École normale supérieure (Paryż)

École normale supérieure - PSL; (znana również jako ENS, Normale sup', Ulm lub ENS Paris) - francuska uczelnia wyższa typu grande école, znajdująca się w Paryżu. Jest jedną z instytucji członkowskich Uniwersytetu Paris Sciences et Lettres (PSL). Ze względu na niezwykle rygorystyczny proces rekrutacji, rolę historyczną oraz wpływ na francuskie społeczeństwo, ENS jest powszechnie uznawana za najbardziej prestiżową spośród grandes écoles, a także za jedną z najbardziej elitarnych instytucji szkolnictwa wyższego we Francji. Studenci uczelni są tradycyjnie nazywani normaliens, natomiast jej absolwenci bywają określani mianem archicubes. Uczelnia została założona w 1794 roku podczas rewolucji francuskiej w celu zapewnienia jednolitego kształcenia nauczycieli szkół średnich we Francji, jednak wkrótce potem została zamknięta. Następnie reaktywował ją Napoleon I, pod nazwą pensionnat normal (działała w latach 1808–1822). Szkoła została ponownie utworzona w 1826 roku, a w 1830 roku przyjęła nazwę École normale. Gdy w 1845 roku powstały inne instytuty o nazwie écoles normales, do nazwy paryskiej placówki dodano przymiotnik supérieure (wyższa), tworząc jej obecną nazwę. Od 1936 roku instytucja zapewnia kształcenie na poziomie uniwersyteckim. Jako grande école, ENS zatrudnia kadrę akademicką, której ogromna część jest jednocześnie związana z zewnętrznymi instytucjami, takimi jak uniwersytety paryskie, CNRS (Krajowe Centrum Badań Naukowych) czy EHESS (Wyższa Szkoła Nauk Społecznych). Dzięki ogólnokształczącemu profilowi rekrutacji i struktury, ENS jest jedyną grande école we Francji posiadającą wydziały badawcze we wszystkich dziedzinach nauk przyrodniczych, społecznych i humanistycznych. Wśród absolwentów uczelni znajduje się 14 laureatów Nagrody Nobla (w tym 8 z fizyki), 12 laureatów Medalu Fieldsa, ponad połowa zdobywców Złotego Medalu CNRS, kilkuset członków Institut de France, a także wielu francuskich i zagranicznych polityków oraz mężów stanu. Historia Utworzenie Korzenie obecnej instytucji sięgają utworzenia w 1794 roku École normale de l'an III przez porewolucyjny Konwent Narodowy, na którego czele stał Robespierre. Szkoła została powołana na podstawie rekomendacji Josepha Lakanala i Dominique'a-Josepha Garata, którzy byli członkami komisji ds. edukacji publicznej. École normale miała stanowić trzon planowanego, scentralizowanego systemu edukacji narodowej. Projekt ten został również pomyślany jako sposób na odbudowanie zaufania między Republiką a elitami kraju, które w pewnym stopniu zraziły się do niej w okresie rządów terroru. Dekret powołujący szkołę, wydany 30 października 1794 roku (9 brumaire'a roku III), w swoim pierwszym artykule głosi, że: „W Paryżu zostanie ustanowiona école normale (dosł. szkoła normalna), do której ze wszystkich części Republiki zwołani zostaną obywatele już wykształceni w naukach użytecznych, aby uczyć się od najlepszych profesorów ze wszystkich dyscyplin sztuki nauczania”. Wykład inauguracyjny odbył się 20 stycznia 1795 roku, a ostatni 19 maja tego samego roku w Muzeum Historii Naturalnej. Celem tych kursów było wykształcenie kadry nauczycielskiej dla wszystkich szkół średnich w kraju, a tym samym zapewnienie wszystkim jednorodnej edukacji. Zajęcia te obejmowały wszystkie ówczesne nauki ścisłe i humanistyczne, a wykładali je uczeni tej miary co: naukowcy Monge, Vandermonde, Daubenton, Berthollet oraz filozofowie Bernardin de Saint-Pierre i Volney. Szkoła została zamknięta w wyniku przejęcia władzy przez Dyrektoriat, jednak ta pierwsza école normale posłużyła za fundament, gdy w 1808 roku Napoleon I powołał szkołę do życia po raz drugi. 17 marca 1808 roku Napoleon na mocy dekretu utworzył pensionnat normal w ramach cesarskiego Uniwersytetu Francuskiego, którego zadaniem było „szkolenie w sztuce nauczania nauk ścisłych i humanistycznych”. Placówka została otwarta w 1810 roku, a jej rygorystyczny regulamin obejmował m.in. obowiązkowe umundurowanie. W międzyczasie Napoleon utworzył siostrzaną placówkę w Pizie pod nazwą Scuola Normale Superiore (SNS), która istnieje do dziś i wciąż utrzymuje bliskie relacje ze szkołą paryską. Do 1818 roku studenci byli starannie dobierani przez inspektorów akademickich na podstawie ich wyników w szkole średniej. Jednakże w okresie Restauracji utworzony przez Napoleona „pensionnat” zaczął być postrzegany jako ośrodek myśli liberalnej i w 1824 roku został zlikwidowany przez ówczesnego ministra edukacji publicznej, Denisa-Luca Frayssinousa. Ponowne utworzenie 9 marca 1826 roku na terenie Collège Louis-le-Grand utworzono szkołę przygotowawczą (école préparatoire). Datę tę można uznać za ostateczną datę powstania obecnej uczelni. Po rewolucji lipcowej szkoła odzyskała swoją pierwotną nazwę École normale, a w 1845 roku przemianowano ją na École normale supérieure. W latach 30. XIX wieku, pod kierownictwem filozofa Victora Cousina, uczelnia wzmocniła swój status jako instytucji przygotowującej do egzaminu agrégation, wydłużając czas nauki do trzech lat i dzieląc się na dwa do dziś