Kolegiata św. Mikołaja w Wolinie

Kolegiata św. Mikołaja Biskupa – zabytkowy gotycki kościół parafialny w Wolinie wybudowany u schyłku XIII wieku. Znajduje się w Wolinie, w województwie zachodniopomorskim, w powiecie kamieńskim, w gminie Wolin. Wpisany do rejestru zabytków pod numerem 374 z 21 października 1959 roku. Historia Źródła podają, że kościół wzniesiony został pomiędzy XII a XIV wiekiem (prawdopodobnie pomiędzy końcem XIII a pierwszą połową XIV wieku). W najnowszych badaniach wskazuje się na rok 1288 jako datę powstania świątyni, w tym też roku świątynia wzmiankowana była po raz pierwszy, przy okazji przekazania zakonowi cysterek prawo patronatu nad kościołami św. Mikołaja i św. Jerzego. Z roku 1343 pochodzi porozumienie, na mocy którego patronat nad kilkoma ołtarzami z prawem do mszy świętych objęła rada miejska. Przed tym rokiem wybudowano dwa wschodnie, krótsze przęsła świątyni, a jeszcze w XIV wieku trzy kolejne. Przypuszcza się, że kościół mógł być wzorowany na podobnych kościołach jak np. na kościele Mariackim w Greifswaldzie, jednocześnie pseudobazylikowy układ upodobnił budowlę nieco do katedry w Gorzowie i kościoła w Pyrzycach. Oryginalnie wnętrze kościoła było pokryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, z wyjątkiem wschodniego przęsła nawy głównej, gdzie zastosowano sklepienia na polach trójkątnych z trójpromieniami. W wieku XV (prawdopodobnie przez osuwanie się gruntu) obiekt został przebudowany . W 1535 r. kościół został przejęty przez protestantów, a pierwszym protestanckim pastorem został w 1535 Jan Bugenhagen – rodowity Wolinianin i uczeń Marcina Lutra. Po 1560 roku opiekę nad kościołem przejęli książęta ze Szczecina. W czasie wojny trzydziestoletniej, w roku 1628 podczas pożaru miasta kościół strawił ogień. W trakcie odbudowy, na którą znaczne fundusze przekazali naczelny dowódca wojsk cesarskich Johann Tilly i jego oficerowie (według księgi kolekt), wieża kościelna, obecnie otynkowana, otrzymała barokowe zwieńczenie z ażurowym hełmem, mniej smukłym niż w przypadku wieży kościoła św. Jerzego. Na jej wewnętrznej stronie widniał niekompletny dystych, którego chronogram wskazuje na rok 1682. Odbudowa trwała niemal 100 lat i zakończyła się pod koniec XVII wieku. Podczas odbudowy zrezygnowano z odbudowy sklepień naw, obniżono nawę główną oraz dodano empory nad nawami bocznymi, nadając wnętrzu barokowy charakter. Wieżę odnowiono w 1682 roku, odbudowując większość jej struktury, a w 1704 roku zakończono remont północnej elewacji. W XVII i XVIII wieku kościół wzbogacił się o liczne elementy wyposażenia, w tym monumentalny ołtarz, który w 1668 roku ufundował Joachim Wolter, oraz późnorenesansową ambonę z 1637 roku, dar Anny Sophii Barkow, żony burmistrza Wolina. Wnętrze zdobiły liczne płyty nagrobne wolińskich mieszczan i rodziny szwedzkiego generała Kagga, a także obrazy tablicowe, w tym portrety pastorów. W 1630 roku mistrz W. Christian Bope ofiarował do świątyni kuty żelazny świecznik ambonowy ozdobiony scenami upadku człowieka, ukrzyżowania i zmartwychwstania. Jeszcze przed wojną w kościele znajdowały się dwa haftowane paramenty liturgiczne z 1668 roku: jedwabny welon kielichowy z przedstawieniem krucyfiksu wraz z Marią, Janem i ośmioma aniołami trzymającymi narzędzia Męki Pańskiej, a także drugie, wykonane techniką haftu płaskiego i aplikacji, ukazujące w centrum św. Jana Ewangelistę. W połowie XIX wieku stan techniczny budowli był bardzo zły. Według relacji z 1857 roku budowla zaczęła popadać w ruinę. W 1860 roku przystąpiono do remontu, w ramach którego nie uwzględniono dawnych form architektonicznych, zburzono ściany