Spółdzielczy Dom Handlowy „Skarbek”

Spółdzielczy Dom Handlowy „Skarbek” (także Galeria „Skarbek”) – dom towarowy w Katowicach, zlokalizowany w zachodniej pierzei Rynku, na zbiegu ulicy 3 Maja i ulicy A. Mickiewicza, na terenie dzielnicy Śródmieście. Powstał w miejscu przedwojennego domu Adolfa Fröhlicha w latach 1971–1975 według projektu Juranda Jareckiego w stylu późnego funkcjonalizmu. Charakterystycznym elementem „Skarbka” są znajdujące się na jego elewacji pasy wyłożone aluminiowymi panelami – łuskami. Historia Przed powstaniem „Skarbka” Pierwotnie w miejscu Spółdzielczego Domu Handlowego „Skarbek” w Katowicach znajdowała się karczma dworska, powstała prawdopodobnie przed 1816 rokiem (według innego źródła jej istnienie poświadczał urbarz z początku XVIII wieku). Została ona uwieczniona na litografii Ernesta Wilhelma Knippla z połowy XIX wieku. Karczma istniała do 1864 roku, kiedy to uległa ona zawaleniu prawdopodobnie z uwagi na zły stan techniczny. W miejsce karczmy Adolf Fröhlich wzniósł jednopiętrowy dom, cofając linię pierzei zachodniej późniejszego Rynku. Mieścił się on przy Friedrichsplatz 1 (późniejszy Rynek). Działał tam m.in. sklep kolonialny Borinskiego, a po II wojnie światowej kawiarnia oraz sklep delikatesowy, który po odebraniu rodzinie Borinskich poszerzono o część cukierni. Budynek został wyburzony na początku lat 70. XX wieku. Projekt i budowa „Skarbka” Pierwsze koncepcje przebudowy północnej, północno-zachodniej i północno wschodniej części katowickiego Rynku pojawiły się w 1967 roku. Wedle tych planów w miejsce późniejszego „Skarbka” miał powstać piętnasto-szesnastopiętrowy gmach domu towarowego i administracji Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem”, lecz ostatecznie powstał tam dom handlowy „Skarbek”. Budynek został zaprojektowany przez Juranda Jareckiego i konstruktora Franciszka Klimka z katowickiego „Miastoprojektu”, a przy projektowaniu wnętrz współpracowali architekt Naso Łazowski i artysta plastyk Bogdan Bąbski. Jarecki zastosował nowatorską wówczas koncepcję domu handlowego pozbawionego otwartych witryn, tłumacząc to następująco: „Tak projektuje się na całym świecie. I nie chodzi tylko o naśladownictwo. Są to po prostu nowoczesne tendencje”. Jarecki był jednocześnie współprojektantem położonego w sąsiedztwie Spółdzielczego Domu Handlowego „Zenit”. 14 stycznia 1971 roku Miejska Rada Narodowa w Katowicach przyjęła uchwałę o konieczności wyburzenia budynków pod budowę „Skarbka”. Ich rozbiórkę przeprowadzono od początku 1971 roku, a 14 lipca tego samego roku został przekazany plac budowy pod budowę budynku. Głównym wykonawcą gmachu zostało Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego Nr 1 w Katowicach. Budowę rozpoczęto od robót przygotowawczych, a w trakcie dalszych prac natrafiono na wiele problemów, zwłaszcza z kurzawką. Pierwotnie Skarbek miał zostać oddany do użytku 22 lipca 1976 roku, lecz inwestor gmachu wystąpił z propozycją skrócenia terminu budowy o rok. „Skarbek” został ukończony 27 stycznia 1975 roku, w 30. rocznicę zajęcia miasta Katowice przez wojska sowieckie. Tego dnia odbył się odbiór techniczny „Skarbka”, a pierwszych klientów dom towarowy przyjął dzień później w godzinach południowych. Jego inwestorem była Powszechna Spółdzielnia Spożywców w Katowicach (od 1982 roku Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem” w Katowicach). Zatrudniono 