Delfy

Delfy (gr. Δελφοί Delfoi, łac. Delphi) – stanowisko archeologiczne w Grecji Środkowej obejmujące ruiny antycznego sanktuarium poświęconego Apollinowi, gdzie funkcjonowała wyrocznia delficka oraz sanktuarium Ateny Pronaja („Ateny Strażniczki Świątyni”); ze stanowiskiem sąsiaduje współczesna miejscowość Delfy. Geografia Stanowisko archeologiczne znajduje się na wysokości 500–700 m n.p.m. w regionie Grecji Środkowej u stóp Parnasu, 13 km od Zatoki Korynckiej, przy jednej z dróg prowadzących z Termopili na Peloponez. Starożytne Delfy leżały na terytorium Fokidy. Mitologia Według jednego z mitów, w Delfach spotkały się dwa orły wysłane przez Zeusa z krańców wszechświata dla znalezienia tzw. pępka świata . Według innego mitu, w Delfach znajdowało się sanktuarium Gai – Matki Ziemi, strzeżone przez węża Pytona, którego pokonał Apollo ustanowiając tam wyrocznię. Walka Apollina z Pytonem i początki wyroczni zostały opisane przez Homera w Hymnie do Apollina. Przepowiednie Apollina przekazywała Pytia siedząca nad szczeliną, z której wydobywały się „opary”. Pierwszymi kapłanami Apollina byli Kreteńczycy z Knossos, których przywiódł do Kiry nieopodal Delf Apollin pod postacią delfina. Wprowadzili oni kult Apollina Delphinosa („Apollina Delfina”), zmieniając prawdopodobnie nazwę sanktuarium z Pyto na Delfi. Alkajos z Mityleny (ok. 620–550 p.n.e.) natomiast podawał, że to Zeus nakazał Apollinowi założenie wyroczni w Delfach, a gdy przez rok unikał on wypełnienia zadania, przebywając w Hiperborei, został ubłagany przez Delfijczyków i założył swą wyrocznię w Delfach. Historia Pierwsze ślady osadnictwa w regionie Delf pochodzą z okresu neolitu (ok. 4000 p.n.e.) – w jednej z jaskiń na stoku Parnasu odkryto ślady rytualne . W epoce mykeńskiej na terenie sanktuarium istniała osada i cmentarz, których pozostałości odnaleziono podczas prac archeologicznych . W tamtym okresie funkcjonowało tu sanktuarium bogini – Gei lub Ateny, która udzielała przepowiedni poprzez kapłankę. Czczono tam również innych bogów, prawdopodobnie Posejdona i Dionizosa, oraz święte kamienie – omfalos (pol. „pępek ziemi”) i kamień Kronosa. Mykeńskie Delfy zostały zniszczone przez kamienną lawinę pod koniec epoki brązu. W VIII w. p.n.e. rozwinął się tu kult Apollina, zaczęto budować sanktuarium i zaczęła działać wyrocznia . Pierwsze kamienne świątynie poświęcone Apollinowi i Atenie powstały pod koniec VII w. p.n.e. W sanktuarium czczono też innych bogów, m.in. Artemidę, Posejdona, Dionizosa, Hermesa, Zeusa Polieusa, Higieję i Ejlejtyję . Delfy były głównym ośrodkiem Amfiktionii Delfickiej – związku zrzeszającego 12 polis z terytoriów Tesalii i południowo-środkowej Grecji . Organizował on igrzyska pytyjskie i kontrolowała finanse oraz działalność sanktuarium, które w VI w. p.n.e. uzyskało autonomię, pozostając pod ochroną i administracją Amfiktionii . Delfy powiększyły wówczas swoje terytorium, zwiększając swoje wpływy religijne i polityczne . Amfiktionia zwyciężyła w trzech wojnach w obronie interesów sanktuarium – w 580 roku p.n.e., w latach 355–345 p.n.e. oraz w roku 338 p.n.e. Podczas wojny z Persami w 480 roku p.n.e. Delfy zostały ocalone według legendy dzięki ingerencji Apollina, który zesłał lawinę kamienną, by żołnierze perscy uciekli w panice. Wyrocznia delficka Największym poważaniem cieszyły się Delfy w archaicznej Grecji – najlepsze lata wyroczni przypadły na okres VI–IV w. p.n.e. Wyrocznia delficka uznawana była za najbardziej wiarygodną . Uważano, że udało się przewidzieć wydarzenia związane m.in. z potopem Deukaliona, wyprawą Argonautów i wojną trojańską, a także z zakładaniem kolonii greckich . W wyroczni zasiadała Pytia, która siedząc na trójnogu, przepowiadała przyszłość. Przez Pytię miał przemawiać Apollin. Jej odpowiedzi były potokiem