Berchmanianum

Het Berchmanianum of Collegium Berchmanianum is een voormalig religieus studiehuis en kloosterverblijf van de Sociëteit van Jezus in het zuidoosten van Nijmegen. Het pand staat aan de Houtlaan 4, aan de noordrand van de wijk Brakkenstein, op de grens met Heijendaal. Met de bouw van dit complex werd in 1927 begonnen, waarna het als klooster en studiehuis openging in 1929. Later heeft het gebouw nog diverse andere functies gehad. Meteen ten noorden van het Berchmanianum lag vanaf de jaren 70 de campus van de Katholieke Universiteit Nijmegen. Sinds oktober 2018 is het voormalige Berchmanianum-klooster zelf in gebruik als extra bijgebouw van de universiteit. In 2002 is het gebouw opgenomen in het Rijksmonumentenregister. Geschiedenis Stichting In 1923 werd de Katholieke Universiteit Nijmegen (de huidige Radboud Universiteit) opgericht, destijds in de binnenstad. Tijdens het daaropvolgende decennium bouwden vele religieuze orden gemeenschappen in de stad voor hun leden voor studenten of docenten in de nieuwe vestiging. In 1928 stichtten de jezuïeten een nieuw studiehuis in de stad, gewijd aan de in 1892 heilig verklaarde Jan Berchmans (1599-1621), een jezuïet uit Diest (Vlaams-Brabant). In feite was dit studiehuis een voortzetting van het Collegium Berchmanianum in Oudenbosch, een philosophicum of wijsgerig-theologische vooropleiding. Het studiehuis annex klooster werd in 1929 geopend. Op 4 februari 1930 kwam er toestemming om in de tuin van het klooster een begraafplaats aan te leggen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog In 1941 liet de Gestapo de drukkerij van het Berchmanianum stilleggen, zodat er geen volgens de Duitse bezetter illegale bladen zouden worden uitgegeven. Op 30 mei 1942 vorderde de Schutzstaffel het gebouw. Een deel van de inventaris van de kloosterlingen werd in beslag genomen door de Hauptsturmführer Karl Birkel, de rest werd elders ondergebracht. Het gebouw kreeg van de SS een nieuwe bestemming als "kweekruimte" voor het zogeheten Lebensbornproject: het verwekken van kinderen die van het Arische ras waren. Er werden daar echter geen kinderen geboren. Op 7 augustus 1943 werd het gebouw in beslag genomen door militairen van het 365e bataljon (afkomstig uit Bonn) van de Ersatz-Brigade Großdeutschland, die het interieur opnieuw voor zichzelf inrichtten. De kloosterlingen moesten vertrekken; ca. 10 van hen werden opgevangen bij families in Brakkenstein, de anderen gingen naar kloosterboerderijen. In de winter van dat jaar verbleven er in het klooster ook soldaten uit de Elzas, die noodgedwongen dienden in het Duitse leger. In september 1944 kwam het gebouw terug in handen van de jezuïeten, die daar bleven studeren. Tijdens Operation Market Garden was het gebouw in gebruik als veldhospitaal voor Amerikaanse soldaten. Na 1945 verhuisde de Katholieke Universiteit Nijmegen vanuit het centrum naar de wijk Heijendaal, waarmee het in het Berchmanianum gevestigde philosophicum geografisch in de nabijheid kwam te liggen. 1967 tot 2016 Van 1967 tot 2016 kreeg het Berchmanianum een herbestemming als verzorgings- en verpleeghuis voor broeders en paters van diverse katholieke congregaties en ordes. De bibliotheek en het archief van de jezuïeten bleven wel bewaard.. In 1970 vroeg de kloosterorde toestemming om het kerkhof uit te breiden, wat echter werd geweigerd. In 1972 kreeg het kloosterbestuur toestemming om overleden paters voortaan op de begraafplaats Jonkerbos te begraven. Op 9 december 2016 verhuisden de laatste bewoners naar de nieuwe zorgappartementen in de wijk Brakkenstein naast het gelijknamige klooster. Overname door de Radboud Universiteit In 2013 bereikte de Radboud Universiteit overeenstemming tot overdracht met de eigenaar van het Collegium Berchmanianum. Het gebouw stond pal aan de rand van het universitaire gebouwencomplex, en leende zich daardoor goed als extra academiegebouw van de universiteit. Het college van bestuur en verschillende diensten, die voordien in het bestuursgebouw aan de Comeniuslaan hun huisvesting hadden, zijn sinds 2018 in het vroegere Berchmanianum-klooster gevestigd. Het oppervlak van de universiteitscampus groeide hierdoor met ongeveer 7,5 hectare, en in het Berchmanianum kwamen 300 nieuwe werkplekken beschikbaar. De hoofdingang van het Berchmanianum werd verplaatst van de Houtlaan naar de campuszijde, pal tegenover het nabijgelegen Erasmusgebouw. De kloostertuin is deels bewaard gebleven. Architectuur De architecten waren Joseph Cuypers en diens zoon, Pierre Cuypers jr.. Zij waren de zoon respectievelijk kleinzoon van Pierre Cuypers, de ontwerper van onder meer het Rijksmuseum in Amsterdam. De ramen voor het klooster werden in 1928 aan het atelier Cuypers geleverd door Joep Nicolas. Het gebouw is verdeeld in twee grote vleugels, gescheiden door een klokkentoren met daarin een trappenhuis. Op het kruispunt daarvan zijn gemeenschappelijke voorzieningen aangebracht, zoals een eetzaal op de begane grond. De ramen zijn bij de bouw van het klooster zodanig aangebracht dat er geen uitzicht op de straat mogelijk was; het klooster moest namelijk zo geïsoleerd mogelijk blijven. De gang bij de stafkamer heeft een lambrisering van veelkleurige geglazuurde tegels. De eenbeukige kapel is voorzien van een spitstongewelf. In 1955 werd er ook een muurschildering van het Laatste Oordeel aangebracht door Gerard Bruning. Afbeeldingen Zie ook Jezuïeten Collegium Berchmanianum (Oudenbosch) Canisianum (Maastricht) Publicaties Het Berchmanianum. Van studiehuis tot academiegebouw. Nijmegen, Van Tilt, 2019, ISBN 9789460043932 Externe link Berchmanianum op de website van Radboud Universiteit