Dom Zdrojowy w Świeradowie-Zdroju

Dom Zdrojowy w Świeradowie-Zdroju – budynek w Świeradowie-Zdroju, położony przy ulicy 3 Maja 1, będący częścią kompleksu uzdrowiskowego. Powstał w 1898 roku według projektu Karla Grossera w stylu eklektyzmu z elementami stylu alpejskiego oraz form neoromańskich i wczesnej secesji. Powierzchnia użytkowa budynku wynosi 5826 m², a kubatura 26 489 m³. Wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego pod nr. 903/J, a także do gminnej ewidencji zabytków miasta Świeradów-Zdrój. Położenie Dom Zdrojowy położony jest przy ulicy 3 Maja 1 w Świeradowie-Zdroju, w centrum miasta, w otoczeniu Parku Zdrojowego. Stanowi on część zespołu uzdrowiskowego, w skład którego wchodzi także dawny budynek Zarządu Uzdrowiska (po wschodniej stronie; obecny Pawilon B Domu Zdrojowego) oraz łącząca je Hala Spacerowa wraz z Pijalnią Wód. Kompleks ten znajduje się w kwartale ulic: Parkowej, Zdrojowej, marsz. J. Piłsudskiego i 3 Maja. Przed gmachem rozciąga się 160-metrowy taras z tzw. „sztuczną grotą”, a także przebiega tędy Główny Szlak Sudecki im. Mieczysława Orłowicza. Nieopodal Domu Zdrojowego znajduje się rzymskokatolicki kościół pw. św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny (pierwotnie pw. św. Jana Nepomucena), wzniesiony w latach 1898–1899 roku w stylu neogotyckim, zdobiony od strony fasady dwoma wieżami. Powstał on równocześnie wraz z Domem Zdrojowym, by służył katolickim kuracjuszom (w tym czasie istniała już w Świeradowie-Zdroju świątynia ewangelicka). Historia Pierwsza wzmianka o świeradowskich wodach mineralnych pojawiła się w książce berlińskiego lekarza Leonarda Thurneyssera, wydanej we Frankfurcie nad Odrą w 1572 roku. W tym czasie Świeradów-Zdrój był osadą robotników leśnych i należał do dóbr Schaffgotschów. Kilkanaście lat później, prawdopodobnie pomiędzy 1586 a 1590 rokiem, naukową penetrację Karkonoszy i Gór Izerskich przeprowadził przyrodnik i fizyk Kaspar Schwenckfeld. Wspomniał on w publikacji wydanej w 1600 roku w Lipsku o tamtejszym górnym źródle. Schaffgotschowie postanowili wykorzystać świeradowskie wody mineralne w sposób zorganizowany. W 1738 roku zbadano właściwości tamtejszych źródeł i specjalna komisja pod przewodnictwem dr. Weista z Pobiednej wydała orzeczenie, w którym zawarto ocenę źródeł. Stwierdzono, iż skutecznie leczą one szereg schorzeń i niedomagań, w tym stanów lękowych oraz chorób żołądka i wątroby. Rok 1768 stanowił początek zorganizowanej działalności uzdrowiskowej Świeradowa-Zdroju. Wówczas to powstał obok górnego źródła dom mieszkalny z 14 pokojami, zwany „starym domem źródlanym”. Stał się on w szybkim czasie niewystarczający, dlatego też ówczesny właściciel miejscowości, Karol Gotthard Schaffgotsch wzniósł w 1781 roku tak zwany „nowy dom źródlany” z 23 pokojami. Kilkanaście lat później powstał jeszcze jeden dom zdrojowy, w latach 1838–1839 Łazienki Leopolda, a w 1879 roku Łazienki Ludwika. 