Zbiornik wodny Kružberk

Zbiornik wodny Kružberk (czes. Vodní nádrž Kružberk) – zapora wodna na Morawicy w Czechach (kraj morawsko-śląski), zlokalizowana na północ od miasta Budišov nad Budišovkou. Historia Pierwsze pomysły na wzniesienie zapory w górnej zlewni Odry sięgają początku XX wieku. Brak wody pitnej w Morawskiej Ostrawie w 1903 zrodził myśli o budowie zapór na rzece Olešná koło Místku, a później na Ostrawicy w Šance. Wielkie zniszczenia wyrządzone przez powodzie w 1902 i 1903 doprowadziły do przyspieszenia planowania w tym zakresie. Austriacko-pruski program budowy zapór z 1911 wymienia pierwsze lokalizacje dla możliwych zapór: Kružberk na Morawicy, Spálov na Odrze, Morávka na Morawce i Šance na Morawicy. Pierwszy projekt zapory Kružberk nie został zrealizowany, ponieważ pierwszeństwo miały zbiorniki wodne Pastviny i Vranov. Drugi projekt (1932) stworzył Karel Pick i Niemiec sudecki Kappel. Również on nie został zrealizowany. Ostatecznie zaporę, która była bardzo potrzebna dla przemysłu ciężkiego Ostrawy, zrealizowano w latach 1949-1955, w trudnych warunkach powojennych, przy braku podstawowych narzędzi i materiałów, a także energii i wykwalifikowanych pracowników. Głównym projektantem był Jan Čermák (pomagał mu Niemiec, Kappel, który dzięki temu uniknął wysiedlenia). Część władz ministerialnych próbowało w tych warunkach wstrzymać budowę zapory, ale rząd się na to nie zdecydował z powodu zagrożeń dla ciągłości działania przemysłu ostrawskiego. Budowa ostrawskich osiedli mieszkaniowych od 1951 zmieniła przeznaczenie zapory. Stała się ona źródłem wody pitnej. Woda z topniejącego śniegu w Jesionikach w 1952 zagroziła zarówno zaporze, jak i dolinie poniżej. W 1953 pierwotnie planowany rurociąg łączący zaporę z oczyszczalnią ścieków w miejscowości Vítkov-Podhradí został zmieniony na galerię ciśnieniową. Niedokończona zapora służyła w suchych latach 1953 i 1954 do zatrzymywania wody i poprawy przepływu wód w Morawicy poniżej zapory. Ostatecznie zaporę ukończono w 1955, a od 1957 po raz pierwszy została użyta do stałego utrzymania wód. Z umieszczonej na ścianie korony zapory tablicy pamiątkowej z brązu można odczytać następujące dane dotyczące uczestników budowy i jej operatora: projektant – Hydroprojekt Brno, dostawca materiałów – Ingstav Brno, inwestor – VRIS Ostrawa. O trudnych warunkach budowy świadczą nazwiska zmarłych robotników, umieszczone na tablicy pamiątkowej znajdującej się na ścianie skalnej po prawej stronie drogi prowadzącej ze Svatoňovic (František Jandera, Štěpán Adámek i František Zima). Dane techniczne Dane techniczne: powierzchnia zlewni zbiornika: 567 km², długość tamy w koronie: 280 metrów, maksymalna wysokość zapory: 34,5 metry, całkowita objętość zbiornika: 35,5 mln m³, w tym pojemność magazynowa: 24,6 mln m³, objętość retencji: 6,9 mln m³, stała objętość: 4,0 mln m³, długość: 9,0 km, szerokość: 0,5 km, powierzchnia zalana: 280 ha, gwarantowany wypływ: 1,5 m³/s. Charakterystyka zapór i otoczenia Betonowa tama grawitacyjna jest posadowiona w podłożu skalnym utworzonym z łupków kulmskich, gruzu i zlepieńców i ma objętość 92 700 m³. Bezpieczną eksploatację zapory zapewnia aparatura do monitorowania odkształceń i ruchów bloków zapory, sprawności studni odwadniających, infiltracji przejść w zaporze i innych parametrów. Zapora posiada dwie rury odpływowe z podwójnymi zamknięciami (o przepustowości 2 × 49,4 m³/s) oraz pięć krytych bloków przelewowych (o przepustowości do 530 m³/s). W 1991, w maszynowni zapory na wylocie zainstalowano dwie turbiny Bánki o łącznej mocy 0,4 MW, które w 2003 zastąpiono pojedynczą turbiną Francisa o mocy 0,4 MW. Woda surowa z zapory jest odprowadzana do stacji uzdatniania wody pitnej w Witkowie wykopanej w 1960. Rurociąg ma długość 6,732 km. W latach 1972–1994 maksymalny pobór wody z zapory osiągnął 1,7 m³/s, co było wartością graniczną dla możliwości tego zbiornika. W tym czasie dwie susze (1983–1984 i 1992) spowodowały zmniejszenie ilości wody w zbiorniku do 25 i 44% objętości oraz zaprzestanie odpływu do Morawicy poniżej zapory w pierwszym okresie. To negatywne doświadczenie przyspieszyło budowę drugiej tamy na Morawicy (Slezská Harta, 1987–1997). Częścią założenia jest zapora przelewowa o wysokości 19 metrów, ustawiona na prawym dopływie Morawicy – Lobníku w celu wychwytywania osadów. Zbiornik tworzony przez tę zaporę nazywa się Lobník. Rekreacja Na prawym brzegu poniżej zapory funkcjonuje mały ośrodek rybacki. Wędkarstwo sportowe jest możliwe tylko na bocznym zbiorniku wodnym Lobník, a miejscowa Grupa "Vítkov" Czeskiego Związku Rybackiego wydaje specjalne zezwolenia na wędkowanie. Zapora jest obsługiwana przez państwowe przedsiębiorstwo Povodí Odry, które w weekendy w okresie Światowego Dnia Wody organizuje dla zainteresowanych tą zaporą dzień otwarty i od czasu do czasu oferuje sprzedaż żywych ryb podczas połowów pod zaporą. Przy wystarczającej ilości wody odbywają się tu imprezy wioślarskie. Kultura Zaporę spopularyzował scenarzysta Jaroslav Dietl w serialu telewizyjnym Velké sedlo, nakręconym w 1985 w reżyserii Františka Mudry. Przypisy