Grachtengordel (Amsterdam)

De grachtengordel is het deel van de Amsterdamse binnenstad dat langs de vier voornaamste grachten ligt: de Singel, Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht. Vanaf de Brouwersgracht buigen deze grachten zich min of meer evenwijdig aan elkaar geleidelijk naar het zuidoosten, maken een viertal flauwe bochten en eindigen in de Amstel. In verlenging lopen de Nieuwe Herengracht, Nieuwe Keizersgracht en Nieuwe Prinsengracht vanaf de Amstel naar het noordoosten tot aan de Muidergracht, waarna de Plantage begint. De grachtengordel is een systeem van straten, kades, bruggen en woonhuizen op tamelijk identieke kavels van gelijke lengte en breedte met gesloten binnentuinen, de zogenoemde keurblokken. Veel grachtenpanden getuigen van de welvaart in de Gouden Eeuw, maar in de meeste gevallen van de 18e eeuw. Omdat de panden in de loop der eeuwen diverse malen zijn verbouwd, komen naast elkaar veel verschillende architectuurstijlen en gevels voor. Ondanks doorbraken en nieuwbouw in de 20e eeuw is de grachtengordel een van de belangrijkste toeristische attracties van Amsterdam De grachtengordel staat sinds 1 augustus 2010 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. In 2013 vierde Amsterdam het 400-jarig jubileum van het besluit op 5 maart 1613 om de grachtengordel aan te leggen. Geschiedenis Tot het einde van de 16e eeuw bestond de stad Amsterdam uit het gebied binnen de Singel en de huidige Kloveniersburgwal. Na de Alteratie en de daarmee samenhangende bestuurswisseling, breidde de stad zich explosief uit. Dit leidde tot de uitleg van Amsterdam in vier fasen tussen 1585 en 1665. In 1613, tijdens het Twaalfjarig Bestand, begon men vanaf de Brouwersgracht met het uitgraven van de Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht en met de verkoop van de opgehoogde kavels. Ter hoogte van de Leidsegracht is de nieuwe verdedigingslijn met een knik weer op de oude, bestaande omwalling aangesloten. Na de Vrede van Münster ontstond opnieuw ruimte voor investeringen en werden nieuwe plannen ontwikkeld de stad uit te leggen en de omwalling aan de nieuwe inzichten te onderwerpen. Vanaf circa 1660 werden de grachten doorgetrokken naar de Amstel en is het aanzien van de Herengracht verhoogd met de aanleg van Gouden Bocht. Rond 1680 is onder de namen Nieuwe Herengracht, Nieuwe Keizersgracht en Nieuwe Prinsengracht tot aan de Oostelijke Eilanden uitgelegd. Zo kreeg de stad de typerende halvemaansvorm die ze twee eeuwen, tot aan de uitbreidingen van de tweede helft van de 19e eeuw, behield. Werelderfgoed In juli 2006 maakte de gemeente Amsterdam bekend de grachtengordel te willen laten voordragen voor de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Door zaken als nieuwe administratieve eisen kon de daadwerkelijke voordracht echter pas in december 2008 door het kabinet worden gedaan. Uiteindelijk werd de grachtengordel op 1 augustus 2010, bij de 34e sessie van de Commissie voor het Werelderfgoed, toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst. De Amsterdamse grachtengordel is benoemd tot Werelderfgoed volgens de criteria I ("het is een meesterwerk van een menselijk genie"), II ("het stelt een belangrijke interactie van menselijke waarden tentoon") en IV ("het is een voortreffelijk voorbeeld van een type gebouw, architectonische of technologische samenstelling of landschap, dat significante stappen in de menselijke geschiedenis voorstelt"). Gebouwen Aan de grachtengordel bevinden zich vele monumenten en monumentale grachtenpanden, waaronder: Prinsengracht 59: De Hond, uit 1659 170-172: Huis Bartolotti / "Het Bonte Huis", uit ± 1617 263: Het Anne Frank Huis uit 1635 met het achterhuis uit 1740 274: D' Witte Leli, uit 1739 299: 't Casteel van Beveren uit ± 1720 300: 'De Roode Vos' met een klokgevel 361: Sonnenberg, uit ± 1655 364-370: Cromhouthuizen, uit 1660 en 1662 386: Het Grachtenmuseum 436: Het Paleis van Justitie uit 1829 446: Huis van de Graeff in de (Gouden Bocht), voormalig stadspaleis van Andries de Graeff 475: Huis De Neufville (Huis aan de Bocht), uit 1731 en 1733 479: Het KattenKabinet 502: Huis met de Kolommen, uit 1672; ambtswoning van de burgemeester. 512: Huis van de familie Van Lennep van 1778 tot 1860 518: Het Geelvinck-Hinlopen Huis 556: Een typisch voorbeeld van een 19e-eeuwse zogenaamde ojiefse tuitgevel 573: voormalig woonhuis van Cornelis de Graeff 606: Het Huis Willet-Holthuysen 769: Het Prinsengrachtziekenhuis 849: Het best bewaarde exemplaar van vijf identieke halsgevels uit 1701 899: Het 17e-eeuwse Deutzenhofje Keizersgracht 102: De Rode Hoed, uit 1630. 123: Het Huis met de Hoofden, uit 1622. 177: Het Coymanshuis, van bouwmeester Jacob van Campen, uit 1625. 220: Onze-Lieve-Vrouwekerk, uit 1854. 324: Felix Meritis, uit 1787. 384: The Dylan Hotel, voormalig Rooms Catholieke Armenkantoor en daarvoor De Eerste Schouwburg aan de Keizersgracht (1637-1664). 401: Huis Marseille, uit 1665, het eerste fotografiemuseum van Nederland. 529: Residentie eerste Amerikaanse ambassadeur, John Adams. 566: De Keizersgrachtkerk, uit 1888. 609: Foam Fotografiemuseum Amsterdam. 672-674: De Van Raey-Huizen, thans Museum Van Loon, uit 1671. 676: De Nieuwe Waalse Kerk, Keizersgracht 676, uit 1856. 745: ING Bank Negatieve connotatie Het begrip "grachtengordel" wordt ook wel overdrachtelijk gebruikt als synoniem voor de veronderstelde elitaire houding van de bewoners van het centrum van Amsterdam. Dit komt voort uit het groot aantal bewoners uit de intellectuele bovenlaag en de opinievormers in de Nederlandse media die wonen in dit gebied. Het woord 'de grachtengordel' heeft daarom voor veel mensen een negatieve bijklank gekregen, als brandmerk voor een vermeende zelfingenomen houding die zou voorbijgaan aan wat er in de Nederlandse samenleving leeft. Varia De grachtengordel is venster nummer 12 van de Canon van Amsterdam. Literatuur Koen Kleijn (red.), De grachten van Amsterdam: 400 jaar bouwen, wonen, werken en leven, Uitgever Thoth, 2013, ISBN 978-90-6868-635-7 Zie ook Amsterdamse grachten Grachtenmuseum Amsterdam, museum gewijd aan de grachtengordel Nederlandse monumenten op de Werelderfgoedlijst Lijst van rijksmonumenten in de Grachtengordel Externe links Zeventiende-eeuwse grachtengordel van Amsterdam binnen de Singelgracht, UNESCO Grachtengordel Werelderfgoed, gemeente Amsterdam