Richard Francis Burton

Richard Francis Burton (ur. 19 marca 1821 w Torquay, zm. 20 października 1890 w Trieście) – brytyjski żołnierz, dyplomata, lingwista, pisarz, podróżnik i odkrywca w Indiach, na Bliskim Wschodzie, w Afryce i Ameryce Południowej. Młode lata Jego ojciec Irlandczyk był zawodowym wojskowym w armii brytyjskiej, gdzie dosłużył się stopnia pułkownika. Po zakończeniu edukacji w szkołach prywatnych na kontynencie europejskim Burton zapisał się na arabistykę na uniwersytecie w Oksfordzie, ale już po roku został z uczelni usunięty za udział w pojedynku. W związku z tym w roku 1842 wstąpił do sił zbrojnych Kompanii Wschodnioindyjskiej jako oficer piechoty w pułku Bombay Native Infantry, w którym służył przez siedem lat w dzisiejszym Pakistanie. Dużo podróżował, ucząc się języków perskiego, afgani i hindustani oraz doskonaląc swój arabski. Wkrótce został oficjalnie tłumaczem w swoim pułku. Jego raport po wykryciu afery z udziałem żołnierzy pułku w męskich domach publicznych w Karaczi wywołał wiele kontrowersji i spowodował odwołanie go w roku 1849 do Anglii. Wyprawa do Mekki W roku 1853 otrzymał roczny urlop na doskonalenie swej znajomości arabskiego i wyjazd na Bliski Wschód. Dokonawszy dla niepoznaki obrzezania, w przebraniu pielgrzyma, jako afgański lekarz Mirza Abdullah dotarł do Mekki i Medyny. Jako pierwszy Brytyjczyk miał możność obejrzeć z bliska i dokonać rysunków przedstawiających najświętsze sanktuarium islamu i „czarny kamień”. Planował także wyprawę w poprzek Półwyspu Arabskiego, by móc na własne oczy zobaczyć „pusty kwartał” (arab. Rub’ al-Khali), ale zachorował i zmuszony był do powrotu do Egiptu, a stamtąd do Bombaju. Afryka Somalia W 1854 roku Burton otrzymał rozkaz spenetrowania Złotego Rogu Afryki, a w szczególności niezbadanego obszaru zwanego Somaliland (dzisiejsza Somalia). Na czele nielicznej ekspedycji, w skład której wchodzili trzej oficerowie brytyjscy – G.E. Herne, John Hanning Speke i William Stroyan, wylądował w Adenie i zaraz na wstępie odwiedził osławione w tamtych czasach centrum handlu niewolnikami Harar w północno-wschodniej Abisynii. Przebrany – jak uprzednio – za Araba, dostał się, jako pierwszy Europejczyk, do zamkniętego miasta i odbył szereg spotkań z miejscowymi prominentami. Po dziesięciu dniach wrócił – samotnie wędrując przez pustynię – do Adenu. Dalsza część wyprawy miała mniej szczęśliwy przebieg. Nim jeszcze ekspedycja opuściła wybrzeże na południe od dzisiejszego Mogadiszu, została znienacka zaatakowana przez tubylców. Stroyan zginął, a Burton został ciężko raniony w twarz. Po wyzdrowieniu Burton wziął udział w wojnie krymskiej (1854–1856), ale już w roku 1856 ponownie znalazł się w Afryce. Rok wcześniej dwaj podróżnicy niemieccy – Johann Ludwig Krapf i Johann Rebmann – ogłosili, że w sercu Czarnego Lądu znajduje się wielkie jezioro, być może wielkości Morza Kaspijskiego, będące prawdopodobnie źródłem Nilu. Do źródeł Nilu Ekspedycja – sponsorowana przez Królewskie Towarzystwo Geograficzne i brytyjskie ministerstwo spraw zagranicznych – wyruszyła w drogę w sierpniu 1857 roku z Bagamoyo w dzisiejszej Tanzanii. Była to pierwsza ekspedycja poszukująca źródeł Nilu, która nie wyruszyła z Aleksandrii, lecz ze wschodniego wybrzeża Afryki. Na jej czele stali Burton i współtowarzysz z Somalii – Speke. Karawana liczyła 130 tragarzy i 30 zwierząt jucznych. Sułtan Zanzibaru dostarczył przewodników z Sidi Bombayem na czele. Wędrując szlakiem arabskich karawan, w roku 1858 dotarli do miejscowości Tabora, położonej w odległości około 800 kilometrów od wybrzeża, gdzie dowiedzieli się, że rzekome wielkie jezioro to trzy oddzielne zbiorniki wodne. Posuwając się dalej na zachód z biegiem rzeki Malagarasi, 13 lutego 1858 roku dotarli do Udżidżi nad jeziorem Tanganika. Obaj podróżnicy byli w tym czasie obłożnie chorzy. Burton był niemal sparaliżowany, a Speke prawie oślepł od gorączki malarycznej. W tej sytuacji pozostali przez jakiś czas w Udżidżi. Speke, który pierwszy doszedł do zdrowia, odbył kilka podróży czółnem po jeziorze. Burton był przekonany, że jezioro Tanganika jest źródłem Nilu, ale wyprawy Speke’a tego nie potwierdziły. W związku z tym, że żaden z podróżników nie doszedł w pełni do zdrowia, a wyprawie brakło żywności i