Sparrendaal (Driebergen)

Sparrendaal is een achttiende‑eeuwse buitenplaats in Driebergen-Rijsenburg, gelegen in de Stichtse Lustwarande, een grote gordel van landgoederen en buitenplaatsen. Het huidige hoofdgebouw en de twee bouwhuizen zijn in 1754 gebouwd op een ouder landgoed. De buitenplaats is aangewezen als rijksmonument en wordt beheerd door Vereniging Hendrick de Keyser. Voorgeschiedenis In 1642 verwierf Jacob van Berck, griffier van het hof van Utrecht, een hofstede met landerijen tussen de Langbroekerwetering en de woeste gronden ten noorden van de Arnhemsebovenweg. De oorspronkelijke hofstede bevond zich tussen het huidige oostelijke bouwhuis en het toegangshek. Tijdens het Rampjaar 1672 werd het gebouw waarschijnlijk verwoest. Op latere kaarten verschijnt op deze locatie een nieuw huis met de naam Laen Wijck. De buitenplaats Sparrendaal Jacob van Berck (1694-1762, achterkleinzoon van bovengenoemde) "raad in de vroedschap, oud-borgermeester en gecommitteerde en president in de stadsfinantiecamer" van de stad Utrecht, liet in 1754 een nieuwe buitenplaats bouwen, waarbij de bestaande tuin werd gehandhaafd en oudere bebouwing werd gesloopt. Aanvankelijk heette het Sper en Dal of Sper en Dael. Het huis Sparrendaal werd opgetrokken in Hollandse Lodewijk XV-stijl. Het hoofdgebouw werd geplaatst op een lange gezichtslaan. Aan weerszijden van het voorplein verrezen twee bouwhuizen, ingericht als oranjerie en koetshuis. Van de oorspronkelijke zichtlaan is circa één kilometer bewaard gebleven. Daarvan is het achterste gedeelte tussen Arnhemsebovenweg en Melvill van Carnbeelaan aan beide zijden bebouwd. Van Oosthuyse Rond 1805 werd het hoofdgebouw voorzien van een verhoogd dak en werden beide bouwhuizen aan de achterzijde uitgebreid. Op 23 december 1805 kwam Sparrendaal in bezit van P.J. van Oosthuyse. Het landgoed lag binnen de hoge heerlijkheid Driebergen en grensde in het zuidwesten aan de lage heerlijkheid Rijsenburg. Van Oosthuyse verwierf in 1806 ook de ambachtsheerlijkheid Rijsenburg (De ridderhofstad Rysenborgh was al vóór 1800 gesloopt) en verwierf daarmee de titel Heer van Rijsenburg (is geen adellijke titel). Op 5 oktober 1806 was Nederlands eerste koning, Lodewijk Napoleon Bonaparte er te gast en logeerde er op doorreis naar Duitsland. Het dorp Driebergen was hoofdzakelijk protestants. Gedurende korte tijd bood de devoot katholieke Van Oosthuyse het oostelijk bouwhuis aan als schuilkerk voor zijn katholieke werknemers. In 1809-1810 bouwde hij vanuit Sparrendaal een dorp met rooms-katholieke kerk en logement en gaf het de naam Rijsenburg. In 1818 werd Rijsenburg als aparte gemeente losgemaakt uit Driebergen. Bisdom Utrecht Van Oosthuyses kleinzoon Thomas van Rijckevorsel verkocht Sparrendaal in 1854 aan het bisdom Utrecht. Het bisdom wilde in Sparrendaal een grootseminarie vestigen, door aanbouw van vleugels tussen hoofdgebouw en bouwhuizen. Een inzameling onder katholieken in Nederland bracht echter genoeg geld op voor nieuwbouw elders op het landgoed, het Groot-seminarie Rijsenburg. Sparrendaal ging dienen als residentie van aartsbisschop Joannes Zwijsen (tot 1867). Op oude ansichten werd het aangeduid als "Aartsbisschoppelijk Paleis". Het gebied ten zuiden van de Hoofdstraat, de overtuin, werd in 1857 verkocht. Daar werd buitenplaats De Wildbaan aangelegd. Van Vollenhoven Het bisdom verhuurde vanaf 1884 Sparrendaal aan de familie van Vollenhoven. Diplomaat Maurits van Vollenhoven nam in 1928 de huur over, na het overlijden van zijn moeder. In de periode van de Van Vollenhovens kwamen belangrijke gasten op Sparrendaal, waaronder Herbert Hoover, prins Felix Joesoepov en koningin Victoria Eugenia van Spanje. In 1931 werd Rijsenburg bij Driebergen gevoegd. Raadhuis In 1954 verkocht het bisdom Sparrendaal aan de gemeente. Jarenlang werd geijverd voor een goede bestemming voor het leegstaande huis, onder andere door Wim Harzing. Een grote gekleurde pentekening uit 1758 werd door hem in