Więzienie na Łukiszkach

Więzienie na Łukiszkach (lit. Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas; ros. Лукишкская тюрьма, Łukiszkskaja tiurma) – najstarsze więzienie na Litwie, położone w śródmieściu Wilna, 300 m od zabudowań Sejmu, blisko pl. Łukiskiego, w zaułku Łukiskim 6 (Lukiškių skersgatvis); nazwy ul. we wcześniejszym okresie to Московская, Moskiewska, Więzienna, Kalėjimo. Jedno z najbardziej okrutnych miejsc odosobnienia Polaków w rosyjskim i radzieckim systemie represji, obok Łubianki i Lefortowa w Moskwie, Kriestów w ówczesnym Piotrogrodzie czy Brygidek we Lwowie. Historia Pierwszy obiekt więzienia wybudowano po 1837, zmodernizowano w latach 1867–1890. Rosnące szybko potrzeby zmusiły władze carskie do wybudowania w tym miejscu w latach 1901–1904 całego kompleksu obiektów łącznie na 700 osadzonych według proj. G.A. Trambickiego, wzorowanego na wybudowanym w 1884 więzieniu Kresty (Кресты) w Petersburgu. W owym czasie to było jeden z najbardziej nowoczesnych tego typu obiektów – z własną studnią artezyjską, siecią wodociągową i kanalizacyjną, centralnym ogrzewaniem i systemem wentylacyjnym. Był wyposażony w kuchnię, piekarnię, łaźnię, pralnię, dom mieszkalny dla funkcjonariuszy. W budynku więziennym na trzech górnych piętrach (2,3,4) mieścił się też kościół katolicki, zaprojektowany w stylu romańskim. Zlokalizowany na 3 piętrze ołtarz wykonano z marmuru według proj. płk. inż. K.P. Kelczewskiego. Pomyślano również o zlokalizowaniu synagogi. W 1905 dobudowano z żółtego kamienia cerkiew prawosławną św. Mikołaja Cudotwórcy (Šv. Mikalojus Stebukladarys/Св. Никола Чудотворец). Całkowity koszt inwestycji zamknął się w kwocie 969 tys. rubli. Miejsce kaźni przedstawicieli wielu narodów – Białorusinów, Litwinów, Żydów, a także tysięcy Polaków, uczestników powstań i żołnierzy AK, w którym przetrzymywano więźniów politycznych za czasów carskich, hitlerowskich (Gestapo), litewskich (Sauguma) i sowieckich (NKWD i KGB). Niejednokrotnie przebywało w nim od 2 tys. do 16 tys. osób jednocześnie. W czerwcu 1941, pod koniec tzw. pierwszej okupacji sowieckiej, NKWD wymordowała dużą grupę więźniów. W trakcie późniejszej okupacji niemieckiej do więzienia przywożono Żydów z wileńskiego getta oraz polskich więźniów politycznych, których rozstrzeliwano w Ponarach (Paneriai). Od 3 marca 1942 r. w więzieniu przebywali aresztowani profesorowie Wileńskiego Seminarium Duchownego i Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Stefana Batorego, wileńscy księża (łącznie 29-ciu kapłanów) oraz 81 kleryków. Klerycy narodowości litewskiej zostali po trzech dniach zwolnieni, pozostałych 5 maja 1942 r. wywieziono na roboty przymusowe do Niemiec. Księży profesorów 18 marca 1942 r. wywieziono do Wyłkowyszek, gdzie byli internowani w litewskim Seminarium Duchownym. Kapłani spoza Seminarium zostali w większości zwolnieni 29 marca 1942 r. 26 marca 1942 r. uwięziono około 60 wileńskich zakonników i około 230 sióstr zakonnych. Po jakimś czasie część uwięzionych zwolniono, a innych wywieziono do obozów na Litwie bądź rozesłano w głąb Litwy. Więzienie zostało oficjalnie zamknięte 2 lipca 2019 i przekształcone w muzeum i centrum kulturowe. W ostatnim okresie przed zamknięciem pełniło rolę aresztu i więzienia – przebywało w nim około 1100 osób, w tym po wyroku około 200 osadzonych. Zatrudniało około 250 funkcjonariuszy. Upamiętnienie Martyrologia Polaków więzionych i mordowanych w więzieniu Łukiszki w czasach carskich, sowieckich i okupacji niemieckiej została po 1990 upamiętniona na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic, „ŁUKISZKI 1861 – 1864, 1940 – 1945”. Przebywali na Łukiszkach Menachem Begin, premier Izraela w latach 1977–1983 Mykolas Biržiška, polityk litewski Mykolas Burokevičius, I sekretarz KC KPL–KPZR Bertrand Cantat, piosenkarz francuski Feliks Dzierżyński, twórca i szef Czeka, GPU i OGPU Maksim Harecki, białoruski działacz polityczny, pisarz Franciszek Olechnowicz, białoruski pisarz, działacz kulturalny i narodowy Kazimierz Pietkiewicz, socjalista polski Julia Rodzińska, polska siostra zakonna, dominikanka, błogosławiona Kościoła katolickiego Maria Rzeuska, nauczycielka, publicystka, członkini konspiracji Barbara Skarga, humanistka, filozof, etyk, historyk filozofii, siostra Hanny Skarżanki Zbigniew Skłodowski, przywódca Szarych Szeregów na Litwie Leopold Tyrmand, polski pisarz i publicysta, popularyzator jazzu w Polsce Witold Węsławski, polski lekarz, działacz społeczny, oświatowy i narodowy, radny Wilna Jakub Wygodzki, polsko-litewski polityk żydowskiego pochodzenia Jonas Vileišis, litewski wydawca i dyplomata Tomasz Zan, poeta Warte odnotowania W akcji odbicia z więzienia na Łukiszkach Eugeniusza Chylińskiego w 1942 wzięła udział Hanna Skarżanka, ówcześnie żołnierz Kedywu Okręgu Wileńskiego AK. Więzienie wizytowali Valdas Adamkus, prezydent Litwy Audrys Bačkis, kardynał Dalia Grybauskaitė, prezydent Litwy Sylwia (królowa Szwecji) Zobacz też Muzeum Ofiar Ludobójstwa Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy Przypisy Bibliografia HelenaH. Pasierbska HelenaH., Wileńskie Łukiszki na tle wydarzeń lat wojny 1939–1944, Gdańsk: Helena Pasierbska, 2003, ISBN 83-906451-6-5, OCLC 749141739 . Linki zewnętrzne strona Więzienia na Łukiszkach Historia budowy więzienia na Łukiszkach, (ros.) Zdjęcia więzienia