Palestyna (państwo)

Palestyna (arab. ‏فلسطين‎, trl. Filasṭīn, wym. w IPA: [fɪlastˤiːn]; wym. w dialekcie palestyńskim: [falastˤiːn]), Państwo Palestyna (arab. ‏دولة فلسطين‎, trl. Dawlat Filasṭīn, wym. w IPA: [dawlat fɪlastˤiːn]) – państwo uznane przez 157 z 193 państw członkowskich Organizacji Narodów Zjednoczonych, znajdujące się na części terenu historycznej Palestyny. Terytorialnie obejmuje obszar Strefy Gazy i Zachodniego Brzegu, w tym Wschodniej Jerozolimy. Sąsiaduje z Izraelem przez Strefę Gazy i Zachodni Brzeg, z Jordanią przez Zachodni Brzeg oraz z Egiptem (Synajem) przez Strefę Gazy. Nazwa „Państwo Palestyna” określa także byt polityczny, postulowany przez palestyński ruch narodowy, obejmujący całość lub część historycznej Palestyny. Geneza Początki dążeń arabskiej ludności Palestyny do utworzenia własnego państwa wiążą się z powstaniem brytyjskiego mandatu Palestyny. Przed rokiem 1920 region ten był uznawany przez miejscowych działaczy arabskich za część arabskiej Syrii, zaś miejscowa ludność arabska za południowych Syryjczyków. Rezolucja II Kongresu Syryjskiego z 7 marca 1920 roku, w którym brali udział delegaci z Palestyny, deklarowała niepodległość Syrii w granicach, obejmujących także obszar późniejszego mandatu brytyjskiego. Koncepcja odrębnego arabskiego państwa palestyńskiego jest między innymi skutkiem podziału Bliskiego Wschodu i utworzenia przez Ligę Narodów odrębnego terytorium mandatowego Palestyny, powierzonego Wielkiej Brytanii. Mandat Palestyny Bezpośrednio po utworzeniu mandatu brytyjskiego Palestyny Arabowie palestyńscy zaczęli się domagać nadania niepodległości dla jego terytorium, obejmującego pierwotnie także obecną Jordanię. Dążenia autochtonicznych Arabów Palestyńskich stały w sprzeczności z aspiracjami syjonistów, czyli Żydów zaangażowanych w działalność Światowej Organizacji Syjonistycznej, którzy poprzez działalność Agencji Żydowskiej dążyli do zwiększenia swojego udziału w ludności mandatu Palestyny poprzez imigrację z innych krajów oraz do ustanowienia na terytorium mandatu Palestyny państwa żydowskiego. Rosnąca liczebność społeczności żydowskiej, wykupywanie przez syjonistów ziemi pod osadnictwo żydowskie połączone z usuwaniem stamtąd dotychczasowych najemców, a także świadomość konfliktu interesów doprowadziły do ataków Arabów Palestyńskich na Żydów (na które niektóre organizacje żydowskie odpowiadały analogiczną przemocą) i do wymierzonych w siły Imperium brytyjskiego powstań, co skłoniło Wielką Brytanię do zmiany polityki i ograniczenia imigracji żydowskiej. To z kolei spowodowało rozgoryczenie Żydów, którzy uważali deklarację Balfoura za zobowiązanie Wielkiej Brytanii do urzeczywistnienia ich celów. Skłoniło to organizacje żydowskie do wspierania nielegalnej imigracji, a niektóre z nich, takie jak Haganę, Irgun i Lechi, do terrorystycznych ataków na siły Imperium brytyjskiego. Wrogość obu stron oraz niezdolność do wypracowania podziału mandatu Palestyny między Palestyńczyków a Żydów spowodowały, że Brytyjczycy, zwalczani przez obie strony, postanowili zrezygnować z administrowania krajem i przekazali decyzję dotyczącą kraju Organizacji Narodów Zjednoczonych. Konflikt izraelsko-arabski 29 listopada 1947 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję o podziale mandatu na część arabską, żydowską i strefę międzynarodową (Jerozolimę z okręgiem). Zadanie wprowadzenia