Bazylika św. Urbana w Troyes

Bazylika św. Urbana w Troyes (fr. Basilique Saint-Urbain de Troyes; dawniej Église Saint-Urbain) – średniowieczny kościół w mieście Troyes we Francji. Była to kolegiata, ufundowana w 1262 roku przez papieża Urbana IV. Stanowi klasyczny przykład późnogotyckiej architektury z końca XIII wieku. Podczas prac budowniczowie napotkali opór ze strony zakonnic z pobliskiego opactwa, które wyrządziły znaczne szkody w trakcie wznoszenia obiektu. Większość konstrukcji powstała w XIII wieku i z tego okresu pochodzi część witraży, jednak ukończenie kościoła opóźniło się o wiele lat z powodu wojen oraz braku funduszy. Sklepienie dachu oraz fasada zachodnia zostały ukończone dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Od 1840 roku obiekt figuruje na liście zabytków francuskiego Ministerstwa Kultury. Początki Jacques Pantaléon (ok. 1195–1264) był synem szewca z Troyes. Przez krótki czas uczył się w szkole katedralnej, a następnie przeniósł się do Paryża, aby studiować teologię na Sorbonie. Piął się po szczeblach hierarchii kościelnej, aż w 1255 roku został mianowany łacińskim patriarchą Jerozolimy. W 1261 roku wybrano go na papieża i przyjął imię Urbana IV. W maju 1262 roku ogłosił, że wzniesie w Troyes świątynię pod wezwaniem św. Urbana, swojego patrona. Na miejsce budowy Urban IV zakupił kilka domów wokół budynku, w którym dawniej mieścił się warsztat jego ojca. Posiadłość ta należała wcześniej do opactwa Notre Dame aux Nonnains. Struktura Saint-Urbain jest klasycznym przykładem francuskiej architektury gotyckiej tego okresu. Zewnętrzna część budowli charakteryzuje się ażurowymi wimpergami o ostrych zwieńczeniach, wąskimi przyporami z licznymi pinaklami oraz ażurowymi łękami oporowymi. Całość sprawia wrażenie wizualnie złożone, a wręcz dysonansowe. Główne elementy konstrukcyjne zbudowano z wytrzymałego wapienia z Tonnerre, natomiast do wypełnienia murów użyto bardziej miękkiej lokalnej kredy. Plan wnętrza jest zwarty. Znajduje się tu krótka nawa z trzema przęsłami, transept, który nie wystaje poza ściany boczne, oraz krótka absyda zakończona trzema wielokątnymi apsydoliami. Nie ma ambitu. W budynku wykorzystano maswerki i wysmuklone formy. Ściany wewnętrzne posiadają dwa różne układy. Apsyda ma dwa poziomy przeszklonych okien, które tworzą świetlistą przestrzeń wokół ołtarza, powyżej gładkiego, murowanego cokołu. Okna niższego poziomu ukryte są za ażurowym, maswerkiem, który wznosi się aż do górnego rzędu okien clerestorium powyżej. Dolne kondygnacje prezbiterium, transeptu i nawy głównej posiadają masywne arkady wsparte na filarach ze służkami, nad nimi wznosi się clerestorium o podobnej wysokości. Całość łączy ramowy podział ścian. Budowla nie dąży do efektu monumentalizmu, jak miało to miejsce we wcześniejszych obiektach gotyckich, lecz zamiast tego bywa nazywana „delikatną szklaną klatką”. Architekt wyeliminował triforium, uprościł plan i skoncentrował się na dopracowaniu detali. Ten projekt został skopiowany w późniejszych kościołach gotyckich. Eugène Viollet-le-Duc, który przewodził odrodzeniu gotyku w XIX wieku, uważał, że Saint-Urbain stanowi najdoskonalszy przykład systemu konstrukcyjnego, w którym kolumny podtrzymujące sklepienie przechodzą płynnie w łuki sklepienne, bez masywnych romańskich kapitelów charakterystycznych dla wcześniejszych okresów. Saint-Urbain zyskało miano „Partenonu Szampanii”. Wystrój Witraże Surowe, eleganckie wnętrze kościoła wypełnia światło wpadające przez ogromne okna. Pierwotne oszklenie świątyni wykonano w nowym stylu witraży pasowych, w którym barwne kompozycje w dużych, prostokątnych polach otoczone są jasnym szkłem typu grisaille. System