Kilimandżaro

Kilimandżaro – rozległy, obecnie drzemiący wulkan w północno-wschodniej Tanzanii, w pobliżu granicy z Kenią, około 80 km na wschód od wschodniego odgałęzienia Wielkiego Rowu Afrykańskiego. Jest najwyższą górą Afryki i jedynym miejscem na kontynencie, gdzie śnieg jest całoroczny. Masyw ten jest widoczny z odległości przekraczającej 150 km. Jest jednym z najwyższych samotnych masywów. Podstawa wulkanu ma wydłużony kształt: jej rozciągłość z zachodu na wschód wynosi około 100 km, natomiast z południa na północ około 40 km. Zasadnicza część masywu, w tym partia szczytowa, znajduje się po stronie Tanzanii, na szerokości geograficznej około 3°05′S. Jego zbocza mają przeważnie łagodne nachylenie, jednak wyraźnie wyodrębniają się trzy główne wierzchołki: Shira (3962 m n.p.m.) położony po stronie zachodniej. Stożek Shira pozostawał aktywny jeszcze około 250 tysięcy lat temu, po czym jego wysokość uległa znacznemu zmniejszeniu w wyniku zapadnięcia się centralnej części krateru oraz długotrwałych procesów denudacyjnych. Mawenzi (5149 m n.p.m.) położony na wschodzie jest drugim pod względem wysokości szczytem Kilimandżaro i jednocześnie trzecim pod względem wysokości szczytem w Afryce. Podlegał intensywnej erozji, wskutek czego zachowały się głównie strome, silnie zerodowane ściany skalne, zbudowane z odpornych skał wulkanicznych. Kibo (5895 m n.p.m.) centralnie położony wierzchołek ze szczytem Uhuru, będący jednocześnie najwyższym punktem Afryki. Jest najlepiej zachowanym pod względem morfologicznym wierzchołkiem. Składa się z trzech koncentrycznie położonych kraterów. Zewnętrzny krater, o średnicy około 3 km, wznosi się najwyżej; jego krawędź w południowej części, w punkcie Uhuru (co w języku suahili oznacza „wolność”), osiąga wysokość 5895 m n.p.m. Krater środkowy jest mniejszy i charakteryzuje się występowaniem fumaroli, natomiast w jego wnętrzu znajduje się stożek popiołowy o średnicy około 400 m i głębokości 130 m. Zewnętrzne zbocza Kibo, zbudowane z naprzemiennych pokryw lawowych i osadów piroklastycznych, są silnie rozcięte przez erozję, tworząc głębokie doliny typu barranco. Na stokach całego masywu występują liczne tzw. kratery pasożytnicze, częściowo przekształcone przez procesy denudacyjne i często porośnięte bujną roślinnością. Lodowce Granica wiecznych śniegów przebiega na wysokości około 5000 m n.p.m. Ukształtowanie terenu oraz stosunkowo wysokie sumy opadów w strefie równikowej sprzyjają utrzymywaniu się współczesnego zlodowacenia w partiach szczytowych Kibo. W XIX wieku białe pokrywy pod szczytem bywały błędnie interpretowane przez podróżników jako wapienie lub jasne popioły wulkaniczne. W 1889 roku niemiecki podróżnik Hans Meyer jako pierwszy Europejczyk zdobył szczyt i jednoznacznie potwierdził obecność lodowców. Na zboczach Kibo, od krawędzi krateru zewnętrznego do wysokości około 4600 m n.p.m., występuje jedenaście lodowców, głównie po stronie południowej i południowo-zachodniej, o łącznej powierzchni około 7 km². Najdłuższym z nich jest lodowiec Pencka, przekraczający 1 km długości. Największe pola lodowe to Pole Północne, Południowe i Wschodnie. Ku wnętrzu krateru lodowce urywają się stromymi klifami lodowymi o wysokości 30–40 m. Lokalnie występują także penitenty. Zwartą pokrywę lodową, która w czasie małej epoki lodowej (XIII–XIX w.) wypełniała niemal cały krater, zaczęły zanikać pod koniec XIX wieku. Od tego czasu powierzchnia lodowców Kilimandżaro systematycznie się zmniejsza. Historia Rozległy stożek wulkaniczny