Justitieel Complex Zaanstad

Het Justitieel Complex Zaanstad, afgekort JC Zaanstad of JCZ, is een Nederlandse penitentiaire inrichting in Westzaan, gemeente Zaanstad. Een populaire bijnaam voor JCZ is Zaanbajes. Het complex staat aan de Smeet en valt onder de Dienst Justitiële Inrichtingen. De inrichting biedt plaats aan meer dan duizend justitiabelen en omvat onder meer een gevangenis, een huis van bewaring, een inrichting voor stelselmatige daders, een penitentiair psychiatrisch centrum (PPC) en een extra zorgvoorziening. Geschiedenis De bouw van JC Zaanstad maakte deel uit van de vervanging van verouderde penitentiaire capaciteit in de regio Amsterdam-Haarlem. Het complex verving onder meer capaciteit van de voormalige Penitentiaire Inrichtingen Amsterdam Over-Amstel, bekend als de Bijlmerbajes, en de Koepelgevangenis in Haarlem. De Bijlmerbajes sloot gefaseerd tussen 2016 en 2021 en had een capaciteit van ruim 800 plaatsen. De Koepelgevangenis in Haarlem sloot in 2016 na meer dan een eeuw gebruik. De realisatiefase werd in maart 2016 afgerond. Vanaf 1 juni 2016 werd het complex operationeel en namen de eerste justitiabelen er hun intrek. Het PPC werd als eerste onderdeel in gebruik genomen; de gevangenis en het huis van bewaring volgden later dat jaar. Op 6 september 2016 werd het complex officieel geopend door koning Willem-Alexander. In 2018 werd JC Zaanstad betrokken bij de herverdeling van capaciteit na de sluiting van onder meer PI Almere en PI Zwaag. Een gedeelte van het personeel van deze sluitende inrichtingen werd in JC Zaanstad geplaatst. Gebouw Het gebouw heeft een oppervlakte van ongeveer 68.000 m² en telt 667 cellen. Het is ontworpen voor flexibel capaciteitsbeheer en is geschikt voor meerpersoonscelgebruik. Volgens het Rijksvastgoedbedrijf waren de kernbegrippen voor het ontwerp: humaan, sober, doelmatig en robuust. Het complex werd gerealiseerd via een publiek-private samenwerking in de vorm van een DBFMO-contract: design, build, finance, maintain and operate. Daarbij werden ontwerp, bouw, financiering, onderhoud en facilitaire exploitatie voor langere tijd gecombineerd uitbesteed. Het consortium Pi2 was betrokken bij de realisatie en exploitatie; EGM Architecten trad op als hoofdarchitect. Architectenweb noemt daarnaast Fokkema & Partners als interieurarchitect en Mecanoo als landschapsarchitect. In hoofdlijnen bestaat JC Zaanstad uit een gevangenisdeel, een PPC en ondersteunende voorzieningen. Naast cellen bevat het complex onder meer een arbeidscentrum, sportfaciliteiten, een medische dienst en logistieke voorzieningen. Een ringmuur van ongeveer 1,2 kilometer scheidt het complex van de omgeving. Regimes en voorzieningen JC Zaanstad is multifunctioneel ingericht. Het complex omvat een gevangenis, huis van bewaring, ISD-afdelingen, een PPC en een extra zorgvoorziening. Binnen zowel het huis van bewaring als de gevangenis waren afdelingen voor de Amsterdamse Top600-aanpak. Deze aanpak werd per 1 januari 2026 vervangen door de persoonsgerichte aanpak Veiligheid en Zorg. Behalve in het PPC, de extra zorgvoorziening en de luwte-afdeling zijn vrijwel alle cellen uitgevoerd als meerpersoonscel. De inrichting legt volgens DJI nadruk op zelfredzaamheid en voorbereiding op terugkeer in de samenleving. Het motto van DJI is “binnen beginnen, om buiten te blijven”: justitiabelen werken al tijdens detentie aan eigen verantwoordelijkheid en re-integratie. Dat gebeurt onder meer via vakopleidingen, primair onderwijs en trainingen. Binnen het werk- en leerbedrijf In-Made zijn er horeca- en barista-werkzaamheden; de koffiebranderij van Zuivere Koffie in JC Zaanstad wordt daarbij als opleidingslocatie genoemd. Daarnaast zijn er in de inrichting creatieve en motiverende trajecten, onder meer van de Peter Faber Stichting waarin met gedetineerden werkt gewerkt rond muziek, film, fotografie, schilderen en schrijven. In het re-integratiecentrum kunnen justitiabelen ondersteuning krijgen bij praktische zaken zoals huisvesting, schulden en identiteitsdocumenten. In 2021 verklaarde directeur Obe Veldman in een interview met NH Nieuws dat de werkdruk in JC Zaanstad hoog was en dat de inrichting te maken had met een complexere en agressievere doelgroep, maar dat hij de gevangenis niet als onveilig beschouwde. Toezicht De Commissie van Toezicht bij JC Zaanstad houdt onafhankelijk toezicht op de detentieomstandigheden, behandelt klachten van gedetineerden en brengt jaarlijks verslag uit aan de minister. In haar jaarverslag over 2023 constateerde de commissie dat de contacten met de directie en het personeel goed zijn en dat er een gezamenlijk streven bestaat naar een humaan en veilig detentieklimaat. Tegelijkertijd uitte de commissie zorgen over een aanhoudend tekort aan gekwalificeerd personeel en een hoog personeelsverloop, met als gevolg dat dag- en resocialisatieprogramma's in de loop van 2023 werden beperkt. Ook wees de commissie op een tekort aan casemanagers, wat leidde tot vertraging in individuele dossiers en extra druk op gedetineerden. Als positieve ontwikkelingen noemde de commissie de koffiebranderij, de opleiding tot barbier, de activiteiten van de Peter Faber Stichting en de hernieuwde aandacht voor de ouder-kindrelatie via vader-kind dagen en een kinderkamp. Het PPC van JC Zaanstad werd in 2023 betrokken bij een brede doorlichting van de vier Nederlandse penitentiair psychiatrische centra door de Inspectie Justitie en Veiligheid. De inspectie oordeelde dat patiënten respectvol en humaan worden behandeld, maar constateerde tekortkomingen op het gebied van rechtspositie, interne veiligheid en personele bezetting. Duurzaamheid Bij de bouw zijn verschillende duurzame energievoorzieningen toegepast. Volgens het Rijksvastgoedbedrijf zijn onder meer zonnepanelen, een rechtstreeks met het complex verbonden windmolen, een warmte-koudeopslagsysteem en energiezuinige verlichting toegepast. Het complex werd daarbij gepresenteerd als een duurzame en multifunctionele penitentiaire inrichting. Externe links