Rezerwat Morski Galapagos

Rezerwat Morski Galapagos (hiszp. Reserva Marina de Galápagos, RMG) – morski obszar chroniony otaczający archipelag Galapagos na Oceanie Spokojnym, należący do Ekwadoru. Obejmuje wody wewnętrzne archipelagu oraz pas wód morskich sięgający 40 mil morskich od linii bazowej wysp. Według World Database on Protected Areas zgłaszana powierzchnia rezerwatu wynosi 142 758,68 km², WDPA klasyfikuje go jako morski i przybrzeżny obszar chroniony w kategorii V IUCN, a administracja Parku Narodowego Galapagos podaje w uproszczeniu około 143 tys. km². Rezerwat chroni morską część jednego z najważniejszych kompleksów przyrodniczych świata. W 2001 roku morska strefa ochronna została włączona do wpisu Galapagos na listę światowego dziedzictwa UNESCO, uzupełniając wcześniejszą ochronę lądową archipelagu. Położenie i zasięg Rezerwat znajduje się około 1000 km od kontynentalnego Ekwadoru. Otacza wszystkie większe wyspy i liczne mniejsze skały archipelagu, a jego granice obejmują zarówno wody wewnętrzne między wyspami, jak i obszar morski liczony od zewnętrznych wysp granicznych archipelagu. UNESCO opisuje rezerwat jako część integralnego układu wysp i otaczającego je morza; wody wewnętrzne archipelagu oraz strefa do 40 mil morskich tworzą strefę ochrony dla procesów ekologicznych zachodzących między lądem, brzegiem i otwartym morzem. W 2022 roku na północny wschód od archipelagu Ekwador ustanowił dodatkowy rezerwat morski Hermandad o powierzchni 60 tys. km². Nie zastępuje on pierwotnego Rezerwatu Morskiego Galapagos, lecz rozszerza ochronę korytarza morskiego łączącego Galapagos z obszarami chronionymi przy Wyspie Kokosowej, Malpelo i Coibie. W nowej strefie 30 tys. km² wyłączono z połowów, a na kolejnych 30 tys. km² dopuszczono odpowiedzialne rybołówstwo z zakazem użycia takli. Historia ochrony Pierwszy plan zarządzania Parkiem Narodowym Galapagos z 1974 roku rekomendował ochronę pasa morza o szerokości 2 mil morskich wokół każdej wyspy. W 1986 roku utworzono Rezerwat Zasobów Morskich Galapagos, którego celem było ograniczenie nielegalnych połowów i nadmiernej eksploatacji zasobów morza. UNESCO podaje, że pierwotna morska strefa ochronna z 1986 roku miała około 70 tys. km². Obecny rezerwat ustanowiono w 1998 roku na mocy ustawy o szczególnym reżimie ochrony i zrównoważonego rozwoju Galapagos (LOREG). Rozszerzenie ochrony objęło wszystkie wody wewnętrzne oraz pas do 40 mil morskich od linii bazowej archipelagu. Włączenie rezerwatu do wpisu UNESCO w 2001 roku podkreśliło, że wyjątkowa wartość przyrodnicza Galapagos zależy nie tylko od lądowych wysp, ale także od środowiska morskiego, z którego korzystają liczne gatunki lądowe i przybrzeżne. W kolejnych latach ochrona morska była rozszerzana przez współpracę regionalną we wschodnim tropikalnym Pacyfiku. Szczególne znaczenie miało utworzenie rezerwatu Hermandad, zapowiedziane podczas COP26 i sformalizowane w 2022 roku, ponieważ połączyło ochronę Galapagos z szerszym korytarzem migracyjnym używanym przez żółwie morskie, manty, wieloryby i rekiny. Warunki oceanograficzne i siedliska Bogactwo przyrodnicze rezerwatu wynika między innymi z położenia archipelagu na styku kilku układów prądów morskich. Zimne, bogate w składniki odżywcze wody Prądu Peruwiańskiego docierają w rejon wysp z południowego wschodu, z zachodu oddziałuje wynoszący głębsze wody Prąd Cromwella, a z północnego wschodu pojawiają się cieplejsze wody tropikalne. Zmienność tych dopływów powoduje duże zróżnicowanie warunków, produkcji biologicznej i składu zespołów gatunków. W obrębie rezerwatu występują strome ściany podwodne, skaliste dna, plaże, zatoki, namorzyny, płycizny, niewielkie rafy koralowe i podmorskie góry. Różnorodność siedlisk sprawia, że obszar jest ważny zarówno dla organizmów osiadłych i przybrzeżnych, jak i dla dużych gatunków pelagicznych przemieszczających się między wyspami oraz dalej, ku innym obszarom wschodniego Pacyfiku. Bioróżnorodność Administracja parku podaje, że w ekosystemie rezerwatu odnotowano ponad 2900 gatunków morskich, z czego około 25% organizmów morskich ma charakter endemiczny. Występują tam 24 gatunki ssaków morskich, w tym wieloryby, delfiny i lwy morskie, a część gatunków charakterystycznych