istniejące wydziały: nauk ścisłych oraz nauk humanistycznych. W 1847 roku szkoła przeniosła się do swojej obecnej siedziby przy rue d'Ulm, w pobliżu Panteonu w 5. dzielnicy Paryża. Pozwoliło jej to uzyskać pewną stabilność, która została dodatkowo ugruntowana pod kierownictwem Louisa Pasteura. Gdy instytucja okazała się sukcesem, w 1881 roku na jej wzór utworzono w Sèvres drugą szkołę – tym razem dla dziewcząt. Następnie powstały kolejne placówki w Fontenay i Saint-Cloud (obie z czasem przeniosły się do Lyonu, tworząc współczesną École normale supérieure de Lyon), a także w Cachan. Status uczelni na początku XX wieku ulegał dalszym przeobrażeniom. W 1903 roku została ona zintegrowana z Uniwersytetem Paryskim jako odrębne kolegium. Być może było to efektem zwrócenia na siebie uwagi całego kraju podczas sprawy Dreyfusa, kiedy to bibliotekarz uczelni, Lucien Herr, oraz jego stronnicy – w tym polityk socjalistyczny Jean Jaurès oraz pisarze Charles Péguy i Romain Rolland – stanęli na czele kampanii mającej na celu uchylenie niesłusznego wyroku wydanego na kapitana Alfreda Dreyfusa. Pierwsza studentka – Marguerite Rouvière – została przyjęta w 1910 roku, co trafiło na pierwsze strony gazet we Francji i mocno spolaryzowało opinię publiczną. Wielka liczba ofiar poniesionych przez normalienów w czasie I wojny światowej została uhonorowana w 1925 roku przyznaniem im Krzyża Wojennego z cytacją na poziomie armii. XX wiek Po II wojnie światowej, w której niektórzy studenci szkoły brali udział w ruchu oporu, uczelnia zyskała większą widoczność i coraz częściej była postrzegana jako bastion komunistycznej lewicy. Wielu jej studentów należało do Francuskiej Partii Komunistycznej. Ta lewicowa tradycja utrzymała się także w latach 60. i 70. XX wieku, kiedy to z ENS wywodziła się znacząca część francuskich maoistów. W 1953 roku szkoła została wyłączona spod zależności od Uniwersytetu Paryskiego i uzyskała autonomię. Władze nadal patrzyły na nią niejednoznacznie jako na ośrodek protestu, zwłaszcza z powodu wykładów prowadzonych tam przez tak kontrowersyjne postacie jak filozof polityczny Louis Althusser. Obecnie ENS podlega bezpośrednio ministrowi szkolnictwa wyższego i badań naukowych. Następstwa protestów z maja 1968 roku doprowadziły do tego, że prezydent Republiki, Georges Pompidou, sam będący dawnym studentem szkoły, zmusił do rezygnacji jej dyrektora, Roberta Flacelière’a, i mianował jego następcą jego współczesnego, Jeana Bousqueta. Zarówno Flacelière, jak i Bousquet byli wybitnymi filologami klasycznymi. Szkoła nadal się rozwijała i obejmowała nowe dziedziny, dążąc do objęcia wszystkich dyscyplin nauk przyrodniczych i społecznych. Zgodnie z tą polityką w 1982 roku otwarto nowy konkurs (concours), aby wzmocnić nauczanie nauk społecznych w szkole. Konkurs ten, określany jako B/L (konkurs A/L oznacza tradycyjny profil literacko-humanistyczny), kładzie nacisk na biegłość w matematyce i ekonomii, obok kształcenia z filozofii i literatury. Przez długi czas większość kobiet kształciła się w odrębnej ENS, École normale supérieure de jeunes filles w Sèvres. Kobietom formalnie nie zakazano jednak wstępu aż do ustawy z 1940 roku, a niektóre studentki studiowały w Ulm jeszcze wcześniej, jak filozofka Simone Weil oraz filolożka klasyczna Jacqueline de Romilly. W 1985 roku, po gorących debatach, obie instytucje połączono w jedną, której główny kampus pozostał w historycznej siedzibie przy rue d'Ulm w Paryżu. Organizacja École normale supérieure jest grande école, czyli francuską instytucją szkolnictwa wyższego, odrębną, lecz powiązaną z główną strukturą francuskiego systemu uniwersytetów publicznych. Podobnie jak Ivy League w Stanach Zjednoczonych, Russell Group w Wielkiej Brytanii czy C9 League w Chinach, grandes écoles są elitarnymi instytucjami akademickimi, do których studenci przyjmowani są w niezwykle konkurencyjnym procesie rekrutacji. Grandes écoles zazwyczaj mają znacznie mniejsze klasy i społeczność studencką niż francuskie uniwersytety publiczne, a wiele ich programów jest prowadzonych w języku angielskim. Chociaż większość tych instytucji pobiera wyższe opłaty niż francuskie uniwersytety, École normale supérieure stosuje takie same opłaty za naukę: w roku akademickim 2021/2022 wynosiły one 243 euro za rejestrację na studia magisterskie. Międzynarodowe staże, możliwość studiowania za granicą oraz bliskie związki z administracją publiczną i światem biznesu są jedną z cech charakterystycznych grandes écoles. Dyplomy École normale supérieure są akredytowane przez Conférence des grandes écoles i nadawane przez francuskie Ministerstwo Edukacji Narodowej (fr. Ministère de l'Éducation nationale). Absolwenci obejmują następnie elitarne stanowiska w administracji publicznej, rządzie oraz firmach prywatnych we Francji. Kampusy École normale supérieure jest jedną z niewielu szkół wyższych, które nadal posiadają kampus położony w samym centrum Paryża. Historyczny paryski kampus ENS znajduje się wokół rue d'Ulm, a jego główny budynek mieści się pod numerem 45 przy tej ulicy, w 5. dzielnicy