słów bez związku, które kapłani składali w przepowiednie komponowane heksametrem. Proces „inspiracji” Pytii był szeroko debatowany – od halucynogennych oparów wydobywających się ze szczeliny, nad którą miała siedzieć Pytia, przez wdychanie narkotycznych oparów ze spalania suszu roślinnego do opętania przez duchy. Chociaż w strukturze świątyni nie odnaleziono żadnych śladów szczeliny, to badania geologiczne wykazały obecność dwóch uskoków krzyżujących się pod świątynią Apollina oraz spękań podłoża skalnego, z których mogły wydobywać się opary etanu, metanu i etylenu. Początkowo była wybierana tylko jedna Pytia. Później, wraz ze wzrostem prestiżu wyroczni i rosnącym popytem, wybierano dwie. Sława wyroczni sięgała wtedy daleko za granice Grecji. Rozwój racjonalizmu filozoficznego w III wieku p.n.e. osłabił autorytet wyroczni, a sanktuarium zostało podbite przez Etolczyków, którzy zostali wypędzeni przez Rzymian w 189 roku p.n.e. Igrzyska pytyjskie Igrzyska pytyjskie były igrzyskami panhelleńskimi organizowanymi ku czci Apollina, początkowo co osiem lat, a później co cztery. Igrzyska trwały przez siedem dni i obejmowały konkursy śpiewacze hymnów na cześć Apollina, przedstawienia dramatyczne i komediowe oraz zawody sportowe, w których programie były m.in. dolichos, pięciobój antyczny, pankration czy wyścigi rydwanów. Czasy rzymskie W czasach rzymskich sanktuarium było uprzywilejowane przez niektórych władców, a plądrowane przez innych, w tym przez Sullę w 86 roku p.n.e. . Oktawian August (63 p.n.e.–14 n.e.) otoczył Delfy ochroną, zreorganizował Amfiktionię i zapoczątkował kult cesarzy w tolosie Ateny Pronaja. Neron (37–68 n.e.) natomiast wywiózł z Delf ponad 500 posągów. Plutarch (ok. 50–125 n.e.), który przez 20 lat był jednym z kapłanów Apollina, próbował reaktywować sanktuarium. Cesarz Hadrian (76–138 n.e.) zasięgał porad wyroczni, a grecki geograf Pauzaniasz (100/110–180 n.e.) odwiedził Delfy z ich wyrocznia podczas swych wędrówek, pozostawiając szczegółowy opis sanktuarium – jego budowli i ponad trzystu posągów . Wyrocznia została zamknięta na mocy dekretu bizantyjskiego cesarza Teodozjusza z 391 roku zakazującego wróżbiarstwa . Czasy nowożytne W czasach średniowiecza Delfy nazywane były również Kastri . Wraz z nadejściem chrześcijaństwa Delfy stały się siedzibą biskupią, ale w VI–VII w. zostały opuszczone . W VII w. na ich pozostałościach powstała wioska Kastri . Na przestrzeni wieków ruiny sanktuarium odwiedzało wielu podróżników, m.in. Cyriak z Ankony (1391–1452) w 1436 roku, Jacob Spon (1647–1685) i George Wheler (1651–1724) w 1676 roku. Badania archeologiczne Prace archeologiczne w Delfach rozpoczęli w 1840 roku badacze niemieccy – Karl Otfried Müller (1797–1840) i Ernst Curtius (1814–1896) . W 1891 roku rząd Grecji udzielił zezwolenia na długofalowe badania École française d’Athènes i w 1893 roku ustanowiono w Delfach stanowisko archeologiczne, w wyniku czego osada Kastri (Delfy) została przeniesiona w miejsce, gdzie znajduje się obecnie . W trakcie prac odsłonięto spektakularne ruiny i odkryto ok. 3 tys. inskrypcji . W latach 1903–1906 dokonano restauracji gmachu Skarbca Ateńczyków – prace sfinansowało miasto Ateny . Wkrótce przeprowadzono również częściową restaurację ołtarza i świątyni Apollina oraz tolosu . Współcześnie badania prowadzone są przez Grecką Służbę Archeologiczną (gr. Αρχαιολογική Υπηρεσία) i École française d’Athènes . Współczesne Delfy Współczesne Delfy leżą na zachód od stanowiska archeologicznego, dzięki czemu są popularnym miejscem często odwiedzanym przez turystów. Miejscowość jest położona przy ważnej drodze, łączącej Amfissę z Iteą i Arachową. Znajdują się tam liczne hotele i hostele, jak również liczne tawerny, restauracje i bary. Główne uliczki są wąskie i przeważnie