14 grudnia 1895 roku spłonął dom zdrojowy pochodzący z 1781 roku. Schaffgotschowie szybko podjęli decyzję o budowie nowego obiektu i kosztem pół miliona marek w miejsce spalonego budynku powstał nowy gmach Domu Zdrojowego z 45-metrową wieżą zegarową, ukończony w 1898 roku. W jego budowę zaangażowanych było ponad 600 robotników, a jego projekt opracował wrocławski architekt Karl Grosser. Wraz z domem zdrojowym wybudowano przyległą do niego, najdłuższą na Dolnym Śląsku halę spacerową długości 80 m wraz z pijalnią wód mineralnych oraz zakład kuracyjny – tzw. dom inspekcyjny, w którym mieściła się siedziba zarządu uzdrowiska, a przed gmachem powstał 160-metrowy taras, na którym umieszczono muszlę koncertową i liczne stoliki z krzesłami. Gmach przyjął pierwszych kuracjuszy w 1899 roku. W sezonie zimowym 1927/1928 przeprowadzono modernizację Domu Zdrojowego, w ramach której większą część pokoi gościnnych wyposażono w bieżącą ciepłą i zimną wodę, a niektóre w osobne łazienki i WC. W 1945 roku obiekt przejęło państwo polskie, pozostawiając go w zarządzie Ministerstwa Zdrowia. Pierwszym nominowanym dyrektorem Uzdrowiska Świeradów został Marian Siłkowski, który wraz z obsługą doprowadził do rozpoczęcia sezonu kuracyjnego 26 maja 1946 roku. W 1949 roku przebudowano mur oporowy przed Domem Zdrojowym oraz wyremontowano wieżę zegarową, a rok później salę teatralną Domu Zdrojowego przekształcono w kawiarnię. Dom Zdrojowy w tym czasie spełniał także istotną rolę w rozwoju życia kulturalnego Świeradowa-Zdroju. Prezentowane były w nim programy artystyczne amatorskich zespołów, a w sezonie grała orkiestra zdrojowa. W lutym 1970 roku doszło do pożaru Domu Zdrojowego, a jego gaszenie utrudniał brak wody, dlatego też strażacy zabezpieczali głównie drewnianą Halę Spacerową. Odbudowa gmachu trwała w latach 1971–1979, w ramach której przeprowadzono kompleksowy remont Domu Zdrojowego, nadbudowano ostatnią kondygnację, zmieniono konstrukcję i formy szczytów, a także zmieniono wystrój zewnętrzny i wnętrz kondygnacji powyżej przyziemia. W kolejnych latach Dom Zdrojowy był jeszcze wielokrotnie modernizowany. 14 stycznia 1988 roku cały kompleks uzdrowiskowy został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych. Z okazji 260. rocznicy ocembrowania pierwszych świeradowskich źródeł wód mineralnych, w 2014 roku otwarto tutaj Muzeum Górnictwa Uzdrowiskowego. Architektura zewnętrzna Dom Zdrojowy w Świeradowie-Zdroju to obiekt murowany z cegły pełnej, wzniesiony na kamiennym cokole z ciosów piaskowca, częściowo tynkowany i licowany białą cegłą okładzinową. Górna kondygnacja, nadbudowana po pożarze z lat 70. XX wieku, jest w całości otynkowana. Gmach kryty jest blachą miedzianą (korpus i wieża widokowa) i ocynkowaną (wykusz i wschodnia wieżyczka), a pierwotnie dachówką ceramiczną. Więźba dachu ma konstrukcję jętkowo-krokwiową na podwójnej ścianie stolcowej Ma nieregularny rzut. Zasadniczą część gmachu stanowi korpus o kształcie zbliżonym do prostokąta. Przylegają do niego liczne przybudówki o zróżnicowanej formie i gabarytach. Od zachodu znajduje prostokątna sala koncertowa, a od północnego-wschodu wieża z pięciobocznym, lekko spłaszczonym ryzalitem. Sama natomiast wieża jest sześciokondygnacyjna, niżej czworoboczna, a wyżej ośmioboczna, zwieńczona dwukondygnacyjnym hełmem z latarnią i iglicą. Między wieżą a korpusem wbudowano mały trójboczny portyk arkadowy. W północno-zachodniej części gmachu znajduje się trójkondygnacyjny ryzalit zwieńczony