naw bocznych i postawiono nowe neogotyckie wykonane z cegły fabrycznej, a także częściowo przemurowano ścianę wschodnią i przeprowadzono regotyzację budowli. W roku 1879 dokonano remontu III kondygnacji wieży i jej zwieńczenia, oraz umieszczono daty: 1706–1897. W 1898 roku przebudowano wschodni szczyt budynku. Gdy później, w 1898 roku, uszkodzeniu uległa także górna część wschodniego szczytu, została ona rozebrana na szerokość nawy głównej i odbudowana – tym razem w nawiązaniu do dawnych form, o ile udało się je ustalić. Niestety, przy tej rekonstrukcji nie wykorzystano formówek (kamieni profilowanych), które w starszych częściach budowli zachowały się m.in. w pasie kordonowym. Charakterystyczny dla późnogotyckiego budownictwa na Pomorzu płaski łuk w zamknięciach okien nie został przy tych odnowieniach zastosowany. Na wschodnim szczycie, po usunięciu uznanego za późniejszy dodatek tzw. Klingeturmu, wobec braku możliwości ustalenia pierwotnego układu zwieńczeń filarów środkowych, wprowadzono jednolitą kompozycję w formie stopniowanego szczytu. We wnętrzu świątyni jeszcze na początku XX wieku zachowały się liczne płyty nagrobne z lat 1637, 1682, 1687 i 1697. Za ołtarzem znajdowała się płyta wykonana z łupku o wymiarach 127x70 cm. Upamiętniała ona Georga i Brigitte Kagg, dzieci szwedzkiego generała Nielsa Kagga. Płyta ozdobiona była plastycznymi herbami rodów Kagg i Bonde. Pod chórem organowym znajdowały się natomiast liczne inne płyty, ozdobione herbami mieszczańskimi i symbolami cechów rzemieślniczych. Do najbardziej znaczących należały te należące do senatora Joachima (†1682), a także kolejne z lat 1687 i 1697. Kościół po II wojnie światowej Podczas II wojny światowej świątynia została znacznie zniszczona . Zniszczone zostały dach i stropy nad korpusem oraz zwieńczenie i wnętrze wieży wraz z dachem hełmowym na wieży . Runęła część wschodniego szczytu i prawie wszystkie filary nawy południowej . Uszkodzeniu uległy mury kapitalne korpusu i wieży oraz pozostałe filary wraz ze ścianą arkadową . Mury wzdłużne od ich poprzecznych powiązań rozspoiły się . Pozostały mury obwodowe, ale bez części południowej, elewacja wschodnia i fragment szczytu oraz filary po stronie północnej, jeden filar po stronie południowej i mury obwodowe wieży . Przez lata twierdzono, że kościół zniszczony został wskutek działań wojennych w 80 procentach , jednak w roku 1945 wojewódzki konserwator odnotował uszkodzenie dachu i łuków naw oraz zniszczenie wieży, a stopień zniszczeń oszacowano na 50 procent. Do początku lat 50. nie podjęto żadnych działań zabezpieczających, co spowodowało znaczne pogorszenie stanu obiektu. W rezultacie zasugerowano rozbiórkę wschodniego szczytu kościoła, a zakres prac rozbiórkowych rozszerzono na inne ściany. W latach 1952–1953 kuria ordynariatu w Gorzowie Wielkopolskim złożyła wnioski do ministerstwa kultury i sztuki oraz konserwatora wojewódzkiego w Szczecinie o „subwencje na odbudowę lub zabezpieczenie zabytkowego kościoła”. Po odwilży w 1956 roku władze wyznaniowe przekazały całej administracji apostolskiej 73 budowle sakralne, jednak nie zgodziły się na oddanie obiektu w Wolinie. Kościół świętego Mikołaja został wpisany do rejestru zabytków w 1959 roku. Biorąc pod uwagę historyczne aspekty, znaczenie dla regionu oraz negatywny wpływ licznych przebudów na przestrzeni wieków, budowla zakwalifikowana została do drugiej grupy. Władze państwowe planowały, że obiekt posłuży celom świeckim, co pozwoliło im zachować nad nim kontrolę. W połowie lat 60. władze konserwatorskie w Szczecinie otrzymały wniosek o zgodę na „odbudowę i adaptację zabytkowej katedry w