w życie planu podziału otrzymała Komisja Narodów Zjednoczonych ds. Palestyny (ang. United Nations Palestine Commission – UNPC). O ile Żydzi nominalnie zaakceptowali rezolucję, o tyle Arabowie palestyńscy oraz sąsiednie państwa arabskie ją otwarcie odrzucili. Ze względu na wybuch wojny arabsko-izraelskiej rezolucja ONZ nie została wcielona w życie, a Palestyna została podzielona na państwo Izrael, włączony do Transjordanii Zachodni Brzeg oraz Strefę Gazy pod administracją Egiptu. W wyniku działań Izraela większość autochtonicznej ludności arabskiej na terenach zajętych przez Izrael została usunięta ze swoich ziem i pozbawiona prawa powrotu. Po wojnie sześciodniowej Strefa Gazy i Zachodni Brzeg, w tym Wschodnia Jerozolima, dostały się pod okupację izraelską. Egipt w następstwie Porozumienia z Camp David z 1978 r. zrzekł się na rzecz przyszłego państwa palestyńskiego Strefy Gazy na mocy traktatu pokojowego izraelsko-egipskiego z 1979 r. W 1980 r. Kneset uchwalił ustawę o randze konstytucyjnej – „Ustawa Zasadnicza: Jerozolima, Stolica Izraela”, w której mowa jest o Jerozolimie jako „całej i zjednoczonej stolicy Izraela”, jednak ta jednostronna aneksja została uznana międzynarodowo za nieważną na mocy Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 478. Intifada, deklaracja i porozumienia 9 grudnia 1987 w obozie palestyńskich uchodźców Dżabalija w Strefie Gazy rozpoczęła się pierwsza intifada i szybko rozprzestrzeniła się na Zachodni Brzeg, w tym Wschodnią Jerozolimę. W 1988 r. Jordania zrezygnowała z prób odzyskania kontroli nad Zachodnim Brzegiem, a administracyjne i prawne związki Jordanii ze Strefą Gazy i Zachodnim Brzegiem, w tym Wschodnią Jerozolimą, zostały zerwane, zaś Palestyńczycy przebywający na Zachodnim Brzegu, a posiadający obywatelstwo jordańskie, automatycznie je utracili. W konsekwencji Palestyńska Rada Narodowa ogłosiła 15 listopada 1988 roku deklarację niepodległości. W następstwie intifady zawarto w 1993 r. Porozumienia z Oslo, zgodnie z którymi terytoria Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy podzielono na obszary o różnym statusie: status A – tereny pod kontrolą Autonomii Palestyńskiej: Strefa Gazy, kilka większych skupień arabskich na Zachodnim Brzegu, status B – tereny pod kontrolą mieszaną: Autonomia Palestyńska sprawuje tam władzę, ale kontrolę wojskową sprawuje armia izraelska, status C – tereny pod kontrolą izraelską: obejmują kolonie żydowskie, drogi dojazdowe do nich oraz punkty strategiczne (np. wzgórza, źródła wody), status sporny – tereny Wschodniej Jerozolimy, uznawane przez Izrael od 1980 r. za anektowane przez siebie, natomiast przez Palestynę i większość państw świata zaliczane do obszarów o statusie C, zgodnie z Rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 478. W 1994 roku Jordania na mocy jordańsko-izraelskiego traktatu pokojowego zrzekła się na rzecz przyszłego państwa palestyńskiego Zachodniego Brzegu, w tym Wschodniej Jerozolimy. Jasir Arafat został wybrany na prezydenta Autonomii Palestyńskiej. Pierwsze w historii palestyńskie wybory powszechne odbyły się w 1996 roku, w celu utworzenia Palestyńskiej Rady Legislacyjnej. W 2000 roku Bill Clinton pośredniczył w szczycie pokojowym między Jasirem Arafatem a Ehudem Barakiem. We wrześniu 2000 roku rozpoczęła się druga intifada. W styczniu 2002 roku izraelska armia przechwyciła frachtowiec przewożący