300 osób, a klientów na każdym z pięter obsługiwało osiem kas. Na parterze otwarto kwiaciarnię, na antresoli supersam spożywczy o powierzchni 700 m², a na kolejnych trzech kondygnacjach stoiska z artykułami przemysłowymi oraz bar kawowy. Na nazwę budynku w maju 1971 roku rozpisano konkurs, a spośród 400 nadesłanych propozycji wybrano nazwę „Skarbek”. Modernizacje i dalsza działalność Po przemianach ustrojowych na elewacji „Skarbka” zaczęły pojawiać się reklamy wielkoformatowe, a także zainstalowano ekran diodowy o powierzchni 80 m². W latach 2005–2007 gmach przebudowano – odnowiono elewację i zamontowano dwie zewnętrzne windy z podświetlaną iluminacją projektu Juranda Jareckiego. Rozbudowano także parter, gdzie w grudniu 2005 roku uruchomiono sklep Delikatesy Skarbek. W kolejnych latach przebudowano pierwsze i drugie piętro. We wrześniu 2007 roku rozpoczął działalność na pierwszym piętrze Salon Eleganza, a w listopadzie 2010 roku otwarto stoiska handlowe na drugim piętrze. W styczniu 2013 roku ze Spółdzielczego Domu Handlowego „Zenit” do „Skarbka” przeniesiono Salon Mody. Na początku 2014 roku na ostatnim piętrze „Skarbka” rozpoczął działalność lokal Variete Katowice, a w październiku 2015 roku przeniesiono do Skarbka sklep Wszystko Dla Domu. Był to okres, w którym Skarbek wraz z Zenitem zaczęły borykać się w problemem braku najemców w związku z przebudową katowickiego Rynku oraz po oddaniu do użytku pobliskiej Galerii Katowickiej. W kwietniu 2015 roku wolnych było 1,3 tys. m² powierzchni handlowej. 25 kwietnia 2014 roku Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem” Katowice uzyskała decyzję o warunkach zabudowy dotyczącej rozbudowy „Skarbka” o szklany pawilon, gdzie miało działać bistro oraz kawiarnia. Jego projektantami byli Jurand Jarecki oraz Marek Gierlotka. Pod koniec kwietnia 2015 roku pojawiły się plany pozbycia się z elewacji Skarbka aluminiowych elementów (łusek), o czym prezes PSS „Społem” Katowice Wacław Słaby mówił: „Tłoczona blacha, która pokrywa Skarbek, jest skorodowana i nie nadaje się do renowacji. Swoje, niestety, zrobiły zlatujące się tam gołębie, które gnieżdżą się w przestrzeniach łusek”. Decyzja ta wywołała protesty ze strony architektów, naukowców, społeczników i mieszkańców Katowic. Ostatecznie zdecydowano się na ich wymianę, a nad projektem modernizacji pracował Jarecki, który powiedział: „Zrobiliśmy już kilka próbek i wygląda to bardzo obiecująco. Pozostaje jeszcze kwestia kosztów tego przedsięwzięcia, a to będzie na barkach Społem. Najważniejsze jednak, że jest realna możliwość utrzymania Skarbka w jego oryginalnej stylistyce”. We wrześniu 2018 roku rozpoczęto prace nad rozbiórką aluminiowych elementów pokrywających elewację budynku, a pierwsze nowe elementy pojawiły się w styczniu kolejnego roku. Trwająca do 2019 wymiana łusek najpierw trwała na elewacji od strony ulicy A. Mickiewicza (nowe łuski pojawiły się do marca tego samego roku), następnie od strony Rynku, a na końcu od strony ulicy 3 Maja. Wymienione łuski także zostały wykonane z aluminium i były bardziej płaskie niż poprzednie, by utrudnić dostęp do nich gołębiom. Wraz z nowymi łuskami, w 2019 roku „Skarbek” zyskał także neony. Po raz pierwszy zostały one oświetlone 14 października tego samego roku. Trwały również prace w najwyższej kondygnacji, gdzie powstały przestrzenie pod wynajem. Piętro to zostało przeszklone. Ponadto przeprowadzono m.in. termomodernizację gmachu oraz wymianę pokrycia dachowego. Jednocześnie zniknęły wielkoformatowe reklamy, a także ekran diodowy. Wcześniej, bo w 2017 roku przed „Skarbkiem” stanęła figurka Skarbnika, która stała się częścią Szlaku Ślonski Godki. 