dla Galapagos zależy od morza mimo lądowego lub przybrzeżnego trybu życia. Do najbardziej rozpoznawalnych gatunków związanych z rezerwatem należą pingwin równikowy, kormoran nielotny, albatros galapagoski, głuptak niebieskonogi i legwan morski. W wodach rezerwatu spotyka się także żółwie morskie, głowomłoty tropikalne, rekiny wielorybie, mantowate i inne duże zwierzęta pelagiczne. Znaczenie ochronne rezerwatu polega nie tylko na liczbie gatunków, lecz także na powiązaniu ekosystemów morskich z lądowymi. Ptaki morskie, pingwiny, kormorany, albatrosy, legwany morskie i lwy morskie rozmnażają się lub odpoczywają na lądzie, ale ich przetrwanie zależy od dostępności pokarmu i jakości siedlisk w morzu. Użytkowanie i zarządzanie Rezerwat jest zarządzany przez administrację Parku Narodowego Galapagos w ramach szczególnego systemu ochrony archipelagu. W praktyce łączy funkcje ochrony przyrody, kontroli rybołówstwa, badań naukowych, turystyki przyrodniczej oraz nadzoru nad ruchem jednostek pływających. Administracja parku prowadzi działania kontrolne i patrole na obszarze rezerwatu, również we współpracy z marynarką wojenną Ekwadoru. Jednym z najtrudniejszych elementów zarządzania jest pogodzenie ochrony różnorodności biologicznej z lokalnym rybołówstwem i turystyką. Analizy dotyczące zarządzania przestrzennego w rezerwacie wskazują, że ochrona zasobów morskich wymaga współpracy administracji, naukowców, sektora rybackiego i użytkowników turystycznych, a także jasnego rozróżniania stref i zasad eksploatacji. Rezerwat jest także ważnym obszarem turystyki przyrodniczej, zwłaszcza nurkowania i obserwacji życia morskiego. Popularność takich aktywności zwiększa znaczenie kontroli liczby odwiedzających, tras, miejsc kotwiczenia i zasad zachowania w pobliżu zwierząt, aby dochody z turystyki nie prowadziły do degradacji tych samych siedlisk, które są podstawą atrakcyjności Galapagos. Zagrożenia i problemy ochrony Do głównych zagrożeń dla rezerwatu należą nielegalne połowy, przełowienie wybranych zasobów, presja na gatunki o wysokiej wartości handlowej, zanieczyszczenia, rosnąca skala ruchu turystycznego i transportowego oraz zmiany środowiskowe związane z wahaniami oceanograficznymi, w tym zjawiskami El Niño. Szczególnym problemem są połowy rekinów. Badanie opublikowane w Marine Policy wskazywało, że mimo zakazów na obszarze rezerwatu dochodziło do nielegalnego pozyskiwania rekinów, co wiąże się między innymi z popytem na płetwy rekinów i trudnościami kontroli dużego obszaru morskiego. Międzynarodowy rozgłos zyskało zatrzymanie w 2017 roku statku Fu Yuan Yu Leng 999, na którym znaleziono tysiące ciał rekinów; sprawa stała się jednym z symboli presji nielegalnego rybołówstwa na wody Galapagos i była później przywoływana w debacie o rozszerzeniu ochrony morskiej. Ochronę utrudnia też rozległość rezerwatu. Nawet przy patrolach prowadzonych przez dyrekcję parku i marynarkę wojenną część zagrożeń pojawia się poza bezpośrednim zasięgiem kontroli przybrzeżnej, dlatego ważne są monitoring satelitarny, kontrole portowe i współpraca regionalna. Utworzenie Hermandad oraz współpraca Ekwadoru, Kostaryki, Panamy i Kolumbii mają wzmacniać właśnie ten wymiar ochrony korytarzy migracyjnych, które nie kończą się na granicy jednego państwa. Znaczenie Rezerwat Morski Galapagos jest jedną z kluczowych morskich części systemu ochrony archipelagu. Chroni siedliska, od których zależą endemiczne i zagrożone gatunki Galapagos, zabezpiecza obszary żerowania i migracji dużych zwierząt morskich oraz wzmacnia ochronę światowego dziedzictwa UNESCO. Ma także znaczenie naukowe, ponieważ Galapagos pozostaje naturalnym laboratorium ewolucji, biogeografii i ekologii morskiej, a zmienność prądów i produktywności pozwala badać reakcje ekosystemów na warunki oceanograficzne. W szerszej skali rezerwat jest elementem systemu ochrony wschodniego tropikalnego Pacyfiku. Połączenie Galapagos z obszarami Wyspy Kokosowej, Malpelo i Coiby przez Hermandad oraz regionalne porozumienia ochronne ma ograniczać fragmentaryczność ochrony i lepiej odpowiadać na migracje rekinów, żółwi, mant oraz waleni. Zobacz też Galapagos Park Narodowy „Galapagos” Wyspa Kokosowa Malpelo Ochrona przyrody Przełowienie Przypisy