balkonem i urozmaicony narożnym wykuszem z baniastym hełmem. Dom Zdrojowy architektonicznie reprezentuje cechy stylu eklektycznego z elementami stylu alpejskiego oraz detalem o formach neoromańskich i wczesnosecesyjnych. Posiada bogaty detal – z kamienia (m.in. wsporniki, obramienia otworów, balkony, portyki wejścia tylnego i bocznego, kolumny, pilastry, arkady, gzymsy czy maszkarony) i ceramiki (blendy i obramienia otworów). Wejście do Domu Zdrojowego od strony północnej poprzedzono jednobiegowymi schodami betonowymi wykończonymi lastriko, a od strony zachodniej do sali koncertowej prowadzą betonowe schody z dużym podestem, ograniczone prostą balustradą z desek na stalowych słupkach. Ponadto wejścia do gmachu znajdują się od strony południowej (dwa otwory) i wschodniej, gdzie łączy się z Halą Spacerową. Wejście to ujęto w prostokątny otwór zamknięty pełnym łukiem, ujętym w wałkowate obramienie, ze zwornikiem z formie liściastego kartusza, w którego polu widnieje data budowy Domu Zdrojowego – „1898”. Architektura wnętrz Zachowano oryginalny układ komunikacyjny Domu Zdrojowego. Klatki schodowe połączone są z korytarzem środkowym, a krótki fragment korytarza w części wschodniej stanowi przejście do Hali Spacerowej. Sama natomiast główna klatka schodowa Domu Zdrojowego znajduje się w północno-zachodnim narożniku holu. Znajdują się tam szerokie dwubiegowe schody ze spocznikiem, ograniczone oryginalną ażurową metalową balustradą o motywach roślinnych. Ich stopnie obłożono drewnem. Wszystkie posadzki i podłogi Domu Zdrojowego zostały w czasie odbudowy po pożarze i w późniejszym okresie wymienione. Hol główny i korytarz są wyłożone płytkami marmurowymi, a części reprezentacyjnych pomieszczeń (kawiarnia i sala koncertowa) drewnianym parkietem. Ściany wewnątrz gmachu są murowane z cegły i tynkowane. W niektórych pomieszczeniach zachowały się drewniane boazerie (w jadalni i korytarzu przyziemia), a ściany holu głównego wykończono okładziną z płyt marmurowych. W kondygnacji przyziemia i holu drugiej kondygnacji zachował się neoromański detal w postaci zróżnicowanych podpór – kolumny holu przyziemia z koszowym kapitelem, otynkowanej kolumny w holu piętra z motywem liśćmi akantu czy wielobocznej kolumny z głowicą ozdobioną motywem liści kasztanowca. Stropy pomieszczeń reprezentacyjnych Domu Zdrojowego (hol i jadalnia) posiadają dekorację sztukatorską w formie elementów geometrycznych nawiązujących do motywów gotyckich oraz zgeometryzowanych fryzów roślinnych. Sala koncertowa sklepiona została potężnym trójprzęsłowym sklepieniem sieciowym z lunetami na gurtach ozdobionych ornamentalną dekoracją sztukatorską. Dom Zdrojowy posiada 262 miejsca noclegowe w pokojach jedno-, dwu- i trzyosobowych oraz w apartamentach. Wyposażony jest w spa, jadalnię, kawiarnię, salę gimnastyczną, pijalnię wody mineralnej, basen oraz sklepy z pamiątkami i naturalnymi kosmetykami. Działa tu też Muzeum Górnictwa Uzdrowiskowego, zlokalizowane w piwnicach gmachu. W początkowym okresie działalności, na parterze Domu Zdrojowego znajdowały się m.in. salony: gier, muzyczny i taneczny, a na wyższych kondygnacjach 70 pokoi gościnnych. Wnętrza zdobiły m.in. obrazy malarza Caerla Kaysera-Eichberga