HMCS Haida

HMCS Haida – niszczyciel kanadyjski typu Tribal, zwodowany w 1942 roku, który służył w kanadyjskiej marynarce (Royal Canadian Navy) podczas II wojny światowej i wojny koreańskiej, zachowany jako okręt muzeum – jedyny zachowany okręt tego typu. W 1963 został wycofany ze służby i stał się okrętem muzeum. Przez wiele lat stał zacumowany w Toronto. W 2002 został przejęty przez Parks Canada (Kanadyjskie Parki Narodowe) i po gruntownym remoncie znalazł nową siedzibę w Hamilton, gdzie jest główną atrakcją odnowionego nabrzeża w centrum miasta. Budowa Po wybuchu II wojny światowej Kanada, będąca wówczas dominium brytyjskim, rozpoczęła poszukiwanie nowoczesnych niszczycieli dla wzmocnienia swojej marynarki. Wybór padł na najsilniejsze brytyjskie jednostki tej klasy – wielkie niszczyciele typu Tribal. Z powodu małego doświadczenia stoczni kanadyjskich, zamówienie na pierwszą parę złożono 5 kwietnia 1940 roku w brytyjskiej stoczni Vickers-Armstrong w Newcastle upon Tyne. W lutym 1941 roku zamówiono drugą parę niszczycieli w Kanadzie, lecz w kwietniu tego roku zamówiono w stoczni Vickers-Armstrong jeszcze dwa okręty: „Haida” i „Huron”. W ich konstrukcji wprowadzono ulepszenia, wynikające z dotychczasowej służby brytyjskich okrętów, w tym zamieniono czwarte podwójne stanowisko dział kalibru 120 mm na nadbudówce rufowej (w pozycji „X”) na stanowisko armat przeciwlotniczych kalibru 102 mm i podwyższono stanowisko działek przeciwlotniczych 40 mm, zamieniając je miejscami z platformą reflektora, a także obniżono drugi komin i dodano balast dla polepszenia stateczności. Ich nazwy podążały za wzorem brytyjskim, odzwierciedlając rdzenne ludy Kanady . Stępkę pod budowę „Haidy” położono 29 września 1941 roku, a kadłub wodowano 25 sierpnia 1942 roku. Matką chrzestną była lady Laurie, żona burmistrza Londynu, Kanadyjka z pochodzenia . Okręt ukończono 18 września 1943 roku, jako czwarty z kanadyjskich Tribali. Otrzymał nazwę od plemienia Haidów zamieszkującego Wyspy Królowej Charlotty (obecnie Haida Gwaii) . Opis techniczny Skrócony opis ogólny Niszczyciele typu Tribal miały architekturę typową dla niszczycieli, z podniesionym pokładem dziobowym na ok. 40% długości kadłuba, lekko wznoszącym się ku dziobowi. Artyleria główna i przeciwlotnicza średniego kalibru była umieszczona w czterech dwudziałowych stanowiskach umieszczonych na pokładzie i piętrze nadbudówek na dziobie i rufie w superpozycji. Spaliny z kotłów były odprowadzane przez dwa kominy – przy czym drugi komin od początku był obniżony o 1,2 m dla polepszenia ostrzału. Przy modernizacji w latach 50. kominy otrzymały kołpaki. Stalowy kadłub dzielił się na 16 poprzecznych przedziałów wodoszczelnych. Okręty kanadyjskie miały wyporność standardową: 1927 ts (ton angielskich), a pełną 2519 ts. Po drugiej powojennej modernizacji w latach 50. wyporność standardowa wzrosła do ok. 2200 ts, a pełna do 2800 ts. Długość całkowita okrętów wynosiła 114,9 m, a szerokość: 11,12 m. Zanurzenie przy wyporności pełnej w toku wojny sięgało 4,1 m. Siłownia okrętowa była w układzie liniowym i mieściła się w trzech kotłowniach i jednej maszynowni. Okręty napędzane były przez dwa zespoły turbin parowych systemu