Cmentarz żydowski w Warszawie (Wola)

Cmentarz żydowski w Warszawie – największy cmentarz żydowski w województwie mazowieckim, drugi co do wielkości w Polsce (po nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi) i jeden z największych na świecie. Cmentarz jest położony na warszawskich Powązkach przy ul. Okopowej 49/51, w dzielnicy Wola, obok nekropolii innych wyznań. Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,5 ha, znajduje się na nim około 200 tysięcy nagrobków (macew) stanowiących jeden z najcenniejszych zabytków małej architektury Warszawy i Polski. Teren cmentarza jest podzielony na kwatery: ortodoksyjną, postępową, dziecięcą, porządkową, wojskową i gettową, a w ortodoksyjnej jeszcze na kobiecą i męską oraz specjalną do chowania świętych ksiąg. Nekropolia jest czynna i służy żydowskiej społeczności Warszawy i okolic. Historia cmentarza W latach 1806–1918 W 1806 zarząd warszawskiej gminy żydowskiej wystąpił do rządu z prośbą o zgodę na urządzenie za rogatkami Wolskimi cmentarza dla ludności żydowskiej. Zgoda została wydana w tym samym roku, po czym natychmiast przystąpiono do urządzania cmentarza. Powołano wówczas bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, które administrowało nekropolią, a w swoich decyzjach było niezależne i w pełni autonomiczne. Do celów pochówkowych cmentarz został otworzony pod koniec tego samego roku. Pierwszą oficjalnie pochowaną osobą był Nachum, syn Nachuma z Siemiatycz (zm. 6 grudnia 1806). Jego nagrobek, wykonany prawdopodobnie w 1807 nie zachował się do dziś. Pierwszą kobietą pochowaną była Elka Junghoff z domu Mulrat, córka Jehudy Leiba Mulrata z Kalisza, żona kupca Kacpra Jezechiela Junghoffa. Data śmierci wyryta na jej nagrobku, 26 listopada 1804, jest prawdopodobnie błędna, gdyż wówczas pochówek odbyłby się dwa lata przed oficjalnym otwarciem cmentarza. Najstarszy znany zachowany nagrobek należy do Sary, córki Eliezera (zm. 8 września 1807). Przez wiele lat cmentarz był traktowany jako elitarny i był wykorzystywany przez bogatszą społeczność żydowską. Pochówki uboższych Żydów kierowano na cmentarz na Bródnie. W 1824 dokonano pierwszego rozszerzenia cmentarza. W latach 20. XIX wieku władze carskie powołały Dozór Bożniczy, któremu podporządkowano Administrację Pogrzebową spełniającą dokładnie te same zadania co bractwo pogrzebowe. Sytuacja mocno zbulwersowała członków Chewra Kadisza, który nie chcieli dopuścić do oddania funkcji administrowania cmentarzem. Cała procedura przejęcia cmentarza przez Administrację trwała do 1850. Po tym roku dokonano skromnej estetyzacji cmentarza, posadzono nieliczne drzewa, ogrodzono niektóre kwatery, a całość ogrodzono prowizorycznym, drewnianym parkanem. W latach 1856–1857 powołano specjalną komisję, która postulowała budowę nowego domu przedpogrzebowego, wyznaczenie alejek oraz posadzenie drzew. W 1828 został wzniesiony pierwszy dom przedpogrzebowy, ale już po trzech latach w 1831 został doszczętnie spalony przez wojska rosyjskie. Rok później wzniesiono nowy, murowany dom przedpogrzebowy, który rozbudowano w 1854. W 1840 i 1848 po raz kolejny dokonano rozszerzenia nekropolii. W 1873 za zgodą władz miejskich wybudowano mały most nad okopami, co ułatwiło konduktom pogrzebowym dotarcie na cmentarz prosto z ulicy Gęsiej. W 1860, 1863 i 1869 dokonano ostatnich rozszerzeń cmentarza. W 1885 postanowiono przenieść bezpłatne pogrzeby na cmentarz na Bródnie, co miało zaoszczędzić powierzchnię cmentarza oraz finanse, które przeznaczano na tego typu pochówki. Po zniwelowaniu w 1875 wału Lubomirskiego i przeprowadzeniu w jego miejscu ulicy Okopowej w 1887 nekropolia została włączona w granice administracyjne Warszawy. W 1877 z inicjatywy zamożnych członków warszawskiej gminy żydowskiej, wybudowano okazały, późnoklasycystyczny budynek mieszczący synagogę oraz dwa domy przedpogrzebowe. Lewy przeznaczony dla zmarłych mężczyzn, a prawy dla kobiet. Na piętrze mieszkał rabin z rodziną. Całość zaprojektował architekt Adolf Schimmelpfennig. W 1882 przed budynkiem wzniesiono studzienkę. W drugiej połowie XIX wieku otworzono specjalną szkółkę ogrodniczą, dzięki której na cmentarzu posadzono wiele pięknych i ozdobnych drzew. W 1913 potwierdzono zapis dzielący cmentarz na cztery części, co przynajmniej w małym stopniu zmniejszyło konflikty między Żydami ortodoksyjnymi a postępowymi. Między tymi grupami dochodziło również do kilku innych konfliktów, m.in. w sprawie niehebrajskich napisów na nagrobkach, długości przetrzymywania zwłok w domu przedpogrzebowym czy wystawiania ciała zmarłego na katafalku. W latach 1918–1939 Kiedy po zakończeniu I wojny światowej cmentarz został zupełnie zapełniony, wykorzystano system nasypów polegający na usunięciu nagrobków w kwaterze dziecięcej i usypaniu minimum 1 metra nowej warstwy ziemi na miejscach pochówku mających powyżej 50 lat. Było to konieczne z powodu ciasnoty i braku możliwości powiększenia terenu cmentarza. Jak dotąd dokonano 14 takich nasypów. W okresie międzywojennym cały cmentarz ogrodzono wysokim ceglanym murem. W 1936 dokonano ostatniego nasypu. W 1939 rozpoczęto budowę Mauzoleum Żydów Bojowników o Niepodległość Polski. W okresie II wojny światowej Podczas okupacji niemieckiej, w listopadzie 1940 nekropolia znalazła się w granicach getta, z którego została wyłączona w październiku 1941. Teren cmentarza stanowił ważną drogę szmuglu żywności do dzielnicy zamkniętej. Cmentarz został częściowo zdewastowany. Przeprowadzano na nim masowe pochówki osób zmarłych w getcie oraz zamordowanych w czasie wielkiej akcji deportacyjnej latem 1942 roku. 15 maja 1943 po likwidacji getta warszawskiego Niemcy wysadzili w powietrze wszystkie budynki znajdujące się na cmentarzu, w tym dom przedpogrzebowy z synagogą. Ocalała jedynie