Charles Aznavour

Charles Aznavour, właśc. Szahnur Waghinak Aznawurian, orm. Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրյան (ur. 22 maja 1924 w Paryżu, zm. 1 października 2018 w Mouriès) – francuski piosenkarz, kompozytor, autor tekstów piosenek i aktor filmowy pochodzenia ormiańskiego. Był niewysokiego wzrostu, obdarzony charakterystycznym głosem. W drugiej połowie XX wieku stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci światowej muzyki rozrywkowej. Skomponował około 1000 piosenek (w tym ok. 150 do tekstów po angielsku, 100 po włosku, 70 po hiszpańsku i 50 po niemiecku), przy czym tematem jego piosenek była na ogół miłość. Sprzedał ponad 200 milionów płyt na całym świecie. Mówił i śpiewał w wielu językach: po francusku, angielsku, włosku, neapolitańsku, hiszpańsku, niemiecku, rosyjsku, portugalsku i ormiańsku. W tym ostatnim języku nagrał XVIII-wieczną pieśń poety Sajat-Nowy. Piosenka „Que c’est triste Venise” (pol. Jakże smutna jest Wenecja) została przez niego zaśpiewana w rekordowej liczbie wersji: włoskiej („Com'è triste Venezia”), hiszpańskiej („Venecia sin ti”), angielskiej („How Sad Venice Can Be”) i niemieckiej („Venedig im Grau”). Współpracował m.in. z Fredem Astaire’em, Shirley Bassey, Andreą Bocellim, José Carrerasem, Rayem Charlesem, Bingiem Crosby, Bobem Dylanem, Julio Iglesiasem, Mireille Mathieu, Luciano Pavarottim, Plácido Domingo i Sissel Kyrkjebø. Wystąpił w ponad 60 filmach. Bywał nazywany „francuskim Frankiem Sinatrą”. Życiorys Rodzina Urodził się 22 maja 1924 w klinice Tarnier w Paryżu jako syn ormiańskich emigrantów; ojciec, Mikajel Aznawurian, urodził się w Machaczkale, a matka, Knar Bagdassarian z domu Adapazari – w Turcji. Oboje rodzice z powodu ludobójstwa Ormian musieli uciekać ze swoich krajów, tymczasowo zatrzymali się we Francji, gdzie urodził się im syn. Miał starszą siostrę, Aidę. Kariera artystyczna Początki Dorastał w rodzinie o artystycznych tradycjach – matka była aktorką i grała na fortepianie, a ojciec, pracujący w restauracjach i kawiarniach, przejawiał umiejętności wokalne i śpiewał m.in. na balach środowisk emigracyjnych. W dzieciństwie uczył się grać na pianinie i skrzypcach, później grał także na kontrabasie. Uczęszczał do szkoły o profilu teatralnym, a następnie do klasy obsługi radiowej marynarki handlowej w szkole TSF. Zachwycony teatrem, zapragnął występów na scenie. W grudniu 1933 został tancerzem teatru Petit Monde, później występował także jako aktor w lokalnych teatrach, m.in. zagrać postać Siki w spektaklu Ericha Kästnera Emil i detektywi, Henryka z Navarry w sztuce Edouarda Bourdet Margot w Teatrze Marigny, ministranta w przedstawieniu Williama Szekspira Wiele hałasu o nic w Théâtre de la Madeleine oraz jedną z ról w spektaklu Victora Margueritte Dziecko w Teatrze Odéon. Poza tym grał na metalofonie w dziecięcej trupie „Cigalounettes” na koncertach Pierre’a Priora. Od drugiej połowy lat 30. występował w trupach rewiowych, m.in. w rewii Henri Varna Ça c’est Marseille w Alcazar (w latach 1936–1937). Śpiewał w kabarecie Jockey, w którym wykonywał m.in. swój pierwszy autorski utwór – „Y’a des hiboux dans le beffrot” z tekstem Jacques’a Jima. Zagrał też w kilku filmach: La Guerre des gosses (1936) Jacques’a