Witte Kerk (Heiloo)

De Witte Kerk is een wit gepleisterde kerk aan de Heerenweg in de Noord-Hollandse plaats Heiloo. Sinds 2001 wordt de kerk niet meer als zodanig gebruikt, in dat jaar kwam de Ter Coulsterkerk gereed en die nam de hoofdtaak als PKN-kerk over. Bijzondere vieringen worden nog wel in de Witte Kerk gehouden. Het gebouw wordt verder gebruikt als cultureel centrum en is in de zomermaanden op de woensdagen open voor het publiek. Het gebouw van tufsteen is een rijksmonument en kent een bouwgeschiedenis die loopt van de elfde- tot de zeventiende eeuw. De kerk is in 1863 wit geschilderd om eerdere herstelwerkzaamheden te verhullen. Pas sinds de Tweede Wereldoorlog wordt gesproken over het 'Witte Kerkje' en later van de 'Witte Kerk'. In de kerkhofmuur bevindt zich een Willibrordusput. Geschiedenis De Witte Kerk staat op een duin, onderdeel van de strandwal Limmen-Heiloo-Alkmaar. Mogelijk was de plek al belangrijk voor de komst van het christendom voor de mensen die hier toen leefden. Er kan een heidens heiligdom geweest zijn, bijvoorbeeld een oude eik. Bij de opmars van het christendom in de 7e en 8e eeuw werd tijdens missietochten ook de landstreek Kinheim of Kinhem (de oude naam voor Kennemerland) bezocht. Mogelijk is de eerste kerk in Heiloo omstreeks 725 gesticht. Bij archeologisch onderzoek onder de huidige kerk zijn daarvan sporen gevonden. De oudste vermelding van de kerk in Heiloo dateert van 1063. In een oorkonde werd over het eigendomsrecht gesproken. In 1156 kwam na veel strijd tussen de graven van Holland, de abdij van Echternach en de bisschop van Utrecht een overeenkomst tot stand waarbij de kerk eigendom werd van de graven van Holland, die de kerk al in 1089 hadden geschonken aan de abdij van Egmond. Ter vervanging van de aanvankelijke houten kapel werd in de 11e eeuw een tufstenen kerk gebouwd in Romaanse stijl met halfronde bogen. Aan het einde van de 12e eeuw werd de toren gebouwd. Het schip had een lengte van 21 meter en een breedte van 10 meter. Het koor mat 9 bij 7 meter. In de eerste helft van de 15e eeuw kwam er een uitbreiding bij van 16 meter lang. Toen werd ook de toren verhoogd. In 1517 ontsnapte de kerk aan vernielingen door de Gelderse Friezen onder leiding van Grote Pier en in 1566 heeft de kerk de Beeldenstorm goed doorstaan. In 1568 viel de kerk ten prooi aan een brand en werd binnen een jaar heropgebouwd. De kerk is lange tijd de moederkerk geweest voor katholieke kerken in de omgeving van Heiloo. De kerk was zo belangrijk dat gelovigen belasting moesten betalen in de vorm van tienden, een tiende deel van de opbrengst van hun oogst. Deze belasting kwam dan ten goede aan het onderhoud van de kerk. In oktober 1574 werd de kerk na het beleg van Alkmaar door de geuzen (protestanten) van Diederik Sonoy in brand gestoken, alleen de toren en het voorste deel van de kerk zijn overgebleven. De kerk werd na deze verwoesting deels hersteld. Van de huidige kerk zijn de noordelijke zijmuur en de westelijke muur, met daartegen aangebouwd de toren, nog overgebleven tufstenen muren. De overige muren dateren uit de 17e eeuw. In 1632 konden er weer diensten worden gehouden. De restanten van ruïnes van het gotische koor en dwarsschip zijn in de tweede helft van de 18e eeuw grotendeels gesloopt. In de bestrating aan de oostzijde van het kerkhof zijn de contouren in de bestrating zichtbaar. Vanaf 1586 had Heiloo zijn eigen predikant. Omdat de kerk was vernield werden de diensten waarschijnlijk bij particulieren thuis gehouden. In 1632 was de inmiddels herstelde, voorheen katholieke kerk, in gereformeerde, in protestantse handen. De kerk kreeg hiermee een centrale rol voor de gehele protestantse dorpsgemeenschap. In 1650 werd de romaanse toren uitgebreid met het hogere dak. Het geruïneerde gotische koor werd pas in 1764 gesloopt, in de 20e eeuw zijn de contouren van de gotische kruiskerk