Kilimandżaro uformował się około miliona lat temu. Stożek Mawenzi natomiast podlegał intensywnej erozji, wskutek czego zachowały się głównie strome, silnie zerodowane ściany skalne, zbudowane z odpornych skał wulkanicznych. Etymologia Pochodzenie nazwy Kilimandżaro nie jest znane. Niemiecki misjonarz Johann Ludwig Krapf, opisując ją w latach 60. XIX wieku, przekazał, że tak nazywali górę mieszkańcy wybrzeża, posługujący się językiem suahili. Nazwa masywu miałaby pochodzić z połączenia dwóch słów – kilima (góra) oraz njiaro (karawana). To tłumaczenie budzi jednak sporo wątpliwości. Możliwe, że nazwa została zniekształcona przez Europejczyków (góra w języku suahili to mlima). W dziewiętnastowiecznych relacjach można napotkać także tłumaczenia takie jak „wielka góra” bądź „jasna góra”. Początki eksploracji Jeszcze przed przybyciem Europejczyków wokół masywów wulkanicznych mieszkały liczne koczownicze plemiona. Kilimandżaro wśród nizin było czymś niezwykłym dla tamtejszych mieszkańców. Budziło wśród nich grozę do tego stopnia, że nazwali go Górą złych duchów. Niektóre plemiona (np. Masajowie) oddawały boską cześć Górze światłości. Zainteresowanie wyżyną wzrosło w XIX wieku, gdy Tanganika, na terenie której znajdowała się wówczas Kilimandżaro, stała się kolonią niemiecką. 5 października 1889 roku niemiecki kartograf pochodzący z Lipska, profesor Hans Meyer wraz ze swoim przewodnikiem Austriakiem Ludwikiem Purtschellerem, stanęli na szczycie Kilimandżaro. Była to jego trzecia próba zdobycia szczytu przez Niemca (we wcześniejszej uczestniczył Austriak Oscar Baumann). Dosyć szybko zauważono walory turystyczne góry i w 1898 roku wytyczono pierwszy szlak turystyczny, który prowadził na sam szczyt. W 1932 roku na zboczach powstało pierwsze schronisko. Pierwszym Polakiem, który zdobył Kilimandżaro, był Antoni Jakubski, zoolog. Było to w 1910 roku. Ochrona przyrody Wcześnie zauważono też walory przyrodnicze masywu Kilimandżaro – już w 1921 roku powstał tu rezerwat przyrody. W 1973 roku wyższe piętra masywu powyżej linii drzew (ok. 2700 m n.p.m.) objęto ochroną w ramach Parku Narodowego Kilimandżaro (ang. Kilimanjaro National Park) o powierzchni 753 km². Park został udostępniony turystom w 1977 roku, a w 1987 roku wpisano go na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Konflikt kenijsko-tanzański Do roku 1977 masyw Kilimandżaro był często odwiedzany przez turystów, głównie z Europy Zachodniej. Zarabiała na nich jednak tylko Kenia. Tanzania, w granicach której leży Kilimandżaro, nie otrzymywała z tego żadnych profitów. 4 lutego tego samego roku władze Tanzanii zamknęły granice. Zarekwirowano blisko 200 jeepów i 27 samolotów. W niedługim czasie Tanzania stworzyła własny sektor turystyczny, wybudowała wiele hoteli i pensjonatów. Każdy, kto chciał zobaczyć Kilimandżaro, musiał przyjechać do Tanzanii. Dochody były jednak niewielkie, czego skutkiem było ponowne otwarcie granic w 1983. Rodzaje pięter Kilimandżaro ma rozbudowany układ pięter roślinnych. Najniższe, łagodnie nachylone partie stoków porasta sawanna, miejscami wykorzystywana rolniczo. Pomiędzy 1800 a 2700 m n.p.m. rozciągają się wilgotne lasy deszczowe z udziałem m.in. drzew kamforowych, podokarpów i figowców. Wyżej występują zbiorowiska trawiaste i zarośla, przechodzące w wrzosowiska, natomiast powyżej 4500 m n.p.m. spotykana jest jedynie skąpa roślinność typu alpejskiego. Siodło pomiędzy Kibo a Mawenzi jest niemal całkowicie pozbawione roślinności i pokryte skałami oraz popiołami