Wolinie przy ul. Wojska Polskiego, z przeznaczeniem na salę widowiskowo-rozrywkową, której miasto Wolin nie posiadało”. Plan zakładał odbudowę wieży, którą przeznaczono na punkt widokowy, z kioskiem z pamiątkami, biurem PTTK oraz muzeum ziemi wolińskiej. Odbudowa kościoła miała uwzględniać zachowanie jego stylu architektonicznego wewnątrz i na zewnątrz, pozostawiając go jako zabytek, jednak wewnątrz zaplanowano salę widowiskową ze sceną. Władze konserwatorskie poparły inicjatywę, ale prac nie rozpoczęto. W latach 1960–1961 obiekt został częściowo odgruzowany przez szczeciński oddział Przedsiębiorstwa Państwowych Pracowni Konserwacji Zabytków . W latach 60. XX wieku władze państwowe nakazały rozebrać częściowo mury dawnej świątyni . W tym samym czasie rozebrano też pozostałości kościoła św. Jerzego. Odbudowa W roku 1968 zlecono wykonanie projektu zabezpieczenia kościoła w formie trwałej ruiny. Projekt, przygotowany przez inżyniera architekta Łopacińskiego, przedstawiał dwa alternatywne rozwiązania. W pierwszym wariancie zakładał utworzenie trwałej ruiny poprzez zachowanie murów z pierwotnego etapu budowy – wieży, ściany wschodniej i filarów z arkadami, przy jednoczesnym rozebraniu neogotyckich ścian naw bocznych do fundamentów. Drugi wariant, ze względu na stosunkowo dobry stan murów neogotyckich, przewidywał przykrycie kościoła płaskim dachem w celu użytkowego zabezpieczenia obiektu jako ruiny, bez pełnej odbudowy. Ostatecznie realizacja projektu objęła wariant pierwszy, koncentrując się na wybranych elementach budowli i przystosowaniu wieży do funkcji punktu widokowego. W latach 1971–1972 Zakład Architektury Politechniki Warszawskiej sporządził dokumentację techniczną z koncepcją zabezpieczenia kościoła jako tzw. trwała ruina . Do końca 1971 r. kościół został częściowo zabezpieczony, jednak rok później zburzono (bez uzasadnienia) fragment ściany południowo-zachodniej nawy bocznej, mimo że był w całkiem dobrym stanie . Napotkano „trudności techniczne” przy opracowywaniu projektu konstrukcyjnego dla zaakceptowanej koncepcji architektonicznej. Ustalono, że projekt powstanie dopiero po „rozpatrzeniu koncepcji trwałego zabezpieczenia przez Radę Konserwatorską pod kątem zachowania poszczególnych części nawarstwień obiektu”. Widoczny był brak jednolitego stanowiska pomiędzy służbami konserwatorskimi, a innymi instytucjami w kwestii ostatecznego projektu dotyczącego przyszłości zrujnowanego kościoła. Ostatecznie w 1973 roku osiągnięto wspólne stanowisko i stwierdzono, że najcenniejszymi elementami obecnej bryły ruin kościoła św. Mikołaja w Wolinie są centralna część ściany wschodniej, zachowane filary z arkadami oraz wieża. W 1974 r. przygotowano projekt techniczny „Taras widokowy na wieży”. Ostatecznie zaankrowano wolnostojące filary nawy południowej . W ścianie północnej założono metalową konstrukcję ściągów . Poza tym wzmocniono pozostałe filary, zamurowano wyrwy, zreperowano koronę arkad i ściany wschodniej, wylano wieniec żelbetowy, zabezpieczono wieżę przez założenie stropów żelbetowych i wyczyszczenie lica wieży z zewnątrz . W roku 1978 odbudowano wieżę kościoła z przeznaczeniem na punkt widokowy . Prace zabezpieczające trwały dość długo i dopiero roku 1980 w Karcie Obiektu Zabytkowego pojawiła się adnotacja „trwała ruina”. Kościół we władaniu Kościoła Do kompleksowej odbudowy i przywracania funkcji sakralnych całemu obiektowi przygotowania rozpoczął proboszcz Andrzej Majewicz , a same prace rozpoczęły się w roku 1988, po przekazaniu obiektu ówczesnej parafii świętego Stanisława. Odbudowę kościoła opracowywał architekt Janusz Nekanda-Trepka . Autorami koncepcji