Paryża. Został on zaprojektowany przez architekta Alphonse’a de Gisorsa i przekazany ENS na mocy ustawy z 1841 roku. Nad wejściem znajdują się rzeźby dwóch kobiecych postaci symbolizujących odpowiednio nauki humanistyczne i nauki ścisłe. Przedstawiono je siedzące po obu stronach medalionu z Minerwą, uosabiającą mądrość. Stylizowana wersja tego motywu stanowi godło uczelni. Główny kompleks przy 45 rue d'Ulm jest zorganizowany wokół centralnego dziedzińca Cour aux Ernests. Drugi dziedziniec, Cour Pasteur, znajdujący się na południe od niego, oddziela szkołę od zabudowy mieszkalnej przy rue Claude-Bernard. W tych budynkach mieszczą się funkcje administracyjne uczelni, część wydziałów humanistycznych (filozofia, literatura, filologia klasyczna i archeologia), a także wydziały matematyki i informatyki oraz główna biblioteka nauk humanistycznych. Znajdujący się na terenie kampusu pomnik poległych (monument aux morts), odsłonięty w 1923 roku jako upamiętnienie normaliens poległych podczas I wojny światowej, jest dziełem Paula Landowskiego. Kilka dodatkowych budynków znajduje się przy sąsiednich ulicach. Najbliższy z nich, położony naprzeciwko głównego wejścia przy 46 rue d'Ulm, mieści wydział biologii, laboratoria oraz część akademików studenckich. Siedziba wydziałów fizyki i chemii, otwarta w 1936 roku przez Léona Bluma i Alberta Lebruna, znajduje się na północ od głównego kampusu przy rue Lhomond. Dalej przy rue d'Ulm, pod numerem 29, mieszczą się dodatkowe biblioteki oraz wydział nauk kognitywnych. ENS posiada drugi kampus przy boulevard Jourdan (wcześniej należący do uczelni żeńskiej), w 14. dzielnicy Paryża. Znajdują się tam wydziały nauk społecznych, prawa, ekonomii i geografii, a także kolejne akademiki studenckie. Od 2015 roku teren ten przechodzi gruntowną przebudowę. W 2017 roku prezydent François Hollande otworzył tam nowy budynek mieszczący wydział ekonomii ENS, bibliotekę nauk społecznych oraz Paris School of Economics, projekt powiązany z ENS. Uczelnia posiada również dodatkowy obiekt na przedmieściach Montrouge, gdzie znajdują się część laboratoriów ENS oraz pomieszczenia współdzielone z Uniwersytetem Paryskim Descartesa. Kampus ten obejmuje tereny zielone, obiekty sportowe oraz około 200 pokoi studenckich. Czwarty obiekt, położony w miejscowości Villejuif na południe od Paryża, mieści część laboratoriów biologicznych uczelni. Rekrutacja Uczelnia jest bardzo mała pod względem liczby studentów. Jej podstawową grupę stanowią studenci nazywani normaliens, którzy są wybierani w drodze niezwykle konkurencyjnego egzaminu konkursowego concours (poziom odpowiadający maturze + 2 lata studiów przygotowawczych). Przygotowanie do concours odbywa się w klasach przygotowawczych trwających dwa lata (zob. grande école). Każdego roku przyjmowanych jest w ten sposób około dwustu normaliens – połowa na kierunki nauk ścisłych i przyrodniczych, a połowa na kierunki humanistyczne. Otrzymują oni miesięczne wynagrodzenie (około 1350 euro miesięcznie w 2018 roku), a w zamian podpisują dziesięcioletnie zobowiązanie do pracy na rzecz państwa. Choć w praktyce klauzula ta jest rzadko egzekwowana, możliwe jest jej wykupienie (często przez przyszłego pracodawcę). Inni studenci, określani jako normaliens étudiants, mogą zostać przyjęci bez tego statusu, jednak ich studia nie są finansowane przez państwo. Są oni wybierani na podstawie przygotowanego projektu badawczego (matura + 2–4 lata studiów). Doktoranci ENS są absolwentami szkoły doktorskiej ENS albo innej szkoły doktorskiej współakredytowanej przez ENS. Od 2016 roku doktoranci przygotowujący swoje rozprawy doktorskie w ENS otrzymują stopień doktora Uniwersytetu PSL. ENS przyjmuje również wybranych studentów zagranicznych (w ramach tzw. international selection), uczestniczy w różnych programach studiów magisterskich i doktoranckich oraz prowadzi rozbudowaną działalność badawczą poprzez liczne laboratoria. Przyjmowani studenci zagraniczni często otrzymują stypendia pokrywające koszty ich utrzymania. Studenci przyjęci w drodze concours pozostają w uczelni od czterech do sześciu lat. Normaliens z Francji oraz innych państw Unii Europejskiej posiadają status urzędników służby publicznej w trakcie kształcenia. Wielu studentów poświęca co najmniej jeden rok na przygotowanie do egzaminu agrégation, który umożliwia nauczanie w szkołach średnich lub na uniwersytetach. Rekrutacja kadry akademickiej jest bardzo selektywna – w danym roku otwiera się zazwyczaj od zera do jednego stanowiska profesora ENS. Nabór nowych wykładowców odbywa się zwykle w związku z przejściem dotychczasowych profesorów na emeryturę. W nieformalnym żargonie ENS profesorowie zwyczajni uczelni bywają określani mianem PdP (od francuskiego professeurs des professeurs, czyli „profesorowie profesorów”), ponieważ tradycyjnie ENS została utworzona jako instytucja kształcąca przyszłych profesorów. Wydziały École normale supérieure została pierwotnie utworzona w celu kształcenia nauczycieli szkół średnich przygotowujących się do egzaminu agrégation. Obecnie jest instytucją