Sint-Martinuskerk (Arnhem)

De Sint Martinuskerk is een rooms-katholieke kerk in de Steenstraat bij het Velperplein in de Nederlandse stad Arnhem en is vernoemd naar Martinus van Tours. De kerk is een rijksmonument. De kerk is gebouwd in de jaren 1874 tot 1876 en werd ontworpen door architect Alfred Tepe. De kerk is een driebeukige kruisbasiliek in een op de Nederrijnse gotiek geënte neogotische stijl. Ongebruikelijk voor Tepe is de toepassing van natuursteen voor tracering en andere details. De kerktoren is 70 m hoog en heeft een zeskantige ingesnoerde spits. In de kerk staat een Mariabeeld uit de late gotiek. Het orgel uit 1890 van de orgelbouwers Gradussen, heeft 21 registers, twee manualen en een vrij pedaal. Een zilveren reliekschrijn met de schedel en de tong van Sint Eusebius, een heilige uit de tweede eeuw na Christus, staat na diverse omzwervingen, in de Martinuskerk. De reliekbuste van Sint Eusebius (circa 1455) is een zilveren reliekbuste van de patroonheilige van Arnhem en van de Sint-Eusebiusparochie in Arnhem en omgeving. Het is het absolute topstuk van de Arnhemse religieuze kunstvoorwerpen. De reliekbuste bevat van oudsher de schedel van de heilige Eusebius. Vanaf de tweede helft van de 17e eeuw werd ook de tong van de heilige Eusebius in de reliekbuste bewaard. De rechthoekige houten sokkel met zilverbeslag dateert 1669. Eind 16e eeuw is de reliekbuste tijdelijk naar Deventer verhuisd (tot de beeldenstorm 1578-1579 stond de reliekbuste in de Sint-Eusebiuskerk) waarna het rond 1625 weer terugkeerde in Arnhem. Tot 1985 was de buste onderdeel van de inventaris van de Kleine Eusebiuskerk. Deze kerk werd in 1984 aan de eredienst onttrokken en later gesloopt, waarna de buste verhuisde naar de Sint Walburgiskerk. Toen deze kerk (tot sluiting een basilica minor) eind 2018 overging in particuliere handen werd het kunstwerk tijdelijk ondergebracht in het Catharijneconvent te Utrecht. Begin 2024 kwam de buste weer terug naar Arnhem en kreeg het een prominente plek in de Sint-Martinuskerk. De kerk werd snel te klein voor alle parochianen uit de buurt en 20 jaar (in 1894-1895) later werd in de nabijheid de Sint-Jan de Doperkerk gebouwd. Boven de entree in de toren werd in 1934 een Heilig Hartbeeld geplaatst. Het was een geschenk van de parochianen aan pastoor W.G.A.H. van Berkel ter gelegenheid van diens 40-jarig priesterjubileum. Tien jaar later kreeg hij een elektrisch uurwerk voor de toren als cadeau. Tijdens de Slag om Arnhem in 1944, waarbij de strijd rondom de nabijgelegen Rijnbrug hevig was, heeft de kerk amper schade opgelopen. Alleen enige ruiten sneuvelden na een granaatinslag. Tussen 1994 en 1998 is de kerk gerenoveerd. In 1998 werd een herdenkingsraam geplaatst, waarin de Slag om Arnhem is weergegeven. Luidklokken Toen de kerk in 1876 gewijd werd, zijn er twee klokken gekocht. Een tweedehands klok uit 1671 gewijd aan de Heilige Drievuldigheid, gegoten door Pieter Hemony. De grote (bourdon)klok werd gegoten door Petit & Fritsen in 1876, had een diameter van 1080 mm en woog 938 kg. Beide klokken werden in de Tweede Wereldoorlog geroofd. Alleen de kleinste van de twee, de klok uit 1671, keerde na de bevrijding terug. In de klokkenstoel bevinden zich anno 2026 vier luidklokken waarvan de grootste gewijd is aan Martinus, de tweede aan Johannes, de derde aan de Heilige Drievuldigheid en de kleinste aan Maria. De vooroorlogse Heilige Drievuldigheid is de enige klok die van de klokkenroof terugkeerde. Deze klok heeft een diameter van 87,7 cm, weegt 454 kg en is daarmee de oudste en enige vooroorlogse klok in deze toren. De andere drie klokken zijn gegoten in 1950 door Eijsbouts, als vervanging van de in de oorlog verloren gegane bourdonklok. De Martinus (huidige bourdonklok) heeft een diameter van 110,2 cm en weegt ca. 870 kg. De Johannes heeft een diameter van 98,3 cm en weegt ca. 590 kg. De kleinste klok, de Maria, heeft een diameter van 73,4 cm en weegt ca. 260 kg. Samen vormt dit viergelui de eerste vier tonen van een pentatonische toonladder (fis¹ - gis¹ - ais¹ - cis²). Dit is het zogenaamde Motief van Westminster. De tonen van het gelui vormen een helder, harmonieus en feestelijk geluid en het is nog wekelijks boven de stad te horen bij aanvang van diverse vieringen. Tevens luidt de kerk vaak haar klokken bij grote evenementen zoals Dodenherdenking of Bevrijdingsdag. Het luiden van de hele en halve uren gebeurt met een slaghamer op de Martinusklok. Gradussen-orgel In de jaren 1889/1890 maakten de Gebroeders Gradussen uit Winssen een orgel voor de Sint Martinus. Ondanks alle smaken en opvattingen die er zijn geweest sinds de bouw, is het orgel van de Sint Martinus nagenoeg ongewijzigd gebleven. 1924 - plaatsing elektrische motor; 1950 - orgel wordt hersteld na oorlogsschade, vrijstaande speeltafel wordt nog 30 cm naar voren verplaatst, pedaalklavier wordt vervangen door een concaaf en radiaal klavier van 30 tonen en er worden nog enkele wijzigingen in de dispositie aangebracht: Hoofdwerk: Cornet: 1 3/5' koor wordt Terts 1 3/5' (op de plaats van de Violon 16'), 2' koor wordt Doublet 2' op het Positief (op de plaats van de Violine 4'), 2 2/3' koor wordt Nasard 2 2/3' (op de plaats van de Violon 8'), Violon 16': wordt c-f2 van de Vox Coelestis 8'. Er komt een nieuwe Mixtuur op de plaats van de Cornet. Positief: Violine 4' wordt c-f3 van de Viola 8' Het vrijgekomen pijpwerk werd onder in het orgel opgeslagen. 1970 - Positief: Schalmeij 8' wordt Fagot-Hobo 8'; 1994 - restauratie windlade Positief; 2004 - restauratie windlade hoofdwerk, windlade pedaal, speeltafel en mechanieken; 2005 - dispositie hersteld met gebruikmaking van het in het orgel opgeslagen pijpwerk (m.u.v. de Fagot-Hobo 8'). Wie de motor in 1924 heeft geplaatst is onbekend. Alle overige werkzaamheden zijn uitgevoerd door Adema (orgels). Dispositie Gradussen-orgel Koppels: Hoofdwerk-Positief, Pedaal-Hoofdwerk. Dispositie Maarschalkerweerd-orgel