het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht aangetroffen, en door mevrouw Van Rijckevorsel-Courbois aan de gemeente Driebergen-Rijsenburg geschonken. Sparrendaal werd van 1957-1964 gerestaureerd door ir. J.B. baron van Asbeck (1911-2010) en in gebruik genomen als raadhuis van Driebergen-Rijsenburg. Na de bouw van een nieuw gemeentekantoor in 1974 werden er in Sparrendaal alleen nog raadsvergaderingen, recepties en huwelijken gehouden. De openbare bibliotheek en VVV-kantoor waren enkele jaren gehuisvest in het westelijk bouwhuis. Na lange onduidelijkheid over de functie die de gemeente aan Sparrendaal wilde toekennen werd het huis in 2000 voor 1 gulden verkocht aan de vereniging Hendrick de Keyser, die het opnieuw restaureerde (2000-2002). Een stichting nam de exploitatie op zich. De gemeente Driebergen-Rijsenburg huurde het hoofdgebouw deels terug voor de functie van raadhuis. Die functie verviel na de gemeentelijke herindeling van 1 januari 2006 waarbij Driebergen-Rijsenburg opging in de nieuw gevormde gemeente Utrechtse Heuvelrug. Villa Sparrendaal Na de sloop van oudere bebouwing verrees in 1754 een nieuw landhuis op de voormalige schapendrift, die op historische kaarten voorkomt als de “Steegh naar d’hey”. Door het gebouw centraal op deze doorgang te plaatsen, kreeg het een vrijstaande positie met zichtlijnen naar zowel de voor- als achterzijde. De vroegere drift ging functioneren als oprijlaan aan beide kanten van het huis. Aan de voorzijde ontstond ruimte voor een representatief voorplein. In dezelfde periode verrezen in de regio nog twee vergelijkbare buitenhuizen, zoals Zandbergen in Huis ter Heide en Goudestein in Maarssen, die overeenkomsten vertonen in architectuur en plattegrond. Exterieur Het hoofdgebouw werd centraal op het perceel geplaatst, waardoor zichtlijnen ontstonden naar de voor- als achterzijde. Het voorplein en de symmetrisch geplaatste bijgebouwen benadrukten het representatieve karakter van de buitenplaats. Het hoofdgebouw (corps de logis) bestaat uit een souterrain, een bel‑etage, een verdieping en een zolder onder een hoge kap. De voorgevel wordt gekenmerkt door een risaliet met een ingangsomlijsting in Lodewijk XV‑stijl, voorzien van rocaille‑ornamenten. Natuursteen is toegepast in de centrale gevelpartij; de overige gevels bestaan uit schoonmetselwerk. Op de hoeken van het dak staan schoorstenen met zinken afdekkingen. Door de aanwezigheid van het souterrain ligt de bel‑etage verhoogd, waardoor vanuit de woonvertrekken uitzicht bestond op de omliggende tuinen en landerijen. De schuiframen zijn voorzien van roedeverdeling en een middendorpel. De vensters van de bel‑etage zijn hoger dan die van de verdieping, wat de hiërarchie van de woonlagen weerspiegelt. Rechts van het bordes lag de grote voorzaal; links bevond zich de herenkamer. De architectonische waarde van het gebouw wordt vooral bepaald door de evenwichtige verhoudingen en de nadruk op symmetrie. Souterrain In de rechterzijgevel bevindt zich de dienstingang, bereikbaar via een trap van hardsteen. Boven de deur is de eerste steen ingemetseld, gelegd op 27 maart 1754 door Maria Constantia, de dochter van Jacob van Berck. Het souterrain omvatte oorspronkelijk tien dienstruimten, waaronder de keuken, de spoelkeuken, provisiekelders en kamers voor personeel. In de huidige situatie bevinden zich aan de voorzijde twee kamers, met daartussen een garderobe. Aan de achterzijde liggen een toiletgroep en een moderne keuken. De historische keuken is bewaard gebleven. De omvang en indeling van deze keuken zijn kenmerkend voor voorname achttiende‑eeuwse buitenplaatsen. De keuken heeft een schouw met fornuis, een aanrecht onder de ramen en een ingebouwde buffetkast. De waterpomp bevond zich vermoedelijk in de aangrenzende spoelkeuken. In het midden van de ruimte stond een tafel waar het personeel de maaltijden gebruikte.. Zijgevels De zijgevels hebben op het eerste gezicht een onregelmatige vensterindeling, maar ook hier is