Jane Sandanski

Jane Iwanow Sandanski (bułg. Яне Иванов Сандански, mac. Јане Иванов Сандански; ur. 18 maja 1872 we wsi Włachi, zm. 22 kwietnia 1915) – bułgarski i osmański polityk, jeden z liderów Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej. Życiorys Dzieciństwo i młodość Był synem rolnika. Dzieciństwo spędził w Gornej Dżumai, następnie w Dupnicy. Pracował jako urzędnik w Bałanowie, następnie pełnił funkcję naczelnika więzienia w Dupnicy. Od 1895 roku zaangażowany był w działalność rewolucyjną, należał do jednego z batalionów Najwyższego Komitetu Macedońsko-Adrianopolskiego. Działalność w Imperium Osmańskim W latach 1901–1902 był współodpowiedzialny za porwanie amerykańskiej misjonarki dla okupu. W 1903 roku uczestniczył w powstaniu ilindeńsko-preobrażeńskim. Był jednym z liderów Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej (WMRO); związał się z lewicową frakcją tejże organizacji, w jej ramach działał na terenie wschodniej części Macedonii. Skonfliktowany był z prawicową frakcją WMRO, której działania obejmowały zachód Macedonii, wspierane przez władze bułgarskie. Sandanski nawiązał kontakt z ruchem młodoturków, w lipcu 1908 roku spotkał się w Salonikach z przywódcą rewolucji młodotureckiej Enverem Paszą. 18 lipca tego samego roku wydał manifest do obywateli Imperium Osmańskiego, apelując w nim m.in. o jedność Turków i chrześcijan. Po rewolucji, w wyniku której młodoturcy objęli władzę, Sandanski zaangażował się w działalność polityczną. W 1909 roku uczestniczył w tłumieniu wystąpień kontrrewolucyjnych zwanych incydentem 31 marca, rok później stał się obiektem krytyki ze strony bułgarskiej prasy, zostając posądzonym o zdradę, gdyż nie przyłączył się do Christo Czernopejewa – lewicowego działacza WMRO (ten przewodził strukturom tej organizacji w Strumicy), który zdecydował się wyemigrować do Sofii i tam kontynuować działalność polityczną. Sandanski pozostał w Macedonii i kontynuował współpracę z władzami osmańskimi. W wyborach parlamentarnych z 1912 roku wsparł kandydatury Aleksandara Bujnowa i Stojo Hadżiewa (obaj kandydaci zdobyli mandaty parlamentarne). Jeszcze przed wojnami bałkańskimi rozpoczął zbrojny opór przeciwko Imperium Osmańskiemu, a podczas I wojny bałkańskiej współpracował z Bułgarami. 24 września 1908 oraz 14 sierpnia 1909 roku miały miejsce zamachy na jego życie. Działalność w Bułgarii W czerwcu 1913 roku przewodził bułgarskiej delegacji, która przybyła do Albanii w celu negocjowania działań w razie potencjalnego wybuchu wojny z Grecją bądź Serbią. Po zakończeniu I wojny bałkańskiej część obszaru Macedonii, w której aktywny był Sandanski, przypadła Bułgarii. Chociaż negatywnie oceniał panującego ówcześnie cara Ferdynanda I, to zaakceptował nową sytuację, w której się znalazł; wycofał się z działalności politycznej, by pracować jako przedsiębiorca. W 1915 roku został zabity przez bułgarskich nacjonalistów. Ocena postaci Prasa osmańska postrzegała Janego Sandanskiego jako reformistę oraz zwolennika integralności terytorialnej Imperium Osmańskiego. W Bułgarii Sandanski jest negatywnie oceniany przez historyków; postrzega się go jako zdrajcę i współpracownika Turków. Natomiast w Macedonii Północnej przedstawia się go jako działacza opierającego się wpływom zarówno bułgarskim, jak i tureckim. Upamiętnienie W 1949 roku bułgarskie władze komunistyczne nazwały na jego cześć jedno z miast, na temat samego Sandanskiego powstały macedońskie pieśni ludowe. Przypisy Bibliografia MehmetM. Hacısalihoğlu MehmetM., Yane Sandanski as a political leader in Macedonia in the era of the Young Turks, „Cahiers balkaniques”, 14, INALCO, 2012, DOI: 10.4000/ceb.1192, ISSN 0290-7402 .