studzienka. W 1944 teren cmentarza był polem zaciętych walk powstańców z batalionów „Zośka” i „Parasol”. Okres powojenny i czasy współczesne Po zakończeniu wojny na cmentarzu ponownie zaczęły odbywać się pochówki. W międzyczasie władze państwowe planowały przeprowadzić nową ulicę przez środek cmentarza i usunięcie przy okazji ponad 5400 nagrobków. Owe plany nie zostały zrealizowane, dzięki czemu teren cmentarza ocalał. Cmentarz jest jednym z cennych zabytków Warszawy. W latach 90. Fundacja Rodziny Nissenbaumów, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie oraz inne organizacje dokonały odnowienia cmentarza, m.in. odrestaurowano studzienkę, wodotrysk z 1907, liczne groby, bramy wejściowe, oraz ocalałą z pożogi wojennej XIX-wieczną żelazną latarnię, która dziś po rekonstrukcji stoi na dziedzińcu przy wejściu na cmentarz. W międzyczasie wystawiono również kilka pomników. Od kwietnia 2010 działa Ochotniczy Hufiec Porządkowania Cm. Żydowskiego im. J. Rajnfelda, którego celem jest renowacja cmentarza. Jego spotkania odbywają się co miesiąc od kwietnia do listopada. W pracach Hufca uczestniczy zwykle kilkanaście osób. W dniu 14 kwietnia 2013 w akcji porządkowania cmentarza wzięło udział około 150 wolontariuszy. W drugiej dekadzie marca 2012 na długości kilkudziesięciu metrów zawalił się mur oddzielający nekropolię od Cmentarza Powązkowskiego. Gmina Wyznaniowa Starozakonnych w RP starała się o odbudowanie budynku synagogi oraz domów przedpogrzebowych, lecz Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie nie wyraziła na to zgody. Jak dotąd odkopano tylko fundamenty bożnicy oraz przedmioty tam znalezione, które są eksponowane na specjalnie do tego przeznaczonych wystawach. Cmentarz jest cały czas czynny i służy społeczności żydowskiej z Warszawy i okolic. Średnio odbywają się tutaj dwa pogrzeby w miesiącu. W latach 1960–1983 opiekunem cmentarza był Pinkus Szenicer, następnie jego syn Bolesław Szenicer. W 2002 zastąpił go Przemysław Szpilman, odwołany ze stanowiska w 2020. Obecnie dyrektorem cmentarza jest genealog i hebraista Witold Wrzosiński. Cmentarz jest udostępniony do zwiedzania. Od kilkudziesięciu lat w dzień Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny na cmentarzu odbywają się kwesty w celu pozyskania środków na renowację cmentarza. W 2011 odbyła się trzydziesta taka kwesta. Kwestują ludzie kultury i sztuki, to jest m.in. Maja Komorowska, Gołda Tencer, Marcin Święcicki, Jacek Dehnel, Józef Duriasz, Sławomir Holland, Emilia Krakowska i inni. Podczas odbywającego się rokrocznie w maju z inicjatywy Warszawskiej Gminy Wyznaniowej Żydowskiej festiwalu Otwarta Twarda organizowane są zarówno dzienne, jak i nocne wycieczki po terenie cmentarza. W lipcu 2014 cmentarz, razem z pięcioma innymi nekropoliami tworzącymi zespół zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach, został uznany za pomnik historii. W grudniu Sejm uchwalił ustawę o dotacji dla Fundacji Dziedzictwa Kulturowego, zgodnie z którą otrzymała ona 100 mln zł na uzupełnienie kapitału wieczystego. Dochody z inwestowania części kapitału wieczystego pochodzącej z dotacji ma ona przeznaczać na prowadzenie prac renowacyjnych, konserwatorskich i inwestycyjnych na cmentarzu. W 2019 wojewódzki konserwator zabytków wydał zgodę na wycięcie 716 (z ok. 8 tys.) znajdujących się na cmentarzu drzew, w większości chorych i stwarzających zagrożenie dla zabytkowych obiektów i pomników nagrobnych robinii akacjowych i klonów zwyczajnych. W 2021 na cmentarzu odbywał się średnio jeden pogrzeb w miesiącu. Położenie Cmentarz żydowski jest jedynym z niewielu zachowanych fizycznych śladów wielowiekowej obecności Żydów w tym mieście. Zgodnie z judaistyczną tradycją, umiejscowiony był poza murami miejskimi. Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,5 ha. Jest to pierwszy pod względem powierzchni cmentarz żydowski w województwie mazowieckim i drugi pod względem powierzchni w Polsce. Największy to cmentarz żydowski w Łodzi – 41,3 ha, ale jest uboższy, jeżeli brać pod uwagę liczbę zachowanych macew. Całość jest ogrodzona ceglanym murem. Pochowani i nagrobki Na cmentarzu znajduje się około 200 tysięcy nagrobków (macew), z których najstarszy pochodzi z 1807. Większość nagrobków, mierzących od kilkudziesięciu centymetrów do nawet 2 metrów wysokości, wykonanych jest z bogato zdobionych materiałów, m.in. granitu, różnokolorowego piaskowca czy kamienia. Zakończone są najczęściej trójkątnie lub półkoliście. W części reformowanej można dostrzec szereg monumentalnych grobów, sarkofagów, mauzoleów o bardzo bogatej stylistyce w których spoczywają liczni przedsiębiorcy, przemysłowcy, bankowcy, ludzie kultury i sztuki, lekarze czy politycy. Ich groby znacznie odbiegają od tradycyjnych macew, wykonane są w stylu empire czy mauretańskim. Są przeważnie przyozdobione w kolumny, portyki, rzeźby oraz czasami są ogrodzone metalowymi, kutymi ogrodzeniami. Do ciekawszych należą m.in.: grobowiec Samuela Poznańskiego z motywami korony, ksiąg, orła i innych; mauzoleum Bera Sonnenberga; sarkofag Wilhelma Landaua; grobowiec rodziny Lesserów; grobowiec rodziny Czerniakowów; grobowiec rodziny Eilsteinów; grobowiec rodziny Lewenfiszów; grobowiec rodziny Bergsonów; grobowiec rodziny Lichtenbaumów; grobowiec Gustawa i Leontyny Bergsonów; grób Esteri Racheli Kamińskiej; Mauzoleum Trzech Pisarzy. Pierwszy dopuszczony przez władze napis w języku polskim został wykonany w 1855 na grobie dyrektora Warszawskiej Szkoły Rabinów Antoniego Eisenbauma, jednak zapisane po polsku imiona i nazwiska pojawiały się sporadycznie już od 1830. Po 1855 inskrypcje polskojęzyczne wykonywano coraz częściej, czasem też w języku jidysz, niemieckim i rosyjskim. Groby rabinów Na cmentarzu znajduje się ok. 40 oheli rabinów, cadyków