23 marca 2019 roku na czwartym piętrze „Skarbka” otwarto Klub Pomarańcza, poprzednio mieszczący się w domu Powstańca Śląskiego. W połowie 2020 roku przy „Skarbku” stanął samoobsługowy automat z produktami spożywczymi. W lutym 2024 roku na piątym piętrze zaczął działać lokal z kręgielnią, barem i stołami do bilarda Diament Club. Charakterystyka Spółdzielczy Dom Handlowy „Skarbek” położony jest przy ulicy A. Mickiewicza 4 w Katowicach, na terenie dzielnicy Śródmieście, w zachodniej pierzei Rynku, przy rozwidleniu ulic 3 Maja i A. Mickiewicza. Jest to obiekt o konstrukcji żelbetowej, wzniesiony na rzucie zbliżonym do trapezu, a w ze względu na wysoki poziom wód gruntowych posadowiony został na betonowym postumencie. Swój kształt zawdzięcza działce, na której został wzniesiony. Zwieńczony został płaskim dachem. Liczy sześć kondygnacji nadziemnych i jedną podziemną. Pięć kondygnacji zostały pierwotnie przeznaczone na część handlowo-usługową, a pozostałe dwie (w tym najwyższa, z osobnym wejściem), na część magazynowo-administracyjną. Powierzchnia całkowita „Skarbka” wynosi 11 057 m², powierzchnia zabudowy 2 013 m², kubatura ponad 62 tys. m³, a wysokość 39,2 m. Architektonicznie „Skarbek” reprezentuje cechy późnego funkcjonalizmu. Lekkość masywnej bryły domu towarowego udało się uzyskać dzięki otwarciu parteru (z biegiem czasu zabudowanego) i zastosowaniu przeszklenia na pierwszym piętrze. Wyższe piętra, niemal pozbawione okien, artykułowane zostały horyzontalnymi pasami, składającymi się z przestrzennie modelowanych elementów – łusek. Pierwotnie była to ażurowa okładzina „Luna” francuskiej firmy Steel, wykonana z aluminium. Zamontowano ich łącznie około 6,8 tys. Pierwotnie elewacja pomiędzy łuskowymi pasami była pomalowana na kolor oliwkowy, korespondując z pistacjowymi fragmentami kurtynowej ściany sąsiedniego Domu Prasy, a elewacja ostatniej kondygnacji „Skarbka” była obłożona płytami acekolowymi z kolorze grafitowym, co było nawiązaniem do czarnych elementów znajdującego się naprzeciwko Rynku Spółdzielczego Domu Handlowego „Zenit”. Bardzo szybko zmieniono kolor elewacji na niebieski, który harmonizował z zimnym kolorem aluminiowych łusek. Na elewacji znajdują się także trzy neony z napisem „Skarbek”. Wszystkie zostały połączone potrójną świetlną kreską. Pierwotnie natomiast ważnym elementem ekspozycji budynku był neon z logiem Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem”. Każde z pięter „Skarbka” pierwotnie mieściło jednoprzestrzenną salę handlową, a ich powierzchnia na każdym piętrze wynosiła 1 370,6 m². Rezygnacja z okien pozwoliła na ustawienie regałów sklepowych także wzdłuż ścian, lecz z drugiej strony wnętrza pozbawione okien były całkowicie klimatyzowane. Ściany wyłożono ceramicznymi niewielkimi płytkami, a podłogi czerwono-brązową wykładziną. Ściany klatek schodowych pokryto marmurową okładziną, a podłogi ciemnymi ceramicznymi pyłkami. Na półpiętrach umieszczono witryny, z których umieszczano w celach reklamowych dostępne w sprzedaży towary. Komunikację zapewniają dwie klatki schodowe (od strony Rynku i ulicy A. Mickiewicza), trzy windy