broń z Iranu. W marcu 2002 roku w ataku Hamasu na Netanję zginęło 30 osób. Izrael rozpoczął operację „Ochronna Tarcza”. Ariel Szaron nakazał budowę barier na Zachodnim Brzegu, aby zapobiec przyszłym atakom. Po śmierci Jasira Arafata w 2005 roku na prezydenta wybrany został Mahmud Abbas. W tym samym roku Izrael całkowicie wycofał się ze Strefy Gazy. W 2006 roku Hamas wygrał palestyńskie wybory parlamentarne, co doprowadziło do wojny domowej i konfliktu z Al-Fatahem. W rezultacie Hamas przejął kontrolę nad całym terytorium Gazy. Rząd Izraela ogłosił blokadę Strefy Gazy. W 2007 roku w Annapolis Izrael i Autonomia Palestyńska zobowiązały się do nawiązania rokowań, które do końca 2008 miały doprowadzić strony do porozumienia w sprawie utworzenia państwa palestyńskiego. W 2009 po wyborach parlamentarnych w Izraelu i utworzeniu rządu Binjamina Netanjahu, minister spraw zagranicznych Izraela Awigdor Lieberman powiedział, że jego kraju nie obowiązują uzgodnienia z Annapolis. W odpowiedzi przedstawiciel prezydenta Autonomii Palestyńskiej Mahmuda Abbasa, Nabil Abu Rudeina wezwał Stany Zjednoczone, by przeciwstawiły się postawie Liebermana w sprawie państwa palestyńskiego. Następnie Liberman złagodził swoją wypowiedź stwierdzając, że jest zobowiązany planem działań przyjętym przez gabinet izraelski w 2003 roku. Obecny status Obecnie pojęcie Państwa Palestyna dotyczy przede wszystkim struktury politycznej in statu nascendi. Palestyna, jako niepodległy organizm polityczny, nie jest formalnie uznawana przez Izrael, ale jest nieczłonkowskim państwem-obserwatorem ONZ. Szereg państw utrzymuje kontakty dyplomatyczne z Autonomią Palestyńską, czyli władzami Palestyny. Również Liga Państw Arabskich przyjęła Palestynę jako swojego członka pod nazwą „Państwo Palestyna”. Państwo Palestyna, zgodnie z decyzją Międzynarodowego Trybunału Karnego i palestyńską konstytucją, obejmuje de iure terytoria podzielone na dwa dystrykty (arab. mintakat) zajęte przez Izrael w 1967 r.: Strefę Gazy i Zachodni Brzeg znany również pod nazwą historyczną Cisjordania, w tym Wschodnią Jerozolimę. Część Palestyńczyków oraz niektóre państwa (Syria, Iran) uważają jednak, że suwerenność państwa palestyńskiego powinna rozciągać się na całe terytorium zajmowane przez Izrael, którego istnienia nie uznają. De facto obowiązuje natomiast nadal podział uzgodniony w porozumieniach z Oslo. Tereny Strefy Gazy i Zachodniego Brzegu, w tym Wschodniej Jerozolimy, są w większości zamieszkiwane przez Palestyńczyków (ok. 3,8 mln) stanowiących 95% mieszkańców (wyznających głównie islam sunnicki), liczni są też Ormianie i inni chrześcijanie, natomiast ludność żydowska – obywatele Izraela (ok. 200 tys.) – zamieszkuje głównie Dzielnicę Żydowską w Jerozolimie, a także oddzielne, nielegalne w świetle prawa międzynarodowego, osiedla żydowskie. Palestyńczycy domagają się, by stolicą niezależnego państwa palestyńskiego była Wschodnia Jerozolima. Obie strony konfliktu izraelsko-palestyńskiego oskarżają się o niedotrzymywanie zobowiązań. Sytuację komplikuje narastająca radykalizacja obu stron konfliktu, stan wojny domowej i dwuwładzy panujący na terytorium Autonomii, zamachy terrorystyczne i porwania żołnierzy izraelskich przez organizacje palestyńskie, liczne interwencje militarne Izraela, więzienie wielu działaczy palestyńskich, rozbudowa nielegalnych, w świetle prawa międzynarodowego, osiedli