kształcącą badaczy, profesorów, wysokich rangą urzędników państwowych oraz liderów świata gospodarczego i politycznego. Jej działalność opiera się na połączeniu kształcenia i badań naukowych, z naciskiem na swobodę wyboru programu nauczania. Zasoby uczelni są podzielone pomiędzy dwie główne sekcje: „Nauki humanistyczne” (obejmującą nauki społeczne, humanistyczne i literaturę) oraz „Nauki ścisłe” (obejmującą nauki przyrodnicze i matematykę). Piętnaście wydziałów oraz trzydzieści pięć jednostek badawczych (fr. unités mixtes de recherches, UMR) współpracuje ściśle z innymi francuskimi publicznymi instytucjami badawczymi, takimi jak CNRS. Sekcja „Nauki ścisłe” obejmuje siedem wydziałów: matematyki fizyki, informatyki, chemii, biologii, nauk o Ziemi oraz kognitywistyki. Sekcja „Nauki humanistyczne” obejmuje osiem wydziałów: filozofii, literatury, historii, filologii klasycznej, nauk społecznych, ekonomii (sekcja ta stanowi podstawę Paris School of Economics), geografii oraz historii sztuki i teorii sztuki. Oprócz tych piętnastu wydziałów uczelnia posiada również laboratorium językowe, które oferuje studentom niezwiązanym specjalistycznie z językami zajęcia z większości głównych języków świata. Wokół wydziałów skupiają się również dodatkowe centra badawcze i laboratoria, pełniące funkcję ośrodków koordynujących działalność naukową. ENS kładzie szczególny nacisk na interdyscyplinarność. Studenci przyjęci w ramach konkursu naukowego (którzy w klasach przygotowawczych studiowali głównie matematykę, fizykę oraz chemię lub biologię) są zachęcani do uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez wydziały humanistyczne. Z kolei podstawowe kursy z matematyki i fizyki są dostępne dla studentów kierunków humanistycznych. Dyplom ENS, ustanowiony w 2006 roku, wymaga od studentów zaliczenia określonej liczby kursów niezwiązanych z ich główną dziedziną studiów. Biblioteki École normale supérieure posiada sieć dziesięciu bibliotek zwaną Rubens, rozmieszczonych w różnych jej kampusach, które łącznie tworzą trzecią co do wielkości bibliotekę we Francji. Katalog jest dostępny online. Dostęp do bibliotek jest zarezerwowany dla krajowych i zagranicznych doktorantów oraz badaczy, a także dla wykładowców uczelni, normaliens, pozostałych studentów ENS oraz studentów Uniwersytetu PSL. Główna biblioteka, poświęcona literaturze, filologii klasycznej i naukom humanistycznym, pochodzi z XIX wieku, kiedy to została znacznie rozbudowana przez jej dyrektora, słynnego dreyfusardę Luciena Herra. Jej główna czytelnia jest chroniona jako zabytek historyczny (monument historique). Główna biblioteka, o powierzchni kilku tysięcy metrów kwadratowych, posiada jeden z największych we Francji księgozbiorów z wolnym dostępem, liczący ponad 800 000 łatwo dostępnych książek oraz ponad 1600 czasopism. Jej sekcja filologii klasycznej jest częścią krajowej sieci bibliotek specjalistycznych (Cadist). Druga biblioteka, poświęcona naukom społecznym, ekonomii i prawu, znajduje się na kampusie nauk społecznych Jourdan. Biblioteka ta posiada ponad 150 000 książek z obejmowanych przez nią dziedzin. Uczelnia posiada również specjalistyczne biblioteki archeologii, nauk kognitywnych, matematyki i informatyki oraz fizyki teoretycznej. Niedawno połączona biblioteka nauk przyrodniczych została otwarta w 2013 roku; jej celem było zgromadzenie w jednym, centralnym miejscu przy rue d'Ulm bibliotek fizyki, chemii, biologii i nauk o Ziemi. Na uczelni znajdują się również dwa specjalistyczne centra dokumentacji: Bibliothèque des Archives Husserl oraz Centre d'Archives de Philosophie, d'Histoire et d'Edition des Sciences. Afiliacje W XX wieku utworzono dwie inne uczelnie typu école normale supérieure: École normale supérieure de Lyon (nauki ścisłe i humanistyczne) oraz École normale supérieure Paris-Saclay (nauki ścisłe i stosowane, socjologia, ekonomia i zarządzanie, filologia angielska). Niedawno, w styczniu 2014 roku, w Bretanii utworzono czwartą école normale supérieure pod nazwą École normale supérieure de Rennes (nauki ścisłe i stosowane, ekonomia i zarządzanie, prawo, sport). Wszystkie cztery uczelnie tworzą nieformalną grupę ENS. École normale supérieure jest również instytucją należącą do Uniwersytetu PSL, związku kilku paryskich instytucji szkolnictwa wyższego, którego celem jest nawiązywanie współpracy i rozwijanie synergii między członkami w celu promowania francuskich badań naukowych za granicą. Ponadto uczelnia współpracuje w ramach Atomium Culture, pierwszej stałej platformy na rzecz europejskiej doskonałości, zrzeszającej wiodące europejskie uniwersytety, gazety i przedsiębiorstwa. ENS jest również członkiem Konferencji Prezydentów Uniwersytetów (Conférence des présidents d'université) oraz Konferencji Grandes Écoles (Conférence des grandes écoles). Partnerstwa krajowe Z uwagi na to, że program edukacyjny ENS opiera się na badaniach, uczelnia dąży do kształcenia swoich studentów na przyszłych naukowców. Głównym celem oferowanej edukacji jest uzyskanie stopnia doktora, co osiąga ponad 85% normaliens. Studenci