Parsonsa z reduktorami, mieszczące się we wspólnej maszynowni. Maszyny były wyprodukowane w firmie Parsons w Wallsend. Turbiny poruszały dwie trzyłopatowe śruby o średnicy 3120 mm. Parę dostarczyły trzy trójwalczakowe kotły parowe wodnorurkowe typu Admiralicji z przegrzewaczami, o ciśnieniu roboczym 21,2 at. Moc projektowa siłowni wynosiła 44 000 KM. Prędkość projektowa wynosiła 36 węzłów przy niepełnym obciążeniu, a 32,5 węzła przy pełnej wyporności. Zapas paliwa na okrętach kanadyjskich wynosił 505 ton mazutu. Zasięg sięgał 5700 mil morskich przy prędkości 15 w, 3200 mil morskich przy 20 w lub 1200 mil morskich przy prędkości maksymalnej (dane dla okrętów brytyjskich). Załoga liczyła etatowo 190 osób (dane dla okrętów brytyjskich). Ulegała ona zwiększeniu do 260–300 osób pod koniec wojny. Po powojennej modernizacji w latach 50. załoga etatowo liczyła 259 osób, w tym 14 oficerów. Uzbrojenie i zmiany Główną artylerię stanowiły początkowo działa kalibru 120 mm Mk XII na podwójnych podstawach CP Mk XIX, osłoniętych maskami. Na kanadyjskich niszczycielach typu Tribal, tak jak na zmodernizowanych okrętach brytyjskich, było sześć dział na trzech podstawach: na pokładzie dziobowym, nadbudówce dziobowej i pokładzie rufowym. Długość lufy wynosiła 5400 mm – 45 kalibrów (L/45). Donośność maksymalna sięgała 15 520 m, kąt podniesienia wynosił od -10° do +40°, a masa pocisku 22,68 kg. Zapas amunicji wynosił 200 pocisków półpancernych na działo oraz 50 burzących z zapalnikiem czasowym do strzelania przeciwlotniczego i 50 oświetlających na okręt (pod koniec wojny udział pocisków burzących w jednostce ognia wzrósł do około połowy). Od początku zamiast czwartej podstawy dział 120 mm (na nadbudówce rufowej w pozycji „X”) kanadyjskie okręty otrzymały dwie armaty przeciwlotnicze kalibru 102 mm Mk XVI na podwójnej podstawie Mk XIX, skuteczne także przeciw celom nawodnym. Szybkostrzelność dział 102 mm wynosiła do 20 strz/min, kąt podniesienia luf od -10° do +85°. Małokalibrowa artyleria przeciwlotnicza obejmowała przede wszystkim poczwórnie sprzężone działko automatyczne Vickers 40 mm Mk VIII pom-pom na podstawie Mk VII. Miało ono długość luf: L/39, donośność maksymalną w poziomie 4572 m, a w pionie 3960 m i strzelało pociskami o masie 0,91 kg z prędkością początkową 585 m/s. Kąt podniesienia wynosił od -10° do +80°. Szybkostrzelność praktyczna wynosiła do 98 strzałów na minutę na lufę. W odróżnieniu od brytyjskich okrętów, kanadyjskie Tribale miały lepsze, wyższe umieszczenie działek 40 mm, na podwyższonej platformie nad nadbudówką rufową, dające im większy kąt ostrzału. Od razu też otrzymały automatyczne działka 20 mm Oerlikon zamiast mało skutecznych poczwórnych karabinów maszynowych kalibru 12,7 mm – przy czym „Huron” i „Haida” uzbrojono w sześć podwójnie sprzężonych stanowisk Mk V z napędem mechanicznym (łącznie 12 działek 20 mm). Umieszczone były parami: na skrzydłach mostka, na platformie między kominami i na nadbudówce rufowej. Uzbrojenie torpedowe okrętów składało się z jednego poczwórnego aparatu torpedowego QR Mk IX kalibru 533 mm z czterema torpedami parogazowymi Mk IX, o masie materiału wybuchowego 340 kg trotylu. Osiągały one zasięg 12 350 m z