ten zastosowano w przedstawieniach narracyjnych zarówno na górnym, jak i dolnym poziomie. Viollet-le-Duc datował witraże w kościele na około 1295 r., jednak ornamentyka ich obramowań oraz grisaille wywodzą się z dawniejszych czasów. Posiadają one tło z dekoracją kratkową, podobnie jak w Merton College w Oksfordzie, ale charakteryzują się bardzo prostym układem ołowianych spojeń i zawierają liczne motywy naturalistycznej roślinności. Witraże w prezbiterium oraz inne okna w kościele pochodzą z pierwotnego okresu szklenia z lat 1264–66. Zostały one poważnie uszkodzone podczas pożaru w 1266 roku, lecz wciąż przedstawiają dwa rzędy postaci. Jane Hayward uważa, że okna te „wykazują ślady ponownego wykorzystania ocalałych figur przez dwóch mistrzów: jednego preferującego wydłużone postacie o szeroko pofałdowanych szatach... oraz drugiego, tworzącego w sposób bardziej archaiczny i regionalny (z oczami oprawionymi w ołów)”. Z niewiadomego powodu witraże nie przedstawiały ani św. Cecylii, ani św. Urbana, mimo że w prezbiterium miały zawisnąć tkaniny ukazujące tych świętym. Oryginalne okna zostały poddane renowacji w 1992 roku przez pracownię Le Vitrail z Troyes. Pozostałe witraże pochodzą z końca XIX lub początku XX wieku. Rzeźby Piscyna w kościele Saint-Urbain, pochodząca z 1265 roku, jest wyjątkowo dużych rozmiarów. Jest to rzeźbiona w kamieniu wnęka w prezbiterium, w której umieszcza się ampułki z olejami świętymi; posiada ona otwory, przez które wylewa się wodę użytą podczas puryfikacji. Frontową część piscyny stanowią dwa wysokie przeźrocza, nad którymi znajdują się dekoracje w formie trójliścia przedstawiające trzy sceny: Chrystusa błogosławiącego Dziewicę (w centrum), Urbana IV prezentującego chór kościoła (po lewej) oraz kardynała Anchera prezentującego transept (po prawej). Powyżej tych dekoracji, uszkodzonych podczas Rewolucji Francuskiej, znajduje się rzeźbione przedstawienie uzbrojonych żołnierzy, duchownych i robotników walczących w obronie murów średniowiecznego miasta przed wrogami. Na frontonie znajduje się wspaniałe trzynastowieczne przedstawienie Sądu Ostatecznego. Jarmarki szampańskie uczyniły Troyes miastem dobrobytu jeszcze przed wojną stuletnią. Wraz z powrotem pokoju w połowie XV wieku miasto odżyło, a jego warsztaty rzeźbiarskie, malarskie i witrażownicze rozkwitły. Odrodził się styl rzeźbiarski sprzed wojen, cechujący się gotycką tradycją czystych linii, prostym wyrazem twarzy i surowymi szatami. Począwszy od lat 30. XVI wieku w regionie zaczął rozprzestrzeniać się wpływ artystów z Château de Fontainebleau. Styl ewoluował pod wpływem renesansu, zyskując bardziej misterne fryzury, naturalne pozy i bogatsze ubiory. Statua Matki Boskiej z Winogronami w kaplicy przy południowej nawie bocznej jest doskonałym przykładem szkoły z Troyes z XVI wieku. Jednak niektóre pracownie w Troyes, jak choćby ta Mistrza z Chaource, opierały się tym nowinkom, kontynuując tworzenie dzieł o wielkiej jakości w czystej tradycji gotyckiej. Gobeliny Pierre Desrey (ok. 1450–1514) przygotował instrukcje dotyczące projektu tkanin, które miały przedstawiać legendy o św. Urbanie i św. Cecylii dla kościoła, pozostawiając jednak artyście dużą swobodę twórczą. Tkaniny te prawdopodobnie nigdy nie zostały utkane. W 1783 roku J. C. Courtalon-Delaistre pisał o kościele: „Stare tkaniny przedstawiające życie Urbana IV otaczają chór. Można tu zobaczyć jego ojca pracującego przy rzemiośle szewskim oraz matkę przędącą na kądzieli. Zostały one wykonane w 1525 roku na koszt kanonika Claude’a de Lirey, zwanego Boullanger”. Historia Konstrukcja Papież przekazał architektowi Jeanowi Langlois ogromną sumę pieniędzy na