mają swobodę w wyborze własnego toku studiów, ale muszą uzyskać co najmniej tytuł magistra o profilu badawczym. Ponieważ tradycyjnie uczelnia ta nie posiadała uprawnień do nadawania własnych stopni uniwersyteckich, studenci musieli uczęszczać na zajęcia na innych paryskich uniwersytetach. W tym celu ENS utrzymuje liczne partnerstwa i porozumienia z innymi instytucjami szkolnictwa wyższego, aby tworzyć programy magisterskie współprowadzone przez dwie placówki. ENS ściśle współpracuje w szczególności z École des hautes études en sciences sociales (EHESS), Uniwersytetem Paris-Sorbonne, Uniwersytetem Panthéon-Sorbonne, HEC Paris oraz szkołą biznesu ESSEC, wydając wspólne dyplomy określonej liczbie studentów, którzy ukończyli przedmioty współdzielone przez obie instytucje. Uczelnia jest również głównym partnerem w projekcie Paris School of Economics, który uruchomiła wspólnie z EHESS, ENSAE oraz École des Ponts. Celem tego projektu jest stworzenie w Paryżu zunifikowanej uczelni ekonomicznej na poziomie magisterskim. Partnerstwa międzynarodowe Scuola Normale Superiore w Pizie została założona w 1810 roku przez Napoleona jako oddział École normale supérieure, a później uzyskała niezależność. ENS i jej włoska bliźniacza uczelnia utrzymują od tego czasu bardzo bliskie kontakty. Od 1988 roku, w ramach specjalnego partnerstwa, 80 normaliens wyjeżdża co roku do Pizy, podczas gdy połowa rocznika z SNS spędza rok w szkole w Paryżu. W trakcie jej historii, w dużej mierze ze względu na rozległy zasięg francuskiego imperium w epoce kolonialnej, na całym świecie powstało wiele szkół wzorowanych na modelu ENS. Od Haiti (w Port-au-Prince) po Wietnam (w Hanoi), przez Maghreb (m.in. w Tunisie, Casablance, Oranie i Rabacie) oraz Afrykę Subsaharyjską (np. w Nawakszut, Libreville, Jaunde, Dakarze, Niamey czy Bangi). ENS utrzymuje dobre relacje i bliskie kontakty z tymi instytucjami. W 2005 roku ENS otworzyła oddział na Wschodniochińskim Uniwersytecie Pedagogicznym (ECNU) w Szanghaju, którego francuską nazwę zmieniono na École normale supérieure de l'Est de la Chine w celu odzwierciedlenia podpisanego porozumienia, a także uruchomiono wspólny program doktorancki obu instytucji. ENS przyjmuje badaczy z zagranicy na roczne pobyty przy współpracy z Paryskim Instytutem Badań Zaawansowanych (Institut d'études avancées de Paris) i Villa Louis-Pasteur. Stanowiska badawcze (chaires) im. Blaise'a Pascala, Marii Curie, Condorceta i Lagrange'a umożliwiają zagranicznym naukowcom pobyty przekraczające rok w laboratoriach ENS. Od 2013 roku ENS jest również członkiem francusko-chińskiego laboratorium Saladyn. Ponadto od 2007 roku gości filię Instytutu Ericha Marii Remarque'a, będącego jednostką Uniwersytetu Nowojorskiego. Co więcej, uczelnia ma nawiązane partnerstwa badawcze na poziomach magisterskim i doktoranckim, wysyłając swoich studentów na uniwersytety na całym świecie w celu odbycia części nauki. ENS dzieli też opiekę nad pracami naukowymi (tzw. cotutelle de thèse) z uczelniami zagranicznymi, co oznacza, że niektóre prace mogą być pisane przy jednoczesnym wsparciu ENS i wybranej instytucji partnerskiej. Zwyczajem jest również, że studenci kierunków literackich i językowych wyjeżdżają na rok na zagraniczne uniwersytety, pracując tam na stanowiskach młodszych wykładowców (junior fellows). Programy wymiany i współpracy łączą ENS z takimi uczelniami, jak: Uniwersytet Pekiński w Chinach, Wolny Uniwersytet Berliński w Niemczech, brytyjskimi uniwersytetami w Cambridge, Edynburgu i Oksfordzie, dublińskim Trinity College, Uniwersytetem McGilla w Montrealu, a w Stanach Zjednoczonych m.in. z systemem Uniwersytetu Kalifornijskiego oraz uniwersytetami: Columbia, Cornell, Harvard, Princeton, Stanford i Yale. Działalność akademicka Działalność wydawnicza Od 2001 roku portal internetowy École normale supérieure, o nazwie Diffusion des savoirs („Szerzenie wiedzy”), oferuje dostęp do ponad 2000 nagrań z konferencji i seminariów, które odbyły się na uczelni, obejmujących wszystkie dziedziny nauk przyrodniczych i społecznych. Uczelnia uruchomiła również własną platformę z krótkimi wykładami o nazwie Les Ernest, na której wybitni specjaliści z szerokiego spektrum dyscyplin wypowiadają się przez piętnaście minut na określony temat. W 1975 roku szkoła założyła własne wydawnictwo uniwersyteckie, początkowo pod nazwą Presses de l'ENS, a w 1997 roku przemianowane na Éditions Rue d'Ulm. Wydawnictwo to, działające na niewielką skalę, publikuje specjalistyczne książki akademickie, głównie z dziedziny literatury i nauk społecznych. W księgarni internetowej wydawnictwa dostępnych jest około 300 publikacji, a każdego roku ukazuje się około 25 nowych tytułów. Fundacja W 1986 roku utworzono fundację ENS, która zyskała prawny status organizacji pożytku publicznego (fondation d'utilité publique). Przyczynia się ona do rozwoju uczelni, w szczególności poprzez zachęcanie do przyjazdów i ułatwianie przyjmowania zagranicznych studentów oraz badaczy. Fundacja, kierowana przez Alaina-Gérarda Slamę, zarządza częścią środków przeznaczanych