żydowskich, spór dotyczący statusu Wschodniej Jerozolimy, a także mur bezpieczeństwa zbudowany przez Izrael, który pozostawił po stronie izraelskiej część terytorium Zachodniego Brzegu, w tym niemal całą Wschodnią Jerozolimę. Uznanie międzynarodowe W 1988 roku niepodległą Palestynę uznały ZSRR i Polska; w 2008 Kostaryka; w 2010 Argentyna, Brazylia Boliwia i Ekwador, a w 2011 Chile, Gujana, Paragwaj, Cypr, Syria, Honduras, Salwador, Belize i Islandia. Według władz palestyńskich w połowie 2011 roku Palestynę za państwo uznawały 122 państwa członkowskie ONZ. Według stanu na wrzesień 2025, Palestynę uznaje 146 państw. 31 października 2011 roku Palestyna oficjalnie została 194. członkiem UNESCO (107 państw zagłosowało za, 14 było przeciw, a 52 wstrzymały się od głosu). 29 listopada 2012 roku Palestyna (jeszcze jako Autonomia Palestyńska) uzyskała na mocy rezolucji Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych status nieczłonkowskiego państwa-obserwatora ONZ (138 głosów za, 9 przeciw, 41 wstrzymujących się od głosu, 5 nieobecnych na głosowaniu), czyli status taki sam jaki w ONZ posiada Stolica Apostolska. 17 grudnia 2014 roku Parlament Europejski przyjął uchwałę o uznaniu „w zasadzie” (in principle) państwowości palestyńskiej. Rezolucja ta o numerze RC8-0277/2014 została przyjęta większością głosów 498 przeciwko 88. Jak wyjaśnili dwaj główni negocjatorzy, Gilles Pargneaux i Cristian Dan Preda, rezolucja ta była kompromisem, polegającym na warunkowym przyjęciu zasady uznania dwóch państw – Izraela i Palestyny, których stolice znajdowałyby się w Jerozolimie, pod warunkiem, że wszystkie strony konfliktu uznają się nawzajem. Nakłada to na palestyńską organizację Hamas obowiązek uznania państwa Izrael. Zgłoszony wcześniej projekt uchwały o bezwarunkowym uznaniu Państwa Palestyńskiego został natomiast odrzucony. Również w grudniu 2014 roku Zgromadzenie Państw-Stron Międzynarodowego Trybunału Karnego uznało Palestynę za państwo, a 1 stycznia 2015 r. Palestyna złożyła do Trybunału oświadczenie o uznawaniu jego jurysdykcji z mocą wsteczną od 13 czerwca 2014 r. i w dniu 2 stycznia 2015 r. stała się państwem-stroną Statutu Rzymskiego. 26 czerwca 2015 roku Stolica Apostolska podpisała z Państwem Palestyna układ ogólny dotyczący zasad działania Kościoła katolickiego w tym państwie. W dokumencie Stolica Apostolska po raz pierwszy oficjalnie uznała Państwo Palestyna (poprzednie porozumienie z 15 lutego 2000 zawarła z Organizacją Wyzwolenia Palestyny). 22 maja 2024 roku uznanie Palestyny za niepodległe państwo ogłosiły Irlandia, Hiszpania i Norwegia. 21 września 2025 roku uznanie jej za niepodległe państwo zostało ogłoszone przez Kanadę, Australię i Wielką Brytanię i Portugalia. 22 września 2025 roku, na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ, uznanie Palestyny jako suwerennego bytu państwowego zostało ogłoszone przez Francję, Belgię, Monako, Luksemburg, Maltę, Andorę oraz San Marino. Stanowisko Polski pozostaje dwuznaczne: z jednej strony w Warszawie istnieje Ambasada Palestyny, a w 1988 roku w trakcie dyskusji w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ nad rezolucją 43/177 wiceminister spraw zagranicznych PRL Jan Majewski uznał suwerenny akt parlamentu palestyńskiego dotyczący deklaracji o stworzeniu państwa, zaś w 2024 r. Polska głosowała za przyznaniem Palestynie pełnego członkostwa w