prędkością 30 w lub 9600 m z prędkością 36 w. Wprowadzone później torpedy Mk IX* miały zasięg większy o ok. 450 m. Uzbrojenie przeciwpodwodne początkowo według projektu składało się z jednej zrzutni bomb głębinowych i dwóch miotaczy Thornycroft Mk II. Miotacze bomb głębinowych od razu umieszczono o poziom niżej, niż oryginalnie – na pokładzie rufowym. Zapas bomb typowo wynosił 20, przy tym w toku wojny zwiększono go do 30, a ostatecznie do 46. Po II wojnie światowej okręt przechodził większe zmiany uzbrojenia. Najpierw, pod koniec 1945 roku lub niedługo potem, zamieniono cztery podwójne stanowiska działek 20 mm na nadbudówce rufowej i między kominami na pojedyncze działka Bofors 40 mm na podstawach Mk V. Podczas modernizacji między 1949 a 1952 rokiem usunięto całą artylerię kalibru 120 mm, zamieniając działa dziobowe na dwie dwulufowe podstawy dział uniwersalnych kalibru 102 mm Mk XVI. Zamiast dział na pokładzie rufowym zamontowano dwa trzylufowe miotacze bomb głębinowych Squid kalibru 305 mm, przedłużając nadbudówkę rufową dla pomieszczenia amunicji. W tym samym czasie też rufową podstawę armat 102 mm („X”) zamieniono na amerykańską podwójnie sprzężoną armatę przeciwlotniczą kalibru 76 mm L/50 Mk 33 (3 inch/50 cal.), po czym pozostałe małokalibrowe uzbrojenie przeciwlotnicze ograniczono do czterech pojedynczych armat 40 mm Boforsa na podstawach Mk 7. Wyposażenie i zmiany „Haida”, „Huron” i dalsze kanadyjskie okręty otrzymały nowy dalocelownik sprzężony z dalmierzem (R/F Director) Mk III(W) na platformie na nadbudówce dziobowej, służący przeciwko celom nawodnym i powietrznym, który zastąpił osobną wieżę dalocelownika DCT Mk I i dalocelownik–dalmierz Mk II. Od początku kanadyjskie okręty były wyposażane w radary, w tym radar kierowania ogniem Type 285 montowany nad dalocelownikiem, służący przeciwko celom powietrznym i nawodnym. Na maszcie montowano radar dozoru ogólnego Type 291 z anteną w formie litery X. „Haida” i „Huron” otrzymały też od początku jako jedyne okręty tego typu radar dozoru nawodnego Type 271 na fale decymetrowe w obudowie przypominającej latarnię z przodu nadbudówki rufowej, zamiast reflektora. Na krótkim maszcie rufowym montowano radionamiernik wysokiej częstotliwości HF/DF. Standardowo niszczyciele typu Tribal miały hydrolokator (Asdic) typ 144. Na przełomie 1943/44 roku zamieniono na okrętach tego typu trójnożne maszty na kratownicowe, z nowym radarem decymetrowym wykrywania celów nawodnych Type 293 (z anteną w obudowie w formie krążka, potocznie określaną jako „ser”). Radar Type 291 przeniesiono na krótki maszt na rufie, demontując radar Type 271. Na szczycie masztu dziobowego zamontowano natomiast na „Haidzie” radionamiernik HF/DF. Po modernizacji powojennej do 1952 roku zamieniono maszt kratownicowy na niższy i bardziej masywny. Wyposażenie radioelektroniczne i kierowania ogniem wówczas stanowiły: amerykański radar dozoru powietrznego SPS-6C, brytyjski radar dozoru nawodnego Type 293Q, radary artyleryjskie SPG-34 i amerykański dalocelownik Mk 63. Zachowano przy tym także uproszczony dalocelownik z dalmierzem Mk III(W), służący przeciw celom nawodnym. Radary artyleryjskie SPG-34 (AN/SPG-34) montowano po prawej