na finansowanie stanowisk dla zagranicznych naukowców w laboratoriach powiązanych z ENS. Sfinansowała na przykład działalność willi Louis-Pasteur, położonej w pobliżu ENS, która przyjmuje zagranicznych badaczy na dłuższe pobyty. Przyczyniła się również do sfinansowania kilku stanowisk dla naukowców w laboratoriach ENS, na przykład w dziedzinie badań nad bezpieczeństwem sieci telekomunikacyjnych we współpracy z France Télécom oraz nad „sztucznym widzeniem” we współpracy z fundacją Airbus. Rankingi i reputacja We Francji ENS od końca XIX wieku uważana jest za jedną z najbardziej prestiżowych grandes écoles. Niemniej jednak, model ENS różni się od większości systemów szkolnictwa wyższego poza Francją, co utrudnia bezpośrednie porównywanie uczelni z instytucjami zagranicznymi; w szczególności jest ona znacznie mniejsza od typowego angielskiego uniwersytetu kolegialnego. W rankingu Times Higher Education z 2016 roku została sklasyfikowana jako drugi najlepszy na świecie „mały uniwersytet” (obejmujący instytucje liczące mniej niż 5000 studentów), zaraz za California Institute of Technology. Powszechnie uważa się ją za wiodącą francuską instytucję szkolnictwa wyższego i badań naukowych, a obecnie zajmuje pierwsze miejsce wśród francuskich uniwersytetów w rankingach ARWU (tzw. Lista szanghajska) oraz Times. Znani absolwenci W całej swojej historii ENS wykształciła znaczną liczbę absolwentów, z których wielu, określanych jako normaliens, zdobyło uznanie w bardzo różnych dziedzinach, zarówno akademickich, jak i poza nimi — od Louisa Pasteura, chemika i mikrobiologa słynącego z wynalezienia pasteryzacji, po filologa Georgesa Dumézila, powieściopisarza Juliena Gracqa oraz socjalistycznego premiera Léona Bluma. Matematyka i fizyka Évariste Galois, twórca teorii Galois i teorii grup, był jednym z pierwszych studentów ENS, wówczas jeszcze noszącej nazwę École préparatoire, w latach 20. XIX wieku, podobnie jak matematyk Augustin Cournot. Choć matematyka była nauczana w szkole przez cały XIX wiek, jej rzeczywista dominacja w tej dziedzinie pojawiła się dopiero po I wojnie światowej, wraz z młodym pokoleniem matematyków kierowanym przez André Weila, znanego z fundamentalnych prac z zakresu teorii liczb i geometrii algebraicznej (a także brata filozofki Simone Weil, która również była studentką szkoły). Odnowienie to trwało także w latach 30. XX wieku, czego przykładem było powstanie w 1935 roku wpływowego projektu Nicolas Bourbaki, którego prace przenikały całą matematykę przez większą część XX wieku. W 1940 roku były student Henri Cartan został mianowany profesorem szkoły, podobnie jak jego ojciec Élie Cartan, jeszcze bardziej wzmacniając znaczenie uczelni w tej dziedzinie dzięki pracom z zakresu topologii algebraicznej. Jego nauczanie, kontynuowane do 1965 roku, miało ogromny wpływ na formację jego studentów, wśród których byli Yvonne Choquet-Bruhat, Gustave Choquet, Jacques Dixmier, Roger Godement, René Thom i Jean-Pierre Serre. Denis Auroux, znany geometra symplektyczny z Uniwersytetu Harvarda, jest również cenionym normalienem. Od ustanowienia Medalu Fieldsa w 1936 roku, często nazywanego „Nagrodą Nobla w matematyce”, jedenastu normaliens otrzymało to wyróżnienie, co przyczyniło się do reputacji ENS jako jednej z najważniejszych kuźni matematyków na świecie: Laurent Schwartz, Jean-Pierre Serre (również laureat inauguracyjnej Nagrody Abla w 2003 roku), René Thom, Alain Connes, Jean-Christophe Yoccoz, Pierre-Louis Lions, Laurent Lafforgue, Wendelin Werner, Cédric Villani, Ngô Bảo Châu i Hugo Duminil-Copin. Alexander Grothendieck, również laureat Medalu Fieldsa, choć nie był normalienem, odbył znaczną część swojej formacji naukowej właśnie w tej szkole. Tych dwunastu byłych studentów uczyniło z ENS instytucję z największą liczbą absolwentów nagrodzonych Medalem Fieldsa spośród wszystkich uczelni na świecie. Były student Yves Meyer otrzymał także Nagrodę Abla. Ponadto ośmiu normaliens zostało laureatami Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki: Claude Cohen-Tannoudji, Pierre-Gilles de Gennes, Albert Fert, Alfred Kastler, Gabriel Lippmann, Louis Néel, Jean Baptiste Perrin i Serge Haroche, a do grona wybitnych fizyków ENS należał także Paul Langevin, znany z opracowania dynamiki Langevina i równania Langevina. Absolwent uczelni Paul Sabatier otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Filozofia Pozycja ENS jako czołowej instytucji kształcącej krytyczne myślenie sprawiła, że stała się ona we Francji najważniejszym ośrodkiem formowania przyszłych filozofów i twórców tego, co niektórzy określali mianem „francuskiej teorii”. Jej rola jako kolebki filozofii sięga samych początków szkoły, gdy jej studentem był na początku XIX wieku Victor Cousin. Dwóch filozofów związanych z ENS otrzymało Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury za swoje pisarstwo: Henri Bergson i Jean-Paul Sartre. Raymond Aron, twórca francuskiej myśli antykomunistycznej w latach 60. oraz wielki przeciwnik Sartre’a, studiował w tym samym roczniku co Sartre; obaj byli też niemal