i schody ruchome łączące parter z piętrami handlowymi. W 2024 roku zachowała była w pierwotnym stanie jedynie klatka schodowa od strony ulicy A. Mickiewicza. „Skarbek” posiada także dwie zewnętrzne windy, które obsługują trzy piętra handlowe. W Spółdzielczym Domu Handlowym „Skarbek” według stanu z końca 2025 roku działa m.in.: sklep spożywczy sieci PSS „Społem” Katowice – „Delikatesy Skarbek”, sklepy odzieżowe, przychodnia, salon fryzjerski, jubiler, kancelaria adwokacka, a także rożnego typu punkty handlowo-usługowe. Czwarte piętro zajmuje Klub Pomarańcza – klub muzyczny z trzema salami muzycznymi i restauracją. Funkcjonuje także klub bilardowy Diament Club. Zobacz też Karczma Katowicka Spółdzielczy Dom Handlowy „Zenit” Przypisy Bibliografia AnetaA. Borowik AnetaA., Nowe Katowice. Forma i ideologia polskiej architektury powojennej na przykładzie Katowic (1945–1980), wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2019, ISBN 978-83-66018-17-4 (pol.). MichałM. Bulsa MichałM., GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., BeataB. Witaszczyk BeataB., Domy i gmachy Katowic, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2013, ISBN 978-83-63780-00-5 (pol.). LeszekL. Danilczyk LeszekL., MariaM. Kasprzyk MariaM., Studium historyczno-urbanistyczne Katowic w granicach administracyjnych. Katowice. Tom I tekst. Część I studium historyczne, Opublikowano w: Miejski System Zarządzania – Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki, Kraków: Pracownie Konserwacji Zabytków „Arkona” Sp. z o.o. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, 1994a (pol.). LeszekL. Danilczyk LeszekL., MariaM. Kasprzyk MariaM., Studium historyczno-urbanistyczne Katowic w granicach administracyjnych. Katowice. Tom I tekst. Część II studium konserwatorskie, Opublikowano w: Miejski System Zarządzania – Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki, Kraków: Pracownie Konserwacji Zabytków „Arkona” Sp. z o.o. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, 1994b (pol.). IrenaI. Kontny IrenaI., EwaE. Caban EwaE., Dobra kultury współczesnej w województwie śląskim, [w:] Urbanistyka i architektura, t. 1, Katowice: Regionalny Instytut Kultury im. Wojciecha Korfantego, 2023, ISBN 978-83-67490-28-3 (pol.). JadwigaJ. Lipońska-Sajdak JadwigaJ., ZofiaZ. Szota ZofiaZ., „Gruss aus Kattowitz”. Pozdrowienia z Katowic. Album pocztówek ze zbiorów Muzeum Historii Katowic, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2004, ISBN 978-83-87727-07-9 (pol.). JerzyJ. Moskal JerzyJ., WilhelmW. Szewczyk WilhelmW., StanisławS. Gadomski StanisławS. (red.), Bogucice, Załęże et nova villa Katowice: rozwój w czasie i przestrzeni, wyd. pierwsze, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1993, ISBN 978-83-85831-35-8 (pol.). JoannaJ. Popanda JoannaJ., UrszulaU. Rzewiczok UrszulaU., Made in Katowice, wyd. pierwsze, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2014 (pol.). Powszechna Spółdzielnia Spożywców Społem Katowice. 135 lat, Katowice 2016 [dostęp 2025-12-13] (pol.). Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 (pol.). BarbaraB. Szczypka-Gwiazda BarbaraB., Czas II wojny światowej. Architektura i sztuka po 1945 roku, [w:] AntoniA. Barciak, EwaE. Chojecka, SylwesterS. Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 2, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 62–94, ISBN 978-83-87727-29-1 (pol.).