Mons Claudianus

Mons Claudianus – zespół stanowisk archeologicznych i rzymska nazwa masywu górskiego (współcześnie Gebel Fatirah, Gebel Fatireh) w Egipcie, w górach na Pustyni Wschodniej, w którym Rzymianie wydobywali na cele budowlane gnejsy tonalitowe oraz granodioryty. Geologia i nazewnictwo skał Główną jednostką geologiczną w rejonie Mons Claudianus jest batolit Mons Claudianus, będący jednym z elementów tarczy nubijskiej, składowej większej tarczy arabsko-nubijskiej. Batolit ma powierzchnię ok. 1200 km kw. i zbudowany jest z tonalitów, trondhjemitów (odmiana granodiorytu) i granodiorytów datowanych na 664,12 ± 0,38 mln lat, czyli na późny proterozoik. Seria tych trzech skał buduje też samą górę Mons Claudianus. Batolit przecinają intruzje młodszych skał - granitów oraz skał wylewnych. W publikacjach historyków architektury surowiec wydobywany na Mons Claudianus określano jako „Granito del foro”, ponieważ był on często stosowany w budowlach Forum Romanum lub „Marmor Claudianum”, jednak wbrew tym nazwom nie jest on ani granitem, ani marmurem . W pracach geologicznych klasyfikowano go jako tonalit, kwarcowy dioryt lub granodioryt , opisano też próbkę sklasyfikowaną jako gnejs tonalitowo-granodiorytowy. W archeologicznym artykule popularnonaukowym nazwano te skały gnejsem tonalitowym. Wydobywana na Mons Claudianus skała cechuje się strukturą średnio- i grubokrystaliczną oraz wyraźną foliacją i kolorem biało-szarym ze skupieniami czarnych minerałów. Wydobycie Gnejsy i granodioryty wydobywano na Mons Claudianus od I do III wieku n.e., w tym najintensywniej w pierwszej połowie II w. n.e.. W całym okresie eksploatacji powstało 130 kamieniołomów założonych w górnej partii stoku góry, dochodzących do 30 m szerokości. Wyrobiska były rozrzucone na terenie ok. 9 km². Pozyskane w podszczytowych partiach bloki skalne wstępnie obrabiano na miejscu, a następnie transportowano saniami na dół do ramp załadunkowych po specjalnie skonstruowanych pochylniach, z których najdłuższe mierzyły 500 metrów. Z doliny przewożono je wozami do portu nad Nilem, a następnie transportem rzecznym w dół rzeki. Część elementów skalnych, wykuwanych i obrabianych na Mons Claudianus, odznaczała się wielkimi rozmiarami i ciężarem – na miejscu zachowała się pęknięta kolumna o wadze 207 ton i długości 18 metrów. Zagospodarowanie obszaru wydobywczego Przy wyrobiskach stwierdzono pozostałości zamieszkałych przez górników domostw oraz kilkunastu wojskowych wież strażniczych, a w centrum obszaru górniczego – większą osadę, w czasach funkcjonowania zwaną Hydreuma. Składała się ona z fortu obsadzonego garnizonem, sąsiadującej z nim dzielnicy mieszkalnej dla robotników i ich rodzin, a także świątyni poświęconej Zeusowi Serapisowi oraz rezydencji urzędnika. Eksploatacją i wstępną obróbką surowca zajmowali się wolni robotnicy najemni, sprowadzeni znad Nilu. Jak wskazują badania archeologiczne, wzniesione w tym miejscu domy charakteryzował przyzwoity standard, wynagrodzenie wypłacane robotnikom było dość wysokie, a wyżywienie obfite i zróżnicowane, choć żywność trzeba było sprowadzać z odległej – o pięć dni wędrówki karawaną – doliny Nilu, zaś owoce morza znad Morza Czerwonego. Minimalne ilości roślin uprawiano także na miejscu. Pracownicy zatrudnieni przy wyrobiskach spożywali również drogie produkty, w tym cytrony, wino oraz przywożony z Indii pieprz. Utrzymywali regularną łączność listowną z krewnymi znad Nilu, o czym wiadomo dzięki zachowanym na miejscu ostrakonom. Zastosowanie skał Skały z Mons Claudianus w całym cesarstwie rzymskim były cenionym surowcem do wyrobu różnych elementów dla reprezentacyjnych budowli, w tym kolumn. Elementy i bloki z tutejszego granodiorytu wykorzystano m.in. w bazylice Trajana, termach Karakalli i kilku pałacach na Palatynie, a także do wykucia kolumn pałacu cesarza Dioklecjana, wzniesionego na terenie obecnego chorwackiego miasta Split; także portyk Panteonu w Rzymie podtrzymują kolumny w większości wykute z gnejsu pozyskanego z tutejszych kamieniołomów. Wyrabiano z nich także płyty podłogowe, elewacyjne, wanny do łaźni i misy fontann. W pobliżu Mons Claudianus znajduje się inny zespół rzymskich kamieniołomów – Mons Porphyrites, w którym wydobywano na potrzeby budowli reprezentacyjnych purpurowy porfir. Przypisy Bibliografia Abdel-Fattah M.A.F.M. Abdel-Rahman Abdel-Fattah M.A.F.M., Geochemistry, age and origin of the Mons Claudianus TTG batholith (Egypt): Insight into the role of Pan-African magmatism in uniting plates of Gondwana, „Geological Magazine”, 156 (6), 2019, s. 969–988, DOI: 10.1017/S0016756818000304, ISSN 0016-7568, OCLC 8271337631 (ang.). F.F. Antonelli F.F., L.L. Lazzarini L.L., S.S. Cancelliere S.S., ‘Granito del foro’ and ‘Granito di Nicotera’: Petrographic Features and Archaeometric Problems owing to Similar Appearance, „Archaeometry”, 52 (6), 2010, s. 919–936, DOI: 10.1111/j.1475-4754.2010.00520.x, ISSN 0003-813X (ang.). SzymonS. Modzelewski SzymonS., Imperialne kamieniołomy, „Archeologia Żywa”, nr 1 (87), 2023, s. 52–57 . D.P.S.D.P.S. Peacock D.P.S.D.P.S., OlwenO. Williams-Thorpe OlwenO., R.S.R.S. Thorpe R.S.R.S., A.G.A.G. Tindle A.G.A.G., Mons Claudianus and the problem of the ‘granifo delforo’: a geological and geochemical approach, „Antiquity”, 68 (259), 1994, s. 209–230, DOI: 10.1017/s0003598x00046536, ISSN 0003-598X (ang.).