odbudowy świątyni, trwającej do 1998 roku, byli: proboszcz Jan Uberman, Janusz Nekanda-Trepka, Zbigniew Becker, Irena Kukla, Władysław Uścinowicz, Karol Klaus, Maria Łada-Zabłocka, Maria Nekanda-Trepka, Mieczysław Kwiasowski i Stefan Kwilecki. W 2009 roku wstawiono witraże przedstawiające historię Zbawienia, od Protoewangelii do czasów nam współczesnych, projektu Janusza Sobczyka wykonane w jego pracowni Ars Antiqua. Parafia św. Stanisława w Wolinie erygowana została 1 czerwca 1951 roku, a zmiana siedziby i tytułu parafii nastąpiła 6 grudnia 2000 roku, kiedy był już odbudowany i poświęcony kościół św. Mikołaja. Nieco wcześniej, 15 października, kościół został poświęcony. Opis Jest to halowa, trójnawowa ceglana budowla gotycka w formie pseudobazyliki. Została zbudowana na planie prostokąta, zakończona dwoma blendowanymi szczytami. Po zachodniej stoi wieża na planie kwadratu zwieńczona dachem hełmowym. Nad wejściem od strony zachodniej, oraz nad ścianami znajduje się empora chórowa. W prezbiterium od strony wschodniej znajdują się dwa ogromne okna pokryte witrażami. Pomiędzy oknami nad tabernakulum wisi obraz oraz krzyż. Wyposażenie przedwojenne ambona Ambona w formach późnorenesansowych została ufundowana w 1637 przez Annę Sophię Barkow, żonę burmistrza Wolina Jacoba Schultzego, oraz Annę Linnenbek, żonę skarbnika miejskiego Szczecina Sachtlebena. Początkowo ambonę podtrzymywała rzeźba przedstawiająca Mojżesza z tablicami prawa. Pięć boków jej parapetu zdobią polichromowane figury rzeźbione, przedstawiające św. Pawła oraz czterech ewangelistów. Na dolnym brzegu baldachimu umieszczono inskrypcję: VERBUM DOMINI MANET IN AETERNUM („Słowo Pańskie trwa na wieki”). Powyżej znajdowały się nazwiska fundatorek wraz z herbami mieszczańskimi, a całość wieńczyła polichromowana figura Zbawiciela Świata. ołtarz Okazały barokowy ołtarz główny będący w kościele jeszcze przed wojną ufundowali testamentem z 1668 mieszczanin Joachim Wolter i jego żona, a przeznaczyli na ten cel 404 guldeny; inskrypcja na jego odwrocie potwierdza tę fundację. Był to obiekt o wysokiej i okazałej strukturze architektonicznej, powstałej pod koniec XVII wieku. Nastawa ołtarzowa dzieliła się na trzy kondygnacje, rozdzielone gzymsami i belkowaniem, bogato zdobione snycerką oraz wielofigurowymi olejnymi malowidłami na desce. W predelli umieszczono przedstawienie ostatniej wieczerzy.Centralne pole ołtarza, flankowane spiralnymi kolumnami oplecionymi winoroślą, mieści figury rzeźbione: św. Jana Chrzciciela i Chrystusa, Mojżesza i Aarona, a także św. Piotra i św. Pawła, rozmieszczone w układzie wertykalnym. W centrum znajduje się monumentalne malowidło symboliczne ukazujące Odkupienie ludzkości przez krew Chrystusa.Chrystus przedstawiony jest jako Keltertreter, stojący jednocześnie pod krzyżem i w prasie winnej, wypełnionej jego krwią. W prawej ręce dzierży chorągiew zwycięstwa, którą zwycięża śmierć i szatana, leżących u stóp winnej prasy na ołtarzu ofiarnym. Wokół zgromadzeni są reprezentanci całej ludzkości: u stóp prasy klęczą Maryja i Józef, obok stoją Adam i Ewa, a dalej Mojżesz, Abraham z Izaakiem, Dawid, Salomon, Jan Chrzciciel, Piotr i Paweł. Za nimi widoczne jest małżeństwo w XVII-wiecznych strojach, wyżej Dobry Łotr i kolejne małżeństwo w podobnym ubiorze. Nad Adamem, Ewą i Mojżeszem ukazano dziesięciu mężczyzn w ówczesnych szatach, zapewne przedstawicieli duchowieństwa i władz miejskich. W tle wielotysięczny tłum wiernych. Po bokach centralnej części, wśród dekoracji roślinnych, umieszczono kartusze z podpisanymi portretami fundatorów. Całość wieńczy krucyfiks naturalnej wielkości, wyrzeźbiony