Nationaal Monument op de Dam

Het Nationaal Monument op de Dam in de Nederlandse hoofdstad Amsterdam is een oorlogsmonument voor de herdenking van Nederlandse oorlogsslachtoffers, oorspronkelijk voor die tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Het monument staat centraal bij de jaarlijkse Nationale Dodenherdenking op 4 mei. Ontwerp Het vrijstaande Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam is met de voorzijde naar het Paleis op de Dam gekeerd en staat op een perceel van 2183 m². Het werd ontworpen door architect J.J.P. Oud. Het bestaat uit een 22 meter hoge pyloon met beelden aan voor- en zijkanten en reliëfs van duiven aan de achterzijde. Aan de achterzijde wordt het omsloten door een vrijstaande, halfronde urnenmuur met veertien nissen voor urnen. Elf daarvan zijn voor de toen elf Nederlandse provincies en de andere drie voor de Nederlandse kolonie Nederlands-Indië, en de destijds bij de onthulling autonome landen binnen het Koninkrijk der Nederlanden Suriname en de Nederlandse Antillen. De provincies worden daarnaast weergegeven met gebeeldhouwde wapenschilden. De nissen voor Suriname en de Antillen zijn altijd leeg gebleven. Op het monument staat een Latijnse tekst en een Nederlandstalig gedicht. Het monument zelf bevindt zich op een oplopende reeks van zes cirkelvormige traptreden. Kunstenaars De beelden zijn van beeldhouwers John Rädecker en zijn zoon Jan Willem Rädecker, de reliëfs van Paul Grégoire. Aan de voorkant staan twee leeuwenfiguren van de hand van Jan Willem Rädecker. De Latijnse tekst aan de voorzijde is van de classicus J.P. Meerwaldt, de tekst boven de urnen aan de achterzijde van Anthonie Donker (pseudoniem voor Nico Donkersloot) en het Nederlandstalige gedicht is van Adriaan Roland Holst. Het ontwerp voor de belettering van de dichtregels is van Jan van Krimpen. Pyloon De 22 meter hoge pyloon is van beton en bekleed met travertijn, een kalksteen uit Toscane met kenmerkende onregelmatige structuur. Aan de voorzijde zijn een gekruisigde en drie geketende mannenfiguren met gebogen hoofd aangebracht met daarboven een vrouwenfiguur met in haar rechterhand een kind en in haar linkerhand een guirlande. Rechtsboven van haar bevindt zich een opvliegende duif, en ook de achterzijde van de zuil is voorzien van in hoogreliëf uitgevoerde vliegende duiven. Rechts en links van de pyloon bevinden zich op uitkragende plateaus twee mannen. Ter linkerzijde een bebaarde man met twee huilende honden en ter rechterzijde een man met opgeheven armen vergezeld van een grommende hond. De drie geboeide mannen aan de voorkant staan voor de ellende van de oorlog, waarbij de gekruisigde man in het middelpunt refereert aan de kruisiging van Jezus. De twee mannen aan de zijkanten van de pilaar symboliseren het verzet; de linkerfiguur beeldt het verzet van de intellectuelen uit, de rechterfiguur het verzet van de arbeiders. De honden bij deze figuren verbeelden smart en trouw. De vrouw met het kind en de duiven symboliseert de overwinning, vrede en nieuw leven. Omhoogvliegende duiven op de achterzijde van de zuil verwijzen naar de bevrijding. De Latijnse tekst op de voorzijde van het gedenkteken van de classicus J.P. Meerwaldt (1888-1966) is: "Hic ubi cor patriae monumentum cordibus intus quod gestant cives spectet ad astra dei. (Laat hier waar het hart van het vaderland is, het monument dat burgers binnen in hun harten dragen, naar de sterren van God kijken.)" Gedenkmuur Om de pyloon staat een gebogen gedenkmuur waarin twaalf urnen met aarde zijn ingemetseld. De urnen zijn gevuld met aarde van fusillade- en erebegraafplaatsen uit de toenmalige elf provincies, en de 22 erevelden uit de voormalige Nederlandse kolonie Nederlands-Indië. Voor de urnen uit de provincies bevinden zich de provinciewapens, voor de urn uit Nederlands-Indië bevindt zich het wapen van het Koninkrijk der Nederlanden. De tekst op deze muur luidt: "Aarde, door het offer gewijd, samengebracht uit gans het land, teken tot in verren tijd van heugenis en vasten band." Op de binnenkant van de gedenkmuur is een tekst van de Nederlandse dichter Adriaan Roland Holst aangebracht, met belettering ontworpen door Jan van Krimpen, en gehakt door Joop Veldheer: "Nimmer, van erts tot arend, was enig schepsel vrij onder de zon, noch de zon zelve, noch de gesternten. Maar geest brak wet en stelde op de geslagen bres de mens. Uit die eersteling daalden de ontelbaren. Duchtend zijn hoge blik deinsden hun zwermen binnen de wet terug en werden volkeren en stonden elkander naar het leven, onder nachtgewolkten verward treurspel, dat wereld heet. Sindsdien werd geen mens vrij dan ontboden van boven zijn dak, geen volk dan beheerst van boven zijn torens. Blijve ons dat bij, verlost als we werden uit het schrikbewind van een onderwereld. Niet onbeheerst, doch enkel beheerst van boven de wereld blijft vrijheid ons deel." Geschiedenis Vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog dienden twee voormalige Nederlandse militairen een voorstel in bij de gemeente Amsterdam voor de oprichting van een