symmetrie toegepast. De ogenschijnlijke asymmetrie ontstaat doordat op bepaalde plaatsen blinde nissen zijn aangebracht in plaats van ramen. Indien hier vensters waren geplaatst, zou er in het interieur onvoldoende ruimte zijn geweest voor schoorstenen. De nissen hebben daardoor zowel een esthetische als een functionele rol binnen het symmetrische ontwerp van de gevel. voorzijde De hoofdingang is bereikbaar via een trap en bordes van hardsteen, bedoeld voor bewoners en gasten. De dubbele deur heeft een halfrond snijraam en een balkon met smeedijzeren hekwerk. Daarboven bevindt zich een balkon met verguld smeedijzeren hekwerk. De hoge schuiframen benadrukken het belang van deze verdieping, waar de representatieve vertrekken waren ondergebracht. achterzijde De achtergevel volgt dezelfde opzet als de voorzijde, maar de middenrisaliet is hier uitgebouwd. De trap en het bordes zijn eveneens uitgevoerd in hardsteen. De achteringang heeft een omlijsting in Lodewijk XV‑stijl, uitgevoerd in hout in plaats van steen zoals in de voorzijde. Onder de daklijst, aan weerszijden van de risaliet, zijn grote houten rocailles aangebracht. Achter de vensters van de uitbouw ligt de ruime eet‑ of tuinzaal, die werd gebruikt voor ontvangsten en feesten. Sinds 1964 dient deze ruimte voor trouwlocatie. Links van de zaal bevond zich een salon die tevens als biljartkamer werd gebruikt. Rechts lag de dessertkamer, waar gerechten warm werden gehouden voordat ze in de eetzaal werden opgediend. Bovenverdieping De bovenverdieping functioneerde als slaapetage. Over de volledige breedte van het huis loopt een gang die toegang geeft tot de verschillende kamers. Aan beide uiteinden van de gang bevinden zich schuiframen, waardoor daglicht de ruimte verlicht. Oorspronkelijk omvatte de verdieping zeven slaapkamers en twee kabinetten, bestemd voor de bewoners en hun directe omgeving. De kamerindeling weerspiegelde de hiërarchie binnen het huishouden: grotere kamers waren bedoeld voor de eigenaar en zijn familie, kleinere kamers hadden een meer functionele bestemming. De verdieping vormde het private deel van het huis, gescheiden van de representatieve vertrekken op de bel‑etage en de dienstvertrekken in het souterrain. Zolder Onder de hoge kap bevindt zich een ruimte die oorspronkelijk werd gebruikt voor praktische doeleinden, waaronder het drogen van wasgoed. Daarnaast waren op de zolder enkele kleine kamers ingericht voor personeelsleden. De huidige verhoogde mansardekap werd aangebracht tijdens een verbouwing in 1805, of mogelijk bij een latere aanpassing in 1809. Voor deze wijziging had het gebouw een omlopend schilddak, dat vermoedelijk regelmatig voor lekkages zorgde. Het klokkentorentje dat nu op de nok staat, bevond zich vóór de verbouwing op het dak van de achteruitbouw. Aan het begin van de negentiende eeuw werd het oorspronkelijke zadeldak vervangen door de huidige hoge mansardekap, wat gevolgen had voor de indeling van de zolderverdieping. In buitenplaatsen uit deze periode bestond de zolder doorgaans uit functionele ruimten, zoals bergzolders, droogzolders en eenvoudige slaapvertrekken voor personeel. Ook op Sparrendaal kreeg de zolder een praktische bestemming. Vanaf de aankoop van het landgoed werden op de omliggende percelen veel bomen aangeplant, waaronder sparren. Op de zolder werd het sparrenzaad te drogen gelegd, evenals appels uit de boomgaard. Interieur Het interieur weerspiegelt de opeenvolgende Lodewijkstijlen van de achttiende eeuw. De afwerking bestaat uit houten lambriseringen, geschilderde behangsels, marmeren vloeren en stucplafonds met rocaille‑ornamenten. Het interieur is in goede staat bewaard gebleven, mede doordat het huis lange tijd als zomerverblijf werd gebruikt en tussen 1884 en 1948 werd verhuurd. Lichtinval, binnenluiken en spiegels De grote ramen zorgen voor veel daglicht en bieden uitzicht op de omliggende tuinen. Aan weerszijden van de vensters bevinden zich hoge binnenluiken die over de volledige