w drewnie, z postaciami Marii i Jana, podczas gdy u stóp krzyża klęczy trzecia, kobieca figura w modlitewnej pozie. Pod emporą organową znajdują się dwie rzeźbione kolumny z późnogotyckiego okresu: jedna o ostrych krawędziach, spiralnie skręcona, druga o gładkim trzonie, przy czym ta ostatnia ozdobiona jest liściastym ornamentem na kapitelu i bazie. skrzynia Przynajmniej na początku XX wieku w kościele przechowywano skrzynię dębową z końca XVIII wieku. Wykonana była z drewna dębowego, posiadała żelazne okucia i polichromowaną, pochodzącą z końca XVIII wieku, kolekcję obrazów olejnych i portretów dawnych duchownych parafii, a także dobrze zachowaną klepsydrę z początków XVIII stulecia. obrazy olejne W kościele znajdowały się obrazy olejne na desce. Jeden z nich przedstawiał Chrystusa błogosławiącego dzieci, inny ukazywał martwego Zbawiciela, złożonego do grobu, w ujęciu o stosunkowo dobrej jakości artystycznej. Na kolejnym obrazie widniało przedstawienie Boga Ojca, poniżej którego znajdował się Chrystus; przed nimi stali mężczyźni i kobiety w strojach charakterystycznych dla XVI wieku, co wskazywało, że obraz mógł stanowić część dawnego epitafium. Czwarty obraz ukazywał wnętrze kościoła w stanie sprzed przebudowy z 1824 roku. W zasadniczym układzie było ono zgodne z późniejszym, jedynie ambona znajdowała się wówczas w innym miejscu. portrety portrety olejne na płótnie przedstawiały: prepozyta Fridericusa Jesse, zmarłego w 1672 roku; prepozyta Johannesa Engelkena, zmarłego w 1709 roku – oba te wizerunki ukazywały postaci w naturalnej wielkości i w całości; ponadto portret popiersiowy prepozyta Johanna Sebastiana Schrödera, zmarłego w 1757 roku, oraz superintendenta Georga Backe, zmarłego w 1845 roku. lichtarze trzy cynowe lichtarze ołtarzowe o wysokości 65 cm, wykonane w formach barokowych. Pochodziły one z XVIII wieku. misa chrzcielna mosiężna misa chrzcielna o średnicy 44 cm, ozdobiona przedstawieniem sceny grzechu pierworodnego. żyrandol mosiężny żyrandol odlewany, przeznaczony na 16 świec (2 × 8). Jego zwieńczenie stanowiła figura Jowisza stojącego na orle. Obiekt datowany na około 1700 rok. puszka na hostie okrągła puszka na opłatki o średnicy 7,5 cm. Na jej ściankach wygrawerowano ornamenty renesansowe, natomiast na wieczku umieszczono przedstawienie Ukrzyżowanego Chrystusa, od którego ramion zwisały bicz i rózga. Obiekt został ufundowany w 1661 roku przez Johanna Langeberndta i Catharinę Wolders. dzwony W kościele znajdowały się dzwony, z których najstarszy odnotowany pochodził z 1494 roku. Dzwon zegarowy o średnicy 0,73 m, na górnym rancie którego wygrawerowano w płaskich gotyckich minuskułach napisy długości 4–5 cm i szerokości 12 mm. Jako znaki rozdzielające użyto okrągłych tarcz o średnicy 3 i 5 cm z nieczytelnymi przedstawieniami, z których jedna przedstawiała gryfa – herbowe zwierzę Wolina. Dzwon pochodził z XV wieku. Dzwon „Klingeglocke” o średnicy 51 cm, na górnym rancie którego widniały w małych gotyckich minuskułach napisy długości około 2 cm. Dzwon pochodził z około 1500 roku. elementy wyposażenia liturgicznego żelazny świecznik ambonowy na trzy świece, zdobiony figurami przedstawiającymi grzech pierworodny, krzyżowanie i zmartwychwstanie, polichromowany. Według inskrypcji został ufundowany w 1630 roku przez M. Christiana Boye jako dzieło mistrzowskie. Tkaniny ołtarzowe: pierwszy obrus haftowany w płaskim ściegu przedstawiał krucyfiks wraz z Marią, Janem i ośmioma aniołami trzymającymi narzędzia męki Pańskiej; wykonano go z jedwabiu w 1668 roku. Drugi obrus, pochodzący z około tego samego okresu, zdobiony był haftem płaskim i aplikacyjnym