Daroya i Les Disparus de Saint-Agil (1938) Christiana-Jacque’a. Lata 40. i 50. W wieku młodzieńczym nawiązał współpracę z Pierre’em Roche’em, z którym przez kolejne osiem lat pisał piosenki (dla siebie oraz innych wykonawców) i grał koncerty (m.in. w klubach nocnych); w repertuarze, oprócz autorskich utworów, początkowo mieli także numery Johnny’ego Hessa, Charles’a Treneta, Georges’a Ulmera i Édith Piaf. Piaf w 1946 zaprosiła duet na swoje tournée po północnej Francji i Szwajcarii, a następnie po Belgii. Dzięki rekomendacji artystki, w 1948 zagrali serię koncertów w Kanadzie (m.in. w klubie „Faisan Doré” w Montrealu) i USA (zawarli kontrakt na kilka tygodni występów w Café Society Down Town w Nowym Jorku). W trakcie ponad dwóch lat pobytu w Montrealu kontynuowali występowanie w duecie, m.in. grali koncerty z Rogerem Baulu. W 1952 Aznavour powrócił do Francji sam, gdyż Roche pozostał w Kanadzie z nowo poślubioną żoną, Jocelyne Deslongchamps. Wkrótce wrócił do grania koncertów, m.in. w klubie nocnym „Crazy Horse” i lokalu „Chez Patachou”, pisał także piosenki dla innych wykonawców. Z czasem odnowił kontakt z Édith Piaf, z którą odbył trasę koncertową po Francji. Rozpoczął także współpracę z Gilbertem Bécaud, z którym napisał kilka piosenek, m.in. „Viens”, „Méqué méqué”, „Terre nouvelle”, „C’est merveilleux l’amour” i „La ville”. Występował m.in. w sali widowiskowej Pacra oraz w kilku kabaretach Rive Gauche. Grał w przedstawieniu Trzy nutki, z którym odbył trasę koncertową po Maroku. Po powrocie z trasy podpisał kontrakt gwiazdorski na występy w Moulin Rouge, następnie zaczął występować w Olympii, a później – w teatrze Alhambra. Po zakończeniu kontraktów ruszył w samodzielną trasę koncertową po Francji, na której akompaniował mu Jean Leccia. Recenzenci krytykowali Aznavoura za jego „przyćmiony” i ”łamiący się” głos, ale także niski wzrost (161 cm) i sposób bycia na scenie. Mimo to jego piosenki z czasem coraz bardziej podobały się publiczności, dzięki czemu w drugiej połowie lat 50. Aznavour zaczął liczyć się na muzycznej scenie Francji. W 1957 wyruszył – z braćmi Rabbath jako zespołem akompaniującym – w międzynarodową trasę koncertową, która obejmowała występy w Portugalii, Tunezji, Maroko, Algierii, Grecji, Belgii, Szwajcarii, Hiszpanii, Egipcie i Libanie. W tym samym roku nawiązał współpracę z Georges’em Garvarentzem, który w kolejnych latach skomponował dla niego piosenki: „Paris au mois d’aout”, „Non je n’ai rien oublié”, „Et pourtant”, „Les plaisirs démodés” i „Ave Maria”. W drugiej połowie lat 50. zagrał w kilku filmach, m.in. w dramacie psychologicznym Georges’a Frange’a Głową o mur (La tête contre les murs, 1958), za występ w którym otrzymał nagrodę dla najlepszego aktora roku. Lata 60. W latach 60. ugruntował swoją popularność we Francji, w Europie i na świecie. Na początku dekady wyruszył w kolejną światową trasę koncertową, w ramach której wystąpił w Hiszpanii, Francji, Szwajcarii, Belgii, Holandii i ZSRR l. Przy okazji koncertów w ZSRR odwiedził ojczyznę przodków i jej stolicę. W 1962 powrócił do występów w teatrze Alhambra. W 1963 zagrał, przychylnie oceniony przez prasę, koncert w prestiżowej nowojorskiej Carnegie Hall, a następnie odbył trasę koncertową po USA, w