Kleine-Gartmanplantsoen

Het Kleine-Gartmanplantsoen is een plein en plantsoen in het centrum van Amsterdam. Het ligt in het verlengde van het Leidseplein en wordt vaak aangezien als deel van dit plein. Aan zuidoostkant komt de Weteringschans uit op het Kleine-Gartmanplantsoen. Ook grenst het plantsoen hier bij brug 198 aan het oostelijke deel van de Lijnbaansgracht en de Zieseniskade, de zuidelijke kade van de gracht. Naast het plantsoen ligt het Max Euweplein. De Hirschpassage loopt van het plantsoen naar de Leidsekade. Het plantsoen kreeg op 13 oktober 1915 de naam Kleine-Gartmanplantsoen, naar actrice Maria Kleine-Gartman. Deze naam levert vaak verwarring op; velen lezen Kleine Gartmanplantsoen of zelfs Klein Gartmanplantsoen, maar Amsterdam kent geen ander Gartmanplantsoen. Het Kleine-Gartmanplantsoen is vooral een uitgaansgebied en heeft alleen aan de zuidrand een woonfunctie. Aan het plein staan bioscoop Pathé City en theater-bioscoop De Balie. Ook staat hier het Hirschgebouw. Op het plein is het kunstwerk Blauw Jan van Hans van Houwelingen bestaande uit bronzen beelden van hagedissen. Gebouwen Er staat een beperkt aantal gebouwen aan het Kleine-Gartmanplantsoen: huisnummers 1-5 waren aan het einde van de 20e eeuw Café-Restaurant Moderne en Heineken Hoek; het gebouw werd in 2021 gesloopt om plaats te maken voor een hotel huisnummer 7: horeca huisnummer 9: horeca huisnummer 11: horeca, in de jaren vijftig van de 20e eeuw bekend als Macarella huisnummers 15-17: gebouw van het Pathé City huisnummers 21-25, kantoorgebouw naar ontwerp van Arend Jan Westerman uit 1959 huisnummers 51-53, appartementen, geplaatst tussen de Zieseniskade en de Weteringschans huisnummers 2 en 2a: het Hirschgebouw, waarin sinds 2012 een Apple Store huisnummer 10, gebouwd voor kantongerecht, sinds 1982 De Balie huisnummer 14-28, appartementengebouw. Andere bouwwerken zijn een zuilengalerij naar het Max Euweplein met opschrift Homo sapiens non urinat in ventum en de ondergrondse fietsenstalling uit 2021. Kunst Het plantsoen kent sinds 1994 veertig kleine kunstwerkjes in de vorm van Blauw Jan, de bronzen hagedissen van Hans van Houwelingen. Tijdens de vernieuwing van het plein werden de veertig reptielen weggehaald om bij terugkeer in een kleiner bedje te worden verzameld. In het voorjaar van 2021 kwam daar een grote muurschildering van Judith de Leeuw bij: Diversity in bureaucracy op appartementengebouw 51-53. Geschiedenis Het plantsoen ontstond in oktober 1909 toen een deel van de Lijnbaansgracht gedempt werd. Vanaf de Stadsschouwburg tot aan de Leidsekruisstraat werd zand in de gracht gestort, maar niet nadat vanaf die Leidsekruisstraat een overkluizing gemaakt was die aansloot op de duikerbrug die onder de Stadsschouwburg doorliep. In de beginjaren hielden gebouwen aan het plein hun adressen en lag midden in het gedempte gebied inderdaad een plantsoen. Verkeer stroomde aan beide zijden van het plantsoen, alsook voor de Stadsschouwburg. Aanleg was noodzakelijk om ruimte te bieden aan de tram en zodoende ontstond een knooppunt voor openbaar vervoer. De overkluizing begon bij brug 198, die daardoor het uiterlijk kreeg van een halve brug (aan één kant leuningen en borstweringen). Een van de investeerders van de demping was de firma Hirsch & Cie, die een nieuw gebouw wilde plaatsen. Gedurende de bouwtijd werd een tijdelijk gebouw op het plantsoen neergezet, door A. Jacot ontworpen, dat na een aantal jaren weer afgebroken werd. Aan de zuidkant, tussen de Zieseniskade en de Weteringschans, was in de twintiger jaren van de 20e eeuw een theater gepland, maar de bouw ging niet door. Huis van Bewaring In 1850 werd hier een gevangenis gebouwd, op de plek van bolwerk De Schinkel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden Anne Frank en haar mede-onderduikers opgesloten in dit Huis van Bewaring nadat ze waren verraden. Een groep onder leiding van Gerrit van der Veen pleegde op 1 mei 1944 een overval op het Huis van Bewaring in een poging gevangengenomen verzetsleden te bevrijden. Een tweede overval werd uitgevoerd door Johannes Post in de nacht van 14-15 juli 1944. Herinrichting De inrichting van het plantsoen werd diverse keren gewijzigd. Tramhaltes en standplaats voor taxi’s verschoven steeds over het plein. Het resultaat was dat het groen steeds meer verdween; daarvan is nog maar een klein stukje over. Van 2014 tot 2021 werd er gewerkt aan een nieuwe inrichting van de omgeving van het Leidseplein. Als laatste fase van die herinrichting werd het Kleine-Gartmanplantsoen vernieuwd. Tussen 2019 en 2021 werd een ondergrondse fietsenstalling onder het plantsoen gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School. Het dak van de fietsenstalling werd daarbij als eerste opgeleverd. Ook is de tramhalte vernieuwd en is de rijbaan vervangen door een fietspad. De nieuwe inrichting kwam tot stand in overleg met kunstenaar Hans van Houwelingen. Onder de grond lag van 1909 tot circa 2019 de overkluizing. Bij de bouw van de ondergrondse fietsenstalling was daar geen ruimte meer voor en werd de overkluizing vervangen tot een persleiding (de overkluizing onder de schouwburg maakt deel uit van de fundering daarvan). Van Houwelingen zorgde er onder meer voor dat brug 198 werd uitgebreid met een noordkant. Verkeer en vervoer Er is richting oost een halte voor de tramlijnen 1, 7 en 19. De vroegere halte voor trams in westelijke richting is in 2018 verplaatst naar de Marnixstraat. Op het aangrenzende Leidseplein is een tramhalte stadinwaarts voor de lijnen 2 en 12. De grote, aan het plantsoen naast de tramhalte gelegen, taxistandplaats (Standplaats Leidseplein genoemd) werd in november 2017 verplaatst naar de Leidsebrug, zodat het Leidseplein autovrij werd. Van 1967-1981 was er aan de trottoirzijde een druk bezette busstandplaats naast de tramhalte richting oost voor de bussen naar Buitenveldert en Amstelveen. Afbeeldingen