i talmudystów. Są to głównie skromne prostopadłościenne budynki bez żadnych ozdób i dekoracji. Do najstarszych należy zbudowany w 1822 bogato zdobiony ohel Berka Sonnenberga. Wśród wielu wybitnych rabinów należy wymienić: Izaak Cylkow (zm. 1908) – kaznodzieja i rabin Wielkiej Synagogi Chaim Dawidsohn (zm. 1854) – nadrabin Warszawy Izaak Kramsztyk (zm. 1889) – rabin postępowy, zesłaniec na Sybir Szlomo Zalman Lipszyc (zm. 1839) – nadrabin Warszawy Dow Ber Meisels (zm. 1870) – rabin krakowski i warszawski Jeszaja Muszkat (zm. 1866) – rabin Pragi Ber Percowicz (zm. 1961) – w latach 1945–1961 naczelny rabin Polski Abram Hirsz Perlmutter (zm. 1930) – rabin Warszawy, poseł RP Samuel Poznański (zm. 1921) – rabin i kaznodzieja Wielkiej Synagogi Chaim Pozner (zm. 1939) – rabin wojskowy Chaim Sołowiejczyk – rabin Natan Szpigelglas (zm. 1873) – rabin Majer Warszawiak (zm. 1941) – rabin, sekretarz generalny Związku Rabinów Jakub Zylbersztejn (zm. 1942) – rabin, pedagog, wychowawca, uczony Cwi Hirsz z Łomazów (zm. 1926) – cadyk z Radzymina Josef Kalisz (zm. 1936) – cadyk z Mszczonowa Menachem Kalisz (zm. 1918) – cadyk z Mszczonowa Israel Taub (zm. 1920) – cadyk z Dęblina Jaakow Taub (zm. 1920) – cadyk z Jabłonny Jaakow Dawid Taub (zm. 1926) – cadyk Mosze Aharon Taub (zm. 1919) – cadyk ze Zwolenia Chaim Biniamin Taub (zm. 1930) – cadyk ze Zwolenia Jaakow Jicchak Szapira (zm. 1882) – cadyk z Mogielnicy Alter Israel Szimon (zm. 1932) – cadyk z Mińska Mazowieckiego Ostrower Rebe (zm. 1873) – cadyk z Ostrowia Jakub Arie Guterman (zm. 1874) – cadyk z Radzymina Aaron Menachem Mendel Guterman (zm. 1934) – cadyk z Radzymina Elimelech Menachem Mendel Landau (zm. 1936) – cadyk ze Strykowa Jaakow Landau (zm. 1893) – cadyk z Jeżowa Jaakow Jicchak Dan Landau (zm. 1943) – cadyk ze Zgierza (symboliczny) Menachem Mendel Chaim Landau (zm. 1935) – cadyk z Zawiercia Mordechaj Menachem Mendel Kalisz (zm. 1868) – cadyk z Warki Menachem Mendel Kalisz (zm. 1919) – cadyk z Warki Abraham Mosze Kalisz (zm. 1938) – cadyk z Warki Jehoszua Łęczner (zm. 1873) – cadyk z Ostrowi Mazowieckiej Jicchak Zelig Morgenstern (zm. 1939) – cadyk z Sokołowa Podlaskiego Mosze Mordechaj Morgenstern (zm. 1929) – cadyk z Pilawy Jicchak Jaakow Rabinowicz (zm. 1905) – cadyk z Białej Rawskiej Josef Aharon Rabinowicz (zm. 1921) – cadyk z Warszawy Meir Szlomo Jehuda Rabinowicz (zm. 1942) – cadyk z Międzyrzeca Podlaskiego Salomon Henoch Rabinowicz (zm. 1942) – cadyk z Radomska Mordechaj Josef Twerski (zm. 1929) – cadyk ze Złotopola Immanuel Waltfried (zm. 1865) – cadyk z Przedborza Szmuel Weinberg – cadyk ze Słonimia Na terenie nekropolii znajduje się także symboliczna kwatera Bundu oraz kwatera żydowskich żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego, którzy polegli w obronie Warszawy w 1939 roku. Znajduje się tu pomnik Żołnierzy i Oficerów Żydowskich Poległych w II Wojnie Światowej. Groby innych osób Do najsłynniejszych pochowanych na cmentarzu należą również: Samuel Adalberg (zm. 1939) – historyk, paremiolog i folklorysta Ludwik Ajnsztajn (zm. 1941) – dziennikarz Izrael Ałapin (zm. 1907) – nauczyciel, drukarz, księgarz i wydawca Jan Ałapin (zm. 1943) – dermatolog Szymon An-ski (zm. 1920) – pisarz jidysz, publicysta, badacz folkloru Emil Apfelbaum (zm. 1946) – internista i kardiolog Wiktor Arkin (zm. 1982) – okulista Szymon Askenazy (zm. 1935) – historyk, głównie stosunków międzynarodowych XVIII i XIX w. Majer Bałaban (zm. 1942) – historyk orientalista, badacz dziejów Żydów w Polsce Zofia Banet-Fornalowa (zm. 2012) – historyk, esperantystka. Paulina Bauman (zm. 1912) – filantropka, fundatorka Szpitala Dziecięcego i szkół rzemieślniczych dla dziewcząt Salomon Bauman (zm. 1876) – kupiec, fundator Szpitala Dziecięcego Maks Baumritter (zm. 1892) – bankier Salomon Belis-Legis (zm. 1995) – literat Leon Berenson (zm. 1943) – prawnik, obrońca w procesach politycznych PPS Aleksandra Bergman (zm. 2005) – historyk i publicystka Stefan Bergman (zm. 2000) – publicysta i działacz komunistyczny Zofia Bergman-Zarębska (zm. 2013) – biolog Gabriel Bergson (zm. 1844) – kupiec Gustaw Bergson (zm. 1908) – kupiec Józef Bergson (zm. 1898) – bankier Ludwik Bergson (zm. 1857) – kupiec Ludwik Bergson (zm. 1940) – przedsiębiorca, filantrop, działacz społeczny Michał Bergson (zm. 1919) – prezes warszawskiej gminy żydowskiej Samuel Bergson (zm. 1911) – kupiec i filantrop Aleksander Berkenheim (zm. 1932) – działacz spółdzielczy Naftali Cwi Jehuda Berlin (zm. 1893) – rektor jesziwy w Wołożynie Szoel Berliner (zm. 1934) – matematyk Hersz Berliński (zm. 1944) – członek Poalej Syjon i ŻOB Irena Berman-Olecka (zm. 2000) – pedagog, działaczka społeczna Adolf Bernhardt (zm. 1870) – chirurg Ignacy Bernstein (zm. 1909) – zbieracz przysłów Majer Bersohn (zm. 1873) – fabrykant, fundator Szpitala Dziecięcego Mathias Bersohn (zm. 1908) – historyk i filantrop Jan Berson (zm. 1913) – przemysłowiec i filantrop Karol Bernstein (zm. 1890) – księgarz, wydawca Chana Białkowicz (zm. 1962) – aktorka Izrael Białkowicz (zm. 1959) – aktor Michał Białkowicz (zm. 1990) – działacz kultury, aktor Salomon Biber (zm. 1931) – pisarz i dziennikarz Michał Biberstein (zm. 1951) – prezes Komitetu Żydowskiego we Włocławku Mieczysław Bibrowski (zm. 2000) – prawnik, dziennikarz, poeta, tłumacz Adam Bielecki (zm. 2001) – historyk Iza Bieżuńska-Małowist (zm. 1995) – historyk starożytności Maksymilian Biro (zm. 1942) – neurolog Adina Blady-Szwajger (zm. 1993) – lekarz Abrasza Blum (zm. 1943) – członek Bundu i ŻOB (symbolicznie) Luba Blum-Bielicka (zm. 1973) – działaczka, pielęgniarka Eliezer Błones (zm. 1943) – uczestnik powstania w getcie warszawskim Guta Błones (zm. 1943) – uczestniczka powstania w getcie warszawskim Jurek Błones (zm. 1943) – uczestnik