rówieśnikami fenomenologa Maurice’a Merleau-Ponty’ego, muzykologa Vladimira Jankélévitcha i historyka filozofii Maurice’a de Gandillaca. Wśród nielicznych studentek w tym okresie znajdowała się także filozofka i mistyczka Simone Weil, która studiowała równolegle z nimi. Jean Hyppolite, twórca studiów Hegelowskich we Francji, również kształcił się w szkole w tym czasie, a później wywarł wpływ na wielu jej studentów. Epistemologowie Georges Canguilhem i Jean Cavaillès, ten ostatni znany także jako bohater Ruchu Oporu, również byli absolwentami ENS. Później marksistowski myśliciel polityczny Louis Althusser był studentem ENS i przez wiele lat tam wykładał, a wielu jego uczniów zasłynęło później własnymi pracami: byli wśród nich Étienne Balibar, filozof Alain Badiou, który nadal wykłada w szkole jako profesor emeritus, oraz Jacques Rancière. Jeszcze później, w latach 40. i 50. XX wieku, światowej sławy myśliciel Michel Foucault, twórca historii systemów myślenia i przyszły profesor Collège de France, był studentem szkoły kilka lat przed twórcą dekonstrukcji, Jacques’em Derridą, oraz teoretykiem indywiduacji Gilbertem Simondonem. Tradycja ta trwa do dziś dzięki filozofom takim jak Jacques Bouveresse, Jean-Luc Marion, Claudine Tiercelin, Francis Wolff i Quentin Meillassoux, a szkoła wykształciła również wybitnych intelektualistów publicznych, takich jak Stéphane Hessel, oraz przedstawicieli tzw. nowych filozofów, jak Bernard-Henri Lévy i Benny Lévy. Współtworząc rolę ENS jako ośrodka strukturalizmu, obok Althussera i Foucaulta, wykładał tam w latach 60. także wybitny psychoanalityk i psychiatra Jacques Lacan, wygłaszając m.in. swój kurs Cztery podstawowe pojęcia psychoanalizy w 1964 roku. Okres ten był ważny, ponieważ zapewnił mu „znacznie szerszą publiczność” niż wcześniej i oznaczał „zmianę frontu” względem jego wcześniejszej pracy. W tym czasie szkoła stała się ważnym ośrodkiem École freudienne de Paris, a wielu uczniów Lacana kształciło się właśnie tam, w tym psychoanalitycy Jacques-Alain Miller i Jean-Claude Milner, pierwszy prezes Światowego Stowarzyszenia Psychoanalizy. Historia i literatura Jedną z najważniejszych specjalności szkoły od zawsze była historia, dlatego wykształciła ona wielu wybitnych historyków, którzy odegrali ważną rolę w rozwoju tej dyscypliny. Zaczęło się od Numy Denisa Fustela de Coulanges, Ernesta Lavisse’a i Jérôme’a Carcopino, którzy studiowali w szkole w drugiej połowie XIX wieku, a później wrócili do niej jako jej dyrektorzy. Na przełomie wieków studiowali tam dwaj uczeni, którzy zostali później twórcami szkoły Annales: Marc Bloch i Lucien Febvre. Jacqueline de Romilly i Pierre Grimal, historycy odpowiednio starożytnej Grecji i starożytnego Rzymu, rozpoczęli studia w szkole w 1933 roku. Sinolog Marcel Granet, mediewista Jacques Le Goff, egiptolog Gaston Maspero, archeolog Paul Veyne, specjalista od ancien régime Emmanuel Le Roy Ladurie oraz antropolog cywilizacji prekolumbijskich Jacques Soustelle byli studentami szkoły, podobnie jak Georges Dumézil, który zrewolucjonizował porównawczą filologię i mitografię dzięki swoim analizom suwerenności w religii praindoeuropejskiej oraz sformułował hipotezę trifunkcjonalną dotyczącą klas społecznych w dawnych społeczeństwach. Szkoła od dawna cieszy się opinią kuźni ludzi pióra, a wśród jej absolwentów znajdują się pisarz i dramaturg Jean Giraudoux, którego wiele sztuk, w tym Wojna trojańska nie odbędzie się i Amfitrion 38, weszło na stałe do repertuaru francuskiego teatru; a także ceniony pisarz Julien Gracq, którego powieść z 1951 roku Le Rivage des Syrtes uchodzi dziś za klasykę. Poeta Paul Celan i laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Samuel Beckett byli obaj nauczycielami w szkole. Jules Romains, twórca unanimizmu, eseiści Paul Nizan i Robert Brasillach, pisarz i laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Romain Rolland oraz poeta Charles Péguy to tylko niektóre przykłady wybitnych autorów, którzy tam studiowali. Szkoła od dawna była również ośrodkiem krytyki i teorii literatury — od jej byłego dyrektora Gustave’a Lansona po najważniejsze postacie XX wieku, takie jak Paul Bénichou, Jean-Pierre Richard i Gérard Genette. Twórca wpływowego ruchu negritude, martynikański poeta Aimé Césaire, przygotował się do egzaminu wstępnego i zdał go w Lycée Louis-le-Grand, gdzie przyjaźnił się z przyszłym prezydentem Senegalu i współtwórcą negritude Léopoldem Sédarem Senghorem, który egzaminu nie zdał. W tym samym okresie studentką szkoły była też algierska pisarka, eseistka i reżyserka Assia Djebar, która stała się jedną z najważniejszych arabskich głosów feminizmu, a także belgijski pisarz Éric-Emmanuel Schmitt. Nauki społeczne i ekonomia W szkole istnieje długa tradycja nauk społecznych. Émile Durkheim, uznawany za jednego z twórców socjologii, był studentem szkoły w 1879 roku, mniej więcej w tym samym czasie co Théodule Ribot, psycholog znany z opracowania prawa Ribota. Pierre Bourdieu, który badał dynamikę władzy w społeczeństwie i jej przekazywanie między pokoleniami, a