in bestrating weergegeven. Vanaf 1816 was de kerk van Heiloo onderdeel van de Nederlandse Hervormde Kerk. In 1823 werd het dak hersteld en werden de resten van de ruïne gesloopt en de stenen daarvan verkocht. Tussen 1822 en 1829 werd de kerk gerestaureerd. De kerkhofmuur werd toen vervangen door een lindenhaag, welke op drie linden na tijdens de Tweede Wereldoorlog als brandhout zou dienen voor de bewoners van Heiloo. Tussen 1945 en 1950 werd er weer een muur geplaatst. In 1863 werd de zuidmuur afgebroken en in rode waalsteen opnieuw opgebouwd en de kerk werd wit geschilderd. Tegelijkertijd werden de houten romaanse vensters vervangen door gietijzeren neogotische. Tussen 1964 en 1966 werd de kerk voor het laatst gerestaureerd onder leiding van architect H.F. Rapange. Onder andere het dak, de raamkozijnen en de muren werden vervangen dan wel geschilderd. In de noordermuur kwam een nooduitgang, alle andere deuren werden gesloten. Alleen de deur onder de toren bleef in gebruik. De gietijzeren kozijnen worden weer vervangen door houten ramen. De luidklok uit 1613 en het uurwerk wisselden van plaats. In de kerk werd de galerij samen met het orgel op haar huidige plek aan de westgevel geplaatst. In de jaren 1965-1967 is er archeologisch onderzoek onder leiding van prof.dr. Halbertsma. In 1967 is ook de Willibrordus put onderzocht. Sinds 2001 is de kerk niet meer als zodanig in gebruik. Wel wordt de kerk nog gebruikt voor het voltrekken van kerkelijke huwelijken en bijzondere diensten. In de kerk worden sinds de jaren 1970 orgelconcerten gegeven. De begraafplaats rond de kerk was eeuwenlang de enige in Heiloo. Na 1870 kwam er een eigen katholieke begraafplaats en in 1919 kwam er ook een openbare begraafplaats. De oorspronkelijke begraafplaats bij de kerk werd minder gebruikt en uiteindelijk in 1967 gesloten. Rijksmonumenten De kerk en -toren zijn sinds 15 november 1967 beschermd als rijksmonumenten. De toren is als apart rijksmonument opgenomen in het register. Het interieur van de kerk plus bijbehorende elementen vallen onder de bescherming van de kerk. De toren, luidklokken en klokkenstoel vallen onder de bescherming bij de kerktoren. Interieur In het interieur zijn de volgende 17e-eeuwse elementen beschermd als rijksmonument: een preekstoel een doophek twee lezenaars twee koperen doopbogen een koperen doopbekkenhouder Tussen het portaal en de kerk is in de 18e eeuw een gesneden bekroning met het wapen van Heiloo geplaatst. Dit is evenals een sarcofaagdeksel van rode zandsteen en een grafzerk van een predikant uit 1636 beschermd. Orgels De Witte Kerk heeft twee orgels. Het zogenoemde grote orgel is in 1966 door Flentrop Orgelbouw samengesteld uit een front met pijpen uit een orgel uit 1740. Het originele orgel kwam uit een rooms-katholieke schuilkerk in Alkmaar. Naast het grote orgel staat in de kerk ook een kabinetorgel van een onbekende orgelbouwer uit omstreeks 1810-1820. Het is in 1987 gerestaureerd en datzelfde jaar ook door Flentrop Orgelbouw in de kerk geplaatst. Het kabinetorgel valt onder de bescherming van het rijksmonument. Toren De toren is in de kern 12e-eeuws, de bovengeleding is van latere datum. In 1615 is in de toren een klokkenstoel met luidklok van Johannes Breutelt geplaatst. De klok heeft een diameter van 130 cm en een massa van 1.370 kilogram. De klok is in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers geconfisqueerd en werd per boot over het IJsselmeer naar Duitsland vervoerd. De kapitein claimt dat hij het schip met opzet heeft laten zinken. Na de oorlog zijn alle klokken die op het schip waren opgevist en gerestaureerd. In 1949 keerde klok terug in de toren. Het mechanisch uurwerk is van de hand van Eijsbouts en is in 1925 geplaatst. Alleen de synchroonmotor is niet beschermd. Externe links www.wittekerk-heiloo.nl Krantenartikel met een afbeelding van de kerk rond 1830