którym ruszył także w następnym roku. W 1964 zagrał koncert w Hali Sportowej „Wisły” w Krakowie. W międzyczasie kontynuował karierę aktorską, występując m.in. w filmach: Strzelajcie do pianisty (Tirez sur le pianiste, 1961) François Truffauta, Le Passae du Rhin (1961) André Cayatte’a, Taksówka do Tobruku (Un taxi pour Tobrouk, 1961) Denysa de la Patellière’a i Le rat d’Amérique (1962) Jean-Gabriela Albicocco. Po powrocie do Francji w 1965 dał serię koncertów One Man Show w Olympii i w ciągu 12 tygodni przy pełnej widowni wykonywał 30 piosenek. W tym samym roku wystąpił w musicalu Monsieur Carnaval oraz wylansował przebój „La bohême”. W 1966 odbył tournée po Kanadzie i Antylach Francuskich. W tym samym roku odnotował sprzedaż przeboju „La mamma w liczbie ponad 1 mln egzemplarzy we Francji. Pod koniec lat 60. ponownie zagrał serię koncertów w Olympii. W 1969 otrzymał nagrodę od Association of American Songwriters and Composers oraz medal La Médaille Vermeil w Paryżu za piosenkę „Hier encore”. Lata 70. Rok 1970 rozpoczął się od koncertów w USA, w tym na Broadwayu. Na początku 1971 wrócił do Paryża i zagrał koncert w Olympii. Kilka miesięcy później we Włoszech dostał nagrodę Złotego Lwa na Festiwalu Filmowym w Wenecji za włoską wersję piosenki „Mourir d’aimer”. W tym okresie urozmaicił swój repertuar oraz zainteresował się tematyką społeczną i obyczajową, i tak: w „Le temps des loups” poruszył temat przemocy w miastach, w „Mourir d’aimer” – Faits divers, a w „Comme ils disent” – homoseksualizmu. Zaczął też pisać pamiętniki, które zostały wydane w USA jako Aznavour par Aznavour. W 1972 dał kolejną serię występów w Olympii, wylansował utwór „Les plaisirs démodés” i wystawił premierowo operetkę Douchka, którą napisał wspólnie ze szwagrem, kompozytorem Georges’em Garvarentzem. W 1974 odniósł sukces w Wielkiej Brytanii z singlem „She”, który dotarł do pierwszego miejsca na liście przebojów i zyskał certyfikat platynowej płyty. W 1975 napisał balladę „Ils sont tombés” dla uczczenia 60. rocznicy ludobójstwa Ormian. Pod koniec dekady wystąpił w dramacie Volkera Schlöndorffa Blaszany bębenek (Die Blechtrommel, 1979), nagrodzonym Złotą Palmą na 32. MFF w Cannes. Lata 80. W 1983 zerwał współpracę z wytwórnią Barclay. Dwa lata później podpisał kontrakt z wytwórnią Trema, która obiecała wznowić jego wczesne albumy. W 1984 zagrał recital podczas 21. Międzynarodowego Festiwalu Piosenki w Sopocie. W 1986 po raz pierwszy napisał scenariusz filmowy – do filmu Paula Boujenaha Yiddish Connection, w którym zagrał także jedną z głównych ról. W 1986 zasiadł w jury konkursu głównego na 39. MFF w Cannes. W 1987 odbył trasę koncertową po USA z amerykańską piosenkarką Pią Zadorą, a następnie wystąpił w paryskim Palais des Congrès i odbył tournée po Francji. W 1988 ponownie wystąpił w Palais des Congrès. Po tragicznym trzęsieniu ziemi w Armenii w 1988 zainicjował akcję charytatywną Aznavour for Armenia. Następnie – razem z Georges’em Garvarentzem – napisał singiel charytatywny „Pour toi Arménie”, nagrany przez grupę kilkudziesięciu francuskich artystów, który utrzymywał się na francuskiej liście przebojów przez 18 tygodni i rozszedł się w nakładzie ponad 1 mln egzemplarzy. Aznavour doczekał się własnego pomnika w Giumri i placu własnego imienia w centrum Erywania. Lata 90. W 1995 został mianowany Ambasadorem i Stałym Przedstawicielem Armenii przy UNESCO. Był również członkiem organizacji charytatywnej Armenia Fund, która od 1992 przekazała ponad 150 milionów dolarów na pomoc humanitarną i rozwój infrastruktury w Armenii. 