Dom kolektywny w Litvínovie

Dom kolektywny w Litvínovie (w języku czeskim funkcjonuje skrócona nazwa "Koldům", używana zamiennie z oficjalną) – wybudowany w latach 1948 - 1950 budynek mieszkalny w północno-wschodniej części miasta Litvínov (przy drodze do miejscowości Louny oraz Loučna). Przykład powojennej, czechosłowackiej architektury awangardowej. Autorami projektu są Václav Hlinský i Evžen Linhart. Budynek został uznany za zabytek techniki. Idea domu kolektywnego Dom kolektywny jako charakterystyczny typ budowy, stanowi efekt społecznych potrzeb oraz pracy lewicowych architektów w pierwszej połowie XX wieku. Jest to utopijna wizja wychodząca z koncepcji inżynierii społecznej, która dążyła do wdrażania do społeczeństwa kolektywnych wzorów zachowań. Dom kolektywny miał w obrębie jednego budynku zaspokajać wszystkie codzienne potrzeby mieszkańców. Część domu miały więc stanowić nie tylko mieszkania, ale także przestrzenie użyteczności publicznej takie jak przedszkola, jadalnie i przestrzenie służące rekreacji. Pierwszym domem kolektywnym wybudowanym w Czechosłowacji był ten wybudowany w mieście Zlín według projektu J. Voženilka. Największą realizacją tego typu stał się jednak dom w Litvínovie. Początki domu Koldům w Litvínovie powstał na podstawie projektu wybranego w trakcie konkursu architektonicznego, który odbył się w 1947 roku. Jego budowa została jednak ukończona dopiero w 1958 roku. Autorami zwycięskiego projektu byli Václav Hlinský i Evžen Linhart. Początkowo planowano wybudowanie 33 domów kolektywnych dla pracowników kombinatu chemicznego w miejscowości Záluží. Zakład przemysłowy został wybudowany jeszcze w trakcie II wojny światowej przez Niemców. Uległ jednak znacznym zniszczeniom w trakcie alianckich nalotów. Początkowo liczono się z pełną odbudową kombinatu, jednak ostatecznie zapadła decyzja o odtworzeniu jedynie 33% zniszczeń, co przełożyło się na mniejsze zapotrzebowanie na mieszkania robotnicze. Zdecydowano się na budowę tylko jednego domu kolektywnego. Pierwowzory domu kolektywnego w Litvínovie Stylistycznie dom kolektywny jest przedstawicielem przedwojennego funkcjonalizmu, tudzież lewicowej awangardy. W projekcie można doszukać się kilku źródeł inspiracji, takich jak Jednostka mieszkaniowa (Unité d’habitation) Le Corbusiera w Marsylii, sowiecka lewicowa awangarda lat dwudziestych (M.J. Ginzburg, N. Miljutin) oraz osiągnięcia międzywojennego funkcjonalizmu czechosłowackiego. Można użyć wzniosłego stwierdzenia, że wraz z ukończeniem tego domu, na wiele lat zakończyła się era czechosłowackiej awangardy w architekturze. Rozwiązania architektoniczne Symetryczna kompozycja budynku powstała z zestawienia dwóch załamanych, trzynastopiętrowych skrzydeł mieszczących mieszkania, oraz siedmiopiętrowego łącznika, w którym znalazły się przestrzenie użyteczności publicznej, takie jak: żłobek, przedszkole, pralnia, wspólną chłodnię, jadalnię, sklepy itd. W domu zastosowano trzy typy mieszkań: mezonety (mieszkania dwupoziomowe) w układzie 3+1, mieszkania 2+1 oraz kawalerki. W budynku znalazły się 352 mieszkania dla 1400 pracowników kombinatu chemicznego w mieście Záluží (w chwili obecnej część Litvínova) niedaleko Mostu. W Záluží natomiast stanęły domy szeregowe wybudowane w proporcjach mieszkań 3+1 w koldůmie. Nie oferowały jednak ogrzewania podłogowego zastosowanego w domu kolektywnym. Wysoka konstrukcja miała ponadto zapewniać mieszkańcom dostęp do czystego powietrza, co byłoby niemożliwe w przypadku niskiej zabudowy. W okolicach domu kolektywnego bardzo często występowało bowiem zjawisko smogu. Dom kolektywny powstał także w Zlinie (ówczesnym Gottwaldowie). Projekt domu kolektywnego w Litvínovie został nagrodzony złotym medalem w trakcie Triennale Sztuki Użytkowej w Milanie. Upadek idei domu kolektywnego a współczesność Praktycznie jeszcze przed ukończeniem budowy idea koldůmu okazała się niemożliwa do wdrożenia. Problemy z realizacją projektu pojawiła się już na etapie projektu, który zakładał wykorzystanie szkieletu stalowego (stal była w tamtym czasie surowcem deficytowym w Czechosłowacji). Ponadto okazało się, że planowany budżet projektu został przekroczony o 150%. Z czasem dom zaczął funkcjonować jako zwykły budynek z małometrażowymi mieszkaniami i funkcję tę pełni do dziś. Problem stanowi niemożność przystosowania domu do zmieniających się w czasie oczekiwać wobec mieszkalnictwa, co jest dobrze widoczne np. w małych kuchniach, które zaprojektowano jedynie jako uzupełnienie wspólnych jadalni. W środkowej części znajdują się dziś restauracja i hotel. Czynna jest także pływalnia znajdująca się za budynkiem. Niektóre przestrzenie nie pełnią już swoich pierwotnych funkcji, oczekując na ponowne zagospodarowanie. Przypisy Bibliografia Guzik Hubert, Bydlet spolu, Praha 2015 Guzik Hubert, Čtyři cesty ke koldomu: Kolektivní bydlení – utopie české architektury 1900–1989. Praha 2014 Zarecová Kimberly Elman, Utváření socialistické modernity. Bydlení v Československu v letech 1945-1960. Praha 2015 Zobacz też Kolektywizm Le Corbusier Awangarda