stronie maski drugiej podstawy „B” dział dziobowych i podstawie dział 76 mm na rufie. Okręty otrzymały też nowsze stacje hydrolokacyjne: brytyjskie Type 164B i Type 162 (lub amerykańską SQS-501) i amerykańską SQS-10. Służba II wojna światowa HMCS „Haida” wszedł do służby po ukończeniu i próbach odbiorczych 18 września 1943 roku . Otrzymał numer burtowy G63 . Pierwszym dowódcą 30 sierpnia został Harry DeWolf. Niszczyciel został przydzielony do Floty Metropolii (Home Fleet) z bazą w Scapa Flow, gdzie początkowo miał miejsce okres docierania mechanizmów i załogi . Między 14 a 23 października niszczyciel odbył pierwszy rejs bojowy w celu osłony operacji FQ – dostarczenia zaopatrzenia dla garnizonu Spitsbergenu i operacji FR – przebazowania pięciu trałowców i sześciu kutrów z Wielkiej Brytanii przeznaczonych dla marynarki ZSRR . Między 2 a 8 listopada okręt eskortował pancernik „Anson” i lotniskowiec „Formidable” osłaniające konwój z ZSRR RA-54A (operacja FT) . 18 listopada wyszedł w eskorcie konwoju arktycznego JW-54A do ZSRR, po czym od 26 listopada eskortował konwój powrotny RA-54B, wracając do Scapa Flow 5 grudnia . Ponownie 22 grudnia wyszedł w eskorcie konwoju JW-55B, atakowanego po drodze przez niemieckie lotnictwo i okręty podwodne (doszło wówczas do zatopienia przez siły osłony niemieckiego pancernika „Scharnhorst”), powracając 7 stycznia 1944 roku z konwojem powrotnym RA-55B . 13 stycznia 1944 roku „Haida” wraz z HMCS „Iroquois” została przebazowana na południe Anglii do dowództwa Plymouth Command w Plymouth . Operowała w kanale La Manche i brała udział w operacjach z serii Tunnel przeciwko niemieckiej żegludze . 5 lutego niszczyciel popłynął do Scapa Flow w celu osłony pancerników „Anson” i „Richelieu” podczas wypadu w dniach 10–12 lutego pod wybrzeże norweskie . 15 lutego „Haida” powróciła do Plymouth, wchodząc w skład 10. flotylli niszczycieli i biorąc udział w ćwiczeniach przed lądowaniem w Normandii . 19, 21, 22 kwietnia osłaniała stawianie min przez kutry motorowe i stawiacz min HMS „Apollo” w pobliżu wysepek francuskich (operacje z serii Hostile) . 25 kwietnia „Haida” wyszła na operację Tunnel w celu zwalczania żeglugi przybrzeżnej w Zatoce Biskajskiej w ramach zespołu Force 26 z krążownikiem HMS „Black Prince” i bliźniaczymi niszczycielami HMCS „Athabaskan”, „Huron” i HMS „Ashanti” . Po godz. 2 w nocy 26 kwietnia na wschód od wysp Sept Îles doszło do bitwy z niemieckimi torpedowcami typu 1939: T24, T27 i T29. Dwa pierwsze zostały uszkodzone, a T29 zatopiony, głównie artylerią „Haidy” i „Athabaskana”. W nocy 28 kwietnia „Haida” i „Athabaskan,” pod ogólnym dowództwem kmdra por. DeWolfa z „Haidy”, osłaniały kutry stawiające miny koło wyspy Île-de-Batz. Po godz. 4 rano 29 kwietnia doszło do starcia z niemieckimi torpedowcami T24 i T27 i w trakcie bitwy zatopiony torpedami został „Athabaskan”, lecz „Haida” zniszczyła artylerią T27, który wyrzucił się na brzeg. „Haida” uratowała 42 osoby załogi „Athabaskana”, po czym o 5:15 odpłynęła do bazy z powodu dryfowania w stronę niemieckiego pola minowego. Pozostawiony na miejscu kuter motorowy z „Haidy” z ochotniczą trzyosobową załogą uratował dalszych sześciu marynarzy oraz dwóch z