Flatey (Skjálfandi)

Flatey (isl. flat – płaski, równina; ey – wyspa) – niewielka, islandzka wyspa, położona u pn. wybrzeży Islandii. Leży w zachodniej części zatoki Skjálfandi (region Norðurland eystra), około 25 km na północny zachód od Húsavík. Od jej nazwy (poza wspomnianą cieśniną) pochodzą toponimy półwyspu Flateyjarskagi (Flateyjardalsskagi) wraz z dolinami w jego wschodniej części – Flateyjardalur na wybrzeżu, oraz długą, ciągnącą się na południe Flateyjardalsheiði. Geografia Od stałego lądu dzieli ją ok. 2,5 km cieśniny Flateyjarsund. Jest jedną z najbardziej płaskich wysp Islandii. Najwyższy punkt znajduje się w południowo-wschodniej części wyspy, na obszarze zwanym Hólar (isl. pagórki, wzniesienia) i wznosi się tylko na około 22 m n.p.m. Tam też koncentruje się osadnictwo. Wyspa ma kształt owalny; jej długość (mierzona na osi NE-SW) wynosi ok. 2,5 km, a szerokość prawie 1,8 km. Powierzchnia wyspy to ok. 2,6 km², przy obwodzie ok. 7,5 km. Geologia Wyspa znajduje się w pobliżu strefy szczelin Tjörnes. Przez cieśninę Flateyjarsund, w kierunku Húsavík, przebiega jeden z głównych lineamentów – uskok Flatey-Húsavík. Wyspa powstała głównie w wyniku wylewów lawy i sedymentacji morskiej. Wypiętrzona została w pod koniec plejstocenu. W 1982, w pobliżu latarni morskiej wykonano – zlecony przez Orkustofnun (Narodowy Autorytet Energetyczny) – odwiert FL-1 o głębokości 554 m, przeprowadzony w poszukiwania źródeł węglowodorów, z którego pozyskano próbki skał długości 517 m. Wykazały one obecność trzech warstw lawy: Bjargshvilft (1,6–8,5 m), Vaôsteinanes (25,0–42,0 m) i najniższe na głębokości 381,8–395,0 m. Bezpośrednio pod drugą z warstw odkryto skamieniałości roślinne. Niżej zachowały się skamieniałości mięczaków, najliczniejsze na głębokości 506,0–513,5 m. Zidentyfikowano gatunki Mya truncate, Natica sp., Nucia tenuis, Portlandica arctica i Portlandica lenticula. Najważniejsze trzęsienia ziemi w tym rejonie miały miejsce w latach: 1260 – najstarsze trzęsienie ziemi w okolicy, o którym wiadomo ze źródeł historycznych 1755 – M7 – wywołało wiele zniszczeń tak w środowisku, jak i wśród budynków 1838 – M6,5 – tworzyło pęknięcia do 1 m szerokości. 1872 – M6,5 – dwa silne trzęsienia, które dzieliło 6 godzin różnicy. Epicentrum znajdowało się w cieśninie Flateyjarsund. Wybrzeża Wybrzeża na północy są łagodne, zaś na południu i wschodzie strome. Plaże są kamieniste. Główne, oznaczone na mapach wybrzeża: Teistabjarg (isl. teista – nurnik zwyczajny; bjarg – urwisko) – południowy brzeg, znajdujący się między Vaðsteinanes i Skipatangi; Kirkjubakkar (isl. kirkja – kościół; bakki – brzeg) – południowo-zachodni brzeg, znajdujący się pomiędzy Þórðarsteinhorn i Vaðsteinanes; Malir (Rindamöl) (isl. möl – żwir, drobne kamyki) – północno-zachodni brzeg pomiędzy Þórðarsteinhorn i Brimnes, oddzielający Rindatjarnir od morza; Krosshúsabjarg (isl. Krosshús – część osady; bjarg – urwisko) – wschodnie wybrzeże pomiędzy Brimnes i Skarfstangi, w pobliżu którego znajduje się Bjargshvílft (isl. bjarg – urwisko; hvílft – wgłębienie, pustka). Przylądki i półwyspy Na wyspie wyróżniono kilka przylądków i jeden półwysep: Þórðarsteinhorn (isl. Þórr – Thor, piorun, morfem imion i nazwisk; stein – kamień; horn – róg) – przylądek o kształcie nieco wypukłego trójkąta, leżący w zachodniej części wyspy; Vaðsteinanes (isl. vað – bród; stein – kamień; nes – przylądek, cypel) – przylądek o kształcie nieco wklęsłego trójkąta, leżący w południowo-zachodniej części wyspy; na nim znajduje się jeziorko Leynitjörn; Skipatangi (isl. skipa – wydawać rozkazy; tangi – przylądek, cypel) – przylądek zamykający Eiđiskrókur od wschodu, położony na zachód od Skarfstangi; Skarfstangi (isl. skarv – wielki ptak, kormoran; tangi – przylądek, cypel) – półwysep w południowo-wschodnim krańcu wyspy; dawniej oznaczony jako na mapach jako przylądek, na którym znajdowało się jezioro Sjótjörn; znajduje się na nim obszar zwany Kettlar (isl. ketill – kocioł); Stekkjarnes (isl. stekkr – miejsce, gdzie wiosną odstawia się jagnięta od matek; nes – przylądek, cypel) – przylądek leżący na południe od Brimnes; na jego obszarze znajduje się Skjólsvarða (isl. skjól – miejsce schronienia owiec; sverja – przysięga); Brimnes (isl. brim – odpływ; nes – przylądek, cypel) – przylądek w północno-wschodnim krańcu wyspy, położony na wschód od Hvaltjörn. Wody Zatoki Zatoki są przeważnie otwarte, jedynie Eiđiskrókur i zatoka portowa są wyraźniej odcięte przylądkami Hnísuvík (isl. hnísa – morświn; vík – zatoka) – otwiera się na zachód pomiędzy Þórðarsteinhorn i Rindatjarnir; Hvalvík (isl. hvalur – wieloryb; vík – zatoka) – otwiera się ku północy; sąsiaduje z jeziorem Hvaltjörn; Eiđiskrókur (isl. eiði – przesmyk; krókur – zaułek) – niewielka zatoczka położona na zachód od molo. Jeziora Mimo niewielkich rozmiarów wyspy i jej niewielkiej wysokości, znajduje się tu kilka większych jezior. Wszystkie znajdują się w pobliżu wybrzeży: Hvaltjörn (isl. hvalur – wieloryb; tjörn – jeziorko) – największe jezioro, zajmujące powierzchnię 8 ha; znajduje się na północnym skraj wyspy; kształt nieregularny, składający się z dwóch, prawie równych pod względem długości obszarów; zachodnia przypomina prostokąt, a wschodnia jest wąską zatoką w kształcie łuku; po południowo-wschodniej stronie znajduje się Helluholt (isl. hellu – łupek; holt – pagórek, drzewa); Rindatjarnir (isl. Rind – imię; tjarnir – jeziorka) – kilka jezior o wrzecionowatym kształcie, położonych przy północno-zachodnim brzegu. Dwa największe, o powierzchni 2,3 ha (wschodni) i 0,6 ha (zachodni) znajdują się po północno-wschodniej części obszaru, przedzielone przesmykiem Rindal. W części zachodniej znajdują się dwa mniejsze, o powierzchni 0,3 ha (północny) i 0,25 ha (południowy). W okolicy dostrzec można jeszcze kilkanaście oczek, żadne jednak nie przekracza 0,1 ha powierzchni. Obszar zajmowany przez główne, największe stawy zajmuje ok. 6 ha; Sjótjörn (isl. sjó- – morski; tjörn – jeziorko) – jezioro znajdujące się w południowo-wschodnim skraju wyspy, zajmując 2 ha powierzchni; od zachodu graniczy z osadą; południowa strona sąsiaduje z zatoką, w której znajduje się przystań; po stronie wschodniej rozpoczyna się cypel Skarfstangi; Grandatjarnir (isl. granda – uszkodzić, zranić; tjarnir – jeziorka) – obszar kilku oczek wodnych, położony między Eiđiskrókur i centrum osady. Wymusza półkolisty kształt drogi i rozmieszczenie domów przy niej wybudowanych. Od północy ogranicza je wąski pas zwany Mjóigrandi (isl. mjó – wąski; grandi – przesmyk), zaś od wschodu Göngugrandi (isl. gang – spacerować, göng – wąskie przejście; grandi – przesmyk) oddzielający od jeziora Sjótjörn. Na obszarze tym znajduje się Fýlutjörn lub Fýla (isl. fýla smród; tjörn – jeziorko); Leynitjörn (isl. leyni – ukryte [miejsce]; tjörn – jeziorko) – niewielkie jezioro na przylądku Vaðsteinanesm, zajmujące powierzchnię 0,9 ha; ma dość regularny, trójkątny kształt. Bagna Na mapach wyróżniono trzy obszary podmokłe: Græmýrar (isl. grænn – zielony; mýrar – bagna) – podmokły obszar pomiędzy Arnargerði i Hvalvík; Sælandsmýri (isl. mýrar – bagna) – niewielki, podmokły obszar w południowej części wyspy, nieco na