raamhoogte reiken en dubbel kunnen worden gevouwen en weggeklapt in de zijpenanten. Gesloten luiken hielden ’s nachts de kou buiten en konden overdag het licht temperen. Op de muurdammen tussen de ramen hangen spiegels die het binnenvallende licht versterken en de geschilderde landschappen weerspiegelen. Spiegels waren kostbaar en werden daarom gezien als een teken van aanzien. In deze periode bestonden grote spiegels vaak uit meerdere aan elkaar gemonteerde delen, omdat grote spiegelplaten technisch moeilijk te vervaardigen waren. De schoorsteenmantels zijn uitgevoerd in marmer en voorzien van rococo‑ornamenten, terwijl de aansluitende zijkanten in hout zijn uitgevoerd en beschilderd in marmerimitatie. Boven de mantel hangt een spiegel met daarboven een schilderstuk, geflankeerd door wandkandelaars waarvan het licht door de spiegel wordt weerkaatst Souterrain De wanden van het souterrain zijn afgewerkt met witte tegels (witjes), een materiaal dat veel werd toegepast in dienstruimten vanwege het gladde en eenvoudig te reinigen oppervlak. De keuken beschikt over een schouw met fornuis, een aanrecht onder de ramen en een ingebouwde buffetkast. Het personeel gebruikte doorgaans de keuken zelf als eetruimte. De gang is, net als op de hogere verdiepingen, voorzien van wanden en een plafond in stucwerk, maar zonder decoratieve elementen. In de aangrenzende vertrekken zijn de balkenplafonds zichtbaar gelaten; deze balken dragen de planken die de vloer van de bel‑etage vormen. De vloeren in dit deel van het huis zijn belegd met marmeren platen, wat volgens Folman (2004) uitzonderlijk is voor dienstvertrekken uit deze periode. Het houtwerk is geschilderd in een okergele tint, de zogenoemde wagenschotkleur, bedoeld om de uitstraling van eikenhout te benaderen; ook de houtspiegels zijn in deze imitatie uitgevoerd. Alle deuren in het souterrain zijn eveneens in houtimitatie geschilderd. Bel-etage De vloeren van de hal en de bel‑etage zijn afgewerkt met witte marmeren platen. Het stucwerk op deze verdieping is uitgebreider dan in het souterrain en omvat geprofileerde lijsten en rocaille‑ornamenten. Boven de deuren van de hal bevinden zich stucvoorstellingen in reliëf met allegorische thema’s. Aan de linkerzijde zijn twee putti weergegeven die Winter en Zomer symboliseren: Winter warmt zijn handen aan een vuurtest, Zomer draagt korenaren en een sikkel. Aan de rechterzijde zijn Voorjaar en Herfst afgebeeld, herkenbaar aan respectievelijk een bloemenkrans en een verzameling fruit. Boven de dubbele deuren naar de tuinzaal bevindt zich een reliëf met drie putti die Oorlog en Vrede voorstellen, omringd door attributen zoals een speer, boog, pijlenbundel, helm, schild en lauwerkrans. De houten deurkozijnen zijn beschilderd in marmerimitatie. De marmeren vloerplaten rusten op een bed van schelpen, toegepast vanwege de geluiddempende werking. In de hal bevindt zich een marmeren wandfonteintje met rococo‑decoraties en een medaillon. Het fonteintje was aangesloten op een waterreservoir op zolder dat handmatig werd bijgevuld. Een houten zitbank in Lodewijk XV‑stijl bood bezoekers een plaats om te wachten voordat zij werden ontvangen. De dubbele deuren naar de tuinzaal versterken de verbinding tussen interieur en buitenruimte. De grote ramen en openslaande deuren zorgen voor zicht op de tuin en de zichtassen. Alle vertrekken op deze verdieping zijn onderling verbonden via symmetrisch geplaatste deuren, wat de doorloop tussen kamers vergemakkelijkt, vooral bij ontvangsten. Oorspronkelijk waren drie kamers voorzien van houten lambriseringen met daarboven geschilderde behangsels op linnen, strak gespannen op een raamwerk en afgewerkt met geprofileerde lijsten. De hoogte van de schuiframen bepaalde de hoogte van de lambriseringen, die een eenvoudige decoratie kregen. De balkenplafonds zijn aan het zicht onttrokken door stucplafonds, wat de vertrekken een meer afgewerkte uitstraling geeft. Hoewel de kamers volgens hetzelfde architectonische