powstania w getcie warszawskim Bernard Borg (zm. 1968) – działacz komunistyczny Maurycy Brauman (zm. 1879) – prezes warszawskiej gminy żydowskiej Mieczysław Braun (zm. 1942) – poeta, adwokat Sebastian Bregman (zm. 1939) – prezes warszawskiej gminy żydowskiej Ludwik Eliasz Bregman (zm. 1941) – neurolog Jan Breslauer (zm. 1897) – księgarz Szmuel Bresław (zm. 1942) – publicysta, działacz ruchu oporu w getcie warszawskim Mojżesz Broderson (zm. 1956) – poeta, malarz i rysownik Atalia Buksdorf (zm. 2003) – dziennikarka „Trybuny Ludu” i „Głosu Wielkopolski” Chewel Buzgan (zm. 1971) – reżyser oraz aktor teatralny i filmowy Zygmunt Bychowski (zm. 1934) – neurolog, radny Warszawy Elchanan Cajtlin (zm. 1941) – literat, dziennikarz Israel Cenceminer (zm. 1819) – kupiec, fundator cmentarza Gabriel Centnerszwer (zm. 1917) – wydawca książek Jakub Centnerszwer (zm. 1880) – matematyk i pedagog Szmul Centnerszwer (zm. 1938) – chirurg Natan Ceranka (zm. 1979) – adwokat Ferdynand Chaber (zm. 2005) – działacz polityczny Seweryn Chajtman (zm. 2012) – naukowiec, inżynier organizacji zarządzania w przemyśle Ludwik Chwat (zm. 1914) – chirurg, ordynator szpitala żydowskiego Henryk Cieszyński (zm. 2002) – działacz komunistyczny Samuel Cunge (zm. 1942) – chirurg Adam Cygielstrejch (zm. 1935) – psycholog Adam Czarka (zm. 1987) – aktor teatralny Maria Czarniewicz-Eisenbach (zm. 1983) – doktor pedagogiki Adam Czerniaków (zm. 1942) – działacz społeczny, prezes Judenratu w getcie warszawskim Felicja Czerniaków (zm. 1950) – filozof i pedagog Szymon Datner (zm. 1989) – historyk Noe Dawidsohn (zm. 1928) – okulista, działacz syjonistyczny Zygmunt Dekler (zm. 1919) – lotnik Samuel Dickstein (zm. 1939) – profesor, matematyk Jakub Dinezon (zm. 1919) – pisarz jidysz Bernard Dobrzyński (zm. 1938) – agronom, organizator pracy Żydów na roli Zofia Dromlewiczowa (zm. 1938) – pisarka, scenarzystka Gerszon Dua (zm. 1948) – działacz komunistyczny Marek Edelman (zm. 2009) – działacz społeczny i polityczny, kardiolog, ostatni przywódca powstania w getcie warszawskim, bojownik ŻOB i AL Bolesław Eiger (zm. 1923) – fabrykant, radny Warszawy Marian Eiger (zm. 1939) – lekarz fizjolog Antoni Eisenbaum (zm. 1852) – dyrektor Szkoły Rabinów Fryderyka Eisenbaum (zm. 1856) – przełożona szkoły Izaak Eliasberg (zm. 1929) – lekarz, społecznik Jakub Elsenberg (zm. 1886) – literat, pedagog Pola Elster (zm. 1944) – członek Poalej Syjon i KRN Jakub Elzenberg (zm. 1886) – działacz asymilatorski Adam Epstein (zm. 1870) – bankier, filantrop Herman Epstein (zm. 1867), bankier, przemysłowiec Jakub Epstein (zm. 1843) – kupiec, założyciel szpitala żydowskiego Mikołaj Epstein (zm. 1863) – powstaniec styczniowy Ilia Epsztejn (zm. 1994) – ekonomista Eliahu Erlich (zm. 1944) – uczestnik powstania w getcie warszawskim Piotr Erlich (zm. 1982) – aktor Abraham Essenfeld (zm. 1986) – działacz kombatancki Henryk Ettinger (zm. 1929) – adwokat Joel Ettinger (zm. 1847) – nauczyciel Jakub Karol Ettinger (zm. 1907) – ordynator szpitala żydowskiego Maksymilian Fajans (zm. 1890) – litograf, rysownik Maurycy Fajans (zm. 1897) – przemysłowiec i pionier żeglugi parowej na Wiśle Józef Fajngold (zm. 1998) – artysta, rzeźbiarz, złotnik Maria Falkowska (zm. 1998) – pedagog Leon Feiner (zm. 1945) – adwokat, działacz Bundu i Żegoty Moses Feinkind (zm. 1869) – kupiec, prezes warszawskiej gminy żydowskiej Mojżesz Abram Feldsztein (zm. 1936) – prezes warszawskiej gminy żydowskiej Elie Dawid Finkiel (zm. 1918) – dziennikarz Szachna-Benisz Fiszman (zm. 1936) – przedsiębiorca, filantrop Henryk Fiszel (zm. 1984) – profesor Uniwersytetu Warszawskiego Aleksander Flamberg (zm. 1926) – szachista Edward Flatau (zm. 1932) – lekarz neurolog Jakub Ludwik Flatau (zm. 1862) – kupiec Maksymilian Flaum (zm. 1933) – lekarz, publicysta, tłumacz, przyrodnik Adolf Forbert (zm. 1992) – operator filmowy Maksymilian Frankfurt (zm. 1962) – fotooperator Edward Natan Frenk (zm. 1924) – historyk, tłumacz Zalman Fridrich (zm. 1943) – uczestnik powstania w getcie warszawskim Michał Friedman (zm. 2006) – pedagog oraz tłumacz języka hebrajskiego i jidysz Roman Frister (zm. 2015) – pisarz, dziennikarz i działacz kulturalny. Dawid Friszman (zm. 1922) – pisarz, wydawca Abraham Szalom Frydberg (zm. 1902) – pisarz Gabriel Fryszdorf (zm. 1943) – uczestnik powstania w getcie warszawskim Aleksander Fryszman (zm. 1939) – urolog Jerzy Fryszman (zm. 1976) – urolog Marian Fuks (zm. 2022) – historyk, publicysta, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego, organizator Muzeum Moniuszkowskiego, pułkownik Wojska Polskiego, zasłużony dla miasta st. Warszawy Leon Gangel (zm. 1973) – lekarz, działacz komunistyczny Mieczysław Gantz (zm. 1939) – laryngolog Leon Garbarski (zm. 1979) – aktor Małgorzata Gebert (zm. 2011) – działaczka humanitarna Józef Gitler-Barski (zm. 1990) – ekonomista, działacz polityczny i społeczności żydowskiej Jan Glücksberg (zm. 1859) – księgarz, wydawca Maksymilian Glücksberg (zm. 1894) – adwokat, publicysta Michał Glücksberg (zm. 1907) – księgarz, wydawca Natan Glücksberg (zm. 1831) – księgarz Rafał Glücksman (zm. 1962) – założyciel wydawnictwa „Auriga” Uri Nissan Gnessin (zm. 1913) – pisarz Abraham Goldberg (zm. 1933) – redaktor naczelny „Hajntu” Adolf Goldfeder (zm. 1896) – bankier Samuel Goldflam (zm. 1932) – lekarz internista i neurolog Paweł Goldkraut (zm. 1978) – inżynier, budowniczy dróg i mostów Izaak Goldman (zm. 1888) – nauczyciel Szkoły Rabinów Cecylia Goldman-Landauowa (zm. 1935) – dyrektor gimnazjum Leon Goldsobel (zm. 1926) – lekarz, powstaniec styczniowy Leon Goldstand (zm. 1858) – bankier Józef Goldszmit (zm. 1896) – adwokat i ojciec Janusza Korczaka Fajgele Goldsztein (zm. 1943) – uczestniczka powstania w getcie warszawskim Henryk Górka (zm. 1942) – dziennikarz sportowy, działacz społeczny Maria Grinberg (zm. 1994) – historyk Maurycy Grodzieński (zm. 1927) – architekt Izrael Leon Grosglik (zm. 1904) – sekretarz gminy żydowskiej Zygmunt Gross (zm. 1995) – kompozytor i adwokat Bronisław Grosser (zm. 1912) – działacz Bundu Paweł Grossman (zm. 1966) – działacz anarchistyczny i socjalistyczny Szymon Grycendler (zm. 1917) – kantor Michał Grynberg (zm. 2000) – historyk Abe Gutnajer (zm. 1942) – marszand i antykwariusz Adolf Hantke (zm. 1859) – kupiec Maksymilian Heilpern (zm. 1924) – przyrodnik Aleksander Hertz (zm. 1928) – producent filmowy Karol Hertz (zm. 1904) – matematyk, nauczyciel Maurycy Hertz (zm. 1931) – lekarz laryngolog Ludwik Maurycy Hirszfeld (zm. 1876) – anatom Aleksander Hochgemain-Homański (zm. 1930) – adwokat Zygmunt Hoffman (zm. 1992) – historyk Marek Holzman (zm. 1982) – fotografik Elżbieta Horn (zm. 2005) – historyk Maurycy Horn (zm. 2000) – historyk, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego Rachela Hutner (zm. 2008) – nestorka polskiego pielęgniarstwa Józef Izbicki (zm. 1928) – działacz Bundu Samuel Jakub Jackan (zm. 1936) – pionier prasy żydowskiej w Polsce Józef Janasz (zm. 1868) – kupiec Józef Jankielewicz (zm. 1920) – działacz Bundu Leon Jeannot (zm. 1997) – reżyser filmowy Noemi Jungbach (zm. 1986) – aktorka Kacper Junghof (zm. 1830) – kupiec, major ułanów Chaskiel Kameraz (zm. 1971) – działacz komunistyczny Ninel Kameraz-Kos (zm. 2011) – malarka, badaczka obyczajów Żydów polskich Ester Rachel Kamińska (zm. 1925) – jedna z najwybitniejszych żydowskich aktorek teatralnych Regina Kamińska (zm. 1913) – aktorka Stanisław Aleksander Kempner (zm. 1924) – profesor, ekonomista Menachem Kipnis (zm. 1942) – autor tekstów satyrycznych i piosenek Ewa Kirszbaum (zm. 1944) – działaczka Bundu Herman Kirszbaum (zm. 1944) – działacz Bundu Eliahu Kirszbraun (zm. 1931) – poseł RP, działacz Agudat Israel Jakub Kirszrot (zm. 1920) – adwokat, historyk, członek zarządu Gminy Żydowskiej w Warszawie Jan Kirszrot (zm. 1912) – nauczyciel, działacz społeczny Józef Kirszrot-Prawnicki (zm. 1906) – adwokat Fabian Klingsland (zm. 1924) – kupiec, mecenas polskich pisarzy Eli Kochański (zm. 1940) – muzyk, wiolonczelista Marek Koenigstein (zm. 1955) – lekarz, otorynolaryngolog Wilhelm Kohn (zm. 1882) – ordynator szpitala żydowskiego Chana Kolska – 106-letnia warszawianka Henryk Kon (zm. 1949) – adwokat Bernard Konieczny (zm. 1980) – inżynier, działacz komunistyczny Leon Konitz (zm. 1895) – ginekolog Samuel Konitz (zm. 1879) – przedsiębiorca, działacz społeczny, ziemianin Mikołaj Korenfeld (zm. 1931) – adwokat, publicysta Noemi Korsan-Ekert (zm. 2013) – aktorka i reżyser teatralna Estera Kowalska (zm. 1980) – aktorka Irena Jadwiga Kozłowska (zm. 1992) – pisarka, prozaik Feliks Kramsztyk (zm. 1918) – adwokat, publicysta Stanisław Kramsztyk (zm. 1906) – naukowiec, fizyk, popularyzator nauki Zygmunt Kramsztyk (zm. 1920) – lekarz Szpitala Starozakonnych Julian Kraushar (zm. 1928) – inżynier, działacz społeczny Samuel Eleazar Kronenberg (zm. 1826) – kupiec i bankier Tekla Kronenberg (zm. 1848) – żona Samuela Kronenberga Henryk Kroszczor (zm. 1979) – historyk, publicysta Maria Krych (zm. 2005) – tłumaczka Klementyna Krymko (zm. 2006) – reżyser radiowy Magnus Kryński (zm. 1916) – publicysta Bronisław Krystall (zm. 1983) – mecenas sztuki Izabella Krystall (zm. 1918) – skrzypaczka Wiktor Kubiak (zm. 2013) – biznesmen, manager muzyczny Ludwika Kwart (zm. 2004) – lekarz stomatolog Adam Kwaterko (zm. 1993) – redaktor Fołks Sztyme Michał Landau (zm. 1896) – szachista i przemysłowiec Wilhelm Landau (zm. 1899) – bankier Michał Landy (zm. 1861) – uczeń, uczestnik manifestacji patriotycznej 8 kwietnia 1861 roku Anatol Lawina (zm. 2006) – działacz opozycji demokratycznej w PRL Szmul Lehman (zm. 1941) – badacz folkloru żydowskiego Jakub Lejkin (zm. 1942) – adwokat, kolaborant okresu II wojny światowej Władysław Lemm (zm. 2010) – fotografik Arie Lerner (zm. 2002) – działacz, więzień polityczny Bernard Lesman (zm. 1878) – księgarz, dziadek Bolesława Leśmiana Aleksander Lesser (zm. 1884) – malarz Lewi Lesser (zm. 1870) – kupiec Józef Leszczyński (zm. 1935) – działacz Bundu Izydor Lewak (zm. 1941) – wiolonczelista Joel Dawid Lewenstein-Straszuński (zm. 1850) – kantor, kompozytor i śpiewak operowy Aleksander Lewin (zm. 2002) – pedagog Jerzy Lewiński (zm. 2006) – adwokat, kierownik III Rejonu Służby Porządkowej w getcie warszawskim Izydor Lotto (zm. 1927) – skrzypek Filip Lubelski (zm. 1879) – lekarz, powstaniec listopadowy Stanisław Leopold Lubliner (zm. 1937) – lekarz, laryngolog i ftyzjatra Łazarz Łabędź (zm. 1941) – syjonista, członek Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w latach 1937–1939 oraz członek Rady Starszych Irena Majchrzak (zm. 2011) – pedagog, socjolog, autorka odimiennej metody nauki czytania Marian Małowist (zm. 1988) – historyk Bronisław Mansperl (zm. 1915) – porucznik I Brygady Legionów Bernard Ber Mark (zm. 1966) – historyk żydowski, działacz komunistyczny Joachim Markowicz (zm. 1964) – adwokat, jako prokurator Generalnej Prokuratury był oskarżycielem w „Procesie 10” po Poznańskim Czerwcu Stefan Marody (zm. 2005) – dziennikarz Rafał Medres (zm. 1934) – inżynier elektryk, ojciec W. Grosza Uszer Izrael Mendelson (zm. 1935) – poseł i senator RP Stanisław Mendelson (zm. 1913) – działacz socjalistyczny Helena Merenholc (zm. 1997) – pedagog, reżyser radiowy Samuel Henryk Merzbach (zm. 1874) – poeta, księgarz, wydawca Zygmunt Merzbach (zm. 1852) – księgarz, wydawca Szymon Methal (zm. 1921) – szachista i kompozytor szachowy Herman Meyer (zm. 1898) – kupiec Leopold Méyet (zm. 1912) – adwokat, literat, kolekcjoner Bolesław Milewicz (zm. 1982) – działacz oświatowy