Oost-Timor

De Democratische Republiek Oost-Timor of Timor-Leste (Tetun: Timór Lorosa'e; Portugees: Timor-Leste) is een land in Zuidoost-Azië. Het land bestaat uit de oostelijke helft van het eiland Timor, de eilanden Atauro en Jaco, en Oecusse, een politieke exclave van Oost-Timor, aan de westelijke zijde van het eiland, omsloten door West-Timor. West-Timor behoort tot Indonesië. Vóór de erkenning van onafhankelijkheid op 20 mei 2002 was Oost-Timor 24 jaar lang met harde hand bezet door Indonesië. Toen Oost-Timor in 2002 lid werd van de Verenigde Naties, koos het voor zijn Portugese naam Timor-Leste. Etymologie Etymologisch gezien is de naam Timor een verbastering van het Maleise timur dat "oost" betekent. De Indonesische naam voor Oost-Timor, Timor Timur, betekent letterlijk het "oostelijke oosten". Deze naam wordt in Indonesië vaak weergegeven als Timtim. Geografie Oost-Timor ligt op het oostelijk deel van Timor in de Timorzee, ongeveer 640 kilometer ten noordwesten van Darwin (Australië) en ten oosten van de Indonesische archipel. Het land heeft een oppervlakte van ongeveer 14.874 km² en een tropisch klimaat. Het hoogste punt van het land is Tatamailau (Foho Tatamailau of Ramelau) met 2.963 meter. Het landschap is overwegend bergachtig en grotendeels bedekt met regenwouden. Bestuurlijke indeling Oost-Timor is verdeeld in 13 gemeenten die op hun beurt weer zijn verdeeld in postos administrativos (bestuurlijke posten). De gemeenten zijn: Lautém, Baucau, Viqueque, Manatuto, Dili, Aileu, Manufahi, Liquiçá, Ermera, Ainaro, Bobonaro, Cova Lima en Oecusse. Bevolking Demografie Oost-Timor heeft ongeveer 1,3 miljoen inwoners (2020). Ongeveer 40% van de bevolking is jonger dan 15 jaar. De bevolkingsdichtheid bedraagt circa 87 inwoners per km². De meerderheid woont in landelijke gebieden. Talen De officiële talen van Oost-Timor zijn Portugees en Tetun. Daarnaast worden meer dan 30 inheemse talen gesproken, die kunnen worden verdeeld in twee groepen, die de bevolkingsgeschiedenis van het land weerspiegelen: de oudste inwoners waren verwant aan de Papoeavolkeren van Nieuw-Guinea en spreken Timor-Alor-Pantartalen, die tot de Papoeatalen gerekend worden. Later vestigden zich Austronesiërs op Timor, die de tot de Austronesische talen behorende Timorese talen brachten. In het oostelijk deel van het land is het Papoease Fataluku een belangrijke omgangstaal. In sommige dorpen wordt het Makoewa gesproken, een Austronesische taal gedocumenteerd door Aone van Engelenhoven van de Universiteit Leiden. Indonesisch wordt nog steeds veel gesproken, vooral door de oudere generatie die tijdens de Indonesische bezetting werd opgeleid. Engels wordt steeds belangrijker als handelstaal en in het onderwijs. Religie Ongeveer 98% van de bevolking is rooms-katholiek, 1% protestant en minder dan 1% moslim. Daarmee is Oost-Timor, met de Filipijnen, een van de meest katholieke landen in Azië. Geschiedenis Koloniale periode Oost-Timor was vanaf de 16e eeuw een Portugese kolonie. In 1859 werd het eiland formeel verdeeld tussen Portugal en Nederland. Indonesische bezetting Na de Anjerrevolutie in Portugal in 1974 riep Oost-Timor op 28 november 1975 zijn onafhankelijkheid uit. Negen dagen later viel Indonesië binnen. De bezetting duurde 24 jaar en kostte naar schatting 100.000–200.000 mensenlevens. Onafhankelijkheid In 1999 stemde de bevolking onder VN-toezicht in met onafhankelijkheid, waarna een VN-overgangsbestuur volgde (UNTAET). Op 20 mei 2002 werd Oost-Timor officieel onafhankelijk en lid van de Verenigde Naties. Economie Oost-Timor heeft economisch zwaar geleden onder de onafhankelijkheidsstrijd. Met een BBP per hoofd van circa 1.560 dollar (2020) behoort het tot de armste landen van Azië. De werkloosheid wordt geschat op 50%. Olie en gas Olie- en gasvelden in de Timorzee zijn de belangrijkste inkomstenbron. De samenwerking met Australië is vastgelegd in het Timor Sea Treaty. Wederopbouw Na het geweld van 1999 was circa 70% van de infrastructuur verwoest. Meer dan 300.000 mensen vluchtten tijdelijk naar West-Timor. UNTAET en internationale hulporganisaties zetten in de daaropvolgende jaren een grootschalig wederopbouwprogramma op. Crisis van 2006 De binnenlandse crisis van 2006 zorgde voor politieke instabiliteit. Australië stuurde later nieuwe troepen na de aanslagen op de president en premier in 2008. Landbouw Landbouw is de voornaamste bron van inkomsten; belangrijke gewassen zijn koffie, rijst, maïs, cassave en zoete aardappel. Koffie is het belangrijkste exportproduct na olie en gas. Historisch speelde ook sandelhout een rol. Politiek Staatsinrichting Oost-Timor is een republiek met een semi-presidentieel systeem. De president is het staatshoofd en wordt rechtstreeks gekozen voor een termijn van vijf jaar. De premier is de regeringsleider en wordt benoemd door de president op basis van de uitslag van de parlementsverkiezingen. Het parlement (Tetun: Parlamentu Nasionál) heeft 65 zetels en wordt gekozen voor een termijn van vijf jaar. Huidige leiders De huidige president van Oost-Timor is José Ramos-Horta, die in mei 2022 aantrad nadat hij bij de verkiezingen zijn voorganger Francisco Guterres had verslagen. Ramos-Horta bekleedde het presidentschap al eerder tussen 2007 en 2012. In 1996 ontving hij samen met landgenoot en bisschop Carlos Belo de Nobelprijs voor de Vrede voor hun inzet voor een vreedzame oplossing van het conflict in Oost-Timor. De premier van Oost-Timor is sinds juli 2023 Xanana Gusmão. Hij was eerder ook al premier (2007–2015) en president (2002–2007). Gusmão was de leider van het verzet tegen de Indonesische bezetting. Cultuur De cultuur combineert Austronesische, Melanesische en Portugese invloeden. De katholieke kerk vervult een centrale maatschappelijke rol. Traditionele dansen en muziek zijn belangrijk. Tais, traditioneel geweven textiel, is erkend als immaterieel cultureel erfgoed. Sport Voetbal is de populairste sport. Het Oost-Timorees voetbalelftal is lid van FIFA en de Asian Football Confederation (AFC). Zie ook Lijst van bekende Oost-Timorezen Externe link Regeringsportaal (pt) (en)