wulkanicznymi. W strefach sawanny i lasów występują liczne gatunki zwierząt charakterystyczne dla Afryki Wschodniej. Przemieszczając się od podnóża masywu ku jego szczytowi, obserwuje się wyraźne następstwo stref klimatycznych i roślinnych – od warunków równikowych po zbliżone do polarnych. Lasy Kilimandżaro Kilimandżaro charakteryzuje się dużą różnorodnością typów lasów na wysokości 3000 m, zawierających ponad 1200 gatunków roślin naczyniowych. Regiel lasów wiecznie zielonych (z rodzaju Ocotea) występuje na wilgotnym, południowym zboczu. Lasy krzewów z rzędu malpigowców i jałowców rosną na suchym stoku północnym. Lasy wrzośców piętra subalpejskiego na wysokości 4100 metrów są najwyżej położonymi lasami w Afryce. Pomimo ogromnej różnorodności biologicznej, liczba endemitów jest niewielka. Jednakże relikty lasów w najgłębszych dolinach na najniższych uprawianych obszarach sugerują, że górę Kilimandżaro w przeszłości porastała bogata flora, z ograniczonym zasięgiem występowania gatunków znanych tylko z gór Eastern Arc. Mała liczba endemitów może być raczej wynikiem zniszczenia niżej położonych lasów niż młodego wieku góry. Inną cechą lasów Kilimandżaro jest brak strefy bambusa, która występuje we wszystkich innych wysokich górach Afryki wschodniej, z podobną wartością opadów. Yushania alpina jest ulubionym pokarmem słoni i bawołów. Na Kilimandżaro przedstawiciele megafauny występują na północnych stokach, gdzie jest zbyt sucho, aby rozwinęła się strefa bambusów. Pogoda i klimat Przeważa klimat równikowy, górski. Na wyższych poziomach jest zimniej. Pogoda w północnej Tanzanii dobrze ilustruje typowy tropikalny klimat z suchą i deszczową porą roku. Temperatura rzadko spada poniżej 25–35 °C (77–95 °F). Marzec–maj to pora deszczowa z wysokimi opadami. Listopad–początek grudnia to mała pora deszczowa. Podczas wędrówki na Kilimandżaro występuje znaczna różnica temperatur, od gorącej u podnóża do bardzo zimnej na szczycie (szczególnie w nocy, kiedy temperatura spada poniżej –15 °C). Wraz ze wzrostem wysokości opady deszczu i dzikie zwierzęta stopniowo są coraz mniejsze. Opady Ponieważ Kilimandżaro leży w środkowej części Afryki, wyróżnia się dwie pory – suchą i deszczową. Ta ostatnia dzieli się na dwa okresy: deszczów długich – od kwietnia do czerwca, deszczów krótkich – od października do grudnia. Stosunkowo suchymi miesiącami są styczeń, luty, marzec, lipiec, sierpień i wrzesień. Średnia ilość opadów jest uzależniona od wysokości n.p.m. oraz strony zbocza. Waha się pomiędzy 2500 mm rocznie (rejony wschodnie na wysokości 3000 m) a 250 mm (na szczycie). Śniegami jest pokryte blisko 4 km² powierzchni szczytu. Polacy na Kilimandżaro Pierwszym Polakiem, któremu udało się zdobyć szczyt Kilimandżaro był Antoni Jakubski w 1910 roku. Od tamtego momentu Polacy niejednokrotnie zdobywali Dach Afryki. 22 lutego 2021 roku w czasie wyprawy na Kilimandżaro, tuż po zdobyciu szczytu, zmarł polski podróżnik Aleksander Doba. Kilimandżaro w kulturze Motyw Kilimandżaro pojawia się w wielu dziełach sztuki, literaturze i filmie. Ernest Hemingway napisał o nim w swym opowiadaniu Śniegi Kilimandżaro (zostało ono zekranizowane – w rolach głównych wystąpili Ava Gardner i Gregory Peck). Akcja książki i filmu animowanego Król lew rozgrywa się w scenerii Kilimandżaro. Zespół Lady Pank nagrał piosenkę „Moje Kilimandżaro”. Przypisy Bibliografia Zdzisław Preisner: Kenia, Tanzania. Turpress, 1996. ISBN 83-86781-11-4. (pol.). Linki zewnętrzne Zdjęcie satelitarne Kilimandżaro w Wikimapii