Salomon Mintz (zm. 1931) – lekarz Klara Mirska (zm. 1990) – pisarka Michał Mirski (zm. 1994) – dziennikarz, publicysta, działacz komunistyczny Alina Molska (zm. 2011) – socjolog Rafał Molski (zm. 2000) – matematyk i filozof Abraham Morewski (zm. 1964) – aktor, pisarz Janina Morgensztern (zm. 1970) – historyk Jakub Mortkowicz (zm. 1931) – wydawca książek w międzywojennej Polsce Mojżesz Moszkowski (zm. 1904) – bibliotekarz Wielkiej Synagogi Michał Mozes (zm. 2011) – artysta cyrkowy specjalizujący się w występach w charakterze człowieka-gumy Juliusz Mutermilch (zm. 1921) – lekarz Walentyna Najdus-Smolar (zm. 2004) – historyk, profesor w Instytucie Historii PAN Naftali Herc Najmanowicz (zm. 1898) – pisarz, maskil Symche Natan (zm. 1946) – aktor Henryk Natanson (zm. 1895) – księgarz, bankier Jakub Natanson (zm. 1884) – profesor, chemik Ludwik Natanson (zm. 1896) – lekarz, prezes gminy żydowskiej Zelig Natanson (zm. 1879) – kupiec, bankier Daniel Neufeld (zm. 1874) – wydawca pisma „Jutrzenka” Ignacy Neufeld (zm. 1880) – uczeń Szymon Neuman (zm. 1927) – bankier Bronisław Nissenbaum (zm. 2006) – pierwszy w historii prezes Koła Sympatyków Legii Warszawa Hirsz Dawid Nomberg (zm. 1927) – pisarz, poseł RP Marian Norski-Nożyca (zm. 1980) – tekściarz i wykonawca piosenek Alfred Nossig (zm. 1943) – pisarz, publicysta Irena Nowakowska (zm. 2006) – socjolog Hilary Nussbaum (zm. 1895) – publicysta, historyk Leon Nudelman (zm. 1934) – inż. agronom, doktor medycyny Zofia Ochab (zm. 2011) – matematyk, córka Edwarda Ochaba Rudolf Okręt (zm. 1906) – redaktor „Gazety Handlowej” Lejb Olszaniecki (zm. 1934) – członek komitetu centralnego Cukunftu Samuel Orgelbrand (zm. 1868) – jeden z najsłynniejszych polskich drukarzy i wydawców Adolf Paprocki (zm. 1852) – nauczyciel Szkoły Rabinów Gertruda Pawlak-Finder (zm. 1997) – działaczka komunistyczna, żona Pawła Findera Samuel Peltyn (zm. 1896) – redaktor „Izraelity” Icchok Lejb Perec (zm. 1915) – pisarz jidysz Beniamin Perelmuter (zm. 1952) – architekt i inżynier Adolf Peretz (zm. 1933) – ekonomista, publicysta Feliks Perl (zm. 1927) – działacz socjalistyczny i publicysta Rafał Ber Perl (zm. 1848) – działacz społeczny, kupiec Mojżesz Pfefer (zm. 1919) – działacz społeczny, filantrop, fundator kieleckiej synagogi Henryk Piasecki (zm. 2003) – funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa PRL Jehoszua Piasek (zm. 1997) – dziennikarz Jakub Pik (zm. 1892) – optyk, działacz społeczny Józef Izaak Pinkiert (zm. 1998) – dyrektor Diory i RWT Janina Piwowarczyk-Wierzbowska (zm. 2001) – dziennikarka, literat Hanna Poznańska-Linde (zm. 2008) – lekarz, działaczka Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu Henryk Prajs (zm. 2018) – działacz społeczny i kombatancki, ostatni żyjący żołnierz 3 Pułku Szwoleżerów Mazowieckich Szaja Prywes (zm. 1903) – kupiec Daniel Przemysław (zm. 2012) – działacz społeczny i kombatancki Jakub Przeworski (zm. 1935) – księgarz, wydawca Marek Przeworski (zm. 1943) – wydawca, księgarz Markus Przeworski (zm. 1894) – fabrykant, właściciel cukrowni Wincenty Raabe (zm. 1927) – działacz socjalistyczny Edward Rajber (zm. 1984) – przewodniczący TSKŻ Marek Rakowski (zm. 1982) – tłumacz literatury na język jidysz Norbert Ramer (zm. 1996) – naukowiec Jan Paweł Rogalski (zm. 1993) – działacz anarchistyczny, redaktor Izaak Szymon Rosen (zm. 1848) – bankier, powstaniec 1830 Mathias Rosen (zm. 1865) – bankier, prezes gminy żydowskiej Zofia Rosenblum-Szymańska (zm. 1978) – lekarz pediatra Albert Rosental (zm. 1922) – ordynator szpitala Jana Bożego Dawid Rosenthal (zm. 1889) – lekarz naczelny szpitala żydowskiego Henryk Roterman (zm. 1996) – działacz społeczności żydowskiej Mateusz Rotwand (zm. 1898) – ordynator szpitala żydowskiego Jakub Rotwand (zm. 1913) – publicysta, sekretarz gminy żydowskiej Mordka Rozenfeld (zm. 1860) – kupiec, porucznik WP z 1830 r. Abraham Rozenfeld-Boncze (zm. 1942) – pisarz, literat i dziennikarz Samuel Rozental (zm. 1941) – neurolog Józef Różański (zm. 1981) – oficer NKWD i MBP Leon Rubin (zm. 1981) – redaktor „Fołks-Sztyme” Zofia Rudnicka (zm. 1981) – prawnik i sędzia, działaczka społeczna Majer Rundstein (zm. 1923) – prezes gminy żydowskiej, radny Warszawy Feliks Sachs (zm. 1935) – lekarz, działacz socjalistyczny Józef Sandel (zm. 1962) – historyk sztuki, publicysta Aron Serdyner (zm. 1865) – kupiec, filantrop, fundator synagogi Józef Seidenbeutel (zm. 1923) – malarz Paulina Seidenbeutel-Karbowska (zm. 1941) – lekarka, pianistka Ryszard Sielicki (zm. 2005) – kompozytor Wanda Sieradzka de Ruig (zm. 2008) – dziennikarka, tłumaczka, poetka, autorka tekstów piosenek i scenariuszy Aleksander Silbernik (zm. 1903) – kupiec Sara Słonimska (zm. 1897) – poetka, opiekunka kółka dramatycznego, zwolenniczka asymilacji Żydów Chaim Zelig Słonimski (zm. 1904) – astronom, matematyk Józef Słonimski (zm. 1934) – literat, lingwista Adam Słucki (zm. 1934) – inżynier mechanik Janusz Sokołowski (zm. 1997) – dyplomata, konsul RP w Rzymie Orko Sołowiejczyk (zm. 1942) – chirurg Ber Sonnenberg (zm. 1823) – sławny kupiec Kazimierz Sterling (zm. 1933) – adwokat Izaak Stern (zm. 1864) – nauczyciel Szkoły Rabinów Henryk Stifelman (zm. 1938) – architekt Emma Sunderland-Lesman (zm. 1887) – matka poety Bolesława Leśmiana Julian Stryjkowski (zm. 1996) – dziennikarz i prozaik Rachwia Szajman (1967) – działacz KZMP, KPP, KPD, KPB, PZPR Jerzy Szapiro (zm. 2011) – neurochirurg Pinkus Szenicer (zm. 1983) – wieloletni opiekun cmentarza Dawid Mojżesz Szeroszewski (zm. 1915) – bankier Chone Szmeruk (zm. 1997) – profesor literatury jidysz na Uniwersytecie Jerozolimskim Matatiahu Szoham (zm. 1937) – poeta hebrajski Michał Szuldenfrei (zm. 1965) – adwokat, członek Bundu, poseł Baruch Szulman (zm. 1906) – członek OB