Wiatrak Ruprechtov

Wiatrak Ruprechtov (cz. Větrný mlýn Ruprechtov) – zabytkowy młyn zbożowy położony w miejscowości Ruprechtov w Czechach, na terenie Wyżyny Drahańskiej, pomiędzy miastami Vyškov i Blansko. Obiekt powstał w 1873 roku. Od 1884 roku posiada unikatową w Europie turbinę wiatrową systemu Halladaya. Historia Młyn został wybudowany w 1873 roku przez Cyrila Wágnera jako klasyczny młyn typu holenderskiego, wyposażony w czteropłatowe koło wiatrowe i obracany dach. Początkowo nie różnił się od innych morawskich wiatraków. W 1882 roku silna wichura zniszczyła konstrukcję dachu wraz z przekładniami i częścią kamiennego muru. Elementy zostały wyrwane do sąsiedniego jaru. Z tego powodu Wágner zdecydował się na gruntowną modernizację obiektu. Jego przebudowa miała miejsce w latach 1882–1884. Zamiast tradycyjnego koła zainstalował turbinę systemu Halladaya, wynalezioną przez amerykańskiego farmera i konstruktora Daniela Halladaya, która była stosowana głównie do pompowania wody w Stanach Zjednoczonych oraz Australii. Turbina ma średnicę 10 metrów i waży około 2 ton. Przebudowa kosztowała około 5600 guldenów austriackich. Przy sprzyjającym wietrze jego wydajność była dwukrotnie wyższa niż w przypadku klasycznego młyna. W 1890 roku kolejna wichura zerwała turbinę do pobliskiego jaru. Naprawa kosztowała 500 złotych austriackich, a mechanizm został zabezpieczony w obrotowym łożu w celu zabezpieczenia konstrukcji przed ponownym uszkodzeniem. Modernizacja oraz prywatne problemy właściciela Wágnera, w tym tragiczna śmierć jego syna, spowodowały ogromne zadłużenie młyna. W 1894 roku obiekt przejął zięć Wágnera, Robert Gottwald, a w 1905 roku młyn odsprzedano Antonínowi Gottwaldowi, który rozpoczął jego wynajem. Kolejny brat, Arnošt Gottwald, rozbudował młyn o płaską piłę napędzaną wiatrem. Po śmierci Antonína Gottwalda w 1917 roku młyn zmieniał kolejnych właścicieli. W 1930 roku młyn nabył właściciel fabryki guzików z masy perłowej, Jan Tesař. Fotografie z lat 30. XX wieku ukazują pogarszający się stan techniczny budowli. W 1940 roku Tesař wystąpił z wnioskiem o pozwolenie na rozbiórkę młyna. Władze konserwatorskie odmówiły, podobnie jak przy ponownej prośbie w 1946 roku, mimo że turbina była już w bardzo złym stanie technicznym. Po II wojnie światowej młyn przeszedł pod zarząd Jednotného zemědělského družstva i był wykorzystywany jako magazyn nawozów. Obiekt stopniowo niszczał. Po aksamitnej rewolucji w 1989 roku młyn został zwrócony prawowitym właścicielom. W 1992 roku jego nowymi właścicielami zostali architekci, którzy rozpoczęli kompleksową rekonstrukcję. W latach 1993–1995 opracowano dokumentację techniczną na podstawie archiwalnych fotografii, pozyskano sponsorów i wykonano nową turbinę. Odnowiony młyn został zaprezentowany publicznie we wrześniu 1998 roku podczas Dni Europejskiego Dziedzictwa Kulturowego. Obecnie pełni funkcję muzeum techniki młynarskiej. Konstrukcja Turbina Halladaya została opracowana przez amerykańskiego rolnika i konstruktora Daniela Halladaya i była w drugiej połowie XIX wieku jednym z najbardziej zaawansowanych rozwiązań w dziedzinie napędu wiatrowego. Wirnik turbiny składa się z jednego lub dwóch pierścieni ruchomych łopatek (żaluzji), których kąt nachylenia można regulować na trzy sposoby – zarówno ręcznie, jak i automatycznie, w zależności od siły i kierunku wiatru. System regulacji działał za pomocą drążków. Podwójne karmidło ogonowe automatycznie ustawiało turbinę zgodnie z kierunkiem wiatru, a w przypadku zagrożenia silnymi podmuchami możliwe było całkowite zatrzymanie mechanizmu, chroniąc go przed zniszczeniem. Turbina w młynie w Ruprechtovie ma średnicę 10 metrów, waży około 2 tony i obraca się na wysokości około 16 metrów nad ziemią. Jej zastosowanie pozwoliło na podwojenie wydajności młyna w zakresie przemiału zboża w porównaniu z klasycznymi wiatrakami wyposażonymi w tradycyjne koło wiatrowe. W XIX wieku turbiny tego typu były powszechnie wykorzystywane w Stanach Zjednoczonych, głównie w Teksasie, gdzie napędzały tartaki, pompy wodne oraz maszyny rolnicze. W Europie rozwiązanie to pozostało rzadkością. Na przełomie XIX i XX wieku turbiny Halladaya pojawiły się na trzech młynach w południowej części Wyżyny Drahańskiej w Ruprechtovie, Tvarožnej i Sivicach. Uważa się, że wszystkie trzy powstały według projektu jednego konstruktora. Młyn w Ruprechtovie jest jedynym, który zachował się w pełni do dziś. Współcześnie Po rekonstrukcji z lat 90. XX wieku młyn w Ruprechtovie pełni funkcję obiektu muzealnego i turystycznego, a także pensjonatu oferującego noclegi. Turbina Halladaya jest w pełni zachowana i sprawna, jednak ma obecnie charakter dekoracyjny i nie jest wykorzystywana. Młyn przez cały rok jest dostępny do zwiedzania. Ze względu na swoją unikalność młyn został uznany za narodowy zabytek techniki i został zaproponowany do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Młyn w Ruprechtovie jest jednym z nielicznych zachowanych przykładów europejskich wiatraków wyposażonych w turbinę Halladaya. Obiekt został upamiętniony w znaczku pocztowym wydanym przez Pocztę Czeską i zaprezentowanym w Muzeum Vyškovska, oraz na złotej monecie, której emisja odbyła się w Muzeum Techniki w Brnie. Od 2011 roku model młyna w skali 1:25 znajduje się w Parku Miniatur Boheminium w Mariánských Lázních. Przypisy