oraz rzeźby Wilhelma Gieseckego. Pozostałe obiekty kompleksu Hala Spacerowa Hala Spacerowa i Pijalnia Wód Mineralnych łączy ze sobą pozostałe dwa budynki zespołu kompleksu uzdrowiskowego. Ma kształt mocno wydłużony, opierając się o elewacje obydwu gmachów, a wieńczą ją otwory drzwiowe umieszczone w sklepionych podcieniach Domu Zdrojowego i dawnego gmachu Zarządu Uzdrowiska. Jest to najdłuższy tego typu obiekt na Dolnym Śląsku, o długości 80 m. Hala podzielona jest na dwa trakty, akcentowana w środkowej osi pięciobocznym ryzalitem południowym, stanowiącym pierwotnie obejście sześciobocznej sceny. Po przeciwnej stronie ryzalitu umieszczono Pijalnię Wód Mineralnych ze źródłem wody pitnej. W południowym ciągu Hali Spacerowej ciągną się natomiast przybudówki mieszczące małe pomieszczenia usługowo-handlowe. Jest ona obiektem o konstrukcji drewnianej (modrzewiowej) ryglowej na niskiej kamiennej podmurówce. Była ona pierwotnie ażurowa, w latach 20. XX wieku została przeszklona. Posiada murowane otynkowane wypełnienie z cegły w dolnej partii, a u góry wypełniona jest deskami stanowiącymi tło dla dekoracyjnych elementów, zdobiących belki konstrukcyjne. Nakryta jest stropem deskowym. Zachowały się oryginalne, stylizowane wczesnosecesyjne malowidła na modrzewiowych deskach stropowych, a w ryzalicie południowym eklektyczne malowidło przedstawiające herb Schaffgotschów z trzymaczami. Ponadto halę zdobi świecznik-korona przy wejściu z hali do pijalni. Budynek Zarządu Uzdrowiska Budynek Zarządu Uzdrowiska (późniejszy Pawilon B) powstał w 1899 roku (data ta widnieje w kartuszu nad wejściem od strony Hali Spacerowej), a w kolejnych dwóch latach go rozbudowano. Znajduje się we wschodniej części kompleksu uzdrowiskowego. Jest to obiekt murowany z cegły, wzniesiony na kamiennym cokole z ciosów piaskowca o rustykalnych licach. Posiada bogaty detal – kamienny (m.in. wsporniki, nadproża okienne, kolumny, gzymsy czy maszkarony), ceramiczny (obramienia otworów i żebra sklepienne) oraz drewniany (balkony na zaciosanych słupach oraz ażurowe balustrady i wsporniki). Wnętrza gmachu zostały zmodernizowane i przystosowane do współczesnych standardów. Zachował się natomiast częściowo wystrój biblioteki (późniejsza sala gimnastyczna) nakrytej dekoracyjnym drewnianym stropem. Galeria Przypisy Bibliografia AndrzejA. Grzelak AndrzejA., HenrykH. Szoka HenrykH. (red.), Świeradów Zdrój. Monografia historyczna miasta, Jelenia Góra: Wojewódzki Dom Kultury w Jeleniej Górze, 1989 (pol.). EwaE. Sawińska EwaE., Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Budynek Zarządu Uzdrowiska, ob. Dom Zdrojowy (Pawilon B), Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2009a (pol.). EwaE. Sawińska EwaE., Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Dom Zdrojowy, Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2009b (pol.). EwaE. Sawińska EwaE., Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Hala Spacerowa i Pijalna Wód Mineralnych, Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2009c (pol.). HenrykH. Szoka HenrykH., Uzdrowisko Świeradów – Czerniawa: zarys monograficzny, Świeradów Zdrój: Uzdrowisko „Świeradów – Czerniawa”, 2006, ISBN 978-83-924486-0-0 (pol.).