PPS, zamachowiec Jakub Szwajcer (zm. 1941) – lekarz Michał Szwejlich (zm. 1995) – aktor Nuchym Szyc (zm. 1990) – poeta, parasolnik Halina Szymańska (zm. 2006) – działaczka Paweł Śpiewak (1951-2023) – dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego, socjolog, historyk idei, nauczyciel akademicki, publicysta Szymon Tenenbaum (zm. 1941) – entomolog Samuel Tenenblatt (zm. 1982) – redaktor „Fołks-Sztyme” Bonawentura Toeplitz (zm. 1905) – przemysłowiec Leopold Toeplitz (zm. 1865) – przemysłowiec Teodor Toeplitz (zm. 1838) – kupiec i działacz społeczny Zygmunt Toeplitz (zm. 1934) – przemysłowiec Adolf Truskier (zm. 1941) – przemysłowiec, senator RP Jakub Tugendhold (zm. 1871) – dyrektor Szkoły Rabinów Feliks Tych (zm. 2015) – historyk i publicysta, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego Lucyna Tych (zm. 2019) – historyk, reżyser teatralna i telewizyjna Józef Urstein (zm. 1923) – aktor rewiowy Akiwa Uryson (zm. 1943) – lekarz internista, działacz społeczny Leon Wagenfisz (zm. 1911) – powstaniec styczniowy Helena Wajcman (zm. 1995) – dokumentalista, pracownik ŻIH Symcha Wajs (zm. 1999) – stomatolog i działacz społeczności żydowskiej Zygmunt Warszawer (zm. 1997) – ostatni żydowski mieszkaniec pochodzący z Łaskarzewa Elżbieta Wassongowa (zm. 2007) – polska tłumaczka literatury pięknej, redaktor książek Hipolit Wawelberg (zm. 1901) – współzałożyciel Szkoły im. Wawelberga i Rotwanda Jakub Weinles (zm. 1938) – malarz Jakub Leopold Weiss (zm. 1889) – kantor Icchak Majer Weisenberg (zm. 1938) – pisarz dramaturg Aleksander Wertheim (zm. 1849) – bankier Mieczysław Węgierko (zm. 1933) – ogrodnik cmentarza Paweł Wildstein (zm. 2008) – przewodniczący Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP Szymon Winawer (zm. 1919) – szachista Włodzimierz Winawer (zm. 1997) – adwokat Alfred Wiślicki (zm. 1995) – profesor Politechniki Warszawskiej Wacław Wiślicki (zm. 1935) – prezes Centrali Związków Kupców Żydowskich, poseł na Sejm II RP Mieczysław Wiśniak (zm. 2001) – podpułkownik WP, kawaler Orderu Virtuti Militari Szymon Wittenberg (zm. 1913) – założyciel i prezes Towarzystwa Somech Nofilm Estera Wodnar (zm. 1993) – reżyser teatralna Mieczysław Wodnar (zm. 2001) – pisarz, tłumacz, publicysta, znawca kultury i religii żydowskiej Henryk Wohl (zm. 1907) – skarbnik powstańczego Rządu Narodowego Bogdan Wojdowski (zm. 1994) – pisarz, krytyk literacki i teatralny, publicysta Jerzy Wolanowski (zm. 1933) – przemysłowiec Lucjan Wolanowski (zm. 2006) – pisarz, reporter, podróżnik, tłumacz Majer Wolanowski (zm. 1900) – przemysłowiec i fabrykant Sabina Wójcikiewicz (zm. 1941) – modelka Jadwiga Zachczyńska-Brojan (zm. 2006) – dziennikarka Zofia Zaks (zm. 2001) – historyk, przewodnicząca Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu Gecel Zalcstein (zm. 1841) – antykwariusz Maryla Zalejska-Komar (zm. 2004) – dziennikarka Feliks Zamenhof (zm. 1933) – lekarz-farmaceuta, esperantysta, brat Ludwika Zamenhofa Henryk Zamenhof (zm. 1932) – lekarz, esperantysta, brat Ludwika Zamenhof Klara Zamenhof (zm. 1924) – esperantystka, żona Ludwika Zamenhofa Leon Zamenhof (zm. 1934) – lekarz laryngolog, esperantysta, brat Ludwika Zamenhofa Ludwik Zamenhof (zm. 1917) – lekarz, twórca sztucznego, międzynarodowego języka esperanto Markus Zamenhof (zm. 1907) – radca stanu, ojciec Ludwika Zamenhofa Mojsej Zeldowicz (zm. 2008) – historyk rosyjskiej krytyki literackiej Adolf Zeligson (zm. 1919) – łódzki architekt Aleksander Ziemny (zm. 2009) – poeta, prozaik, reportażysta, tłumacz Ewa Zigielman (zm. 2001) – działaczka komunistyczna Roman Zimand (zm. 1992) – krytyk literatury Jakub Zonszajn (zm. 1962) – poeta Reuven Zygielbaum (zm. 2005) – aktor, działacz kulturalny Mojżesz Zylberfarb (zm. 1934) – działacz syjonistyczny Do dziś nie zachowały się nagrobki Samuela Adalberga, Eli Kochańskiego, Samuela Kronenberga oraz Gecla Zalcsteina. Groby symboliczne Na cmentarzu znajduje się wiele symbolicznych grobów i tablic głównie upamiętniających osoby zamordowane podczas II wojny światowej oraz osoby, które opuściły Polskę i zostały pochowane w innych miejscach. Wiktor Alter (zm. 1943) – działacz Bundu Anna Braude-Hellerowa (zm. 1943) – lekarz naczelny Szpitala Dziecięcego Aleksander Drożdżyński (zm. 1980) – dziennikarz, publicysta, pisarz, satyryk Henryk Ehrlich (zm. 1942) – działacz Bundu Artur Eisenbach (zm. 1992) – historyk Paweł Finder (zm. 1944) – chemik, działacz komunistyczny (min. I Sekretarz KC PPR) Jakub Goldberg (zm. 2002) – reżyser, scenarzysta i aktor Teodozja Goliborska-Gołąb (zm. 1992) – lekarka Abraham Gepner (zm. 1943) – prezes Centralnego Związku Kupców Bronisław Karbowski (zm. 1940) – lekarz Michał Klepfisz (zm. 1943) – członek Bundu i bojownik ŻOB Janusz Korczak (zm. 1942) – pedagog, pisarz Szymon Lewinson (zm. 1940) – urolog, oficer WP Jerzy Lipman (zm. 1983) – operator filmowy Leon Lipszowicz (zm. 1941) – neurolog Aleksander Margolis (zm. 1939) – lekarz, działacz Bundu Alina Margolis-Edelman (zm. 2008) – lekarka, działaczka społeczna Janina Mortkowiczowa (zm. 1960) – pisarka, tłumaczka Lejb Najdus (zm. 1918) – pisarz jidysz Stefan Rosental (zm. 1917) – lekarz Adam Rutkowski (zm. 1987) – historyk Aleksander Skotnicki (zm. 1944) – weterynarz, oficer rezerwy WP, partyzant AL Ignacy Sznajderman (zm. 1942) – lekarz neurolog Ryszard Szreter (zm. 1989) – żołnierz AK, powstaniec warszawski; wykładowca Uniwersytetu w Birmingham Stefania Wilczyńska (zm. 1942) – pedagog Lidia Zamenhof (zm. 1942) – propagatorka esperanto, bahaizmu oraz idei homaranismo Zofia Zamenhof (zm. 1942) – lekarz pediatra i internista W 2023 roku na cmentarzu odsłonięto grób symboliczny grupy Oneg Szabat. Pomniki Pomnik ofiar getta warszawskiego – ustawiony na masowej mogile, w której