Główny Urząd Statystyczny

Główny Urząd Statystyczny (GUS) – urząd centralny administracji rządowej zajmujący się zbieraniem i udostępnianiem informacji statystycznych na temat większości dziedzin życia publicznego i niektórych stron życia prywatnego. Do przekazywania danych obligują odpowiednie przepisy prawa (ustawa o statystyce publicznej oraz ogłaszany corocznie Program Badań Statystycznych). Dane mogą być udostępniane tylko w formie zagregowanej (opracowanej), która uniemożliwia identyfikację pojedynczych respondentów (tajemnica statystyczna). Na czele Urzędu stoi Prezes GUS, który podlega bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów. Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru (art. 24 ust. 1 ustawy o statystyce publicznej). Prezesowi GUS podlega również 16 dyrektorów urzędów statystycznych (znajdujących się w miastach wojewódzkich) oraz jednostki obsługi statystyki publicznej utworzone na podstawie art. 27 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej. Prezes GUS prowadzi kilka centralnych rejestrów m.in. Krajowy Rejestr Urzędowy Podmiotów Gospodarki Narodowej (REGON) oraz Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju (TERYT). Ogłasza wyłącznie komunikaty i informacje dotyczące najważniejszych wskaźników charakteryzujących sytuację społeczno-gospodarczą kraju – GUS nie prowadzi badań opinii publicznej. Siedziba GUS znajduje się przy al. Niepodległości 208 w Warszawie. Historia Główny Urząd Statystyczny utworzony został przez Radę Regencyjną Królestwa Polskiego w 1918, z inicjatywy Ludwika Krzywickiego. Od 1919 jego działalność regulowała ustawa z dnia 21 października 1919 r. o organizacji statystyki administracyjnej. Jest to najstarsza polska instytucja, która nigdy nie zmieniła nazwy. Pierwsza siedziba GUS mieściła w latach 1918–1919 przy ul. Jasnej 10, skąd w styczniu 1920 została przeniesiona do kamienicy Kryńskiego w Al. Jerozolimskich 32. Z uwagi na brak dostatecznej liczby pomieszczeń, Oddział Maszyn Statystycznych mieścił się przy ulicy Złotej, a Biuro Spisów Powszechnych – przy ulicy Ogrodowej. Działalność GUS została zawieszona w czasie II wojny światowej. Urząd został włączony w struktury Wydziału Rolnictwa i Wyżywienia administracji Generalnego Gubernatorstwa, a jego wyposażenie, bibliotekę i archiwum wywieziono z Warszawy do Krakowa (stolicy GG). GUS wznowił pracę w 1945 przy ul. Marszałkowskiej 95 skąd przeniósł się na ulicę Narbutta 33. W 1949 GUS otrzymał statut. W latach 1948–1951 u zbiegu ulicy Wawelskiej i alei Niepodległości w Warszawie wzniesiono nowy gmach GUS w kształcie trójskrzydłowego wiatraka zaprojektowany przez Romualda Gutta przy współpracy m.in. Zbigniewa Wasiutyńskiego. Spisy miały miejsce m.in. w latach 1921, 1931, 1946, 1950, 1960, 1970, 1978, 1988 i 1996 (spis rolny). W okresie 21 maja – 8 czerwca 2002 Główny Urząd Statystyczny przeprowadził równocześnie dwa spisy: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002 oraz Powszechny Spis Rolny 2002. W wyniku spisów w 2002 zweryfikowano w dół liczbę mieszkańców Polski. Kolejny Powszechny Spis Rolny został przeprowadzony w okresie 1 września – 31 października 2010. Natomiast w dniach 1 kwietnia – 30 czerwca 2011 miał miejsce Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań. W 2011, po kontroli przeprowadzonej w GUS przez KPRM, do CBA skierowany został wniosek o zbadanie nieprawidłowości w gospodarowaniu środkami publicznymi w trakcie spisu rolnego w 2010, którymi miało być dodatkowe opłacanie prac przy spisie. Według rzecznika GUS zakwestionowane działania były zgodne z prawem m.in. dlatego, że prowadzenie działań spisowych jest zadaniem dodatkowym w stosunku do pozostałych działań GUS. 19 listopada 2013 r. funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego zatrzymali 18 osób podejrzewanych o korupcję, w tym wiceprezesa GUS, w związku z prowadzonym przez stołeczną prokuraturę apelacyjną śledztwem dotyczącym zamówień na zakup sprzętu i usług teleinformatycznych przez Centrum Projektów Informatycznych b. MSWiA oraz KGP. GUS bywa czasami krytykowany za opóźnienia w publikacji raportów, ograniczanie dostępu do danych źródłowych oraz wątpliwą przydatność części z publikowanych raportów. Prezesi Józef Buzek (od 8 listopada 1918 do 24 października 1929) Edward Szturm de Sztrem (od 24 października 1929 do 1939) Urząd zlikwidowany, przez Niemców, w latach 1939–1945 Stefan Szulc (od 12 marca 1945 do 22 sierpnia 1949) Zygmunt Padowicz (od 22 sierpnia 1949 do 31 marca 1965) Wincenty Kawalec (od 1 kwietnia 1965 do 29 marca 1972) Stanisław Kuziński (od 18 kwietnia 1972 do 24 sierpnia 1980) Wiesław Sadowski (od 24 sierpnia 1980 do 4 stycznia 1989) Franciszek Kubiczek (od 5 stycznia 1989 do 15 stycznia 1991) Bohdan Wyżnikiewicz (od 15 stycznia 1991 do 7 lutego 1992) Józef Oleński (od 8 lutego 1992 do 31 października 1995) Roman Sawiński (od 31 października 1995 do 4 stycznia 1996 jako p.o.) Tadeusz Toczyński (od 5 stycznia 1996 do 27 kwietnia 2006) Janusz Witkowski (od 4 maja 2006 do 26 października 2006 jako p.o.) Józef Oleński (od 26 października 2006 do 14 lutego 2011) Janusz Witkowski (od 10 sierpnia 2011 do 31 marca 2016; od 15 lutego 2011 do 9 sierpnia 2011 jako p.o.) Halina Dmochowska (od 1 kwietnia do 7 czerwca 2016 jako p.o.) Dominik Rozkrut (od 8 czerwca 2016 do 31 grudnia 2024) Marek Cierpiał-Wolan (od 1 stycznia 2025) Kierownictwo Marek Cierpiał-Wolan – prezes od 1 stycznia 2025 Hanna Strzelecka – wiceprezes ds. statystyki społecznej Renata Bielak – wiceprezes ds. statystyki gospodarczej Dominika Rogalińska – wiceprezes ds. technologii informacyjnych Anna Borowska – dyrektor generalny Finansowanie z budżetu państwa Wydatki i dochody urzędy oraz jego jednostek podległych są realizowane w części 58 budżetu państwa – Główny Urząd Statystyczny. Zobacz też Bank Danych Lokalnych Biuletyn Statystyczny Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej Europejski Urząd Statystyczny Odznaka honorowa „Za zasługi dla statystyki RP” Przypisy Linki zewnętrzne Strona internetowa Ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (tekst jednolity) w serwisie ISAP Historia Polski w liczbach. Statystyka Polski, dawniej i dzisiaj, t. 4, Centralna Biblioteka Statystyczna, 2017 [dostęp 2023-03-26] .