Nieuwmarkt (Amsterdam)

De Nieuwmarkt is een plein in het centrum van Amsterdam, tussen de Geldersekade en de Kloveniersburgwal. Het grenst in het noorden aan de Zeedijk en in het zuiden aan de Sint Antoniesbreestraat en vormt het middelpunt van de Nieuwmarktbuurt. Centraal staat de Waag, oorspronkelijk een 15e-eeuwse stadspoort. De gebouwen rondom het plein zijn bijna alle aangewezen als rijksmonument of gemeentelijk monument. Rondom het plein liggen veel horecagelegenheden, een supermarkt en een wooncomplex voor ouderen, (de) Flesseman. Er is een dagelijkse markt, op zaterdag een biologische markt, en in de zomermaanden op zondag een antiek-, curiosa- en boekenmarkt. In het voorjaar zijn er, in de week voorafgaand aan koningsdag, de Aprilfeesten met een buurtontbijt en een nostalgische kermis met zweefmolen, spiegeltent en kindertheater. Een bekende horecazaak aan de Nieuwmarkt is jazzcafé Cotton Club, dat in 1940 geopend werd. In augustus 2020 moest de zaak door een huurverhoging en de gevolgen van de coronacrisis verkocht worden, al is daarbij bedongen dat de naam behouden blijft. De Nieuwmarkt grenst aan de Wallen, Chinatown en de Lastage. Omdat de Nieuwmarktbuurt, met name op de Zeedijk, veel Chinese inwoners en bedrijven kent, zijn de straatnaambordjes in de omgeving zowel in het Nederlands als in Chinese karakters uitgevoerd. Aan het plein is een ingang van het gelijknamige metrostation Nieuwmarkt. Geschiedenis Sinds ca. 1425 ligt hier de Bijleveldschesluis tussen het water van de Geldersekade en de Kloveniersburgwal. De Sint Anthoniespoort (nu de Waag) werd gebouwd als onderdeel van de middeleeuwse stadsommuring in de jaren 1481-1494. Het plein ontstond in 1614 toen het water rondom de Sint Anthoniespoort overkluisd werd. Door de stadsuitbreiding (bouw van de Lastage) verschoof de stadsgrens verder naar de Montelbaanstoren en de Oude Schans. De Sint Anthoniespoort verloor zijn verdedigende functie en werd een waag. Het plein werd een marktplein, waar ook een vis- en "Oosterse" markt werd gehouden en "ten aanschouwe van het volk" lijfstraffen werden voltrokken. Er werd "gegeseld, gebrandmerkt en gehangen". In 1812 voltrok zich hier een primeur voor Nederland: drie ter dood veroordeelden werden onder de guillotine terechtgesteld. In 1827 ontstond het plan om de Waag te slopen en op de plaats ervan een kathedraal te bouwen voor het nieuw op te richten bisdom Amsterdam. Stadsbouwmeester Jan de Greef maakte zelfs een bouwplan, waarvan de uitvoering slechts achterwege bleef omdat de afscheiding van België de plannen voor een nationale reorganisatie van de katholieke kerk, en daarmee het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland, doorkruiste. In de 19e eeuw werd op de Nieuwmarkt tweemaal per jaar kermis gevierd. De voorjaarskermis was kleinschalig en rustig, maar de najaarskermis trok publiek uit de hele stad en ontaardde regelmatig in opstootjes en vechtpartijen. Een verbod door het gemeentebestuur leidde in 1876 tot een volksopstand. Aan de noordzijde van de Nieuwmarkt, aan de Geldersekade, werd na 1840 een vismarkt aangelegd (ter vervanging van de vismarkt op de Dam, die moest wijken voor de Beurs van Zocher). De steiger en houten loodsen werden in 1862 vervangen door de stenen Gemeentelijke Vishal. In 1918 kreeg het gebouw een nieuwe functie: het werd niet langer gebruikt voor de vishandel, maar diende voortaan als eier- en pluimveeveiling. Tussen begin december 1938 en eind januari 1939 werd het gebouw gesloopt. De toenmalige gemeenteraad vond dat het het zicht op de Waag vanaf de Geldersekade en de Prins Hendrikkade belemmerde en kwalificeerde het bovendien als foeilelijk en onooglijk. 