własnego okrętu, którzy wypadli za burtę, i unikając szczęśliwie przechwycenia przez niemieckie okręty zdołał przepłynąć 100 mil morskich w pobliże Wysp Brytyjskich. W maju w dalszym ciągu kontynuowano ćwiczenia i osłanianie operacji minowania z serii Hostile: 15, 16, 20, 22 i 25 maja (podczas pierwszej z nich „Haida” ostrzelała omyłkowo stawiacz min HMS „Apollo”, bez ofiar) . W czerwcu 1944 roku niszczyciel brał udział w osłonie lądowania w Normandii. W nocy na 9 czerwca doszło do bitwy koło wyspy Ushant (Ouessant) z czterema niemieckimi niszczycielami, w której wzięła udział 10 flotylla w składzie: HMS „Tartar” i „Ashanti”, HMCS „Haida” i „Huron”, OORP „Błyskawica” i „Piorun” i HMS „Eskimo” i „Javelin”, ale ciężar walki spoczywał na czterech pierwszych okrętach. „Haida” z „Huronem” uszkodziły niszczyciel Z24 i brały udział w zniszczeniu Z32 w ostatniej fazie bitwy. 24 czerwca na północny zachód od Ushant razem z bliźniaczym „Eskimo” „Haida” zaatakowała, zmusiła do wynurzenia i zniszczyła na powierzchni okręt podwodny U-971, ratując 53 rozbitków . Po krótkim remoncie w Plymouth, 13 lipca „Haida” wraz z HMS „Tartar” i ORP „Błyskawica” przeprowadziła patrol ofensywny pod Lorient, który nie przyniósł skutków . Podczas powtórzonego patrolu pod Lorient, w nocy na 15 lipca okręty te zatopiły niemieckie ścigacze okrętów podwodnych (uzbrojone trawlery) UJ-1420 i UJ-1421 (były polski „Deltra II”). 6 sierpnia na patrolu w Zatoce Biskajskiej (z HMS „Tartar” i „Ashanti”, HMCS „Iroquois” i krążownikiem HMS „Bellona”) doszło do przechwycenia konwoju niemieckiego i zatopienia trałowców M-263 i M-486, patrolowca V-414 i małego parowca „Otto”. Na skutek wybuchu ładowanego pocisku do działa na pozycji „Y” zginęło jednak dwóch członków załogi „Haidy”, a ośmiu zostało rannych . Niszczyciel był po tym naprawiany w Devonporcie do 22 sierpnia . 31 sierpnia „Haida” z „Iroquoisem” eskortowały francuski krążownik „Jeanne d’Arc” z Algieru do Cherbourga, wiozący członków tymczasowego rządu francuskiego . 22 września „Haida” wypłynęła po raz pierwszy na remont do Kanady, dopływając 29 września do Halifaksu . Po remoncie powróciła do 11 stycznia 1945 roku do Wielkiej Brytanii, gdzie kontynuowano prace modernizacyjne w Devonporcie . Po remoncie 22 lutego została przydzielona do 17. flotylli niszczycieli Home Fleet, po czym przeszła do Scapa Flow . W marcu osłaniała operacje floty u wybrzeży Norwegii . W połowie kwietnia wyszła w eskorcie konwoju JW-66 do ZSRR, powracając z konwojem RA-66 do Greenock 8 maja, co zbiegło się z zakończeniem wojny w Europie . W dniach 17–23 maja „Haida” złożyła wizytę w wyzwolonym Trondheim w Norwegii (z HMCS „Huron” i krążownikiem HMS „Berwick”) . 10 czerwca wraz z bliźniaczymi „Huronem” i „Iroquoisem” powróciła do Halifaksu . W lipcu rozpoczęto remont w celu przejścia okrętu na Pacyfik, gdzie trwały walki z Japonią, ale w sierpniu prace wstrzymano wobec zawieszenia broni z Japonią . Za przebieg służby okręt otrzymał pięć wyróżnień bitewnych (battle honours): Arktyka 1943-45, kanał La Manche 1944, lądowanie w Normandii 1944, Zatoka Biskajska 1944 i Korea 1952-53 . Po II wojnie światowej 20 marca 1946 roku „Haida” została wycofana do rezerwy, ale w 1947 roku przywrócona do stanu czynnego. 