schema zijn ingericht, kregen zij een eigen karakter door variatie in kleurgebruik van schilderingen en houtwerk. De kleuren van het houtwerk sloten aan bij de achtergrondtinten van de schilderingen, wat leidde tot de zogenoemde paarse, groene en grijze kamer (grote voorzaal, biljartkamer en tuinzaal). In de herenkamer en dessertkamer zijn de lambriseringen en schilderingen niet oorspronkelijk, maar tijdens de restauratie van 1957–1964 aangebracht in een stijl die aansluit bij het historische interieur. Bovenverdieping De bovenverdieping kreeg in de oorspronkelijke opzet een eenvoudiger afwerking dan de bel‑etage, omdat deze verdieping een meer functionele rol had binnen het huis. De kamers waren niet voorzien van stucplafonds en bevatten slechts sporadisch schilderingen, wat het gebruikskarakter van deze etage benadrukte. In de vertrekken zijn de balkenplafonds zichtbaar gelaten; de balken dragen de planken die tevens de vloer van de zolder vormen. Hoewel de constructie open bleef, werden de plafonds doorgaans in een bijpassende kleur geschilderd om een uniforme afwerking te creëren. Zolderverdieping De wanden en het plafond van de zolderverdieping zijn afgewerkt in stucwerk, overeenkomstig de afwerking op de lagere verdiepingen. De wanden hebben een glad oppervlak, terwijl het plafond is voorzien van een eenvoudige decoratie met gebogen profiellijsten. De sobere vormgeving van deze verdieping wijkt af van de rijkere afwerking van de representatieve vertrekken op de bel‑etage, maar sluit aan bij het functionele karakter van de slaapverdieping en de overige bovenruimtes. Landschapskamers en schilderdecoraties In de voorkamer links van de hal en in de voor‑ en achterzaal aan de rechterzijde zijn de wanden voorzien van geschilderde arcadische landschappen. Deze voorstellingen tonen een geïdealiseerd landschap met heuvels, wegen, boerderijen, vee, herderinnen en boerenfiguren. In de achtergrond zijn vaak kerktorens of grotere gebouwen zichtbaar, en rivieren met bruggetjes lopen door het landschap. Ook de deuren zijn met schilderingen bespannen, waardoor zij bij het sluiten visueel opgaan in de wanddecoratie. Boven de tussendeur in de voorzaal bevindt zich een grisaille‑schildering, uitgevoerd in een beperkt kleurenpalet waardoor de voorstelling de indruk van reliëf wekt. Deze techniek was in de achttiende eeuw populair en is vooral bekend door het werk van Jacob de Wit, wiens monochrome schilderingen vaak ‘Witjes’ worden genoemd. Rond het midden van de achttiende eeuw waren wandtapijten en goudleerbehang uit de mode geraakt, waardoor bij de bouw van Sparrendaal werd gekozen voor geschilderde wanddecoraties. De voorkeur voor landschappen sloot aan bij de toenemende belangstelling voor natuurbeleving; door de wanden met landschappen te beschilderen ontstond het effect dat de natuur het interieur binnenkwam. De uitgebreide wanddecoraties lieten op de bel‑etage weinig ruimte over voor losse schilderijen. In de achttiende eeuw was het gebruikelijk om portretten en andere kunstwerken te concentreren in specifieke zalen of gangen, waardoor deze in Sparrendaal vooral op de bovenverdieping en in verbindingsruimten werden opgehangen. De lijsten werden doorgaans bevestigd met koorden en strikken, een veelgebruikte ophangmethode in die periode. Belangrijke vertrekken Herenkamer De herenkamer bevindt zich links van de hal en was oorspronkelijk groter van afmeting. Tijdens de restauratie van 1957–1964 werd een deel van de ruimte afgescheiden om aan de gangzijde een garderobe te creëren. De huidige landschapsschilderingen maakten vóór 1957 geen deel uit van het interieur. Deze schilderingen zijn in de tweede helft van de achttiende eeuw vervaardigd in een Nederlands atelier en waren oorspronkelijk bestemd voor een Engels landhuis. Bij de restauratie werden ze in Engeland aangekocht en vervolgens in Sparrendaal aangebracht. Het houtwerk kreeg een blauw‑groene tint die aansloot bij de kleuren van de schilderingen. Raadzaal