król został zwrócony twarzą do ul. Krakowskie Przedmieście (do 1944 roku był zwrócony do ul. Senatorskiej). Uroczyste odsłonięcie monumentu nastąpiło w dniu oddania do użytku trasy W-Z i osiedla Mariensztat 22 lipca 1949. W 1965 roku pomnik został wpisany do rejestru zabytków. W czasie przebudowy Placu Zamkowego w latach 70. (obniżenie poziomu placu o 0,5–1,5 m w celu wyrównania różnicy poziomów między wylotami ulic i Zamkiem) podstawa kolumny została uzupełniona kilkoma dodatkowymi stopniami z granitu. Dwa pierwsze trzony kolumny są eksponowane przy Zamku Królewskim (od strony Trasy W-Z). Opis kolumny Cokół kolumny przyozdabiają cztery brązowe tablice. Łaciński napis majuskułą od strony południowej po przetłumaczeniu na język polski brzmi: Czci i przywiązaniu Poświęconą Kolumnę tę Zygmuntowi III Władysław IV z rodu, miłości, talentów Syn; z elekcji, porządku, szczęścia Następca; Ze ślubów, serca i czynu Wdzięczny; Ojcu Ojczyzny, Rodzicowi najlepiej zasłużonemu, Roku Pańskiego 1643 Wystawić rozkazał, Któremu już, Sława wieniec, Potomność wdzięczność, Wiekuistość pomniki Wzniosła, albo jest dłużna. Od (obecnej) strony zachodniej: Od (obecnej) strony północnej: „Nie rośnie sława Zygmunta dzięki kolumnie ani głazom ciosanym: sam on dla siebie był górą: nie bierze on blasku od złota ani mocy od spiżu: blask jego był jaśniejszy od złota a mocniejszy od spiżu.” Tekst tablicy od (obecnej) strony wschodniej: „Tak w niebie, jak i na ziemi – król Zygmunt III wyróżniający się pobożnością i orężem, słusznie zyskał podwójną chwałę: z jednej strony miecz, z drugiej krzyż trzyma niemniej dzielną, jak pobożną dłonią: mieczem walczył, pod tym znakiem zwyciężył, pod tym znakiem żył bezpieczny, niezwyciężony, szczęśliwy. Teraz dzięki szczęśliwości, jaką dał na ziemi – sławny, a jaką zasłużył sobie w niebie – błogosławiony”. Oryginalna tablica od strony zachodniej zawiera wszystkie oficjalne tytuły Zygmunta III, północna duży kartusz herbowy i plakietkę z nazwiskiem ludwisarza Daniela Tyma oraz datę dokonania odlewów. Cokół wieńczą cztery spiżowe orły. Postać króla w rycerskiej zbroi, z szablą z krzyżem w ręku i koroną mierzy 275 cm. Pomnik ma 22 m wysokości. Inne informacje Kolumnę opisał Juliusz Słowacki w wierszu Uspokojenie. Z szablą władcy związany jest przesąd, że gdy miastu zagraża śmiertelne niebezpieczeństwo, król opuszcza szablę, natomiast w momentach dziejowych zwiastujących szczęśliwą odmianę losu – unosi ją do góry. Czerwono–czarna grafika przedstawiająca Kolumnę Zygmunta posłużyła jako tło do tekstu A Martyr For My Love For You zamieszczonego we wkładce albumu Icky Thump grupy The White Stripes. Galeria XVIII wiek XX wiek Zobacz też 10 złotych 1965 Kolumna Zygmunta 10 złotych 1966 Kolumna Zygmunta Przypisy Linki zewnętrzne Kolumna Zygmunta w portalu sztuka.net Archiwalne widoki kolumny w bibliotece Polona