grzebano zmarłych w getcie. Pomnik został zaprojektowany przez Hannę Szmalenberg i Władysława Klamerusa. Pomnik przeprojektowano w 2021 roku, w wyniku nowych ustaleń prac archeologicznych, rewidujących granice grobów masowych. Nowe założenie w postaci dwóch wyniesionych obrysów grobów oraz totemu na środku placu zostało zaprojektowane w pracowni Archiworks przez Macieja Szpalerskiego, Karola Dzika oraz Krzysztofa Matuszewskiego. Upamiętnienie powstało na jednych z największych grobów masowych w Europie, w dwóch wykopanych blisko siebie dołach o wymiarach 10 × 10 m i 10 × 20 m, głębokich na około 8 m, spoczęło – według historyków – od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy bezimiennych ofiar. Pomnik Pamięci Dzieci – Ofiar Holokaustu – kształtem nawiązujący do wysokiego muru getta z drutem kolczastym, a w jego dolnej części znajdują się gruzy getta, na których powierzchni wkomponowano zdjęcia żydowskich dzieci, które zginęły w latach II wojny światowej. Pomnik został ufundowany przez Jacka Eisnera. Pomnik Janusza Korczaka – upamiętniający osobę Janusza Korczaka oraz dzieci, wychowanków jego domu dziecka. Pomnik pełni rolę jego symbolicznego grobu. Pomnik żydowskich oficerów Wojska Polskiego – upamiętniający zamordowanie kilkuset żydowskich oficerów i intelektualistów w Katyniu, Miednoje, Kozielsku, Ostaszkowie i Charkowie, odsłonięty 19 kwietnia 1997. Treść napisu w językach polskim, jidysz i hebrajskim brzmi: „Pamięci Żydów oficerów Wojska Polskiego zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 r. w Katyniu, Miednoje i Charkowie”. Pomnik Żołnierzy i Oficerów Żydowskich Poległych w II Wojnie Światowej – upamiętniający żołnierzy żydowskich poległych w czasie II wojny światowej. Treść w językach polskim, jidysz, hebrajskim i angielskim brzmi: „Ku pamięci Żydów żołnierzy Wojska Polskiego, bojowników gett, ruchu oporu i partyzantów poległych w walce z okupantem hitlerowskim w II wojnie światowej, których miejsca pochowania są nieznane”. Pomnik Bundowców i Cukunftowców Pomnik partyzantów oddziału GL im. Mordechaja Anielewicza Dwa pomniki granic getta – na murze cmentarza (od strony ulic Młynarskiej i Anielewicza). Mauzoleum Żydów Bojowników o Niepodległość Polski – zrealizowany w 2019 projekt powstał w okresie międzywojennym. Symbolika Macewy znajdujące się na cmentarzu żydowskim w Warszawie są niezwykle bogato zdobione. Ornamenty odnajdowane na nagrobkach mówią wiele o zmarłymi spoczywającymi pod nimi. Motywy najczęściej pojawiające się na macewach: dłonie kapłana – ułożone w geście symbolicznego błogosławieństwa, najczęściej na grobach osób pełniących posługę w świątyni, uważanych za potomków arcykapłana Aarona, osoby pochowane w grobach z takimi nagrobkami najczęściej noszą nazwisko Cohen. lew – oznacza osobę o imieniu Jehuda Arie lub Lejb (odpowiednio w hebrajskim i jidysz – lew), albo też kogoś niezwykle silnego lub odważnego. złamany kwiat lub drzewo – symbol niespodziewanej i gwałtownej śmierci. dłoń trzymająca nóż – symbol mohela, dokonującego rytualnego obrzezania. dłoń lejąca wodę z dzbana – na grobach osób z rodu Lewiego, obmywających dłonie kapłana przed nabożeństwem. księga – pochowany był uczonym w piśmie, rabinem. jeleń – symbol pokolenia Naftalego. gwiazda Dawida – symbol przynależności religijnej lub narodowej zmarłego. świecznik – występuje przede wszystkim na nagrobkach kobiet. Jest aluzją do zapalania i błogosławieństwa przez żydowskie kobiety świateł szabatu. baran – symbol miesiąca nisan. Cmentarz w kulturze Cmentarz, obecny w literaturze wspomnieniowej, stał się również tematem poezji – Mosze Knaphajs napisał utwór pt. Skarga mojego taty na cmentarzu na Gęsiej. Władysław Broniewski odnosi się do cmentarza w wierszu poświęconym ulicy Miłej pt. Ulica Miła: Jest to odniesienie o tyle nieprawidłowe, iż ulica Miła faktycznie nie dochodziła do murów cmentarza, zaś znajdująca się na jej przedłużeniu ulica Sochaczewska skręcała pod kątem prostym na północ i wpadała w ulicę Niską, która dochodzi do ulicy Okopowej na wysokości budynków szkoły św. Kingi. Ponadto sceneria cmentarza była wykorzystana jako plan zdjęciowy w takich filmach jak: Samson (jako cmentarz żydowski na Woli w Warszawie), Korczak (jako cmentarz żydowski na Woli w Warszawie) czy W ciemności (jako cmentarz żydowski we Lwowie). Zobacz też Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno) Cmentarz żydowski w Warszawie (Radość) Przypisy Bibliografia Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski, Spacerownik. Historyczne cmentarze Warszawy. Dodatek do Gazety Wyborczej, 28–29 października 2006. Hanna i Piotr Paszkiewiczowie, Monika Krajewska, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1992, ISBN 83-01-10518-6. Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 89–90. KarolK. Mórawski KarolK., Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich, Warszawa: Wydaw. PTTK [Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego] „Kraj”, 1989, ISBN 83-7005-129-4, OCLC 834707122 . Henryk Kroszczor: Cmentarz Żydowski w Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-04304-0. Leon Przysuskier, Cmentarze żydowskie w Warszawie: przewodnik ilustrowany, Radom 1992 Ignacy Schiper: Cmentarze żydowskie w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie Maor, 1938. Mapa WIG Warszawa Południe Pas 40 Słup 32 Warszawa 1932 Mapa WIG Warszawa Północ Pas 39 Słup 32 Warszawa 1933 Linki zewnętrzne Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie – informacje o cmentarzu Zarchiwizowana strona nekropolii. beisolam.jewish.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-07)]. Inskrypcje z nagrobków na portalu Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich Cmentarz żydowski w Warszawie na portalu Wirtualny Sztetl