8 lutego 1997 otrzymał Cezara Honorowego, nagrodę przyznawaną przez francuską Akademię Sztuki i Techniki Filmowej. 12 lipca tego samego roku na festiwalu w Montreux świętował 50. rocznicę swojej działalności w show-businessie. 15 września został odznaczony przez prezydenta Francji Jacques’a Chiraca orderem Legii Honorowej. Lata 2000. W 2000 w plebiscycie „Times Magazine” i stacji telewizyjnej CNN został wybrany pieśniarzem stulecia. W 2001 zaśpiewał „Ave Maria” podczas wizyty papieża Jana Pawła II w Armenii. We wrześniu 2003 nakładem wydawnictwa Flammarion opublikował pamiętniki pt. Le temps des avants. W 2004 za działalność humanitarną otrzymał tytuł „Narodowego Bohatera” Armenii, tj. najwyższe odznaczenie państwowe tego kraju. Jesienią 2006 rozpoczął pożegnalną trasę koncertową po świecie, którą – jak zapowiadał – chciałby zakończyć w 2010. Najpierw wystąpił w USA i Kanadzie, zbierając pozytywne recenzje. We wrześniu zagrał koncert w Erywaniu, gdzie wśród audytorium znaleźli się m.in. były prezydent Armenii Robert Koczarian i prezydent Francji Jacques Chirac, który wówczas składał wizytę w Armenii. Następnie, już we Francji, zainaugurował sezon kulturalny Arménie mon amie. W tym samym roku udał się w podróż na Kubę, gdzie razem z miejscowym muzykiem Chucho Valdésem nagrał album pt. Colore Ma Vie, który zaprezentował na koncercie w Moskwie w kwietniu 2007. Również w 2007 zagrał koncerty w Japonii i Azji oraz wziął udział w Vieilles Charrues Festival. W drugiej połowie 2007 kontynuował występy w Paryżu, gdzie dał ponad 20 przedstawień w Palais des Congrès. Następnie udał się na tournée po Belgii, Holandii i Francji. Również w 2007 wydał album pt. Forever Cool (Capitol/EMI), na którym m.in. zaśpiewał „Everybody Loves Somebody Sometimes” w duecie z głosem Deana Martina. 18 stycznia 2008 wystąpił jako gość muzyczny w jednym z odcinków reality show Star Academy, w którym zaśpiewał swój przebój „Emmenez-moi” z Jérémy Chapronem. Od lutego 2008 pełnił funkcję ambasadora Armenii w Szwajcarii, co zaproponowano mu w związku z jego zasługami dla ojczyzny. Również w lutym 2008 odbył tournée po Portugalii, a wiosną udał się w długą trasę koncertową po Ameryce Południowej (Argentyna, Brazylia, Chile i Urugwaj). Latem występował w Quebecu, a jesienią powrócił z koncertami do Ameryki Południowej. W grudniu 2008 wydał album pt. Duos, na który nagrał piosenki w duetach z zaprzyjaźnionymi artystami i przyjaciółmi, takimi jakCéline Dion, Laura Pausini, Liza Minnelli, Nana Muschuri, Carole King, Dean Martin, Paul Anka, Josh Groban, Bryan Ferry i Elton John. 5 lipca 2008 został odznaczony Orderem Kanady, a następnego dnia dał koncert na Polu Bitwy o Quebec w ramach uroczystości 400-lecia założenia miasta Quebec. 