De huidige schilderingen zijn achttiende‑eeuws en afkomstig uit een huis aan de Koornmarkt in Delft. Tijdens de restauratie van 1957–1964 werd de indeling aan de voorzijde ingrijpend gewijzigd om een grote raadzaal te creëren. Vier kamers en twee kabinetten werden samengevoegd tot één grote ruimte. Bij deze verbouwing werden een nieuwe houten lambrisering en een geprofileerd houten plafond aangebracht. De schilderingen die nu in de raadzaal aanwezig zijn, werden eveneens tijdens deze restauratie toegevoegd en zijn uitgevoerd op jute, een grover weefsel dan het linnen dat op de bel‑etage werd gebruikt. De voorstellingen tonen idyllische landschappen, overeenkomstig de stijl van de geschilderde behangsels op de bel‑etage. Delen van de schilderingen zijn aangevuld om ze passend te maken voor de nieuwe ruimte die in de jaren 1957–1964 werd gecreëerd. Dessertkamer De dessertkamer ligt rechts van de hal en grenst aan de tuinzaal. De huidige schilderingen in deze ruimte zijn niet oorspronkelijk; zij zijn tijdens de restauratie van 1957–1964 aangebracht . De decoraties zijn uitgevoerd in een stijl die aansluit bij de achttiende‑eeuwse inrichting van de overige vertrekken op de bel‑etage. De kamer had oorspronkelijk een praktische functie binnen het huishouden. Gerechten die in de keuken waren voorbereid, werden hier tijdelijk geplaatst voordat zij in de eetzaal werden opgediend. De ruimte vormde daarmee een schakel tussen de dienstvertrekken in het souterrain en de representatieve eetzaal op de bel‑etage. Het houtwerk in de dessertkamer is geschilderd in een kleurstelling die is afgestemd op de achtergrondtinten van de aangebrachte schilderingen, overeenkomstig de afwerking in de andere kamers op deze verdieping. Grote tuinzaal of eetzaal De grote tuinzaal bevindt zich aan de achterzijde van het huis en wordt betreden via een porte‑brisée. De wanden zijn voorzien van drie soorten schilderingen: chinoiserieën, originele Chinese werken en Hollandse zeegezichten. Aan de zijwanden zijn de vier seizoenen weergegeven in chinoiserieën: links van de schouw de herfst en daarnaast de winter, en aan de overzijde de zomer met links daarvan de lente. Deze voorstellingen zijn uitgevoerd in chinoiserie‑stijl, met decoratieve elementen die verwijzen naar een Europese verbeelding van Aziatische motieven zoals zwierige bladslingers. Boven de drie deuren hangen originele Chinese schilderingen op papier, geplaatst in rococolijsten. Deze werken konden in de achttiende eeuw worden geïmporteerd dankzij de handelscontacten van de VOC en zijn verfijnder uitgevoerd dan de chinoiserieën op de zijwanden. Aan weerszijden van de deur naar de hal bevinden zich Hollandse zeegezichten, die door de omlijsting met dezelfde bladslingers en rocaille‑ornamenten visueel aansluiten bij de overige decoraties. De witmarmeren schouw heeft gebogen wangen en rocaille‑decoraties met een centraal cartouche. De spiegel boven de schouw is een toevoeging uit de empireperiode, rond 1800. De zaal biedt door de grote ramen en de tuindeuren zicht op de tuin en de zichtassen, waardoor de ruimte ook bij minder gunstig weer als uitzichtpunt kon dienen. Betekenis Het rijksmonument Sparrendaal heeft een waardevol en goed bewaard interieur met fraaie schilderingen en behoort mede daardoor tot de belangrijkste huizen in Nederland uit die periode. Hoewel het geen door de Staten van Utrecht erkende ridderhofstad is, komt het vanwege de belangrijke rol in de geschiedenis toch voor in het Kastelenboek van de provincie Utrecht. Mede doordat het in economisch mindere tijden eigendom was van het aartsbisdom Utrecht, dat niet overwoog te verkopen voor verkaveling, is een relatief groot deel van de buitenplaats bewaard gebleven. Het Park Sparrendaal (inclusief Seminarieterrein) beslaat ongeveer 30 ha en is centraal gelegen in de stedelijke bebouwing van Driebergen. Zie ook Lijst van panden van Vereniging Hendrick de Keyser Lijst van rijksmonumenten in Driebergen-Rijsenburg