z centralną postacią św. Jana Ewangelisty. Wyposażenie współczesne We wnętrzu jest obraz patrona świątyni: św. Mikołaja, kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej oraz figura Matki Boskiej Fatimskiej. Ponadto znajdują się obrazy Jezusa Miłosiernego, Matki Boskiej Ostrobramskiej oraz płaskorzeźbione stacje drogi krzyżowej. W kościele znajduje się drewniana chrzcielnica. Duchowni Dzieje duchowieństwa kościoła zostały opisane przez Hansa Moderowa w pracy Die evangelischen Geistlichen Pommerns (Szczecin, 1903). Wymienia on m.in. przedreformacyjnych proboszczów: Arnoldusa (ok. 1241) oraz Johanna Utecht (ok. 1498 i 1509). Po reformacji w parafii posługiwali kolejno: Johann Bugenhagen (zm. 1548, kuzyn reformatora Jana Bugenhagena), O. Hojer (autor Matrykuły napisanej w języku dolnoniemieckim dla kościoła w Koniewie, zm. 1579), Wendland (zm. 1584, ofiara zarazy), Voltze (zm. 1585, również zmarł na zarazę), Bernard (zm. 1594, pierwszy z tytułem prepozyta), Sellin (do 1625), Dannewald (do 1646), Selle (do 1672), Specht (do 1676), Engelken (do 1709), Laurentius David Bollhagen (zm. 1710, wydawca popularnego w XVII–XVIII wieku śpiewnika Gesangbuch), Schroeder (do 1717), Gottfried Tobbold (ostatni prepozyt przy kościele św. Mikołaja, 1753–1798), Georg Wilhelm Backe (doktor teologii Uniwersytetu w Greifswaldzie, reformator szkolnictwa wolińskiego, do 1844), Julius Friedrich Ernst Bindseil (do 1857), Schliep (do 1887), Vogel (do 1902) Johannes Karl Friedrich Schabow, sprawujący urząd od 1902 roku. Diakoni Przy kościele św. Mikołaja odnotowano również długą listę diakonów, pełniących urząd od XVI do początków XX wieku. Pierwszym znanym był Wedige (1535), po którym funkcję sprawowali kolejno: Krüger (1579), Schütte (1599–1630, zmarł na dżumę), Palenus (do 1680), Rudolphi (do 1681), Clarin (do 1710, również zmarł na dżumę), March (do 1722), Zierold (do 1745), Zeumer (do 1787), Lemme (do 1801), Karl Christoph Backe (do 1806, pierwszy diakon i równocześnie rektor szkoły miejskiej), Thur (do 1813), Last (do 1814), Falbe (do 1818), Fischer (do 1824), Möschke (do 1831), Gaedcke (do 1837), Wetzel (do 1844), dr Wangemann (do 1849, późniejszy dyrektor Misyjnego Towarzystwa Berlińskiego), Töpler (do 1858), Klopsch (do 1865), Fensch (do 1871, ostatni diakon i rektor), Vogel (do 1873), Julius Ernst Hugo Bindseil (do 1881), Hoppe (do 1883), Cyrus (do 1884), Lüdde (do 1889), Adebahr (do 1903), Pieper (od 1903). Przypisy Bibliografia Janusz Gierlasiński: Problemy odbudowy kościoła pw. św. Mikołaja w Wolinie w latach 1989–2000. Toruń: AUNC Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, 2016. Janusz Gierlasiński: Kościół św. Mikołaja w Wolinie. Losy budowli w latach 1945–1988. Toruń: Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, 2015, s. 265–286. DOI: 10.12775/AUNC_ZiK.2015.010. ks. Roman Kostynowicz: Pomniki architektury sakralnej diecezji szczecińsko-kamieńskiej i kościoły miast biskupich w malarstwie i grafice Wiesława Śniadeckiego. Wyd. 1. Szczecin: Wydawnictwo Polskie Pismo i Książka, 1991. Hugo Lemcke: Die Bau- und Künstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin. Stettin: Kommisionsverlag von Leon Saunier, 1900. (niem.). Lubomira Madejska: Prace konserwatorskie w woj. szczecińskim w latach 1955-1975. Kraków, Warszawa: Ochrona Zabytków 45/1-2, 1992. Gustaw Malkewitz: Geschichte der Stadt Wollin in Pommern. Stettin: Pommerichen Reichspost, 1904. (niem.). Paulina Matysiak: Kościoły Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej. Nasze dziedzictwo. T. II. Bydgoszcz: Ikona, 2012. ISBN 978-83-934287-2-4. OCLC 812720232. (pol. • niem.).