jednokierunkowe. W miejscowości jest także szkoła, liceum, kościół i główny plac (plateia). Oprócz turystów odwiedzających stanowisko archeologiczne, Delfy przyciągają także zainteresowanych sportami narciarskimi w niedalekim Centrum Narciarskim na górze Parnas, albo korzystaniem z popularnych miejscowości wypoczynkowych położonych nad brzegiem Zatoki Korynckiej. Współczesne Delfy liczą ponad 2300 mieszkańców. W 1927 i w 1930 roku grecki poeta Angelos Sikelianos (1884–1951) wraz z żoną próbowali utworzyć w Delfach światowe centrum kultury . Stanowisko archeologiczne Stanowisko archeologiczne w Delfach obejmuje dwa sanktuaria: sanktuarium Apollina (tzw. hieron Apollina) i sanktuarium Ateny Pronaja (tzw. Marmaria), miasto i zabudowania sportowe, m.in. stadion i gimnazjum oraz Źródło Kastalskie – święty zdrój Delf . Sanktuarium Apollina Sanktuarium Apollina zajmowało teren o kształcie trapezu (wymiary maksymalne: 195 × 135 m), który otoczony był murem i podzielony na 6 teras. Centrum sanktuarium stanowiła Świątynia Apollina z adytonem, gdzie znajdował się omfalos (pol. „pępek ziemi”), złoty posąg bóstwa, święty laur, grobowiec Dionizosa i ustawiony nad wieszczą szczeliną trójnóg, na którym zasiadała Pytia i wypowiadała swoje przepowiednie . Świątynia znana jest z sentencji widniejących u jej wejścia: „Poznaj samego siebie“ (γνῶθι σεαυτόν gnōthi seauton) oraz „Nic ponad miarę“ (μηδὲν ἄγαν mēden agan). Terasę świątyni umacniał kamienny mur poligonalny wzniesiony w 548 roku p.n.e., na którym odkryto prawie 700 inskrypcji. Do świątyni wiodła serpentynami Święta Droga, wzdłuż której wznosiły się pomniki, wota i skarbce miast, w których przechowywano wota i dzieła sztuki świadczące o potędze miast . Nad świątynią znajdował się teatr, a nad nim z kolei stadion. Rozgrywano na nich igrzyska pytyjskie . Między budowlami stały rozmaite dary wotywne podarowane przez miasta greckie lub zamożnych darczyńców indywidualnych, m.in. brązowe i srebrne trójnogi (symbole wyroczni), rzeźby, posągi i kolumny z marmuru . Sanktuarium Ateny Pronaja Sanktuarium Ateny Pronaja (pol. „Ateny Strażniczki Świątyni”), tzw. Marmaria (pol. „Marmury”) z uwagi na ilość starożytnych marmurów, znajdowało się poniżej sanktuarium Apollina. Do dziś zachowały się pozostałości trzech świątyń poświęconych Atenie – dwóch wcześniejszych wzniesionych z tufu z poł. VII w. p.n.e. i z ok. roku 500 p.n.e., i trzeciej zbudowanej z wapienia po trzęsieniu ziemi ok. 373 roku p.n.e. Po eolskim skarbcu Massalczyków pozostał jedynie charakterystyczny kapitel z liśćmi palmowymi . Charakterystyczny tolos, o średnicy 13,5 m, został częściowo odrestaurowany . Przed świątynią Ateny zachowały się m.in. pozostałości ołtarzy Ateny oraz Higiei i Ejlejtyi . Z posągu cesarza Hadriana ocalała tylko baza . Muzeum Archeologiczne w Delfach Muzeum archeologiczne położone jest u stóp głównego kompleksu archeologicznego, na wschód od miejscowości Delfy, w pobliżu głównej drogi. W muzeum przechowywana jest kolekcja zabytków związanych ze starożytnymi Delfami, wśród których znajduje się najstarsza znana notacja muzyczna. Obok muzeum usytuowana jest kawiarnia oraz urząd pocztowy. Nieco dalej na wschód położony jest gimnazjon i tolos; ich zwiedzanie jest darmowe. Uwagi Przypisy Bibliografia Kristin M. Heineman: The Decadence of Delphi: The Oracle in the Second Century AD and Beyond. Routledge, 2017. ISBN 978-1-317-03627-2. [dostęp 2019-05-12]. (ang.). R. Kolonia: Ancient theatre of Delphi. [w:] Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Delfy. W: Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985. ISBN 83-06-00861-8. (pol.). E. Partida: Delphi – History. [w:] Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-05-12]. (ang.). E. Partida: Delphi – Description. [w:] Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Temple of Apollo (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Bouleuterion (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Lesche of the Knidians (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Newer Temple of Athena (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Prytaneion (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Stadium (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Stoa of Attalos I (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Stoa of the Athenians (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Tholos (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Aeolians (XII) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Athenians (XI) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Boeotians (VII) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Corinthians (XXIV) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Cyreneans (XIII) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Knidians (XXV) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Massalians (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Megarians (V) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Potidaians (VIII) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Sikyonians (III) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Siphnians (IV) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Treasury of the Thebans (VI) (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, West Stoa (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Doric Treasury (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Exedra of the Epigones (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Exedra of the Kings of Argos (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Monument of the Thessalians (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Perseus Digital Library Project: Delphi, Temple of Athena Pronaia (Building). [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Photios M. Petsas: Delphi: Monuments and Museum. Athens: Krene Editions, 2019. (ang.). Zdzisław Piszczek (red.): Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: PWN, 1990. ISBN 83-01-03529-3. lesche, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-05-12] . Klaus Fittschen: Müller, Karl Otfried (bis 1818 nur Taufname Karl). W: Neue Deutsche Biographie. T. 18. 1997, s. 323–326. (niem.). S. Raptopoulos: The Sacred Way. [w:] Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Michael Scott: Delphi: A History of the Center of the Ancient World. Princeton University Press, 2014. ISBN 978-1-4008-5132-4. [dostęp 2019-05-12]. (ang.). Katarzyna Wójcikowska. Skarbce greckie w okresie archaicznym i klasycznym. Analiza i porównanie architektoniczne na przykładzie sanktuariów w Delfach i Olimpii. „Studia i Materiały Archeologiczne”. 14, s. 285–303, 2009. [dostęp 2019-05-12]. (pol.). Literatura uzupełniająca Kazimierz Michałowski: Delfy. Wyd. 3 (uzupełnione). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959 Stefan Oświecimski: Zeus daje tylko znak, Apollo wieszczy osobiście. Starożytne wróżbiarstwo greckie. Wrocław: Ossolineum, 1989, ISBN 83-04-03089-6 Joseph Eddy Fontenrose: The Delphic oracle, its responses and operations, with a catalogue of responses. Berkeley: University of California Press, 1978, ISBN 0-520-03360-4 Marion Giebel: Das Orakel von Delphi. Geschichte und Texte. Stuttgart: Reclam, 2001, ISBN 3-15-018122-4 Michael Maaß: Das antike Delphi. Orakel, Schätze und Monumente. Stuttgart: Theiss Verlag, 1997, ISBN 3-8062-1321-6 Herbert William Parke: A history of the Delphic oracle. Oxford: Blackwell’s, 1939 Georges Roux: Delphes, son oracle et ses dieux. Paris: Les Belles Lettres, 1976 Linki zewnętrzne Strona własna miasta (gminy) Delfy