Ałmaty

Ałmaty, Ałma-Ata (kaz. Алматы, ros. Алматы lub Алма-Ата) – największe miasto Kazachstanu, położone w południowo-wschodniej części kraju, na wysokości ok. 700 m n.p.m. u podnóża Zailijskiego Ałatau (Tienszan), w pobliżu granicy z Kirgistanem, na terenie charakteryzującym się dużą aktywnością sejsmiczną. Miasto stanowi główny ośrodek przemysłowy, kulturalny i naukowy Kazachstanu: znajduje się w nim Akademia Nauk oraz liczne uczelnie. W latach 1991–1997 pierwsza stolica niepodległego Kazachstanu. Nazwa miasta od 1854 – Zailijskoje (rosyjski fort) od 1867 – Wierny (Ве́рный) od 1921 – Ałma-Ata (Алма-Ата, co można tłumaczyć jako „ojciec jabłek”, przy czym nazwą w języku kazachskim było Алматы). od 1993 – Ałmaty (Алматы). Po uzyskaniu niepodległości przez Kazachstan władze państwowe podjęły w 1993 roku decyzję o przyjęciu formy „Ałmaty” jako urzędowej nazwy kazachskiej, także w języku rosyjskim. W Rosji ta zmiana nie została zaakceptowana i stosowana jest nazwa Алма-Ата. Według zaleceń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przyjętych podczas 73. posiedzenia (5 września 2012), nazwa Ałmaty to główna polska nazwa miasta, nazwą wariantową pozostaje zaś Ałma-Ata. Nie ustalono jednoznacznie tego, czy egzonim winien podlegać deklinacji. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych nie zajmuje w tej sprawie określonego stanowiska. Urzędnicy z Ministerstwa Spraw Zagranicznych i z Ambasady RP w Astanie nie odmieniają tej nazwy, natomiast Wielki słownik ortograficzny wydany przez Wydawnictwo Naukowe PWN podaje dopełniacz Ałmatów. Rada Języka Polskiego w 2019 roku przyjęła, że nazwę można odmieniać. Historia Na trasie starego Jedwabnego Szlaku w 1854 r. Rosjanie założyli twierdzę Zailijskie (Zailijskoje, to znaczy znajdujące się za rzeką Ili) z 470 żołnierzami i oficerami załogi, wokół której zaczęła wyrastać osada. W 1867 r. liczyła 10 tys. mieszkańców, została przemianowana na Wierny (Wiernyj, tzn. „wierny, oddany”) i uzyskała prawa miejskie. W 1921 przeprowadzono derusyfikację nazwy na rzecz Ałma-Ata, ale forma ortograficzna różniła się od tej, którą stosowano w języku kazachskim. W 1927 r. przeniesiono z Kyzyłordy do Ałma-Aty stolicę będącej w składzie Rosji Radzieckiej kazachskiej republiki autonomicznej. W 1929 r. miasto miało 45 tys. mieszkańców. Rozwinęło się szybko po doprowadzeniu linii kolei turkiestańsko-syberyjskiej. Zostało stolicą wyodrębnionej w 1936 r. z republiki rosyjskiej Kazachskiej SRR, a później niepodległego Kazachstanu. Za czasów radzieckich Kazachstan był regionem, gdzie wysyłano ludność polską z Ukrainy i Białorusi, co spowodowało obecność w mieście gminy polskiej. W 1993 r. władze Kazachstanu przyjęły jako urzędową kazachską formę nazwy miasta Ałmaty (Алматы). W 1997 r. miasto straciło status stolicy na rzecz ówczesnej Akmoły, której nazwę w 1998 r. zmieniono na Astana i która ulokowana jest znacznie bardziej w centrum Kazachstanu niż Ałmaty. 1 grudnia 2011 otwarto pierwszy odcinek metra. Ałmaty ubiegało się o organizację zimowych igrzysk olimpijskich w 2014, jednak kandydatura ta odpadła w pierwszym etapie wyboru. Miasto ubiegało się także o organizację zimowych igrzysk olimpijskich w 2022, jednak podczas sesji MKOl 31 lipca 2015 w Kuala Lumpur zdecydowano, że imprezę zorganizuje Pekin. W dniach od 29 stycznia do 8 lutego 2017 Ałmaty było gospodarzem 28. Zimowej Uniwersjady. Zabytki sobór Wniebowstąpienia Pańskiego z 1907 Budynek Kazachskiego Narodowego Teatru Opery i Baletu im. Abaja (Abaja Kunanbajewa) z 1934 w stylu socrealistycznym. Transport Autobusy (od 1929) Tramwaje w Ałmaty (od 1937) Trolejbusy w Ałmaty (od 1944) Ałmaty-1 – dworzec kolejowy przeznaczony jest dla pociągów tranzytowych z rosyjskiej Syberii Ałmaty-2 – dworzec kolejowy centralny Port lotniczy Ałmaty Metro w Ałmaty (budowane od 1984, otwarte 1 grudnia 2011) Planuje się budowę trasy szybkiego tramwaju oraz wydzielonej trasy autobusowej (tramwaj szynowy). Kultura i sztuka Ałmacki Teatr Opery i Baletu Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Eurasia” Religia 17 maja 2003 papież podniósł Apostolską Administraturę w Ałmaty do rangi diecezji pod wezwaniem Świętej Trójcy, wchodzącej w skład metropolii w Astanie. Drugim ordynariuszem został hiszpański misjonarz – José Luís Mumbiela Sierra. Mieszkańcy Ałmaty to przeważnie muzułmanie lub prawosławni. Ci pierwsi w większości to Kazachowie, prawosławni to głównie Rosjanie. Sport HK Ałmaty – klub hokejowy CSKA Ałmaty – klub piłkarski Dinamo Ałmaty – klub piłkarski Dostyk Ałmaty – klub piłkarski FK Ałmaty – klub piłkarski Kajrat Ałmaty – klub piłkarski Megasport Ałmaty – klub piłkarski Namys Ałmaty – klub piłkarski Stadion Centralny w Ałmaty – stadion wielofunkcyjny Gornyj Gigant – kompleks skoczni narciarskich Niedaleko miasta na wysokości 1691 m n.p.m. znajduje się kompleks sportowy Medeo (kaz. Медеу Спорт Кешені), który jest najwyżej położonym lodowiskiem na świecie. Media Wieża telewizyjna w Ałmaty Ludzie urodzeni w Ałmaty Kasym-Żomart Tokajew – kazachski dyplomata i polityk, były dyrektor generalny biura ONZ w Genewie, były premier i przewodniczący Senatu, obecnie prezydent Kazachstanu Rusłana Korszunowa – pochodząca z Kazachstanu modelka Dmitrij Strelnikoff – mieszkający w Polsce rosyjski pisarz, biolog, podróżnik i dziennikarz Jerżan Kazychanow – kazachski polityk, minister spraw zagranicznych w latach 2011–2012 Julia Pogrebińska – polska aktorka Karina Abdullina – kazachska piosenkarka Gülżan Mołdażanowa – rosyjska przedsiębiorczyni Władimir Żyrinowski – rosyjski polityk, deputowany i wiceprzewodniczący Dumy Państwowej Danelija Tuleszowa – reprezentantka Kazachstanu w 16. Konkursie Piosenki Dla Dzieci w 2018 Miasta partnerskie Ałmaty ma 17 umów o współpracę. Przypisy Bibliografia Igor Abrosimow: Советская Россия: 1917–1991 – государство, политика, экономика, наука, культура, литература, искусство. proza.ru, 2009. Almaty Development. almatydev.blogspot.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-15)]. (ang.). Zdjęcie satelitarne z Google Maps