26 grudnia 2008 prezydent Armenii Serż Sarkisjan podpisał dekret o nadaniu ormiańskiego obywatelstwa Aznavourowi w uznaniu m.in. jego zasług dla narodu ormiańskiego. W styczniu 2010 wraz z senegalskim piosenkarzem Youssou N’Dour i ponad 40 gwiazdami francuskiej estrady nagrał teledysk „1 geste pour Haïti chérie” w geście pomocy dla ofiar katastrofalnego trzęsienia ziemi na Haiti. W maju 2014 zagrał w Erywaniu koncert z okazji swoich 90. urodzin. Wpływ na popkulturę Jack Jones w 1974 nagrał album pt. Write Me a Love Song, Charlie z kompozycjami Aznavoura. Elvis Costello nagrał swoją interpretację piosenki Aznavoura „She” na ścieżkę dźwiękową do filmu Notting Hill. Covery piosenek Aznavoura nagrali także m.in.: Ray Charles („La Mamma”), Fred Astaire („Les plaisirs démodés" w 1976) i Bing Crosby („Hier encore” w 1977). Tenor Plácido Domingo, jeden z przyjaciół i współpracowników Aznavoura, często wykonywał jego utwory (studyjny program Les bateaux sont partis z 1985, kilkakrotne wykonanie „Ave Maria” w 1994). Życie prywatne W 1946 ożenił się z Micheline Rugel Fromentin, z którą miał dwoje dzieci: córkę Sédę-Patricię (ur. 1947) i syna Charles’a (ur. 1952). Z pozamałżeńskiego romansu z tancerką Arlette Bordais miał syna, Patricka (1951–1976). W 1956 ożenił się z Evelyne Plessis, z którą miał syna Patricka (ur. 1956). 11 stycznia 1967 ożenił się z Ullą Thorsell w City Hall w Las Vegas, a 12 stycznia 1968 wziął z nią ślub kościelny w kościele ormiańskim w Paryżu. Mieli córkę Katię (ur. 1969) i synów: Mishę (ur. 1971) i Nicolasa (ur. 1977). Mieszkał w Saint-Sulpice niedaleko Lozanny, a w miesiącach letnich – w Mouriès w Prowansji. Zmarł 1 października 2018. 5 października 2018 miał miejsce narodowy hołd dla piosenkarza na dziedzińcu Pałacu Inwalidów w Paryżu, w obecności prezydenta Francji Emmanuela Macrona i premiera Armenii Nikola Paszyniana. Dzień później, po nabożeństwie żałobnym w katedrze ormiańskiej św. Jana Baptysty w Paryżu, został pochowany na cmentarzu w Montfort-l’Amaury w rodzinnym grobie. Dyskografia albumy studyjne 1960 Je m’voyais déjà (EMI) 1961 Il faut savoir (EMI) 1963 La mamma (EMI) 1963 Qui? (EMI) 1964 Hier encore (EMI) 1965 Aznavour 65 (EMI) 1966 De t’avoir aimée (EMI) 1966 La Bohème (EMI) 1967 Entre deux rêves (EMI) 1971 Idiote je t’aime (EMI) 1978 Je n’ai pas vu le temps passer (EMI) 1992 Aznavour 92 (Tréma) 1994 Toi et moi (Dom) 1997 Plus bleu... (EMI) 1998 Jazznavour (EMI) 2000 Aznavour 2000 (EMI) 2003 Je voyage (EMI) 2005 Insolitement vôtre (Capitol/EMI) 2007 Colore ma vie (EMI/Odeon) 2008 Duos (Capitol/EMI) 2009 Charles Aznavour and The Clayton Hamilton Jazz Orchestra (Capitol/EMI) 2011 Toujours (EMI) 2015 Encores (Barclay) Filmografia La Guerre des gosses (1936) Les Disparus de Saint-Agil (1938) Adieu, chérie (1945) Dans la vie tout s'arrange (1949) Une gosse sensass (1957) – piosenkarz C'est arrivé à 36 chandelles (1957) Paris Music-Hall (1957) – Charles Pourquoi viens-tu si tard? (1958) – tancerz La Tête contre les murs (1959) – Heurtevent Le Testament d'Orphée (1959) Les Dragueurs (1959) – Joseph Bouvier Le Passage du Rhin (1960) – Roger Tirez sur le pianiste (1960) – Charlie Kohler/Édouard Saroyan Horace 62 (1960) – Horace Fabiani Les lions sont lâchés (1961) – Charles Les Petits Matins (1961) Un taxi pour Tobrouk (1961) – Samuel Goldmann Diabelskie sztuczki (1962) – Denis Les Quatre vérités (1962) – Charles Le Rat d'Amérique (1962) – Charles Pourquoi Paris (1962) Tempo di Roma (1962) – Marcello Les Vierges (1963) – Berthet Cherchez l'idole (1964) – Aznavour Thomas l'imposteur (1964) Alta infedeltà (1964) – Giulio La Métamorphose des cloportes (1965) – Edmond Paris au mois d'août (1966) – Henri Plantin Thomas l'imposteur (1965) Le Facteur s'en va-t-en guerre (1966) – Thibon Candy (1968) – Hunchback juggler Caroline chérie (1968) – Postillon L'Amour (1970) – prezenter Le Temps des loups (1969) – inspektor The Adventurers (1970) – Marcel Campion The Games (1970) – Pavel Vendek Un beau monstre (1971) – inspektor Leroy La Part des lions (1971) – Éric Chambon Les Intrus (1971) – Charles Bernard The Blockhouse (1972) – Visconti I nie było już nikogo (Dix Petits Nègres, 1974) – Michel Raven Mieszczańskie szaleństwa (Folies bourgeoises, 1976) – Dr. Lartigue Intervenion Delta (1976) – inspektor Nikolidis Ciao, les mecs! (1979) Blaszany bębenek (Die Blechtrommel, 1979) – Sigismund Markus Qu'est-ce qui fait courir David? (1982) – Léon, ojciec Davida Édith et Marcel (1982) La Montagne magique (1982) – Naphta Les Fantômes du chapelier (1982) – Kachoudas Une Jeunesse (1982) – Bellun Viva la vie! (1983) – Édouard Takvorian Yiddish Connection (1986) – Aaron Rapoport Mangeclous (1988) – Jérémie Les Années campagne (1991) – dziadek Il Maestro (1992) – Romualdi Pondichéry, dernier comptoir des Indes (1997) – Léo Bauman Le Comédien (1997) – Monsieur Maillard Laguna (1998) Ararat (2002) – Edward Saroyan Le Père Goriot (2004) – Jean-Joachim Goriot Ennemis publics (2005) The Colonel (2006) – Père Rossi Książki Aznavour par Aznavour, Paryż, Éditions Fayard, 1970 (ISBN 978-2-7020-0214-8) Des mots à l’affiche, Paryż, Le Cherche-midi Editeur, 1991 (ISBN 978-2-86274-210-6) Mes chansons préférées, Paryż, Editions Christian Pirot, 2000 (ISBN 978-2-86808-148-3) Le temps des avants, Paryż, Éditions Flammarion, 2003 (ISBN 2-08-068536-8); wydanie polskie: Kiedyś... Wspomnienia, Warszawa, Wydawnictwo „Studio EMKA”, 2005 (ISBN 83-88607-46-4) Images de ma vie (album fotograficzny); Paryż, Flammarion, 2005 (ISBN 978-2080689146) Mon père, ce géant, Paryż, Éditions Flammarion, 2007 (ISBN 2-08-120974-8) À voix basse, Paryż, Éditions Don Quichotte, 2009 (ISBN 978-2-35949-001-5) D’une porte l’autre, Paryż, Éditions Don Quichotte, 2011 (ISBN 978-2-35949-044-2) En haut de l’affiche, Paryż, Éditions Flammarion, 2011 (ISBN 978-2-08-125710-8) Tant que battra mon cœur, Paryż, Éditions Don Quichotte, 2013(ISBN 978-2359491623) Ma vie, mes chansons, mes films (album); współautorzy: Philippe Durant et Vincent Perrot, Paryż, Éditions de la Martinière, 2015 (ISBN 978-2732470832) Retiens la vie, Paryż, Don Quichotte 2017 (ISBN 978-2-35949-683-3) Przypisy Bibliografia Charles Aznavour: Kiedyś... Wspomnienia. Andrzej Wiśniewski (tłum.). Wydawnictwo Studio Emka, 2005. ISBN 83-88607-46-4. Biografia piosenkarza na RFI musique. rfimusique.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-10)]. Linki zewnętrzne Charles Aznavour – oficjalna strona internetowa Charles Aznavour w bazie IMDb (ang.) Charles Aznavour w bazie Filmweb Charles Aznavour w bazie Notable Names Database (ang.) Charles Aznavour na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”