ONZ, z drugiej jednak strony Polska w głosowaniach w 2011 r. w sprawie członkostwa Palestyny w UNESCO oraz w 2012 r. w sprawie przyznania Palestynie statusu nieczłonkowskiego państwa-obserwatora ONZ wstrzymała się od głosu, a w Urzędowym wykazie nazw państw i terytoriów niesamodzielnych, opracowanym przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju w porozumieniu z Ministerstwem Spraw Zagranicznych i wydanym przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Palestyna wykazana została jako „terytorium o nieustalonym lub spornym statusie międzynarodowym”, ze stolicą w Ramallahu. Warunki naturalne Powierzchnia Autonomii Palestyńskiej jest górzysta. Na północy leży Wyżyna Galilejska (wys. maks. 1208 m n.p.m.), w środkowej części leży Samaria, na południu zaś Judea wraz z Pustynią Judzką. Pas wyżyn rozciąga się na długości 50–60 km, skały głównie wapienne, do tego dolomity, margle i piaskowce, swój koniec ma w Dolinie Jordanu. Opady w północnej części w górach wynoszą 1000–1500 mm, na południu i wschodzie 30–100 mm. Występuje roślinność półpustynna, stepowa, makia śródziemnomorska, na północy rosną lasy dębowe. Palestyńskie Ministerstwo Środowiska wybrało 5 kwietnia 2016 Iris haynei narodowym kwiatem Palestyny, obok oliwki jako narodowego drzewa i nektarnika palestyńskiego jako narodowego ptaka. Okazją był 5. Narodowy Dzień Ochrony Środowiska. Ustrój polityczny Palestyna funkcjonuje w oparciu o system semiprezydencki. Kraj składa się z instytucji związanych z Organizacją Wyzwolenia Palestyny (OWP), w tym z prezydenta Państwa Palestyny, który jest powoływany przez Palestyńską Radę Centralną. Komitet Wykonawczy Organizacji Wyzwolenia Palestyny pełni funkcje rządu. Palestyńska Rada Narodowa jest organem ustawodawczym Organizacji Wyzwolenia Palestyny. OWP jest koalicją kilku partii politycznych. Należy je odróżnić od prezydenta Autonomii Palestyńskiej, Palestyńskiej Rady Legislacyjnej i rządu Autonomii Palestyńskiej, które są związane z Autonomią Palestyńską. Ostatnie wybory parlamentarne w Palestynie odbyły się w 2006 roku. Dokumentem założycielskim Palestyny jest Palestyńska Deklaracja Niepodległości (1988). Mahmud Abbas jest prezydentem kraju od 2005 roku. W 2024 roku Muhammad Mustafa został mianowany premierem kraju. Rząd palestyński jest podzielony geograficznie. Autonomia Palestyńska jest rządzona przez Al-Fatah i sprawuje kontrolę nad Zachodnim Brzegiem Jordanu. Al-Fatah jest częścią Organizacji Wyzwolenia Palestyny. Strefa Gazy znajduje się pod kontrolą ugrupowania Hamas. Podział administracyjny Państwo Palestyna jest podzielone na szesnaście jednostek administracyjnych. Gospodarka i demografia Wskutek kilkudziesięcioletniej wojny i okupacji Strefa Gazy i Zachodni Brzeg Jordanu są zrujnowane gospodarczo i uzależnione od Izraela i pomocy zagranicznej (kilka miliardów dolarów rocznie, otrzymane głównie od USA, UE, krajów arabskich oraz muzułmańskich). PKB na mieszkańca wynosi około 1000$ (w Strefie Gazy 600$ na mieszkańca). Ludność W 2005 roku liczba ludności wynosiła 3,5 mln osób, w tym 90% Arabów, 10% Izraelczyków. Natomiast spis z 2010 r. nie wykazuje wyznawców judaizmu. Wśród arabskich mieszkańców Palestyny przyrost naturalny wynosi 33,3‰. Bardzo niewielka grupa etniczno-religijna Samarytan koncentruje się wokół góry Garizim. Miasta Edukacja Wśród ważnych ośrodków edukacyjnych w Palestynie