Kościół Viri Galilaei

Kościół Viri Galilaei (dosłownie: Kościół Mężów z Galilei, hebr.: כנסיית וירי-גלילאי, gr.: ἄνδρες Γαλιλαῖοι) – należąca do Prawosławnego patriarchatu Jerozolimy cerkiew położona na północnym zboczu Góry Oliwnej we Wschodniej Jerozolimie. Tradycja wiąże tę lokalizację z miejscem, które w czasach biblijnych stanowiło schronienie dla żydowskich pielgrzymów, gdzie mogli być goszczeni jedynie mieszkańcy Galilei – w tym Chrystus i apostołowie. To obozowisko było nazywane Małą Galileą. Lokalizacja i identyfikacja w tradycji chrześcijańskiej Kościół znajduje się na północnym zboczu Góry Oliwnej, na południowy zachód od Szpitala Augusty Viktorii, w miejscu związanym z Wniebowstąpieniem Chrystusa. Tradycja wiąże tę lokalizację z miejscem, które w czasach biblijnych stanowiło obozowisko dla żydowskich pielgrzymów, gdzie mogli być goszczeni jedynie mieszkańcy Galilei (w tym Chrystus i apostołowie), przybywający do Jerozolimy trzy razy w roku na największe święta żydowskie, by nawiedzić Świątynię Jerozolimską. Ponieważ sama Jerozolima nie była w stanie pomieścić wszystkich pielgrzymów, wokół miasta powstawały liczne obozy. Jednym z nich była Mała Galilea na Górze Oliwnej. Także wydarzenia z dnia Pięćdziesiątnicy, które Dzieje Apostolskie sytuują w „pomieszczeniu na górze”, przekazy tradycji prawosławnej lokują w Małej Galilei. Miejsce to miało być regularnie odwiedzane przez Marię z Nazaretu po zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Jezusa. Nazwa Nazwa kościoła „Viri Galilaei” pochodzi z łaciny, tłumaczona jest jako „Mężowie z Galilei” i nawiązuje do biblijnego wersetu: «Mężowie z Galilei, dlaczego stoicie i wpatrujecie się w niebo? Ten Jezus, wzięty od was do nieba, przyjdzie tak samo, jak widzieliście Go wstępującego do nieba» (Dz 1,11), a także do ewangelicznej zapowiedzi (Mt 28,7–10; Mk 16,7), że Chrystus po swoim zmartwychwstaniu uda się przed uczniami do Galilei. Według tradycji prawosławnej apostołowie po śmierci Judasza schronili się właśnie w Małej Galilei; tam Jezus po zmartwychwstaniu objawił się im po raz pierwszy, a także – według tej tradycji – ukazał swoje rany w dłoniach i przebity bok apostołowi Tomaszowi, nie zaś w Wieczerniku. Dane historyczne Jeden z najstarszych zachowanych starożytnych przewodników dla pielgrzymów (itinerariuszy) z VI wieku Brewiarz jerozolimski [CCSL, clxxv, 112] (łac. Breviarium de Hierosolymis) lokalizował miejsce nazywane Galileą („gdzie uczniowie widzieli Pana Jezusa po Jego zmartwychwstaniu”) na Górze Oliwnej, niedaleko Kościoła „Ojcze Nasz” i Kościoła Wniebowstąpienia Pańskiego. Miejsce to było nazywane również „Małą Galileą” (gr. Micra Galilea, łac. Viri Galilaei) lub „Górą Galilejską”. W XIX wieku pogląd, iż „Galilea”, o której mówią końcowe rozdziały Ewangelii, była miejscem położonym na najbardziej wysuniętym na północ z trzech szczytów tworzących Górę Oliwną, gdzie znajdował się obóz galilejskich pielgrzymów, wyrażał profesor teologii Uniwersytetu w Lipsku, dr Rudolph Hofmann. Hofmann twierdził, że pogląd taki sformułował już w 1580 roku Soarius, arcybiskup Coimbry, a w XVII wieku także jezuita Harduin. W IV wieku na terenie Małej Galilei wybudowano pierwsze kościoły chrześcijańskie. Istniał tam również katakumbowy cmentarz pierwszych chrześcijan, który został zlikwidowany przez Rzymian