realizację tego przedsięwzięcia. Budowa rozpoczęła się prawdopodobnie w 1263 roku. Choć papież Urban IV zmarł rok później, dalszą budowę nadzorował jego siostrzeniec, kardynał Ancher. Kościół wznoszono z orientacją na wschód. Prezbiterium (chór) i transept postawiono szybko, w latach 1264–1266. Ołtarz główny poświęcono w październiku 1265 roku. Wierni odwiedzający kościół 25 maja 1266 roku, w święto patrona, otrzymywali odpust na rok i czterdzieści dni. Opactwo Notre Dame aux Nonnains posiadało w Troyes wielką władzę i przywileje. Kolegiata, która znajdowałaby się poza jego jurysdykcją i podlegałaby bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, stanowiła dla nich poważne zagrożenie. W 1266 roku, gdy wyznaczono już datę konsekracji kościoła, ksieni Ode de Pougy wysłała na miejsce bandę, która zniszczyła wszystko, co tylko było możliwe. Wyważono drzwi, rozbito ołtarz główny i kapitele, zdewastowano kolumny, a narzędzia i materiały ciesielskie skonfiskowano. Zamontowano nowe drzwi, które jednak wkrótce również zostały rozbite i usunięte. Kilka miesięcy później wybuchł pożar, który zniszczył drewniane elementy ścian oraz dachu. Po pożarze prace kontynuował inny architekt, jednak brakowało mu funduszy. W 1268 roku zakonnice wynajęły uzbrojonych ludzi, którzy uniemożliwili arcybiskupowi Tyru oraz biskupowi Auxerre poświęcenie nowego cmentarza. 15 lipca 1268 r. papież Klemens IV ekskomunikował Ode de Pougy i jej współpracowników. Budowa była kontynuowana mimo sprzeciwu zakonnic i braku pieniędzy. Ścianę osłonową oraz najbardziej wysunięte na wschód przęsło nawy dodano przed wstrzymaniem prac pod koniec XIII wieku. Prace wznowiono pod koniec XIV wieku, kiedy to do nawy dobudowano dwa kolejne przęsła, a nad niedokończoną częścią postawiono prostą drewnianą konstrukcję pełniącą funkcję sklepienia. Kościół został poświęcony 11 lipca 1389 r., będąc wciąż w stanie nieukończonym. Główna część kościoła została sfinalizowana dopiero w XVI wieku, a wieżę ukończono dopiero w 1630 roku. Degradacja Przez wiele lat nie prowadzono żadnych prac, a konstrukcja ulegała niszczeniu. Przy murach kościoła dobudowano czternaście domów. Podczas Rewolucji Francuskiej świątynię wykorzystywano jako spichlerz, a następnie jako magazyn dystrybucji zapasów. W 1802 roku budynek ponownie stał się kościołem parafialnym. Chrzcielnica pochodzi z kościoła Saint Jacques aux Nonnains. Całe wyposażenie tamtej świątyni zostało sprzedane podczas Rewolucji. Kilka lat później chrzcielnicę odnaleziono na dziedzińcu jednego z domów w Troyes, gdzie służyła jako obudowa studni. Renowacja Projekt pełnej renowacji budynku zainicjowano w 1846 roku. Przylegające do murów domy zostały wyburzone. Architekt Paul Selmersheim ukończył górną część nawy pod koniec XIX wieku zgodnie z pierwotnym planem. W późnym XX wieku absyda wraz z oknami została całkowicie odrestaurowana. Między 1890 a 1905 rokiem ukończono górne sklepienie i przypory nawy oraz dobudowano kruchtę fasady. Portal osłaniający zachodnią stronę kościoła został ukończony w 1905 roku. Urban IV został pochowany w katedrze w Perugii w 1264 roku, mimo że pragnął spocząć w kościele w Troyes. Jego szczątki przeniesiono do świątyni w 1935 roku. W 1964 roku papież Paweł VI podniósł kościół do rangi bazyliki mniejszej. Roczne badanie zanieczyszczenia powietrza wewnątrz kościoła przeprowadzone w latach 2002–03 wykazało, że skoki stężenia CO2 występują podczas niedzielnych mszy, gdy napływają duże ilości powietrza z zewnątrz, natomiast zanieczyszczenie węglem elementarnym (EC) jest spowodowane głównie spalaniem świec. Wpływ tych czynników na witraże nie jest jeszcze w pełni zrozumiały. Uwagi Przypisy