znajdują się m.in. Politechnika Palestyńska, Uniwersytet Al-Aksa, Uniwersytet Al-Azhar w Gazie, Uniwersytet Hebroński, Uniwersytet w Betlejem oraz Uniwersytet w Bir Zajt. Religia Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center: islam – 97,6%, prawosławie – 1,2%, katolicyzm – 0,6% i protestantyzm – 0,6%. Grota Patriarchów w Hebronie jest świętym miejscem dla Żydów, muzułmanów i chrześcijan. Bazylika Narodzenia Pańskiego w Betlejem jest jednym z najważniejszych miejsc dla chrześcijan. Synagoga Shalom Al Israel w Jerychu jest utrzymywana przez Autonomię Palestyńską. Kultura Palestyna jest członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO). W kraju znajduje się pięć obiektów wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO: Starożytne Jerycho/Tell es-Sultan Miejsce narodzin Jezusa: Bazylika Narodzenia Pańskiego i Szlak Pielgrzymkowy, Betlejem Hebron/Stare Miasto Al-Khalil Palestyna: Kraina Oliwek i Winorośli – Krajobraz Kulturowy Południowej Jerozolimy, Battir Klasztor Świętego Hilariona/Tell Umm Amer Mohammad Assaf zdobył międzynarodowe uznanie dzięki swoim interpretacjom tradycyjnych palestyńskich pieśni. Do znanych palestyńskich aktorów i reżyserów filmowych należą Hiam Abbass, Hany Abu-Assad, Scandar Copti, Maha Haj, Annemarie Jacir, Baszszar Murad, Elia Suleiman, Kais Nashef. Film Przystanek Raj zdobył Złoty Glob za najlepszy film nieanglojęzyczny. Sport Palestyna uczestniczy w Igrzyskach Olimpijskich od 1996 roku. Reprezentacja Palestyny w piłce nożnej reprezentuje to państwo w międzynarodowych rozgrywkach piłkarskich. Drużyna piłkarska korzysta ze stadionu Matlab Faisal al-Husajni. Dni wolne od pracy 1 stycznia – Nowy Rok 7 stycznia – prawosławne Boże Narodzenie 8 marca – Dzień Kobiet Wielkanoc – święto ruchome 1 maja – Święto Pracy Święta zakończenia Ramadanu (Id al-Fitr) – święto ruchome Święto ofiarowania (Id al-Adha) – święto ruchome Muzułmański Nowy Rok – święto ruchome Święto urodzin proroka Mahometa – święto ruchome 15 listopada – Dzień Niepodległości Palestyny 25 grudnia – Boże Narodzenie Zobacz też Autonomia Palestyńska Organizacja Wyzwolenia Palestyny Hamas konflikt izraelsko-palestyński granica izraelsko-palestyńska Przypisy Bibliografia Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. Red. prowadzący Bartłomiej Kaczorowski; projekt graficzny Joanna Gwis; red. kartogr. Cartographic House; oprac. red.: Bartosz Działoszyński, Iwona Svenson, Małgorzata Uba; wybór i oprac. il.: Beata Chromik, Magdalena Dzwonkowska; red. map Jan Rutkowski. T. 10: Azja Południowo-Zachodnia. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 22–25. ISBN 978-83-01-14925-3. Linki zewnętrzne Oficjalna strona Autonomii (wersja archiwalna) (ang.) Konstytucja Palestyny. jmcc.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-08)]. (ang.). Stałe Przedstawicielstwo Palestyny przy ONZ. palestine-un.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-09)]. (ang.). Państwowe centrum informacyjne. sis.gov.ps. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-08-11)]. (ang.). Mapa Zachodniego Brzegu z zaznaczonymi strefami A i B oraz przebiegiem muru. seamzone.mod.gov.il. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-04-11)]. Święta ziemia płaczu. aortamagazine.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-11-29)]. (Artykuł o konflikcie palestyńsko-izraelskim) Plan pokojowy z 2003