po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej. Kilkanaście grobów datowanych jest na V wiek. W 614 roku Syria i Palestyna zostały podbite przez perskiego władcę Chosrowa II Parwiza. Zdobyta została również Jerozolima, a znaczna część jej ludności, w tym chrześcijan, została zabita lub wzięta do niewoli. Persowie zniszczyli chrześcijańskie kościoły i klasztory na terenie Ziemi Świętej, także te znajdujące się na Górze Oliwnej i w Małej Galilei. O klasztorach ormiańskich położonych w rejonie „Góry Galilei” wspominał w VII wieku Anastazy z Armenii. Pod koniec lat trzydziestych VII wieku władzę objęli muzułmanie z Arabii, co na kilka wieków uniemożliwiło sprawowanie kultu chrześcijańskiego na Górze Oliwnej. Pod koniec XIII wieku starożytne budowle były już wymieniane jako zrujnowane, a w 1697 roku Henry Maundrell odnotował w swoim dzienniku podróży po Ziemi Świętej, że stojący na tym terenie „starożytny pomnik został zburzony przez Turka, który kupił pole, na którym stał”. Kolejne wzmianki o rzymskich i bizantyjskich ruinach w tym miejscu pochodzą dopiero z XIX wieku (Titus Tobler Topographie von Jerusalem, Berlin, 1853 oraz Conrad Schick The Mount of Olives, Palestine Exploration Fund Quarterly Statement 21, no. 4 (1889): 174-184). Conrad Schick wyjaśniał, że przez kilka stuleci chrześcijanie sprawowali kult przy dwóch kolumnach stojących na opuszczonym terenie w Małej Galilei. Miały one wskazywać święte miejsce. Kolumny znajdują się współcześnie na terenie odbudowanego klasztoru. W 1880 roku miejsce to zostało nabyte przez Prawosławny patriarchat Jerozolimy. Na przełomie XIX i XX wieku patriarchat otoczył teren murem i przeprowadził jego zagospodarowanie. Powstał klasztor Viri Galilei, a w jego obrębie bazylika, cerkiew, siedziba arcybiskupa oraz budynki gospodarcze. Cerkiew została wzniesiona na fundamentach kościoła z IV wieku, który – zgodnie z tradycją prawosławną – upamiętniał miejsce, w którym Anioł Gabriel miał ukazać się Marii z Nazaretu na trzy dni przed jej śmiercią. Na posadzce cerkwi wyeksponowano mozaikę zachowaną ze starożytnego kościoła. Z kolei wybudowana w 1890 roku bazylika została usytuowana wokół ośmiobocznej cerkwi z IV wieku. Stanowi ona pamiątkę miejsca, w którym Jezus po zmartwychwstaniu ukazał się apostołom. W latach 1901–1955 Mała Galilea była letnią rezydencją prawosławnego patriarchy Jerozolimy, po czym – do 1980 roku – stałą siedzibą patriarchy Benedykta. W okresie sprawowania przez niego urzędu w Viri Galilei odbywały się synody, a bazylika pełniła funkcję prokatedry. W tej rezydencji Benedykt przyjmował gości. Wnętrze Kościół Viri Galilaei jest trójnawową bazyliką, pod którą znajdują się trzy kaplice poświęcone: Bogurodzicy, św. Mikołajowi i św. Marii Magdalenie. Zlokalizowana pod kościołem krypta jest wykorzystywana jako miejsce pochówku patriarchów Jerozolimy. Na dziedzińcu kościoła wyryte są słowa: „Mężowie galilejscy, dlaczego stoicie i wpatrujecie się w niebo? Ten Jezus, który został wzięty od was do nieba, tak przyjdzie, jak Go widzieliście wstępującego do nieba” (Dz 1,11). Ważne wydarzenia Podczas podróży apostolskiej Pawła VI do Ziemi Świętej w 1964 roku właśnie w tym kościele odbyło się historyczne spotkanie papieża Pawła VI i patriarchy Konstantynopola Atenagorasa. Spotkanie to zapoczątkowało stały dialog ekumeniczny między oboma wyznaniami. Uwagi Przypisy