aparatury pomiarowej, zawrócono do Tabory. Tam Speke zdecydował się podjąć jeszcze jedną wyprawę na północ. Wrócił po sześciu tygodniach, twierdząc, że rzeka Nil wypływa z innego zbiornika wodnego, który nazwał Jeziorem Wiktorii. Od tej chwili między nim a Burtonem rozpoczął się spór, który miał trwać aż do śmierci Speke’a w roku 1864. Za swoją wyprawę Burton otrzymał Złoty Medal Królewskiego Towarzystwa Geograficznego (Founder's Medal). Wkrótce po powrocie z Afryki Speke udał się do Królewskiego Towarzystwa Geograficznego, gdzie ogłosił rezultaty swych badań i zyskał miano odkrywcy źródeł Nilu. W ciągu kilku następnych lat Burton starał się obalić jego tezę o źródłach Nilu w Jeziorze Wiktorii. Po powrocie z Afryki Burton pojął za żonę Izabellę Arundel. W latach 1860–1861 odwiedził Stany Zjednoczone, odbywając podróż do Salt Lake City i opisując w książce City of the Saints życie mormonów. W roku 1861 wrócił do Afryki jako konsul brytyjski w Zatoce Gwinejskiej i dokonał pierwszego wejścia na górę Kamerun. Ostatnie lata W roku 1865 został mianowany konsulem brytyjskim w São Paulo w Brazylii, co zaowocowało podróżą w poprzek kontynentu południowoamerykańskiego. W roku 1869 wrócił na Bliski Wschód jako dyplomata w Damaszku, a od roku 1872 podjął pracę konsula w austriackim wówczas Trieście. W latach 1877–1882 brał udział w wyprawach w poszukiwaniu złota na Bliskim Wschodzie i w Ghanie. W roku 1886 królowa Wiktoria obdarzyła go tytułem szlacheckim. W cztery lata później zmarł na posterunku w Trieście. Przetłumaczył Księgę tysiąca i jednej nocy, która została wydana jako The Arabian Nights w 1885. Badacz afrykańskich i arabskich zachowań seksualnych. Tłumacz orientalnej literatury erotycznej. Życie prywatne W dniu 22 stycznia 1861 roku Burton i Isabel Arundel pobrali się podczas cichej katolickiej ceremonii, chociaż w tym czasie nie przyjął wiary katolickiej. Burton nazywał siebie ateistą. Jego doświadczenia religijne były zróżnicowane, w tym uczęszczanie na nabożeństwa katolickie, zostanie braminem Nāgar, przyjęcie sikhizmu, przejście na islam i poddanie się chillá dla sufizmu Qadiri. Odnosząc się do muzułmańskich przekonań Burtona, Ed Rice stwierdza: „W ten sposób został obrzezany i został muzułmaninem, żył jak muzułmanin, modlił się i praktykował jak muzułmanin”. Co więcej, Burton „miał prawo nazywać siebie hāfizem, kimś, kto potrafi recytować Koran z pamięci”. Po śmierci męża Isabel zniszczyła wiele dokumentów, które do niego należały. Osiągnięcia Sir Richard Burton był pierwszym Brytyjczykiem, który dotarł do Mekki w Arabii i Harar w Etiopii. Był też pierwszym podróżnikiem, który przedsięwziął podróż do źródeł Nilu ze wschodniego wybrzeża Afryki. Był poliglotą znającym 29 języków obcych i 11 dialektów. Napisał wiele książek o swych odkryciach, przetłumaczył też na angielski Opowieści 1001 nocy. Burton w kulturze W roku 1990 ukazał się amerykański film historyczno-przygodowy Góry Księżycowe w reżyserii Boba Rafelsona. Sir Burton jest również (wraz z Algernonem Swinburnem) głównym bohaterem steampunkowej trylogii autorstwa Marka Hoddera. Jako brytyjski agent rozwiązuje sprawę Skaczącego Jacka (wyd. polskie Mark Hodder przedstawia Burtona i Swinburne’a w dziwnej sprawie Skaczącego Jacka, Fabryka Słów, 2012) i Nakręcanego Człowieka (Mark Hodder przedstawia Burtona i Swinburne’a w zdumiewającej sprawie Nakręcanego Człowieka, Fabryka Słów, 2012). Trzecia część trylogii, zatytułowana Mark Hodder przedstawia Burtona i Swinburne’a w wyprawie w Góry Księżycowe, została wydana w 2013 roku. Jest także głównym bohaterem książek s-f z cyklu Świat Rzeki Philipa José Farmera. Cykl ten składa się z pięciu części: Gdzie wasze ciała porzucone (To Your Scattered Bodies Go, 1971) Najwspanialszy parostatek (The Fabulous Riverboat, 1971) Mroczny wzór (The Dark Design, 1977) Czarodziejski labirynt (The Magic Labyrinth, 1980) Bogowie Świata Rzeki (Gods of Riverworld, 1983) River of Eternity (1983) W 2006 roku została opublikowana książka Iliji Trojanowa pt. Der Weltensammler (Kolekcjoner światów, wyd. polskie Noir sur Blanc 2014), beletryzowana biografia Burtona. Przypisy Bibliografia Carl Waldman & Alan Wexler: Encyclopedia of Exploration: Explorers. New York: FactsOnFile, 2004. ISBN 0-8160-4678-6.