później stał się ostrym krytykiem francuskiego systemu grandes écoles, zwłaszcza ENS jako jego sztandarowej instytucji, studiował w ENS na początku lat 50. XX wieku, w tym samym czasie co jego późniejszy intelektualny przeciwnik, indywidualista Raymond Boudon; obaj zdali egzamin agrégation z filozofii pod koniec studiów w szkole. Do innych wybitnych socjologów i antropologów ENS należą Maurice Halbwachs, Alain Touraine i Philippe Descola. Szkoła ma także tradycję geograficzną — jej studentem od 1863 roku był Paul Vidal de La Blache, twórca nowoczesnej geografii francuskiej i francuskiej szkoły geopolityki. Jeśli chodzi o ekonomię, jej historia w szkole jest krótsza, ponieważ nie należała ona do przedmiotów nauczanych tam od początku. Mimo to Gérard Debreu otrzymał w 1983 roku Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii, a ENS wykształciła też młode pokolenie ekonomistów, o czym świadczą takie nazwiska jak Emmanuel Saez, laureat John Bates Clark Medal w 2009 roku, Esther Duflo, która otrzymała ten sam medal w 2010 roku, a w 2019 roku Nagrodę Nobla, oraz Thomas Piketty, autor bestselleru z 2013 roku Kapitał w XXI wieku. Od momentu ustanowienia tej nagrody w 2000 roku dziesięciu z dwudziestu laureatów nagrody dla najlepszego młodego ekonomisty we Francji było absolwentami ENS, w tym Antoine Bozio (dziś wykładający w EHESS), Camille Landais (LSE), Emmanuel Farhi (Harvard), Pascaline Dupas (Stanford) i Xavier Gabaix (Harvard). Rząd i polityka ENS nigdy nie posiadała wydziału zajmującego się polityką publiczną, jednak część jej studentów została później wybitnymi mężami stanu i politykami. Do wczesnych przykładów tego zjawiska należeli premierzy III Republiki Francuskiej: Jules Simon, Léon Blum, Édouard Herriot i Paul Painlevé, a także przywódca socjalistyczny Jean Jaurès. W tym okresie wielu byłych studentów ENS oraz związanych z nią intelektualistów zwróciło się ku socjalizmowi, wśród nich Pierre Brossolette, który został bohaterem Ruchu Oporu i jednym z najważniejszych przywódców narodowych podczas II wojny światowej. Od tego czasu instytucja była często postrzegana jako uczelnia o profilu lewicowym. Później, gdy ENS zaczęto coraz częściej uważać za swego rodzaju przedsionek École nationale d'administration, do szkoły zaczęło trafiać więcej młodych studentów zainteresowanych polityką i administracją publiczną. Wśród nich znaleźli się przyszły prezydent Republiki Georges Pompidou, premierzy Alain Juppé i Laurent Fabius, a także ministrowie, tacy jak Bruno Le Maire i Michel Sapin, którzy w późniejszych latach pełnili funkcję ministrów finansów Francji. Zobacz też Grande école École normale supérieure Paris-Saclay École nationale d'administration Przypisy Bibliografia Ballard, Adolphus & Tait, James, The Ecole Normale Supérieure and the Third Republic, SUNY Press, 2010. Brasillach, Robert, Notre avant-guerre, Plon, 1941. Collective, Le Livre du centenaire, Hachette, 1895. Collective, Notre Ecole normale, Belles lettres, 1994. Collective, Les Normaliens peints par eux-mêmes, Chamerot et Renouard, 1895. Dimoff, Paul, La Rue d'Ulm à la Belle époque (1899–1903), G. Thomas, 1970. Dufay, François & Dufort, Pierre-Bertrand, Les Normaliens. De Charles Péguy à Bernard-Henri Lévy, un siècle d'histoire, J.-C. Lattès, 1993. Ferrand, Michèle, Imbert, Françoise & Marry, Catherine, L'Excellence scolaire : une affaire de famille. Le cas des normaliennes et normaliens scientifiques, L'Harmattan, 1999. Flacelière, Robert, Normale en péril, Presses universitaires de France, 1971. Herriot, Edouard, Normale, Société nouvelle d'édition, 1932. Hummel, Pascale, Humanités normaliennes. L'enseignement classique et l'érudition philologique dans l'École normale supérieure au XIXe siècle, Les Belles Lettres, 1995. Hummel, Pascale, Regards sur les études classiques au XIXe siècle. Catalogue du fonds Morante, Presses de l'École normale supérieure, 1990. Hummel, Pascale, Pour une histoire de l'École normale supérieure : sources d'archives (1794–1993), Presses de l'École normale supérieure, 1995. Israël, Stéphane, Les Études et la guerre. Les normaliens dans la tourmente, Éditions Rue d'Ulm, 2005. Judson Ladd, Adoniram, École normale supérieure: An Historical Sketch, Herald Publications Company, 1907. Lanson, Gustave, L'École normale supérieure, La Revue des deux Mondes, 1926. Masson, Nicole, L'École normale supérieure : Les chemins de la liberté, Découvertes Gallimard, 1994. Méchoulan, Eric & Mourier, Pierre-François, Normales Sup' : des élites pour quoi faire ?, L'Aube, 1994. Nusimovici, Michel, Les écoles de l'an III, 2010. Peyrefitte, Alain, Rue d'Ulm. Chroniques de la vie normalienne, Fayard, 1994. Rolland, Romain, Le Cloître de la rue d'Ulm, Albin Michel, 1952. Rosset, Clément, En ce temps-là, Minuit, 1992. Sirinelli, Jean-François, Génération intellectuelle. Khâgneux et normaliens dans l'entre-deux-guerres, Fayard, 1988. Sirinelli, Jean-François (red.), École normale supérieure: le livre du bicentenaire, Presses universitaires de France, 1994. Linki zewnętrzne Oficjalna strona ENS