Nationaal Monument. Binnen twee jaar verklaarde het gemeentebestuur en de Nederlandse regering zich akkoord en bood de gemeente Amsterdam het Damplantsoen aan. Op de Dam verrees, in afwachting van het uiteindelijke monument, in 1947 een tijdelijke colonnade met daartussen elf urnen met aarde van fusilladeplaatsen en begraafplaatsen uit iedere provincie en het bijbehorende provinciewapen erboven afgebeeld. Dit monument was een ontwerp van A.J. van de Steur en Auke Komter. De urnen werden gemaakt door keramiste Jos H. van der Veen. Omdat een referentie naar Nederlands-Indië ontbrak werd op 29 april 1950 een nis in het midden toegevoegd met een urn met aarde van 22 erevelden uit Nederlands-Indië die op 25 december 1949 in Nederland arriveerde. In 1952 werd een Joodse delegatie uitgenodigd door Polen om een herdenking bij te wonen in Auschwitz. Die keerde terug met een urn met as van slachtoffers die in het concentratiekampblok Auschwitz-Birkenau waren vergast. De wens was om de urn bij te zetten in het monument op De Dam, maar dat bleek niet mogelijk. In 1946 werd gelijktijdig geld ingezameld voor een monument dat mede door bierbrouwerij Heineken zou worden gefinancierd. Dat had in het Tweede Weteringplantsoen, tegenover het kantoor van Heineken-directeur Freddy Heineken en dicht bij de brouwerij, moeten verrijzen. John Rädecker werd aangetrokken om dit monument vorm te geven. Zijn schetsen, en die van andere beeldhouwers, werden in 1946 tentoongesteld in het plaatselijke Stedelijk Museum. Naar aanleiding van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum werd besloten dat het monument op de Dam zou verrijzen ten koste van het plan in het Tweede Weteringplantsoen. Om geld in te zamelen verkocht de gemeente symbolisch de grond aan particulieren voor 50 cent per cm². Overigens was deze actie niet erg succesvol. John Rädecker werd nogmaals voorgedragen als ontwerper, maar werd opgedragen samen te werken met een architect. Dit werd J.J.P. Oud. De Centrale Commissie voor oorlogs- of vredesgedenktekens uitte bezwaren tegen het ontwerp vanwege de tweeledigheid van obelisk en urnenmuur en een volgens de commissie gebrek aan klaarheid en zeggingskracht. Alleen commissielid Willem Sandberg, directeur van het Stedelijk Museum, had vertrouwen in de plannen van Rädecker en Oud. In 1951 kregen Rädecker en Oud van de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen het groene licht om hun ontwerp uit te voeren. Rädecker werd uiteindelijk ziek en zijn ontwerpen werden aangevuld door zijn zoon Jan Willem. Truus Trompert (1915-1977), vast model van de Amsterdamse Rijksakademie van beeldende kunsten, werd als model gevraagd voor de vrouwenfiguur. De onthulling van het monument vond plaats door koningin Juliana op 4 mei 1956, enkele maanden na de dood van Rädecker. Hippies Aan het eind van de jaren zestig van de twintigste eeuw trokken hippies van heinde en verre naar het Nationaal Monument om er in de zomer in de openlucht te bivakkeren; soms verbleven er enkele honderden zogenaamde damslapers. De gemeente Amsterdam gedoogde een tijdlang het slapen op de Dam, maar na klachten over overlast, zoals wildplassen, werd op 24 augustus 1970 een verbod ingesteld dat nog dezelfde dag tot hevige rellen leidde met vijftig gewonden en plunderingen tot gevolg. De volgende dag nam Nederlands marinepersoneel het recht in eigen hand en een tachtigtal Jantjes sloegen de hippies met knuppels en koppelriemen van de Dam. De spontane actie kon bij een groot deel van de Nederlandse bevolking op veel sympathie rekenen. Grootschalige restauraties In 1965 en 1996-1998 werd het monument grondig gerestaureerd. Bij de tweede werd het volledig gedemonteerd en delen ervan, zoals de beelden, de leeuwen en de topbekleding van de pyloon, werden in Duitsland geïmpregneerd met acrylhars. De steensoort, travertijn, was in het Nederlandse klimaat onvoldoende weervast gebleken. De binnenkant van de pyloon, die oorspronkelijk uit baksteen bestond, werd vervangen door beton. In juni 2019 werden er opnieuw technische gebreken geconstateerd, waarna uit voorzorg de deksteen, het topje van het monument, tijdelijk werd verwijderd. Van mei 2022 tot en met december 2022 werd er groot onderhoud uitgevoerd in opdracht van de gemeente. Gedurende deze periode was een vijf meter hoge veiligheidswand om het monument geplaatst. Deze was door de gemeente Amsterdam, een vormgever en het Amsterdam Museum gedecoreerd met vrijheidsduiven, een scala aan quotes en gedichten en een kleurrijke tentoonstelling over de geschiedenis van de Dam en het monument. Tijdens het onderhoud werden de blokken travertijn gedemonteerd, gereinigd door middel van kalkwassen of indien nodig vakkundig bewerkt of vervangen alvorens deze weer te hermonteren en te voegen. Rijksmonument Op 15 oktober 2007 werd het bouwwerk in de Top 100 Nederlandse monumenten 1940-1958 geplaatst en kreeg op 14 augustus 2009 de status van rijksmonument. Journaalbeelden Zie ook Schoonvegen van de Dam De Eendracht, een voormalig Nationaal Monument dat tot 1914 op de Dam stond