20e en 21e eeuw De Nieuwmarkt lag in de voormalige Joodse wijk. Tussen het Centraal Station, de Kloveniersburgwal, Waterlooplein, Valkenburgerstraat en Prins Hendrikkade leefden rond het begin van de 20e eeuw meer dan 25.000 Joden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de Nieuwmarkt door de Duitse bezetter gebruikt als verzamelplaats voor de deportaties van Joodse inwoners. Na de bevrijding werd het plein voor een jaarlijkse kermis met steeds grotere attracties al snel te klein. In de jaren 1970 was de kermis wederom een paar keer decor van moord en vechtpartijen waarop hij definitief werd verplaatst naar de Dam. De sloop van veel huizen voor de aanleg van de tunnel van de Zuidoostlijn van de Amsterdamse metro in de Lastage (tussen de Geldersekade en Oudeschans) leidde in 1975 tot de Nieuwmarktrellen, onder het motto "Geen buizen maar huizen". Ook het plan een autoweg aan te leggen van de Wibautstraat en Weesperstraat via de Nieuwmarktbuurt naar de Prins Hendrikkade en verder richting Haarlemmer Houttuinen stuitte op felle protesten. Van het plein werd de zuidoostkant slachtoffer; er werden daar een aantal panden gesloopt. Nieuwmarkt 25 overleefde de sloop, maar viel bijna ten prooi aan brand. In metrostation Nieuwmarkt herinneren kunstwerken aan de Nieuwmarktrellen. Na nog een aantal jaren als parkeerplaats te hebben gediend, kreeg de Nieuwmarkt begin jaren 90 van de 20e eeuw zijn huidige functie als stadsplein, met horeca en marktkraampjes, waarna ook de centraal gelegen Waag een opknapbeurt kreeg en in gebruik genomen werd voor onder andere horeca. Kunst In 1968 werd aan de noordzijde van het plein het Bredero-monument van Piet Esser geplaatst met de bronzen figuren van de personages Jerolimo en Trijn Snaps uit G.A. Bredero's toneelstuk de Spaanschen Brabander. In 1990 bij een herinrichting van het plein werden kunstwerken geplaatst van straatmeubilair tot lantaarns. Openbaar vervoer In oktober 1980 werd metrostation Nieuwmarkt geopend. Sindsdien stoppen hier metrotreinen van de oostlijn de huidige metrolijnen 53 en 54. In 1990 kwam metro/sneltramlijn 51 erbij in 2019 vervangen door metrolijn 51. In 1873 werd de Nieuwmarkt door de Amsterdamsche Omnibus Maatschappij opgenomen in de route van de vijfde paardenomnibus: Dam – Damstraat – Nieuwmarkt – Buitenkant (sinds 1879 Prins Hendrikkade)– Station Oosterspoor (Oosterdokseiland) Van 1904 tot 1955 reden er elektrische trams over de Nieuwmarkt in de verbinding Centraal Station – Geldersekade – Nieuwmarkt – Sint Antoniesbreestraat – Jodenbreestraat / Waterlooplein en verder. Achtereenvolgens waren dat de lijnen * 7 en 6 in 1904/'05, lijn 8 van 1905 tot 1942, lijn 26 van 1945 tot 1948 en lijn 11 van 1948 tot 1955. In 1955 werd de tram vervangen door bus 11. De rails bleven voor omleidingen nog in gebruik tot 1960, maar tegelijk met de vernieuwing van de Kamperbrug werd dit tramtraject buiten dienst gesteld. Nog tot in de jaren zeventig lagen er tramrails op de Nieuwmarkt en elders op de route. Bus 11 werd in 1975 opgevolgd door bus 22. In 1965 kwam bus 5, in 1968 bus 55 en van 1973-1977 bus 46. Met de opening van de metrolijn naar het Centraal Station in oktober 1980 verdwenen alle bussen uiteindelijk van de Nieuwmarkt omdat na herprofilering de route niet meer geschikt was voor een grote bus. Afbeeldingen Zie ook Kunstwerken op de Nieuwmarkt