zachód od Grandatjarnir; Krosshúsamýri (isl. Krosshús – część osady; mýrar – bagna) – niewielki, podmokły obszar w południowo-wschodniej części wyspy, znajdujący się w pobliżu brzegu Źródła Na wyspie oznaczono istnienie trzech źródeł: Gloppa (isl. gloppa – duża dziura) – na obszarze Sælandsmýri; Hrafnabrunnur (isl. hrafn – kruk, Hrafna - imię; brunnur – studnia) i Gvendarbrunnur (isl. Gvendar – zdrobnienie od imienia Guðmundr; brunnur – studnia; Gvendar-brunnr – źródła sanitarne nazywane na cześć biskupa Guðmundura) – po północnej stronie Sjótjörn. Historia Ludzie osiedlili się po raz pierwszy na Flatey we wczesnych czasach historycznych, lecz nigdy nie było tam dużej populacji. Największa liczbę mieszkańców zostało osiągnięta w 1942 roku, kiedy wyniosła 120 osób. Później ludzie zaczęli opuszczać wyspę, głównie do Húsavík. Spowodowało to, że w 1967 roku nie było tam już żadnych stałych mieszkańców. Wyspa jest zamieszkiwana sezonowo podczas lata, gdy wyspę odwiedza wielu turystów. Na wyspie brak utwardzonych nawierzchni i znajduje się tam niewiele budynków. W wielu miejscach można dostrzec pozostałości starych fundamentów po już nieistniejących domach. Najważniejsze miejsca to: zabytkowy kościół zamknięty w 1884 roku. Został zastąpiony w 1960 roku przez kościół sprowadzony z Brettingsstaðir w Flateyjardalur, który został rozebrany i przeniesiony w obecne miejsce pomiędzy molo i latarnią morską latarnia morska, zbudowana w 1913 roku w najwyższym punkcie wyspy przy wschodnim brzegu, przebudowana w 1963 roku. Jest zasilana gazem budynek szkoły zbudowany w 1929 roku w zachodniej części osady, prowadzony przez jednego nauczyciela uczącego tylko dwie klasy, składające się ze wspólnie uczących się dzieci młodszych (klasy 1-5) w jednej, oraz młodzież (klasy 6-10) w drugiej. Zaopatrzony w bibliotekę i halę sportową radiotelegraf zbudowany w 1931 roku molo w południowej części wyspy lodownia z 1937 znajdująca się przy molo, służąca jako miejsce przechowywania żywności lotnisko ziemne o osi NW-SE, położone w zachodniej części wyspy, o długości 900m. Pierwszy samolot wylądował w 1955 r. Langigarður – wał w zachodniej części wyspy, prowadzący od osady do Rindatjarnir Arnargerði (isl. arnar należący do orła; gerð budować, wznosić) – ruiny murów w centrum wyspy Środowisko Zatoka Skjálfandi jest doskonałym miejscem do połowów, głównie na dorsza atlantyckiego i zająca morskiego, co stało się podstawą utrzymania mieszkańców. Są całkowicie zdani na własne siły i prawie wszystko robią w celu zaspokojenia własnych potrzeb życiowych. Z tego powodu w każdym gospodarstwie znajdowały się mleczne krowy, owce i kury itp. Naliczono ok. 120-150 gatunków roślin naczyniowych. Ptaki Jedną z rzeczy, które najbardziej przyciągają turystów na tę wyspę, jest duża liczba gatunków ptaków, jakie można tam spotkać. Spostrzeżono ponad trzydzieści z 370 gatunków ptaków spotykanych na Islandii. Przybywają tam głównie w czasie sezonu rozrodczego. Spośród nich, w 2007 naliczono ok. 7000 gniazdujących par maskonurów. Lista zaobserwowanych na wyspie ptaków: Bekas kszyk Białorzytka zwyczajna Białozór Biegus morski Biegus zmienny Cyraneczka zwyczajna Droździk Edredon zwyczajny Fulmar zwyczajny Gęgawa Kamusznik zwyczajny Kormoran zwyczajny Kruk zwyczajny Krwawodziób Lodówka Łabędź krzykliwy Maskonur zwyczajny Mewa trójpalczasta Mewa siodłata Mewa śmieszka Mewa żółtonoga Nurnik zwyczajny Ogorzałka zwyczajna Pardwa górska Pliszka siwa Płatkonóg szydłodzioby Rybitwa popielata Rycyk Sieweczka obrożna Siewka złota Szlachar Świergotek łąkowy Świstun zwyczajny Przypisy