4 czerwca 1949 roku asystowała wraz z „Nootką” lotniskowcowi „Magnificent”, który wszedł na mieliznę u brzegów Nowej Szkocji, a w listopadzie tego roku uratowała załogę amerykańskiego bombowca B-29, który wodował w rejonie Bermudów. Okręt został następnie poddany remontowi połączonemu z modernizacją uzbrojenia, w tym zamieniono artylerię na uniwersalną kalibru 102 mm i zainstalowano miotacze bomb głębinowych Squid. Po ukończeniu modernizacji 15 marca 1952 roku został przeklasyfikowany na niszczyciel eskortowy i otrzymał nowy numer taktyczny DDE 215 (zapisywany na burcie w formie samej liczby: 215). Po wybuchu wojny koreańskiej Kanada dołączyła do sojuszniczych sił ONZ wspierających napadniętą Koreę Południową i wysłała tam okręty. „Haida” operowała tam tylko raz, od 27 września 1952 roku do 22 lipca 1953 roku. Okręty sojuszników patrolowały i ostrzeliwały wybrzeże Korei Północnej, w tym 29 stycznia 1953 roku „Haida” zdołała zniszczyć pociąg. W dalszym toku służby „Haida” operowała na Atlantyku jak większość kanadyjskich niszczycieli typu Tribal (a od 1959 roku wszystkie). W listopadzie 1958 roku „Huron” z „Haidą” brały udział w manewrach NATO na zachodnim Morzu Śródziemnym. W związku ze zużyciem, 11 października 1963 roku „Haida” została wycofana ze służby . Jeszcze przed tym, z inicjatywy weteranów floty podjęto starania o jej zachowanie jako muzeum. Powołano w tym celu spółkę Haida Incorporated, która organizowała zbiórkę pieniędzy i zdołała odkupić okręt. 24 sierpnia 1964 roku „Haida” zacumowała w Toronto, a w sierpniu 1965 roku została udostępniona publiczności. Z powodu problemów finansowych spółki, okręt został następnie odkupiony przez miasto Toronto, a w 1970 roku przemieszczony w nowe miejsce w Ontario Place w Toronto, jako część muzeum wojskowego. W 2002 roku okręt został uznany za narodowy pomnik historyczny i odkupiony od miasta. Po remoncie, 30 sierpnia 2003 roku okręt został przemieszczony do Hamilton. 28 czerwca 2006 roku zostało podpisane uroczyście porozumienie o współpracy „okrętów bliźniaczych” pomiędzy „Haidą” a polskim niszczycielem ORP „Błyskawica”, zachowanym jako okręt-muzeum w Gdyni, z którym razem walczyła w 1944 roku w składzie 10. Flotylli Niszczycieli. Uwagi Przypisy Bibliografia Grzegorz Bukała. Fatalny zbieg okoliczności czy tragiczna pomyłka?. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 5/1998, s. 18-22, 1998. Peter Hodges: Tribal Class Destroyer. Royal Navy and Commonwealth. Londyn: Almark Publishing, 1971. ISBN 0-85524-047-4. (ang.). David Lyon: The British Tribals, 1935. W: Robert Gardiner (red.): Super destroyers. Greenwich: Conway Maritime Press, 1978, s. 48-61, seria: Warship Special. 2. ISBN 0-85177-131-9. (ang.). Geoffrey Mason: HMCS HAIDA (G 63) - Tribal-class Destroyer. naval-history.net, 2003. (ang.). Siergiej Patianin: Superesmincy Churchilla. Samyje bojewyje korabli Korolewskogo fłota. Moskwa: Jauza / Eksmo, 2012. ISBN 978-5-699-60471-5. (ros.). Linki zewnętrzne Zdjęcie satelitarne okrętu w Google Maps Koło miłośników HMCS Haida Opis na stronach Parks Canada. pc.gc.ca. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-15)].