Pomnik Tysiąclecia w Budapeszcie

Pomnik Tysiąclecia, także Pomnik Milenijny – pomnik w Budapeszcie, znajdujący się na placu Bohaterów, przy Parku Miejskim. Powstał w ramach obchodów tysiąclecia państwowości węgierskiej – jego budowę rozpoczęto w 1896 roku, a zakończono w 1929 roku wraz z odsłonięciem Kamienia Pamięci Bohaterów. Jego projektantami byli Albert Schickedanz i György Zala. Historia Pomnik powstał w celu upamiętnienia tysięcznej rocznicy przybycia Węgrów do Kotliny Panońskiej, która przypadała w 1896 roku. Pięć lat wcześniej Zgromadzenie Metropolitalne (węg. Fővárosi Közgyűlés) przedstawiło parlamentowi inicjatywę wzniesienia pomnika upamiętniającego to wydarzenie, a jako miejsce jego budowy wybrano koniec alei Andrássyego przy Parku Miejskim. Parlament poważnie rozważył tę propozycję dopiero w 1894 roku. W 1896 roku rozpoczęła się budowa pomnika, lecz prace mogły rozpocząć się dopiero pod koniec roku, ponieważ na jego miejscu stała już ozdobna brama Wystawy Milenijnej. Kompleks zaprojektowali Albert Schickedanz i György Zala. Posąg archanioła Gabriela, który miał się znaleźć na pomniku Tysiąclecia, został po raz pierwszy zaprezentowany w Hali Sztuk w 1897 roku, a w 1900 roku zdobył nagrodę Grand Prix podczas Wystawy Światowej w Paryżu. Towarzysząca mu kolumna koryncka wykonana z wapienia z Sóskut musiała zostać rozebrana, ponieważ dwa kamienne dyski pękły podczas próbnych obciążeń wiatrem. Do rekonstrukcji użyto twardszego wapienia. Budowa kolumny została ukończona późną jesienią 1901 roku. Wcześniej, bo już w 1900 roku pomnik był już częściowo gotowy, a jego uroczyste otwarcie miało miejsce 24 października 1901 roku. Monument w całości został ukończony dopiero w 1929 roku, kiedy to na umieszczono przed nim Kamień Pamięci Bohaterów (węg. Hősök emlékkövét). Jego odsłonięcie nastąpiło 26 maja 1929 roku. W okresie Węgierskiej Republiki Rad, 1 maja 1919 roku pomnik Tysiąclecia pokryto czerwoną draperią, posąg archanioła Gabriela przekształcono w obelisk, a przed nim umieszczono siedmiometrowy gipsowy odlew Karola Marksa. W tym czasie pierwotny posąg Franciszka Józefa znajdujący się na pomniku Tysiąclecia został zniszczony, a nowy powstał w 1926 roku. Podczas II wojny światowej pomnik został uszkodzony, a do lat 50. XX wieku usunięto z niego ostatnie posągi królów z dynastii Habsburgów i płaskorzeźby przedstawiające historię tej dynastii. Zostały one zastąpione posągami przywódców węgierskich, którzy zbuntowali się przeciwko nim. Rzeźby Habsburgów umieszczono w magazynie Muzeum Kiscell, a następnie przewieziono do Sülysáp. W latach 1995–1996 pomnik Tysiąclecia przeszedł renowację, w ramach której przeprowadzono pracę przy grupie posągów siedmiu przywódców oraz posągu archanioła Gabriela. Konserwację posągu archanioła wykonano następnie w 2021 i od 2024 roku. Charakterystyka Pomnik Tysiąclecia położony jest na placu Bohaterów w Budapeszcie, w dzielnicy Zugló, przy Parku Miejskim. Składa się z dwóch wolnostojących łukowych kolumnad z rzędem posągów i wysokiej kolumny korynckiej wznoszącej się na podstawie przed nimi, otoczonej grupą posągów. Dwie kolumnady o wysokości 20 metrów zawierają po siedem posągów przedstawiających najsłynniejszych przedstawicieli narodu węgierskiego. Umieszczone są na wysokiej, cokołowej podstawie, a pod każdym z nich w zagłębieniu umieszczono brązową płaskorzeźbę przedstawiające ich główne dokonania. Na krawędziach kolumnad umieszczono cztery grupy rzeźb autorstwa György’ego Zali: Po lewej: Praca i Bogactwo (posąg nagiego mężczyzny z kosą i kobiety z owocami), Wojna (postać męska powożąca rydwanem, której wężem jest bicz); Po prawej: Pokój (postać kobieca w rydwanie trzymająca gałązkę palmową), Wiedza i Chwała (posąg nagiego mężczyzny trzymającego złotą figurę Nike i kobiety z gałązką oliwną). Środkowa kolumna o wysokości 36 metrów wznosi się na kwadratowym schodkowym cokole. Kolumna jest żłobkowana, kapitel wykonany został z brązu, a wieńczy ją spiżowa figura archanioła Gabriela, trzymającego w prawej ręce Świętą Koronę, a lewej unosi w górę krzyż lotaryński. Podstawę kolumny otaczają brązowe posągi konne przedstawiające siedmiu wodzów pod dowództwem Arpada. Przed nim znajduje się Kamień Pamięci Bohaterów (węg. Hősök emlékkövét), pełniący funkcję grobu nieznanego żołnierza, upamiętniający poległych w czasie I wojny światowej. Pomnik wraz z całym placem Bohaterów i aleją Andrássyego znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Wpisany jest także do rejestru zabytków pod numerem 1228. Galeria Przypisy